cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Volmeule van Ieëpe
Historie
In 1867 woort 't bedrief door 'ne felle brandj volledig verrinneweert, wonao de femilie Kannengiesser besjloot tot verkoup. De nuje eigenaer woort de firma Coumont en Paulus die de meule es sjpènnerie en vollerie in gebruuk naom. In 1870 woort de meule opnuuj door 'ne brandj getróffe. 't Verrinneweerde febrieksgeboew mèt de belendende percele woorte te koup aangebaoje. Nuje eigenaer woort Jan Lodewijk Hoeberechts, koupman in Mesjtreech dae de volmeule leet ómboewe tot graanmeule wodoor d'r 'n eindj kaom aan de Ieëper textielnieverheid.
Nao de Tweëde Waereldaorlog woort 't belang van de meule sjteeds geringer en woort ze oet bedrief genómme.
Heringebruukname
In de 70-er jaore van de vurrige eëuw woorte door de toenmalige börgemeister van Wittem, J.J.M. Ficq en eigenaer J. Brauers planne gemaak veur 'n graotsjalige resteratie. Dees planne geraakde in ein sjtraomversjnelling wie in 1973 de meule angermaol door brandj woort getiesterd. De aw turbine en 't gang- en maalwerk kooosjte door de brandj aevel neet hergebroekt waere. Vervangende óngerdeile ware neet besjikbaar. De Maatschappij Onroerend Goed Oranje-Nassaumijnen in Heërle sjónk in 't kader van 't Monumentejaor 1975 't complete gangwerk en de maalsjtool van de Eikendermeule in Heërle. Dit brach aevel mèt zich mit dat 't noadzakelik woort óm ein waterraad toe te passe. Dit woort ein middesjlaagraad geleverd door de Machinefabriek Konings oet Zjwame en oetgeveurd mèt 'ne middellien van 5,50 m., 'n breite van 1,75 m. en veurzeen van 'ne krop.
In 1977 woort de meule weer feëstelik in gebruuk genómme es graanmeule. In de meule woort 'ne gedènksjtein ónthuld ter naogedachtenis aan de eigenaresse weduwe Brauers-Thywissen, die tiedes de resteratie sjtórf. De meule is allewiel in eigedóm van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten, veur de exploitatie woort de Stichting De Volmolen Epen opgerich die mèt de Stichting Het Echte Bakkersgilde ein contrac aafsjloot veur de levering van terfmael aan Limburgse bekkers die biej dees sjtichting zint aangesjlaote.
Friese grammair
Deze grammair besjrijf de Weslauwers Friese standerdtaol.
Woordgeslach
Friese substantieve kinne twie geslachte: geslachtelek en neutraal, wie op’t Nederlands. De geslachte koume gemeinlik euverein mèt deze die ‘tzelfde woord op ‘t Nederlands heet. Oetzoonderinge zien o.m. de bosk, de mar en it aard tegeneuver het bos, het meer en de aarde. In ‘t bezoonder väöl liefsdeile zien neutraal: it boarst, it kût, it skûlder etc.
Miervoud
Gewuunlik vörme wäörd mèt de naodruk op de lèste syllaab hun miervoud mèt –en; wäörd op –e gebroeke d’n oetgaank –n (boek-boeken (“beuk-beuke”); oere-oeren (“oor-eur”)). Wäörd op –el, -em, -en, -er en –ert en diminutieve vörme hun miervoud op –s (kikkert-kikkerts (“kwakker(t)-kwakker(t)s”); tútsje-tútsjes (“puneke-punekes”)).
Inkel wäörd kinne oonregelmaoteg miervoude, beveurbeeld mèt umlaut: ko-kij (“kooj-keuj”) en goes-gies (“gaas-gaze”; allewijl neet mier gebrukelek). Dat zien evels laank neet zoeväöl wäörd wie in ‘t Limburgs.
Wäörd die in de Franksiche taole verlenging vaan de vocaol kriege in ‘t miervoud, behawwe in de Friese taole hunne korte vocaal: oorlog-oorloggen, skip-skippen (“sjip-sjeper”). Lang vocale, veurzeen vaan e circomflex, verlere hun lengde in ‘t miervoud: hân-hannen (“haand-hen”), stêd-stedden (“stad-stei”).
Let ouch op dei-daggen (“daag-daog”) en wei-weggen (“weêg-weeg”).
Diminutieve
Diminutieve weure meistal gevörmp op –ke; nao de consonante l, n, d en t volg –tsje. Gutturale kriege –je. Veurbilde: popke, lamke, autoke, boerke, hantsje, partsje, barchje (“pupke, lemke, eutoke, buurke, hendsje, deilke, kreemke”). Lang vocale weure kort. Umlaut krieg allein húske, wat “wc” beteikent; ‘t lètterlek “huuske” is gewoen hûske.
Adjectieve
Friese adjectieve gedrage ziech wie de Hollandse. Ei versjèl is tot bij neutraal wäörd ‘t adjectief ouch nao bezitteleke pronome gein –e krieg: Ús âld skûtsje, jimme grut hûs (“Eus aajd skûtsje”, “Eur groet hoes”).
Verbe
Friese zwakke verbe verdeile ziech in twie declinaties: de verbe op –e en de verbe op –je. Dees eindeiling is oorsprunkelek-Germaans en vermeujlik ‘t liere vaan ‘t Fries behuurlek. Es memoriesteun kin me oonthawwe tot afgeleide verbe ummer op –je eindege.
Zwakke verbe op –je
De vörm veur de twiede persoen inkelvoud presens en imperfek zien dus identiek!
Nao ‘n d of t verandert d’n oetgang –je in –sje resp. -zje; daan moot me neet vergete ouch de s te laote valle in vörm die de j oetstote: boartsje (“speule”): ik boartsje, do/dû boartest, hy boartet.
Oonregelmaotege verbe
Mèrk ampassant op tot alle verbe hun voltoejde tije mèt hawwe vörme.
Wijer höbbe de volgende wäörd nog oonregelmaoteg vörm in ‘t preses: gean (“goon”): ik gea, do giest, hy giet, wy geane; stean (“stoon”): evezoe wie gean; sjen (“zien [“videre”]”): ik sjoch, do sjochst, hy sjocht, wy sjogge; jaan (“geve”): ik jouw, do jouwst, hy jouwt. De veurnaomste stamtije zien, neve die vaan wêze en hawwe: sille (“zalle, goon”) – soe ; kinne – koe; gean – gie; stean – stie.
D’n infinitief
D’n infinitief eindeg gewuunlik op –e, meh krijg ‘n –n in twie gevalle: es ‘t verb door te weurt geprecedeerd en es d’n infinitief verzelfstendeg is en ‘n artikel heet. Veurbild: Ik soe graach fytse (“Iech zouw gere fietse”); Ik heapje moarn fan Ljouwert nei de Lemmer te fytsen (“Iech houp mörge vaan Liewarde nao Lemmer te kinne fietse”); As it trochreint, sil ik it fytsen útstelle muotte (“Es ‘t blijf regene, zal iech ‘t fietse mote oetstèlle).
De persuunlike en bezitteleke pronome
Do weurt grof-eweg in westelek Friesland gebruuk, dû in oostelek. In ‘t do-gebeed klinke de vörm my, myn, dy, dyn, hy en syn es [mEi], [mEin], [dEin] etc.; ze weure evels noets es mij, mijn, dij etc. gesjreve, boete bij dialek-oteurs.
