cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vulgair Latien
Consonante
De mieste variante vaan 't Vulgair Latien - allein 't Dalmatisch en 't Sardiens dege dao neet aon mèt - veurde 'n sterke palatalisatie door bij de letters c [k], g en t. Veur 'n e- of i-klaank veranderde de c en g in respectievelek [tʃ] en [dʒ], en de combinatie ti woort [tsi] (praefatio [prɛfaːtsio]). Die verandering heet ziech neet al te vreug doorgezat, zoe bliek oet lienwäörd in ander taole. Caesar woort in 't Proto-Wesgermaans es *kaisar(s) euvergenome, wat bliek oet de modern vörm die dao direk vaan aofstamme (keizer, Kaiser). In d'n tied tot deile vaan Germania bezat woorte spraok 't volk ('t waore de soldaote, neet de elite, die 't Latien nao ander deile vaan 't Riek brachte) de c dus nog euveral es /k/ oet.
Vocabulair
In 't Vulgair Latien voont 'n zeker vererming vaan 't lexicon plaots. Väöl Latiense synoniempare verdwene mèt ein vaan de leie. Veurbeelde daovaan zien brassica - caulis "kuul", cruor - sanguis "blood", equus - caballus "peerd", ferre - portare "drage", magnus - grandis "groet", pulcher - bellus "sjoen" en sidus - stella "staar". In väöl gevalle gol 't lèste synoniem langen tied es 'volkstaol'; in 't Vulgair Latien bleef bijgevolg zjus dat woord allein euver. Toch duke die wäörd ouch hei en dao in de klassieken tied op: e woord wie bellus kump bij Catullus al veur.
In 't Vulgair Latien zuut me ouch wäörd vaan beteikenis verandere, dèks vaan 'n inferieur beteikenis nao 'n normaal beteikenis, wat verband hèlt mèt zien status es volkstaol. Domus "hoes" weurt casa (Klassiek Latien: "hut"), edere "ete" weurt manducare ("vrete"), emere "koupe" weurt comparare ("verglieke", "ruilhandel plege"), ludere "speule" weurt jocare ("witse make"), os "moond" weurt bucca ("bek") en scire "weite" weurt sapere ("wies zien").
Opvallend is ouch tot zelfs hiel basaal en väölgebruukde partikele wie an, at, autem, donec, enim, ergo, etiam, haud, igitur, ita, nam, postquam, quidem, quin, quod, quoque, sed, utrum en vel oet de taol verdwijne.
Grammair
Door versjèllende oorzake tröf me in de Vulgair Latiense grammair väöl versumpelinge aon t'n opziechte vaan 't Klassiek Latien, veural in de naomwäörd.
Oontstoon vaan 't lidwoord
Wie 't begós is neet dudelek, al sjrieve sommege 't touw aon invlood vaan 't Koinè-Grieks (in 't christelek Keizerriek veurnaom es taol vaan 't Nui Testamint), meh in 't Vulgair Latien kump lankzaam 't lidwoord op.
Vulgair Latiense lidwäörd oontstoon oet veurnaomwäörd. Bronne laote zien tot veural ille, illa, illud ("dee/die/dat bij häöm") en ipse, ipsa, ipsud ("zelf") dit lot trof. Hun beteikenis verzwak vaan aanwiezend tot e vörmwoord met gein aander beteikenis es bepaoldheid. Zjus wie ieder in 't Klassiek Grieks en oongeveer tegliekertied (of get later?) in de Germaanse dialekte weurt e lidwoord verpliech. In de mieste gevalle wint ille, wat in bekans alle Romaanse taole aon de basis vaan 't lidwoord gestande heet (Frans le/la, Occitaans lo/la, Spaans el/la, Italiaans il/la). 't Weurt neet noedzakelek veur 't substantief gezat; in 't Roemeens kump 't drachter (lupul "de wouf"). In 't Sardisch evels geit 't lidwoord (su, sa) trök op ipse. 't Is neet mèt zekerheid bekind wienie 't lidwoord definitief doorbraok. Laat-Latiense tekste vertuine al dudeleke spoere vaan lidwoordvörming c.q. vererming vaan beteikenis bij ille en ipse; aon d'n andere kant oontbrik 't nog gans in de Eide vaan Straasbörg oet de negende iew, wat de aajds bekinde Franse teks is. In Noord-Gallië daan wel Noord-Fraankriek moot 't dus pas later zien doorgekómme.
E neveneffek vaan 't oontstoon vaan lidwäörd is de noedzaak um de verlore gegange aonwiezende veurnaomwäörd door get anders te vervaange. In wètstekste oet 't Keizerriek tröf me dèks praedictus en supradictus aon, te vertaole es "teväöregeneumde" (in veural juridisch Nederlands bekind: voornoemde) meh mèt gein ander beteikenis es dee/die/dat. Dao-oet leit me aof tot iste of ille al neet dudelek genoog mie waor. In de volkstaol begós me aonwiezende beteikenis te benaodrökke mèt ecce ("zuug [dao]"): ecce ille en ecce iste (> Aajdfrans cel, cest). Hic/haec/hoc verdwijnt hielemaol.
't Oonbepaold lidwoord kaom neet in 't Grieks veur en zien orizjien moot welzeker in 't Latien gezoch weure. Al in de klassieken tied kaom 't veur: zelfs de perfectionistische en perceize Cicero sjrijf cum uno gladiatore nequissimo boebij unus neet es telwoord ("ein") meh es indicator vaan oonbepaoldheid deent. Quidam, mèt 'n vergliekbaar beteikenis ("einen of andere"), haolde 't Vulgair Latien neet.
Verlees vaan 't neutrum
't Neutrum of oonzijeg verdwijnt gans of gooddeils in 't Vulgair Latien. Dat kump in de ierste plaots doortot de bulk vaan de manneleke en oonzijege wäörd tot de twiede (o-) declinatie huurt en in de mieste naomvalle dezelfde oetgeng höbbe. Door de versumpeling en desintegratie vaan 't naomvalssysteem (zuug oonder) verdwene väöl versjèlle en góng teslotte 't structureel versjèl tösse mannelek en oonzijeg verlore.
Dees verandering begint neet al te vreug. 't Ierste gebäörden 't mèt oonzijege wäörd die geinen herkinbaren oonzijegen oetgaank hadde, wie cadaver. Wäörd op -er zien in 't Latien meistal mannelek en op d'n door woort 't ouch zoe begrepe (op de mör vaan Pompeii vèlt cadaver mortuus i.p.v. cadaver mortuum te leze). 'tzelfde gebäörde mèt oonder mie corpus en tempus (gen. corporis en temporis, verregelmaoteg tot corpi en tempi). Bij Petronius Arbiter vint me al väöl wäörd die oorsprunkelek op -um indegde, meh noe -us kriege: balneus, caelus en fatus veur balneum, caelum en fatum. Door 't bove besjreve perces vaan verluus vaan de slot-n moot me rekene tot e woord op -um in 't Volkslatien mèt -o woorte oetgesproke. In alle taole boete 't Aajdfrans zouw -o ouch de normalen oetgaank - ouch in de nominatief - weure veur 't mannelek. 't Perces vaan nivellering wèrkde dus twie kante op.
