cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Komen-Waasten
Komen-Waasten (Frans: Comines-Warneton, Picardisch: Comène-Warneuton, Wes-Vlaoms: Koomn-Woastn) is 'n stad en faciliteitegemeinte in 't Belsj, in provincie Henegouwe. De stad vörmp 'n exclaaf vaan die provincie, e paar kilometer westelek vaan de res, gans umgeve door Frans en Wes-Vlaoms groondgebeed. Veurheer veel 't gebeed, vaanajds neet ein stad, oonder Wes-Vlaondere.
Kaart
left|500px
Deilgemeintes
De stad besteit oet de volgende deilgemeintes en kerne:
Ligking
De oetluipers vaan 't Wes-Vlaoms heuvelland ligke nog zjus binne de grenze vaan Komen-Waasten, meh veur 't euverege is 't stadsgebeed vrij vlaak. 't Ligk aon de linkerkant vaan de Leie, die hei de grens mèt Fraankriek vörmp, en 't zien de plaotse aon de revier die zien versteidelek en aoneingegreujd: stroumaofwaarts Waasten, Neerwaasten en Komen. De res vaan de stad/gemeinte heet e lendelek karakter. Komen, Waasten en Le Bizet höbbe alle drei 'ne gelieknaomege pendant aon d'n euverkant vaan de grens; Frans Komen is zelfs e stök groeter es de Belzje stad.
Taol
't Gebeed Komen-Waasten is bij 't trèkke vaan de taolgrens in 1963 euvergebrach nao Wallonië, umtot de groete mierderheid vaan de bevolking Frans spraok. In Komen en Waasten waor dit feitelek al in de negentienden iew 't geval. Allewijl heet zoe'n 7 à 8% vaan de bevolking nog 'n Nederlandstaolege identiteitskaart. Vaanajds spraoke de bewoeners Wes-Vlaomse dialekte. De dialekte oet 't boetegebeed vaan Komen-Waasten sjijne nog neet oetgestorve te zien: de dörper Houthem, Ten Brielen en Ploegsteert weure nog ummertouw op de dialekkaart ingeteikend.
Waope
De stad Komen-Waasten dreug 't volgend waope (zuug de tabel):
Dit waor veur de fusie 't waope vaan Komen, touwgekind in 1842.
Bronne
Veur dit artikel is gebruuk gemaak van de corresponderende Nederlandstaolege en Franstaolege artikele.
Yonne
thumb|Ligking van 't departement Yonne. 't Departement Yonne is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 89. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Aube, Côte-d'Or, Nièvre, Loiret en Seine-et-Marne. De houfstad is Auxerre.
Dominique Deruddere
thumb|Dominique Deruddere (foto: [[Filip Naudts)]] Dominique Deruddere (Turnhout 15 juni 1957) is 'n Vlaoms-Bèlsje filmrégesseur. Hae greujdje op in Léopolsbörch.
Es sjtudent maak er al versjillige kórtere films, óngerangere same met zien jeugvriend Marcel Vanthilt. Hae sjtudaert in 1980 aaf aan 't Hoeger Sint-Lucas Instetuut veur Beeldjende Kuns in Brössel mètte kórtfilm Killing Joke.
Hae begènt zien karjaer es assestent bie versjillige Bèlsje régesseur wie Hugo Claus en Marc Didden, es scenaris veur Brussels By Night, ne film oet 1983 van Marc Didden, en in 1985 es aktäör in Istanbul, weer van Marc Didden.
Monotheïsme
't Monotheïsme (van 't Grieks: μονος (monos) "één" en θεος (theos): "god") is 't geluif in 't bestaon van eine god, in taengestèlling toet 't polytheïsme wobie me in 't bestaon van versjillige gaoje geluif. 'ne Vreuge monotheïs waas Akhenaten, 'ne Egyptische farao oete achtieëndje dynastie. Hae sjafdje alle gaojen aaf, behalve de zóngod Aton, wovan d'r geluifdje det 't zienen herreze vader waas, Amenhotep III.
Vanne werreldsgodsdeenste zeen 't joeadedóm, 't kristendóm enne islam monotheïstische religies. Vanwaenge de gemeinsjappelike oearsprónk of d'n aartsvader Abraham waere zo ouch waal Abrahamitische religies genump. Ouch bepaoldje groepe hindoes besjoewe zich monotheïstisch. Zowie 't kristendóm de Heilige Drie-einheid es eine god betrach, zoea zeen zie ouch eine god (Brahman) vertaengewuuerdig door taalrieke miensjelike of deerlike versjieningsvörm. Wiejer guuef 't nag get kleinder monotheïstische religies, wie 't brahmanisme em zoroastrisme, en ouch monotheïste die zich neet toet 'n georganiseerdje godsdeens raekene.
Veurbiljer
De volgendje religies zeen veurbiljer van (georganiseerdje) monotheïstische religies:
Sjappeleer
thumb|125px|Sjappeleer van 'ne monnik
Sjappeleer, van 't Latiense scapulier, ies 'n sjouwerkleid, gedrage door bepaalde ordes. Lede van sómmige christelike ordes houwe de geweunte um 'n sjouwerkleid op boorsj en rök en euver 't habiet te drage. Later woort dit in kleiner vörm door leke-lede van de orde ónder de kleier gedrage. Die kleiner vörm besjtóng oet twiè veerkentige lepkes, die mèt sjouwerlinte, in de kleur van de betreffende orde, vasgemaak waore. Sóms verseerd mèt 'n geborduurd kruus.
Paus Pius X (hae waor paus van 1903-1914) haet op 'n gegeve moment toesjtumming gegeve um in plaats van de sjtoffe lepkes 'n sjappeleermedalje te drage. Op dit medalje sjteit aan de ein zie 't heilig Hart van Jezus en aan de andere kant Maria, dèks mèt 't sjtoffe sjappeleer in de heng. Ouch sjtoon waal de attribute van de orde d'r op aafgebeeld.
thumb|left|Sjappeleermedalje van de driede orde
STS-135
thumb|250px|Embleem vaan STS-135 STS-135 (voloet Space Transportation System 135) waor de allerlèste vlöch oet 't Space Shuttle-program. De lancering voont plaots op 8 juli 2011 um 11:26:46 plaotseleken tied (17:26:46 Nederlandsen tied). De missie waor gepland veur d'n doer vaan 12 daog, en heet veurnaomelek extra oonderdeile nao 't ISS gebrach. Tijdens de missie is deze oetgebreid mèt einen daag. De Space Shuttle Atlantis veel de ier touw dees lèste missie oet te voere. De Atlantis waor in feite al klaor, umtot deze Space Shuttle klaor stoond es de zoegenaomde Launch On Need (LON)-missie STS-335. Bij LON-missies steit 'ne Space Shuttle (bijnao) klaor veur 't geval de zjus gelanceerde Space Shuttle neet mie kin trökkiere nao Eerd, beveurbeeld umtot dee versjendeleerd is bij de lancering (zoewie bij de ramp mèt de Columbia. De LON-missie kin daan de astronaute vaan de gestrande missie ophole. De landing voont plaots op 21 juli 2011 um 5:57 plaotseleken tied (11:57 Nederlandsen tied).
Umtot bij dees vlöch geinen aandere Space Shuttle klaor kós stoon, bestoont de bemanning oet slechs 4 astronaute: commandant Christopher Ferguson, piloot Douglas Hurley, en de missie-specialiste Sandra Magnus en Rex Walheim. De klein bemanning zörgde deveur tot de maximale vrach kós weure mètgenome, en tot in geval vaan noed 'n Russisch Sojoez-ruimtevaartuig kós weure gebruuk um de bemanning op te hole. 't Trökhole vaan de astronaute zouw evels in dat geval e jaor in beslaag numme, umtot zie ein veur ein zouwe weure trökgehaold.