Es ‘t woord veur d’n daarde persoen inkelvoud mennelek neet aon ‘t begin vaan ‘n frase steit en neet de naodrök heet, weurt dat neet hy meh er ([@r]).
‘t Fries heet gei reflexief: Hy stjonkt, om’t er him net goed wasket (“Heer stink, umtot heer ziech neet good was.")
Aonwiezende en betrèkkeleke pronome
Die volge gemeinlik ‘t Hollands: dy correspondeert mèt die en dat mèt dat. Evels krijg ‘t betrèkkelek pronoom dy ‘n -‘t es touwveuging: De man, dy’t ik hjir al faak sjen haw... ("De maan, deen iech hei al dèks gezeen höb…"). Dat gebäört ouch bij koppelwäörd: om’t (“umtot”), doe’t ("doe, wie") etc.
Syntaxis
‘t Fries gebruuk consequint de greun verbeconstructie, boe ‘t Limburgs ummer de roej heet. Zoe moot ‘t dus zien Ik wil dy wat sjen litte (“Iech wèl diech get tuine”); Ik tink, dat er dat net heard haw (“Iech mein tot ‘r dat neet heet gehuurd).
Constructies wie “Iech höb venaovend vief oor zitte chatte” zien in ‘t Fries neet mogelek; me gebruuk dao Ik haw fan’e jûn fiif oeren sitten te chatten, boebij sitten e voltoejd particiep is.
Naerbaek
De Naerbaek (Nederlandjs: Neerbeek) is 'n baek inne Nederlandjse pervinsje Limbörg (Midde-Limbörg) die in 't dörpke Naer oetmundj inne Maas. Ze is de doorzètting vanne Leubaek naodet dees samevleutj mit de Halese Baek. De Naerbaek kèntj zelf twieë ziebaekskes: de Keizersloup enne Wienbaek.
Bie Naer steit ouch 'n watermeule, de Friedesse Meule, ane baek, angerhalve kilomaeter veurdet ze oetmundj inne Maas. Dees meule is geboedj in 't jaor 1717 en is gerenoveerdj gewaore in 't jaor 2002. 't Tuup is 'n óngerslaagse watermeule en ze is gemèndj es kaoremeule.
Verzwónje meules
Behauve de Friedesse Meule höbbe oppe Naerbaak ónnag twieë anger watermeules gestange, namelik:
Himalaya
d'n Himalaya (Hindi, Nepali: हिमालय, Himālaya; Tibetaans: ཧི་མ་ལ་ཡ; Oerdoe: سلسلہ کوہ ہمالیہ, Salsal-kwe-Himalay; Chinees: 喜马拉雅山脉, pinyin: Xǐmǎlāyǎ Shānmài) is 'n groep mit berg in 't zuje van Azië d'n Himalaya vörmp de sjeijing tösse de hoeagvlakdje van 't Tibetaans Plateau in 't naorden enne reveervlakdjes van 't Indisch Subcontinent in 't zuje. In rume zin waeren aangrenzendje berg wie de Karakoram, Hindoekoesj, Pamir en Kunlun toete "Grótteren Himalaya" geraekendj. Al dees berg behuuere geologisch gezeen toet 'tzelvendje systeem. Es allein d'n eigentliken Himalaya wuuertj genómmen is de totaal lingdje róndje 2.500 km. De brèdje varieertj tösse de 200 en 400 km. d'n Himalaya bevatj mieër es fieërtig bergtuup baove de 7.000 m huuegdje en 9 bergtuup baove de 8.000 m. Daobie zitj de hoeagste berg vanne welt, de Mount Everest (8.850 m hoeag). d'n Himalaya vèltj administratief gezeen óngere groeatmachten India en Sjina (Tibet) enne kleinder berglenj Nepal en Bhoetaan. 't Uterste wèste vanne berg toet sloet vèltj ónger Pakistan. d'n Himalaya is 't bróngebied van inkel vanne grótste revere van Azië, die hóngerdje miljoene luuj van drinkwater veurzeen.
d'n Himalaya speeltj daoveur 'n wichtige rol inne Indiase en Tibetaanse mythologie, religie en litteratuur. De naam Himalaya stamp oet 't Sanskriet en is 'n sameveuging vanne wäörd hima (snieë) en layas (woeanplaats): litterlik, "woeanplaats inne snieë". De berg waere door zowaal hindoes es Tibetaanse boeddhiste besjoewdj es de woeanplaats vanne wichtigste gode. Inne loup vanne gesjiechte haet de Himalaya naeve miljoene hindoeïstische en boeddhistische pelgrims versjillige groepe bezeukers getróch: Indiase vórste die inne zomer 't keulder bergklimaat opzóchte, wèsterse óntdèkkingsreizigers en koloniaal bestuurders, en vanaaf de neugetieëndjen ieëf bergklummers en toeriste, de litste döks op zeuk nao spiritueel zingaeving.
Midde gerónjen achterklinker
De midde gerónjen achterklinker of gerónje midden achterklinker is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is of.
Bourg-Fidèle
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk 'n euvergengsdialek gekald tusje 't Waals (wie dat ouch weurt gekald in 't groatse gedeilte van de Belsj Ardenne) en Champenois (wie dat 't in 't groatse gedeilte van de Franse Ardenne weurt gekald).
Midde gerónjen achterklinker
Kènmirke
Kènmirke vanne midde gerónjen achterklinker zeen:
Bourg-Fidèle
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Midde gerónjen achterklinker
Limbörgs
De korte variantj vanne midde gerónjen achterklinker kan in 't Limbörgs veurkómmen es 'nen allofoon vannen aope gerónjen achterklinker o, beveurbeildj in 't Hessels:  mok.
Benjamin Lee Whorf
Benjamein Lee Whorf (24 april 1897, Winthrop, Massachusetts - 26 juli 1941, Hartford, Connecticut) waas 'ne Amerikaanse spraokkundige. Hae is veural bekandj veure samewirking mit EDward Sapir enne dao-oet óntstange Sapir-Whorfhypothees.
Biografie
Whorf deej 't egkzame veur inzjenjäör op 't Massachusetts Institute of Technologie in 1918 en begós drek daorop te wirke bieje brandjbeveiliging bie 't Hartyford Fire Insurance Company. In daen tied verdeepdje d'r zich inne spraokkónde enne antropologie. In 1931 begós t'r spraokkónde te studeren oppe Yale-universiteit en troch t'r al gaw de intres van Edward Sapir, dae 'm zien steun gaaf veur 't doorzitte vanne akkedemisch studie. In 1936 woort Whorf beneump toet Honorary Research Fellow inne antropologie bie Yale. In 1937 óntvóng d'r dao Sterling Fellowship. Toet 1938 bleef t'r antropologie óngerwieze, meh daorop kreeg t'r gezóndjheidsperbleme.
Hae sjreef ouch de grammaer oet veure Hopi-spraok en deej óngerzeuk nao versjillige dialekte van 't Nahuatl (de spraok vanne aaj Azteke).
Whorf stórf in 1941 aan kanker. Zie bekandjste book, Language, Thought, and Reality, 'n vergaring van zie werk, woort postuum in 1956 oetgegaeve.
Redemptiedörper
thumb|'t Zuielek Maosland tösse 1713 en 1785. De Redemptiedörper hoorte bij Staots-Braobant (doonkerbroen). De Redemptiedörper (vaan redemptio 'bevrijing', dus 'vrij dörper') waore ach vrij klein en oonbeteikenende dörper in de Zuileke Nederlen die nao de Vrei vaan Munster (1648) woorte geclaimp door zoewel de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen es de Habsburgers (in de kwaliteit vaan Hertoge vaan Braobant). De Rippubliek rekende ze, same mèt de Twiehieregheid vaan Mestreech en 't graofsjap Vroenhove, tot Staots-Braobant. De dörper betaolde belastinge aon allebei de hiere, meh hadde praktisch 'n groete otonomie.
De ach dörper waore Fallais (gemeinte Braives), Hermaol (Hermalle-sous-Argenteau, gemeinte Oupeye), Paifve (gemeinte Juprelle), Veule, Hoepertènge, Rutte, Roeëtem, Móppertinge en Nerem.
Pas bij 't Verdraag vaan Fontainebleau in 1785 woorte de dörper gans bij de Nederlen geveug. In 1795, mèt d'n inval vaan de Franse en de stiechting vaan de Bataafse Rippubliek, stoonte de Nederlen ze aof aon de Ierste Franse Rippubliek. Allewijl ligke de dörper in de provincies Luik en Belsj Limbörg.
Bron
Dit artikel is vertaold oet 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Bótram
thumb|right|250px|Ein broen bótram Ein bótram (sóms ouch boteram) is ein sjneej broad, sóms ein enkel sjneej mer meistal ein döbbel sjneej mèt daotösje ein broadbelègk. De sjneje waere veurdat 't belègk d'r op kump besjmeerd, zoaes de naam al zaet, mèt boter. Vreuger waas dit altied 'gooj' boter, mer oet gezóndjheidseuverwaeginge wirt allewiel meistal margarine of halvarine gebruuk ómdat die saorte minder verzadigd vet höbbe. De bótram maak in Nederlandj en Belsj, mer ouch in Duutsjandj meistal deil oet van 't óntbiet en ouch van de lunch.
Saorte broad
't Meis populair zint 't zoageneumde witbroad en 't broenbroad, meistal mèt terf es hoofbesjtanddeil. Sómmige luuj gebruke eine mix van die tweë of gebruke ein van die tweë en dan gecombineerd mèt ein sjneej zjwartbroad (rogge). Witbroad haet de naam dat 't minder gezóndj is vanwaege 't óntbraeke van voldoende zemele. Sómmige luuj sjnieje de broadkösjkes d'r van aaf ómdat ze die neet good kènne biete, anger luuj zint net gek op de koosjte van de broajer (de oeteindje die meistal euverblieve). Allewiel zint allerlei variante in zjwang zoaes knäckebröd, besjuut, taost enz. Ouch waere de sjneje van ein broad waal gereuësterd in eine broadreuëster of heitelóchaove (hiejin meistal mèt 't belègk d'r op), wodoor ze knapperig waere. Sommige luuj zint allergies veur gluten die in de meiste graansaorte, mer veural in terf, veurkómme. In dat geval wirt gekaoze veur glutevriej broad, dat meistal majs es hoofbesjtanddeil haet. Ouch is allewiel 't sjpeldmael erg in zjwang es basismael veur de braojer.
't Belègk
Veur 't belègk is d'r in de supermerte ein groate keus veurhanje. Meistal gebruke de luuj ein bótram mèt wat hartigs en ein tweëde mèt wat zeuts. In de regel besjteit ’t hartige belègk oet bótrammevleisj of keës. Biej zeut belègk is d'r ein keus oet jam, sjroap, pindakeës, sjokladepasta, hagelsjlaag, honing enz. Väöl luuj gebruke biej ’t hartige belègk aanvöllend wat greunte, zoaes ein blaedje sjlaaj of kómkómmer. Sómmige doon wat mosterd op 't bótrammevleisj sjmere.
Etymologie
De oarsjprunk van de benaming is neet precies bekènd. De meis geheuërde oetlègk veur tweëde lid van 't woord is dat dao eine brok of eine hómp broad besjmeerd mèt boter wirt bedoeld (Kiliaan). Angere gaon d'r van oet dat ram is aafgeleijd van 't Rienlandjse remme wat ein dikke sjnee broad of remmel, rammel beteikent. Vreuger waas de sjpelling boteram of boterram. In Vlaandere neump me geroasterde breuëdjes waal èns 'rammekes'. In sómmige Nederlandse dialekte sjprik me ouch waal van 'bammetjes'. Meugelik ligk dao ouch ein verklaoring veur 't woorddeil 'ram'.
Geerten Gossaert
Geerten Gossaert (Kralingen, 9 februari 1884 - Utrecht, 27 oktober 1958) is 'ne Nederlandse dichter dae in de literatuurgesjiedenis bekaand is mit èè hieël suksesvol waerk, n.l. d'r dichbundel Experimenten oet 1911. Daonao zow-e gèng poeëzie mie gepubliceerd ha. In februari 2007 zeunt echter nog twieë bundels, Langs den weg (1928) en Melati en rotan (1948), oontdèkt mit mieë wie näögetig oonbekaande gedichte.
Gossaert is d'r pseudoniem va historicus, essayist en politicus F.C. Gerretson, o.m. hoeëglierer koloniale gesjiedenis in Utrecht. Va 1925 bies 1934 waor-e lid van de Nationale Unie, de lètste twieë jaor es vörzitter. Va 1933 bies 1934 waor-e vörzitter van 't Directorium Corporatieve Concentratie, een fascistische organisatie. In wie-wiet Gerretson es 'ne fascist besjowd kint werre vèlt laestig eenduidig te zigke. In èèder geval besjowde Gerretson zich èèges vör 'ne tied es zoedanig. Prof. dr. L. de Jong besjowde häöm es 'ne fascist.
Gerretson waor 'ne exponaent van de Utechtse conservatief koloniale sjtreuming CHU en e sjtong in die partiej an de rechterziej. Wieër waor-e aanhaenger en oetdrager van de Groot-Nederlandse Gedachte en sjteunde-e de Vlamsje Bewaeging.
Moereflaai
Moereflaai is 'ne band oet Mofert, dae is óntstange ter gelaengeheid van 't 9x11-jaorig jubileum van Carnavalsvereiniging "Den Uul Van den Grauwert" oet Mofert. De band besteit oet Frank Cox (toetse), Robert Senen (gitaar), Lynyrd van Riet (bas), Maurice Gehlen (zank), Patricia Deledda (zank), Marco Cremers (drums), Wim Jacobs (trómpet), Gerard Wolters (trómpet), Josique Voogt (sax) en Frank Cremers (sjuuftrómpet).
Sagittarius A
thumb|right|Opname door 't [[Chandra X-ray Observatory. Sgr A East is de oetgebreide bron links vaan 't midde; Sgr A* is de helder puntbron rechs oonder 't midde.]] Sagittarius A is 'n complexe radiobron in 't centrum vaan de Mèlkweeg, in de riechting vaan 't starebeeld Baogsjötter. Ze besteit oet drei deile, de restante vaan 'ne supernova Sagittarius A East (Sgr A East), e gebeed vaan geïoniseerd gaas en aander materie, de spiraol Sagittarius A West (Sgr A West), en 'n puntbron met hiel sterke radiostraoling, 't zwart gaat Sagittarius A* (Sgr A*) in 't centrum vaan de spiraol.