'n "Obstakel" bij 't laote verdwijne vaan 't neutrum waor 't miervoud. Oonzijege Latiense wäörd indege in 't miervoud op -a. Soms begreep me dit es vruiwelek inkelvoud. Zoe kós e woord wie gaudium "vräögde", via 't es inkelvoud geïnterpreteerd miervoud gaudia, in 't Frans terechkoume es la joie. In 't Roemeens leide dit detouw tot oonzijege wäörd in 't inkelvoud mannelek zien en in 't mievoud vrouwelek: braţ "e.rm", braţe "erm". In 't Italiaans kump zoeget nog bij e paar wäörd veur: l'uovo fresco "'t veers ei" (mannelek), le uova fresche de veerse eier (mèt vrouwelek lidwoord en oetgaank). In 't Spaans is 't oonzijeg woordgeslach bewaord gebleve in verzelfstendege adjectieve, die daan 't lidwoord lo (i.p.v. el) kriege: lo mejor "'t betste".
Sterke reductie vaan naomvalle
Tot 't Vulgair Latien in zoe hoeg tempo zien naomvalle verloor had veural te make mèt klankveranderinge die de versjèlle tösse de naomvalle oondudelek maakde. Ter herinnering:
Heidoor griepe de volgende veranderinge plaots:
Opmerkinge:
't Miervoud weurt minder gebruuk, en oonder invlood vaan de versumpelinge in 't inkelvoud verdwijne dao ouch de mieste naomvalle. Sterker nog: hei verdwijne in de mieste dialekte algaw alle naomvalle en blijf mer eine vörm veur 't mievoud euver. In Hispanië, Zuid-Gallië, Noord-Italië en op Sardinië weurt d'n accusatief miervoud de norm (Portugees tempos, Spaans en Catalaans tiempos, Occitaans, Sardiens tempos), in Italië ten zuie vaan de La Spezia-Riminilijn en Dacië bleef de nominatief euver (tempi). In Noord-Gallië, boe de tegestèlling nomatief-accustief bleef bestoon (zuug bove), bleve bei vörm bestoon, entans bij manneleke wäörd (Aajdfrans camp - camps "velder", nominatief respectievelek accusatief).
Bijwäörd
De Latiense bijwäörd op -e en -iter verdwene. Daoveur in de plaots kaom 't bijwoord op -mente. Dit had zienen oorsproonk in 'n ablatiefconstructie mèt mens "geis", beveurbeeld forti mente "met 'n sterke geis". Catullus sjrijf al:
't Werkwoord
't Werkwoord raak neet zoe geërodeerd en versumpeld es 't naomwoord. Aanders es de naomvalle verdwijne de versjèllende flecties nao persoen, tied en modus neet. 't passivum en d'n imperatief veur de derde persoen goon wel verlore. 't Futurum verdwijnt ouch ('t liekent te väöl op de conjunctief), meh daoveur in de plaots kump e samegestèld futurum mèt habere, oontliend aon de Germaanse taole, wat ziech oetindelek tot ei woord oontwikkelt (Klassiek Latien veniam, Vulgair Latien venir-habeo, Italiaans venirò, Frans je viendrai). Zjus wie in de Germaanse taole kump in 't Vulgair Latien e samegestèld perfectum mèt habere plus voltoejd deilwoord (factum habeo), wat neve 't einvörmeg perfectum (feci) blijf bestoon (Frans passé indefini en passé defini). Heidoor kinne zakes die in 't verleie gebäörd zien in de Romaanse taole mèt 'n groete percisie weure oetgedrök, vergliekbaar mèt 't Aajdgrieks (literair Frans: je cherchais, je cherchai, j'ai cherché, j'avais cherché, j'eus cherché). Dit samegestèld perfectum weurt wel verpliech veur 't plusquamperfectum en 't futurum exactum, boevaan de aw vörm verdwijne (amaveram > amatum habebam > j'avais aimé; amavero > amatum haber-habeo > j'aurai aimé). Dao kinne twie plusquamperfecta gevörmp weure (Frans plus-que-parfait [j'avais aimé] en passé antérieur [j'eus aimé]). 't Roemeens deit aon väöl vaan dees oontwikkelinge neet mèt, geïsoleerd en wied vaan 't Germaans taolgebeed es 't ligk.
't Feit tot zoeväöl vaan de vervoging bewaord blijf kump doortot de klaankversjuivinge die in 't Vulgair Latien weure doorgeveurd de werkwoordsoetgeng neet zoe oonherkinbaar maakde. Die veranderinge - verdwijne vaan de slot-m, nivellere vaan 't versjèl tösse korte e/i en tösse korte o/u, minder belaank veur 't versjèl tösse lang en korte vocale - griepe wel plaots en dat is in de vörm ouch trök te vinde. 'n Wijer verandering is tot 't Vulgair Latien gein -t aon 't woordind verdräög. De -t, in 't Klassiek Latien (en zoeväöl mie Indogermaanse taole) zoe kinmerkend veur de daarde persoen inkelvoud, vèlt dus euveral eweg. Dit moot in Italië al hiel vreug gebäörd zien, want in Pompeii leus me al quisque ama valia ("alwee leefheet maag laank leve") veur quisquis amat valeat. Tenao moot ziech dat euver de res vaan 't Latiens taolgebeed höbbe verspreid. In (midde- en zuid-)Italië oontwikkelde ziech de werkwoordsvörm wijer, tot ze allemaol op 'ne vocaal indegde: in 't Italiaans maag e woord jummers (haos) neet op 'ne consonant indege. In 't Aajdfrans bleef de -t in sommege wäörd behawwe, meh intern klaankwètte zörgde veur 'n enorm corpus aon oonregelmaotege werkwäörd (Vulgair Latien volere - volt > Aajdfrans vouloir - veult), boevaan sommege later weer regelmaoteg gemaak woorte (Aajdfrans amer - aime, Nuifrans aimer - j'aime). De Ibero-Romaanse taole, in 't bezoonder 't Castiliaans, zien 't kortste bij de vermeujeleke Vulgair Latiense vörm gebleve. Es veurbeeld volg noe d'n tegewoordegen tied vaan amare:
Syntaxis
In de syntaxis verdwiene e paar constructies, die neet good mie functionere mèt 't verluus vaan de naomvalle. Zoe verdwijne d'n acuusativus cum infinitivo, accusativus cum participio en ablativus absolutus.
De genitief en datief weure in väöl dialekte umsjreve mèt de respectievelek a. 'ne Klassiek Latiense zin wie frater Auli servo librum dat ("'t broor vaan Aulus gief ziene slaaf e book") weurt (ille) fratre de Aulo a (ille) servo (uno) libro donat. 't Touwgenome gebruuk vaan veurzètsels is universeel in 't Vulgair Latien en de Romaanse taole.
Bronne
Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan de corresponderde Ingelse en Duitse artikele.