Vrach
De Multi-Purpose Logistics Module (MPLM) Raffaello waor gevöld mèt 16 beveurraodingsrèkke, 't maximum wat drin pas. Daoneve góng de Lightweight Multi-Purpose Carrier mèt, dee gebruuk woort om 'n kepotte ammoniapoomp mèt trök te numme, zoetot die op de groond geanalyseerd kin weure. Weier heet de Robotic Refuelling Mission (RMM) mètgevloge. Dit is 'n missie um te teste of 't meugelek is um satelliete in de ruimte vaan brandstof te veurzien.
De allerlèste satelliet dee oet 'ne Space Shutlle zouw weure gelanceerd waor de Pico-Satellite Solar Cell Testbed 2. Dit is 'ne miniatuur satelliet (3,7 kg), mèt 'n paar experiminte vaan d'n Amerikaanse Lochmach.
Es lèste naom de Atlantis de TriDAR mèt nao bove. 't Waor de daarde vlöch vaan dit instrumint (ieder vloog 't mèt STS-128 en STS-131), wat gebruuk kin weure veur geleiding bij otomatisch koppele of lande op 'n planeet.
Landing
De landing voont plaots op 21 julie 2011 um 5:57:00 plaotseleken tied (11:57:00 Nederlandsen tied). Atlantis stoont stèl um 5:57:54, wat es 'n historisch momint weurt gezeen. Nao mie es 30 jaor stopden 't Space Shuttle tiedperk.
Kesjtièl Genhoes
thumb|250px|Kesjtièl Genhoes thumb|right|Kesjtièl en haof van Genhoes in de beemde van de [[Geul in Oud-Valkeberg ]] Kesjtièl Genhoes  ies 't sjtamkesjtièl van de hière van Valkeberg. De oarsjpróng van 't sjtedsje Valkeberg, dat ziech 'n paar kilomaeter nao 't weste bevingk, liek waarsjienlik in Oud-Valkeberg. De ièrsjte gesjreve vermelding van Valkeberg ies ein oarkónde van 15 februari 1041 mèt de naam Falchenberch d'r op. Dao ies waarsjienlik diet good mèt bedoeld. Kesjtièl en boerderie zint gesitueerd aan de Geul, achter de parochiekèrk van Oud-Valkeberg.
Boewhistorie
Ouch de baogbrök, euver de grach, nao d'n ingank ies oet dezen tied (Romaans). 't Oudste gedeilte van 't kesjtièl ies gotisch en de veurgeboewe sjtamme oet de barokperiode.
Beweunersj
In 't jaor 1041 weurt 't good geneump in 'n sjinkingsakte, woa-in de Duutsje keizer Hendrik III de nederzètting 'villa' Falchenberg sjink aan zien niesje Irmgard. Häör kleindochter trouwt mèt Thibald van Voere, de ouds bekènde hièr van Valkeberg. In 1279 were de hièrlike rechte van Oud-Valkeberg gedeild door Adam II van Haeren en Henric Birclaer (woanao de Berkelpoort in Valkeberg geneump ies). Hae waor in 1246 voog van Valkeberg. In 1381 zint Johan van Hulsberg en Johan van Aldenvalckenborgh eigenaere van 'ne haof Oud-Valkenburg. Dae lètste hou ièrsj de hèlf en naoderhand de ganse hierlikheid in eigendóm. In 1475 vererve dees aan Johan van Ghoor, hièr van Eys. Ziene zoon, Herman, geuf 't beziet in 1535 door aan Johan van Sjtriethage, dae getrouwd ies mèt zien niesje Maria van Ghoor. Hae boewt tösje 1545 en 1560 't hudige kesjtièl, dat in de erfenisakte "alle erff ende guet des hoeffs van Aldenvalckenborgh' geneump weurt. Van de naam Genhoes ies dan nog gein sjpraoke. Of op de haof Oud-Valkeberg al 'n kesjtièl sjtóng ies twiefelechtig. In 1558 sjteit 't in 'n acte es "huyse ende slote van Aldenvalckenborgh". Johan van Sjtriethage ies hièr van Oud-Valkeberg
In de Tachtigjaorige oorlog brent 't hoes aaf. In de dao opvolgende twiè ièwe vinge renovaties en verboewinge plaats. In de 19e en 20e ièw woont de adellike familie Pelser-Berenberg op Genhoes. In 1955 weurt de sjtiechting Natuurmonumente eigenaer. Allewiel woont d'r de kunssjilder Leendert van Dijk.
Brón
o.a. Kastelen in Limburg (2005), ISBN 90-5345-269-9
Starekunde
Starekunde of astronomie is de wetensjap die ziech bezeghèlt mèt alles wat in groeter materieel verbaand ligk es de Eerde. De astronomie is wezelek 'n oonderdeil vaan de natuurkunde, meh väöl takke vaan astronomie höbbe ouch 'ne geografischen inslaag: me maak beveurbeeld kaarte vaan 't zonnestèlsel en de Mèlkweeg.
Historie
De astronomie behuurt tot de ajdste wetensjappe die de minsheid kint. Bijnao alle aw besjaovinge heelte ziech al demèt bezeg, in 't bezunder de Babyloniërs, de Maya's en de Arabiere. Vaanaof de zestiende ieuw is de astronomie in 'n stroomversnelling gekoume, door groete naome wie Tycho Brahe, Nicolaus Copernicus, Galileo Galilei en Christiaan Huygens. Veural de oetvinding en constante verbetering vaan de telescoop brach die stroomversnelling teweeg.
Bereumpde astronome en astrofysici
Heioonder volg 'n lieske van belaankrieke wis- en natuurkundege die höbbe bijgedrage aon de kinnes vaan de hiemelliechame en de wèrking vaan de kosmos:
Polytheïsme
't Polytheïsme is 't geluif in mieë gaoje. Gooj veurbiljer zeen de religies vanne Aaj Grieken enne Romeine en sómmige vörm van hindoeïsme. Ouch 't neopaganisme vèltj veur e groeat deil ónger 't polytheïsme.
Polytheïsme wuuertj dökker taengeneuver monotheïsme gestèldj ('t geluif in slechs eine god). Aan hengers van 't hindoeïsme zówwe dao aevel taengeneuver stèlle det al häör gaojen eigentlik neet mieë zeen es de väöl versjillige aspèkte van Bhagwan, d'n eine god, dae in zie gehieël veure miense neet te begriepen is. Aanhengers vanne islam zówwe den weer stèlle det kristene mitte drie-einheid die zie belieje dezelvendje raejenering volge.
Gestèldj wuuertj det de abrahamitische religies (islam, joeadedóm en kristendóm) oearsprunkelik polytheïstisch wore; geleielik aan woort eine god centraal gestèldj (henotheïsme) en toet slot is 't verieëre van en geluiven in anger gaoje verdrónge gewaoren en oetgestórve.
De interpretatie van 't waord "polytheïsme" is dus neet gans vrie vanne religieus waerd vanne persoean dae 't begrip hantjeertj.
Johann Wolfgang von Goethe
thumb|Johann Wolfgang von Goethe Johann Wolfgang von Goethe (28 augustus 1749, Frankfurt am Main – 22 miert 1832, Weimar), geadeld in 1782, waor 'nen Duitsen diechter. Heer publiceerde stökker in diverse genres, inclusief wetensjappelek werk.