Vaan Sgr A* weurt algemein gedach tot dit 't supermassief zwart gaat is in 't centrum vaan de Mèlkweeg, mèt 'n massa vaan zoe'n 4 mieljoen kier die vaan de zon.
Huub Duijzings
sjtäölke
"Merie: Gank miensj, gank ièrsj aan de kaersjsjtal wèrke, andersj bis te dalek zoa zaat wie e verke Joep: e verke? 't Viè, de sjäöp mós te nog zeuke, Es te die neet vings, pak dan mer e keuke Merie: Dao sjting gein koo in 't krubke, Wat einen os bis dich, mie leef Jupke Joep: Sjus! Einen os, en eine aezel d'r naeve, dae tösje de maskes, dae móste mich gaeve
oet: 't Krubke en e dröpke, Rierank 1992
RKVV Sportclub '25
Sjportkloeb '25 (RKVV Sportclub '25) is inge foesbalkloeb oes Bóches. è Is opjericht in 1925, me de "roots" junt nog è sjtuk wieër tseruk.
In 't sezóng 2017/18 sjpillet Sjportkkloeb 25 in jen Tswaide Klasse Zóndig van 't Nederlands amateurefoesbal. 't Is pas d'r tswaide moal dat d'r kloeb zoeë hoeëg oeskunt.
Runde vaan Italië
De Runde vaan Italië (Italiaans: Giro d'Italia) is 'n mierdaagse fietsrenwèdstrijd door Italië en eventueel door aander len. Ze is opgezat nao 't model vaan de Runde vaan Fraankriek en vörmp same mèt häör en de Runde vaan Spaanje de drei Groete Rundes. De runde woort in 1909 veur 't iers verrije en is sindsdeen allein veur d'n Iersten en Twiede Wereldoorlog oonderbroke. De Runde vaan Italië steit bekind um zine bezunder spectulair parcourse mèt dèks zier zwoer bergetappe en gevierleke aofdalinge.
Historie
De Runde vaan Italië woort in 1909 georganiseerd door La Gazzetta dello Sport. Hunne concurrent, de Corriere della Sera, had al 'ne succesvollen otorace georganiseerd en had noe planne veur 'n fietseren. Umtot me in Italië ouch gezeen had tot de Runde vaan Fraankriek e groet succes waor gewore, leek 't redacteur Tullo Morgagni e good idee um in eige land ouch zoeget te doen. Aonvenkelek woort dit um geldgebrek aofgeweze en organiseerde de gezèt 't besjeiener Milaan-San Remo. Wie dat e succes woort, dors me ouch 'n ganse runde vaan Italië aon. In 't land bleke väöl rieke lui en bedrieve bereidveur 'n donatie of investering te doen. D'n ierste Giro woort in mei 1909 verrijd. Start en finish waore in Milaan, etappeplaotse waore oonder mie Napels, Roeme, Florence en Turijn. Winner woort Luigi Ganna.
In de volgende jaore kós de Runde weure vervolg, meh vaan 1915 tot 1920 mós ze weure oonderbroke um d'n Ierste Wereldoorlog. In 1919 begós me weer. De groetste renner vaan de jaore 1920 waor de Toscaan Alfredo Binda. In 1931 woort de roze trieko ingeveurd veur de renner dee ierste steit in 't klassemint; de kleur kump vaan 't roze pepier boe-op La Gazzetta dello Sport weurt gedrök. Haafweeg de jaore 1930 kaom Gino Bartali op, dee al gaw zwoer concurrentie kraog vaan ziene joonge ploggenoot Fausto Coppi. Naotot de Giro nog ins veer jaore woort opgesjort (1941-1945, veur d'n Twiede Wereldoorlog), góng hunne twiestrijd door; Coppi, woort zoedoende de groetste fietsrenner vaan de nao-oorlogse jaore. In 1950 voont 'ne primeur plaots wie de Zwitser Hugo Koblet es ierste neet-Italiaon de Giro won. In de jaore 1960 won de Fransoos Jacques Anquetil, veural bekind vaan zien vief Toureuverwinninge, ouch twie kier de Runde vaan Italië. De Belsj Eddy Merckx pakde tösse 1968 en 1974 't indklassemint wel vief kier; 't lökde häöm die jaore dèks um in twie groete rundes mèt te fietse en ze allebei te winne.
In 1965 startde de Runde vaan Italië veur 't iers boete Italië, en wel in San Marino. In 1973 begós ze zelfs in Belsj (Verviers), vaan boe-oet de renners door o.m. Duitsland, Fraankriek en Zwitserland nao 't zuie fietsde. In 2002 waor de start veur 't iers in Nederland, en wel in Groninge. De Runde vaan 2018 startde zelfs neet in Europa (in Jeruzalem, Israël um perceis te zien). Wienie de Runde zoe wied vaan Italië start, hèlt me nao e paar daog gemeinelek 'ne rösdaag um de gansen handel nao Italië te verplaotse en dao wijer te fietse. De finish is nog ummertouw traditioneel in Milaan.
Klasseminte
thumb|[[Ryder Hesjedal, dee in 2012 in de roze trieko de winnerstrofee umhoeghèlt.]] In de Giro weure de volgende klasseminte bijgehawwe:
Óngerorde
Inne taxonomie is 'n óngerorde 'n rang of e taxon in die rang. 'n Óngerorde is 'n rang die lieëger is es 'n orde. De meneer óm mit rangen óm te gaon versjiltj veure plantjkónde einigszins van die veure zoölogie.
Sómtieds wuuertj ouch 't anglicisme "suborde" gebroek.
Kefee
'ne Kefee, kaffee, 'n kroeg, 'ne bar of 'n kniep is 'n zaak wo me alcoholische dranke duit servere en me biejein veur mit einanger te kalle. 'ne Kefee vervöltj in e dörp, mer ouch in 'n stad, hieróm döks 'n wichtige sociaal functie. Same mit de restaurants enne hotels make de kefees deil oet vanne horeca.
In 'ne kefee waere meistes neet allein alcoholische dranke geserveerdj. Inne meiste kefees krieg me namelik ouch anger drinkes, wie tieë, kóffe, fris en water. Sómmige kefees servere nag väöl mieë, wie ouch vröchtedrenkskes en (werme) chocomel.
Doordet de pries van drinkes inne kefees de litste jaore rap ómhoeag is gegange, geit väöl jeug veurdet ze oetgaon ieës bie emes van häör heim indrinke inne zoea-geneumdje kieët.
6 oktober
Heiligedaag van Bruno van Kölle
Keizersloup
De Keizersloup, Keizersluip, Kwirloup (Nederlandjs: Keizersloop) is 'ne waterloup inne Nederlandjse pervinsje Limbörg (Midde-Limbörg), dae bie Naer oetmundj inne Naerbaek.
Foneem
Es sjpraoke ies van 'n minimaal paar, höbbe twiè weurd vanwege ein ander foneem 'n ander beteikenis (bieveurbeeld bewake en beware).
Cocaïne
thumb|Cocaïnepoejjer. Cocaïne, coke, wit of sos is 'n saort aan harddrugs dae wuuert verkregen oete blajer vanne cocaplantj; 't is e stimulerendj middel det behuuert toete alkaloïde.
In pure vorm haet cocaïne e sterk opwèkkendj effèk. Gebroekers vergaete de zörg en höbben innerzjie veur te dansen en te drinke, mer 't gebroek kan ouch leie toet zaenechtigheid en ónras. Liefelike gevolge zeen 'ne verhuuegdjen hertslaag, zweite en verwiedje pupille. Mit hoger dosisse kónne de blooddrök enne lieftemperatuur waere verhuueg. 't Wuuert gebroek in 't oetgaon, mit naam gesnaove. Richtig verslaafdje gebroeke meis crack, waat is opgesjuuendj mit ammonium en wuuert gerouk. Boeten 't recreatief gebroek wuuert 't ouch gebroek door luuj die groeate prestaasjes mótte levere.
Gebroek van cocaïne kan leie toet verslaving door 't effèk waat 't haet op 't beluueningssysteem vanne herre; me kan al nao kort gebroek verslaaf waere. Kóntinu gebroek kan wiejer ernstige gevolgen höbbe veure gezóndjheid; 't vergruuetj de kans op slaeg, hertinfarkte, lóngklachte (in 't val van rouke), bloodvergiftiging en hertstilstandj. Ouch kan me zich chronisch meug gaon veulen en minder of gei plezeer mieë gaon ervare.
Frans Stevens
Frans Stevens ies 'ne Valkebergse diechter, dae in 't Valkebergs sjrief. Hae ies gebore op de Cauberg (Boete de Paort) in 1922. Neve diechte sjpeelt 'r ouch tièntal jaore saxofoon in de harmonie Kurkapel op Sint-Pièter.
Maaslands
Maaslands kèn verwieze nao:
Medebach
Medebach is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Hochsauerlandkreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland), grenzend aon de staot Hesse. Mèt häör 126,05 km² en 7828 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 62 de veerkante kilometer.
't Op 405 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 9 oortsjafte.
Feliformia
De Feliformia of Feloidea zeen ein vanne twieë óngerorde (sómtieds opgevatj es 'n superfemielje) oete orde vanne roufdere (Carnivora). Toet dees óngerorde behuuere de katechtige (groeat en klein katte), de hyena's, de mangoesten enne civetkatechtige.
De anger óngerorde is de Caniformia of Canoidea, wotoe ónger anger de hóndjechtige behuuere. Caniformia en Feliformia versjille vanein inne vorm vanne bulla tympanica, 'n bolvörmige ruumdje bie ónger anger roufdere die 't middenoear ómvatj. Bieje Feliformia besteitj de bulla tympanica oet twieë kamere, bieje Caniformia slechs oet ein kamer.
Sj-umlaut
De sj-umlaut (inne litteratuur meistes de sch-umlaut) is 'n vorm van umlaut die veurkump in versjillige Nederfrankische en Ripuarische taalvariëteite, worónger 't Limburgs. De sj-umlaut is vanwaenge zie betrèkkelik ónregelmaesig karakter slechs in e paar vel aan te wieze, wovan wiedoet de meiste gaon euvere verangering van a nao e, wen die wuuertj gevolg door 't (historisch) cluster sj/sch. Strik-gezeen is 't dus geinen umlaut, mer 'n saort aan palatalisatie.
Feliformia
Toete Feliformia behuuere de volgendje femieljes:
Sj-umlaut
De sj-umlaut is betrèkkelik jónk in vergelieking mitte anger umlaute en ouch 't verspreijingsgebied is bepirk; zoea kump t'r in 't Standerdnederlands mer in ei val veur: 't wäördje "fles". In sómmige vel luuet de sj-umlaut e minimaal paar achter; mit naam bie 't ewegvalle van 't palataal karakter van 't consonantcluster. E veurbild oet 't Mofers is tes (inne mantjel) taenge tas (kóffe), wobie 't ieëste 'ne sj-umlaut haet óngervónje.
Feliformia
Lejen oet dees óngerorde versjillen in gruuedje vanne toet 28 cm lang en 350 gram zwaor dwergmangoeste (Helogale parvula) toete toet 4 m lang en 280 kg zwaor Siberische tiegere (Panthera tigris altaica). Vief vanne zès femieljes kómmen oearsprunkelik allein in Afrika, Zuud-Europa en Zuud-Azië veur. De Feliformia zeen versprèdj euver alle kóntinente, mit oetzunjering van Australië, Nuuj-Zieëlandj en klein eilenj inne Stillen Oceaan. De Madagaskarcivetkalle zeen de ènsigste landjroufderen op Madagaskar. Ein saort, de hoeskat (Felis catus) is gedomesticeerdj gewaoren en kump euvere ganse werreld veur.
Dees óngerorde wuuertj ouch waal "Katechtige" geneump, meh det kan verwarring oplevere mitte femielje Felidae.
Sj-umlaut
De sj-umlaut kump allein veur bie wäörd die in 't Oergermaans 't cluster *sk hawwe, neet *hs; dus bösj kump veur, meh ösj neet.
Fries
't Fries is de samevattende benaoming veur drei taole in Noord-Nederland en Noord-Duitsland die vaan 't aajd Fries aofstamme. Dat Fries woort in de Middelieuwe gesproke in de Nederlandse provincies Noord-Holland, Friesland en Greuninge, en in de Duitse gebiede Ostfriesland en Nordfriesland.
De noe nog gesproke Friese taole zien Westerlauwers Fries, in de Nederlandse provincie Friesland, Oosfries, in e klein gebeedsje in Ostfriesland dat me Saterland neump, en Noordfries, in e deil vaan Nordfriesland. 't Weslauwers Fries heet mèt veursproonk de meiste sprekers.
't Westerlauwers Fries is erkind es Europese minderheidstaol in 't kader vaan 't Europees handvest voor regionale talen en talen van minderheden. In 2005 ratificeerde Nederland 't Kaderverdrag inzake bescherming van nationale minderheden en teikende minister Remkens e convenant wat de Frieze in Friesland erkint es nationaol minderheid en 't rech gief op 't gebruuk vaan hun taol in bestuurleke en rechterlijke zake.
Kalk
Kalk is e waord det gebroek wuuertj veur 'n aantal aan alkalische zate van calcium, wie calciumoxied, calciumhydroxied, calciumcarbonaat en calciumwaterstofcarbonaat. Kalk is een aanduiding voor een aantal alkalische zouten van calcium, zoals calciumoxide (ook wel ongebluste kalk), calciumhydroxide (gebluste kalk) en calciumcarbonaat en calciumwaterstofcarbonaat.
Waat me kalk neump in "hel" kraanwater is opgelos calciumwaterstofcarbonaat en magnesiumzate. Wuuertj 't water gekaok, den nump de oplosbaarheid aaf en sleitj 't calciumcarbonaat naer of zètj 't zich aaf ane wenj. In 't litste geval zuutj me dit bieje heite deiler van e kille of de verwurmingseilemente van 'ne waterkaoker. Dees vorm van calciumcarbonaat wuuertj kalkaanslaag of killestein geneump.
Kalk wuuertj ouch innen haof gebroek. Trótsdet 't koem es plantjevoor wuuertj gebroek is 't ónmisbaar, ómdet 't zoer (wie oxaalzoer) neutraliseertj. Daomit wuuertj plantjvergiftiging veurkómme. Wiejer is 't nuuedzakelik veure vörming van humus: 't baetertj de structuur vanne baom enne opnaam van voorstoffen en wiejer bevordertj 't de stikstofbinjing die van bacterieje kump.
Ouch kalkstein is veurnamelik gevörmp oet calciumcarbonaat.
Cerium
Cerium is e sjemisch element mit es symboeal Ce en 't atoeamnómmer 58. 't Is e zilverwit lanthanied.
Toepassinge
Inne industrie wuuertj cerium veural gebroek bie 't make van legeringe mit alleminium en zirkonium. Anger toepassinge zeen:
Gardameer
thumb|'n Kaat van 't Gardameer thumb|D'r noordelige kank van 't meer 't Gardameer (Italiaans: Lago di Garda of Benaco; Lombardiens: Lach de Garda; Venetisch: Łago de Garda) is mit 369,98 km² 't groeëtste meer van Italië. 't Ligk óp g'n grens tussje de regio's Lombardieje en Venetië. 't Noordeligste sjtukske ligk i g'n regio Trentino-Zuud-Tirol. Doa ligk óch Riva sul Garda, de groeëtste sjtad aa ge meer. De sjtad Garda is evvel zinge naamgeëver. 't Meer is e bekank toeristisch oord en weëd umgeëve durch de berg va de Dolomiete, de zujelige oetleupere va de Alpe.
Geomorfologie
't Meer is óp te dele i twieë sjtukke. 't Noordelig deel is sjmaal en ingeklumt tussje de berg va de Dolomiete, die maximaal 2.200 meter hoeëg zint. 't Hat hei get voet va 'ne fjord. 't Zujelig deel is ieëder e bekke. Hei sjteek 't sjiereiland va Sirmione in 't water. D'r oeëstelige kank weëd gekenmerk durch sjteile kalkweng, aafgewisseld mit graslank, kling bussje, olief- en wiengaarde, dewiel langs d'r westelige kank de rotse loeëdrech oet 't meer rieze. In 't zujelig gedilte guëf 't gee berg. Hei geet 't lank uëver i g'n vlakde va g'n revier d'r Po.
Teek
Teek kènt zin:
Leubaek
De Leubaek (Nederlandjs: Leubeek) is door doorzètting vanne Tungelderse Baek wen dees 't Nederlandjs netuurgebied Leudaal instruimp. Wo de baek 't gebied weer verleet vleutj ze same mitte Halese Baek en struimp ze es de Naerbaek nao en inne Maas.
Binne 't netuurgebied meandertj 't reveerke sterk en haet 't steil waterkantje, wovan 't huuegdjeversjil toet 10 maeter kan bedrage.
Ouch cultuurhistorisch is de baek van belank. Ze struimp langs 't Augustinessekloeaster Sint-Elisabethsdal, wotoe ouch 'n watermeule behuuertj die de Sint-Elisabethsmeule hètj en wovan nag e restantj daos teit. Efkes wiejerop vindj me 'n anger watermeule, de Leumeule of Sint-Ursulameule, die gans gerestaureerdj is gewaore.
De naam "Leubaek" kump meugelikerwies van "loea", det bósj mèntj.
Kluuer
Kluuer is 'n eigesjap van leech die wuuertj bepaoldje dore versjillige golflingdjes woroet de leech is samegestèldj. Luuj numme leech waor wen lektromagnetische straoling mit 'n golflingdje tösse 750 en 400 nanomaeter 't oug bereik. De samestèlling van golflingdjes wuuertj 't spectrum geneump.
Hie mót waal waere opgemirk det gein veure handj ligkendje rillaasje is tösse de baovegeneumdje netuurkóndige diffenisie van kluuer enne actueel kluuerervaring, wie dees zich ane miens veurduit.
Gardameer
Óntsjtoa
In 't kwartair guëf 't iestieje mit betrekkelig werm interglaciaal periodes. 't Gardameer is in ee va die periodes óntsjtange. 't goof hei 'ne gletsjer, oeë-va 't ies zich in zujelige richting bewoog. Dat sjtoewe veroerzaakde 'ne lieëge sjtoewwal aa g'ne zuudkank. Mieë in 't noarde is good te zieë dat de morene e U-daal gevörmt houw, zieëker bie g'n sjtad Riva sul Garda. I werm periodes is dat ies gesjmólte, oeë-noa 't zich verzamelde hinger deë sjtoewwal bei g'ne zuudoever. 't Gardameer is doavan 't gevolg.
Kluuer
De kluuer van 'n oppervlakdje wuuertj bepaoldj door 't deil van 't leech det door die oppervlakdje wuuertj waerketsj.
Gardameer
Toerisme
't Gardameer is e hiel bekank reisdoel. Rónksum 't meer ligke versjillende hotels, campings en appartementecomplexe. De sjtedjes en dörpkes um ge meer leëve va de ikómste van 't toerisme. De mieëtste accomodaties zint va meëts bis aavang oktober geöapend. 't Hoeëgseizoen is juli, en in 't bezónger in augus. Óp 't meer weëd vöal watersjport beoefend, dewiel 't in 't noarde vöal klettermeugelighede en bergtoerisme guëf; in 't zuje ligke groeëte attractieparke. Doaneëve hant vöal plaatsje eige bekiekensweëdige dinger. Zoeë sjteet Sirmione in 't zuje bekank um zing sjiereilank en burch, Limone um zing sitroeëne en i Salò sjteet de villa va d'r vuurmalige Italiaanse dictator Benito Mussolini.
Kluuer
Versjillige kluuere vanne raengerbaog zeen: roead, oranje, gael, gruuen, (mint), blaw, (indigo), paars. Anger väöl-veurkómmendje kluuername zeen raos, broen, wiet, gries en zwart. Gradaties binne kluuere waere döks aangegaeve mit e koppelteike (wie "gael-gruuen"), 'n adjektief (wie "gruuensig gael") of e veurveugsel (wie "dónkergries" en "leechblaw").
Gardameer
Wien
Wien weëd vuural aa g'ne oeëskank, óp d'r Venetiaanse kank, verboewd. Bekank is d'r Bardolino-wien. 't Guëf vöal wiengaarde oeë me kin preuve. Dök weëde óch toeristische rónkleidinge gemaak.
Sitroeëne
Vuur de kóms van 't toerisme woar de sitroeëneteelt i dörpkes rónksum 't meer de wichtigste brón van ikómste. Limone sul Garda woar 't centrum va die teelt. Hüj guëf 't doa nog ummer sitroeënegaarde. De sitroeëne weëde per sjtuk of es verwerkde produkte verkoch. Sitroeënelikeur is 'ne hieël bekande souvenir.
Psychiatrie
Psychiatrie is e medisch specialisme det zich besjeftig mit veer gebiede: preventie en weitesjappelik óngerzeuk (epidemiologie) en diagnostiek en behanjeling (therapie) van psychische gekrenkdjebiljer. De term "psychiatrie" is in 1807 door Johann Christian Reil geïntroduceerdj gewaoren en is 'n sameveuging van 't Grieks psyche (ψυχὴ), det "zieël" of "geis" mèntj en iatros det "dokter" mèntj (litterlik is 't dus de genaeskónde vanne zieël). 't Houfènj vanne psychiatrie is 't verlichte van psychisch lieje det e gevolg is van psychiatrische aandeuningen en 't vergroeate van 't psychisch waalzeen vanne patiënt en zien ómgaeving.
Gardameer
Olieföal
't Gardameer is ee va de noardeligste gebede oeë neëve wien óch olieve weëde geteeld. E bezónger Mediterraan microklimaat maak dit meugelig. Va de olieve weëd öal gemaak. I Bardolino guëf 't e olieföalmuseum.
Reviere
De revier de Sarca is ee va de wichtigste reviere die i ge Gardameer oetmónd. Anger bekangde kling revierkes zint de Varone, de Abola en de Ponale in 't noarde; d'r San Giovanni, de Campione, de Brasa, d'r Toscolano, d'r Bornico en d'r Barbarano in 't weste. De revierkes aa g'ne oeëskank zint dök zier kót. Bei Peschiera weëd 't meer aafgewaterd durch d'r Mincio. Dees revier is óch gesjik vuur sjeepvaart en mónd bei Mantua oet i g'ne Po.
Psychiatrie
Deilgebiede
Naeve psychiatrische subspecialisaties höbbe ouch disciplines wie neurologie, neurochirurgie en psychologie väöl raakvlakke mitte psychiatrie.
Fries (architectuur)
right|thumb|350px|Reconstructie van de zn. "Havetempel" in [[Xanten mèt 'n fries op de architaaf]] thumb|left| Óngerdeile van 't Hoofportaol biej de [[Notre-Dame van Paries: A:Wangfigure, B:Middefiguur, C:Kapiteel, D:Timpaan, E:Archivolt, F:Fries, G:Zulegaleriej]]
'n Fries is in de boewkunde 'n óngerdeil van 't hoofgesjtèl tösje de architraaf en de kroanlies. Me sjpruk van 'n fries es d'r sjprake is van 'n doorloupend beeldhouwwerk, dit woort veural toegepas in de Korinthische orde. In geval dat de beeldhouwwerke waere óngerbraoke door ein mèt tweë heële en tweë hauf verticale sjleuve verseerde sjten, (de triglyph), sjpruk me van 'ne metopen.
Dèks is 't fries te zeen es 'ne horizontale bandj mèt sjilder- of beeldhouwwerk, mozaïek of dergelike óm 'n moervlak in te deile of te begrenze.
In de wiskundige benadering waere 7 sjtrookpatroangroepe óngersjeije.
Hammarö
Hammarö is 'n gemèndje in Värmlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 14.497 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 56,90 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 254,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,60% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Karachi
thumb|Karachi Karachi (oetspraok: Karatsjie; aaj spèlling: Kurrachee) is de grótste stad van Pakistan enne houfstad vanne pervinsje Sind. Boetedet is 't 't commercieel hert van 't landj. Karachi is ein vanne snels-greujendje stej vanne werreld mit 'n inwoondersaantal det gesjatj wuuert tösse de 15 enne 21 miljoen luuj.
De stad ligk ane Arabische Zieë, te naordwèste vanne munjinge vanne reveer d'n Indus. 't Stejjelik gebied löp vanaaf de wèstelikste munjing vannen Indus toetane zujelike oetluipers vanne Kirtharberg.
De aaj Grieke neumdje de stad Barbarikon.
Inne jaore sèstig en sevetig stóng Karachi bekandj es de Stad vanne Leechter, door zie oetbunjing nachlaeve. Islamisering ónger Zulfikar Ali Bhutto zörgdje aevel veur e verbód op alkehol enne gedwónge sloeting vanne nachclubs, discotieëken en carabetbars, wodoor de stad ziene bienaam verlaoren haet. Ouch de juudse minderheid is in dezen tied eweggetroch.
Meschede
Meschede is e Wesfaals stedsje en hoofplaots vaan de krink (Kreis) Hochsauerlandkreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Neve häör polletiek beteikenis es krinkstad, is zie de innegste stad vaan de krink mèt 'n hoegesjaol, en daorum neet oonbelaangriek veur de buurt. Mèt häör 218,5 km² en 30.002 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 137 de veerkante kilometer.
Meschede ligk in dezelfde krink es Arnsberg, boedoor 't dus logischerwies ouch deil oetmaak vaan de Regierungsbezirk Arnsberg. Meschede is daoneve väöl kleiner es Arnsberg mer is neettemin de hoofplaots vaan de gezaomeleke krink.
't Op 260 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe.
Markleeville
Demografie
De stad heet 'n bevolkingsdichtheid vaan 4,0/km² (10,3/mijl²). D'r zien 92 gezinne en 52 femilies in Markleeville. De gemiddelde gezinsgruute is 2,14.
Baogsjötter (starebeeld)
thumb|right|Kaart vaan 't starebeeld Baogsjötter Baogsjötter (Sagittarius, afkorting Sgr) is e starebeeld aon de zuieleke hiemelkoepel. In de riechting vaan dit starebeeld ligk 't centrum vaan de Mèlkweeg. D'n ecliptica löp door dit starebeeld, en daomèt is Baogsjötter dus ouch ein vaan de teikene vaan de dierereem. De zon steit vaan ongeveer 18 december tot 19 jannewarie in dit starebeeld. In de Benelux is allein 't noordelek deil vaan Baogsjötter te zien.
Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
1715
1712 - 1713 - 1714 - 1715 - 1716 - 1717 - 1718
thumb|right|150px|Zónsverduustering
Gebäörtenisse
Zónger datum:
Gesjtorve
thumb|right|150px| Lodewiek XIV van Frankriek, gesjtórve op 1 september 1715
Pathologie
Pathologie verwies nao de studie van krenkdes. Aangezeen dit 'n wied-oetereinloupend óngerwerp vertaegeweurdig, weurt de pathologie óngeverdeild in 'n versjeienheid aan veljer, die zich strèkke van de moleculair pathologie tót de mienselike pathologie.
De mienselike pathologie weurt geweunlik opgedeild in:
Neurologie
Neurologie is e medisch specialisme det zich besjeftig mitte diagnostiek en behanjeling van gekrenkdjes aan 't herre, 't rögkemarg enne zieëne. Daonaeve waere spiergekrenkdje döks ouch behanjeldj door 'ne neuroloog. 'ne Neuroloog haet hiedoor te make mit oetereinloupendje klachte, wie koppien, dóbbelzeen, tintjelinge, oetstraolendje pien inne bein of de erm, duzeligheid, slaopstuuernisse, (aanvalle van) bewószeensdaling, ónthaad- en spraokstuuernisse, loup- en bewaegingsstuuernisse, speerzwaakdje of verlamingsversjiensele. Gekrenkdjes die waere behanjeldj door 'ne neuroloog zeen ónger anger epilepsie, de gekrenkdje van Parkinson, dementie, multiple sclerose, carpaletunnelsyndroom, nak- en rögkhernia, polyneuropathie, spierdystrofie en herretumore. In 't krankenhoes zörg de neuroloog wiejer veur luuj mit 'ne slaagaanval (herreninfark of herrebleujing), meningitis (herrevleesóntstaeking), coma, herresjödding, herrekneuzing of anger vörm van herresjaaj.
Neurologie is neet per se 'tzelvendje wie neuroweitesjap. Allewel neurologie deil oetmaak vanne neuroweitesjappe, is de neuroweitesjap de algemeinder, euverkoepelendje weitesjap die zich besjeftig mit alle aspekte van 't zieënstèlsel.
Anderlues
thumb|Locatie van Anderlues in Henegouwe. Anderlues is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Thuin. Op 'n oppervlakde va 17,02 km² wonne 11.976 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 703 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De kèrk van Anderlues. An'swèle, Alu, L'aiû en Vanneriau.
Boutancourt
Boutancourt ies 'n dörp en 'n veurmalige commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. Ze ies in 2019 samegegange mit de commune Flize. In 2017 haw de plaatsj in de Ardenne 277 inweunersj, die Boutancourtiens (mannelik) en Boutancourtiennes (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 2,99 km2 groat. Dao woonde dus zoan 94 luuj de km2 in 2017. Ze maakde deil oet van 't kanton van Nouvion-sur-Meuse, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Charleville-Mézières. Wier liegk 't plekske op 'n huègte van 149-276 meter.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes. Veur anger veurmalige gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van veurmalige gemeintes in Ardennes.
Jackson (Californië)
125px|thumb|right|Locatie vaan Jackson Jackson is 'n stad in Amador County in de Amerikaanse staot Californië en tèlt 4.405 inwoeners. Daoneve is de stad de hoofplaots vaan 't graofsjap. De stad is verneump nao de gelieknaomege kolonel, dee aonwezeg waor bij de opriechting vaan de stad.
John Bröcheler
John Bröcheler (Vols, 21 fibberwarie 1945) is 'ne Nederlandse bas-bariton operazenger.
Biografie
Bröcheler sjtudeerde aan 't Conservatorium Mestreech biej Leo Ketelaars en later in Paries biej Pierre Bernac. In 1969 behaolde hae de eësjte pries biej 't Lanjelijk Concour van Nederlandse Vocaliste in Hertogenbosch.
In maart 1972 woort häöm de Prix d'Excellence toegekènd es bekroaning op zien topprestaties aan 't Mesjtreechs Conservatorium. In 1974 debuteerde hae, mèt völ succes, biej de Berliner Festwochen (Die Erprobung des Petros Hebraicus - Henry Pousseur). Nao aanleiding hievan neuëdigde Maurizio Kagel häöm oet veur de waereldpremières van Mare Nostrum (Berlien, Paries, Avignon) en Die Umkehrung Amerika's (Prix Italia). Intendant Hans de Roo (Nederlandse Opera Sjtichting) hèj 'n belcantorol (Maria Stuarda - Gaetano Donizetti) veur de 'avantgardist' in petto. Naeve ónger angere Joan Sutherland (titelrol) zóng hae de rol van de biechvader Talbot.
Bröcheler zien eësjte lp mèt ónger angere Schumann's Dichterliebe (Tan Crone op de piano), woort bekroand mèt de Preis der Deutschen Schallplatten Kritik. Nao aanleiding hievan woort hae euverlaje mèt Europese opera- en concertaanbejinge.
Heël recentelik belaefde hae triomfe ónger leiding van Edo de Waart mèt 't Hong Kong Philharmonic Orchestra, in 'n concertante-oetveuring van Salomé (Richard Strauss).
Óngersjeijing
Op 16 mei 2005 haet börgemeister mr. W. Geraedts van de gemeinte Gulpe-Wittem in 't Theater aan 't Vriethof in Mesjtreech, names de H.M. de Keuningin, John Bröcheler beneump tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.
Nao zien carrière
Nao 'n succesvol carrière van ruum 40 jaor geit de operazanger 't röstiger aan doon. John wilt de kómende jaoreen waal nog hoesconcerte verzörge in ziene sjtudio en woonhoes in Eperheide. Ouch loupende projecte waere afgemaak, zoa-es 'n tv-serie van programmamaker Maurice Nijsten wo-in Bröcheler door de ganse provincie löp en zunk.
Iberië
Iberië of 't Iberisch Sjiereilandj (neet te verwarre mit 't Keuninkriek Iberië oete aadheid det in Kaukasië loog) is 't deil van Europa t'n zuje vanne Pyreneeje. 't Is e sjiereilandj det wuuert ómringk dore Middellandjse Zieë, d'n Atlantischen Oceaan enne Golf van Biskaje. 't Haet 'n oppervlaakdje van 582.530 km². De wichtigste revere zeen d'n Ebro, d'n Taag, d'n Douro, de Guadiana enne Guadalquivir. 't Hoogste puntj van Iberië is de Mulhacén (3478 m). De wichtigste stej zeen de twieë houfstej van Portugal en Spaanje: Lissabon en Madrid, mitte stej Barcelona, Málaga, Porto, Sevilla en Valencia.
Geologisch gezeen besteit 't sjiereilandj oet e stök aerdkoosj det tiejes de Alpien orogenees taengen en langs Frankriek is geboetsj, wodoor 't orogeen vanne Pyrenejen is óntstange. 't Grótste deil van 't sjiereilandj besteit oete meseta, de Spaanse hoeagvlaakdje die saere Hercynische orogenees koem is verangerdj. Daonaeve guuef 't e deil bekke wie 't Ebrobekke, 't Tabernasbekken en 't bekke vanne Guadalquivir.
Jim Bakkum
thumb|Jim Bakkum Jim Bakkum (Alkmaar, 10 augustus 1987) is 'ne Nederlandse zenger, musicalarties en acteur, bekènd gewaore deur 't programma Idols in 2003. 'r Is twiede gewaore in de finaole tege Jamai Loman. Daonao is 'r musicals gaon doon.
Tasmanië
thumb|Keek oppe netuur op Tasmanië. Tasmanië is 'n eilandj en 'n deilstaot van Australië. 't Ligk zuudoeastelik van 't Australisch kóntinent en wuuert daovan gesjèdj dore Straot Bass. De houfstad is Hobart, en op Sydney nao is det de aadste stad van Australië. Op 't eilandj wone ruum 'n half miljoen luuj.
't Eilandj is in 1642 óntdèk gewore door Abel Tasman, nao waem 't ouch verneump is gewore. Oearsprunkelik heet 't aevel Van Diemenslandj, nao Anthonie van Diemen, de goevernäör van Indië dae Tasman op zien reis gesjik haw.
d'n Tasmaansen duvel is e roufbujeldeer det allein op Tasmanië veurkump.
De Hamert
Dao zint väöl wandelmeugelikhede. Zoa kèns se bieveurbeeld de vogelhöt bezeuke, die gelege ies aan 'n meer.
Aorsbik
t'n Wèste van Aorsbik ligke de uterwaerd vanne Roer inne richting van D'r Oeë en, anen euverkantj vanne reveer, Brehm en Hochbrück, t'n oeaste ligk 't Katsjbrook en e bósgebied, inne richting van Aadmiel, t'n naorde ligk de Mielerbaek, inne richting van Wasseberg, in 't zuje ligke de uterwaerd vanne Roer inne richting van Oberbruch en t'n zuudoeaste ligk Lóchteberg, inne richting van Raotem.
Vónjste en aaj veldjname wiezen op Romeinse beweuning inne buurt van 'ne vaort dore Roer haer. In 1911 woorte oeastelik vanne kaen vreugmiddelieëfse graver gevónje die oete zeuvendjen ieëf stamdje. De bemirkeswaerdigste vónjs waas 'n 5 cm groeate góldsjuufspeldj. Rónjelóm 't jaor 1000 woort 'n Frankische zaalkirk opgerich die aan Maarten van Toer is gewiedj gewaore.
Aorsbik vörmdje vreuger zien eige gemèndje, worónger ouch D'r Oeë en Lóchteberg vele, meh woort op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg ingelief.