Rethymno (departemint)
Rethymno (Nuigrieks: Ρέθυμνο) is ei vaan de 4 Griekse departeminte in Kreta. Bis 2011 waor 't departemint 'n perfektuur (nomos). Dat hilt in tot 't d'r 'n regiering goof. Dit is sins dat jaor evels nimmie 't geval, en dat gilt ouch veur de aander departeminte in Griekeland, die noe neet es perfekture mer regionaol einheije bekind staon (perifereiaki enotita). Qua oppervlaak, meh ouch cultureel belaank, stoon de Grieks departeminte geliek aon de Franse départements, de Duutse Regierungsbezierke en de Belzje en Neerlandse provincies. In de EU steit zoe Grieks departemint, zjus wie de zjus genömde bestuurlek laoge, bekind es 'n distrik en gei regio. De hoofplaots vaan Rethymno is 't gelieknaomeg Rethymno. In d'n Aajdgrieksen tied stoond de stad bekind es Palia Poli. 't Oppervlaak vaan Rethymno is 1.496 veerkante kilometer. 't Gief d'r 85.160 inwoeners volgens de census vaan 2011. Dit maak 't bis 'n deechde vaan 55. 't Gief 12 gemeintes in 't departemint, 0 gemeinsjappe (plaotse die gein oonaofhenkeleke gemeinte vörme) en 4 provincies, die neet te vergelieke zien mèt de Limbörgse provincies. Ze zien door de EU geliek gestèld aon de arrondisseminte, zoewie de Belzje arrondisseminte, Duutse Kreuzen en Neerlandse COROP dat ouch zien.
Kóntinentversjuving
Kóntinentversjuving of kóntinentalen drif is de bewaeging van de kóntinente op aerd t'n opzich van einanger, die dus es 't waar lieke te drieve euver de oceaanbèdding. De speculatie det kóntinente mesjiens waal "drieve" waerde veur 't eers in 1596 oetgedach door Abraham Ortelius. 't Concep waas ónaafhenkelik en baeter óntwikkeld door Alfred Wegener in 1912, mer zien theorie waerde verwórpe door sómmige ómdet 't óntbrook aan 'n mechanisme. 't Idee van kóntinentversjuving is óngergebrach in de theorie van de plaattektoniek, die verklaort wie de kóntinente zich bewaege.
In 1858 maakde Antonio Snider-Pellegrini twee kaarte die aanteunde wie Amerika en Afrika oojt in einanger höbbe gepas.
Trompe-l'oeil
Trompe-l'oeil is 'n sjildertechniek die bedreeglik realistisch aandeit. 't Woord trompe-l'oeil is Frans en beteikent letterlik  'bedreeg 't oag' , of  'gezichsbedrog' .
Toepassinge
Euver 't algemein wirt 't in sjtillaeves toegepast, mèr ouch in moersjilderinge, óm biejveurbeeld de echte aanwezigheid van pilaere of sjtandbeelde te suggerere. In plefónjsjilderinge kènt mèt dees techniek gesuggereerd waere, dat d'r biejveurbeeld 'ne koepel op de ruumde aanwezig is. Ein sjpecifieke vorm van de trompe-l'oeil is de anamorfose.
Door 't heël secuur sjildere van de vorme en veural de sjeem van de veurwerpe wirt ein sjterke illusie bereik. De beleechting mót dan puntjelik euvereinkómme mèt de beleechting, die van nature in de ruumde aanwezig is. Waarsjienlik zal 't sjildere van biejveurbeeld nepzule es versering goodkouper zeen gewaes es 't aanbrènge van feitelik marmere zule.
Gesjiedenis
De Remeine gebruukde dees techniek al door op moersjilderinge doorkiekskes, meistal nao 'ne tuin, te sjildere. Veurbeelde hiejvan zint euvergebleve in Pompeii.
In de Renaissance woort de techniek geperfectioneerd, en woort in kloasters, kirke of anger ruumdes dèks ein extra deur of vinster gesuggereerd. Daomit woort de ruumdelikheid vergroat. Wat dit betruf liek de techniek waal wat op 't gebruuk van sjpegels óm ein ruumde groater te laote lieke.
De techniek woort aevel ouch gebruuk veur klein sjtillaeves, biejveurbeeld mèt es óngerwerp memento mori.
Vandaag de daag waere hoezehoag moersjilderinge in trompe-l'oeil gerealiseerd op kaal moervlakke, zoa-es in Cannes. Zaogaar vrachwages waere zoa besjilderd dat me de indrök kriet d'r in te kènne kieke.
Sjilders
In trompe-l'oeil gesjpecialiseerde sjilders ware: Ouch Salvador Dalí en (in Nederlandj) Samuel van Hoogstraten ware bedreve in 't genre.
Waope van Amb Mofert
thumb|`t Waope vanne gemèndje Amb Mofert
Dit artikel geit euver `t waope vanne veurmalige gemèndje Amb Mofert. `t Amb Mofert haet veur zoeaver bekindj noeats e waope gehadj.
Heraldische ómsjrieving
Gedwarsbalktj, van zès stökke, de middelste doorsniejing gekanteeld, zilver en lazoer, `t twieëde stök belaje mit 3 viefblaar van zilver, geknoep van goud. `t Sjildj gedèk mit `ne gouje kroean van drie blaar en twieë parels.
Verklaoring
`t Waope van Amb Mofert is `n combinatie van de waopes van de veurmalige gemèndjes Berg ane Roer, Mofert en Postert. `t Waope vanne veumalige gemèndje Postert waas de basis veur dit ontwerp, ómdet Postert in ieërste instantie de naamgaever vanne nuje gemèndje waas. De gekanteelde doorsniejing symboliseerd `t kestieël in `t waope van Mofert. De 3 viefblaar kómme oet `t waope van Berg. De kroean in `ne kroean waat gebroekelik is op gemèndjewaopes. Eder gemèndje haet `t rech óm deze kroean op zie waope te veure.
Gesjiedenis
Wie de gemèndjes Berg ane Roer, Mofert en Postert sameginge toet de gemèndje Postert (later de gemèndje Amb Mofert), mos d’r `n nuuj waope ontworpe waere veur dees fusiegemèndje.
`t Nuje waope waerde ontworpe, aangevraog en verkrege
De Stuurgroep Gemeentelijke Herindeling Posterholt (SGHP) haw op 6 september 1990 ane Hoge Raad van Adel gevraog óm `n ontwerp te make veur `n nuuj gemèndjewaope. De raod kwoom op 9 oktoeaber 1990 mit `n veurstèl, det geliek is aan `t oeteindelikke waope. `t Ontwerp waas `n combinatie van de waopes van de drie veurmalige gemèndjes, mit es basis `t waope van Postert, ómdet de nuje gemèndje ‘’Postert’’ ging heite. De SGHP nóm dit veurstèl euver en lag `t bie de burgemeister en wèthajers vanne nuje gemèndje Postert neer. Op 24 januari 1991 waerde `t ontwerp goodgekeurd dore gemèndjeraod. Vervolges vroog `t college `t waope aan bie Keuningin Beatrix. `t Waope waerde keuninklik goodgekeurd op 25 april 1991 bie keuninklik besloet 91.003793.