Goethe zie literair werk umvat lyriek, drama, verhaolend äövre (in veers en proza), oto-biografische, esthetische, köns- en literairtheorietische zoegood wie natuurkundege gesjrifte.
Goethe waor in zien jóng jaore de veurnaomste vertreijer vaan de Sturm und Drang. Ziene roman  't Leid vaan de jonge Werther  (Die Leiden des jungen Werthers) in 1774 maakde häöm bekind in gans Europa. Later drejde heer in vörm en inhajd nao de ideaole vaan de aajdheid en waor vaanaof de jaore 1790, same mèt Friedrich Schiller, de belaangriekste vertreijer vaan 't Weimars classicisme. In de res vaan Europa stoont heer bekind es typisch Duitsen intellectueel. In Fraankriek waor heer eine vaan de innegste Pruse boe lezinge euver woorte gehawwe op de universiteite. Nog ummertouw weurt heer gebruuk es symbool vaan Duits nationalisme.
Heer weurt gerekend tot de groetse Europese sjrievers en zelfs tot de hoegtepunte vaan de literair wereldhistorie.
Natuurhistorisch Museum
In 't Natuurhistorisch Museum in Mestreech weure groete collecties beheerd op 't gebeed vaan geologie, paleontologie, flora en fauna vaan Zuid-Limburg en umgeving.
In modern exposities weurt e beeld gegeve vaan 't oonstoon vaan 't landschap woe veer noe in leve. 't Museum beheert zoe'n 550.000 objekte. In de collectie bevinde ziech 10.000 soorte en 1000 type-exemplare. 't Zwuurtepunt ligk in 't Bove-Kriet, ouch wel 't Maastrichtien geneump, de periode boe-in 't Zuid-Limburgse mergelland is oontstande.
Ein vaan de proonkjuwele is 'ne mosasauriër dee aon 't ind vaan de jaore negeteg oet de melger vaan de Sint-Pietersberg woort gegraove. 't Indrökwèkkend gereemsel vaan 't bies weurt tentoengestèld oonder de troetelnaom Bèr.
Trivia
't Natuurhistorisch Museum waor in 1995 ei vaan de ierste musea in Nederland mèt 'n eige website.
Links
Website vaan 't Natuurhistorisch Museum
Kim Clijsters
Kim Clijsters (8 juni 1983) ies 'n Belzje tennisster. Zie ies 'n veurmalig nummer 1 van de waereldranglies. Clijsters wón 39 WTA-titels, woavan 3 grandslamtoernooie: de US Open van 2005, van 2009 en van 2010.
Biografie
Clijsters woort gebore in Bilze en ies 'n dochter van de veurmalige voetballer Lei Clijsters. Zie debuteerde in 't proftennis in 1999 op 't toernooi van Antwerpe. 't Seizoen daoveur houw ze es juniore al de finale van Wimbledon gehaold en dubbeltitels gewónne op Roland Garros (mèt Jelena Dokic) en op de US Open (mèt Eva Dyrberg).
Op 20 september 1999 wón Clijsters häöre ièrsjte titel in 't WTA-circuit, namelik 't toernooi van Luxemburg. 'ne Maond later haolde zie same mèt Laurence Courtois de dubbeltitel in Bratislava.
In 2001 bereikde Clijsters veur 't ièrsj de finale van 'n grandslamtoernooi, namelik op Roland Garros in Paries. Clijsters verloor dees finale van Jennifer Capriati mèt 10-12 in de derde set. In 2002 wón zie 't Masterstoernooi in Los Angeles. In 't jaor 2003 wón Clijsters neuge toernooie, woa-ónder nog ins de WTA Masters. Clijsters bereikde de finale op Roland Garros en de US Open, meh verloor allebei de kière van Justine Henin-Hardenne. In diet jaor veurde ze ouch 'n paar weke de waereldranglies aan.
In 2004 verloor Clijsters de finale van de Australian Open, obbenuujts van Justine Henin-Hardenne. Vervolges wón zie twiè toernooie, meh raakde daonao geblesseerd aan häöre pols en koes tièn maond neet tennisse. Ouch privé waore d'r probleme: Clijsters verbrook häör relatie mèt toptennisser Lleyton Hewitt. In februari 2005 maakde Clijsters häöre comeback in Antwerpe. De comeback waor hièl succesvol: Clijsters wón 14 wedsjtrieje op rie en behaolde de titel in Indian Wells en Miami. Nao nog 3 toernooie gewonne te höbbe kaom Clijsters truuk in de top 10 van 't vrouwetennis. Häöre ièrsjte grandslamtitel behaolde Clijsters op de US Open van 2005; in de finale versjloog zie de Française Mary Pierce.
Tiejes de Australian Open van 2006 moos Clijsters opgeve in de hauf finale, meh ze kaom waal weer truuk op de ièrjste plaats van de WTA-ranglies. In mei wón Clijsters 't toernooi van Warschau. Op 't toernooi van Montréal blesseerde Clijsters ziech, woadoor ze häöre US Open-titel neet koes verdedige. Bie häöre rentree in Hasselt wón ze metein 't toernooi.
't Sezoen 2007 begoes Clijsters, sjuus wie 'n jaor ièrder, mèt wins op 't exhibitietoernooi van Hongkong. Ze wón ouch in Sydney, door in de finale te winne van Jelena Janković. In de finale van de Proximus Diamond Games in Antwerpe verloor Clijsters van Amélie Mauresmo.
Op 6 mei 2007 maakde Clijsters op häör website bekènd per direk te sjtoppe mèt professioneel tennis, naodat zie al ièrder houw laote weite dat 2007 häör lètste jaor es tennisster zou zin. Op 13 juli 2007 trouwde Clijsters mèt de Amerikaanse basketballer Brian Lynch. Op 27 februari 2008 woort hun dochter Jada Ellie gebore.
Op 26 mièrt 2009 kóndigde Clijsters häöre comeback in 't WTA-circuit aan. Häör ièrsjte wedstrijd sjpeelde ze op 't toernooi van Cincinnati in augustus van dat jaor. In dat toernooi kaom Clijsters tot de kwartfinale, woa-in ze verloor van Dinara Safina. Clijsters wón vervolges de US Open 2009, woa-aan ze mèt 'n wildcard moch mètdoon. In de finale versjloog ze Caroline Wozniacki.
In 2010 wón Clijsters obbenuujts de US Open. In de finale waor häör tegesjpeelster Vera Zvonareva.
Naodat ze in december 2012 sjtopde mit tennisse en zich aan häör gezin wiejde (ze kreeg e twiede en derde kind), maakde ze in september 2019 bekènd dat ze wilt truukkómme in 't proftennis. Häöre comeback sjteit veur 2020 gepland.
Óndersjeijinge
Kim Clijsters haet versjeije óndersjeijinge gekrege; zoa ies zie versjillende kière "Sjportvrouw van 't Jaor" gewaes in Belsj (1999, 2000, 2001, 2002, 2005) en wón zie in 2001 same mèt Justine Henin-Hardenne de Nationale trofee veur sjportverdeenste. In 2003 woort ze oetgerope tot Belzje "Sjportperseunlikheid van 't Jaor" en kreeg ze 't Groatkruus in de Kroanorde van keuning Albert.
