cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lies vaan werke vaan Karlheinz Stockhausen
Nommer 60 en 61: Dienstag aus Licht
Dienstag aus Licht: Opera in eine groet en twie akte mèt aofsjeid veur 17 soliste (3 solostumme, 10 solo-instrumintaliste, 4 dansers/mimespeulers), acteurs, mimespeulers, koer, modern orkes en geluidsban.
Totaol door 156', gecomponeerd in 1977 en 1987. Premièr 28 mei 1993 in Leipzig.
De ierste ak (Jahreslauf) dreug 't opusnommer 47.
Nommer 62–64: Freitag aus Licht
Freitag aus Licht: Opera in eine groet, twie akte en aofsjeid veur vief soliste (sopraan, bariton, bas, fluit, bassètheure), kinderorkes, kinderkoer, 12 koerzengers, eine tósjenis, twelf paar mimedansers, elektronische meziek mèt klaankscènes, klaankregeling.
Totaol door 290', gecomponeerd vaan 1991 tot 1994, premièr 12 september 1996 in Leipzig.
Nommer 65–71: Mittwoch aus Licht
Mittwoch aus Licht: Opera in eine groet, veer scènes en aofsjeid veur nege soliste (fluit, bassètheure, trompöt, trombone, striekkwartèt, bas mèt kortegolfoontvaanger), koer mèt zingenden dirizjènt, orkes (bij theatraol oetveuring: daartien instrumentaliste), einen tósjenis, twie mimedansers, elektronische meziek (geluidsban), klaankregeling.
Wiesheid
Wiesheid is e kóncep det me gebroek veur 't gedraag van 'n individu te besjrieve, det zelfbewószeen verbindj mit anger kènnis, wie maot haje, veurzichtigheid, oprechheid, óngersjeijingsvermeuge, 't vermeuge perblemen op te lossen en gerechtigheid, dit alles gegrundj op beredeneerdje kènnis op gróndj van inzich, ervaring, boereverstandj en rationaliteit. Wiesheid is 'n eigesjap waat inhèltj det me próntj wètj waat me duit, wiezoea m'n 't duit, wie en wienieë m'n 't zal doon en waat geit beure wen 't vaerdig is; mit anger wäörd krek oeardeilen en hanjele. 't Waord wiesheid haet 'n filosofische, ethische en morele beteikenis, in taengestèlling toet de gerilleteerdje wäörd intelligentie, kènnis en verstandj. Wiesheid guldj es ein vanne zeve deugdje.
Lies vaan werke vaan Karlheinz Stockhausen
Nommer 75–80: Sonntag aus Licht
Sonntag aus Licht: Opera in vief scènes en 'n aofsjeid veur tien vocaol soliste, joongesstum, veer instrumentaol soliste, twie koere en twie orkeste, elektronische meziek, klaankregeling.
Wiesheid
Inne filosofie steit wiesheid veural veur 'n ideaal van 't laeve wohaer filosofen op zeuk zeen. Filosofe zeen je de "leefhöbbers van wiesheid", door 't stèlle van vraogen en 't oetdrage vanne deugdje.
Lies vaan werke vaan Karlheinz Stockhausen
Nommer 75–80: Sonntag aus Licht
Op te veure op drei achtereinvolgende daog:
Totaol door 278', gecomponeerd vaan 1998 tot 2003. Premièr 23 en 30 september 2007 in e tv-program vaan de SWR.
Bron
Dees lies is 'n vertaoling vaan 't corresponderend Duitstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Jean-Paul Sartre
Jean-Paul Sartre (21 juni 1905, Paries - 15 april 1980, dao) waas 'ne Franse filosoof en sjriever. Aan dem wuuertj de óntwikkeling van 't existentialisme toegesjreve.
Sartre woort gebaoren op 21 juni 1905 in Peries. Hae völgdje 't middelbaar óngerrich op 't Henri IV Lyceum in Peries, wo d'r Paul Nizan lieërdje kènne. Van 1922 toet 1924 doorleep t'r de veurbereijing op 't Louis-de-Grand lyceum. In 1924 woort t'r toegelaoten op 't École normale supérieure. Dao koom d'r Simone de Beauvoir taenge, die ziene laevesgezel woort. Nao 'n aanvenkelike oetsloeting woort t'r in 1929 toegelaote toete studie filosofie.
Es professor inne filosofie publiceerdje Sartre filosofische essays en óntwikkeldje d'r zich es de veurtrèkker van 't destiedsj Frans existentialisme. Dezelvendjen tied raakdje d'r publiekelik bekèndj door zien romans, La nausée (1938), novèls, Le mur (1939), en theaterstökker, Les mouches (1943). Daomit wón d'r e groeat publiek veur zien ideeje; hae kós zien intellectueel imago ouch gebroeke veur zich oet te spraeken in politische kwesties.
Jean-Paul Sartre wón in 1964 de Nobelpries veure Litteratuur, meh weigerdje dem in óntvangs te numme.
Hae stórf op 15 april 1980 in e krankenhoes in Broussais (Peries). Bie zien begraefenis woren óngevieër 50.000 luuj aanwaezig.
Sartres dinke
't Primair bezej vaan Sartre euver 't leve is tot de mins "verdomp is um vrij te zien" (condamné à être libre). Dees theorie vilt trök op zien positie tot 't geine God gief. Heer vervolg tot, es me 'nen atheïs is, me neet kin geluive tot de mins 'n essentie heet. Es veurbeeld gebruuk heer 'ne pepiersnijer. Sartre stèlde tot me allein bij get wat dudelek gemaak is door iemes, wie'ne pepiersnijer, d'r vaanoet geit tot 't 'n essentie heet. Mer es 't geine God gief en es 't dus niemes gief dee de Mins heet gemaak, daan kin de Mins ouch gein essentie höbbe. Sartre concludeerde dus: "'t Bestoon geit veuraof aon de essentie" (l'existence précède l'essence). Dit bezej vörmp de basis vaan zien assertie tot, umtot de acties vaan iemes neet kinne weure oetgelag es deil vaan de minseleke essentie, de keuzes vaan 'n individu gans en al de verantweurdelekheid vaan dee persoen zelf zien: "Veer zien allein gelaote, zoonder excuus [...]. Veer kinne handele zoonder tot dit 't gevolg is vaan eus verleie, wat altied aofgesjeie is vaan uszelf".
Sartre heelt vol tot de bezejje vaan authenticiteit en individualiteit verdeent motte weure mer neet motte weure aongelierd. Wat veer motte mètmake is 't "doedsbewöszien" (conscience de la mort) zoetot veer uszelf wakkermake mèt wat wèrkelek belaangriek is: de authenticiteit vaan eus leves, naomelek eus levesexperiëntie, neet kinnes an sich.
Invlooj
Binne de Kontinentaol filosofie waor Sartre neet allein groondlègker vaan 't existentialisme mer had heer ouch groet invlooj op de fenomenologie, de hermeneutiek, 't Westers Marxisme en 't modern anarchisme.