Kritiek vanne Limburgse Commissie voor Wapen- en Vlaggenkunde
thumb|`t Veurstèl vanne LCWV In november 1981 waerde binne `t Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap (LGOG) de Limburgse Commissie voor Wapen en Vlaggenkunde (LCWV) opgerich. Dees commissie haw es doel de heringedeilde gemèndjes in Zuid-Limburg van historisch en heraldisch verantjwaorde nuje waopes te verzeen. Mit de gemèndjelikke herindeilinge in Midde-Limburg in 1991 ging dees commissie wiejer mit häör wèrk. Zie hawwe geliek al felle kritiek op `t ontwerp vanne Hoge Raad van Adel. Dit waas ómdet de waopes van Postert en Berg neet historisch verantjwaord zoue zeen. `t Waope van Postert is aafgelèdj van `n deil oet `t waope van Vloearep, womit Postert vreuger de sjaepebank deilde. Det deil in `t waope van Vloearep waas op zien beurt weer aafgelèdj van `t femieljewaope vanne femielje Van Vloearep. Dees femielje haet echter noeats hieërlikke rechte ghadj in Vloearep. D’r zeen zelfs gein aanwiezinge det dees femielje oeats bezittinge in Vloearep haet ghadj. `t Waope van Berg is ouch al lange tied discutabel. `t Waope van Berg zou aafgelèdj zeen van `t femieljewaope vanne femielje Van Vrymersum. Ouch hie gèldj weer det dees femielje noeats hieërlikke recht in Berg haet ghadj. Zie hawwe alein `n boerderie bie Berg. Waal mot de kantjteikening gemaak waere det de drie viefblaar ouch es Gelderse mispelblome besjouwd kónne waere, waat weer waal historisch verantjwaord is. Alle dörper oete gemèndje Amb Mofert höbbe vreuger oeats bie Gelder gehuuerd. De LCWV maakte `n anger ontwerp: ‘’Gedeild, I in lazoer twieë van kruutse verzene gekanteelde tores van goud oppe toep van `ne berg of heuvel van `t zelfdje, II in zilver twieë gekruutste sleutels van lazoer. `t Sjildj gedèk mit `ne gouje kroean van drie blaar en twieë parels.’’ De twieë tores kwome oet `t waope van Mofert en symboliseerde `t Amb Mofert, wo de drie dörper vreuger bie gehuuerd höbbe. De gekruutste sleutels slaon op `t aje kloeaster Sint Petrusberg in Berg ane Roer. Alle drie de dörper höbbe vreuger bie dit kapittel gehuuerd. De LCWV deej de gemèndje `t veurstèl ane handj, mer `t book waas óngerhandj al ómgedrage. De gemèjde wool `t net verkrege waope neet inrule veur `n nuuj.
Fusie mit Roerdale
Vanaaf 1 januari 2007 is de gemèndje Amb Mofert gefuseerd mit Roerdale. Dees nuuj fusiegemènjde Roerdale gebroek `t waope van aje gemèndje Roerdale. `t Waope vanne aje gemèndje Amb Mofert weurd neet dore gemèndje Roerdale gebroek.
Høyanger
thumb|De ligking van Høyanger in de pervincie Sogn og Fjordane. Høyanger is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 4.448 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 907,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,9. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1416.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Esland
miniatuur|Esland 2021 Esland is e land in Noordoos-Europa en eine vaan de Baltische staote. 't Land grens aon Rusland en Letland en ligk ten ooste vaan de Ooszie en zuidelek vaan de Finse Golf. Hoofstad is Tallinn; dit is mèt aofstand de groetste stad vaan 't land. Aander stei zien Tartu, Narva, Pärnu en Viljandi. Veur de kös ligke twie groete eilen, Hiiumaa en Saaremaa, en väöl kleiner eilendsjes.
De inwoeners vaan Esland heite Eslenders of Este.
Bestuurleke indeiling
Esland is in 15 "staote" (maakonnad, inkelvoud maakond) verdeild. Die höbbe evels neet zoeväöl otonomie es häöre naom deit vermoede; 't zien mie districte.
Taole
Estisch is de officieel taol en de taol vaan de mierderheid (ca. 63%); vief procent vaan de bevölking sprik 't verwant Võro. Bei taole zien aon 't Fins verwant. E kwart vaan de bevolking is vaan Russische geboorte en sprik Russisch. Nao 1990 is 't belaank vaan 't Russisch sterk aofgenome en weure de etnische Russe gedwonge Estisch te liere, al zien de probleme hei nog neet zoe delicaat wie in Letland.
Historie
Nao de ineinstorting vaan 't Russisch Keizerriek in 1917 verklaorde Esland ziech op 24 fibberwarie 1918 oonaofhenkelek. In 1940 annexeerde de USSR oonder Stalin 't land en vaan 1941 tot 1944 woort 't door Nazi-Duitsland bezat. Esland kraog zien vrijheid trök op 20 augustus 1991, mèt de Fluweel Revolutie en 't oetereinvalle vaan de USSR. Sins op 31 augustus 1994 de lèste Rössische garnizoene vertrokke zien heet Esland zien economische en politieke ban mèt Wes-Europa versteveg. Op 29 miert 2004 woort 't land lid vaan de NAVO; op 1 mei vaan 'tzelfde jaor ouch vaan de EU. Op 1 januari 2011 veurden 't land d'n euro in es munteinheid.
Tracy Looze
Tracy Looze-Hargreaves (Bulli, 16 augustus 1973), biegenaamp Princess, is ein Nederlandjse, van oarsjprunk Australische, triatlete.
In 1999 waas ze Australisch kampioen triatlon. In 2003 trouwde ze mèt de Nederlandjse toptriatleet Dennis Looze en kroog zoadoonde ein Nederlandjs paspaort. Hiejdoor moch ze veur Nederlandj deilnumme aan de Olympische Sjpele in 't Griekse Athene. Zie eindigde dao op de Olympische triathlon op de 29e plaatsj in 'ne tied van 2.10.35,81. ’t Renne ging häör in deze wedsjtried ’t beste aaf want ze hej hiebiej de 11e sjnelste tied. Mer ze haw biej ’t zjwömme (46e tied) te väöl tied verlaore óm ein gooj eindjklassering te kènne behaole. Tot häör groatste prestatie mót de euverwinning in de prestigieuze triatlon van Holte in 2002 waere gezeen. In 2004 woort ze tweëde biej ’t Nederlandjs kampioensjap Olympische aafsjtand achter Wieke Hoogzaad.
Halsa
thumb|De ligking van Halsa in de pervincie Møre og Romsdal. Halsa is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 1.693 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 303,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5,6. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1571.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Atlantikwall
D'n Atlantikwall ofwaal d'n Atlantikmoer waor 'n 2685 km lang verdeieginslinie langs de kus van d'n Atlantische Oceaan, 't Ingelsj Kanaal en de Noordziè. 't Woort gepland en gedeiltelik geboewd tiejesj d'n Twiède Waereldoorlog door Nazi-Duutsjland langs de grens van Nuuj-Aquitanië, de Pays de la Loire, Bretagne, Normandië, Hauts-de-France, Vlaandere, Wes-Nederland, Daenemark en Noorwege tusje 1942 en 1944. De Atlantikwall moos 'n invasie door de Westerse geallieerde (de VS en 't VK) veurkomme, mer mèt de geallieerde invaise op Omaha Beach (6 juni 1944) bleek dat toch neet te lukke.
