Plato
Filosofie
Kern vaan zien filosofie is de Theorie vaan Vörm. De weeg nao de kènnis vaan ideeë besjrijf Platon in zien Allégorie vaan de caverne. Me deent ziech 'n groete grot (caverne) veur te stèlle, die mèt de boetewereld verboonde is door 'n gaank mèt 'n dösdaoneg lengde tot 't gein daagleech gief in de caverne. 't Gief 'n rij gevaangene mèt hun rögk nao de ingaank, en ze loere nao de achterwand vaan de caverne. Hun leijmaote en halze zien zoe vasgeketend, tot ze hun köp neet kinne bewege en daodoor mekaar noch ziechzelf kinne bekieke. Dit meint tot ze allein de maor veur ziech zeen. Zoe höbbe ze hu gans leve gezete en kinne niks aanders. Achter hun gief 't vuur. Tösse hun en dat vuur gief 't 'n blokkaad in de vörm vaan 'n maor, dee zoe hoeg is wie'ne mins. Aon de aander kant vaan dee maor gief 't laopende lui mèt gans en al dinger op hunne kop, boeoonder stein en houten figure vaan lui en diere. Ze iesbere. De sjeme vaan die dinger valle door 't vuur op de maor boe de gevangene tegenaon loere, dee ouch de stömme wierkaats en hun die de dinger sjouwe. Platon zeet noe tot 't innegste dat de gevangene in hu leve zeen, sjeme en echo's zien. Ze zölle dinke tot dit de realiteit vörmp, en hun gesprekke zawwe euver woernömming vaan dees realiteit gaon. Es eine gevangene zien ketene zaw kinne aofsjödde, zaw heer door de levenslang ketening in 't haafduuster zoe verkremp zien, tot 't allein al pienlek veur häöm zaw zien um ziech um te dreie, ouch zaw 't vuur 'm verblinde. Heer zaw gans de klöts kwiet zien en ziech weer wille umkiere nao de wan mèt de sjeme, nao de realiteit die heer verstande heet. Es heer einmaol geweend zaw zien aon de bovewereld en daonao trök geit nao de caverne, zaw de duusternes häöm weer tiejlek verblinde. Zien ervaringe zawwe onbegriepelijk zien veur de aander gevaangene, umtot hun taol allein mer verwies nao sjeme en echo's/ Zien behendegheid um de wierkaotse sjeme te zien en te umsjrieve zal geleije höbbe oonder zien erveringe, en op de aander gevangene zaw heer minder slöm euverkomme. Ze zölle 'm zelfs es gevierlek zie en meugelek dreige häöm te doeje. Zelfs dees items zien evels inkel 'n aofbeelding vaan de ideeë. Oet dees wereld vaan beelde en sjien mót de mins bevried weure en vertrojd rake mèt 't woere weze. Dat is de opgaaf vaan de filosofe Platon verklaor 't vasstèlle vaan de ideeë veur de lui door te rappelere, boebij heer de Mythe vaan Transmigratie te groonde lègk. Heinao betaomp de ziel vaan zien eerdse bestande bis 't riek vaan de ideeë en ze zien dao. De väölzijegheid vaan zien talènt en de originaliteit vaan zien weegwiezende prestaties es dènker, es sjriever en es weitensjapsorganisator, laote 'm bis eine vaan de bekènste en invloojriekste persoenlekheije vaan de geisteshistorie opstijge. In de Metafysika, de Epistemologie, de Ethiek, de Anthropologie, de Staotstheorie, de Kosmologie, de Könstheorie es de Taolfilosofie zètte heer maotstaove neer veur diegene, die häöm – wie veur alle ziene lierling Aristoteles – in centraole vraoge tegesproke. Vaan de 36 euverleefde wèrke vaan Platon, is 't groetse gedeilte gesjreve in de dialoogvorm. Oon de vreuge wèrke umvatte beveurbeeld Apologie en Kriton. Es de groondlègker vaan objectief, heet idealistische filosofie vaan Plato 'n groete invlooi op de gans oontwikkeling vaan de filosofie geoet. In de dialoog Protagoras en Gorgias behandelt heer de Sofiste, die de gans Theorie vaan Vörm veurbreide. In de dialoge Phaedo en Politeia pas heer de theorie vaan de Theorie vaan Vörm touw op alle filosofische gebiede.