Zien vrouw, filosoof Simone de Beauvoir, had 'n enorm impek op zien wèrk en 'tzelfde gold veur Sartres invlooj op häör. Wijers waor heer väöl beïnvloojd door Kierkegaard, Flaubert, Hegel, Heidegger, Husserl, Bergson, Kojève, Wahl, Bachelard, Darwin, Freud, Marx, Stekel, Merleau-Ponty, Nietzsche, Nizan, Levinas, Proust, Céline, Lefebvre en Rousseau. Zelf had heer 'n groet invlooj op Aron, Camus, de Beauvoir, Fanon, Guevara, Laing, Goffman, Merleau-Ponty, Gorz, Lukács, Debord, Deleuze, Jeanson, Leibowitz, Lacan, Pinter, Rancière, Badiou, Bourdieu, Van Fraassen en Butler.
1807
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|Gevolge van de Leidse bösjkroetramp thumb|right|200px|Verdraag van Tilsit tösje Frankriek en Ruslandjj thumb|right|200px|Bómbardemènt van Kopenhage
Gebore
thumb|right|150px|Giuseppe Garibaldi, Br> gebaore op juli 1807.
Limburgs gerundium
't Begrip gerundium haet in 't Limburgs betrèkking op e biewaord det aanguuef det m'n 'n bepaoldje hanjeling verrich, dewiel daonaeven ouch get anges gebeurt of verrich wuuert. 't Gerundium is ummer 'n aafleijing van e wirkwaord; wie de vorm prónt oetzuut is anges van plaats toet plaats. Me kan dees vörm indeile in veer houfgruup; de vorm op -entaere, dae op -endj, dae op -etig en de circumfix ge⟩...⟨e.
Lèt op det d'n term "gerundium" veur anger spraoke, wie 't Letien, 'n anger strèkking haet. Verwantj zeen de terme gerund in 't Ingels en gérondif in 't Frans.
-entaere
De vorm -entaere is wied van algemein. De naordelike grens löp in Nederlandjs Limbörg zoea óngevieër van ónger Staeveswaert toet oppen Deelgaard; op 't Belsj valle Mezeik en Bree nog net waal binnen 't gebied en 't dörp Kaesing net neet, aan 't wèste vèltj Beringe dao juus boete. (Schuren 2014, 48) 't Kump onnag veur inne ómgaeving van Tiene. (Van Hout, Kruijsen, Swanenberg & van de Wijngaard 2020, 889) Dao besteit ónzekerheid euver of 't veurkump in Mofert; volges Bakkes neet (Bakkes 1996 p. 185), mer 't wuuert waal gebroek inne tekste van 't vastelaovesduo La Bamba, wie "zingentaere" in 't leedje Van baove nao ónger (2009).
De prónte oetspraok vannen oetgank kan van dialek toet dialek anges zeen. Algemein is d'n oetgank -entaere (beklemtoeandj op -ae- mit stoeattoean); in Mestreech klink t'r es -entere, in Eisdje enne Haspegouw es -enterre en in Maasmechele kintj me de gans aafwiekendje vorm -endentèère (blaffendentèère) naeve -entèère (Schuren 2014 p. 58-59). Inne Platduutsje regio kintj me de vorm op -ender en sómmige dialekte combineren 't Limbörgs gerundium op -entaere mit dae op -end(j) toet -ent(a)erend(e). Meugelikerwies kwaam deze vorm (gesjreven es -enterent) ouch veur in ajer Mestreechs, meh de brónne spraeke zich taenge (Schuren 2014 p. 54-55). Bie de athematische wirkwäörd (die oetgaon in lange klinker + -n) versjiltj d'n exakte vorm ouch per dialek. Algemein kump de normalen oetgank -entaere veur: gaon > gaonentaere, mer in Zitterd kump dao nag 'n hiaatdelgendje -d- sjlaon > sjlaondentaere (Schuren 2014 p. 52), en in Mezeik 'n hiaatdelgendje -j-: gaon > gaonjentaere (Schuren 2014 p. 58). )
-endj
De vorm op -end(j) kump in gans 't Limbörgs taalgebied veur in bieveugelik gebroek. Es biewaord verdringk 't ónger invlood van 't Nederlandjs zowaal de vorm op -entaere es de vorm ge⟩...⟨e.
Bie de athematische wirkwäörd is dao 'n sterke neiging deze vorm in biewäördelik gebroek op 'n -e oet te laote gaon: zeend(j)e, gaond(j)e, döks mit umlaut: släönd(j)e, gäönd(j)e. Dees -e vèltj allein weg bie bieveugelik gebroek veuraafgäöndje aan 'n ónziejig waord.
-etig
Es derdje vorm wuuert door Notten nag d'n oetgank -(e)tig opgegaeve, mitte veurbeeldjer "gleujetig" en "raozetig". Dees vörm kómme veural veur in Zuud-Limbörg, mer aafgezunjerd es -tig/-dig ouch döks in Vinlo. (Notten 1974, 28)
Deze vorm kump euverein mitten oetgank -etig dae me döks aantröf veur van zelfstenjige naamwäörd e bieveugelik naamwaord van eigesjap te make.
ge⟩...⟨e
In versjeie Limbörgse dialekte kump nag 'nen ómgeveugdje vorm veur op ge⟩...⟨e. De verspreijing daovan is óndudelik en 't prónt gebroek wiek aaf van dialek toet dialek. Zoea kump de vorm in 't Vinloos allein veur bie zwake wirkwäörd: Het kwaam dao aangestappe. (Peeters 1951) In 't Mofers daotaenge kump 't ouch veur bie sterke wirkwäörd, wobie de vorm dan kan kóntrastere mit dae van 't voltoeadj deilwaord wen dao spraok is van 'n klinkerverangering (gezinge taenge gezónge, gespringe taenge gesprónge) of juus neet (gekómme, gerope). Dit gerundium tröf me veural aan nao hulpwirkwäörd die veuroetbewaeging aanduje, wie loupe, kómme en renne. (Bakkes 1996, 185)
Euverige
Wiejer wuuert d'n term ouch gebroek veur e versjiensel det Jan Goossens haet vasgelag veur 't Genks, wobie in e deil vel de sleiptoean bie athematische wirkwäörd versjuuf nao 'ne stoeattoean, veural nao te. Dit is aevel ónverwantj aan 't gerundium det hiebaove besjreve steit.
Raillicourt
Raillicourt ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 199 luuj op 'n oppervlaak van 6,87 veerkante kilometer en daomèt goof 28,97 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,1% de jaor.
Kaapverdiaans
't Kaapverdiaans (kabuverdianu) is 'n creooltaol gebaseerd op 't Portugees, gesproke door zoe good wie alle inwoeners vaan Kaapverdië en lui oet de Kaapverdiaansen diaspora (oonder mie in Portugal, Nederland en de Vereinegde Staote). De taol oontstoont in de vieftienden iew es gevolg vaan de slaovenhandel mèt Afrikaanse keuninkrieke, boe Portugal in deen tied mèt begós. Heimèt is 't Kaapverdiaans de ajdste nog bestaonde creooltaol, meugelek neve Opperguinees Creool. 't Vèlt in 'n aontal dialekte oeterein.
Trèkker
'nen Trèkker of trakter is e veurtuug det speciaal is óntwikkeling veur te broeken inne landjboew. 't Waord "trakter" (van 't Letien: trahere) is 'n algemein ómsjrieving veur e veurtuug det get kan trèkke, dujen of sleipe det gein eige aandrieving haet.
Kaapverdiaans
Historie
Euver de oontstoonshistorie vaan 't Kaapverdiaans, zoewie vaan aander creooltaole, bestoon diverse theorieë, meh allewijl nump me (in lijn mèt oonder mie Noam Chomsky) euver 't algemein aon tot de taol oontstande is es middel vaan communicatie tösse slaove oet diverse stamme, die gein gemeinsjappeleke taol hadde en daodoor op de taol vaan hun nui meisters waore aongeweze. De Portugese wäörd woorte vaan 'n analytische ad-hocgrammair veurzeen, en dit pidgin kristalliseerde oet tot 'n creooltaol. Directe informatie euver de taol is neet bewaord, meh mèt de historie vaan d'n arsjipel in combinatie mèt de stand vaan zake in de huidege dialekte kin 't ein en aander euver häör historie weure gezag. De taol begós op Santiago, daonao Fogo (ind zèstienden iew), in de zeventienden iew São Nicolau en Santo Antão. Vervolgens woort in d'n achtienden iew Brava gekoloniseerd vaanaof Fogo, Boa Vista vaanaof São Nicolau en Santiago, en daan Maio vaanaof São Nicolau en Boa Vista. In de negentienden iew volgde São Vicente (São Nicolau en Santo Antão) en Sal (São Nicolau en Boa Vista).
Trèkker
De groeate en brei achterrajer make d'n trèkker gesjik veur euver 't veldj te vare. Achteren trèkker kónnen alderhenj landjboewwirktuug waere gekoppeldj womit geploog, gezejdj, bemès en geuigs kan waere. Al dees wirktuug kónne middels 'n speciaal koppeling anen achterkantj vannen trèkker dore moter vannen trèkker waeren aangedreve.
Kaapverdiaans
Historie
Al deen tied waor 't Portugees de einegste officieel taol. Dit bleef ouch zoe naotot 't land in 1975 loskoum vaan Portugal. De bevolking bleef creools spreke, meh de bovelaog bedeent ziech in formeel situaties sinds iewe vaan 't Portugees. Op de eilen heers dus 'n diglossie, boebij 't Standaardportugees (Kaapverdiaans Portugees) 't akrolek is. Versjèllende vörm vaan creools dene daan es mesolek en basilek. Door de algemein kinnes en presentie vaan 't Portugees raak 't Kaapverdiaans laankzaamaon gedecreoliseerd. Toch steit 't in rillatief hoeg aonzien; sinds 't begin vaan d'n einentwintegsten iew heet de taol vaan staotsweeg 'ne semi-officiële status. Me wèrk aon 'ne sjrifstandaard.
Trèkker
Modern trèkkere zeen veurzeen van 'n veiligheidskoeaj die d'n inzittendje besjurmp wen d'n trèkker kantjeltj. Zónger dees beveiliging kan emes óngeren trèkker bekneldj raken en door 't gewich hieël zwaor sjaaj oploupe.
Kaapverdiaans
Dialekte
De Kaapverdiaanse dialekte höbbe aonzieneleke versjèlle, door de rillatief isolatie boe creoolse slaovepopulaties in leefde en door de wisselenden invlood vaan 't Portugees door de iewe heer. Me deilt de dialekte in twie groppe in: de dialekte oonder de wind (Sotavento, op de eilen Brava, Fogo, Santiago en Maio; cultureel gezeen de belaankriekste) en dialekte bove de wind (Barlavento, op Boa Vista, Sal, São Nicolau, São Vicente en Santo Antão).
Zwitsers hierevoetbalèlftal
Historie
Zwitserland späölde op 12 fibberwarie 1905 zienen ierste match, en wel tege Fraankriek. 't Land zien prestaties verbeterde gestiedeg, en bij de Olympische Speule vaan 1924 haolde 't de zèlvere medaje. Ouch op de ierste WK's deeg 't team good mèt: in 1934, 1938 en 1954 (wie 't WK in eige land waor) haolde 't de kwartfinaal. Daonao vele de prestaties evels tege: vaanaof 1970 haolde 't land jaorelaank 't WK neet en ouch 't Europees kampioensjap bleef boete bereik.
Trèkker
d'n Trèkker haet in geïndustrialiseerdje lenj de trèkbieëster, wie osse, paerd en aezele, bao gans vervangen in 't boerebedrief.
Kaapverdiaans
Vocabulair
Veur zeker 90%, en woersjijnelek mie, is 't vocabulair aofkumsteg vaan 't Portugees. De res besteit oet wäörd oet de Afrikaanse mojertaole vaan de ierste sprekers wie Mandinka, Wolof, Fula, Temne, Balanta, Mandjak, en oet internationaol lienwäörd.
Klaanklier
De klaanke vaan 't Kaapverdiaans versjèlle op diverse punte vaan 't Standaardportugees. Umtot de taol gebaseerd is op 'n awwer versie vaan 't Portugees, weure de oonbeklemtoende vocaole väöl minder gereduceerd, en klinke ch en j nog es affricaote [tʃ] en [dʒ] (wie noe nog in 't Galicisch en Noord-Portugees), in plaots vaan de fricatieve [ʃ] en [ʒ] die me in 't Standaardportugees (zoewel in Portugal es in Brazilië) huurt. De r kin weure oetgesproke es uvulaire fricatief [ʀ], es uvulairen approximant [ʁ] (Mestreechse r) en es 'n rollende [r]. Alle meugelekhede koume ouch veur in Portugal.
De spelling is geènt 't die vaan 't Portugees, meh fonetischer opgebouwd. Zoe weurt de -o aon 't woordind, die es [u] weurt oetgesproke, ouch es -u gesjreve.
Grammair
Wie me maag verwachte vaan 'n creooltaol is de grammair vaan 't Kaapverdiaans sterk versumpeld en analytisch: wieneg buigingsvörm, e zwuurtepunt op woordvolgorde en e hemfelke modifiers um beteikenisaspekte te geve die neet in 't woord zelf beslote zitte. Compleet aofwezeg is flectie evels neet. Me kin beveurbeeld wäörd die nao levende wezes verwieze vrouwelek make (inglês 'Ingelsmaan' > inglésa 'Ingelse'; pôrcu 'verke' > pórca 'zoog'), al weurt dat versjèl soms ouch gemaak door de touwveuging -matchu daan wel -fémia. 't Miervoud, wat me kin make mèt d'n oetgaank -s, weurt allein gemaak wienie spraoke is vaan tèlbaar miervoud, en weurt daobij mer eine kier in 'n woordgróp gemarkeerd: nhâs dôs minína buníta í simpática 'mien twie sjoen en aardege meidskes'.
Zwitsers hierevoetbalèlftal
Historie
In 1994 deeg Zwitserland veur 't iers in 28 jaor weer mèt; 't haolde de achste finaal. Datzelfde rizzeltaot haolde 't team op de WK's vaan 2006 en 2014. Indrök maakde 't èlftal op 't EK 2016, wie 'n nui generatie mèt veural allochtoon speulers (dèks vaan de Balkan) waor opgestande.