Tiejesj de geallieerden aanval vanoet Operatie Overlord waor hie veural 't naodeil van de liège verdeidigingsdeepte klaor. De massaal superioriteit van materiaal, informatie en bemenning van de geallieerde allein compensere door middel van "verhelde sjtrande" bleek bekans onmeugelik, veural umdat de invasiesjtrande bienao allemaol zjwoar woorte gebombardeerd vanaaf de ziè en vanoet de loch. Zoadra d'n ièrsjte doorbraak waor gemaak, koes d'n indringer wiet in alle riechtinge oprukke. Van de kant van de Duutsjers leide onzekerheje euver preciesheid, onzjuuste beoordeilinge, verangerende sjtrategieë um de Atlantikwall te verdeiige en de heersjende verongersjtèlling bies D-Day dat de invasie zou plaatsjvinge op't sjmaalste punt van 't Ingelsj Kanaal tot anger verkièrde besjlissinge, die later de invasie begunstigde.
De opzèttinge van de Atlantikwall in Normandië waersjtonge de zörgvuldig geplande geallieerde invasie sjlechs einen daag (Operatie Neptunus). De systeme aan de Franse weskös bleve ivvels langeren tied in Duutsj heng, veural die op 't gebeed van ongerzièse systeme. Ze woorte geleielik geëimineerd umdat ze gein primair dole waore. De sjnel opmars nao Paries en daonao Berlien haw prioriteit. De Atlantikwall sjpeelde geine besjlissende rol miè in 't wier verlaop van d'n Twiède Waereldoorlog, al woorte sommige plekke hendig verdeiig door de Duutsjers.
Jeanne d'Arc
thumb|175px|Jeanne d'Arc aafgebeeld in e manuscript oet 1505 Jeanne d'Arc (Domrémy, Lotharinge, ca. 1412 – Rouen, Normandië, 30 mei 1431), gebaore es Jehanne d'Arc en biegenaamd de maagd van Orléans, is 'n nationaal haeldin van Fraankriek. Ze waoërt in 1909 zalig en in 1920 hèllig verklaord dör de Rooms-Katholieke Kèrk.
Context
Jeanne waoërt gebaore tiedens d'r Hoonderdjaorige Kreeg tösje Ingeland en Frankriek. Ingeland bezat mèt de hölp van bondgenote, de Bourgondiërs, 't noorde van 't laand. Frankriek how nao d'r doeëd van Karel VI (d'r Waanzinnige) in 1422 gènge köning, en d'r troeënópvolger (de dauphin) waor te apathisch öm sjtrijd te lieëvere vör de kroeën. E betwijfelde of e dao wal rech óp how, ömdat 't vadersjap van Karel VI ömsjtraeje waor.
Veldjslaag
'ne Veldjslaag is e geregeldj milletaer treffe tösse versjillige vieënjelike landjlegers die mitein gaon vechte. Ómdet 't döks geit euver aope vlaakdjes wo de slaag plaatshaet is 't veurveugsel veldj- daoveur gekómme. 't Trein worop de stried doorgank vindj hètj owwel 't slaagveldj.
Neet edere veldjslaag wuuert oetgevóchten op 't veldj; zoea haw de Slaag bie 't Teutebörgerwaad plaats inne bus enne Slaag bieje Berezina woort gevóchten ane Witróssische reveer de Berezina. 'ne Veldjslaag haet dus 'n rumer meining veur eder geregeldj gevech tösse twieë of mieëdere vieënjelike legers op 't landj.
't Taengeneuvergestaldje van 'nen aope veldjslaag mit aanvallendj waegingskrieg is de verdaejigendje stèllingekrieg, wie veuren ieëste veurkwaam op groeate sjaol inne loupgrave tiejes d'n Ieëste Werreldkrieg.
Maria-Leechmès
thumb|250px|Opdrach van Jezus in de tempel door [[Giotto ]] Maria Leechmès ies ’ne kèrkelike fièsdaag bie de Katholieke, dae gevierd weurt op 2 fibberwarie. Daen daag vèlt fièrtig daag nao kaersjmes. ‘ne Andere naam ies vrouwedaag. De naam leechmès kump van de leechprocessie, die veur de Mès plaatsvingk, ter ière van Jezus dae 't leech zal bringe (ofwaal de kerstening van de viering van 't lenge van 't daagleech) en van ’t leech van de keertsewiejing in de Mès.
Volges de Juudse wèt moos Maria ziech reinige nao de geboorte van häöre zoon Jezus en ’n zuveringsoffer bringe, besjtaonde oet 'n koppel doeve. Dit sjteit te leze in 't evangelie van Lucas (2:22-24).
Tzvetan Todorov
Tzvetan Todorov of Cvetan Todorov (Bölgaors: Цветан Тодоров) (1 miert 1939, Sofia – 7 fibberwarie 2017, Paries) waor 'ne Bölgaarsen essayis, historicus, semiotis en literair kritikus. Heer waor vaan 1981 bis 2014 getrouwd mèt de Canadese Nancy Huston.
Maria-Leechmès
Opdrach van Jezus in de tempel
Teves weurt op dezen daag de "opdrach van Jezus in de tempel" (de tempelgank) herdach. Maria en Jozef brachte Jezus nao de tempel um häöm aan de Hièr op te drage. Nao de liturgische vernujing van 1970 weurt deze term miè toegepas es Maria-Leechmès.
Tzvetan Todorov
Todorov góng nao Paries in 1963 en woort dao psycholoog in 1966. Heer verkreeg ’t Frans staotsbörgersjap in 1973. Heer wèrkde op de Harvard University, Columbia University, Yale University, University of California in Berkeley en 't Centre national de la reserche scientifique, meistes op de gebiede vaan literatuur, taolkunde en historie. Veur zien carrière en de versjèllende werke die heer sjreef kraog heer e groet aontal oondersjeijinge, vaan o.a. de Universiteit vaan Luik en de Prix Européen de l'Essai Charles Veillon. Zie internationaol meis gepreze book is Mémoire du mal, tentation du bien: Enquête sur le sciècle (vrij vertaold: Slech memorie, verleiing vaan ’t good: Oonderzeuk euver de iew) oet ’t jaor 2000, wat vertaold woort oet 't Frans op 't Ingels in 2003 es Hope and Memory (Hoop en Naobedach/Memorie) en in 2004 op 't Nederlands es Herinnering aan het kwaad (Naobedach aon 't koed). Dit book besjrijf de 20e iewse botsing tösse totalitarisme (communisme, fascisme) en democratie en wie 't naobedach euver dit gesjèl, wat opheelt mèt de val vaan communisme in 1989-1992, ziech gevörmp heet. Evels geit dit ouch euver wat me kin liere euver dat naobedach. Noe is 't book weer in de belangstèlling gekoume umtot Todorov ziech kummerde um de allewijl gevaore vaan de democratie: identitaire polletiek, moraole korrekheid en euver-instrumentalisatie vaan 't polletiek bestèl.