Noordzie
De Noordzie is 'n zie vaan de Atlantische Oceaan die tösse Groet-Brittannië en 't Europees vasteland ligk. De len aon de Ooskant vaan de zie zien Noorwege, Denemarke, Duitsland, Nederland, 't Belsj en 't allernoordelekste stök vaan Fraankriek. In de zie ligke wieneg eilande; boete Helgoland ligke alle eilande in kusgebeje en in ing archipelle, wie de Shetland-eilande, de Orkney-eilande en de Wadde-eilande. D'n Doggersbaank moot kortstoondeg, tösse de lèsten iestied en de wermen tied, 'n eiland zien gewees. De Ooszie löp in de Noordzie euver, zjus wie de es natuurgebeed tamelek unieke Waddezie. De reviere de Maos, de Rijn, de Schelde, de Elbe, de Weser, de Eems, de Theems en de Humber loupe drin oet.
De Noordzie is de dröks bevare zie op de wereld, mèt Maos en Rijn es weeg vaan en nao 't achterland en de Atlantische Oceaan es transportgebeed vaan en nao Afrika en Noord- en Zuid-Amerika. De belangriekste havestei aon dees zie zien Zeebrugge, Antwerpe, Vlissinge, Rotterdam, Amsterdam, Den Helder, Delfzijl, Emden, Bremerhaven, Wilhemshaven, Hamburg, Esbjerg, Oslo, Bergen, Reykjavík, Edinburgh en Londe.
Beiers
thumb|Beiers dialekgebeed sinds 1945. Geel: [[Noord-Beiers; mauf: Midde-Beiers; blauw: Zuid-Beiers.]] Beiers-Oosterieks is de volkstaol vaan 't groetste deil vaan de Duitse deilstaat Beiere, vaan bekans gaans Oosteriek (boete de grènsstreik mèt Zwitserland) en Zuid-Tirol, in Italië. Same mèt 't Alemannisch vörmp 't 't Opperduits. Vergeleke bij 't Alemannisch versjèlt 't Beiers minder sterk vaan 't Standaardduits. Toch is  veur Noord-Duitsers lesteg te verstoon.
Verspreiing
't Beiers weurt gesproke in de deilstaot Beiere, boete 't noordwestelek deil daovaan, boe de Beiere ziech neet höbbe gevesteg. Dat deil vaan Beiere neump me Franken en zien taol Hoegfrankisch. Ouch 't uterste weste vaan de staot is neet Beierstaoleg; 't dao gesproke Swabisch vèlt oonder de Alemannische dialekte. Nog in Duitsland, meh boete Beiere weurt 't Beiers nog in e zuielek puntsje vaan Turinge gesproke, in de buurt vaan Plauen.
't Beiers weurt in 't groetste deil vaan Oosteriek gesproke, meh neet in Vorarlberg. De dao gesproke dialekte valle ouch al oonder 't Alemannisch.
In Zuid-Tirol is 't Beiers algemein inheims, al huurt me in 't zuie dèkser 't Ladin. E paar dörper zien twietaoleg.
Boete de drei hooflen weurt 't Beiers ouch gesproke in Sopron in Hongarije (Duits Ödenburg), zoewie in 't Zwitsers dörp Samnaun. Veur 1945 woort 't Beiers ouch gesproke in zuielek Sudetenland (noe Tsjechië), in en um Bratislava (in 't Duits Pressburg, allewijl Slowakije), en in diverse enclaves in Hongarije, Joegoslavië (allewijl Servië en Slovenië) en Roemenië. Nao d'n Twiede Wereldoorlog zien die sprekers bekaans allemaol nao Duitsland en Oosteriek verdreve.
Kinmerke
De Beierse dialekte deile 'n aontal belaankrieke kinmerke. Ze make nog versjèl tösse de aw ei (oet Aajdhoegduits ai) en de nui ei (oet î): de ierste klink es oa of aa, de lèste klink oongeveer wie in de standaardtaol. Ouch belaankriek is 't gebruuk vaan de persoeneleke veurnaomwäörd eß 'geer' en enk 'uuch', die trökgoon op d'n awwe dualis (meh gewoen 'n sumpel miervoudsbeteikenis höbbe). Wie in gans 't Opperduits besteit de oonvoltoejd verleien tied (Imperfekt) in 't Beiers neet; me gebruuk de voltoejd tegewäördegen tied (Perfekt) um 't verleie oet te drökke. Ouch kinne Beierse dialekte algemein oontrunding zoewie verweiking vaan stumloes plosieve. Veural de aw /t/ is dèks in alle posities 'n [d] gewore.
't Beiers kint diverse dialekte. Zeker 't Middelbeiers is oonderling weer gans divers. De versjèlle betrèkke ziech veural op de meneer boe klinkers weure oetgesproke.
Vitaliteit
't Beiers löp gein acuut gevaor vaan oet te sterve, al löp 't gebruuk devaan wel trök in Beiere en in Zuid-Tirol (boe 't Italiaans veural in de stei terrein wint). In Oosteriek is 't gebruuk vaan 't dialek extreem algemein.
Rundskop
Taol
Neve Nederlands (op z'n Vlaoms) en Frans (op z'n Waols) woort ouch veur e groet deil Limbörgs gesproke. De dialekte versjèlle. 't Limbörgs wat de Vlaominge spreke in de film, oonderein, is 'ne misjmasj vaan Centraol-Limbörgse dialekte, die 't mies in de buurt koume vaan 't Kinders. Daoneve späölt ouch 'ne Braobantse acteur oet Nederland, Frank Lammers, mèt in de film. Allewel heer in 't ech 't Limbörgs neet riechteg sprik, heet heer veur deze film de Limbörgse teks oet ziene kop mote liere. Dudelek is tot heer gei Limbörgs dialek sprik oet 't Bèlsj. Zien dialek heet 't mies eweg vaan 't AGL (Algemein Gesjreve Limburgs), aongezeen 't dialek 'ne misjmasj is vaan Sittards, Remuns en Geleens. Heer sprik beveurbeeld vaan ich en dich, dewijl de Belzje in de film vaan iech en ow spreke. Daoneve zeet heer ouch dèkser kalle, veur de res heet me 't in de film ummertouw euver praote. 't Kump evels nörges in de film ter spraoke tot heer 'n aander dialek spreek. Woersjijnelek is de bedoeling gewees tot 't groets gedeilte vaan 't publiek (lui die gein Limbörgs spreke) dit neet in de gate zouwe höbbe.
Verhaol
De jonge Limbörgse vètmèster Jacky Vanmarsenille oet Sintruin weurt door 'ne malafide viearts gevraog om 'nen deal te slete mèt 'ne beruchte Wes-Vlaomse vleisboer. De moord op 'ne federaole govie en 'n oonverwachte confrontatie mèt e mysterieus geheim oet zien gesjiedenis zètte evels 'n reeks gebäörtenisse in geng mèt wiedgaonde gevolge.
Sud Aviation Caravelle
thumb|right|Sud Aviation Caravelle De Sud Aviation Caravelle is 'n Frans vleegtuug det door Sud Aviation waerdje geboewjd. 't Waas, net wie de Amerikaanse DC-9, de Ingelse BAC-1-11 en de Russische Tu-134 Crusty, mit twee motors oetgerös die aan'ne sjtert waare gemonteerdj. Ouch haaje dees vleegtuuge relatief grote vleugels en ein hoogteroer det baovenaan de sjtert waas gemonteerdj. De Caravelle waas 't eerste sjtraolverkeersvleegtuug det in Frankriek waerdje ontwikkeldj en geboewdj. Ze waerdje ontwikkeldj om plaats te kinne beeje aan zo’n 52 miense, maar dees capaciteit waerdje later vergroot. D'r waerdje versjillendje versies ontwikkeldj zowie de Mk.12 dae 4,24 m. langer waas dan 't prototype en plaats kos beeje aan max. 140 passageers. Naodet in de jaore ’80 't vleegtuug door väöl maatsjappieje mit taegezin oet deens waerdje gehaoldj omdet ze neet meer economisch waare, waerdje ze doorverkoch om vervolges te waere omgeboewdj toet vrach- of VIP-vleegtuug.
Technische gegaeves
Lengte: 36,23 m.
Breidte: 34,29 m.
Wienesrao
thumb|Vuurbörch en grach van Kesjtieël Wienesroa Wienesroa (Hollendsj: Wijnandsrade; sjpreëk oet: Wieënesroaë) is e dörp in de gemeënte Baekdale in Zuud Limburg geleëge aan de Hölsbergerbeëk. Bis 1982 waor 't 'n zelfsjendige gemeënte daonao hoeërt 't bies 2019 bie de gemeënte Nut. Op 1 januari 2014 woeënde d'r 1.700 luuj i Wienesroa.
Sud Aviation Caravelle
Technische gegaeves
Heugte: 9,02 m.
Max. sjnelheid: 825 km/u
Vleegbereik: 4050 km.
Wienesrao
Buurtsjappe
Buurtsjappe van Wienesroa zunt:
Kesjtieël en kèrk
De Sjteëveskèrk (Heilige Stephanus), neëve 't kesjtieël, is geboewd in d'r 17e ieëw, meh de parochie, woeë aoëch de buurtsjappe Zjwier, Vink en Laor bie hure is ouwer. Naoë d'r Twieëde weëreldoerlog is d'r taore vernuujd en 't sjeëp woert doeë aoëch groeëter gemak. 'n Kapelke op 'n sjplitsing aan d'r weëg nao Hunnekem wuurt 't Sjteëveshuuske (aoëch gewiejd aan Stephanus) genump.
Groeëte häöf
Groeëte häöëf i en rónd Raoë zint: De ouw Bóngert; de Bóngert en (Te) Nietese (Nijthuizen).
Chriet Titulaer
thumb|right|Chriet Titulaer Chriet Titulaer (Houblierik, 9 mei 1943 — Driebergen, 22 of 23 april 2017 ) waor 'ne Nederlandse weitesjapper, televisiepresentator en sjriever.
Markante versjiening
Titulaer sjteit bekènd um zien markant uterlik mèt 'n biezunjer model baard, volges häömzelf en angere, model tuinkebouter, en zien apaarte sjtum mèt ein typisch Limburgse "zachte g". Dees kènmerke drage biej aan zien ónmiddellike herkènbaarheid. Ziene veurnaam "Chriet", sóms ouch "Chrit(je)", is ein in Limburg gangbare verkorting van Christiaan of Christoffel. De Limburgse oetsjpraok van de ch in al dees variante is ein k. De correcte oetsjpraoak van "Chriet" is dus Kriet.
Biografie
Titulaer doorleep de middelbare sjoal op 't Venlose St.-Thomascollege (noe Valuas College). Hae sjtudeerde vervolges aan wiskönde en natuurkönde aan de Universiteit van Utrech, mèt es hoofvak sjterrekönde, en waas daonaeve lid van de sjtudentevereiniging CS Veritas. Tiedes zien sjtudie richde hae, same mèt Ton Smit, op 18 april 1965 de aafdeiling Venlo van de Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde op geneump nao Jean Delsing. ’n Jaor later organiseerde hae de expezisie "Mens en het Heelal", indertied de groatste waer-, sjterre- en ruumdevaartköndige manifestatie die oats in Nederlandj is gehawwe. Nao ein tweëtal jaore in de VS en daonao tweë jaor in Frankriek es astronoom gewirk te höbbe woort hae aangesjtèld es presentator op de Nederlandse radio en TV van programma's euver weitesjap en techniek. Tösje 1970 en 1990 waas hae väölvöldig op de televisie te zeen. Zien populariteit begoosj pas ech es medepresentator (same mèt Henk Terlingen, "Apollo Henkie") van 't live televisieversjlaag van de eësjte landing op de maon in 1969 mèt de Apollo 11. Ouch waas hae commentator biej de live-oetzending van de lancering van de Space Shuttle Columbia in 1981.
Titulaer waor lange tied woonachtig in Houten. Zien lèste jaore brach hae door in e verzörgingstehoes in Driebergen.
Televisieproducer en sjriever
Later in 1983 begoosj Titulaer zien eige televisie mediaproductiebedrief Chriet Titulaer Producties BV en wirkde hae väöl veur TELEAC en de TROS. Hae produceerde populaire programma's es TROS Wondere Wereld en televisiecursusse zoa-es Moderne Sterrenkunde en Nederland en het Weer.
Hae is medeoprichter van de inmiddels ter ziele gegaone projecte Huis van de Toekomst, Kantoor van de Toekomst en Ziekenhuis van de Toekomst. Ouch waas hae mede-initiatiefnummer van 't recreatief-educatief park veur sjterrekönde en ruumdevaart 't Cosmo Science Center in Noord-Brabant. Dit lètste initiatief is oetentelik noats van de gróndj gekómme.
In 1986 organiseerde hae de ruumdevaart-manifestatie Space '86 in de Jaarbeurs in Utrecht. Ter promotie hiejvan leet hae tiedelik ein gesjilderde Saturnus V-raket op ware groade taenge de Utrechtse Domtaore aanbrènge, aangezeen zoawaal de raket es de taore óngeveër 110 maeter hoag zint. Titulaer sjreef ouch versjeije populair-weitesjappelike beuk euver techniek, ruumdevaart, computers, IT, waer- en sjterrekönde. Hae is nog altied eine groate pleitbezörger van weitesjap en techniek en wirt dèks gevraog es inleidend sjpraeker biej aevenemènte op dit gebeed en veur themadaag op sjoale en universiteite. Allewiel zint optraejes van Titulaer veur radio en televisie eërder oetzunjering gewore.
Planetoïde 12133 Titulaer
Ein planetoïde is nao häöm verneump: 12133 Titulaer. Aopebaar-vervoorsbedrief Veolia neumpde ein van häör Velios-treine nao häöm.
Imitaties
Chriet Titulaer wirt door versjeije cabaretiers/komieke geïmiteerd. In t program Shockradio woort hae in de jaore neugetig door Hilbert Elskamp geïmiteerd. Ouch Robert Paul deeg dit dèks. Diederik van Vleuten deeg in 't radioprogram "Spijkers met koppen" sóms ein imitatie van Titulaer.
In 1983 imiteerde André van Duin häöm in "De Tele-Theatershow" in ein sketch euver bekènde Nederlandse artieste. In dees sketch goof Van Duin es Titulaer ein verhanjeling euver reize nao de ruumde en gebruukde daorbiej ein tennisracket mèt bal. In 't televisieprogram dat André van Duin eindj jaore tachtig biej RTL4 hèj, woorte in de rubriek "Het ei van Co Lumbus" allerlei oetvènjers mèt hun vènjinge op komische wies door Van Duin gepresenteerd. Hiejin sjpeelde Van Duin 't typetje van oetvènjer mèt brilke, baard en Limburgs accent, wo-in hae groate geliekenis vertoande mèt Titulaer. De juryleje die de oetvènjinge moosjte beaordeile ware Viola Holt en Frits Bom.
Eifel
thumb|De ligking van de Eifel in [[Duutsjland|Dütsjlank ]] thumb|Me kan hei hieel good zieë dat de [[Ardenne en de Eifel ee gebirgde vörme dat begrens weëd durch de revere de Semois, de Maas, d'r Rien en de Moezel.]] thumb|Typisch Eifellanksjap De Eifel (sjpreëk oet op 't Hoeëgdütsj wie "Aif'l", i g'n Eifel zelf zeët me "Eefel" of "Eifel", mit Limburgse ei-klank en soms 'n dikke l) is 't oeëstelig deel van 't Eifel-Ardennemassief i de Dütsje bóndssjtate Noordrien-Wesfale en Rienland-Palts en in 't oeëste va g'n Belsje Luuk. 't Mieës 5.300 km² en 't gebirgde is óngerdeel van 't Rienlanks Leisjteëgebirgde, welk zich sjtrek va d'r Ardenne op 't Belsj tót d'r Taunus i Hesse. De Eifel weëd begrens durch d'r Nederriensen bóch (noardelig), 't Westerwald (oeëstelig) mit d'r Rien as de sjei tusje de gebirgdes. Zudelig vörmt de Moezel de sjei mit d'r Hunsrück. Westelig markere de revere de Sauer en de Our op g'n grens mit Luxemburg en 't Hoeëg Ven in 't Belsj de wesgrens van 't gebirgde.
Geologie
De Eifel in untsjtange in 't tiedperk van 't Devoon (ung. 419-358 miljoen jöare geleje). De tropische zieë hat d'r toen vuur gezörg dat vuurnamelig kleiige sedimenten en kalke zich op g'ne zieëboëm ophópde. Heidurch is durch ing combinatie va tied, drök (óch tektonische processe, oeë durch berge untsjtange) en vacuüm 't metamorfe gesjteente leisjteen en Devonisch kalksjteen untsjtange, dat me op vöal plaatsje kin vinge. De Ardenne, Hunsrück en Taunus zint op d'r zelfde wies untsjtange. I de umgeëving van Oake ligke aafzettinge van 't Carboon (359-299 miljoen jöare geleje) aa g'n oppervlaak. Óch gesjteente oet 't Cambrium en 't Ordovicium kint me hei vinge. In 't Carboon goof 't zoeëwaal marien aafzettinge as lankaafzettinge. 't Guëf beivuurbeeld fossiele va korale, meh óch lieëgskes zand mit sjteenkoal d'r tusje, wat verroajd dat 't plantegreuj op lank goof. Dees aafzetting kunt óch vuur bei 't Zuud-Limburgse dörp Ieëpe i ge daal va de Geul en ligk noardeliger i d'r Nederriensen Bóch mieër aa g'n oppervlak. 't Zudelige gedeelte i g'n zoeëgeneumde Vulkan- en Osteifel bevat vöal basalt (gesjtóld lava) en tuf (versjteend as) die untsjtange as gevólg va vulkanische aktiviteet in 't Tertair. Nag sjteets guëf 't vulkanisme i de Eifel: d'r boëm hef zich mit 1 tót 2 millimeter per joar umhoeëg. De letste oetbasjting woar zoeën 10.500 jöare trük.
Flora en fauna
thumb|Typisch vegetatie op 't Hoeëg Ven: [[Dophei, Piepegraas en Beenbreek ]] thumb|D'r Rursee i d'r Nordeifel. I g'n Nordeifel en Vulkaneifel guëf 't vöal naaldbeum meh óch gemengd busj, dewiel 't in 't Ahrgebirgde mieë loofbeum guëf. De Ost- en Südeifel zint mieër gekoeltiveerd, meh de Osteifel is get deechder bevólk. 't Guëf óch mere, oeë va de vulkanische Maare (mit d'r Laacher See as groeëtste) de wichtigste zint. 't Guëf óch sjtuwmere, wie de Rurstausee i g'n Nordeifel, oeëstelig va Monschau. Veen is te vinke op 't Hoeëg Ven en Hei greujt aa de range va g'n Nordeifel en óch op 't Hoeëg Ven. De mieër aafgeleëge sjtökke i g'n Sjnee-eifel herberg oernatoer. Hei kómme óch wil katte en seër inkele jöare óch lósse vuur. Dit gebeed is ungergebrach in 't Natoerpark Hohes Venn-Nordeifel. 't Nationaal park Eifel ligk aa g'n sjtuwmere te midde va dat groeëtere natoerpark. De Vulkaneifel en de Südeifel herberge óch natoerreservater.
Berg
't Eifellanksjap kenmerk zich durch geërodeerde berg die dök igesjlieëte zint durch revere en baaksjkes. De berg zint mieëtstes tusje de 400-600 meter hoeëg en valle neet ummer i de umgeëving op. D'r Schwarze Mann i g'n Schnee-Eifel is waal 'ne markanten top. D'r hoeëgste berg is evvel de Hohe Acht mit 747 meter boave zieënivo.
Revere
De Eifel hat e groeët aatal revere en bake, die behure tót 't sjtruimgebeed va de revere d'r Rien en de Maas.
Wichtige plaatsj
De Eifel weëd globaal begrens durch veer groeëte sjteëj, namelig: Oake, Kölle, Koblenz en Trier. Vöal anger wichtige plaatsj mit e verzörgingsgebeed va beteëkenis guëf 't dök aa g'ne rank van 't gebirgde (en dös óch i de dale va d'r Rien en de Moezel). Zölke groeëte sjteëj zint: Stolberg, Euskirchen, Düren, Bad Neuenahr-Ahrweiler en Andernach. Groeëte plaatsj i g'n Eifel zelf zint beivuurbild Bitburg, Prüm, Wittlich, Daun, Mayen, Bad Münstereifel en Blankenheim. Aa g'ne Belsje ziej va d'r grens zint Eupe, Raeren, Bütgenbach en Sankt Vith wier groeëtere plaatsj. Anger plaatsje wie Monschau en Heimbach i g'n Nordeifel, de Moezelsjtedsjes Traben-Trarbach, Bernkastel-Kues en Cochem i g'n Moezeldaal en Altenahr in 't Ahrgebirgde zint toeristische trekpleistesj. Aa Belsje ziej sjteet Burg-Reuland op 't dreilengerpunt mit Luxemburg en Dütsjlank bekank as toeristisch sjtedsje.
Sjproak
In t noarde va e Eifel weëd Ripuarisch gekald, dat sjterk deet dinke aan 't Limburgs en in 't zude kalt me e Moezelfrankisch dialek, dat mieër voet hat van 't Luxemburgs. De grens tusje de bóndssjtate Noardrien-Wesfale en Rienland-Palts markeert ongevaer de sjproakgrens. Aa g'ne Belsje kank zint dat de plaatsje Bütgenbach en Büllingen. Doa unger kalt me 't Moezelfrankisch, dat mieër noa 't Luxemburgs neig. I de rankgebeder bei Eupe kalt me 't Platdütsj, dat örgesj tusje 't Limburgs en Ripuarisch i sjteet, meh get oeësteliger i Roare kalt me wier Ripuarisch.
Grens Ardenne-Eifel
De grens tusje de twieë gebirgdes weëd mieëtstes gevörmt durch de sjproakgrens tusje 't Franzuësisj en 't Dütsj. 't Franssjproakig gedeelte weëd dan de Ardenne genumt en 't Dütsjsjproakig gedeelte heësj de Eifel. Sóms weëd evvel óch gewoeën de politische grenze aagehoate. Dütsjsjproakig Belsj weëd dan óch tót de Ardenne gerekend.
Sages en Eifelkrimis
De Eifel woar durch höar aafgeleëge ligking en weuste natoer dök 't toneel va 'n sjkala aa sages verhaler uëver vreëme versjinsele wie geister, hellehónge en hekserie. Nasjlaagwirke, wie Sagen und Geschichten aus der Westeifel va Matthias Zenders, besjrieëve de sages die zich aafsjpieële i de dörpkes va g'n Weseifel en i g'n sjtrieëk tusje Sankt Vith en Monschau. De Eifel is óch 't toneel i de Eifel-Krimis va d'r bekanke sjrieëver Jacques Berndorf. I Hillesheim sjteet e museum en guëf 't e sjpeciaal sjpatsierpad mit de Eifelkrimis as thema. Dit museum hat 30.000 misdaadromans en hat doamit de groeëtste collectie aa misdaadromans i Dütsjlank.
Economie
Van aodsher is de Eifel e agrarisch gebeed, meh i d'r twintigsten ieëw kam 't toerisme op. De industrie hat zich i groeëte deler va de Eifel koum óntwikkelt. Inkel in 't vlaker gedeelte va de Osteifel bei Koblenz guëf 't get industrie va beteëkenis. Rónk Wittlich en i de daler va de Ahr, d'r Rien en de Moezel guëf 't intensieve wienboew en i g'ne Islek, teënge de grens mit Luxemburg weëd hop geteeld vuur de broewerie va Bitburger. Bekank zint de mineraalwatermerke Gerolstein en Apollinaris.
Zoeëwaal wingter- es zomertoerisme zint wichtige brónne van inkómste vuur de lüj in 't gebeed. 't Ganse joar lang trek d'r Eifel toeriste en sjportesj aan, oeë unger óch vöal Nederlanders. Bekangde wintersjportgebede ligke in 't weste va g'n Eifel. Sjpatsiere en fietsjrenne vink 't ganse joar lang plaatsj in alle deler van 't gebirgde. D'r Eifelverein organiseert sjpatsiertóchte en óngerhaod e netwirk va pader. Wildwatervare is óch 'n vöal beoefende sjport. Vuural vuur Nederlandesj is de Eifel 't ieësjte gebeed, oeë dees sjport beoefend kin weëde. 't Guëf wieër vöal accomodaties en vuural i g'n Vulkaneifel ligke wellnessresorts en "Luftkurorte". Óch in Oake is e thermaalbad. Monschau en 't Moezeldaal zint 't miesbezóch. Bei Nürburg ligk d'r Nürburgring, oeë autoraces weëde georganiseerd.
Mienboew
Op klinge sjaal vink mienboew plaatsj. Vuurnamelig i g'n Vulkan-Eifel weëde de vulkanische gesjteentes basalt, leisjteen, gips en tuf aafgeboewd. Aa de noardelige range va g'n Eifel (bei d'r Rheinisches Braunkohlrevier), weëde broenkoale aafgeboewd. 'n Daagboewmien aa g'ne noardelige rank va de Eifel is de daagboewmien Inden, dat zich globaal tusje Euskirchen en Jöllesch bevink. Óch sjteenkoal kunt hei vuur, meh neet i economisch winbare concentraties.
Verkieër
De Eifel is beriekbaar via d'r sjnelweëg A61 en A1. De A1 is noe ungerbróke tusje de plaatsje Bad Münstereifel en Daun, meh op langer termien weëd de autobaan durchgetrókke. Vanaaf Koblenz guëf 't de sjnelweëg A48 noa Luxemburg, deë vanaaf Trier tót de Luxemburgse grens de nummer A64 draag. De A60 lup va Wittlich bei d'r Moezel noa de Belsje grens bei Sankt Vith. Wichtige secundaire weëg zint d'r B49, B50, B51 en d'r B257. D'r B53 vuët durch 't Moezeldaal en passeert vöal kling dörpkes. Óch vuëre mieërder ieëzerweëg durch 't Eifelgebeed, wie de Ahrtalbahn, Erfttalbahn, Eifelquerbahn, Rurtalbahn en de Brohltalbahn. De Vennbahn hat 'n beizunger gesjichde. Dizze vuurmaligen ieëzerweëg vuët va Troisvierges i Luxemburg noa Oake en mós zoeë bei wichtige industriegebeder vuurzieë va sjteenkoale en ieëzerets. Groeëte deler vuëre durch de Belsje Eifel, meh bei Monschau en Roetgen ligke gedeelte van 't gleis i Dütsjlank. Dees gedeelte woeëde noa 't Verdraag van Versailles in 1919 aan 't Belsj toegeveug. Doadurch guëf 't doa nag sjteets inkel Dütsje enclaves. 't Gleis deent hüj neet meh as ieëzerweëg.
Brónne
''Dit attikel baseert zich op 't corresponderend Dütsjsjproakig en Nederlandssjproakig attikel. Óch is gebroekgemak va dees pazjena.''
Pietsje
Pietsje is ein Limburgs woord dat sjteit veur meërdere beteikenisse.
'n Zaklantaere wirt in Limburgse dialekte ouch waal ein pietsjlamp geneump. ’n Nieptang wirt in Limburgse dialekte 'n pietsjtang geneump. 'ne Drökknóp (Nederlands: drukknop) wirt in väöl Limburgse dialekte 'ne pietsjknóp geneump (biejveurbeeld eine leechsjakelaer), 'ne drökknoup (Nederlands: drukknoop) wirt dan ouch waal 'ne pietsjknoup geneump.
Emes dae nogal eine pikkerd is mèt aete wirt in väöl Limburgse dialekte ouch waal ein pietsjkónt geneump.
Etymologie
Pietsje is ein vorm van biete. ’t Woord is aafgeleid van ’t Middenederlands en Middelnederduutsj woord pitsen (aafpitsen), dat weer aafgeleid is van ’t Latiens woord petium. ’t Frans woord hiejveur is pincer (vertaling = kniepe).
Klophings
'ne Klophings (sóms ouch karhings) is 'ne Limburgse sjelnaam veur emes dae nörges veur doug of veur emes dae es vechtersbaas bekènd sjteit.
Herkóms
In vreuger tieje woorte hengste dèks gecastreerd door ’t verbriezele, ’t zoagenaamde kloppe, van de teelballe. De bedoeling hiejvan waas óm de hings röstiger te make wodoor hae meer van zien sjpierkrach koosj gebruuk make. 'ne Hings dae zoa ónvruchbaar waas gemaak woort dan klophings geneump. 'ne Hings wobiej ein of tweë teelballe ware ingedaald woort ouch waal klophings geneump. Woort de hings gebruuk veur ’t trèkke van ein kar, dan sjprook me meistal van eine karhings.
Later is de naam klophings in gebruuk geraak veur 'ne niksnöt dae es vechtersbaas bekènd sjteit. 'ne Karhings haet in oarspjróng dezelfde beteikenis es klophings, allein wirt dees oetdrökking noe meistal gebruuk veur ’n ónbesjóf emes.
Moereflaaj
thumb|right|Geluidsfragment euver moereflaaj († Bairke vanne Seel) 'n Moereflaaj is 'n saort flaaj, belag mit gesjaafdje moere. In Mofert is dees flaaj 'n dörpsspecialiteit.
Veurbeeldjzin: Es se vreuger die Moferter kwaod wóls höbbe, mósdje se-n es vraemdje zègke det zie nieks es moereflaaj en paersvleis ote.
Vastelaovesvereiniging
'n Vastelaovesvereiniging of carnavalsvereiniging ies 'n vereiniging van en veur vastelaovesvierdersj die activiteite mèt en róndum de viering van vastelaovend organiseert. Vastelaovesvereiniginge organisere zietinge, zörge dat d'r 'ne prins weurt oetgerope en dat d'r 'n raod van èlf ies, organisere d'n optoch en eventueel ouch de boerebroelof.
De vastelaovesvereiniginge in Limburg zint opgeriech nao veurbeeld van die in 't Duutsj Rienland, mèt name Kölle, Düsseldorf en Aoke. In Mestreech riechde 'n aantal notabele in 1839 de sociëteit Momus op, destieds de ièrsjte vastelaovesvereiniging van Nederland. De Momus haet bies 1939 besjtange, meh rónd de ièwwiesseling heel häören invlood op de organisatie eigelik op. In Venlo woort in 1842 de Jocus opgeriech. Dit ies de oudste nog besjtaonde carnavalsvereiniging van Nederland. De Jocus heel in 1843 de ièrsjte zietting, nao Duutsj veurbeeld. In Valkeberg riechde me in 1879 de Mirlitophile op. In Zittert volgde in 1881 De Marotte, die in 1890 de ièrsjte prins in Limburg oetrepe. De vastelaovesvereiniginge houwe in daen tied ouch 'ne bevorderende invlood op de verbreiing van 't gesjreve Limburgs.
Sómmige vastelaovesvereiniginge zint vereinig in euverkoepelende organisaties wie de Samewirkende Limburgse Vastelaovesvereniginge (SVL) en de Bond van Carnavalsverenigingen in Limburg (BCL) in Nederlands Limburg en de Limburgse Vereniging voor Karnavalsevenementen (LIVEKE) in Belsj Limburg. In Europees verband zint dees dan weer georganiseerd in de Närrische Europäische Gemeinschaft (NEG).
Muze
thumb|250px|Polyhymnia, de muze van de rethorica en de gewiejde leder De näöege Muze (Grieks: Μοῦσαι), ooch waal Parnassides geneumd nao hön wonplaatsj op de Parnassus, waore de Griekse godinnen van de kunste en weitesjap. 'ne Taempel ter ieëre van de muze waor in 't grieks: Mouseion (museum). De muze waore begeleidsters van Apollo. Ze vertoefde 't leefs op berg. Ze bewonde d'r Olympus an d'r kaant van Piëria. Ze verbleve ooch op de mèt graas begreujde vlaktes van d'r Helikon, bie hön bron Hippocrene, en op d'r Parnassus, bie de Kastalia-bron. An d'r voot van d'r Helikon wedieverde de Pieriden, de dochters van d'r Macedonische köning Piërus, mèt de muze, bies ze dör hön in eksters waoërte verenderd. De Romeine identificeerde de muze later mèt Italiaanse bronnimfen, de Camenae.
Tungers
't Tungers is 't Limburgs dialek vaan de stad Tóngere. Dit dialek is meen of mie representatief veur 't Tóngerland meh oondersjeit ziech dudelek vaan de plattelandsdialekte daorum eweg.
Muze
De driej muze
Apollodorus van Athene neumt Mnemosyne ('geheuge') de moder van de driej muze, die aanvankelèk vörkieëme es triade. Name vör de driejvoudige muze waren Melete ('meditatie'), Mneme ('herinnering') en Aeode ('leed'). Volges Hesiodus waore ze de dochters van Moder Aeërd en de Loch.
Pat
Pat is oorsjpronkelek 'ne term oet 't sjake en betekent dat 'ne sjpäöler gene reglementaire zat mieë kan doeë d.w.z. e kan gene zat mie doeë zoonder zichèges sjaak te zètte. Pat gèft allewiel remise of gelieksjpèl.
Tungers
Kinmerke
't Tungers is e Wes-Limburgs dialek: dat wèlt zègke tot Tóngere ten weste ("links") vaan de doe-gijlien ligk. Wie in de ganse Haspegouw weure de î en de û es diftonge gerealiseerd (in 't geval vaan Tóngere es aai en ooi), en zeet me hei bier en goed (tegeneuver 't oostelek beer en good). 'n Oostelek kinmerk is de sj- in de anlaut.
Muze
De näöege muze
De näöegevoudige muze met häör functies kwieëm vör 't örsj vör bie Hesiodus. Vanaaf de Renaissance gaove kunstenaere de muze meistal de attribute oet de lies van Cesare Ripa, oet ziene Iconologia (1593). De muzes höbbe hunne naam gegeve aan alle plaatse, die gewiejd were aan kuns: de musea.
Website
'n Website (ouch wel gewoen site geneump) is 'n verzameling van samehangende webpagina's, pleetsjes, video's en aandere illeminte die op 't wereldwije web (World Wide Web) op 't Internet te bereike zien. De pagina's zien opgemaak in 'n taol die HTML weurt geneump, same mèt opmaakilleminte in CSS. Daoneve weurt veur dynamiek gebruuk gemaak vaan Javascript.
Tungers
Kinmerke
Tongere ligk in e beperk gebeed woe de sj- en 't woord dzjie nevenein veurkoume: de doe-gijlien en de Panninger Seitenlinie kruse ziech tösse Hasselt en Genk; daobove begint e gebeed woe de umgekierde situatie hiers (Wieërts, Venloos).
Muze
Mythologie
In de mythologie van 't aod Griekeland waore de näöege muze dochters van Zeus of van de Romeinse geisverwant Jupiter en de zösters van Apollo. Ze bewonde same d'r zangberg Helikon. Ze woerte es aanvankelik nimfe, bedeendes van de Apollo, in zien rol es de god van muziek en kuns.
Pat
Analyse bórdópsjtèlling
Och al haat zjwart nog väöl materiaal, e kan gene reglementaire zat doeë en sjtèèt dus pat. De sjtukwaeërd en de positie van de sjtukker óp 't bórd va wit is evvel väöl baeëter en sjerker wie die van zjwart en dat zów töt winst va wit mótte leide. Zjwart zów normaal gezieë dis partiej verlere mae is d'r in gesjlaagd öm via 'n patsjtèlling 'ne remise aaf te dwinge.
Tungers
Cultivatie
't Tungers heet wat betref literair traditie 'ne veursproonk op ander Belsj-Limburgse stei: Al in 1917 woort 'ne diechbundel in dit dialek gepubliceerd door Jules Frère ('t Druvig Bukske). In de jaore tacheteg versjeen 'n idioticon, 'n spreekwoordelies en 'nen echten dictionair euver dit dialek. D't Idioticon en de spreekwoordelies heite resp. ''Zo zègge zê dat én Tóngërë. Púmpkëskal. (1985) en Nòg Púmpkëskal (1989) en koume vaan de haand vaan Ludo Severijns; d'n Túngërsë Diksjënéér'' is oet 1986 en stoont oonder redactie vaan André Stevens. Alle drei werke gebruke 'n eigenaardege spelling, feitelek allein in gebruuk veur 't Tungers en veural opvallend door 't gebruuk vaan de ë veur de sjwa. Allewel tot dees spelling veur de gemiddelden dialekspreker neet gemekelek te liere is, is ze, in tegestèlling tot de spelling-Staelens vaan d'n Dieksjenèèr van 't (H)essels, wel op sjriefmasjiene en teksverwèrkers te gebruke.
Website
Ein pagina weurt miestal de homepage (de thoespagina) geneump. Dit is de pagina woes-te in 't algemein es ierste opkumps es-te nao de website touwgeis.