Huizerveld
Huizerveld is 'n wiek in de gemeinte en plaats Broensem in oastelik Nederlands Limburg. Same mèt Roeëzegaard lik hie de veurmalige mienkolonie mèt 37 versjillende hoestypes, oet 1920, nao 'n óntwerp van Jan Stuyt. Ze is vanaaf 22 januari 2009 besjermp dörpsgezich.
Eik (dörp)
Eik (Nederlands: Kesseleik of Kessel-Eik) is 'n dörp in de gemeinte Pieël en Maas in Nederlands Limburg. Eik likt ten zuudweste van Kessel. In 2001 haai 't dörp ongeviër 800 inwoëners en ongeviër 330 woëninge (brón: CBS).
De kèrk van Eik is gewiejd aan Slevevrouw-Ónbevlek óntvange. Ze is óntworpe door de Zittertse arsjitekt Jos Wielders, dae sjtorf veurdat 't geboew in 1950 waar voltoejd. Toen Eik 'n zelfsjtenjige parochie waerde in 1974 waar 't 'n rectoraatskèrk.
Tot 2010 hoort 't dörp bie de gemeinte Kessel.
Kazachs
't Kazachs of Qazaq (қазақ тілі, qazaq tili) is 'n Törkse taal. 't Is de officieel taal van Kazachstan en weurt ouch gespraoke in Afghanistan, China, Iraan, Kirgizië, Mongolië, Ruslandj, Tadzjikistan, Turkije, Turkmenistan en Oesbekistan. D'r zeen ongeveer 6,5 miljoen miense die Kazachs es modertaal spraeke. Kazachs weurt gesjreve met 't Cyrillisch alfabet (in Kazachstan), Latiens alfabet (Turkije), en met 'n aangepas Arabisch alfabet (China, Iraan, Afghanistan). Me wilt taenge 2025 ouch in Kazachstan 'n versie van 't Latiens alfabet inveure.
Wikipedia
Wikipedia op 't Kazachs
Zelfsjtendig naamwoord
't Substantief of zelfsjtendig naamwoord ies in hièl väöl tale 'n apaarte lexicaal categorie van weurd um persone of zake mèt aan te geve. Veurbeelde van Limburgse substantieve zin de minsj of d'r miensj, de taal en  't sjpraekwoord. In tale mèt geslachte geuf 't meistal drie substantiefklasse: mannelik, vrouwelik en onziedig. Dat ies ouch zoa in de Limburgse grammatica.
De Romaanse tale höbbe èvvel neet miè es twiè klasse, mannelik en vrouwelik. In 't Nederlands maak me bekans allein nog ondersjeid tösje gemeinsjappelik (mannelik/vrouwelik) en onziejig. In Noord-Nederland haet me de neiging um ziejige weurd es mannelik en in 't zuide um ze es vrouwelik te behandele.
In väöl tale wie 't Limburgs höbbe zelfsjtendige naamweurd ouch e biepassend lidwoord. Dees lidweurd verdeile v'r in bepaalde lidweurd en 'n onbepaalde lidweurd. Wie pronome were in tale mèt lidweurd die ouch naamvalle höbbe - bieveurbeeld 't Duutsj- 't lidwoord mètverboge. In tale one artikele wie bieveurbeeld de Slavische tale en 't Latien zèt me aan d'n oetgank van 't zelfsjtendig naamwoord welke grammaticaal functie ze in de zin höbbe.
Ouch de bievooglike naamweurd were verboge naogelang 't geslach van 't zelfsjtendig naamwoord. Zuug ouch: adjectief en Limburgse grammair.
Heinrich Schütz
thumb|left|Heinrich Schütz Heinrich Schütz (8 oktober 1585 - 6 november 1672) waor 'ne Duutsje componis en organis. Me besjouwt häöm algemein es de belangriekste Duutsje componis oet d'n tied veur Johann Sebastian Bach. Same mèt Claudio Monteverdi rekent me häöm tot de belangriekste componiste van de 17e ièw. Hae sjreef de ièrsjte Duutsje opera, Dafne, dae woort oetgeveurd in Torgau in 1627 (de muziek ies verlore gegange).
Berringerlands
't Berringerlands is e klei Limbörgs subdialek oet de indeiling vaan 't Woordenboek van de Limburgse Dialecten. 't Weurt gesproke in e hemfelke plaotse in en um Berringe en gerekend tot de groeter gróp vaan Wes-Limbörgse dialekte.
Heinrich Schütz
Biografie
Schütz woort gebore in Köstritz. Zien oetzónderlike talent woort óntdek door Maurits van Hessen-Kassel in 1599. Nao 'n opleijing tot koarknaap, ging 'r rechte sjtudere in Marburg. Van 1609 tot 1613 woonde hae in Venetië um dao mèt 'n sjtudiebeursj van Maurits muzieklèsse te volge bie Giovanni Gabrieli. Dees opleiding beëindigde hae mèt 't Primo libro di Madrigali, 'n verzameling madrigale. Daonao wèrkde hae kort es organis in Kassel. In 1617 verhuusde hae nao Dresden um dao te goon wèrke es hofkapelmeister bie de keurvors van Sakse. In 1620 trouwde Schütz mèt Magdalena Wildeck. Zie sjtorf al in 1625 en leet häöm 2 dochtersj nao.
Schütz zou zien baan in Dresden bies 't ing van zien leve behouwte en lag daomèt de basis veur de tegewoordige Staatskapelle Dresden. Toch góng 'r e paar kièr veur langere tied eweg oet Dresden; in 1628 góng 'r truuk nao Venetië um dao Claudio Monteverdi te treffe. Van 1633 tot 1635, wie de Daartigjaorige Oorlog 't leve aan 't hof houw versjtuèrd, ging hae in Kopenhagen es hofkapelmeister wèrke. Dees positie bezat hae nog ins tösje 1642 en 1645. In 1667 ging hae mèt pensioan, meh bleef waal nog componere. De letste jaore van zien leve woonde Schütz in Weißenfels. Hae sjtorf dao ouch, op 87-jaorige laeftied.
Berringerlands
Verspreiing
Tot 't Berringerlands weure de volgende plaotse daan wel tongvel gerekend:
Kinmerke
Es Wes-Limbörgs dialek is 't Berringerlands sterk oonder Braobantsen invlood. Me zeet beveurbeeld gij etc. (in plaots vaan doe of dich), schaop (i.p.v. sjaop), haus etc. (i.p.v. hoes), ijs etc. (i.p.v. ies), goed (i.p.v. good) en bier (i.p.v. beer). Dat heet 't allemaol gemein mèt beveurbeeld 't Demerkempes, 't Limbörgs subdialek boe 't Berringerlands aon de oos- en zuidkant aon grens.
Heinrich Schütz
Sjtiel
Schütz' composities zint beïnvlood door ziene leraar, Gabrieli. Dat ies te merke aan de Venetiaanse mièkoarigheid en de concertatosjtiel. Ouch merk me de invlood van Monteverdi en de Nederlandse sjoal oet de 16e ièw. Veural ziene geistelike muziek, veur versjillende bezèttinge, van solosjtum mèt instrumentaal begeleijing tot a capella koar, ies bekènd. Representatief werke zint de drie beuk mèt Symphoniae sacrae, de Psalmen Davids, de Sieben Worte Jesu Christi am Kreuz (de zeve lètste weurd van Jezus aan 't kruus) en zien drie passies, die 'r vlak veur ziene 80e verjäördaag sjreef. Zien vreug werk ies progressief van karakter, wiel 't later werk, woa-ónder de passies, sumpeler en soberder ies. Praktische bezjwoare höbbe meugelik ein rol gesjpeeld bie dees verandering: de Daartigjaorige Oorlog houw de infrasjtructuur op 't gebied van muziek in Duutsjland versjlechterd en 't waor daodoor neet miè meugelik um de groate werke in Venetiaanse sjtiel oet te veure.
Olst-Wijhe
frame|Ligking vaan Olst-Wijhe in Euverijssel Olst-Wijhe (Sallands: Olst-Wieje) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, aon d'n IJssel, mèt 'n oppervlak vaan 118,38 km2 (daovaan 4,22 km2 water) en (per 1 april 2016) 17.912 inwoeners. De gemeinte umvat de plaotse Boerhaar, Boskamp, Den Nul, Duur, Eikelhof-Overwetering, Elshof, Fortmond, Hengforden, Herxen, Marle, Middel, Olst, Welsum, Wesepe en Wijhe. Olst en Wijhe zien same hoofplaots.
Heinrich Schütz
Sjtiel
Dao ies wiènig waereldlike muziek van Schütz euvergeleverd en ziene puur instrumentale muziek ies gans verlore gegange, hoewaal hae in ziene tied es ein van de bèste organiste van Duutsjland woort besjouwd.
Olst-Wijhe
Olst-Wijhe is 'n typische plattelandsgemeinte mèt väöl natuur en weerdevol cultuurlandsjappe. In de gemeinte zien väöl rewiene vaan steinfebrikke te zien, wie ouch good oonderhawwe meules. De naobersjap Marle en 't dörpke Welsum ligke es exclaves aon de weskant vaan d'n IJssel en zien dus feitelek neet euver-IJssel. Zoewel Olst es Wijhe höbbe 'n statie aon de lijn Nimwege-Zwolle.
Heinrich Schütz
Sjtiel
Schütz haet 'n belangrieke rol gesjpeeld in 't euverbringe van muzikaal ideeë vanoet Italië nao Duutsjland. Hiedoor ies ziene invlood op de Duutsje muziek groat gewaes. De noord-Duutsje örgelsjtiel ies groatendeils gefundeerd op Schütz' werke (hoewaal ouch 't werk van de Nederlander Jan Pieterszoon Sweelinck van belang waor in dees ontwikkeling). 'n Ièw later zou dees sjtiel zien hoagtepunt kriege mèt de werke van Johann Sebastian Bach.
Olst-Wijhe
De gemeinte Olst-Wijhe is in 2001 oontstande oet 'n fusie tösse de aw gemeinte Olst en Wijhe. Tot 2002 hètde de gemeinte allein Olst.
Heinrich Schütz
Werke
Op dees lies sjtoont Schütz' gepubliceerde werke. De meiste hie geneumde werke bevatte miè sjtökker; d'r zint miè es 500 individueel sjtökker van Schütz bewaard gebleve.
Berringerlands
Kinmerke
Wat 't evels neet deilt mèt de aander Wes-Limbörgse dialekte is 't oontbreke vaan sleip- en stoettoene, entans vaan e functioneel toensysteem. Me huurt de Berringerlanders al-evel 'zinge' (mèt toene praote), meh nörges is 't toenversjèl vaan belaank veur e versjèl in beteikenis. De Berringerlandse tongvalle misse daomèt eint vaan de belaankriekste kinmerke die 't Limbörgs make tot wat 't is.
Boriumgebrek
Boriumgebrek bie plante is 'n weinig optraejende gebreksziekte, dae in Nederlandj veural op lichte zandjgrond kin optraeje. Akkerlandj det al lang in cultuur is, kin 'n laag boriumgehalte höbbe. Auch 'ne hoge pH kin boriumgebrek veroorzake. Es kunstmisstof veur 't veurkomme van boriumgebrek kin o.a. borax of Chili Borium Plus gebroek waere.
Boriumgebrek bie plante kin zich uite in aafstervende gruipuntje en bossige dwerggrui. Gewasspecifieke symptome zeen:
Berringerlands
Kinmerke
Mèt 'n aander kinmerk doen de Berringerlandse dialekte wel mèt. Me zeet hei vaan ich. 't Gebeed ligk dus nog zuidoostelek vaan de Uerdinger Linie. Ouch ligk 't gebeed nog oostelek vaan de Getelijn - of beter midde drin, want de Getelijn is feitelek 'ne raofelege boondel klein isoglöskes die hei in de buurt neet allemaol geliek loupe. Tot slot veurt 't Berringerlands ouch nog umlaut door, neet allein in verkleinwäörd meh ouch in miervoudsvörm en in de daarde persoen vaan werkwoordsvörm.
Al bij al liekent de situatie väöl op die vaan 't Truierlands. Dao kint me ouch gei toenversjèl meh wel ich, en dat ligk ouch nog oostelek vaan de Getelijn. In aander dinger zien de Berringerlandse dialekte toch get noordeleker vaan aard. Typisch Haspegouwse dinger wie r-oetval of de zwoer ao huurt me hei neet of minder. Ouch zeet me hei gij of get wat trop liekent, neet djzieë wie in 't Truierlands.
Noordelek en westelek vaan 't Berringerlands weure Kempese dialekte gesproke, die mie aonslete bij 't plat vaan de provincie Antwerpe. In Leopoldsbörg sprik me Noorderkempes, in Loei (Tessenderlo) en umgeving Zuierkempes. Vaan die dialekte versjèlt 't Berringerlands nog huurbaar. De frequinte glottissleeg oet 't Loeis zien hei oonbekind, en allewel tot Leopoldsbörg nog wel vuut en hij slöp kint, moet me in Loei iejer dinke aon voete en haai slopt.
Isabel dos Santos
Isabel dos Santos (Bakoe, 20 aprèl 1973) is 'n Angolese zakevrouw. Ze is de dochter vaan de vreugere president José Eduardo dos Santos, dee 't land vaan 1973 tot 2017 regeerde, en dee zien Russische vrouw Tatjana Koekanova. In de jaore '90 góng ze studere aon 't King's College in Londe. Hei trof ze häöre maan Sindika Dokolo oet Zaïre, daan al 'ne miljonair. Nao häör studie begós ze zelf te oondernumme. In de Angolese hoofstad Luanda zat ze tal vaan bedrieve op en ouch in diverse Europese bedrieve, veural in Portugal, had ze e belaank. Door häör successe en 't mechteg nètwerk woort ze de riekste vrouw vaan Afrika. In 2013 woort häöre riekdom al op twie mieljard dollar gesjat, boemèt ze de ierste vrouweleke dollarmiljardair oet Afrika woort. De BBC beneumde häör in november 2015 tot ein vaan de hoonderd mechtegste vrouwlui op de wereld.
Vaanaof 't ind vaan de jaore tien evels woort ze verdach vaan groetsjaolege fraude. Ze zouw ziech door corruptie zwoer höbbe verriek, neet in de lèste plaots mèt geld wat veur oontwikkelingshölp en aander projekte veur de bevolking waor bestump. Op 30 december 2019 leet 't Angolees preventief beslaag lègke op häö rekeninge en die vaan häöre maan; umtot dat väölal in 't boeteland waor gestald, mundde dit oet in 'ne laankdorege proceduur mèt rogatoir opdrachte. Op 19 jannewarie 2020 woort e rapport oetgebrach euver de oetgebreide corruptie boe zij en lui oet häöre krink bij waore betrokke, de Luanda Leaks. Veer dago later, op 23 jannewarie, woort Dos Santos formeel in staot vaan besjöldeging gestèld.
Instink
'n Instink is 'n saortspecifiek en irfelik vasgelag gedraagspetroean wobie ervaring of lieëre gein rol speeltj. 't Instink van ń organisme is genetisch vasgelag wobie specifieke hanjelingspetroeane (stimulus-respons) optraejen es 'n gebónje kitting van reflexe, beveurbeildj de reacties van 'n spin op specifieke trillingen in zie wèb. Ouch 't boewe van e spinnewèb is 'n hieël good veurbild van instinktief gedraag.
Inne litteraer meining is 'n instink 'nen ónbewósten aandrank of e veurveule van gebeurtenissen en kan 't waere betrach es 'n primitieve (deerlike) vorm van intuïtie. Bie 'n instink is spraok van e rizzelterendj gedraagspetroean. Bie intuïtie wuuertj mieë gedoeldj op 't innerlik geveul.
Gemeinsjappelek boeteland- en veilegheidpolletiek
thumb|Veendel vaan de EU
't Gemeinsjappelek boeteland- en veilegheidpolletiek of Common Foreign and Security Policy (CFSP, Nederlands: Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid of GBVB, Duits: Gemeinsame Außen- und Sicherheitspolitik of GASP, Frans: Politique étrangère et de sécurité commune of PESC), is 'n gearrenzjeerde, genege boetelands polletiek vaan de Europese Unie veur diplomatie en actie die veurnaomelek in verhajding steit tot veilegheid en defensie. In de volksmoond en de media weurt zie ouch soms 't Europees Ministerie vaan Boetelandse zake geneump. Dat is evels get euverdreve. Zoeväöl mach wie de nationale ministeries vaan boetelandse zake höbbe heet de CFSP gaaroet neet. De CFSP marchandeert inkel mèt 'n oondersjeiend deil vaan de externe relaties vaan de EU, naomelek de terreine die veurnaomelek goon euver handel en commercie en gebede wie 't financiere vaan daarde len, etc. Beslute weure gemaak bij unaniem instumming vaan de EU-lidstaote in de Raod vaan de Europese Unie. Wienie beslute evels zien gemaak, kinne bepaolde aspekte daovaan wijer beslote weure door 'n gekwallificeerde mierderheidstumming. De CFSP weurt geleid en veurgezete door d'n Hoege representant vaan de Unie veur Boetelandse Affaires en Veilegheidspolletiek, de zoegenaomde Europese minister vaan Boetelandse Zake. Sinds 2019 is dat Josep Borrell, dee 't euvernaom vaan Federica Mogherini (2014-2019).
1957-1993
Vaanaof 't vreug begin vaan de Europese integratie in nao-oorlogs Europa gaof 't Europese samewèrking in internationaole handelsbesprekinge. De EU's Gemeinsjappelek Commerciepolletiek geit trök nao de opriechting vaan de Europese Economische Gemeinsjap die vaan krach góng mèt 't Verdraag vaan Roeme in 1957. De CFSP zelf geit trök nao de Europese Polletieke Samewèrking (EPS) die waor opgeriech in Luxembörg, 1970. De EPS waor evels meh 'n informeel consultatieperces tösse de lidstaote vaan de Gemeinsjap euver oonderwerpe die euver boetelands polletiek goon, mèt es buut de creatie vaan 'ne gemeinsjappeleken aonpak te realisere wat raak boetelandse zake en 't stimulere vaan 't belaank vaan de EG en de internationaole gemeinsjap es gehiel. Dit umvat samewèrking, respek veur minserechte, 't stimulere vaan democratie en 't beheuje vaan de rechstaot.
1993-2009
De zwaaktes vaan de EPS woorte pijnlek klaor in de Joegoslavische oorlog, wat leide tot 't verlange veur 'n sterker gemeinsjappelek boetelandpolletiek. Dat woort geconsolideerd in 't Verdraag vaan Mestreech, wat vaan krach góng in 1993 en de opriechting vaan de Europese Unie beteikende. In die periood waor de Europese Unie verdeild oonder, wie me dat neumde, de drei pilere vaan de Europese Unie: de Europese Gemeinsjappe, de CFSP en de Politiële en justitiële samewèrking in straofzake. D'n ierste en d'n daarde pileer bestoon allewijl neet mie, meh vaan 1993 bis 2009 woorte die es zier belaankriek geach in de structuur vaan de EU. De CFSP-pileer waor gebaseerd op 't princiep vaan intergouvermentalisme, wat inhèlt tot unanimiteit tösse de lidstaote in de Raod vaan Ministers (of Raod vaan de Europese Unie) nudeg is, wijl aander Europees institute wieneg invlood höbbe. 't Verdraag vaan Amsterdam in 1997 (effektief vaanaof 1999) creëerde d'n Hoege representant veur het Gemeinsjappelek boetelands en veilegheidspolletiek (de CFSP-representant) um de extern polletiek vaan de EU te coördinere en reprizzentiere. Dizze representant woort verwach tösse d'n Europese Kemissie en de Raod vaan Boetelandse Ministers te coördinere.
Vaanaof 2009
't Verdraag vaan Lissabon woort effektief in december 2009 en brach 'n ind aon 't pileersysteem. 't Verdraag creëerde de positie vaan 'nen Hoege representant vaan de Unie veur Boetelandse Affaires en Veilegheidspolletiek. Dizzen Hoege representant moot daoveur zörge tot coördinatie en consistentie in de EU's boetelandse polletiek good löp. De nuien Hoege representant vervóng d'n ieder geneumden CFSP-representant mer ouch d'n Europese kommissaris veur Externe Relaties en Europees Naoberpolletiek. Sinds december 2011 heet d'n Hoege representant (HR) zien eige departemint, d'n Europesen deens veur extern optrejjes (European External Action Service, of EEAS). De EEAS is gemeind um 'n gemeinsjappelek Boetelands Departemint of Diplomatekorps veur de EU te creëere.
Eriemaer
thumb|'t Eriemaer mitte veer anger Groeate Maere. 't Eriemaer (Ingels: Lake Erie) is ei vanne vief Groeate Maeren in 't naorde vanne Vereinigdje Staote en 't zuje van Canada. Mit 'n oppervlakdje van 25.745 km² is 't 't op ei nao klènste maer vanne vief kwa oppervlakdje en nag waal 't klènste kwa volume. Op 't deepste puntj is 't maer 64 m deep. 't Ontariomaer is klènder kwa oppervlakdje, meh waal deper.
't Instroumendj water kump gooddeils oeten Detroit, vanoet 't St. Clairmaer en 't Huronmaer. d'n Oetstroum van water geit meis euvere Niagara, mitte Niagarawatervalle nao 't Ontariomaer. De sjeepvaart van 't Eriemaer nao 't Ontariomaer geit eiuver 't Wellandkenaal.
Gemeinsjappelek boeteland- en veilegheidpolletiek
Versjèllende soorte polletiek
D'n Europese Raod definieert de princiepes en riechlijne vaan de CFSP en de gemeinsjappeleke strategieë die door de EU weure gerealiseerd. Op basis vaan die riechlijne maak de Raod vaan Ministers (de Raod vaan de Europese Unie) joint actions en/of common positions. Joint actions (gemeinsjappeleke acties) höbbe betrèkking op specifieke situaties boe-in actie nudeg weurt geach. De joint actions lègke vas wat de doele, de sjaol en de besjikbaar middele veur de EU zien. Ze verbinde de EU-lidstaote. De common positions (gemein posities) definiëre de hajding die de EU innump op e bepaold oonderwerp vaan geografische of thematische aard. Zie definiëre abstrak wat de algemein riechlijne zien boenao de nationaal polletiek vaan de lidstaote ziech mote veuge
Eriemaer
't Maer is ómgaeve dore Canadese pervinsja Ontario in 't naorden enne Amerikaanse staote Ohio, Pennsylvanië en Nuuj-York in 't zuje, en Michigan in 't wèste. Anen Amerikaanse waterkantj ligke de stej Cleveland, Erie en Buffalo.
Gemeinsjappelek boeteland- en veilegheidpolletiek
D'n Hoege representant
D'n Hoege representant vaan de Unie veur Boetelandse Zake en Veilegheidspolis (veurtaon d'n Hoege representant geneump) spreek, same mèt de Prizzedent vaan d'n Europese Raod, naomes de EU in aofgesproke en genege boetelandse zake. Daoneve kin d'n Hoege representant ambitieuze posities articulere die es antwoord weure gegeve op akkefiete en ooneineghede tösse lidstaote. De CFSP heet unanimiteit nudeg vaan de 28 lidstaote euver de rakende polletiek um 't wèrkelek te realisere. Ooneineghede in de CFSP, wie dat gans dudelek 't geval waor tiejes d'n oorlog in Irak, zien zeker neet zelde aonwezeg.
D'n Hoege representant coördineert ouch 't wèrk vaan de "speciale representante vaan de Europese Unie" (European Union Special Representative). Wijl de zoegenaomde EU-ambassadäörs aonspraokelek zien gestèld veur de affaires vaan ein inkel land, zien dees speciale representante aonspraokelek veur specifieke allegaties, konflikgebede of regio's vaan len. Zie staon oonder direk touwziech vaan d'n Hoege representant. Sinds 't Verdraag vaan Lissabon effektief is, is dees autoriteit gans gesjeie vaan d'n Europese Raod en de Raod vaan Ministers. D'n Hoege representant is daoneve ouch 't hoof vaan 't Europees Defensieagentsjap (European Defence Agency, EDA). Dit kump umtot d'n Hoege representant dezelfde functie heet bij de Gemeinsjappeleke veilegheids- en defensiepolis (CSDP).
Liechaome
't Gief 'n aontal liechaome binne de konteks vaan de CFSP. Binne de Raod vaan de EU (of Raod vaan Ministers), gief 't de Raod vaan Boetelandse Zake (Foreign Affairs Council, FAC), wat in prinsiep 'ne raod is boe de versjèllende Europese ministers vaan boetelandse zake mekaar tegekomme. 't Gief ouch e liechaom geneump de Political and Security Committee (PSC), wat de internationale situatie volg op de terreine die oonder de autoriteit vaan de CFSP valle. De PSC presenteert dèks opinies aon de FAC, soms umtot daonao is gevraog mer ouch dèks oet eig initiatief. Vervolges controleert de PSC ouch de polletieksimplementaties vaan de FAC.
't Ieder geneump Europees Defensieagentsjap (European Defence Agency, EDA) animeert en stimuleert greuj vaan defensievermoge, militair oonderzeuk en de opriechting vaan 'nen Europesen interne merret veur militair technologie. 't Gief daoneve twie liechaome die iers bij de Wes-Europese Unie behuurde (de WEU besteit neet mie sinds 2011), naomelek 't Instituut veur Veilegheidsstudies vaan de EU (European Union Institute for Security Studies, EUISS) en 't Satellietcentrum vaan de EU (European Union Satelite Centre, EUSC). De EUISS is de dènktank vaan de EU roontelum 't oonderwerp defensie. Häör missie is 't vinde vaan 'n gemeinsjappeleke veilegheidscultuur veur de EU, door 't helpe oetbreie en projektere vaan de CFSP, en 't verrieke vaan Europa's strategisch debat. De EUSC deilt analyses vaan satellietkennis en -data.
Ierste Slavische palatalisatie
De ièrsjte Slavische palatalisatie waor 'n palatalisatie van de velare /k/ en /g/ van 't Proto-Slavisch die in de ièrsjte fase van bekans alle Slavische tale veur de klinkersj *e/ē en *i/ī, en (waarsjienlik later) ouch veur /j/ plaatsvóng. De belangriekste klankversjuvinge die dees verandering veroorzaak höbbe zin:
De /x/ van 't Proto-Slavisch, die 't nog neet goof in 't Proto-Indo-Europees, is oet 'n /s/ ontsjtange es gevolg van de Wet vaan Pedersen.
Veurbeelde
't Effek van dees klankversjuving zuut me ouch truuk in de Gothische liènweurd:
Controverse
Tösje taalkundige besjteit gein euvereinsjtumming euver de vraog wièniè dees klankversjuving persies voltooid waor, meh me meint in 't algemein dat 't ièrder waor es de Slavische jotatie van 600 nao Christus. De meneer woa-op Russische hydronieme oet 't Baltisch aangepas zin impliceert wiejer dat 't ouch nog veur de groate versjpreijing van de Slavische volke in de 6e ièw nao Christus waor.
Danzig
Dan(t)zig (Pools: Gdańsk; Kasjoebisch: Gduńsk) is 'n Poolse stad. Ze haet 450.000 inweuners en is de houfstad vanne woiwodsjap Pommere. De stad ligk ane Oeaszieë, oppe plaats wo de wèsteliken erm vanne reveer de Wiessel (Wisła) de Bóch van Danzig bereik. Danzig vörmp same mitte badplaats Sopot enne havestad Gdynia de zoea-geneumdje "Driestad" (Trójmiasto). De stad is 'n aaj Hanzestad en guldj es 't centrum vanne regionaal Kasjoebische cultuur.
Van ieëre oet is Danzig 'n wichtige hanjelsstad die van 1807 toet 1814 en van 1920 toet 1939 'n ónaafhenkelike vriestad waas.
Kierspe
't Op 395 meter hoegte ligkend pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veer stadsdeile.
2 juli
2 juli ies de mieddelste daag van e neet-sjriekkeljaor, mèt 182 daag deveur en 182 denao.
Heiligedaag van Processus en Martinianus
Veur 1969 de fièsdaag van Maria Visitatie
Zangvereiniging Orphée
Zangvereiniging Orphée is 'n gemengk koar in Houtem - Sint Gerlach. 't Koar is opgerich es Société d' Orphée, 'n mannekoar, op 1 augustus 1864. 't Lèsgeld bedroog toen 5 Belzje francs per jaor of 1/2 franc per maond (€ 0.20). Euver de periode 1878-1892 weurt gesjreve dat Orphée neet actief waor es vereiniging. 'N oud krantenknipsel lièt zeen dat me in 1878 dringend op zeuk ies nao zengersj umdat Orphée in häör besjtoon bedreig woort. Echter hange d'r waal medailles oet dees periode aan de drapeau van Orphée. Teves weurt in 1915 bie 't sjterve van veurzitter Janssen gesjreve dat hae bienao 'nne hauve ièw actief waor veur Orphée, waodoor neet mèt zekerheid gezag kèn were wat d'r mèt Orphée aan de hand waor tussje 1878 en 1892. Ouch in de Ièrsjte waereldaorlog en in de Twiède waereldaorlog waor d'r wiènig activiteit. In de ièrsjte 85 besjtoonsjaore woort väöl deilgenomme aan concourse en festivals, in Nederland, mèh ouch in Belsj en Duutsjland. In 1968 woort Orphée 'n gemengde zangvereiniging. In de jaore 80 en 90 van de veurige ièw belaefde Orphée opnuuj groate successe, veural bie de concourse in Weert, mèt promotie nao de hoagste aafdeiling. Saer 2014 haet Orphée 'n extra aafdeiling veur jongere tussje 15- en 30 jaor. Veurzitter (president) van 't koar is Mathieu Lahey saer 1997. In 2017 woort Levon Leonard dirigent van Orphée.
Van de honderde lede die Orphée gekènd haet, höbbe allein Theo Voncken, Gerlach Vrancken, Mia Geuskens en Nandy Bielders hun gouwe jubileum gevierd. Zie höbbe daomèt de langste sjtaot van deens bie 't koar.
Keuninklike óndersjeiing
Bie gelegenheid van 't 150 jaorig besjtoon haet 't keuning Willem-Alexander behaag um aan Orphée de ièrepenning in zilver toe te kènne vanwege häör verdeenste veur de gemeinsjap. De medaille woort oetgereik door burgemeister Martin Eurlings van de gemeinte Valkeberg aan de Geul.
Oetveuringe
Orphée geuf vanaaf 't begin concerte bie kèrmesse, processies, broelofte en mèt de vastelaovend. Zie bringk serenades en zingk eucharistievieringe, zoa-es: de nachmès, 'n dialekmès en diverse huweliksmèsse. Geuf eder jaor 'n kaersjkonzaer. In samewèrking mèt ander koare oet de regio vingk d'r 'ne koaredaag plaats (mèt zangoetveuringe). In 't veurjaor waor d'r veurheen 'n lunchkonzaer. Ouch ande concerte en eucherastievieringe weure nog ummer door Orphée opgeloesterd.
Repertoire
Orphée zingk zoawaal klassiek, religieus es profaan. Daonaeve sjtoon ouch gospel, opera, operette, musical, volksleedsjes, dialekleedsjes en énkele populaire leedsjes op häör repertoire. Zie haet 'n speciaal dialekmès mèt de vaste gezange in 't Valkebergs dialek (teks van Annemie Bemelmans-Steynebrugh oet 1993) op muziek van Frans Schubert en saer 1996 't Limburgs volksleed in 't dialek (teks van Els Diederen, veersjtummige bewèrking door Piet Bours).
Sandviken
Sandviken is 'n gemèndje in Gävleborgs län, Zwede. De gemèndje tèltj 36.750 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.167,34 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 31,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,01% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Mark Twain
Samuel Langhorne Clemens, baeter bekèndj es Mark Twain (30 november 1835 - 21 april 1910) waas 'nen Amerikaanse sjriever en essayis. Hae woort veural bekendj door zien beuk The Adventures of Tom Sawyer (1876) en The Adventures of Huckleberry Finn (1884), die bei klassiekers vanne Amerikaanse litteratuur zeen gewaore. Opvallendj is det die toch allewiel oet väöl Amerikaanse bibliotieëke wuuertj gewaerdj, vanwaengen 't gebroek van 't destiedsj algemein gebroekdje waord "nigger" veur "zwarte mins", det noe 'ne negatieve bieklank haet en wuuertj vervange door terme wie black of Afro-American. Ouch de veurstèlling van "Injun Joe" (Indian Joe) es 'ne lichtelik ónbetroewbare gevieërlike halve wilje kan inne ouge vanne hujige politisch krekke laezer döks gein genäöj mieë vinje, aangezeen 't in 'n negatieve meneer verwies nao de inheimsje bevölking van Naord-Amerika, de indiane.
't Pseudoniem Mark Twain kump meugelik van 'ne kreet gebroek oppe reveer veure gepeildje deepdje aan te duje: "mark twain" beteikentj den "twieëdje mirkteike".
Liewemeule
Ligking van de meule
De meule ligk gegroepeerd mèt nog tweë anger veurmaolige watermeules die direk hietaengeneuver gelaege zint op de lènker revieroever aan de Sint Pietersjtraot. Dees meules woorte de Óngesjte Neusjtadtmeule en Baovesjte Neusjtadtmeule geneump, de lètste ouch bekènd ónger de naam Hofkensmeule. De Leëuwemeule waas vreuger bènne de vesting Mesjtreech mèt zien tweë waterrajer de groatste graan- en loajmeule op de Jeker. Doordat de meules zoa kort naeve ein en taengeneuver mekaar gelaege ware, goof dit, ouch ómdat d'r versjillende eigenaere ware vreuger dèks aanleiding tot gesjille euver de waterverdeiling, veural in druig sezoene went de wateraanveur beperk waas. Zie kaome tot 'n ènvoudige oplossing van hun gesjil en besjlisde dat de eine daag de meules op de rechteroever zouwe male en de volgende daag de meule op de lènkeroever.
Later gebruuk
In 't lètste aorlogsjaor en in de periood nao de bevriejing in 1944-1945 drèjde 't maalbedrief op de Clemensmeule op ziene top ómdat de meule 'n groat aandeil hèj in de sjtedelike voedselveurzening. Nao 1950 woort ze vriewaal neet meë gebruuk en in 1956 woorte alle activiteite sjtopgezat, wonao de meule danig in verval raakde. Poginge in 't begin van de jaore zestig óm de waterkrach te gebruke veur elektriciteitsopwèkking hèje gein succes, aevemin es de poginge óm 't geboew 'n anger functie te gaeve zónger ingriepende oetwendige verangeringe. Pès 1965 bleef de meule in bezit van de erve Clemens.
Berghem
Berghem is de naam van drie plaatse:
Alveolairen approximant
d'n Alveolairen approximant of alveolair glitsjklank is 'ne mitklinker dae in versjillige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is. d'n Alveolairen approximant haet feitelik twieë variantje (zuuch bie kènmirke).
Pósalveolair en lichtelik gelabialiseerdj is dit de Brits Ingelse <r> :. Wiejer kump de klank ouch veur in 't dialek van Leie.
Kènmirke
Kènmirke vannen alveolairen approximant zeen: