cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oeganda
Taole
thumb|Taole in Oeganda. Alle ingeteikende taole stoon in de hoofteks behandeld. De Nilo-Saharaanse taole, die me in 't noorde vaan 't land huurt, zien 'n oonderling enorm diverse (en neet oonumstreje) taolfamilie, boevaan drei tek in Oeganda bekind zien. In 't groetste deil vaan 't noorde huurt me Nilotische taole. Daovaan zien 't Acholi, 't Lango en 't Teso de groetste (mèt mie es ein mieljoen sprekers roond 2004). Aander taole in die gróp zien Kakwa, Ndo, Lendo en Alur (in 't noordweste), Kumam (in 't Kyogamoeras), Karamojong, Pokot en Elgon (in 't noordweste) en Adhola, wat same mèt bepaolde Teso-dialekte in e zuidwestelek gebeed weurt gesproke. In 't noordweste - op e paar klein gebeedsjes nao, boe me klein Nilotische taole huurt - sprik me Centraol-Soedanese taole. Dees taole - Lugbara, Aringa en Ma'di - höbbe allemaol sprekersaontalle in de orde vaan hoonderddoezende. In 't uterste (noord)weste spreke relikpopulaties nog Kuliaktaole. Allein 't Ik (Icetot) liek nog levesvatbaar; 't Soo (Tepes) is bekans oetgestorve, 't Nyang'i is dat woersjijnelek al gans.
De Bantoetaole in 't zuie zien homogeender. Zij zien mer ein gróp vaan de groeter familie vaan Niger-Congotaole. Um te beginne is de lingua franca vaan 't noorde - en sinds 2005 co-officieel taol vaan Oeganda - ouch 'n Bantoetaol: 't Swahili. (In Oeganda heet dit evels koelek mojertaolsprekers.) De dominante taol in 't zuie is 't Ganda, ouch wel Luganda, wat bij de volkstèlling in 2002 al mie es 4 mieljoen sprekers had. Dao-op volge 't ing verwant Soga en 't Nyankore (>2.000.000 sprekers), dao weer op 't Chiga en 't Masaaba (>1.000.000 sprekers). Ouch 't Nyoro, 't Konjo, 't Tooro, 't Bwere en 't Rwanda (Kinyarwanda) weure vrij väöl gesproke (>400.000 sprekers). Kleinder Bantoetaole zien 't Amba en 't Talinga-Bwisi (tege de oosgrens) en 't Luhya (in 't Saamia-dialek, in 't zuidooste); 't Singa, gesproke op Rusinga, is oetgestorve. Alle inheimse Bantoetaole valle in zone J, boete Amba, wat bij zone D huurt. Swahili huurt bij zone G.
Religie
't Christendom is de groetste religie in 't land, zoe'n 84% vaan de bevolking is christelek. Katholieke en anglicane numme 't groetste deil veur hun rekening. 12% is islamitisch, nog mer 1% (veural op 't platteland) steit te book es volger vaan traditioneel religies.
Gezoondheid
Wie gans zwart Afrika is ouch Oeganda hel geraak door de Aidspandemie vaan de jaore tachteg, meh 't land heet ziech dao beter vaan herstèld es aander len. Zoe is 't aontal besmette persoene in absolute ciefers stabiel gebleve en es percentaasj vaan de bevolking hendeg gedaold. De levesverwachting waor in 2005 50,2 jaor veur vrouwlui en 49,1 jaor veur manslui; de kindersterfde waor toen 79/1000.
Minserechte
Allewel tot de minserechte laank neet mie zoe sterk gesjonne weure es in d'n tied vaan Idi Amin, gief 't nog ummertouw zörg euver de situatie vaan bepaolde bevolkingsgróppe. In 't noorde is sinds jaore 'ne börgeroorlog aon de geng tösse 't regeringsleger en 't Verzètsleger vaan d'n Hier, en bei kaampe make ziech volges woernummers sjöldeg aon sjenninge, inclusief foltering. 't Verzètsleger maak daobij oetgebreid gebruuk vaan keendsoldaote.
Ouch de behandeling vaan homoseksuele maak lui oongerös. Homoseksualiteit is verboje in Oeganda, en op dit memint is 'n wèt in behandeling die dao in sommege gevalle d'n doedstraaf op zèt, en lui oet de umgeving verpliech euvertrejjinge aon te geve. Tabloitgezètte höbbe mie es eine kier privégegeves vaan homoseksuele gepresenteerd, soms zelfs mèt expliciete opreup tot geweld. Door religieus fanatisme en mannelek chauvinisme is homoseksualiteit in 't land e groet taboe oonder de bevolking.
Historie
Tot oongeveer 't begin vaan de jaortèlling leefde de Oegandeze es jegers-verzaomelere. Roond deen tied kaome de Bantoe, dinkelek vaanoet 't modern Kongo, 't zuie vaan 't land in. Hun cultuur vaan landbouw, iezersmederij en sociaol organisatie sloog euver nao de Nilotische bevolking. Dit bleef iewelaank de situatie in 't geïsoleerd oerbosgebeed. Aon 't ind vaan wat in Europa de middeliewe hèt zouw hei 't riek vaan Kitara höbbe gelege, wat zien hoofstad in Ankole (zuug bove) hej; aander bronne es moondeling euverlievering zien dao neet veur. De collaps vaan dat riek moot in de loup vaan de iewe höbbe geleid tot de kleinder Bantoerieke die de ierste oontdèkkingsreizegers aontroffe.
De ierste reizegers oet aander culture kaome in de negentienden iew binne. In de jaore 1830 kaome Arabische handelere (vaanaof de Afrikaanse ooskös), die e deil vaan de bevolking tot d'n islam bekierde. In de jaore 1860 kaome Europese oontdèkkingsreizegers, die de brón vaan de Nijl perbeerde te vinde, ind jaore 1870 volgde protestantse en katholieke missionaire. De oonderwerping vaan 't gebeed begós in 1888, wie de Britse euverheid e concessie veur 't gebeed oetgaof aon de Britse Oos-Afrikaanse Compagnie. Vaanaof 1894 woort 't land e Brits protectoraot, wat in 1914 ziene huiege vörm aonnaom.
Oeganda woort in 1962 oonaofhenkelek, dewijl 't deil bleef vaan 't Brits Gemeinebès. Ierste president woort keuning Edward Muteesa II vaan Buganda. Dat jaor woorte ouch parlenmintsverkezinge gehawwe, gewoone door 't Oegandees Volkscongrès (UPC), wat Milton Obote es premier nao veur zat. 't Kaom tot oonmin tösse Muteesa en Obote, boenao 't parlemint in 1966 in 'n paleisrevolutie de pos vaan president aofsjafde en Obote zoe feitelek de mechtegste maan vaan 't land maakde.
Obote woort in 1971 aofgezat door Idi Amin, dee de koumende ach jaor es 'nen echten dictator zouw regere. Zien regering kosde 'n gesjatde 300.000 lui 't leve. Door 't oetzètte vaan de Indiërs, die e groet deil vaan de economie in han hadde, raakde 't land hendeg verermp. In 1979 leep zien regering aof wie naoberland Tanzania Oeganda, mèt hölp vaan Oegandese bannelinge, binneveel en Obote weer aon de mach holpe. Dee bleef aon de mach tot 'ne coup in 1985, meh woort e jaor later zelf weer aofgezat door e guerillaleger oonder leiing vaan Yoweri Museveni, Museveni is nog ummertouw president, en is sindsdeen mèt regelmaotege verkezinge aon de mach gebleve. Dao is mie es eine kier kritiek gewees op de aard vaan die verkezinge en op de politieke vrijheid in 't land. 'n Echte dictatuur is 't evels neet; 't land weurt es e hybride rezjiem umsjreve, vergeliekbaar mèt Venezuela en Cambodja. Wel heet 't land mèt e doorloupend intern conflik in 't noorde te make, boe tege 't Verzètsleger vaan d'n Hier weurt gevochte.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel dees versie.
Kloes op de Sjaatsberg
thumb|right|240px|Kloes op de Sjaatsberg De kloes op de Sjaatsberg ies 'n gebuuwke, dat gans allein sjteit, bove op de Sjaatsberg bie Oud-Valkeberg en Walem in 'ne bösj, kilomaetersj weg van de bewoonde waereld. Zoan gebuuwke, dat bewoond weurt door 'ne hièremiet of kloezenaer weurt kloes of hermitage geneump. De van mergel opgetrokke kloes haet 'n trapgevelke, 'n klokketeurentsje en sjpietsbaogvènsterkes. 't Besjteit oet 4 deile: twiè kemerkes mèt 'ne zölder d'r bove, 'n kapel en 'n lièger oetgeveurd koar mèt absis. Ónder ein van de kemerkes bevingk ziech 'ne kelder. Hie zou, volges 'n hardnekkig verhaol, 'ne vlöchgank oetkómme vanoet kesjtièl Sjaloen in Oud-Valkeberg. D'n ingank weurt gevörmp door 'n lossjtaond róndbaogpeurtsje woa-op 'ne sjtein te zeen ies mèt de inscriptie Arnold Haesen en 't jaortal 1794. Deze ies èvvel later aangebrach. Haesen waor 'ne ièremiet. Get wiejer oastelik bevingk ziech 'ne boetekruusweeg oet 1843, ónder de buim. Ze bejsteit oet vièrtièn gebuuwkes van mergel, in 'ne krink opgesjtèld. In de miedde sjteit 'n calvarie van jónger datum. thumb|right|240px|Boetekruusweeg achter de kloes op de Sjaatsberg
Interieur
In 't gebuuwke liegke 2 kloezenaersj begrave: Laurens Plum († 1706) en Arnold Haesen († 1764). Achter d'n altaor in de kapel, zint moersjilderinge te zeen oet 1700. Dao hingk ein groat houte kruus oet de 16e ièw. Tegen 't plafond ies 'n Christusmonogram aangebrach en aafbeeldinge van de veer evangeliste. Neve 'ne sjpietse triomfbaog zint 2 ingele gesjilderd. 't Monogram ies waarsjienlik oet 1903, wie 'n restauratie plaatsvóng. Oet 1862 dateert 'ne binnekruusweeg in houte lieste. 'n Klein oksaal ies gemaak van eikehout.
Hièremiete
Van 1688 tot 1930 höbbe in de Kloes 16 hièremiete gewoond. Sómmige huèrde bie ein bepaalde religieus orde, waore Franciskaner of Karthuizer broeder. Van andere ies dat neet bekènd. Twiè van hun waore getrouwd gewaes veurdat zie in de kloes ginge wone. Sóms woonde ze ouch mèt hun twièje same. Dèks kaom de kloezenaer oet de umgeving, meh ouch oet Duutsjland, Belsj en Frankriek. Oet de umgeving waore dat: Johannes Jacobs oet Wielder (Wijlre), gesjtorve in 1830, Johannes Smitsmans oet Houtem van 1831-1871 en Hendrik Weerts, gestjorve in 1889 oet Berg. Eine beroemde hièremiet waor Arnold Haesen. Veer jaor veur zienen doad in de nach van 15 mièrt 1760, weurt de kloes euvervalle door 150 Bokkeriejersj. Ein jaor later, es Petrus Prickartz bie häöm woont, valle ze nóg ins binne. Allebei de hièremiete weure vasgebónge en al wat waerde haet weurt geklauwd. Arnold Haesen houw 'n paar sjtökker land in de buurt en ouch behuèrlik get geld. 'ne Andere bekènde kloezenaer ies Johannes Henricus Weerts oet Berg. Es 'r 33 jaor oud ies, in 1860, geit'r in de Kloes wone. Hae laef es 'ne boetvaerdige kloezenaer: èt gein vleisj, sjlièp neet in e bèd, meh in 'ne leunsjtool. In 1866 geit 'r es Zouaaf paus Pius IX helpe bie de sjtried um de Kèrkelike Sjtaat. Hae blief drie jaor in Italië en krieg 2 Pauselike óndersjeiinge. Nao Italië maak 'r nog 'n baevaart nao 't Heilig Land. In 1898 sjtörf 'r in de Kloes en ies dan in de buurt al 'n legende.
Sjaasberger Gank
thumb|275px|right|Mès bie de Kloes op de Sjaatsberg mèt de [[Valkebergse sjötterie op de achtergrónd]] Op de lètste zóndig van juni vingk 't fiès van de Heilige kloezenaer Leonard plaats. De Sjaasbergergank, 'ne baevaartsgank door luuj oet de buurt, vingk dan plaats riechting de Kloes. De pesjtoar van Sjin op Geul dreug vervolges 'n dialekmès op in de kapel of op 'n ope plaats in de bösj vlak bie de kloes. De sjötterie hèlt toeziech en geuf nao d'n deens 't begin van de Kèrmes, Leienaardskèrmes geneump, aan mèt 't aafsjete van 'n aantal kamersjeut. Nao 1939 raak de Sjaasbergergank in ónbruuk, meh in 1970 weurt 'r wir in ière hersjtèld.
Autonome oblas
Eine Autonome oblas(t) waas ein apaart saort oblas (provincie) binne de unierepublieke van'ne veurmalige Sovjet-Unie. Binne de Sovjet-Unie krege sommige gebiede ein autonome sjtatus es de meerderheid van'ne bevolking ein anger nasionaliteit haaj dan die van'ne republiek wobinne ze zich bevonje.
Binne de Sovjet-Unie besjtongen de volgendje autonoom oblaste (AO):
Binne 't huidige Rusland is daovan allein de Joodse Autonome Oblas euvergebleve.
Bronne
Dit sjtökske is vertaaldj in 't Oeals vanoet de Nederlandse Wikipedia.
Fernando Ricksen
thumb|Ricksen in 2007 es speuler vaan Zenit Sint-Petersbörg. Fernando Jacob Hubertina Henrika Ricksen (27 juli 1976 – 18 september 2019) waor 'ne Nederlands-Limbörgse profvoetballer, dee ouch oetkaom veur 't Nederlands èlftal. Heer späölde es rechsback of rechshaaf.
Leve
Ricksen woort gebore in 'n arbeiersfemilie in Heerle. Dat leve umsjreef heer later es 'ne meujeleken tied, boe heer neet op trök wouw zien. In 1988 woort heer gescout door Roda JC, boe heer in de jäög góng speule. Veer jaor later wisselde heer nao Fortuna Sittard, nog ummer in de jäög; heer späölde dao oonder mie same mèt Mark van Bommel. In 1993 debuteerden 'r in 't iersten èlftal.
In 1997 góng heer euver nao AZ, neet allein um carrièr-reies meh ouch um te breke mèt 't milieu vaan zien awwers. Dao trof heer ouch zien vrouw, Graciela l'Ami, mèt wee 'r in 2000 trouwde. Datzelfde jaor góng heer speule bij Glasgow Rangers in Sjotland, daan nog 'n Europese topclub, en debuteerde heer bij 't Nederlands èlftal. In zienen tied bij de Rangers kaom heer ouch boeten 't veld bekind te stoon, um zie hedonistisch leve mèt väöl drinke, snoeve en boetenechteleke affaire. Oonder invlood deeg heer dèks gewelddaodege dinger; in 2003 woort heer veroerdeild veur de mishandeling vaan 'ne naober. In 2006 mós heer ziech zelfs laote opnumme um zien alcohol- en cocaïneverslaving.
Datzelfde jaor stapde Ricksen euver nao Zenit Sint-Petersbörg, iers nog op huurbasis, later es contrakspeuler. Zien verslavinge kreeg heer neet oonder controle, zoe wieneg wie zien affaire mèt aander vrouwlui. In 2010 sjeide Ricksen en zien vrouw officieel, nao al e jaor oeterein te zien. Ricksen góng trök nao Limbörg en späölde de res vaan zien carrièr bij Fortuna oet en góng daonao wijer bij de amateurs vaan RKSV Minor oet Nut. Rechszake tege zien ex-vrouw späölde nog tot in 2014.
Op 30 oktober 2013 maakde Fernando Ricksen bekind tot heer lijde aon ALS, 'n degeneratief spierkrenkde boe me gemeinelek binne de paar jaor aon doedgeit. In 2014 trouwde heer mèt zien twiede vrouw, de Russische Veronika. Naotot heer neet mie kós voetballe góng heer in Valencia woene. Sindsdeen verslechterde zien situatie. Zien vitaol functies bleve evels stabiel. Oonderwijl (september 2018) kin heer allein nog mèt 'nen ougesjriever praote.
Ind 2018 zörgde 'ne medische fout deveur tot heer bekaans doedbleef. Heer woort veur 'nen aandere patiënt aongezeen en op ziene rögk gelag, wat häöm d'n aosem benaom. Oetindelek storf heer op 18 september 2019 in e hospice in Sjotland.
Sportief prestaties
Ricksen späölde tösse 2000 en 2003 twelf kier in 't Nederlands èlftal, miestal es invaller. Heer maakde in 't oranje gein gole.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Haver
Haver (Letien: Avena sativa) is 'n einjäörige plantje oete graasfemielje (Poaceae). Haver is 'n kaoresaort die al saer 7000 veur Christus geteeldj wuuertj. Haver kump oearsprunkelik oet Zuudoeas-Europa en Zuudwès-Azië en is óntstangen oete wilj haver (Avena fatua). Toet inne late Middelieëve waas haver in Nederlandj oppe zandjgrunj e wichtig gewas. Haver woort doe geteeldj veur zowaal miensjelik consumptie (haverkeuk, haverbrie en haversóp) es veur vieëvoor. Ouch waas haver 't wichtigste kaore veure beerbroewerie. Pas later is de haver inne beerbroewerie verdrónge door broewgaes.
In Nederlandj wuuertj zoeaget 1700 hectaar (2010) haver de jaor verboedj mit 'n opbrings van 4700 kg per hectaar. Vreuger woort naeve de witte ouch gael en zwarte haver geteeldj. Ouch guuef 't rasse mit bloeatligkendje zäöj, die veural in Ingelandj geteeldj waere. Bie naaks haver blieve bieje riepe korrele de kefkes neet ómme korrel zitte, det bie gewuuen haver waal 't geval is. Haver wuuertj gebroek es paersvoor en veure productie van havermalt en havervlök. Es paersvoor haet 't aan belank ingeleverdj; allewiel voortj me naeve hui lever gepersdje brök (biks).
De plantj wuuertj óngevieër 1,2 maeter hoeag. 't 5 mm breid tungske (ligula) is getandj. De plantj bleutj in juni enne bleujwies is 'n pluum. De äörkes bestaon oet twieë bleumkes die zichzelf bestuve. De kruuenkefkes zeen óngernaoldj of wie bie naaks haver neet gans genaoldj. De vröchte zeen riep in augustus.
Kinger Vastelaovend Leedjesfestival
't KVL of "kinger vastelaoves leedsjes festival" ies tot sjtand gekomme op initiatief van de Limburgse beroepsmuzikant: Rinus Hermsen oet Valkeberg. Rinus hou es idee (in 1996) um neve 't LVK (Vastelaovesleedjeskonkoer) ouch veur de kinger 'n leedsjesconcour te bedinke. Nao 'n paar kleinsjalige optraes in de regio Valkeberg haet Martin Eurlings ziech sjterk gemaak um dit leedsjesconcour professioneel vorm te geve (1999).
In 2008, precies 11 jaor wiejer, wint de Basisjoal van Vilt, in de gemeinte Valkeberg aan de Geul mèt 't leedsje: Heidihee Heidihoo gesjreven door Guus Sjmeets (onder pseudoniem: Erwin Timmersz) in de finale te Helden.
In 2010 wint de basissjoal de Plenkert oet Valkeberg, in de 11e versie van 't festival die gehoute weurt in de Polfermeule in Valkeberg, mèt 't leedsje Veer viere vastelaovend tropical op muziek van Guus Sjmeets. Joëlle van Heeswijk oet Baarlo weurt twiède mèt 't leedsje "Danse en Zinge". De euverige finaliste eindige, zoa es ummer bie 't LVK, op 'n gedeilde driede plaats.
Steintied
Mèt steintied weurt de periode aongeduid boe-in lui gebruuksveurwerpe oetsletend vaan stein, zoewie vuurstein, maakde, en nog neet vaan metaol. V'r kinne aonnumme tot ze de gansen tied ouch wel houte gebruuksveurwerpe maakde meh die zien natuurlek noets bewoerd gebleve. De doer vaan de steintied varieert mèt de plaots die weurt bekeke: veur bepaolde stamme op Borneo of Nui-Guinea is 'r nog mer zjus aofgeloupe!
Miestal weurt (in Europa) de steintied oonderverdeild in:
Nao de steintied kaom 't koper es ierste metaal op en d'r is spraoke vaan de kopertied (aeneolithicum) en daonao de broonstied en d'n iezertied.
De datering en doer vaan de steintied zien oonderwerp vaan discussie en hange ouch aof vaan de gehanteerde diffiniesies en locaties. D'n awwe steintied begint örges tösse 2 en 5 miljoen jaor geleije in Afrika, wie de ierste minsechtege gereidsjappe oet stein begóste te make. 't Is evels oetzunderlek lestig mèt zekerheid te zègke of 'ne losse stein ('zoonder contex') mèt e breukvlak en 'ne sjerpe kant 't resultaat is vaan 'n bewuste bewerking of vaan 'n touwvallige gebäörtenis; zoe'n beslissing weurt dèks gemekeleker door 't vinde vaan groete aontalle vaan zoe'n stein in 'n lokaal concentratie boe ze op ander, wijer vergeliekbaar plaotse oontbreke. De aajdste voondste zien daorum altied controversieel. D'n euvergaank nao koper en broons vond plaots in de periode tösse 6000 en 2500 veur Christus, in us streke ieder roond 't lèste tiedstip.
Veendam
Veendam oontstoont in 1655 es veenkolonie. In de negentiende iew oontwikkelde 't ziech tot 'n plaots vaan beteikenis en 't centrum vaan de veenkolonië. In 1969 woort de gemeinte Wildervank aon Veendam touwgevoog. Veendam heet de typische veenkoloniaolse vörm vaan e lintdörp langs e kenaal.
Niederheid
Niederheid is e dörp inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 900 inwoeaners. 't Ligk tösse Hatterao, Hochheid, Rischden, Bauchem en Geilekirke in.
Miami
Miami is 'n stad in zuudoeastelik Florida in 't Miami Dade Graofsjap ane Miami-reveer, tösse de Florida Everglades ennen Atlantischen Oceaan. In 2000 wóndje d'r 363.000 luuj in Miami. Inne agglomeratie wore dit 's vief miljoen. De stad zelf is neet de grótste vanne staot Florida (det is Jacksonville), meh same mitte agglomeratie is det waal 't geval.
Niederheid
Toet 1 jannewarie 1972 vörmdje Niederheid zien eige gemèndje; daonao is die heringedeildj bieje stad Geilekirke.
Fürthenrode is e veurmaolig gehuch bie Niederheid.
Miami
Bevölking
Vanne bevölking van Miami is 70% Latino. Ze kómme veural oet lenj wie Cuba of Mexico. 10% vanne bevölking is blank. E groeat deil van die luuj besteitj oet gepensjeneerdje luuj oete naordelike staote van Amerika. 19% vanne bevölking is zwart en 1% vanne bevölking is Aziatisch. In 'n vergelieking mit anger stej in 2004 bleek det Miami de ènsigste stad is wo mieër es de helf vanne inwoeaners in 'n anger landj is gebaore, namelik 59%.
20% vanne bevölking is ajer es 65 jaor; 30% vanne bevölking vörmp 'n einmansgezin; 25% vanne bevölking laef óngere ermoojgrens; en 8% vanne bevölking zitj zónger wirk.
Klimaat
Miami haet e troeapisch klimaat. 't Guuef graovewaeg twieë sezoender: ei raengersezoen en e druueg sezoen. 't Raengersezoen löp van mei toet oktoeaber en 't druueg sezoen van november toet april. 't Raengersezoen vèltj min of mieë same mit 't orkaansezoen vannen Atlantischen Oceaan, det löp van 1 juni toet 1 dieëtsember. In 't raengersezoen raengetj 't neet de gansen daag; inne nammedig vörme zich raenger- en ónwaersbuie wo väöl raenger oet vèltj. Oet zón raengerbui kan aeve väöl water vallen es in ei maondj in Nederlandj. Dees buie haje neet lang aan en zörge d'rveur det de drökkendj hits 's middigs get getemperdj wuuertj.
De geveulstemperatuur is in Miami 's zómmers hieël hoog, wobie 't liek det 't wied baove de fieërtig graojen is. Inne wirkelikheid kump de temperatuur zelje baove de 34 graoje oet. De hoogste temperatuur die oeatj is gemaeten in Miami is 36,7 °C.
Miami wuuertj regelmaesig getróffe door troeapische sturm en orkane, det groeaten euverlas veroearzaak veure bevölking. 't Zeen de Kaapverdische sturm die Miami bereike en die vörme zich van augustus toet oktoeaber. d'n Toep van 't orkaansezoen ligk op 15 september. De euverheje waorsjoewe de bevölking wen d'r 'ne stórm aafkump op Miami middels de Hurricane Watch (kan op 'n orkaan binne 36 oere) of de Hurricane Warning (kans op 'n orkaan binne 24 oere). Aopenbaar sjoelkeljere zeen op versjillige plaatse wo de luuj wen nuuedig de stórm kónnen oetzitte.
Lies van Nederlands-Limburgse sjporters op de Olympische Sjpele
thumb|250px|right| Bart Brentjens, de ènnigste Limburger dae individueel 'n gouwe medaje wón veur Limburg. Ouch waas hae de sjporter mèt de meiste deilnames. Dit is 'n Lies van Limburgse deilnummers aan de Olympische Sjpele. Dees lies is chronologisch opgesjtèld en geuf, naeve de plaatsj (in Limburg) en in welk jaor de sjporter is gebaore, teves aan aan welke tak van sjport de sjporters deilnómme en welke prestatie zie verrichde. In de kelómme Goud, Zilver en Bróns is aangegaeve welke sjporters ein van dees medajes höbbe gewónne.
Sibiu
Sibiu (Pruus: Hermannstadt, Hóngaars: Nagyszeben) is 'n aaj middelieëuwse stad in 't hert van Roemenië en teltj 154.892 inwoeaners (2002). De stad lègk in 't zuje van Transsylvanië, aan de voot van de Transsylvanische Alpe. 't Is de höidstad van 't gelieknamig distrik (judet).
Lies van börgemieësters van Haors
De gemieënte Haors bestónd van 1800 tot 1806 en van 1836 tot 2001. In de tössentied haet nog de gemeinte Haors-Zaerem bestaon. Heej zeen alle börgemieësters van Haors en Haors-Zaerem te vinde. Zeet veur die van nao 2001 ónder Haors aan de Maas.
Bron
Dees pagina kumpt van de Nederlandse Wikipedia, en waal in dees versie.
Sibiu
Bevólking
In januari 1977 had Sibiu 151.137 inwoeaners. In 1992 had de stad 169.656 inwoeaners en in 't jaor 2002 had 't 154.892 inwoeaners. De Roemene zeen d'r de meerderheid mit 95%. d'r Is 'n Hóngaarse minderheid (2%) en 'n Pruse minderheid (1,6%).
Gesjiedenis
Sibiu waerdje in de 12djen ieëuw gestich door Pruse immigrante en is steeds ein van de belangriekste Pruse stej in 't historisch Zevebörge gebleve. De stad is taengeweurdig twieëtalig, ouchal is 't aandeil Pruse in de bevólking nao häör oettóch in de jaore '90 nag meh 1,6%, kleinder es det van de Hóngare. In 2000 kreeg Sibiu (Hermannstadt) waal veur 't ieës sins 1945 weer 'ne Pruse börgemeister, Klaus Johannis. Hae waerdje in 2004 hèrkaoze mit 88,7% van de stömme. Johannis is populair vanwaenge zien strak en degelik beleid, in e landj det väöl te kampe haet mit corruptie in de politiek. Saer 2014 waerdje Klaus Johannis prizzedent van Roemenië.
Sibiu waas same mit Luxemburg in 2007 Culturele höidstad van Europa.
Stadsbeildj
In 't historisch centrum waere de hoeze gesierdj mit väöl klein daakkepèlkes, de öig van Sibiu. Mer ouch de gotisch en Wieëns-barók hoeze vraoge d'n aandach van de toeriste in de binnestad van 't veurmaolig Pruse Hermannstadt. De Pruse invlood is ouch nag zichber door de aanwezigheid van de Pruus evangelische kèrk, mit 't riek ingangsportaal, 't monumentaale orgel oet 1674 en de graafstein van de zoean van Vlad Dracula.
Lies van Nederlands-Limburgse sjporters op de Olympische Sjpele
Criteria
De criteria veur ’t waal of neet opnumme van 'ne sjporter in de lies zint de volgende:
Hôle
Hôle (Nederlands Halen) is 'n stad gemeinte in Belsj Limburg, in 't Haogeland, aon de grens mèt Vlaoms Braobant. Bij Hale vleuje de Herk, de Gete en de Velpe in d'n Demer. 't Stedsje heet 'n Roemaanse kèrk oet de elfde iew.
Historie
Hale, wat tot aon de Franse bezètting in Braobant laog, waor in de Middeliewe 'n vestingstad, mèt Zoutleeuw oonderdeil vaan 'n linie tege 't Prinsbisdom Luuk en 't Graafsjap Loeën. In vreistied bleujde de handel mèt o.m. Sintruin en Tiene. Ouch waor dao 'n umvangrieke lake-industrie; 't raodhoes steit op de plaots vaan de aw Lakehal.
In 1914 woort in Hôle de Slaag van de Zèlvere Helme geleverd tösse de Belzje en de Duitsers, die door 't Belsj gewónne woort. Allewijl is dao e museum aon gewijd.
Málaga
thumb|De have van Málaga Málaga is 'n Spaanse havestad in Andalusië die ane Costa del Sol ligk. 't Is de houfstad vanne gelieknamige pervinsje. In 2016 haw de stad zón 570.000 inwoonders. Rónjelóm Málaga ligke berg en twieë revere, de Guadalmedina enne Guadalhorce. Dees twieë loupe bieje stad oet oppe Middellandjse Zieë.
De binnestad ligk kortachtere have. Rónjelómme binnestad ligke de wieke El Perchel, La Trinidad en Iagunillas. De stad haoltj zien inkómme veural oete landjboew en 't toerisme. 'ne Bekandje gebäörtigen oet Málaga waas Pablo Picasso.
Gesjiechte
Málaga woort róndj 1.000 v.Chr. gestif dore Feniciërs es 'n hanjelskolonie; daoveur laag hie 'n nederzitting van 't pre-klassiek Turdule-vouk. Zón zeve ieëwe nao de stifting vanne kolonie woort zie vereuverd dore Romeine, same mitte anger Spaanse gebiede die toe in henj wore van 't Carthaags Riek. Vanaaf de viefdje ieëw n.Chr. kwaam de stad inne henj vanne Visigothe, wonao de stad inne achste ieëw woort vereuverd dore Moeare. In daen tied woort Málaga ouch e wichtig hanjelscentrum. Anen inj vanne vieftieëndje ieëw kwaam Málaga mitte reconquista trögk in Spaanse henj.
Toerisme
Edersjaor wuuert de stad bezóch door väöl toeriste, ouch es doorreis nao anger stej inne ómgaeving, wie Sevilla, Córdoba en Granada. De stad is riek aan museum, wiejer bezeenswaerdig zeen:
Hamarøy
thumb|De ligking van Hamarøy in de pervincie Nordland. Hamarøy is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 1.821 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.037,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,8. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1849.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Oblas
Eine oblas of oblast (Russisch en Oekraïens: область, Wit-Russisch: вобласць of вобласьць (Łacinka: vobłaść); Tsjechisch: oblast; Slowaaks: oblasť, Bulgaars: област; Kazachs: облысы of oblısı) is ein besjtuurlikke regio/provincie binne de Russiese federasie, Oekraïne, Wit-Röslandj, Kazachstan, Kirgizië, Bulgarije, Slowakije en anger lenj.
Oblaste ligke ein niveau onger 't nationaal niveau en zeen verder ongerverdeild in districte, ouch waal rayons genumpdj. De grenze mit anger gebiede zeen döks om economiese of besjtuurlikke reejene getrokke, wodoor de greutte van oblaste sjterk kan versjilln. Döks zeen ze vernumpdj naor 't besjtuurlik centrum van'ne oblast.
Lenj wo de benaming nao 1991 is omgezatj nao ein benaming die is afgeleid van 't Arabiese wilaya zeen Oezbekistan en Tadzjikistan (viloyat) en Turkmenistan (welayat).
In Ruslandj vindj sins 2000 ein omvangrieke herziening plaatst van 't besjtuurlik systeem. Dit omvadje de opzetting van de euverkoepelendje federaal districte en de samenvoeginge door referenda van ein groot aantal krajs, oblaste, autonoom districte en zelfs autonoom republieke toet groter eenhede.
Bronne
Dit artikel is in 't Oeals vertaaldj vanoet de Hollandse Wikipedia.
Taxon
E taxon (mièrvawd: taxa) is 'n taxonomische einheid of groep. 't Is 'n groep organisme die door 'nen taxonoom waere geach det ze 'n óngersjeibaar einheid vörme. E taxon kan aevel ouch 'n groep van taxa van 'n óngerligkendj niveau zeen; of e deil van e taxon van 'n hoager niveau. Me kan dus niveaus óngersjeie.
Meistes haet e taxon 'ne naam en 'n rang, meh det is gei vereisdje. E taxon bevatj organisme (of taxa) wovan 'nen taxonomie oardeiltj det ze tót die einheid behuère, óm raejene die veur dem wichtig zint.
Ouch saorte zelf vörme taxa ónger e geslech.
Pat Shipman
Pat Shipman is sjriefster en antropologe. In 1996 waor ze medeauteur, mèt häöre maan, d'r paleo-antropoloog Alan Walker van ''The wisdom of bones. In search of human origins''. (Op zoek naar de missing link, 1998). Dit book is in d'r örsjte persoon enkelvoud gesjraeve en Walker zaet dao-över:  't Book is mie verhaol, mae Pat sjreef de mètste wäöerd. Pat Shipman wert in dit book neet geneumd es wetensjapper. Ooch in dit book wert 't waerk en d'r persoon van Eugène Dubois oetveurèg besjpraoëke.
Dictatuur
'nen Dictatuur of alleinhieërsjappie (van Letien dictare "opzègke", "opdrach gaeve", intensitief van dicere "zègke, kalle") is 'ne staotsvorm worin eine persoean, d'n dictator, 't allein veur 't zègken haet. Döks is bie deze vorm spraok van systematische óngerdrökking van angesdinkendje en taengestenjers vannen dictator. Daomit steitj de dictatuur häöksj oppe democratie worin de mieëderheid van 't vouk 't bestuur kuus. Meistes geitj d'n dictatuur same mit misstenj, wobie te dinke vèltj aan zelfverrieking doren dictator en 't gevangenumme of vermaore van taengestenjers.
Dictature kómme dökker toet standj door 'ne militaire staotsgreep. Veurbeeldjer hievan zeen de militair junta's in Zuud-Amerika. In innige vel, wie bie Adolf Hitler in Nazi-Pruses, zeen dictatoren ane mach gekómme door democratische verkeziginge. Eimaol ane mach sjaffe zie dan de democratie aaf.
Tefriet
thumb|Leucitisch tefriet oet d'n Eifel Tefriet (van 't Grieks tephra "asse") is oetvleujingsstein waat väöl alkalimetaal in zich haet, veural in veldjspaatvervengers (mit naam nefelien en leuciet) en plagioklaas (riek aan anorthiet).
Tefriet bevatj ouch pyroxene en amfibole. Olivien en kwarts zeen aafwaezig inne stollingsstein enne wieväölheid kaliveldjspaat is hieël lieëg.
Tefriete kómme veur innen Duutsjen Eifel en wuuert es netuurstein toegepas in gevels en anger versieringe.
Debrecen
thumb|De höidstraot van Debrecen. Debrecen (oetkal: [ˈdɛbrɛtsɛn], debretsen, Roemeens: Debreţin, Tsjechisch: Debrecín, Pruus: Debreczin, Pools: Debreczyn) is mit 207.000 inwoeaners de twieëdje stad van Hóngarije. 't Is gelaenge in 't oeaste van 't landj, in de Hóngaarse leegvlakdje (Alföld). 't Is de höidstad van 't comitaat Hajdú-Bihar. Sins 1954 haet de stad de status van "stad mit comitaatsrech" (megyei jogú város).
Debrecen kreeg in 1361 stadsrechte. In 1849, tiedes de Hóngaarse ónaafhankelikheidsstried taenge de Oeasteriekse Habsbörgse keizer, waas de stad tiedelik höidstad van Hóngarije.
In Debrecen zeen de Universiteit van Debrecen (Debreceni Egyetem, DE) en de Gereformeerdje Theologische Universiteit (DRHE) gevestig. De stad geldj es 't geiselik centrum van de Hóngaars Gereformeerdje Kèrk. E standjbeildj van admiraal Michiel de Ruyter in 't stadscentrum hèrinnertj d'raan det deze in 1676 zèsentwintjig Hóngaars gereformeerdje dominees oet de slavernie bevriedje, die door de Oeasteriekse keizer toet de galeie ware veroeardeildj.
De stad besjik euver e twieëtaal geneiskrachtig bade.
Siberië
Siberië (Rössisch: Сибирь, Sibir) is de naam veur e groot gebied in Naord-Azië det veur 't grótste deil is gelaege in 't Aziatisch deil van Röslandj.
Geografie
Allewiel weurt de naam "Siberië" gebroek veur 't Federaal Distrik Siberië. 't Historisch en geografisch Siberië is aevel grótter en besleit 't grótste deil van 't Federaal Distrik Oeral en e deil van 't Federaal Distrik Wied Ooste (Jakoetië).
't Naorde van Kazachstan weurt ouch tót Siberië geraekend.
Geografisch gezeen haet Siberië binne Röslandj 'n oppervlakde van 10.006.450 km², womit 't óngeveer 59% van 't totaal gróndjgebied van Röslandj besjleit en óngeveer 23% van gans Azië.
Historisch gezeen besjleit 't gebied zelfs óngeveer 75% van 't gans gróndjgebied van Röslandj en vèlt ouch 't gans Rössisch Wied Ooste dao-ónger; allewiel weurt dit aevel es 'n apaart gebied gezeen. Deiler van 't Oeralgebied t'n ooste van de kamp van de Oeralberg waere veural in wèsterse brónne ouch dök tót Siberië geraekend.
Geografisch vèlt Siberië, same mit 't Rössisch Wied Ooste, op te deile in 'n aantal Rössisch grootlandjsjappe: 't Wès-Siberisch Leeglandj, 't Naord-Siberisch Leeglandj, 't Midde-Siberisch Berglandj, de Zuud-Siberische Berg, 't Centraal-Jakoetisch Daal, 't Oos-Siberisch Berglandj en 't Oos-Siberisch Leeglandj. Daobinne bevinje zich weer e groot aantal kleinder gebiede.
Sibilant
'ne Sibilant of sisklank is 'ne fricatief of affricaat dae wuuertj gemaak dore lóchstroum mitte tóng nao de sjerpe randj vanne tenj, die kórt opein waere gehaje, te leie. Veurbiljer van sibilante zeen de ieëste klenk in wäörd wie saap, zómp, sjeep, zjaen, tsjoekke enne middeklinker van badzje; de symboeale bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet zeen den respectievelik [s],  [z] ,  [ʃ] ,  [ʒ] , [tʃ] en [dʒ]. De litste twieë zeen den affricate, dewiel de res fricatieve zeen. Sibilante höbben 'ne kènmirkendjen, helle klank; hiedoor waere ze döks boetespraokelik gebroek veur emes zienen aandach te vraoge (wie "psss!" wen me emes heimelik geit wiltj zègke en "sssj!" wen me emes stil wiltj kriege).
Siberië
Geografie
't Gebied weurt doorsjneje door 'n aantal van de grótste revere oppe waereld: de Ob, de Jenisej en de Lena. Anger grote revere zeen ónger anger de grensreveer Amoer, de Olenjok en de Indigirka. Mit oetzunjering van de Amoer sjtruime dees allemaol nao de Naordelike Ieszee.
Sibilant
Bieje alveolair sisklenk [s] en [z] wuuertj de baktóng zoea gevörmp det ze e smaal kenaal vörmp (gegleuf), zodet de lóch mieër op ein plaats wuuertj geconcentreerdj, mit es oetwirking 'n hoeag toeanhuuegdje. Bieje pósalveolair sisklenk (ouch waal 'ns sjibilante geneump), wie [ʃ] en [ʒ], is de tóng platter, mit es oetwirking det de toeanhuuegdje lieëger is.
Aangezeen de vorm vanne tóng de saort aan sibilant bestump enne tóng väöl vörm kan aannumme, guuef 't ouch e groeat aantaal aan versjillige sibilante, die eder ouch contrastief kónne waere gebroek inne versjillige spraoken oppe werreld.
Siberië
Geografie
Siberië haet 'n extreem landjklimaat, mit heel sjtrang wintjers en werm zomers. Door versjillende berg in 't ooste ligke de temperature in Oos-Siberië gemiddeld get leger in de wintjer es in Wès-Siberië. De leegste temperature van 't naordelik halfróndj waere dao gemaete; ze gaon tót -70 °C. Tiedes de zomer kan de temperatuur oploupe tót meer es 30 °C. 't Versjil tösse de leegste en de hoogste temperatuur die dao is gemaete bedreug dus meer es 100 °C; det is e waereldrekaor.
't Grótste deil van Siberië besjteit oet taiga; daobaove ligk e gebied mit bóstoendra en 't naordelikste deil van Siberië besjteit oet extreem kajen toendra, wovan d'n óngergróndj permanent bevraore is (permafros). In 't zuje en zuudwèste van Siberië ligk e deil van 't Rössisch landjboewgebied.
Bevolking
In Siberië wone óngeveer 40 miljoen luuj, óngeveer 27% van de Rössische bevolking. Dertig sjtej höbbe 'n bevolking van meer es hóngerddoezjend luuj.
Sjörsker
'n Sjörsker of sjoepker is 'nen tuup aan vrachveurtuug dae is óntworpe veur geujer op te lajen en róndj te doon vare. 'n Sjörsker is henjig veur geujer die zwaor of lómpvörmig zeen veur te drage tösse twieë plaatse te verveure. Meistes broek me sjörskerren in häöf, pakhoezer en boewpercele.
Kesselt
thumb|Michielskèrk in Kesselt Kesselt is 'n plaots in de Belsj-Limbörgse gemeinte Laoneke, formeel e gehuch vaan de deilgemeinte Wezent. 't Ligk gans in 't zuie vaan die gemeinte, kort noordelek vaan Vroenhove en zuielek vaan Wezent; mèt allebei de dörper is 't verboonde door de rieksweeg N78. Kesselt ligk aon de weskant vaan 't Albertkenaal, hiemelsbreid 600 meter vaan Mestreech en de Nederlandse grens, meh in relatief aofstand wijer daovaan eweg. Op 1 januari 2006 had 't 565 inwoeners.
Kesselt ligk op 't geologisch intrèssant Plateau vaan Kesselt, mèt gooj kwaliteit leim; Kesselt is daorum bekind um zien steinbekkerij. Tot 1977 hoort Kesselt bij de toen aofgesjafde gemeinte Wezent.
Bokn
thumb|De ligking van Bokn in de pervincie Rogaland. Bokn is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Rogaland in Nórwaeg. De gemeinte had 770 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 659,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1145.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Pygmalion (beeldhouwer)
thumb|250px|Pygmalion en Galatea dör Jean-Léon Gérôme Pygmalion waor in de Griekse mythologie 'ne preens oet Cyprus mèt 'n passie vör de beeldhouwkeuns.
Mythe
Pygmalion how zie gaans laeve niks aandersj es de zung va vroluuj kènne zieë en daovör woolt-e ooch neet trówwe. E bleef lever vriegezel, ömringt dör zien ège keuns. Daag en nach wèrkde-e an 'n ivore beeld va Galatea. E goof 't beeld de perfecte sjönhèèd en oeteindelek verleefde-e zich. E sjoonk 't beeld allerlèj cadeaus, zoewie juwele, en haoëpde dat 't beeld töt laeve zów kaome, mae 't bleef van ivoor.
Óp 'ne daag waoërt 't feest er ieëre van Aphrodite geveerd. Aoëveraal waoërt wierook gebraand en waoërte rundere geófferd. Pygmalion bleef nog e tiedsje bie 't altaar sjtoeë nao de óffers en e sjprook 'ne sjtille weunsj oet: "Goden, es d'r alles gaeëve kènt, gef mich dan 'n vrów." E how d'r mood neet öm "die van ivoor" te zègke en in de plaatsj zag-e "die liekt op mieng ivore vrów". Aphrodite, zelf aanwezig, begraeëp z'ne weunsj: driejmaol sjaoët 'n vlam hoeëg óp, es teke van genade.
Wie e hèem kieëm sjpoojde-e zich nao zie geleefd beeld en puuënde häör op d'r moond. Es wie dör e woonder waoërt 't ivoor wèèk, de kow sjmoolt voet. Daonao daankde Pygmalion Aphrodite doezendmaol. Nao hön trów vulde d'r mond naoëgemaol häöre sikkel töt 'n sjief en doe waoërt Paphos gebaore.
Óp 'ne aandere daag huurde Pygmalion van de verbórge sjatte van Acerbas en leet dem vermoorde, in d'r haoëp dat e dör zie zeuster 't bezit d'r van zów kriege.
Idee en waerk
De mythe van Pygmalion leidde in de middelieëwe töt de gedachte dat perfecte vrówwelekhèèd allèng kan besjtoeë dör manneleke sjeppingskrach.
Immendorf (Jellekerke)
Immendorf is e dörp i de gemingde Jellekerke i 't weste va de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale. D'r woeëne 1.159 lüj (sjtang: december 2012) i Immendorf. 't Dörp ligk tusje 102 en 108 meter boave zieënivo. Immendorf ligk dirèk aa d'r B56 va Hinsberg noa Jöllig, deë mit innen boeëg um 't dörp vuët. Vreuger veurde d'r B56 dwaasj durch Immenrath, meh dat veruëzaakde geloeds- en sjtankuëverlas. Durch 't dörp lup d'r Immendorfer Fließ deë i richting va 't kót bei geleëge reveerke d'r Worm aafwatert.
Immendorf is e typisj kirkdörp mit 'n kompakte beboewing en de kattelige kirk as middelpunt. I 1278 al sjtóng Immendorf bekank ónger de naam Immindorp. 't Woar toen inne versjtarkte hoes, deë noe nag sjteets besjtieët. Pas va'naaf 1666 weëd 't mit Immendorf aageduud, zoeëwie huutsje daag. 't Dörp vuurmt vuur de kót bei umgeëving ing verzuurgingsfunctie. 't Hauw 'ne ats, 'ne tankats, 'ne bank mit geldautomaat, mieërder dienstverlenende bedrieëve va allerlei eëd en lankboewbedrieëve. 't Dörp is óch kingerrieëk en doadurch guëf 't óch nag 'n lieëger sjoeël, 'ne juugherbirg en 'n kinkerdaagverblieëf.
thumb|left|275px|Kieërtsje va Immendorf. thumb|right|275px|Haus Immendorf.
Aajdfrans
Oontstoon en invlode
Mèt de vereuvering vaan Gallië door Julius Caesar in de ierste iew veur Christus begós de presentie vaan 't Latien in (Noord-)Gallië. De inheimse bevolking gaof häör eige Gallisch, 'n Keltische taol, evels neet zoemer op: nog in de zesde iew nao Christus gaof 't lui die 't kóste spreke. Heidoor leet 't Gallisch ouch zienen invlood op 't plaotselek Volkslatien nao. In 't modern Frans zien nog good 150 wäörd trök te leie op 't Gallisch substraot, boe-oonder charrue "ploog" en chêne (Af. chesne) "eikeboum". Ouch cheval "peerd" is op 't Keltisch trök te veure (< caballos), dit kaom evels es caballus ouch in 't soldaotelatien terech (zuug oonder) en kump daodoor ouch in aander Romaanse taole veur.
In de veerde iew vele Germaanse stamme Gallië binne. In Noord-Gallië kaom oetindelek de Germaanse stam vaan de Fraanke te heerse. De heersende klasse beheel iewelaank häör taol, 't Frankisch, en mie es eder aander Romaanse taol naom 't Frans Germaanse wäörd euver; mesjiens wel 15 procent vaan 't gans vocabulair. Germaanse wäörd in 't modern Frans zien o.m. bateau (< bôt), garder (< wardian) en hache (< happia). In dezen tied verplaotsde ziech de taolgrens nao 't zuie; 't noorde vaan Gallië begós te vergermaanse. Nao de keerstening vaan de Fraanke en 't weer belaankrieker weure vaan de (Latiense) sjrifcultuur woort dees oontwikkeling umgekierd en begós de taolgrens weer nao 't noorde op te sjuive.
Nomenclatuur
De naom Frans is aofkumsteg vaan 't etnoniem Frankisch. In de middeliewe góng 't stoon veur 't gans land, neet allein veur de taol die v'r noe Frans neume. De lenga d'oc, 't Occitaans, had in 't begin ouch mie prestiesj es 't noorde. Daorum spraok me dèks vaan langue d'oïl umtot allein français verwarring kós geve. De bei naome verwieze nao 't zuidelek respectievelek noordelek woord veur "jao" (<Vulgair Latien hoc ille).
Taolweitesjappers spreke euver 't algemein vaan Vulgair Latien veur de ierste iewe nao Christus, wie de taol ziech nog mer beperk had gedifferentieerd. Vaanaof de vreug middeliewe, in 't bezoonder es gesjreve tekste besjikbaar koume (vaanaof de negende iew), geit me vaan Aajdfrans spreke. In Fraankriek zelf neump me de ierste fase vaan 't Aajdfrans wel ins roman; in dit artikel is dat evels neet 't geval.
Tekscorpus/literatuur
right|thumb|Begin vaan 't Roelandsleed (Oxford-manuscrip) 't Ieste teksdocument mèt teks in 'n taol die es Aajdfrans kin gelle zien de Eide vaan Straasbörg oet 842. In dit verbaand tösse Sjarel de Kale vaan Fraankriek en Lowie d'n Duitser lagte de twie voorste 'n twiezijdeg pak af, in de volkstaol vaan 't riek vaan d'n ander (Lowie spraok dus Aajdfrans, Sjarel Aajdhoegduits). In de annale woorte hun wäörd lètterlek weergegeve. De volgende teks, de ieste literair teks mesjiens, is 'n heilegeleve vaan Sint Eulalie vaan roond 880 (de Sequens vaan Sint-Eulalie). Ouch de umvaankriekste tekste vaan de tiende en èlfde iew zien heilegeleves: oet de tiende iew kint me 't leve vaan d'n heilege Lutgardus, oet de èlfde iew dat vaan Alexis. Al dees heilegeleves zien, opmerkelekerwijs, op veers gezat en kinne (in tegestèlling tot de Eide) aonspraok make op de status vaan literatuur. In de èlfde iew, um perceis te zien in 1066, weurt Aajdfrans, in 't Normandisch dialek, ouch de feiteleke officieel taol vaan Ingeland; ouch dao oontwikkelt ziech inkel iewe laank 'n bleujende Franse sjriftraditie.
In 1098 weurt mèt 't Roelandsleed (Chanson de Roland) de traditie vaan 't chanson de geste, 't ridderverhaol, begós. In de twelfde en daartiende iew bleujt deze hoofse literatuurvörm in versjèllende genres: me oondersjee de matière de France (verhaole um Sjarel de Groete en zien ridders), de matière de Bretagne (verhaole um keuning Arthur en de ridder vaan de rón taofel) en de matière de Rome (gebaseerd op de klassieke mythologie). De twie lèste genres valle ouch (mie) in 't genre vaan de roman. Oet dee tied komme ouch e paar Aajdfranse gediechte oet de bekènde Carmina Burana. Dit woord beteikent in de middeliewe veural "gesjreve in de volkstaol" en kós dus op eder (literair) teks in 't Aajdfrans sloon. De roman hoofde evels laank neet altied euver de Graalridders of de Aajdheid te goon, al waor zeker 't ieste genre hendeg populair (verhaole concentrere ziech um Lancelot, Perceval en in 't bezoonder Tristan en Isolde). Laat in de Aajdfranse periood kaom de ridderroman op die neet 't wied verleie besjreef meh mie de modern ridderwereld (al waor 't daan geïdealiseerd). De Roman de la Rose is dao e good veurbeeld vaan. Behave ridderromans gaof 't ouch börgerromans, wie de bekinde Reinaardsroman (ouch in 't Middelnederlands bekind es Vanden vos Reynaerde). Neve de epische vertèllinge bleujde ouch de (lyrische) poëzie; de belaankriekste traditie is die vaan de trouvères, die de Occitaanse traditie vaan de troubadours naovolgde.
Al bij al kin me stèlle tot 't Aajdfrans in de twelfde en daartiende iew laanksemaon 'n echte sjrieftaol woort, die door e zeker aontal lui geleze kós weure, wie te zien in sommege passages vaan 't Carmina Burana. Dit had tot gevolg tot veranderinge in de oetspraok, die in dezen tied optraoje, neet in 't sjrif woorte weergegeve, oonder drök vaan de sjriftraditie. Dit maakde 't Frans in de Middelfranse periood tot de oonfonetisch gesjreve taol die 't noe is (zuug ouch diglossie).
Fonologie en klaankpercesse
't Aajdfrans waor ein vaan de mies vernuiende Romaanse taole es 't geit um de klaanklier. Oetgoonde vaan de situatie wie ze gewees moot zien in 't nog gemeinsjappelek vulgair Latien teikent ziech e groet aontal mutaties aof: sommege vocale valle same, meh väöl andere weure opgesplits nao gelaank hun plaots in 't woord, zoetot väöl klinkers tot diftonge gebroke weure. Väöl consonante verdwijne, andere rake gemuteerd. Bovedeen vinde tijdens de Aajdfranse taolperiood nog allemaol aander veranderinge plaots. E compleet euverziech te geve vèlt neet mèt, me moot rekene tot 't oonderstoonde nogal versumpeld is.
Vocale
Ietot v'r de veranderinge behandele die 't Vulgair Latien tot Aajdfrans höbbe gemaak, weurt eve ingegange op d'n euvergaank vaan 't Klassiek Latiens nao 't Vulgair Latiens vocaalsysteem. 't Klassiek Latien had zes kwaliteite monoftonge, /a/, /e/, /i/, /o/, /u/ en /y/, allemaol mèt 'ne korte en 'ne lange variant. Daoneve bestoonte de diftonge ae, oe en au. In 't Vulgair Latien verdwene de fonemische versjèlle tösse lang en korte vocale, meh dat beteikent neet tot noe de korte en lang variante gónge samevalle. Bij väöl korte vocale veranderde naomelek de klaankkwaliteit in 'ne minder geslote klaank, dewijl de lang vocale dezelfde kwaliteit behele. Zoe woort ē tot /e/, meh e tot /ɛ/; ī tot /i/, meh i tot /ı/; ō tot /o/ meh o tot /ɔ/; ū tot /u/, meh u tot /ʊ/. Allein a en ā gónge samevalle in /a/. De y, die toch allein mer in "gelierde" Griekse wäörd bestoont, góng hielemaol op in de i. De ae veel same mèt de korte e (en woort dus in 't Vulgair Latien /ɛ/), de oe (nogal liegfrequint) deilde 't lot vaan de lang e (en woort dus /e/). De au neigde sterk nao o meh bleef in eder geval in Gallië nog e tiedsjelaank 'ne diftong (wat zoedirek zal blieke oet 't feit tot 't Aajdfrans de klassieke au anders behandelt es zoewel de korte es de lang o). Al bij al had 't Vulgair Latien dus nege isochroon monoftonge en einen diftong.