Iraklion (departemint)
Iraklion (Nuigrieks: Ηράκλειο, Irákleio) is ei vaan de 4 Griekse departeminte in Kreta. Bis 2011 waor 't departemint 'n perfektuur (nomos). Dat hilt in tot 't d'r 'n regiering goof. Dit is sins dat jaor evels nimmie 't geval, en dat gilt ouch veur de aander departeminte in Griekeland, die noe neet es perfekture mer regionaol einheije bekind staon (perifereiaki enotita). Qua oppervlaak, meh ouch cultureel belaank, stoon de Grieks departeminte geliek aon de Franse départements, de Duutse Regierungsbezierke en de Belzje en Neerlandse provincies. In de EU steit zoe Grieks departemint, zjus wie de zjus genömde bestuurlek laoge, bekind es 'n distrik en gei regio. De hoofplaots vaan Iraklion is 't gelieknaomeg Iraklion. In d'n Törksen tied stoond Iraklion bekind es Rabdel-Khandak. 't Oppervlaak vaan Iraklion is 2.641 veerkante kilometer. 't Gief d'r 304.207 inwoeners volgens de census vaan 2011. Dit maak 't bis 'n deechde vaan 111. 't Gief 26 gemeintes in 't departemint, 0 gemeinsjappe (plaotse die gein oonaofhenkeleke gemeinte vörme) en 7 provincies, die neet te vergelieke zien mèt de Limbörgse provincies. Ze zien door de EU geliek gestèld aon de arrondisseminte, zoewie de Belzje arrondisseminte, Duutse Kreuzen en Neerlandse COROP dat ouch zien.
Maria-Leechmès
Keertsewiejing en gebruke
Kèrkgengersj naome nao de Mès de gewiejde keertse mèt nao heim um ze te gebruke in tied van noad. Sóms deeg me dröppele keertsevèt mètgeve in ’n doadskies. De gewiejde kèertse zouwe ouch geneeskrachtig zin. Boere lete daorum get dröppele keertsevèt op ’t zaodgood valle en ginge in de sjtal rónd mèt ’n keerts um ’t viè tege krenkdes te besjerme. Mèt ’n aangesjtoke keerts woort ouch ’n nuuj hoes ingegange um alle veer de heuk te dröppele veur ’n gooj toekóms in ‘t geboew. Bie hommelswaer waor ’t ouch ’n besjermingsmieddel.
Tzvetan Todorov
Oeuvre
'n Gans lies vaan ’t oeuvre vaan Todorov, op 't Frans:
Maria-Leechmès
Ander gebruke
In Vlaandere were op sommige plaatse pannekeuk gebakke of were Maria-leechmèsbruèdsjes oetgedeild.
Waersjveursjpelling
2 Fibberwari sjpeelt 'n groate rol in de waersveursjpelling. Es de zón sjeen, waor de boer neet blie. Es 't duuster bleef dan lachde hae en es 't waer helder waor dan kreeg hae väöl ougs in de kelder.
Elbe
De reveer óntspringk in 't Reuzegebergde in Tsjechië. Door Pardubice en Ústí nad Labem (Aussig anen Elbe) löp de reveer nao 't wèsten en kump Duutsjlandj in te zuudoeaste van Dreesdje. 't Bergechtig gebied toetaan Dreesdje hètj de Saksische Schweiz. Door Dessau en Maagdjebörg löp de reveer in naordwèstelike richting. Vanaaf 't stedje Lauenburg (wo e knaal de reveer mit Lübeck enne Oeaszieë verbindj) is getiejwirking. Wèsteliker ligk nag Hambörg, de grótste stad anen Elbe.
Finland
Finland (Suomen tasavalta, Republiken Finland) is 'n rippubliek in Noord-Europa en maak deil oet vaan Scandinavië. 't Land grens aon Zwede, Noorwege en Rusland, en ligk aon de Botnische Golf en de Finse Golf. De hoofstad is Helsinki; aander belangrieke stei zien Oulu, Tampere en Turku.
Bestuurleke indeiling
Allewijl is Finland ingedeild in 19 regio's (maakunta) en 313 gemeintes.
De Zweedstaolege Åland-archipel heet otonomie.
Finland waor vreuger ingedeild in zes provincies (lääni). Dees gebede waore in 2010:
In 2010 woorte dees provincies aofgesjaf, naotot in 1997 al 'n wiedgaonde vereinvoudeging waor doorgeveurd, boebij de oersprunkeleke 12 provincies woorte samegeveug tot 6 provincies.
Flora (plante)
thumb|Flora Flora ies 't gans planteriek of de verzameling (of 'ne groep) plante, die in 'ne bepaalde regio, sjtreek, gebeed of periode veurkómme.
V'r kènne groepe verdeile in:
Plantename
Um plante precies te kènne determinere (identificere op basis van de kènmerke) höbbe ze allemaol 'ne weitesjappelike naam (meistal Latien). In 't dageliks gebruuk hantere v'r volksname. Neve de Nederlandse volksname gebruke v'r in Limburg ouch de Limburgse volksname van plante.
Flora (besjrieving)
'ne Flora geuf besjrievinge en illustraties van plante, zoadat me ze kènt determinere.
3 augustus
Heiligedaag van Lydia
Hyllestad
thumb|De ligking van Hyllestad in de pervincie Sogn og Fjordane. Hyllestad is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 1.502 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 259,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1413.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
De Weerd (Remunj)
De Weerd is e gehuch en recreatiegebied inne Nederlandjse gemeinte Remunj.
't Gebied is gelaege tösje de Maas enne aoje Maaserm bie de Naorderplas, óngerdeil vanne Maasplasse. De Weerd is ouch de naam van 't gelieknamig netuur- en recreatiegebied wo väöral aan watersjport wuuertj gedaon oppe gelieknamige plas. Ouch 't Solar Weekend Festival wuuertj jaorliks bie De Weerd gehaoje.
In jannewarie 2011 kwaam 't gehuch in 't nuuds doe 't door hoeage watersjtandj vanne Maas allein nag mitte boeat bereikbaar waas en water in inkel hoezer waas gesjtruimp.
Struusvogel
right|thumb|Struusvogel De Struusvogel, awwerwètser ouch struus (Struthio camelus) is 'ne groete loupvogel oet de orde Struusechtege (Struthioniformes), en d'n einege levende vertegenwoordeger vaan de familie Struthionidae en 't geslach Struthio. 't Is 'ne groete, loompe vogel mèt lange nak en lang pu, die allebei kaal zien, en de vleugele zien geminimaliseerd, allewel nog dudelek ziechbaar. 't Oonvermoge tot vlege compenseert heer doortot heer hel kin loupe, tot 65 kilometer per oor. Struusveugel zien gemeinelek roond de 2 meter (mennekes) of 1 meter 80 (vruiwkes) laank, en zien daomèt vaan kop tot veuj gemete de langste veugel.
left|thumb|oondersoorte De struusvogel kint veer oondersoorte (zuug ouch 't keertsje): De S.c. australis (zuiderstruus) in en um de Kalahari, de S.c. camelus (roednekstruus) zjus ten zuie vaan de Sahara, de S.c. masaicus (Masaïstruus) veural in Kenia en de S.c. molybdophanes, veural in Somalië. 'n Vijfde soort, de S.c. syriacus, in 't Kortbij Ooste, is um 1940 oetgestorve. De op Madagaskar levende, sinds de vreugmodernen tied oetgestorve olifantsveugel waore sterk aon de stroes verwant.
Heunge
Heunge of Hönge (Duutsj: Höngen) is e dörp inne gemèndje Zelfkantj in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk in 't oeastelik gebied vanne gemèndje, tösse Zaofele, Töddere en Lindj/Sjtein (oppe waeg nao Havert). In Hönge woeane net get mieër es 1200 luuj.
De ieëste naamsvermeljing, Hoyngen, is oet 1277. In 't Rienlandj ligke mieëder plaatse mit name wie Hoengen, Höngen of Hönningen. Dees name bevatte meugelik 't bieveuglik naamwaord ho(h), det verbandj haet mit 't waord Höhe "huuegdje". Meis hiltj det den mit 'n verhuueging naeven 'n reveer of e baekske.
Heunge ligk in e daal vanne Zaofel, op 'n huuegdje van 50 maeter baove zieëspegel.
Gembloers
thumb|Locatie va Gembloers in Name. Gembloers (Fraans: Gembloux) is 'n gemèngde en sjtad in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Name. Op 'n oppervlakde va 75,86 km² wonne 24.996 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 261 minse per km².
Gembloers is 'n oonderdael van d'r Haspengouw.
Aander kerne
left|thumb|Belfort va Gembloers. Beuzet, Ernage, Grand-Manil, Lonzée, Sauvenière, Grand-Leez, Bossière, Bothey, Corroy-le-Château, Isnes en Mazy.
Rob Belemans
Rob Belemans is 'n Vlamsje taalkundige dae óp 29 mei 2009 an de universiteet van Leuve promoveerde óp de dissertatie ''Taal of tongval? De gespleten Limburgse kus, oraal erfgoed en taalpolitiek''.
Belemans is o.m. docaent van d'r Lieërgank Limburgs, deeg oonderzeuk i.o.v. de Nederlandse Provincie Limburg nao 't taalgebroek in dis provincie, sjraef versjèjje dictionaire, makde Ich kal ooch Plat (vör Middelbaar oonderwies) in ópdrach van de Belsje Provincie Limburg en is d'r väörzitter van 'n Belzje aafdeling van Veldeke.
Kroedwösj
thumb|300px|left|Eine kroedwösj mèt [[boumnoot en blaad, aels, hómmelskroed, terf, rogge, maoter, hazegerf en dónderbloom. ]] 'ne Kroedwösj ies 'ne wösj inheems kroed. Mèt bepaalde bie-eingebrachde soorte besjting d'r ‘t heidens gebroek um dankoffersj te bringe aan de gode. Diet woort door Katholieke kèrk aafgekäörd meh op ’n gegeve moment gekerstend. Op de fièsdaag van Slevrouwe kroedwieje, Maria Hemelvaart op 15 augustus, vóng en vingk de wiejing van de kroedwösj in de kèrk plaats.
Historie
Op de zölder of in de sjtal kreeg zoa’ne kroedwösj dan ’n plaetske tot ’t boete ‘ne kièr hómmelswaer (ónwaer) goof. Tal van blomename wieze nao dat gebruuk. Mèt de gedachte: 'es ’t hómmelt (dóndert) en ’t regent, dan ies ’t noadwaer gezegend', goajde me ’n paar tekskes van dat kroed in ’t vuur van de kachel um ’t dreigend ónheil aaf te were. Daobie baejde me tot Sint Donatus, petroan van ’t ónwaer, en/of loos ’t evangelie van Sint-Jan (Johannes de Evangelis), dae ummer woort aangerope bie dreigend ónheil.
Samesjtèlling
Zoa’ne kroedwösj waor samegesjtèld oet 7 plante: (7=heilig getal). (De herholinge in de naamgeving zint typerend). In Venlo haet de wösj 9 plante; in Mofert 8.
Veur Valkeberg geld:
2 van dees ónheilaafwerende plante:
2 van dees heilende plante:
Gebruuk
Op de geboortedaag van de andere Sint-Jan, Johannes de Duiper op 24 juni, ouch waal de miedzomerzónnewende geneump, woort ’t gedruèg kroed verbrend. Dees ièwenouw traditie sjteit bekènd ónder de naam St. Jansvure. Dónderkroed, Maoter en Aels, geplök óp deze biezónderen daag, zouwe zoa väöl extra krach höbbe, dat ze neet allein tege brand en krenkdes besjermde meh ouch hekse, duvele, waerwuif en sjpoake verdreve. In de sjtad en later ouch op ’t platteland, es de beteikenis zoa langzamerhand vergete ies, verzamele de luuj veur de voots ‘n veldboekèt gemengd mèt get boereblome oet de tuin. Dae wösj weurt dan, gezegend of neet, veur de seer of nostalgie in ’n vaas gezat of opgehange.
Veldeke Venlo
De Veldeke krink Venlo, opgerich in 1947, is ein van de dertieën kringe van Limburg. De krink Venlo besteit oet de volgende plaatse: "Árse, Belvend, Blierik, Bree, Grevors, Helje, Lóm, Tegele, Velde, Venlo en Zaerem."
Externe link
http://www.veldekevenlo.nl
Fosses-la-Ville
thumb|Locatie va Fosses-la-Ville in Name. Fosses-la-Ville is 'n gemèngde en sjtad in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Name. Op 'n oppervlakde va 62,24 km² wonne 10.249 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 162 minse per km².
Fosses-la-Ville waor èng van de gooj sjtae van 't Prinsbisdóm Luuk.
Aander kerne
left|thumb|Maertplaatsj en sjtadhoes va Fosses-la-Ville. Aisemont, Le Roux, Sart-Eustache, Sart-Saint-Laurent en Vitrival.
Bekiekenswaeërd
thumb|Keerk va Saint-Feuillen.
Cultuur en folklore
I Fosses-la-Ville wurd de karneval groëts geveerd.
Ins in de zeve jaor trik de processie (Marche) van Saint-Feuillen oet, d'r litste kiër waor i september 2019. In dis processie trikke doezende sjutters in Napoleontische uniforme mit van sjutterieje oet de sjtad zelf en van durpe oet de ganse umtrik. Dis processie is same mit 14 ander processies van Tusje-Samber-en-Maas sins 2012 opgenome es immaterieel UNESCO-welderfgood.
Biesse
Biesse (Duutsj: Biesen, vreuger: Biessen of Bießen) is e klei gehuch inne gemèndje Zelfkantj in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk in 't wèstelik gebied vanne gemèndje, t'n zuje van Sjtein en t'n wèste van Hönge. 't Huuerdje veure herindeiling bieje gemèndje Hönge. d'r Ligke twieë waeg in Biesse: Kloeasterpaad (Klosterpfad) en Biessenerwaeg (Biesener Weg).
Lektrikbatterie
'n Batterie is e veurwirp veuren opslaag van lektriciteit. 't Besteitj oet 'ne lektrotechnische component en spanningsbrón, 'n kómbinaasje van ein of mieëder lektrosjemische celle, die waere gebroek veure ómzètting van opgeslage sjemische energie in lektrikenergie. Det kan weer es lektrikenergie - lektrikstroum - waere geleverdj. Historisch wuuertj 'n aantaal parallel of in serie gesjakeldje lektrosjemische celle, Leidse flesse of condensatore 'n batterie geneump, inne vouksmóndj haet de inkel cel vanne batterie de naam van 't gehieël euvergenómme.
'nen Auto-accu is 'n oplaajbaar batterie, meh dees wuuertj in Nederlandj, in taengestèlling toet 't Belsj, gewuuenlik gein batterie geneump.
't Symbool veur 'n batterie in 'n lektriksjieëma is es volg: 't + en - teike waere döks eweggelaoten ómdet me ane gruuedje vanne "platen" inne teikening kan zeen welche kantj de + is en de - is. 'n Aezelsbrögkske is det veur 't + teike twieë kieër zoväöl streep nuuedig is es veur 't - teike.
Aalst
Aalst kènt verwieze nao:
Frank de Winne
Frank burggraaf De Winne (Ledeberg, 25 april 1961) is 'ne Belsje ruumdevaarder. In 2002 verblaef e ruum ach daag an boord van 't internationaal ruumdestation ISS. Mèt die ruumdevlucht waoërt e d'r twiede Belsje astronaut (Dirk Frimout waor d'r örsjte). E waoërt daonao in d'r adelsjtaand verhaeve, mèt d'r titel burggraaf. Ooch is e brigadegeneraal.
Óp 27 mei 2009 waoërt e väör de twiede kieër in de ruumde gelanceerd, es boordingenieur, in 't gezelsjap van d'r Russische Sojoez-gezagveurder Roman Romanenko en d'r Canadees Robert Thirsk väör e verblief van zès maond in 't Internationaal ruumdestation ISS. Mèt ingaank van 11 oktober 2009 is De Winne d'r örsjte neet-Russische of neet-Amerikaanse gezagveurder van 't ISS.
Piloot
De Winne sjtudeerde in 1979 aaf an de Köninkleke Kadettesjoeël in Lier. E behaolde in 1984 de diploma's telecommunicatie en burgerlek ingenieur-polytechnicus an de Köninkleke Militair Sjoeël in Brussel. E kraeg daobie d'r AIA-pries vör d'r bètste thesis.
Daonao vólgde De Winne de vleegópleiding an de Elementair Vleegsjoeël in Goetsenhoven, Tiene. E kraeg de hoeëgste oondersjèjjing bie 't voltoje van de ópleiding 1991. In 1992 hool e zie brevèt van testpiloot aan de Test Pilot School in Boscombe Down, Verenigd Köninkriek, en óntvóng daobie d'r McKenna Trophy.
De Winne waoërt in december 1992 aangesjtèld es testpiloot väör de Belsje lóchmacht. Van april 1995 bies juli 1996 waor e gedetacheerd es senior testpiloot van de EPAF (European Participating Air Forces) bie Edwards Air Force Base in Californië.
Op 12 februari 1997 kraeg De Winne baove Nederland motorprobleme in 'ne F-16, oeëbie d'r boordcomputer oetveel. E koes allèng nog mer neersjtorte in 't IJsselmeer, òf 'n gevaeërleke noodlanding oetveure in e dichtbevolkt gebied in de buurt van Leeuwarde. De Winne sjlaagde evvel d'r in d'r F-16 veilig an d'r groond te kriege. Dit lieëverde 'm es örsjte neet-Amerikaan d'r Joe Bill Dryden Semper Viper Award óp.
Kos
thumb|Ligking vaan Kos in Griekeland Kos (Nuigrieks: Κως) is e Grieks eiland dat oonderdeil is de Zuid-Egeïsche Eilen. 't Eiland ligk in de Egeïsche Zie en behuurt bij de eilengróp Dodekanesos. 't Oppervlaak vaan 't gans eiland is 290 veerkante kilometer. De lengte is 40 en de breidte ach kilometer. 't Hoegste punt vaan Kos is de berg Dikeos, dee 846 meter hoeg is. Volgens de census vaan 2011 gief 't 33.300 inwoeners op 't eiland. Kos behuurt bij 't departemint Kos (departemint) (same mèt Nisyros) en 't eiland vörmp ein gemeinte op ziechzelf. De hoofplaots is 't gelieknaomeg stedsje. 't Gief op Kos al besjaoving sins d'n elfde iew v. Chr..
Frank de Winne
Piloot
In augustus 1998 waoërt De Winne commandant van 't 349e Smaldeel, gesjtationeerd óp Kleine-Brogel. Tiedens de NAVO-operatie Allied Force in de Balkan in 1999 waor e commandant van de Belsj-Nederlandse Deployable Air Task Force die mieë wie 2000 vluchte oetveurde. Nao aanleiding hievan oontving De Winne de oondersjèjjing Officier in de Orde van Oranje-Nassau.
De Winne haat mieë wie 2300 uren vleegervaring in oeteenlopende types vleegmesjienger, oeëoonder Mirage, F-16, Tornado en Jaguar.
Ruumdevaarder
De Winne waoërt in oktober 1998 geselecteerd es ruumdevaarder vör de ESA. In januari 2000 waoërt e ópgenaome in 't astronautencorps van ESA. In augustus 2001 sjtartde e zieng ópleiding töt astronaut in 't Yuri A. Gagarin opleidingscentrum väör kosmonauten in Sjterresjtad bie Moskou. Nao ège zègke waor 't lieëre van 't Russisch zie groeëtste probleem.
Op 30 oktober 2002 waoërt De Winne es boordwerktuigkundige gelanceerd an boord van de Sojoez TMA-1 in 't kader van de Odissea Missie. De Winne waoët vergezeld dör gezagvoerder Sergei Zaljotin en boordwerktuigkundige Yuri Lonchakov. De Sojoez kóppelde automatisch an 't internationaal ruumdestation (ISS), en deende es vervanging van de Sojoez TM-34 dae saer 27 april 2002 an 'n andere paoërt van 't ISS gekóppeld waor. D'r is ömmer 'ne Sojoez an 't ISS gekóppeld zoedat de ISS-bemanning in geval van noeëd 'n mäögelekheed haat öm 't ISS te verlaote, mae de Sojoez deent eder zès maond vervange te werre dör 'ne nuje.
Tiedens zie verblief in 't ISS haat De Winne 'n reeks va experimaente oetgeveurd. 't Geet öm medische en technische experimaente oonder aandere óp 't gebied van cardiovasculair oonderzeuk, neurosensorisch oonderzeuk, osteoporose, kristallisatie, verbrenningssynthese en diffusieprocesse.
Nao e verblief van ruum ach daag naome De Winne, Zaljotin en Lonchakov aafsjeid van de permanaente bemanning van 't ISS, en nome plaatsj in d'r Sojoez TM-34. Ze kóppelde lós van 't ruumdesjtation, en landde in d'r vreuge mörge van 10 november 2002 in Kazachstan.
Op 20 september 2007 raakde bekènd dat De Winne geselecteerd waor väör e verblief van zès maond (mei bies november 2009) in 't internationaal ruumdesjtation ISS väör ISS Expeditie 21. E zal d'r zès maond verblieve en tiedens de laatste twieë maond van dès missie s de functie van commandant op zich naeme.