cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Munt (einheid)
Historie
't Gebruke vaan 'ne munt um produkte en deenste te betaole is e rizzeltaot vaan de opkoms vaan handel. Me sjachelt al sinds 't Neolithicum (10.000-2000 v.Chr., indegend mèt de introductie vaan 't sjrif; iers veural in 't Midde-Ooste). Dao-in gong 't dèks via ruilhandel (beveurbeeld 't ruile vaan zoeväöl sjäöp tege zoeväöl keuj). Toch woort de munt al snel geïntroduceerd in deen tied in Mesopotamië en later in Egypte. Sjachele zou vaanaof de late Middeliewe in Europa ummertouw mie via munte gaon. Mer 't oonderhandele vaan produkte woort beveurbeeld in de Limbörgse 16e iew nog groetdeils gedoon boete de lokaol munteinhede um: munte oet Fraankfort, Breusel of Braobant woorte gemekelek geaccepteerd en de weerdeversjèlle tösse die munte stoond nog minder vas es dat allewijl 't geval is. Pas mèt de opkoms vaan de natiestaot in de 19e iew is dat laankzaom gaon veraandere, zien munte ummertouw exclusieve betaolmoyens veur len gewore en goof 't ummertouw dudelekere wisselkoerse tösse die munteinhede. In de allewijl sterk genationaliseerde wereld (dat wil zègke, in 'n wereld geregierd door soevereine natiestaote) weurt de monetair polletiek vaan 'ne munt doorgaons geleid door ei specifiek land. Sterker nog, vaan aajdser steit centraol in 't nationalisme tot de monetair polletiek 't belaangriekse machsinstrumint is vaan 'nen oonaofhaankeleke en soevereine natiestaot. Daomèt zien munteinhede allewijl dèks strik gesjeie vaan mekaar. In Japan kin me doorgaons neet mèt d'n Amerikaansen dollar betaole en, aandersum, zal me neet wiet komme in de VS mèt de Japanse yen. Allewijl is d'n euro eine vaan de wienege oetzoonderinge in 't globaol nationalistische valuta-beleid. D'n Euro is neet 't exclusief betaolmoyen vaan ei land mer vaan 'ne ganse gróp len; dat wèl zègke, 'n monetair unie: de len binne d'n Eurozone. Daoboete weurt d'n Euro ouch väölvöldeg in aander lidstaote vaan de Europese Unie en zelfs daoboete gebruuk.
Sovjet-Unie
thumb|Embleem vaan de Sovjet-Unie. De Sovjet-Unie (Russisch Советский Союз, Sov'etskij sojoez), officieel de Unie vaan Socialistische Sovjetrippublieke (Russisch Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Sojeoz Sov'etskich Sotsialitsjeskich Respoeblik), aofgekort USSR (Russisch СССР, SSSR) waor 'nen einpartijstaot op communistische groondslaag in Oos-Europa en Azië, dee 't bèste deil vaan d'n twintegsten iew bestande heet en op de historie vaan deen iew hiel groeten invlood heet gehad. 't Had Moskou es hoofstad. 't Waor in zie gans bestoon 't groetste land op de wereld. De polletieke mach loog in de monopoliepositie vaan de Communistische Partij vaan de Sovjet-Unie.
De Unie woort opgeriech in 1922, naotot de Bolsjevieke de Börgeroorlog tege de Witte hadde gewonne. Dees euverwinning maakde 'n ind aon jaore vaan chaos die waore oetgebroke nao de Fibberwarierevolutie (ind vaan 't Russisch Keizerriek) en de Oktoberrevolutie (machsgreep vaan de communiste) in 1917. De leismaan vaan de revolutie, Vladimir Lenin, storf al in 1924 en oet de machsstrijd dee volgde kaom Jozef Stalin nao veure. Heer regeerde es dictator en veurde 'n radicaol collectivisatie en planeconomie door. Ouch zörgde heer veur 'n snel industrialisatie. In 1941 veel nazi-Duitsland oonder Hitler de Sovjet-Unie binne, wat 't land in 't Geallieerd kamp vaan d'n Twiede Wereldoorlog zat. Nao groete terreinwins in 't ierste jaor volgde vaanaof de Slaag bij Stalingrad (1942) d'n ummekier, wat de Geallieerde holp d'n oorlog te winne.
De euverwinning vaan de Sovjet-Unie brach in de Nao-oorlogsen Tied zoeget gans Midde- en Oos-Europa in d'n invloodssfeer vaan Moskou; Stalin stèlde in versjèllende len communistische regeringe in en riechde 't Warschaupact op. Dit waor 't begin vaan groete spanninge mèt de westerse wereld (vereineg in de NAVO) en de Vereinegde Staote in 't bezunder; de decennia vaan spanning die volgde neump me de Kawwen Oorlog. Nao Stalin z'nen doed in 1953 kaom Nikita Chroesjtsjov aon de mach, dee de dictatuur vaan ziene veurgenger sterk verzachde meh dee zien machspolitiek wijerzat. Oonder häöm bleujde 't Russisch atoom- en ruimtevaartprogram en haolde de Sovjet-Russische wetensjap e hoeg niveau. Ouch beval heer 'n invasie in Hongarije en zat heer rakètte op Cuba (de zoegenaomde Cubacrisis). Wie heer in 1964 door zien partij woort eweggesjik, woort dees politiek gooddeils behawwe. In de jaore 1970 evels (oonder Leonid Brezjnev) raakde 't land in 'n sterke stagnatie, ouch al umtot de leiers vaan de partij vergrijsde.
In de jaore 1980 veel 't systeem oeterein; de nuie veurzitter Michail Gorbatsjov gaof touw tot 't land in crisis waor en begós zie volk mie vrijheid te gunne. Dit leide tot 't ind vaan de Kawwen Oorlog (1989) en tot 't oetereinvalle vaan de Unie: in 1990 en 1991 verklaorde ziech de ein nao de aander deilrippubliek oonaofhenkelek. Op 25 december 1991 woort 't land officieel opgeheve. Rusland gelt allewijl es opvolgerstaot vaan de Sovjet-Unie.
Dominica
Dominica (officieel (Ingels) Commonwealth of Dominica) is 'n eilandnatie in 't Caribisch gebeed, deil vaan de Klein Antille, zuielek vaan Guadeloupe en noordelek vaan Martinique. Wie dees naobereilen heet Dominica 'n Franssprekende bevolking, meh in tegestèlling detouw is 't tot vrij recint Brits bezit gewees. Wel is 't, in tegestèlling tot aander geweze Britse kolonies in de regio, gei dominion meh 'n rippubliek. Me moot Dominica neet dooreinhole mèt de Dominicaanse Rippubliek.
Bestuurleke indeiling
Dominica is verdeild in 10 gemeintes/parochies (parishes).
Op 't groondgebeed vaan Saint David ligk 't Caribisch Territorium, 'n indiaonerizzervaot mèt beperkde beveugheid.
Fysische geografie
Dominica, eint vaan de Bovewindse Eilen, mèt 750 veerkentege kilometer en is daomèt good e daarde vaan Nederlands Limbörg. 't Geit dus um e bezunder klei land; 't is 't 176e land nao oppervlaakde (nao Bahrein en veur Tonga). Dominica is bergechteg, daankzij doezende jaore vaan völkanische activiteit. D'n hoegste berg is Morne Diablotins op 1447 meter. Allewel tot 't eiland geologisch gooddeils tot rös is gekoume, gief 't nog wel doorgoonde völkanische activiteit, wie me oonder aandere trökzuut in 't zoegeneump Boiling Lake. Tropisch klimaot vaan 't eiland is bepaold naat, mèt 5000 mm aon de kös aon loefzij, 1800 mm aon de lijzij en tot wel 9000 tege de berg aon de loefzij. De rege weurt aongeveurd door noordoosteleke passaotwin, die dus vaanaof d'n Atlantische Oceaon koume aonwejje; es gevolg heivaan is 't in de wintermaond vaan 't noordelek haafroond minder werm: in jannewarie gemiddeld 26°C tegeneuver 32°C in juni. Dominica ligk in 't orkaontrajek; hel störmwin die veur verweusting zörge zien gein oetzundering.
Levende natuur
De hoeg neerslaagciefers make 't eiland bezunder good gesjik veur 'n groete variatie aon tropische levesvörm. Daobij heet 't land väöl vaan zien begreujing - diech tropisch bos - behawwe, wat 't tot 'n geleefde bestumming veur ecotoerisme maak. 't Land kint veer soorte amfibieë, boevaan eine (Eleutherodactylus amplinympha) endemisch is en 'nen andere, de groete gröppekwakker (Leptodactylus fallax), endemisch in Dominica en Montserrat same. Ouch heet 't eiland 19 soorte reptiele (ziesjèldpadde mètgerekend); boevaan 'rs zeker twie endemisch zien: d'n Dominicaansen anolis (Anolis oculatus) en d'n Dominicaanse groondherdis (Ameiva fuscata). De veugel zien mèt 188; dit is inclusief 116 incidenteel breujveugel en daolgaste en 2 ingeveurde soorte, meh exclusief ein plaotselek oetgereujde soort. Twie soorte zien endemisch op 't eiland: de roedkeelamazaon (Amazona arausiaca) en de keizersamazaon (Amazona imperiala), allebei amazaonepappegejje. Zoegdiere zien beperk tot ziezoegdiere en vleermuis.
Etnische gróppe
Vaan de Domionicaonse bevolking is 90% zwart, 8% mulats en 2% Indiaons. De Indiaone, Caribe of Kalinago, höbbe e rizzervaot op 't eiland (zuug ouch bove). Väöl vaan hun cultuur, inclusief hun taol, is op 't eiland evels verlore gegaange. Lui mèt euverwegend blaank blood zien 'n klein minderheid.
Taole
De volkstaol is 't Antilliaons Creools (Saint Lucia-creools), 'n creooltaol gebaseerd op 't Frans. Dees taol zouw door zoe'n 42.000 lui op 't eiland weure gesproke. Ze liekent sterk op de Franse creooltaole vaan kortbij eilen, zoe sterk zelfs tot ze daomèt weurt geach ein taol te vörme. In tegestèlling tot de eilen boe Frans de officieel taol is, liek 't gebruuk vaan dit dialek hei oonder drök te stoon: veural de joonger generatie geit mier en mie op 't Ingels, de officieel taol, euver. Dees taol heet in 't land intösse zoe'n 10.000 sprekers. De positie vaan 't Standaardfrans is zwaak, al is 't land wel lid vaan La Francophonie (neve 't Brits Gemeinebès). Drei dörper kinne 'n Ingelstaoleg creool, 't Kokoyingels, wat e dialek is vaan 't Bovewinds Creoolingels; alles bijein geit 't nog um zoe'n 200 sprekers.
Drejlier
thumb|Modern alt-drejlier, gebouwd in Oosteriek. De drejlier, soms kort-eweg lier, is e striekinstrumint boevaan de snaore weure aongestreke mèt e drejjend raad in plaots vaan mèt 'ne striekstek. 't Raad kinne alle snaore tegeliek bereure; miestens is 't ouch meugelek um de snaore à volonté aof te koppele. De speuler drejt mèt de rechterhand aon 'ne kruk dee 't raad in beweging bringk; mèt de linkerhand bedeent 'r e klaveer veur de melodie op te speule.
Dominica
Religie
't Mierendeil vaan de bevolking is nog ummertouw katheliek; 't geit um 77%. Alles bijein 15% vaan de bevolking is protestants: 5%pt. methodiste, 3%pt. pinkstergemeintes, 3%pt. zevendendaagsadventiste, 2%pt. baptiste en 2%pt. aandere. 'n Käör aon aander wereldreligies is mèt klein grupkes vertrooje; 2% vaan de bevolking is neet-religieus.
Historie
't Eiland moot vreuger zien bewoend door de Taíno's; in de veertienden iew kaome de Caribe binne. D'n inheimse naom in 't Caribisch waor (en is) Wai'tukubuli, wat beteikent 'häör lief is groet'. Columbus oontdèkden 't eiland op zondag 3 november 1493 en neumden 't nao d'n daag dee de kalender aonwees. In 1635 claimde de Franse 't eiland, same mèt de ganse regio, meh ze bezatte 't nog neet. Tösse 1642 en 1650 waor de Franse missionair Raymond Breton actief op 't eiland. In 1660 beslote de Franse en Ingelse veur Dominca, same mèt Saint Vincent, tot buffergebeed te verklaore en aon de Indiaone te laote. Toch veurde allebei de machte expedities op 't eiland oet, beveurbeeld um 't hout. Vaanaof 1727 waor Dominica 'n Franse kolonie; dit doort tot de Zevejaoregen Oorlog, die in 1763 woort beïndeg mèt e vreidesakkaord wat 't eiland aon de Britte euverdeeg. In 1778, wie de Ingelse legers de han vol hadde aon d'n Amerikaansen Oonaofhenkelekheidsoorlog, pakde de Franse 't eiland nog ins, meh ze móste 't in 1783 toch weer euverdoen. Wijer poginge um 't eiland toch weer veur Fraankriek te winne, door 't revolutionair bewind in 1795 en door Napoleon in 1805, mislökde.
In 1838 woort de slaovernij aofgesjaf; al zeve jaor ieder hadde de Britte actief en passief stumrech gegönd aon vrij Dominicaone vaan aander rasse es 't blaank. Dit maakde de kolonie later in d'n iew uniek door 'n dominantie vaan negers in de regering. Dees veur de Britte neet wunseleke situatie kaom in 1865 tot zien ind wie de Britte de hèlf vaan de assemblee zelf gónge aonwieze, en kaom wijer oonder drök wie Dominica in 1871 deil woort vaan de Federatie vaan Bowewindse Eilen. In 1896 woort Dominica weer 'n kroenkolonie. In 't Interbellum kaom 't tot sociaolen oonras wie de inheimse bevolking ziech mier rechte eisde. Dekolonisatie kaom op geng in 1958 wie Dominica bij de efemeer Wes-Indische Federatie kaom. Nao die häör oplufting in 1962 woort 't eiland 'n geassocieerde staot mèt 't Vereineg Keuninkriek. Nao complete otonomie in 1967 volgde in 1978 de oonaofhenkelekheid. 't Eiland kaom in 1981 oonder de aondach wie e grupke Amerikaanse raciste oonder leiing vaan Don Black 'ne staotsgreep tege de linkse regering op 't eiland veurbereide, die evels compleet mislökde.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume ouch bittekes informatie vaan en:Geography of Dominica, en:Demographics of Dominica, en:History of Dominica, en:List of amphibians and reptiles of Dominica, en:List of birds of Dominica en en:List of mammals of Dominica.
Drejlier
De drejlier kaom in de middeliewe op oonder de naom organistrum. 'n Paar iewe laank woort 't väöl gebruuk, zeker ouch in de kunsmuziek. Daonao raakden 't oet de mode, wie de gelierde meziek ummer mie mèt akkoorde góng wèrke. In de volksmeziek evels bleef 't nog iewe bestoon. Pas in d'n achtienden iew begós ouch dao 't gebruuk ech trök te loupe: ouch in de volksmeziek voonte hermenieë hunnen ingaank en bourdoninstruminte wie drejlier en doedelzak waore dao neet veur gesjik. Dit perces góng in de negentienden iew door. De drejlier bleef in Midde-Fraankriek en in groete deile vaan Midde- en Oos-Europa, dewijl in Zwede e verwant instrumint, de nyckelharpa, euverleefde. In 't Belsj is 't dink tot begin twintegsten iew hei en dao nog gehuurd.
Grivy-Loisy
Grivy-Louisy ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Drejlier
't Instrumint weurt allewijl in allerlei vörm gebouwd en in diverse soorte volksmeziek gebruuk, zoewie in minggenres wie folkrock. Veur dat lèste doel kin me 't instrumint elektrisch versterke; me kin e piezo-elemint inbouwe meh ouch gans elektronische liere (zoonder snaore) weure gebouwd.
Grivy-Loisy
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Vouziers, in 't zuudoaste van 't Frans departemint Ardennes, langs de grens van de departeminte Marne en Meuse. Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes. Traditioneel weurt in dees gemeinte dan ouch Champagnois gekald en neet Welsj, wie dat weurt gekald in 't groatse gedeilte van de échte, geografisch gedefinieerde, Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 184 luuj op 'n oppervlaak van 11,56 veerkante kilometer en daomèt goof 't 15,92 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,41% de jaor.
Khoisantaole
thumb|De Khoisantaole tösse aander Afrikaanse taolfemilies en -gróppe. De Khoisantaole zien 'n gróp in Afrika - veural zuielek Afrika - inheimse taole, gesproke door de Khoikhoi (Hottentotte), de San (Böskesmaander) en nog e paar aander volker. De femilie is opgestèld door d'n Amerikaanse taolkundege Joseph Greenberg. Sinds jaore evels weurt 't bestoon vaan dees femilie door versjèllende taolkundege oontkind; zij die nog traon gluive, rekene dèks neet mie alle taole detouw die Greenberg oets debij naom.
De taole kinmerke ziech oppervlekkeg door 'n analytische typologie (beteikenis en functie vaan wäörd kump nao veure door woordvolgorde en neet door verbuiging), korte woordvörm (dèks ein syllaab), aonwezegheid vaan toene en veural door de presintie vaan clicks: klaanke boebij de spreker loch nao binne zók. Consonante (zoewel gewoen es clicks) kinne op hiel väöl subtiel versjèllende menere gearticuleerd weure; 'n taol wie 't !Xóõ heet daodoor 'n klein 90 versjèllende consonante. De natuurleke neet-Khoisantaole die clicks höbbe (Xhosa en Zoeloe in Zuid-Afrika, Dahalo in Kenia), weure geach ze vaan e Khoisansubstraot te höbbe euvergenome.
Oets, veur de Bantoe-expansie, mote de Khoisantaol in gans zuielek en oostelek Afrika te hure zien gewees. Allewijl zien ze beperk tot de Kalahariweuste (Angola, Namibië, Botswana en Zuid-Afrika) en e gebeed in Tanzania.
Versjèllende deile
Wie gezag weurt de geldegheid vaan de Khoisantaole es femilie sterk aongevochte. Euver de versjèllende oonderdeile vaan de veroonderstèlde femilie is me 't evels wel ins.
Hadza
De klein taol Hadza, gesproke door 'n klein gróp jegers-verzaomelere roond 't Eyasimeer, woort vreuger veural bij de Khoisantaole geveug umtot ze ouch clicks heet. Euvertuigende cognaote zien evels neet of koelek gevoonde, en genetisch versjèlle de Hadza zoe sterk vaan de Khoisan es lui mer vaanein kinne versjèlle. 't Hadza is woersjijnelek 'n isolaot.
Sandawe
Ouch de Sandawe en hun taol vörme 'n oetzundering es clicktaol in Tanzania, meh oondaanks tot hun leefgebeed neet wied vaan de Hadza hun land ligk, heet hun taol dao niks mèt te make. Wel wijs recint oonderzeuk trop tot, wat me ouch vaan de Khoisantaole gans kin meine, 't Sandawe in eder geval verwant is aon de Khoitaole in zuielek Afrika.
Khoi
Vaan alle Khoisan-femilies zien de Khoitaole de groetste gróp, zoewel in aontal sprekers es in aontal versjèllende taole en dialekte. Euver 't algemein zien de taole dialekcontinua, en kin 't versjèl tösse taol en dialek arbitrair zien.
Tuu
De Tuutaole weure oostelek vaan de Khoitaole gesprok. Ze liekene typologisch sterk op de Kx'ataole (zuug oonder), meh dat kin ouch 't gevolg vaan 'ne Sprachbund zien. Me oondersjeit:
Kx'a
Dees femilie woort in 2010 veurgestèld. Zouw ze kloppe, daan nog zien dees twie taole mer wiedaof verwant.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; zuug dao veur bronne en rifferenties.
Ikkenomische en Monetair Unie
De Ikkenomische en Monetair Unie (ouch-wel, de Europese Ikkenomische en Monetair Unie; Ingels: Economic and Monetary Union, EMU; Duits: Wirtschafts- und Währungsunion; Frans: Union économique et monétaire) is 't projek wat gemeind is um in de Europese Unie (EU) 'n monetair unie mèt 'n geharmonisierde ikkenomische polletiek in te riechte. 't Projek vaan de EMU (zoewie ze weurt aofgekort op 't Ingels) woort in de 1990 mèt e plan vaan drei fases gelanceerd. De EMU woort ingestèld op basis vaan 't Verdraag vaan Mestreech in 1992. In 1999 woort de EMU wèrkelek gerealiseerd. Allewijl participere 19 vaan de 27 EU-lidstaote in de daarde en lèste fase vaan de EMU. Zie gebruke d'n Euro es munteinheid en betaolsmoyen en coördinere hun ikkenomische en financieel polletiek binne de vènster vaan d'n Eurogróp. Dees gróp vaan len staon bekènd es de Eurozone. De euvereg ach EU-lidstaote zien (nog) neet euvergegaange tot de inveuring vaan d'n Euro. Toch nömme zie in zoewiet deil aon de EMU tot ziech ziech höbbe verpliech um ziech aon bepaolde fundeminteel reigels te hawwe, zoewie de oonaofhaankelekheid vaan hun nationaol centraol baanke en de verpliechting um op bepaolde gebeeje hun ikkenomische en monetair polletiek mèt de lede vaan d'n Eurogróp te coördinere.
De EU-lidstaote die deilnömme aon de daarde fase vaan de EMU höbbe hun monetair bevooghee euvergedrage aon 't Europees Systeem vaan Centraol Baanke (European System of Central Banks, ESCB). Heivaan make de centraol baanke vaan alle EU-lidstaote deil oet. Bij cruciaol vraogstökker höbbe evels inkel de centraol baanke vaan de Eurozone-lidstaote inspraokrech (die ouch es 't Eurosysteem bekèndsteit). Aon d'n tóp vaan 't ESCB steit de Europees Centraol Baank (ECB) die veur de lidstaote vaan de Eurzone de verantweurdelekheid op ziech nömp veur 'n centraol polletiek in de geldmerret en wisselkoers.
't Groetse buut vaan de EMU waor um de Europese binnemerret door 'ne gemeinsjappeleke munt mèt hoeg priesstabiliteit te realisere. 't Besluut um 't drei-stappe-plan in geng te zète woort al in december 1989, vlak nao Die Wende (de val vaan de Berliense Maor) door d'n Europese Raod genomme; de belaangriekste bepaolinge woorte in 1992 vasgelag in 't Verdraag vaan Mestreech. 't Idee vaan 'n EMU kump oet de polletiek debatte oet dezen tied en weurt allewijl nog ummertouw gehanteerd. In 't Europees primair rech weurt dees term evels bekans noets gebruuk: in artikel 3, paragraof 4 vaan 't Mestreechs Verdraag weurt de opriechting vaan 'n "Ikkenomische en Monetair Unie, boevaan de munt d'n Euro is" es buut vaan de EU geneump. In 't Verdraag rakende de wèrking vaan de Europese Unie (ofwel 't Wèrkingsverdraag) oet 2009 spreek me dao-intege meistes allein meh vaan 'n "ikkenomische en monetair polletiek" vaan de EU. De EMU-lidstaote weure hei aongeduid es "lidstaote, die d'n Euro es munt hantere" (artikel 136 vaan 't VwEU-verdraag), de euvereg lidstaote es "lidstaote, boeveur 'n oetzoonderingssituatie vaan touwpassing is" (artikel 139).
Confederations Cup 2017
De Confederations Cup 2017 waor e klei voetbaltoernooj wat vaan 17 juni t/m 2 juli 2017 door de FIFA woort georganiseerd. Wie te doen gebrukelek heel me 't toernooj in 't gasland vaan 't WK hierevoetbal e jaor later (i.c. Rusland) en dege de wereldkampioen, de kampioene vaan de diverse continentaol fidderaties en 't gasland draon mèt. Doel vaan 't toernooj waor oonder mie 't teste vaan de infrastructuur vaan 't aonkoumend WK; me gebruukde veer vaan de deils nuigebouwde of verbouwde stadions die in 2018 ouch aon bod koume.
Kampioen woort Duitsland, wat veur d'n ierste keer 't toernooj won. Nui in officieel wèdstrije waor 't systeem mèt videosjeidsrechters, wat op dees Confederations Cup woort getès en ouch op 't WK vaan 2018 geit weure ingezat.
Touwwiezing en kwalificatie
Op 2 december 2010 kraog Rusland 't WK vaan 2018 touwgeweze. In dezelfde sessie góng 't WK vaan 2022 nao Qatar. Allebei de touwwiezinge waore controversieel meh woorte neet herrope. Heimèt kraog Rusland otomatisch ouch de pliech veur de organisatie vaan de Confederations Cup, en waor zie voetbalteam verzekerd vaan deilnaome.
Chili, Portugal en Rusland debutere op de Confederations Cup.
Opzat en verluip
Me späölde in twie poules vaan veer, boe-oet twie teams doorgónge. Die veer teams späölde denao 'n knockoutfaas in twie haaf finales, 'n verleerdersfinaal en 'n groete finaal.
De loting waor op 26 november 2016. In pot 1 zaote Chili, Duitsland, Portugal en Rusland, in pot 2 zaote Australië, Mexico, Nui-Zieland en de kampioen vaan Afrika. De lèste waor toen nog neet bekind, meh umtot gein inkel Afrikaans team op de FIFA-Wereldraanklies bove de bèste veer len stoont, kós me al zeker weite tot dit team in pot 2 toeshoort.
Poule A
17 juni, 18.00 Rusland 2 – 0 Nui-Zieland Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Wilmar Roldán
18 juni, 18.00 Portugal 2 – 2 Mexico Kazan, Kazan Arena Sjeidsrechter: Nestor Pitana
21 juni, 18.00 Rusland 0 – 1 Portugal Moskou, Otkrytijestadion Sjeidsrechter: Gianluca Rocchi
21 juni, 21.00 Mexico 2 – 1 Nui-Zieland Sotsji, Fisjtstadion Sjeidsrechter: Bakary Gassama
24 juni, 18.00 Nui-Zieland 0 – 4 Portugal Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Mark Geiger
Poule B
18 juni, 21.00 Kameroen 0 – 2 Chili Moskou, Otkrytijestadion Sjeidsrechter: Damir Skomina
19 juni, 18.00 Australië 2 – 3 Duitsland Sotsji, Fisjtstadion Sjeidsrechter: Mark Geiger
22 juni, 18.00 Kameroen 1 – 1 Australië Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Milorad Mažić
22 juni, 21.00 Duitsland 1 – 1 Chili Kazan, Kazan Arena Sjeidsrechter: Alireza Faghani
25 juni, 18.00 Duitsland 3 – 1 Kameroen Sotsji, Fisjtstadion Sjeidsrechter: Wilmar Roldán
25 juni, 18.00 Chili 1 – 1 Australië Moskou, Otkrytijestadion Sjeidsrechter: Gianluca Rocchi
Haaf finales
28 juni, 21.00 Portugal 0 – 0 (0 – 0) Chili* Kazan, Kazan Arena Sjeidsrechter: Alireza Faghani
29 juni, 21.00 Duitsland 4 – 1 Mexico Sotsji, Fisjtstadion Sjeidsrechter: Néstor Pitana
Klein finaal
2 juli, 15.00 Portugal 2 – 1 (1 – 1) Mexico Moskou, Otkrytijestadion Sjeidsrechter: Fahad al-Mirdasi
Finaal
2 juli, 21.00 Chili 0 – 1 Duitsland Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Milorad Mažić
Frang
'ne Frang (Frans en Duits: Franc, Nederlands: Frank, Luxembörgs: Frang) is de naom vaan versjèllende munteinhede in Europa en de Francophonie. 't Pluraol vaan 'ne frang is frangs, 't diminutief is e frengske. Soms weurt de frang ouch op 't Mestreechs 'ne fraank geneump. De Franse frang, de Belzje frang en de Luxembörgse frang woorte bis 1999 gehanteerd es munte vaan, respectievelek, Fraankriek, Belsj en 't Land Luxembörg wie die alledrei woorte vervaange door d'n Euro. De Zweitserse frang is 'nen hendeg belaangrieke globaole munt door de aonwezegheid vaan belaangriek financieel institute in Zweitserland. In de Franstaolege ex-kolonië vaan Fraankriek woort allewijl ouch nog dèks munte gebruuk die verneump zien nao de Fraank, wie de franc CFA in Wes-Afrika.
De naom zou op force vaan versjèllende historici zien geliend aon 't Latien francorum rex (Keuning vaan de Fraanke) wat gehanteerd woort op Franse munte bis de 18e iew. Aander historici stèlle tot de naom te daanke is aon 't Frans woord franc, wat zoeget wie "openherteg" meint mer in versjèllende kontekse ouch "vrij" kin meine.
Eine frang weurt meistes verdeild in 100 centiem. 't Frans frang-symbool waor de F or Fr.; 't symbool ₣ woort gesuggereerd in Fraankriek door premier Édouard Balladur mer 't woort bekans noest gebruuk. Veur prakitsch reies gebruukde de baanke en financieel merrete de abbreviatie FF veur de Franse frang, FB veur de Belzje frang, FL (of soms Flux) veur de Luxembörgse frang, enzoewijer.
Godfried Bomans
Godfried Jan Arnold Bomans (Den Haag, 2 maart 1913 - Bloemendaal, 22 desember 1971) waas 'ne Nederlandse sjriever en mediapersuènlikheid.
Bomans waas jaore lank de meisgaeleze sjriever van Nederland. Hae haet mieë es 60 booktitels en väöl angere gesjrifte op ziene naam staon. De literaire kretiek wit noch ummer neet good wat se mèt ‘m aanmóte. Zien werk is lèstig ónger eine noemer te brènge, mèr hae waas zeker ‘ne groate sjtilist. Hae haet tiedes zien lève weinig offesjele èrkènning gekrege. ‘T werk van Bomans haet es kènmerk wèndbaarheid, ein groat geveul veur humor en ‘ne ónversjlietbare ironie. Bomans koosj zoawaal gans serjeus es ouch hieël ligvoetig sjrieve. Volges väöl luuj is ’t ieërder lectuur dan literatuur.
Bomans woort bie ‘t groate pebliek veural póppelaer door ziene roman Erik of het klein insectenboek (wovan 10 drökke zin oetgegaeve in ‘t versjieningsjaor 1941), en nao d’n aorlog mèt de sjtrip Pa Pinkelman in de Volkskrant, en weer wat later mèt zien columns op de veurpazjina van die gezet, zien stökke in de Elsevier en zien radio- en tv-optraejes. In oktober 2000 sjónk de witvrouw van Godfried Bomans zien archief aan ‘t Letterkundig Museum.
Bomans waas ‘ne groate kènner van ‘t werk van Charles Dickens. Hae sjpeelde ‘n belangrieke rol bie ‘t tot sjtand kóme van de vertaoling in ‘t Nederlands van ‘t complete werk van Dickens, dat vervolges in de jaore vieftig van de twintigste ieëw in pocketvorm door Het Spectrum woort oetgegaeve. De lang verwachte biografie van Dickens haet ‘r aevel noajt gesjreve.
Laevesbesjrieving
Godfried waas ‘ne zoon van Johannes Bernardus Bomans (1885-1941) en Arnoldina Josephina Oswalda Reynart (1883-1955), en woort verneumd nao ziene paeternónk Godefridus (Frits) Keunen (1853-1914), dae getrouwd waas mèt ein haufzöster van Bomans' moder. In latere verhaole kump regelmaotig ‘ne oom Frits veur.
In 1913 begoosj zien vader ‘n advocatepraktik in Haarlem worhaer de famielie verhoesde toen Bomans ‘n paar maondj awt waar. Hae haet zich zien gans laeve lang ‘ne Haarlemmer geveuld. Zien vader woort veur de Roomsch-Katholieke Staatspartij gekaoze tot lid van de Twaede Kamer wat hae tot 1929 bleef; hae waas ouch, tot zien ónverwachs euverlieje in 1941, Gedeputeerde van de provins Noord-Holland. Vader Bomans, sins 1933 woonachtig op Berkenrode ónger Heemstede, publeseerde ónger angere ‘n geruchmakende serie historisse romans, de Donald-cyclus, ónger ‘t pseudoniem J.B. van Rode.
In 1926 ging Bomans nao ‘t Triniteitslyceum in Overveen en van 1933 tot 1939 sjtudeerde hae aan de Universiteit van Amsterdam. Hae behaolde dao in 1936 zien kandidaatseksame Rechte. Van 1938 tot 1939 waas Bomans riddektäör van ‘t sjtudentewaekblaad Propria Cures. In 1939 vertrók Bomans óngerins nao Nijmegen, wo hae zich insjreef es sjtudent Wijsbegeerte. Hae woort dao aktief lid van ‘t cultureel dispuut De Gong. In 1941 angezjeerde hae zich mèt Pietsie Verscheure. Eind 1939 sjreef hae, nog sjteeds in Nijmegen, zien bekèndste werk: Erik of het klein insectenboek.
In 1941 waas hae veur ‘t ieësj offesjeel Sinterklaas; later zou hae dèkser (ouch bie de intoch van de Sint op tv) es zwoadanig optraeje. Hae verhoesde in 1943 trök nao Haarlem en goof zien sjtudie op. Op 14 april 1944 trouwde hae in Nijmegen mèt Gertrud Maria (Pietsie) Verscheure. Taege ‘t eind van de aorlog dook hae ‘n tiedje ónger in Aerdenhout toen d'r razzia's woorte gehauwe veur gedwónge tewerksjtèlling in Duutsjland. ‘T kirkelik huwelik vóndj pas nao de aorlog plaats, op 17 augustus 1945.
Bomans haej twelf jaor (1940-1952) neudig óm de Pickwick Papers van Dickens te vertale. Nao de Twieëde Waereldaorlog waor d’r völ werk veur Bomans: hae woort aangesjteld es kuns riddektäör van de Volkskrant (tot 1946) en riddektäör bie Elseviers Weekblad (tot 1949). Zien sjtrip Pa Pinkelman en Tante Pollewop, vanaaf november 1945 in de Volkskrant, mèt teikeninge van Carol Voges, is ein begrip gewore. (De sjtrip woort in 1976 door de KRO veur de tilleviezie bewirkt, mèt Ton van Duinhoven in de rol van Pa Pinkelman en Maya Bouma es Tante Pollewop).
Landelikke bekèndheid kreeg Bomans opnuuj door zien optraejes in radio- en tilleviezieprogramma's, zwoaes Kopstukken en Bomans in triplo. Hae woort op dees meneer in feite de ieësjte Bekènde Nederlander. In oetzendinge zoaes Bomans in Vlaanderen en Bomans in Israël woort de aandach zwoawaal op hem es op op ‘t óngerwerp gevestigd.
In 1971 verbleef Bomans, op oetnwuidiging van de VARA en de AVRO, ‘n waek allein op ‘t ónbewoonde waddeneiland Rottumerplaat. Hae maakde doa dageliks ‘n radioversjlaag euver zien ervaringe mèt Willem Ruis es ziene gesjprekspartner in Warffum. Dees radioversjlage zind es loesterbook in 2006 op 6 cd's versjene. ‘T primetieve verblief laog ‘m neet; vriewaal zeker haet ‘t häöm ‘ne trögsjlaag bezörgd in zien gezóndjheid.
Bomans is in 1964 Limburg geridderd mèt de Orde van de Gulden Humor.
Grenada
Grenada is 'n eilandnatie in 't Caribisch gebeed, deil vaan de Klein Antille, zuielek vaan Saint Vincent en de Grenadines en noordelek vaan Trinidad en Tobago en Venezuela. Neve 't eiland Grenada umvat 't land ouch 't zuie vaan d'n arsjipel de Grenadines. 't Land mèt ziene kleinen umvaank heet 'n Brits-creoolse cultuur en is lid vaan 't Brits Gemeinebès. 't Is vaan beteikenis es exporteur vaan kruie, in 't bezunder neutemesjaot.
Bestuurleke indeiling
Grenada is verdeild in zes gemeintes/parochies (parishes):
Fysische geografie
Grenada is nao oppervlak is 187e zelfstendeg land op de wereld, e bitteke groeter es Malta en kleinder es beveurbeeld Andorra. De groetste eilen zien 't hoofeiland Grenada, Carriacou, Petite Martinique, Ronde, Caille, Diamond Island, Large Island, Saline Island en Frigate Island. Alle eilen zien vaan völkaonischen oersprunk; 't hoegste punt is Mount Saint Catherine op 840 meter. Bij Grenada ligk ouch nog 'nen oonderziese völkaon: Kick-'Em-Jenny. 't Land heet e vochteg, tropisch klimaot, mèt neerslaagciefers vaan 1500 mm per jaor in 't liegland tot 3500 mm per jaor tege de berg. Gemiddelde maximumtemperature versjèlle vaan 26°C tot 32°C.
Levende natuur
Wie aander eilen in de regio is Grenada relatief erm aon zoogdiere; neve de gebrukeleke vleermuis en ziezoogdiere kump evels ouch 't negebandsgordeldier op 't eiland veur (Dasypus novemcinctus). Oonder de inheimse bieste zien relatief väöl bezunder, soms endemische soorte. 't Eiland kint drei inheimse amfibieë (plus ein ingeveurde, de Agapad, Bufo marinus), boevaan Eleutherodactylus euphronides endemisch is op 't eiland, en d'n oonderwindse gröppekwakker (Leptodactylus validus) endemisch in de regio (heer kump dus wel in aander len veur, meh neet op 't vasteland). 't Gief 19 soorte reptiele, ziedsjèldpadde mètgerekend; daobij zien d'n Afrikaansen hoesgekko (Hemidactylus mabouia) en de kolebrandersjèldpad (Chelonoidis carbonaria), oetheimse soorte, inbegrepe. De Grenadawörmslang (Typhlops tasymicris) is endemisch op 't eiland; väöl aander herdissesoorte zien regionaol endemisch. Vaan de 168 vogelsoorte die in 't land veurkoume zien 'rs 68 zelfdzaam breujveugel of daolgaste, is ein geïntroduceerd (de wèl douf, Columba livia) en zien 'rs drei endemisch: de Grenadadouf (Leptotila wellsi; de nationaole vogel vaan Grenada en irnsteg bedreig), de Grenadavlegevenger (Myiarchus nugator; mesjiens neet gans endemisch, ieder regionaol) en de kleinen Antilliaonsen tanager (Tangara cucullata; idem de veurege). Umtot Grenada relatief diechbevolk is, is väöl vaan 't oersprunkelek bosland verdwene en stoon inheimse diersoorte hei relatief zwoer oonder drök.
Etnische gróppe
82% vaan de bevolking is zwart, 12% mulats, 3% Indisch en 2,9% blaank. Me vint in de etnisch-genetische samestèlling vaan de bevolking spore trök vaan de oersprunkeleke Indiaanse bevolking.
Taole
E groet deil vaan de bevolking sprik Grenadees Creoolingels, 'n creooltaol die liekent op aander op 't Ingels gebaseerde creole in de umgeving, in 't bezunder op die vaan Trinidad en Barbados. Allewijl is 't sterk gedecreoliseerd, wat wèlt zègke tot 't mier op e gewoen Ingels dialek is goon liekene. Door 't Frans bewind op 't eiland spraok de bevolking oersprunkelek e Frans creool, 't Saint Lucia-creools, wat noe nog deils 't geval is op Caricou en in enclaves op Noord-Grenada. 't Geit hei in principe um dialekte vaan 't zoegeneump Antilliaans Creool. In Grenada is dees taol sterk in verval. E hemfelke sprekers vaan 't Standaardingels maak 't rijke vol.
Religie
De Franse erfenis zuut me trök in 't nog ummertouw groet aondeil aon kathelieke: 53% vaan de bevolking. 14% is anglicaons, 33% hingk aander vörm vaan protestantisme aon. Aongezeen dees ciefers same tot 100% optèlle, zouwe ze lieger kinne zien; toch zien aander religies zoewie oonkèrkelekheid in Grenada hiel zwaak vertrooje.
Historie
Veur de koms vaan de Europeaone waor Grenada bewoend door de Caribe, die in 'n ieder stadium de Arowakke hadde verslage. Hunne naom veur 't eiland waor Camahogne. Columbus oontdèkde 't eiland op zien daarde reis in 1498; wie gebrukelek gaof heer 't 'ne katholieke naom: Concepción. Zien matroze neumde 't evels Grenada, woersjijnelek nao de Spaonse stad Granada (väöl Spaonse zielui waore Andalusisch). De Spanjole vestegde ziech dao neet; 'n Ingelse invasie in 1609 mislökde.
Nao d'n Twiede Wereldoorlog, in 't bezunder vaanaof 1950, kaom dekolonisatie op gaank. Grenada maakde tösse 1958 en 1962 deil oet vaan de efemeer Wes-Indische Federatie. In 1974 woort 't land officieel oonaofhenkelek. Sociaolen oonvrei op 't eiland zörgde in 1979 veur 'n linkse revolutie oonder Maurice Bishop. Allewel tot Bishop zie bewind nog gemaoteg waor en heer ziech neet bij 't Oosblok aonsloot, zaoge de VS häöm es bedreiging en beslote ze in 1983 't eiland binne te valle. Zij stèlde bij hun vertrèk 'n interimregering in, die in 1984 de democratie herstèlde. Die heet sindsdeen vrij good gefunctioneerd.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer kump ouch informatie vaan en:Geography of Grenada, en:Demographics of Grenada, en:History of Grenada, en:List of amphibians and reptiles of Grenada, en:List of birds of Grenada en en:List of mammals of Grenada.
Andonis Samaras
thumb|Samaras in Athene (2012), tiejes e bezeuk vaan Merkel. Andonis Samaras [anˈdonis samarˈas] (Grieks: Αντώνης Σαμαράς) (Athene, Attika, 23 mei 1951) is 'ne Griekse politicus. Heer waor oonder aandere lid vaan 't Grieks Parlemint en 't Europees Parlemint en aajdpremier vaan zie geboorteland. Ouch waor heer dèkser minister vaan 't ein en aander. Heer is lid vaan de partij Nea Dimokratia (Nuie Democratie). Die partij waor vaan 2012't begin vaan 2015 de regierende partij same mèt de PASOK en de Dimokratiki Aristera. Seer 20 juni 2012 waor heer daomèt de premier vaan Griekeland. Heer waor de opvolgere vaan de technocrate Loukas Papadimos (11 november 2011 bis 17 mei 2012) en Panagiotis Pikrammenos (17 mei bis 20 juni) op, die de euvergaansregiering leijde nao de val vaan Giorgos Papandreou gedäörende de aonhawwende Eurocrisis. Op 27 jannewarie 2015 nóm Alexis Tsipras 't premiersjap euver.
In 2012 won Nea Demokratia mèt 108 zetels de verkezinge. Samaras kraog 't evels neet veur mekaar 'n coalitie te vörme en goof al op nao einen daag. Heer goof de fakkel euver aon SYRIZA. Dees partij lökde 't ouch neet 'n coalitie te vörme. Wie bleek tot de daarde partij, PASOK, 't ouch neet veur mekaar kraog, besloot prizzedent Karolos Papoulias tot nui verkezinge nudeg waore. Nao de nui verkezinge won Nea Demokratia obbenuits, noe mèt mie zetels, naomelek 129. Samaras vörmde succesvol 'n coaltie mèt de PASOK en de DIMAR. Door de aonhawwende Eurocrisis en 't nog ummertouw dalend vertrouwe vaan 't Grieks volk in de polletiek, beslote de PASOK en DIMAR 'n gelimiteerde rol te späöle in 't Samaras-kabinèt boedoor beslote woort tot de ministers oonder Samaras inkel oet ND-politici en e paar oonaofhenkeleke technokrate zaw gaon bestaon. De lètse Griekse parlemèntsverkiezinge vaan 2015 waore op 25 jannewarie. Dit naodat 't Parlemènt vaan Samaras nao drei stömroondes ind december 2014 d'r neet in waore geslaag um 'ne nuie prizzedent te keze. Zoewie in de Griekse groondwet steit vermeld, deende nao 'n daarde gefaalde stömroonde 't parlemènt binne tien daog te weure oontboonde, wat dan ouch gebäörde. De verkezinge woorte gewonne door 't linkse SYRIZA, dat mèt 149 zetels zjus gein absolute mierderheid behaolde. Daogs nao de verkezinge sloot de partij e regeerakkoord mèt de Anexartiti Ellines (oonaofhenkeleke Grieke). Op 27 jannewarie 2015 woort 't nuij kabinet vaan Alexis Tsipras ingezwore. 't Nuij kabinet heet 11 ministeries, 6 minder es 't Samaras-kabinèt. De prizzedent bleef Karolos Papoulias oonder hun periood.
Oeigoers
thumb|Internètcafé in [[Khotan. 't Opsjrif bovenaon is twietaoleg Oeigoers-Chinees, de breefkes op de moer zien eintaoleg Oeigoers.]] 't Oeigoers (eige naom ئۇيغۇر تىلى Uyghur tili) is 'n Turkse taol die veural in de Chinese regio Oeigoerië (Xinjang) weurt gesproke. 't Huurt binne die taole bij de Karlukse gróp en is zoedoende veural verwant aon 't Oezbeeks. De politieke en cultureel isolatie vaan de Oeigoere heet evels gemaak tot de taol veur aander Turkse volker neet zoemer te verstoon is. 't Is ein vaan de wienege Turkse taole die nog ummertouw in 't Arabisch sjrif weurt gesjreve, en mèt zoeget tien mieljoen sprekers zeker de groetste.
Verspreiing
't Oeigoers weurt in 't groetste deil vaan Oeigoerië (Xinjang) gesproke. In 't noorde vaan 't gebeed weurt evels vaanajds Kazachs gesproke. Aon d'n aandere kant weurt in Kazachstan ouch in get enclaves nog Oeigoers gesproke.
Door de aonhawwende Chinese immigratie in 't gebeed weurt 't Oeigoers ummer mie 'n minderheidstaol.
Status en erkinning
De Oeigoere weure officieel door China erkind es ein vaan de 56 minderheidsvolker in 't land. Es zoedaoneg weurt hun taol erkind en gebruuk in officieel domeine wie de politiek, rechspraok, oonderwies en media. 't Oonderwies is officieel twietaoleg Chinees-Oeigoers.
Sinds ind jaore tien steit dit beleid evels hendeg oonder drök. Mèt de Oeigoere zelf, die herhaoldelek in opstand zien gekoume tege de regering in Peking, is me de Oeigoerse taol goon oonderdrökke. Oeigoerse opsjrifte weure vaan de mör gewis, en in 't oonderwies weurt Chinees ummer mie de ierste taol. Ouch zouwe nao 't sjijnt kinder vaan hun awwers weure gesjeie en op sjaole weure gezat boe me verpliech Chinees moot praote. Dit beleid zouw, wienie consequent oetgeveurd, 't wijer bestoon vaan de taol irnsteg in gevaor bringe.
Plaots binne de Turkse taole
't Oeigoers is 'n aofstammeling vaan 't Chagantai-Turks, de taol vaan 't Chagantaikhanaot wat tösse de daartiende en de zeventienden iew euver dit gebeed heersde. De taole die vaan 't Oeigoers koume neump me de Karlukse taole; neve Oeigoers en Oezbeeks is dit ouch nog 't Ili-Turks, 'n klein en bedreigde taol die väöl vaan allebei weg heet meh ouch teikene vertuint vaan e Kiptsjak-substraot (de tak vaan oonder mie 't Kazachs).
Tösse de negende en veertiende iew woort in dees regio 't Aajd-Oeigoers gesproke. 't Modern Oeigoers is dao geinen aofstammeling vaan; de insegste levende taol die daoveur in aonmerking kump is 't Wes-Joegoers in de provincie Ganxu. Wijer ing verwante daovaan zien de Turkse taole in Siberië.
Historie
De ajdste taol in 't gebeed vaan 't modern Oeigoerië is 't Tochaars, 'n Indo-Europese taol(femilie) die ziech in isolatie op 'n gans unieke meneer oontwikkelde. De Turke, sprekers vaan 't Aajdturks en dus ouch vaan de veurvaajer vaan 't Oeigoers, zaote in 't zuie vaan Siberië. In 't ierste millennium breide de Turke ziech oet nao 't weste en zuie. In deen tied woort 't Tochaars verdroonge en góng me hei Aajd-Oeigoers praote.
Wie zjus bove gezag waor dit neet de veurawwer vaan 't modern Oeigoers. Dat veraanderde wie d'n Turkse stam vaan de Karlukke ziech mèt de Kirgieze verboond in 'nen Turkse börgeroorlog. Door dees coalitie kaom 't Oeigoers Khanaot te val. De stam vaan de Karlukke kaom oonder mie in 't kernland vaan de aw Oeigoere te woene. De naom Oeigoere dreug dit volk dus feitelek oonterech. Nao de Kirgizischen tied braok d'n tied vaan 't Khanaot vaan de Kara-Khanide aon. Hei-in woort Karluks de veurtaol; dit Karachanidisch is ein vaan de Middelturkse taole. V'r sjrieve daan zoeget d'n èlfden iew.
't Waor ouch in dezen tied tot 't Arabisch sjrif, in ziene Perzische vörm, zien entree maakde in dit deil vaan de wereld. (Dit kaom umtot de Kara-khans ziech tot d'n islam bekierde.) Wie de Turkse volker in de loup vaan de middeliewe ummer mie vaan e nomadisch bestoon op 'n sedentair cultuur euvergónge, woort de sjrifcultuur belaankrieker. Aon 't ind vaan de middeliewe kump 'n nui standaard op, 't Chagatai, mèt väöl Arabische en Perzische wäörd. Dees taol bleef iewelaank de sjrieftaolnorm in gans Centraol-Azië, ouch bij volker die 'n aander soort Turks praotde.
Oonderwijl tot me sjreef in 't Chagatai, oontwikkelde ziech de modern Oeigoerse taol. In d'n twintegsten iew oontwikkelde ziech twie nui standaarde. In China bleef 't Arabisch sjrif in gebruuk; de spelling woort evels groondeg vernuid. Zoe woorte klinkers voloet oetgesjreve, wat veurheer (wie in de mieste Arabische alfabette) neet zoe waor. Aon de Sovjetkans vaan de grens veurde me e Latijns alfabèt in, wat in de jaore daarteg woort vervaange door e Cyrillisch systeem. In de jaore tachteg stapde ouch de Kazachse Oeigoere euver op 't Arabisch alfabet; de Cyrillische en Latijnse systeme bleve evels in gebruuk.
Sjrif
Wie me heibove kin leze, weurt 't Oeigoers veural in 't Arabisch sjrif gesjreve. 't Gebruuk vaan 't Arabisch alfabet veur 'n aander taol es Arabisch weurt ajami geneump. 't Cyrillisch sjrif waor vaan 1937 tot 1982 in officieel gebruuk in Kazachstan. Vaan 't Latijns sjrif gief 't mie variante, boevaan 'rs twie allewijl nog frequint gebruuk weure. D'n ierste variant, 't Uyƣur Yengi Yeziⱪi (UYY), woort roond 1959 oontwikkeld en voont 'n aontal jaor väöl touwpassing. Wie in 1982 in zoewel China es de USSR 't Arabisch sjrif officieel woort, leep 't gebruuk trök. De twiede variant, Uyghur Latin Yëziqi (ULY), woort in 2001 oontwikkeld en weurt allewijl mie gebruuk es 't UYY.
Oontwikkeling
De Turkse taole liekene opein: bij de mieste is de klaanklier neet al te väöl veraanderd sinds 't Oerturks, wie dat zoe tösse 3000 en 500 v.Chr. in Siberië moot zien gesproke. 't Oeigoers is gein oetzundering. De volgende kinmerke sjeie 't Oeigoers wel vaan zien zösters:
Vocaole
Zoedoende heet 't Oeigoers de volgende vocaole:
Sommege analysere veur 't Oeigoers toch nog 'ne vocaol [ɨ~ɯ], dee daan neet (of neet gans) fonemisch zou zien. Op dezelfde groond heet me 'ne vocaol [ɤ] wèlle hure, es nao achtere gehaold tegedeil vaan /e/.
Consonante
Veur 't Oeigoers is de volgende consonant-inventair op te stèlle.
Grammair
De grammair vaan 't Oeigoers versjèlt neet hendeg vaan de aander Turkse taole. De taol is agglutinerend opgezat, d.w.z. verbuiginge en verveuginge weure oetgedrök mèt achterveugsele. 't Gief neet al te väöl oonregelmaoteghede. Wel zien de achterveugsele oonderworpe aon vocaolhermenie: heet de stam 'ne veurklinker, daan moot 't achterveugsel ouch 'ne veurklinker höbbe. Veur achterklinkers gelt 'tzelfde, mèt oetzundering vaan de i: daovaan is, wie heibove al gezag, 't achterligkend tegedeil verdwene. Zelfstandige naomwäörd zien in zès naomvalle te verbuige (nominatief, accusatief, genitief, directief/datief, locatief en ablatief), en in inkelvoud en mievoud. Werkwäörd vervoge ziech nao persoen, getal, tied (tegewoordeg en verleie), vörm (causatief en passief) en aspek (gewoen en verloupend). De gebrukeleke volgorde is oonderwerp - werkwoord - veurwerp.
Vocabulair
De kern vaan 't Oeigoers vocabulair is nog ummertouw Turks, meh door de iewe heer heet de taol wäörd oet diverse aander taole opgenome. Drei taole zien hei bezunder bij betrokke. Um te beginne heet 't Oeigoers, wie zoeget alle Turkse taole, vrijelek geliend oet 't Perzisch. Veurbeelde zien epsus 'compassie' (oet افسوس afsus), gösh 'vleis' (oet گوشت gošt) en saet 'oor' (oet ساعت sa'at). Aon dees wäörd kin me zien tot 't Oeigoers, mie es beveurbeeld 't Turks, de neiging heet veur lienwäörd aon de eige klaanklier aon te passe. Euver 't Perzisch heet 't Oeigoers ouch e groet aontal Arabische wäörd geliend, veural boe 't de relizjie betröf.
Oet 't Russisch koume veural wäörd veur modern dinger wie die roond 1900 nui waore (in de ganse wereld of in de Oeigoerse sameleving). Die loupe vaan doxtur 'dokter' (oet доктор doktor) euver poyiz 'trein' (oet поезд pojezd) tot tëlëwizor 'tillevisie' (vaan телевизор televizor). Natuurlek is 't aontal Russische wäörd groeter aon de Kazachse kant vaan de grens.
Allewijl liene de Oeigoere vrijelek oet 't Chinees. Dat is daan ummer 't Mandarijn, wat neet allein de Chinese standaardtaol is meh ouch de spreektaol vaan de Han-Chineze in dit gebeed. (De mies gehuurde dialekte in Oeigoerië, neve Pekinees, zien Lanyin-Mandarijn en Zhongyuan-Mandarijn). In de spreektaol koume hiel väöl Chinese lienwäörd veur, in de officieel taol perbeert me dat get in te damme. Zoe huurt me veur 'appelseen' in 't daogeleks leve dèks juze (oet 橘子 júzi), dewijl me officieel liever 't Russisch lienwäörd aplisin (oet апельсин apel'sin) gebruuk. Aander Chinese wäörd zien lempung 'agar (plantaardege gelei)' (oet 凉粉 liángfěn), joza 'taofel' (oet 桌子 zhuozī), bingshang 'ieskas' (oet 冰箱 bīngxiāng) en duenshin 'sms'ke/appke' (vaan 短信 duǎnxìn).
8 fibberwarie
8 fibberwarie is de 29en daag vaan 't jaor op de Gregoriaanse kalender.
Oeigoers
Dialekte
't Oeigoers weurt in drei hoofdialekte verdeild, 't Centraol-Oeigoers, 't Zuid-Oeigoers en 't Oos-Oeigoers. 't Lop-dialek, wat formeel deil oetmaak vaan 't Oos-Oeigoers, weurt dèks apaart behandeld en soms zelfs es taol op ziech gezeen. Es apaart dialek weurt soms ouch 't Äynu behandeld, wat de grammair en klaanklier vaan 't Oeigoers combineert mèt e gooddeils Perzisch vocabulair. Dit weurt gesproke door 't gelieknaomeg nomadevolk in 't zuie vaan Oeigoerië.
Zoewel de Chinese es de Kazachse standaardtaol zien gebaseerd op de centraol dialekte.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie.