cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wien
left|thumb|Roeje wien Wien is 'ne maoteg alcoholischen draank dee gemaak weurt oet fermentatie vaan vröchtesappe of honing. Euver 't algemein versteit me oonder wien 'nen draank oet droeve, veur de ander soorte zuug vröchtewien en honingwien. Binne de droevewien gief 't noch atypische soorte wie moussante wien (champagne en dergeleke), versterkde wien (xereswien =sherry, port, madeirawien) en neet-oetgefermenteerde wien wie nuiwien.
Deur (boew)
Deure kónne zeen gemaak van hout, kónsstof, kartón, metaal of glaas. Ze kómme veur in alderhenj aan types, wie drejdeure, sjuufdeure, klapdeure, brandjdeure, enz.
Wien
't Drinke vaan wien gelt binne de westerse sameleving es teike van cultivatie en besjaving, veuropgestèld tot d'n drinker ziech daobij aon 'n etiket hèlt. De wetensjap die de eigensjappe en historie vaan de wien besjrijf hèt oenologie (ouch wel vinologie).
Historie
Wie ouch beer is wien al in vreug tije, doezende jaore veur Christus, in Iraan en Mesopotamië trökgevoonde. Vermoedelek is 't oets per vergissing oontdèk. Wien verspreide ziech denao lankzaamaon euver Arabië, de Levant, Egypte en Törkije en bereikde tenslotte ouch Griekeland.
In de Aajdheid
Bij de aw Grieke naom wien 'n veurnaom plaots in. De god vaan de wien, Bacchus of Dionysus, stoont hoeg aongesjreve en symposia, bijeinkomste boe-op me same droonk en boebij dèks hore waore ingeheurd, waore gein sumpel drinkgelage meh rituele veur dee god. Allein aon 't begin vaan e symposium woort de wien zuver gedroonke, daoboete droonk me häöm ummer mèt water verdund, gewuunlik twie deile wien op vijf water. Oonverdunde wien gol es barbaars.
De wien die me in 't aajd Griekeland teelde, waor relatief riek aon alcohol: oongeveer 15%. Me oondersjeide drei kleure. Roeje wien, witte wien en barnsteinkleurege wien, en drei smake, zeut (glykazoon), haaf-druug (autokratos) en druug (austeros). Me meinde tot wien mèt de jaore beter woort. De bèste wien woort gemaak op Chios, Lesbos en 't sjeereiland Chalkidikè. Aon dee wien woort ummer haars touwgevoog, um ze te conservere. Deze wien, de retsina, weurt nog ummer gemaak.
De Roemeine droonke aonvaankelek 'n soort beer (cervisia) meh gónge oonder Grieksen invlood euver op 't drinke vaan wien. In d'n tied vaan de groete Roemeinse vereuveringe brachte ze de wien euveral in 't riek boe droeve kóste greuje.
De Byzantijne droonke väöl gekruide wien, beveurbeeld mèt lavendel, anies, peper of zelfs roezebleedsjes. Neve de aw Griekse wiengebejer woort d'n draank noe ouch op Kreta en Euboia vaan belang.
In de Middeliewe
In de Middeliewe woort wien ouch in eus streke väöl gedroonke, vaanwege de slechte kwaliteit vaan 't water in de stei. 't Waor evels wel allein veur de rieker lui, umtot de wien geïmporteerd mós weure.
Oonder de Ingelse bezètting vaan Aquitanië kaome dao de Bordeauxwijne op. Die woorte nog iewe later door de Ingelse verhandeld, wie ouch sherry en port. Nao d'n opkoms vaan de Bourgondische Staot woorte ouch Bourgondische wijne hiel populair. Zoe kraog de Franse wien 'ne goje naom dee heer neet mie zouw verlere.
Santfort
Santfort is e klein gehuch bie Hunsel en Ittervoort inne gemèndje Leudaal. 't Ligk anen oprit vanne A2 (Gratem) en ane Napoleonsbaan. Santfort ligk tösse Sjillershei (richting Hunsel), Baarstraot (richting Thoear), e bedriefsterrein bie Ittervoort, Gratem en Panhael in.
Wien
In de Nuien Tied
In de zevetiende iew woort de körk algemein, zoetot me wien laank kós conservere zoonder touwveuging vaan middele die de smaak zouwe beïnvloede. In deen tied naome de Nederlanders vaan de Ingelse d'n handel in Bordeauxwijne euver.
Santfort
De volgendje waeg ligken in Santfort: Napoleonsbaan-Zuud, Bookenderwaeg, Santforterstraot en Veldjwaeg.
Wien
In de Nuien Tied
In de negetiende iew woorte de Franse wingerde door de droufloes getroffe, die de ganse industrie dreigde plat te lègke. 't Lökde Louis Pasteur evels dees loes trök te dringe. Aon 't ind vaan de negetiende iew woort de Médoc es kwaliteitswien mèt streng eise vasgelag. In 1907 woort in de Franse constitutie vasgelag wie wien geproduceerd mós weure; dit had tot gevolg tot wiene vaan ander vröchte es droeve neet zoonder mie wien mie geneump mochte weure.
Veurnaom wienlen vaan allewijl
In o.m. de Vereinegde Staote, Australië, Zuid-Afrika en Chili weurt wien geproduceerd dee veural sterk op de Franse liek, meh o.m. door machinaal processe väöl gojekouper is.
Sins einege jaore weurt ouch in Nederland en Vlaandere wien verbouwd. Veural in 't Limburgse Heuvelland lik, sinds de jaore 90 van de 20e iew, 'n aontal wiengaarde. 't Geit dan veurnaomelek um witte wien. Door de klimaotverandering heet de wienbouw in dees umgeving woersjijnelek 'n gooj touwkoms.
Roeje wien, witte wien en rosé
thumb|wingerde vaan de [[Châteauneuf du Pape-wien]] In tegestèlling tot wat dèks gedach weurt liet roeje wien ziech neet inkel vaan blauw droeve make en witte wien neet allein vaan witte. De roej kleurstoffe in de roeje wien koume door 't laote mètfermentere vaan de droevesjèllekes; dit vint me in awwere wien dèks es dépôt trök. Witte wien smaak daodoor liechter. Wel weurt roeje wien inderdaod dèkser oet blauw es oet witte droeve gemaak.
Rosé is wien boe-in de droevesjèllekes mer eve gefermenteerd höbbe.
Oondersjied vaan wien in smaak, streik en jaor
'ne Wien krijg gewuunlik 'n smaakdenotatie mèt. Die weurt neet gebaseerd op de feiteleke samestèlling van de wien, meh väöl mie op d'n iersten indrök. De extreem annotaties zien druug (=zoer) en zeut, wijer sprik me wel vaan krachteg, fruiteg, haaf-druug etc. Soms weurt de zeutheid vaan de wien gemete, en wel in brix. De zeutheid hingk aof vaan de kwantiteit achtergebleve sókkers.
Wien weurt gewuunlik veurzeen vaan e jaortal. D'n aard vaan de wien hingk naomelek aof vaan 't weer in veural de zomermaond: wermer es normaol en e gemiddeld aondeil aon rege zien de beste ingrediënte veur goje wien. Ouch geit bij good geproduceerde wien de kwaliteit lankzaamaon umhoeg; wien weurt daorum ouch dèks e paar jaor bewaord en nump in pries touw.
't Klimaot vaan 'n streek, meh veural de meneer vaan bereie die me dao traditioneel aonhèlt, maak tot eder regio zien eige typische smaak heet (al kin die allein door kinners oondersjeie weure). Bekinde regionaol roej wiene zien Bordeauxwien, chianti, beaujolaiswien, riojawien; witte wiene zien o.a. chardonnaywien, orvieto en riesling. Zuug veur speciaol types wie sherry en port heibove.
Sjillershei
In 't gehuch ligk ouch de camping Exhof.
Grotenrath
thumb|Grotenrath getoeënd op 'n ouw kaat thumb|De [[Roaj Baek|Roeë Baak of Rodebach]] Grotenrath is e dörp in 't weste va g'ne Dütsjen bondssjtaat Noardrien-Wesfale. D'r woeëne 822 lüj in 't plaatsjke (sjtank: 30-11-2012). 't Dörp ligk t'n zuudweste va g'n sjtad Jellekerke aa d'r L42, d'r weëg va Jellekerke noa Heële. De Roeë Baak sjtruimt um 't dörp hin en hat ing va höar brónne in 't natoergebeed Tevenerer Heide, dat noardwestelig van 't 94 bis 106 meter hoeëg ligkend dörpke ligk. Twieë kilometer direk t'n weste va Grotenrath ligk de grens mit de Nederlandse provincie Limburg.
Gesjichde en kultoer
Grotenrath hoeëte i de sjpieër middelieëwe tót 't Hertogdóm Jöllig. D'r naam kunt va Grotenrode, dös 'n groeëte roeëjing in 'n busj- en heigebeed. I d'r nuëgetieënden ieëw woeëd de plaatsj Grotenrath bei de gemingde Teveren geveug, oeë noa zie in 1972 wieër tót de gemingde Jellekerke woeëd igedeeld.
D'r naam Grotenrath, verraad Nederfrankische, dös Limburgse, ivluëj. In 't gebeed weëd, zoeëwie i de plaatsj i g'n umgeëving, e Limburgs dialek gekald. Noe kalle vuural de ouw lüj 't oersjprunkelig Nederdütsj dialek. De lokaal juug kalt mieë e Kölsj regiolek dat zich sjterk neig noa 't Ripuarisch, dat sjteeds mieë ivlód krieët in 't Dütsj Rienland. De mieë recente immigratie va (junger) Limburgesj i g'n sjtreek doa teënge-uëver, zörg vuur 'n herupleëving va de Limburgse sjproak in dit gebeed. Dön sjproak kunt good uëveree mit 't lokaal plat, weil de geïmmigreerde lüj mieëtstes direk vanoet de plaatsj aa g'ne Limburgse ziej va g'n grens kómme.
Brónne
Dit attikel baseert zich op 't corresponderend Dütsj attikel.
Magnesium
Magnesium is e sjemisch element mit 't symbool Mg en 't atoeamnómmer 12. 't Is e zilverwit aerdalkalimetaal.
Toepassinge
Ómdet 't mit e fel wit leech brandj wuuertj magnesium döks in vuurwirk gebroek es reductor en woort 't in 't verli-jje väöl in flitsjleechter veure fotografie toegepas.
't Metaal speeltj 'n wichtige rol inne organische synthese. 't Reageertj mit 'n organohalogenied toet 'n organomagnesiumhalogenied: 'n klas verbinjinge die bekèndj staon es de Grignard-reagentia.
Op 't gebied van gewich, sterkdje en verwirkingseigesjappe vólduit magnesium ane eisje veur toe te passen in (lichgewich) constructies. E veurbild van 'n constructieve toepassing van magnesium is de stadsfietsj vannen Ingelsen óntwirper Richard Thorpe. 'n Keramische dèklaog besjurmp 't magnesium dao taenge corrosie. 'n Anger gebied wo magnesium es relevant gezeen wuuertj is de autoindustrie. Lichgewich veurtuug van magnesium zówwen 't brandjstofverbroek sterk kónne trögkdringe. Experimente mit magnesium inne autoindustrie waeren al gedaon saer de óntwikkeling vanne "Auto vanne Toekóms" van 1952, de Buick LeSabre, meh veuresnag blief 't toepasse van magnesium groeatendeils veurbehajen aan óngerdeil in veurtuug die op klein sjaol waere geproduceerdj. De technieke veur 't vervörme van magnesium, enne besjurming van 't matterjaal die nuuedig is taenge corrosie, maken 't metaal veuresnag namelik hieël kósbaart. Wiejer is 't aantaal bestäöndje legeringe nag neet zoea oetgebrèdj en wuuertj nag aktief óngerzeuk verrich nao de versjillige vörmingstechnieke van magnesium. Doordet de kènnis euver magnesium nag neet zoea groeat is, is me inne industrie nag geneig toet 't oetwieke nao de conventioneel matterjale wie plestik en alleminium. Óngerzeuk wuuertj ónger anger gedaon nao de extrusie van magnesium toet profielen in constructies en nao 't spuitgete van magnesium in thixotropen toestandj (thixomoldingsprocès). Magnesium is thixotropisch (sjroeaperig) bie 100 graoje ónger 't smultjpuntj (922 °K).
Octaaf
Octaaf kènt zin:
Sjtèèbösjkapel
thumb|right|275px|De Sjteebusjkapel bie [[Sjoppem ]] De Sjtèèbösjkapel liekt langs 'ne vaeldwaeg in Sjoppem, 'n gehuch va Voere. De kapel is geboewd va reste va 'ne Romeinse villa, dae dao in 1850 dör d'r toenmalige burgemeester en historicus Del Vaux is opgegrave en oetveurig in 't Fraans is besjraeve. Dizze villa zów, naeve dae van Haccourt, d'r groeëtste in de weij ömgaeving zieë gewes. Naeve boewmateriaal is och o.m. 'n munt oet d'r tied va Nero gevoonde en glaze vörwerpe.
't Boewmateriaal
't Oondersjte deel van de kapel is gemakt va breuksjtèè in veerkaente bluk gekapt. Dit is gee Romeins materiaal. De laog dao-op is van Romeinse baksjtèè of tegulae. Gaanse broksjtukke Romeinse moeër mit d'r Romeinse specie nog d'r tussje, zeunt aaneengemetseld. Dae specie is te herkenne an de kling sjtukskes baksjteen (van kapotgevalle panne of tegels) d'r tussje. Dao-op trift me dan 'n laog, in veerkaente blukskes gehowwe zaandsjtèè aan. Typisch vör Romeinse boewwerke, och in Rome. De volgende laog besjteet oet in veerkaente blukskes gehowwe tufsjtèè. Dizze sjteen is hie neet in de buurt te vinge en waoërt och gaer gebruukt dör de Romeine in Rome. Dizze tufsjtèè is warsjienlek aafkomstig oet de Eifel. De daakpanne besjteunt noe oet modern panne mae nog 'n 10 jaor truuk loge authentieke Romeinse daakpanne op dis kapel. Wie, mit 't opkaome van de toeriste, de ing nao de aander pan verdween, hat me besjlaoëte ze te vervange en urgens veilig te beware. De kapel wert nog gebruukt väör 'n jaorlekse aoëpeloch-mis en bie de broonk.
D'r naam
D'r Romeinse villa zow roond 't jaor 300 n. Chr. verwoest zieë. Roond 1600 wert d'r busj, dae op die plaatsj dör de jaore heen waor oontsjtaande, oontgonne en de luuj veende bie 't oontginne en ploge boewmateriaal dat ze neet kinne. D'r toponiem Sjtèèbösj liegkt vör de haand mae dae verklaord neet wie die broksjtukke moeër dao kaome. Dat dao 'ne Romeinse villa how gesjtaande wisse de luuj roond 1600 neet. Voere is neet permanaent bewond gewes vanaaf de Romeine, zjuus wie de res van d'r sjtrieëk neet. Zoe zal 't volksverhaol De verzoonke sjtad van Ribbi oontsjtande zieë, dat zich zjuus hie aafgesjpeuld zow hubbe. In die sjtad laefde luuj die neet doogde en d'r èèges vör gezurgd haant dat ze vergonge. Mit Kaeërsjmis zow me de klokke van de kirk van Ribbi nog kinne hure loewe. 't Thema van verzoonkde plaatsje is universeel en vindt me waeltwied truuk in volksverhaole.
De Kruushieëre
De kapel wert, es wie alle waegkruutser en kapelle in Voere, oonderhaowe dör 'n vereniging die zich de Kruushieëre va Voere neumt.
G'n Veel
G'n Veel (Nederlands: Viel) is 'n buurtsjap van Bèngelder in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg.
De beboewing is gelege rónd de Veelderwaeg, zuud-westelik van Bèngelder. In 2003 wone d'r 50 luuj.
Rozenburg
Rozenburg is 'n eiland en e stadsdeil vaan de stad Rotterdam in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, mèt op 1 januari 2006 12.853 inwoeners en 'n oppervlak vaan 6,37 km2 (daovaan 1,86 km2 water). Tot 2010 waor Rozenburg 'n zelfstendege gemeinte, ein vaan de kleinste vaan Nederland.
Historie
't Dörp Rozenbrug besleit laank neet 't gans eiland Rozenburg. De res weurt in beslaag genome door de have-districte Botlek en Europoort. 't eiland Rozenburg oontstoont in de zestiende iew door bedieking vaan zandplaote bij de moond vaan de Maos. Op 't eiland oontwikkelde ziech twie dörper: Blankenburg en Rozenburg. In 't begin vaan de jaore viefteg begós me Botlek aon te lègke; vaanaof 1957 volgde Europoort. Heiveur woorte versjèllende haves oet 't eiland gegraove, kaom 't Calandkanaal door 't eiland te ligke, mós Blankenburg gesloop weure en mós 't natuurrizzervaot De Beer verdwijne. Rozenburg leet me stoon; me bouwde dit oet tot 'n woenplaots veur havearbeiders. In inkel jaore steeg 't aontal inwoeners nao mie es tiendoezend. Per 18 miert 2010 is de gemeinte Rozenburg opgeheve en es deilgemeinte touwgeveug aon Rotterdam.
Historische inwoenertalle
(logaritmische sjaol; x1830=100)
Greun: Gemeinte Rozenburg Blauw: Provincie Zuid-Holland
Verkier
Bij Rozenburg geit d'n N15 euver in d'n A15. Deze weeg maak 't aanderszins geïsoleerd, want aon drei kante door water ingeklemp Rozenburg good bereikbaar. Aon de noordkant vaan 't dörp veurt sinds minsehäögenis e poontveer euver de Nui Maos vaan en nao Maassluis.
Waope
Op 24 juli 1816 kraog Rozenburg vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind wat ziech zoe liet umsjrieve:
't Waope is sprekend en tuint twie roeze en 'n börg. De plaots is oetindelek geneump nao de börg vaan de hiere vaan Wassenaar, die in 'nen hoof mèt roeze stoont. 't Eiland Rozenburg waor bezit vaan 't geslach Van Wassenaar. De kleure goud en keel koume oet 't waope vaan Holland.
Pierre Bakkes
thumb|Pierre Bakkes tiedens `t Groeat Mofert.nl Jaorinterview 2007
Pierre Bakkes (gebaore in Mofert op 6 mei 1941) is bekindj es de ieëste streektaalfunctionaris in Nederlands Limburg. Hae haet de functie vief jaor oetgeveurd wie d'r op 16 juni 2006 mit pensioen ging. Allewiel is Bakkes de veurzitter van de Belsj Limburgse Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde en is ouch lid van 't Buro Streektaol Nederlands-Limbörgs.
In 1997 krege de Limburgse dialekte de officieel status van streektaal. Naeve d'n oprichting van de Raod veur 't Limburgs zoog me de noeadzaak van 'ne functionaris in, dae de belangstèlling veur 't dialek op väöl menere zou kónne stimelere. Bakkes waas hie de pionier. Same mit Jan Notten e.a., van Veldeke-Limburg waerde de spelling van 't dialek aangepas. In 2003 versjene de nuje aanwiezinge veur de spelling, de Spelling 2003. Ouch versjene lesbeukskes veur dialekóngerwies op de sjoeale. Dees hove allein nag mer aangepas te waere aan 't plaatselik dialek.
Veurdet Bakkes streektaalfunctionaris wearde, wèrkdje d'r es docent Nederlands aan de hoeagesjoeal in Zittert. Daoneve zit d'r in 't bestuur van Veldeke-Limburg en in de redactie van 't vereinigingsblaad. Pierre sjrief ouch gedichte in 't Mofers. 'n Groeat aantal artikele in 't plat en euver 't plat waerde gepubliceerd. Ambtelikke stökker sjrief d'r in 't dialek of twieëtalig: Mofers-Standaardtaal. Hae sjreef 'n book euver 't Vinloos, Zitterts en Remunjs in de reeks Taal in stad en land en haet zitting inne eindredactie van 'n paar bloomlaezinge in de streektaal, ó.m. Mosaiek, nómmer 12 van Veldeke Literair. Aan 't inj van de jaore 90 promoveert Bakkes mit 'n óngerzeuk euver 't dialek van zien geboorteplaats aan de Universiteit van Nijmege. In 2007 koom `t Mofers waordebook oet, det door Bakkes gesjreve is.
Mofers waordebook
Pierre Bakkes is al sieër de jaore '60 bezig mit 't verzamele van Moferse wäörd, spraekwäörd en gezègkdjes, mit de bedoeling die oeats oet te gaeve inne vorm van 'n Mofers waordebook. Op 21 oktoeaber 2007 waerde 't Mofers Waordebook gepresenteerd in Mofert. Door de diekdje van 't book waerde al snel de officieuze titel "De Dieke van Bakkes" aan 't book gegaeve. De auteur is neet 40 jaor aan ein stök bezig gewaes mit 't book. D'r zeen ouch lange tieje gewaes det Bakkes neet aan 't book gewèrk haet. Haet de wäörd veural per categorie verzameld: Persoeansaandudinge, spraekwäörd, enz. Pierre haet väöl en döks luuj geïnterviewd, óm aan wäörd de kómme. In 2007 haet Pierre mit 'n aantal femieljeleje de Stichting Mofers Waordebook opgerich, óm 't book oet te gaeve. Dit is gedaon, óm det 't 'n te groeat financieel risico waas óm 't book es partekleer oet te gaeve. Professioneel oetgaeverieje wólle 't book neet in dezen ómvang oetgaeve. Door de stichting zeen potentieel sponsers en donateurs mit succes benaderd. Same mit 't feit, det väöl luuj 't book veuroet wólle betale is 't drökke van 't book financieel meugelik gewaore.
De Dieke van Bakkes besteit oet 'n waordelies Mofers-Nederlands en 'n lies Nederlands-Mofers. De meiste informatie steit inne lies Mofers-Nederlands. Eder trèfwaord steit dao vermeldj mit döks alle vorme en verbuginge van 't waord, stoeat- en sleiptoean staon vermeldj, uiteraard de Nederlandse vertaling van 't waord en bie bekans eder trèfwaord steit 'n veurbeeldjzin. Spaekwäörd en oetdrökkinge staon bie eder kernwaord oet die oetdrökking of det spraekwaord. 't Mofers waordebook is daomit mesjiens waal 't meis complete Limburgse waordebook en is zoeawaal veur de taalweitensjap es de gewuuen luuj 'n interessant naoslaagwerk. 't Deil Nederlands-Mofers is e stök klènder, ómdet 't deil minder deep geit. Die lies is puur óm te weite waat 'n gooj Moferse vertaling is van e bepaold Nederlands waord.
Stereopaar
thumb|200px|right|Veurbeeld Stereopaar. Op de foto ein stökske lóchfilm met euverlappende beelde Twieë foto's, ónder eine iets andere beeldhook van 't zelfde object gemak neump me ein stereopaar. Dees beelde waere gebroèk um ein 3D beeld te generere.
Dees techniek wuuërt vuuël toegepas in de lóchfotografie en in de medische waereld en neump men ouk waal stereofotografie.
Moosterstraot
Moosterstraot (Nederlandjs: Moosterstraot) is e klein gehuch bie Haalder inne gemèndje Leudaal. 't Ligk juus t'n van 't dörpke Haalder, richting Tungelder en Èl.
De volgendje waeg ligken in Moosterstraot: Moosterstraot, Lochterstraot, Isidoorstraot, Hostertstraot, Roeadvinwaeg, Liëgstraot, Bógkelerstraot en Engerstraot.
Raat
Raat (Nederlands: Raath) is 'n buurtsjap van Bèngelder in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg. De naam sjtamp van gerooide plek. Ouwer (gesjreve) name zint: Rade en Raede.
De beboewing is aan 't dörp Bèngelder vasgegreujd.
Abure
Anger name veure spraok zeen Abonwa, Abouré, Abule en Akaplass. 't Is neet bekèndj of 't versjillige dialekte guuef, mer 't sjientj det 't Abure op 't Anyin en 't Baoule liek. Väöl spraekers kallen ouch Anyin en 't Abure zelf wuuertj es twieëdje spraok gebroek door spraekers van 't Beti. De graod van gelitterdjheid inne ieëste spraok is 5% toet 10%; inne twieëdje spraok is det 25% toet 50%. 't Abure wuuertj gesjreven in 't Letiens sjrif.
Etnische gruup die Abure kalle zeen Eyive ('n mieëderheid), Ehie en Ossouon. De spraekers zeen kristelik.
De spraokstatus veur dees spraok is laevetig (6a); det beteikentj det de spraok gebroek wuuertj veur persuuenlike communicatie door alle generaties en det de situatie haadbaar is.
Radio Veronica
Radio Veronica waor tössche 1960 en 1974 eine populaire zaezender. In 1959 besjlote inkele verkuipers van radio's in 't Amsterdams hotel Krasnapolsky dat 'r mae variasie op de radio moos komme. Hilversum waor op dat moment nog gans verzuild, en op de zenders Hilversum ein en twae hoors se eigelik allein meh 't zelfde. Dees verkuipers wauwe eine zender beginne dae neet allein programma's brach mèt vuäl muziek, meh auch hön produkte aanprees. Omdat reclame op de radio verboaje waor bedachte ze eine omwaeg. Ze howwe gehuärd dat in Denemarken ein radiosjtatsion oet deech oetzende vanaaf ein sjeep op aope zea. Doadoor geinspireerd brachte ze geld biejein ein kochte in Dutsjlandj ein auwt leechsjip oet 1910, de Borkum Riff. Dit sjeep woort omgeboewd tot drievend radio sjtatsion en ging in april 1960 veur anker 12 mijl oet de kust van Noordwijk. En op 2 april 1960 begosj dizze nuuje zender mèt de naam Radio Veronica.
't Sjwarte sjoap Veronica
Es naam van de nuuje zender howwe ze in aesjte insjtansie gekoaze veur VRON (Vrije Radio Omroep Nederland), meh dizze naam loog neet lekker in 't gehuär. Omdat ze gein vergönning howwe om oet te zende, en de zender al ein paar kaer in besjlaag waor genomme door de PTT, woare ze toch ein klein bietje ein sjwart sjoap. Annie M.G. Schmidt how sjus op dat moment ein book gesjreeve euver ein sjwart sjoap, en dat sjoap hoosj Veronica. Noe kaome in de naam Veronica auch de lètters VRON veur, dus woord besjloate de zender Veronica te neume.
Ein nuuj sjeep
Omdat de Borkum Riff (geneump nao 't Duutsche Waddeneiland eiland mèt dae zelfde naam) toch al flink op leaftied waor, en Veronica good verdeende aan de reclames die ze oetzonje, woort 't tied veur ein anger sjeep. Dit sjeep woord de in 1959 in de biej de Deutsche Werft in 't Duutsche Finkenwerdeer geboewde Ieslandtrawler Norderney. Auch dit sjeep waor geneump nao ein Duutsch Waddeneiland, namelik nao 't eiland Norderney. Op 16 november 1965 woord de Borkum Riff vervange door de Norderney, en allein de sjeepsbel ging mèt euver nao 't nuuje sjeep.
538
In 1972 woord duudelik dat de oetzendinge op de 192 neet langer mea te doon woare. In Sjwiterlandj zou eine nuuje zender in gebroek waere genomme op de 192 meater. En omdat Veronica gein vergönning how, bezatte ze dees frekwensie dus illegaal. Daorom ginge ze same mèt eine zendertechnicus van de Belsje BRT (dea dit dus boete zien werk om deij) op zeuk nao ein nuuj frekwensie. Dat woord de 538 meater. Eigelik 537 meater, meh dao koosjte ze neet op reime mèt het make van sjlogans. "Vijf Drie Acht op Volle Kracht" klonk beater es wie Vijf Drie Zeven op Volle Kracht of zoaget. Ongertösche woar Veronica in zjwoar waer terech gekomme. Neet allein letterlik meh auch figuurlik. In Den Haag ginge de geröchte de runje dat ein wit die 't verbied om vanaaf sjeepe op zae radioprogramma's te verzörge sjnel zow waere aangenomme. Meh op 2 april 1972 sjloog 't noodlot toe. In eine zjwoare Zuid-Westersjtörm sjloog de Norderney van huäre anker, en dreef zao nao de kös. De luuj aan boord sjakelde de zender oet, en sjmeete 't kristal euver boord. Offisieel waor noe gein sjprake mae van eine zender. Alle opvaarende ginge van boord, en haupte dat 't sjeep 't heel. De Norderney heel 't want 't sjeep sjtrande 300 meter haog op 't sjtrandj in Sjeveninge. 't Doerde nog pès 18 augustus om 't sjeep weer op zae te kriege. En Veronica wier koosj gaon mit oetzende.
31 augustus 1974
Ongertössche haw Den Haag de wit aangenomme wat inheel dat het verboaje woord om vanaaf sjeeper en zelfs auch vleegtuuger oet te zende zonger vergönning. Dees wèt zou op 1 september 1974 van krach waere. Ongertössche loog naeve de Norderney op zo'n 1 kilomeater auch de Mebo II van Radio Nordsee International, en get wier weg de Mi Amigo van Radio Caroline. Auch dees zeazenders mooste dös oetsjeije. Op 31 augustus noom eine gemotioneerde Rob Out dan auch aafjied van Nederland. Zien lèste weurd woare "Biej 't aafsjeid nömme van Veronica, sjtörf auch ein bietje de demokrasie in Nederland. Dat sjpiet mich....... veur Nederland". Veronica waor daod, meh nog neet verloare! De Norderney bleef nog ein joar op zae ligke, meh omdat dat henj vol geldj koste, en d'r gein inkomste mea waore, woord 't sjeep op 11 augustus 1975 de have van Amsterdam binne gesjlip en direk in besjlaag genomme.
Veronica geit wier
Ongertössche maakte Veronica planne om es publieke omroop trök te komme. Nao vuäl teagesjleag lökde dat pas in 1975. En op 1 janewaari 1976 waor Veronica te huäre op de nuuje zender Hilversum 4, dae dean daag woord geoapend. Veronica woord de grotste omroop van Nederland, en zonj programma's wie Nederland Muziekland, Starksy & Hutch en Magnum. Meh wie commersiele omroop woord toegeloate, sjeide zich inkele luuj van Veronica zich aaf, en begoste zelf eine commerciële omroop. Lex Harding bieveurbeeld richde RTL Veronique op, Woobie Veronique dudelik verwees nao Veronica. Later richde hae auch nog Radio 538 op. En oeteindelik koosj auch Veronica zelf om in september 1995 commersieel te gaon. Tot 2000 waore ze ongerdeil van RTL, en naodat ze doa weg ginge höbbe ze 't nog eave zelf geprobeerd, meh omdat dat neet ech van de grondj keem zeen ze same mèt SBS wier gegange. Allewiel is Veronica weer op de radio te huäre en te zeen.
Houthulst
Houthulst (Wes-Vlaams:  'Oet'ulst) is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Diksmuide. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 55,89 km² en had op 1 januari 2008 9.307 inwoeners.
Deilgemeintes
De gemeinte Houthulst besteit oet veer deilgemeintes. Binne Klerken ligk ouch nog 'ne vijfde kern. De deilgemeinte Houthulst zelf besleit 12,49 km² en heet 3.701 inwoeners.
Natuur
Binne de gemeinte ligke de reste vaan de Vrijbos, wat allewijl 352 bunder groet is. Daovaan is oongeveer 200 bunder in gebruuk bij 't Belsj leger.
Bezeensweerdeghede
In 't dörp vint me oonder aandere de neoromaanse Sint-Jan-d'n-Duiperkèrk. Bij 't dörp ligk 'n Belzje militair begraofplaots.
Historie
Houthulst (Out Hulst in 1096) sloog oersprunkelek op de bove geneumde Vrijbos. Roond dat bos oontstoont lankzaamaon e gehuch, wat in de negentienden iew tot 'n ech dörp oetgreujde, deil vaan de gemeinte Klerken. In d'n Ierste Wereldoorlog laog Houthulst in bezat gebeed; de Duitsers gebruukden 't es opslaagplaots. Bij gevechte in deen oorlog woort de Vrijbos, wat dao nao iewe vaan roje nog vaan euver waor, bekans gans verweus; nao d'n oorlog woorte klein stökker aongeplant. In februari 1926 woort Houthulst vaan Klerken aofgeplits. In de naodaog vaan d'n Twiede Wereldoorlog laog bij Houthulst 'n lanceerbasis vaan V1-rakètte; dees basis woort pas in 2005 oontdèk. In 1971 oondergóng de gemeinte grenscorrecties mèt Staden en Zarren (wat 't gehuch Terrest aofstoont). In 1977 volgde de annexatie vaan Klerken ('n umkiering dus vaan de aw situatie) en Merkem en de opnaome vaan 't kèrkdörp Jonkershoven oet de gemeinte Woumen (die zelf bij Diksmuide woort heringedeild).
Pal
Pal kan verwieze nao:
Sint-Lambrechts-Herk
Sint-Lambrechts-Herk is 'n deelgemèngde va Hasselt in Veuchtèg Haspengouw en tèlt roond de 4400 inwuëners.
Prehistorie
In dit dörp zeunt reste va paolhoezer aa-getroffe. Paolhoezer waoërte geboewd in veuchtige en moerassige sjtrieëke. Op de grens mèt Alke is 'n miensjelek skelet en 'ne mammoet voonde. De voonste werre in 't natuurhistorisch museum va Brussel bewaard.
Moos-Herk
't Dörp wert ooch wal Moos-Herk geneumd. Moos betekent prat, natte groond ofwaal moeras. Mäögelèk geet 't hie um 'n aod toponiem, dat get vertèlt uvver d'r aard van 't laandsjap in soms zelfs prehistorische tieje.
Wieërts
't Wieërts ès 't Limburgs dialekt dèt gesproeëke weurtj in en um de stad Wieërt. 't Hieët 'n aantal opmaerkelike kinmaerke.
Binne de dialekte in Nederlands Limburg leutj 't Wieërts zich indeile in 'n Midde-Limburgse groep, woeë wuuërdjes wie det en hert tieëgenoeëver dat en hart staon. 'n Belangriêker kinmaerk ès de sch- in de anlaut woeë völ Limburgse dialekte sj- hebbe (schaop veur sjaop). Wieërt ligktj dus ten weste van de Panninger Seitenlinie. Ouch ligktj 't ten ooste/zuie van de ânger isoglosses uut de Genker barrièr, al ligktj de doe/gijlien aardig dochtbeej de stad. 't Wuuërdje gae ès algemejn 't eenkelvoud (vör manne), en in de vorm je in 'n paar vaste verbeenginge te veenge, : ajje "es te", dooje "deus te" etc. De vorm "de" en "dich" ès in 't stadwieërts bepèrktj tot de aanspraekvorm vör wichter en vrölli-j, mèr in variânte van 't Wieërts uut de umgaeving (bevuuërbieëldj Ni-jwieërt "Nederweert") algemejn. Ouch opvallendj ès 't wuuërdje uut veur oet, woeë-uut Noeërd-Limburgse invloed bliêktj. 't Wieërts ès stèrk gemoullieërdj (de -t in de daerdje persoeën eenkelvoud van waerkwuuërd weurtj -tj) en hieët gejn t-deletie. Waarschienlik kintj 't Wieërts gejn èchte contrastieve sleiptoeëne zoeëas ânger Limburgse dialekte, mèr maaktj 't in plaats daovan 'n groeëter gebroêk van verlingdje kleenkers.
't Mieëst bizeundjer aan 't Wieërts ès 't groeëte aantal verschillendje kleenkers. Waarschienlik zeen 't d'r 28. Met nog 'n paar ânger dialekte ('t Hamuntsj en 'n Beiers dialekt) stieët 't daomet aan kop van de wèrreldj-rangliêst.
'n Paar vuuërbieëldje van Wieërter kleenkers (de ieërste klânk ès normaal, de twieëdje ès vurlingdj, de daerdje ès 'ne twieëklânk, met extra schwa (e) d'rbeej):
wies ("wijze, melodie", of "(ik) wijs") - wiês ("wijs (adjectief)") - wieës ("wees" (substantief én waerkwoeërd)
Sjop
thumb|right|275px|Sjop in 't gehuch [[De Maasbendj bie Stein ]] 't Sjop ies 'n sumpel geboew, woa-in (boere) wèrkgetuug, gereidsjap, materiale, karre en machines weure opgesjlage en bewaard, besjöt tegen 't waer. In 't Nederlands zègke ze loods (of schuur). Hièl dèks ies 't sjop 'n aanboewsel tege eine gevel van 'n boerderie of sjuur. Sóms ies 't 'n lossjtaond optrèksel op 't land of in de wei. De naam sjop ies verwant aan 't Ingelsje shop en 't Duutsje Schuppen, dat winkel of kraom beteikent. In vreuger tieje waore winkelsj ouch neet miè es 'n aafdaak es besjerming tege 't waer.
Neptunus (planeet)
Neptunus is vaanaof de Zon gezeen de achtste planeet van us zonnestèlsel. Neptunus is 't weidst vaan de Zon verwijderd vaan de 8 huidege planete. De planeet is verneump nao de Romeinse god vaan de zie.
Sjop
Trivia
't Verkleinwoord van sjop ies sjöpke, neet te verwiesele mèt sjöpke es verkleinwoord van sjöp (Nederlands schop of spade).
Wieërts
hoes ("hoes", bv platenhoes) - hoês ("huis") - hoeës ("(wind)hoos")
Neptunus (planeet)
Oontdèkking vaan Neptunus
left De ierste woernumming vaan Neptunus woort in januari 1613 verriech door Galileo Galilei, toen de planeet vlak neve Jupiter versjeen. Mer umtot heer devaan oetging tot 't um 'n staar góng, steit de oontdèkking neet op ziene naom. In 1821 publiceerde Alexis Bouvard tabelle vaan de baon van Uranus, woebij heer aofwiekinge (storinge of perturbaties) opmerkde die allein door 'n aander planeet veroorzaak kós weure. In 1843 berekende John Couch Adams en Urbain LeVerrier oonaofhenkelek vaanein de baon die dees hypothetische planeet zouw besjrieve, mer die woort door George Airy es oonmeugelek aofgedoon. In de zomer vaan 1846 begós James Challis in bedink staonde 'n nui zeuktoch nao de oonbekinde planeet. 't Waore evels Johann Galle en Heinrich d'Arrest die de planeet op 23 september 1846 veur 't iers woernaome, slechs 1° vaanaof de plaots boe Adams en LeVerrier häör hadde voorspeld. Later realiseerde Challis tot heer in augustus de planeet al twie kier had woergenome, zoonder häör te herkinne es de nui planeet. Umtot Neptunus pas in 1846 woort oontdek en in 165 eerdjaor um de zon drejt, höbbe v'r häör nog noets 'n volledeg runneke zien make. V'r zalle häör veur 't iers op dezelfde plaots zien in 2011.
Afghanistan
Geografie
Afhanistan besteit oet väöl berg. Veural in 't binneland gief 't berg. e Groet deil vaan de Hindukush ligk in 't land. Weijer besteit 't land oet steppe en weuste. 't Gief groete klemaotversjèlle: vaan aride tot subtroepisch tot aon alpien hoegbergklemaot. Groete trèkpleisters zien de moskeeë vaan de Kaliefe in Kabul en de bedevaartsplaotse Kandahar en Mazar-e Sharif.
Bestuurleke indeiling
Afganistan is ingedeild in provincies, of velajât.
Cultuur
In Afganistan leve sinds iewe väöl volker nevenein, die dèks mèt ein in oorlog zien. De veurnaomste gróp zien de Pathane (Pasjtoe), aandere zien de Tadzjieke, de Hazare, de Oesbeke, de Aimakke en de Toerkmene. De taol vaan de Pathane hèt Pathaans of Pasjtoe en is ein vaan de twie offesjeel taole. De ander offsjeel taol, 't Darisch ('ne variant op 't Perzisch), weurt intösse door de hèlf vaan de bevolking gesproke, veural in 't weste. Es lingua franca is 't zelfs bij 85% vaan de bevolking in gebruuk. De bevolking is beinao gans islamitisch, en wel soennitisch.
Historie
Afganistan, sinds de 2e iew door Perzische stamme behojd, stoond oonder wisselend vreemp hiersjappij. 't In 1747 gestiech Afgaons emiraat kaom later oonder Britse invlooj te stande. In 1919 woort 't e vaan Groet-Brittannië oonaofhaankelek keuninkriek, nao 1973 'n rippebliek. De börgeroorlog vaan 1979 tot 1992 heet 't laand hendeg veranderd; nao 1994 kraog de radikaol mohammedaonse taliban ummertouw mie invlooj. Hun terreurbeweend woort in 2001 beïndeg door e offensief vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika en de Afgaonse noordeleke alliantie. In 2004 nom de Loya Jirga, de Groete Stammebeijeinkóms, 'n nuie groondwèt aon en woort Hamid Karzai beëdig es d'n ierste vrij gekoze prizzedent vaan Afganistan. De Afgaonse toustand is evels nog ummertouw instabiel.
Economie
Afganistan beheurt tot de ermste len vaan de wereld. In de vruchbaore dale weure akkerbouw en fruitteelt bedreve, in de berg vieteel. Bodemsjat zien steinkoel, lapis lazuli, eerdolie en eerdgaas. De aonhawwende strijd tösse de Afgaonse stamme heet de economie hendeg hel besjaojeg.
Blawwe paterskap
De blawwe paterskap (Aconitum napellus) is 'n plantj oete ranonkelfemielje (Ranunculaceae). De saort kump veur oppe huuegdje tösse de 1000 enne 2000 m. De plantj wuuertj 50 toet 150 cm hoeag en wuuertj gevónjen inne buurt van water. Oearsprunkelik koom dees plantj neet veur in Nederlandj, mer is allewiel verwiljerdj waal te vinjen inne netuur.
De plantj bleutj in junie mit duusterblaw blome. De plantj wuuertj gebroek door hómmele veur häör veur nektar d'roet te haole.
Neptunus (planeet)
Samestèlling
D'n opbouw vaan d'n iesreus Neptunus vertoent väöl euvereinkomste mèt dee vaan Uranus. De kern besteit oet (gesmolte) metaol en rots en dao-umheen bevint z'ch 'ne mantel vaan gesteinte, water, ammoniak en methaan. Nao boete touw weurt de mantel steeds vleujbaarder en geit oeteindelek lankzaamaon euver in d'n atmosfeer.
Blawwe paterskap
Dore hoeag vergiftigheid (e paar graam is doeajelik veur 'ne miens) woort de plantj opgenómmen in Materia Medica Pura worin Samuel Hahnemann 67 versjillige stoffen enne veroearzaakdje symptome besjreef. De blawwe paterskap woort vreuger ouch waal gegaoven aan luuj die t'r doead wore veroeardeildj. Klein kinjer kónne baeter vanne plantj aafblieve. Nao 't aanrake mitte plantj mót me drek de henj wasse, went de vergifstof kan dore hoed haer dringe.
Neptunus (planeet)
Atmosfeer
Op groeter huugdes besteit de atmosfeer vaan Neptunus vrijwel gans oet waterstof en helium. Lieger weurt ouch methaan, ammoniak en water aongetroffe. De relatief hoeg concentratie methaan in de lieger atmosfeer veroorzaak de veur Neptunus karakteristieke blauw kleur. In tegestèlling tot d'n atmosfeer vaan Uranus, koume op Neptunus wel groete wolkeformaties veur. Tot 1994 kaom d'r 'n groete doonker vlek veur die vergeliekbaar is mèt de Groete Roej Vlek op Jupiter, mer later is die verdwene en versjeen 'n nui. Mèt behölp vaan de Hubble ruimtetelescoop zien in d'n atmosfeer vaan Neptunus de hoegste windsnelhede vaan 't zonnestèlsel gemete die roond d'n evenaar kinne oploupe tot 2000 km/u. Al-evel weure dees störm veroorzaak door de wermteoetstraoling vaan de planeet.
Viel
'n Viel is e stök handjgereidsjap det deentj veur wirkstökke middels verspaning 'n anger vorm te gaeve of gled te make. 'n Viel wuuertj döks gebroek door metaalbewirkers en tummerluuj.
Neptunus (planeet)
Maonen en ring roontelum Neptunus
De langs bekinde maon vaan Neptunus is Triton, woevaan 't bestoon al 'ne maond nao de oontdèkking vaan de planeet (1846) woort bevesteg. Pas in 1949 woort door Gerard Kuiper de twiede maon Nereïde (Ingels: Nereid) oontdek. In totaal zien d'r in 2004 13 maone roontelum Neptunus bekind.
Sommege planetoïde höbbe dezelfde naom es de maone vaan Neptunus: 74 Galatea, 1162 Larissa. Triton had geine officiële naom tot d'n 20e ieuw. De naom waor in 1880 gesuggereerd door Camille Flammarion, mer woort neet algemein gebruuk tot de late jaore 1930. Triton stoont bekind es "de satelliet vaan Neptunus", de twiede satelliet woort ummers pas in 1949 oontdèk.
Verkinning
250px|thumb|right|Voyager 2 Tot en mèt 2004 is slechs ein ruimtesonde in de buurt vaan Neptunus gewees. De in 1977 gelanceerde Voyager 2 passeerde de planeet in augustus 1989. Tijdes dees missie heet de sonde foto's vaan de planeet en de ring nao de Eerde gesjik en heet vervolges 't zonnestèlsel verlaote.
Woernummen
Neptunus is neet mèt 't bloete oug te zien, door ziene groete aofstand vaan de zon is zie neet helder genóg. Mèt 'ne verrekieker en 'n zeukkeertsje is Neptunus wel te vinde, mer is daan wieneg spectaculair es "steerke" vaan de 8ste groette. Um häör es blauw schijfke te kinne zien is 'ne redelek groete telescoop nudeg.
Wieërts
't Wieërts gebroêktj dieës lingdje ouch vör ‘t mieërvoud (in sommige gevalle):
beîn ("been") - bejn ("benen")
'n Min of mieër bekindje schriefster in 't Wieërts ès Annie van Gansewinkel, di-j vör de LiLiLi gepublicieërdj hieët.
Geldj
Geldj is 't ènsig objèk det in e bepaoldj landj of binnen 'ne gegaove sociaal-economische kónteks algemein wuuertj aanvaardj es betaling veur geujer en deensten enne trögkbetaling van sjölje. Es wichtigste functies van geldj óngersjèdj me: ruulmiddel, raekeneinheid, oppotmiddel en incidenteel ouch es einheid veur oetgestaldje betalinge.
Es economisch ruulmiddel óngersjèdj geldj zich van anger ruulmiddele doordet 't de waerdeens, die ane ruulpartner versjöljig is, neet drek vólduitj, mer op gróndj van 'n algemein en wèttelike erkènning gebroek kan waere veur wiejer ruultransacties. George Dalton maakdje daobie óngersjied tösse general purpose money en limited purpose money. 't Ieëste is modern geldj det es middel kane dene bie koup en verkuip, gebroek kan waere veur verplichtinge te vóldoon wie belasting, sjölje en boetes en es standerd veure waerd van geujer en deensten in oet te drökke. Limited purpose money vervöltj slechs ein of twieë van die functies.
Sloveense Ónaafhankeligsheedskrieëg
{| class="toccolours" style="float:right; width:300px; margin-left: 1em; font-size: 85%;"
D'r Tieëndaagse Kreeg woar 'ne kótte kreeg deë óntsjtóng mit d'r inval van 't Joegoslavisch Volksleger (JNA) in de deelrippebliek Sjlovenië noa de aafgekóndigde Sjloveense ónaafhankeligheedsverkloaring van d'r 25e juni 1991. De ieësjte gevechte vónge plaatsj óp d'r 27e juni en doerde bis 't sjtaak-'t-vure óp d'r 3e juli. Óp d'r 7e juli woeëd 't Akkoord van Brioni óngerteëkend, woeëmit de Sjloveense ónaafhankeligheed durch Joegosjlavië woeëd erkend.
Aaleup noa d'r kreeg
In verkezinge woare in de mieëtste deelsjtaatregeringe van Joegosjlavische nationalistische partieje aan de mach gekómme. Zoeë óch in Sjlovenië. De Servische nationaliste woare ónger d'r Milošević evvel al begós mit 't oetbreie van hunne ivlood óp 't Joegosjlavisch sjtaatsapparaat. Durch Kosovo en de Vojvodina hun autonomie te óntnumme en via hun aanhang in Montenegro bezatde Servië noe veer van de ach zieëtele in de fidderatieroad, 't parlement van Joegsjlavië. Sjlovenië en Kroatië, die bei welvarender woare es de anger deelrippeblieke, zoge noe óch hun autonomie bedreig.
Óp d'r 23e december 1990 houw de Sjloveense bevolking in e referendum mit 95% vuur ónaafhankeligheed gesjtumd. Sjlovenië bereidde zich noe vuur um in d'r juni van 1991 de ónaafhankeligheed oet te rope. De Joegsjlavische regering woar evvel ganeet va plan um dit plan uëver zinne kank te loate goa.
Sjlovenië houw al, genauwzoeë wie alle anger vief deelrippeblieke, ónger d'r Tito 'n kling sjtriedmach (Teritorialna obramba, aafgekót TO) en de fidderaal armee woar doa sjlech bekend. Wiewaal de Joegosjlavische centraal uëverheed mit 't oog óp de sjlummer weëdende binnelandse situatie de defensie perbeerde te centralisere, ónttrók de Sjloveense deelsjtaatregering 't groeëtste deel van de TO hei-aan. 'n Parallel geheim bevelssjtructuur woeëd ópgezat zoeëdat de TO, zelfs wen 't ónger Joegosjlavische controle zouw kómme, ópgerope kós weëde.
D'r kreeg
thumb|left|Uëverzeechskeëtje van de gevechshandelinge van 't JNA Óp d'r 26e juni 1991 vónge de ieësjte manoeuvres plaatsj. 't JNA trók van zing basis i g'n Kroatische sjtad Rijeka noa de Italiaans-Sjloveense grenssjtreek. Doa goof 't nog ging gevechte. De nui Sjloveense regering noom de grensposte mit noaberlank Uësteriek en 't vleegveld in Brnik, get ten noarde van de hoofsjtad Ljubljana, uëver.
Óp d'r 27e junie koame nog mieë JNA-eenhede in 't noarde in aksie. De Joegosjlavische lófmach sjtruide pamflette oet boave Sjloveense sjteë. De troepe houwe 't óp de grensposte en 't vleegveld verzieë. Wie de Sjloveense regering doa hingerkoam, besjloot ze uëver te goa óp gewapend verzet. Wiewaal 't JNA woeëd gewaarsjuwd dat helikopeters zouwe weëde neergesjote, zat 't JNA toch helikopters in um troepe te verplaatsje. Twieë woeëde neergesjoate. 't JNA wis waal alle grensposte mit Italië, die mieëtste mit Uësteriek en alle grensposte mit Kroatië te bezette.
Óp d'r 28e juni góng de Sjloveense TO in d'r aanval. 't Goof zjwoar gevechte, mit name i g'n umgeëving va Nova Gorica, e sjtedje aa g'n grens mit Italië. De mieëtste grensposte bleve nog in heng van 't JNA, wiewaal 't gebeed begós te verlere.
Óp d'r 29e juni perbeerde de Europees Unie 'ne wapesjtilsjtand te bemiddele i g'n Kroatische hoofsjtad Zagreb, mar oane effek. De TO heroverde 't vleegveld in Brnik en 'n landing van 't JNA aa g'n Sjloveense kus mislukde.
Tussje d'r 30e juni en d'r 3e juli goof 't nog zjwoar gevechte. D'r Karawanketunnel, alle grensposte, wiechtige munitiedepots en e aantal kazernes vele i Sjloveense heng. 't Zjwoartepunt van d'r kreeg verplaatsjde zich noa Dravograd, dat in 't noarde van 't lank ligk. Óp d'r 2e juli kóndigde de Sjloveense regering e sjtaak-'t-vure aaf, mar 't JNA sjtemde doamit d'r angere daag in.
Lund
Lund is 'n stad en gemèndje in Skåne län, Zwede. De gemèndje tèltj 103.407 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 430,27 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 240,3 luuj de km².
Lund is ein vanne aadste stej van Zwede en besteit al saer zoeaget 990. 't Huus 27 kirken en kloeasters, wovan e paar huuj musea zeen. De grótste kirk, d'n Dóm van Lund, gewiedj aan Sint-Laurentius, woort aafgeboedj in 1123. Wiejer steit Lund bekèndj veur zien universiteit.
Demografische óntwikkeling
14,74% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Vereinegde Staote vaan Amerika
De Vereinegde State van Amerika of Vereinegde Staote vaan Amerika (aofgekort V.S., Ingels United States of America, aofgekort U.S.A., in de volksmoond Amerika) is e federatief rippebliek in Noord-Amerika. Nao bevolking en oppervlak is 't 't daarde laand, polletiek, ikkenomisch en militair is 't de mechtegste natie op Eerd. Ouch cultureel en wetensjappelek heet dit land hiel väöl in te bringe. Hoofstad is Washington D.C.; New York is evels väöl groeter. Aander belaankrieke stei zien Los Angeles, Miami, Pittsburgh en San Francisco.
Bestuurleke indeiling
left|640px|thumb|Alle staotnaome in 't Ingels 't Land oontlient ziene naom feitelek aon zien bestuurleke indeiling. 't Is opgedeild in 50 state, die 'ne wiedgaonde vörm vaan oonaofhenkelekheid höbbe. Zoe höbbe ze eige wètte, eige senate en Hoezer vaan Aofgevaardegde en eige Oppertribunale. Washington D.C. behuurt neet tot 'ne staot meh ligk in 't zoegenaompde District of Columbia. Wijer höbbe de VS nog inkel gebede die boete de indeiling in staote valle.
Boete de staote umvat 't land ouch territoria. Die territoria kinne otonoom zien of direk door de regering weure bestuurd. Anno 2023 geit 't allein um diverse eilen; in 't verleie woorte diverse gebede die noe 'nen eige staot vörme es territorium bestuurd. Zoe waore Alaska en Hawaii tot 1959 nog territoria. Territoria höbbe gein stum in 't parlemint of bij de presidentsverkezinge.
Stei
Allewel d'r väöl regio's in de VS 'n dun bevolking höbbe, gief 't 'nen hielen houp groet stei in 't land. Dit zien de viefentwinteg groetste stei in de VS, gebaseerd op 't inwoenertal vaan 1 juli 2020. Nota bene: Zelfs de klein stei op dees lies weure vaanoet Europees perspectief es groet gezien. Zoe is zelfs Portland (oonderaon de lies, es 25e stad) nog altied groeter es stei wie Rotterdam, D'n Haog, Dusseldörp, Esse, Luik, Charleroi en Antwerpe.
Taole
De VS höbbe gein officieel taol, allewel tot bekans ederein 't Ingels behiers. 't Ingels vaan de VS versjèlt dudelek vaan 't Ingels in Groet-Brittannië; de versjèlle zien evels kleiner es die tösse 't Mestreechs en 't Zittesj. 't Is de mojertaol vaan 81,1% vaan de Amerikaanse bevolking. Spaons is mèt 10,7% 'n gooj twiede. Daonao volge 'nen houp immigrantetaole, dèks vaan generatie op generatie doorgegeve, allemaol mèt minder es 1% sprekers: Sjinees, Frans, Duits, Tagalog, Vietnamees ezw. De mies gesproke inheimse taol is 't Navajo.
De VS in internationaal verband
De VS zien vaanaof de opriechting lid vaan de Vereinegde Naties en zien de militair kern vaan de NATO. Ze bekleie eine vaan de vief permanente zedele in de Veilegheidsraod vaan de VN. 't Hoofkerteer vaan die organisatie is in New York gevesteg. De VS kraog in 't verleie väöl kritiek, beveurbeeld op ex-president George W. Bush, dee ziech dèks boete internationaol conventies plaotsde, door 't neet oonderteikene vaan 't Verdraag van Kyoto en door 't slech behandele vaan kriegsgevaangene. Ouch betaolde de VS jaore land de kontributie vaan de Vereinegde Naties neet.
Bahreins Arabisch
't Bahreins Arabisch is 'n Afro-Aziatische spraok, specifieker 'n vorm van 't Semitische Arabisch, die gekaldj wuuertj in Bahrein en Oman. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 300.000 luuj in Bahrein en 10.000 luuj in Oman (1995) en haet de ISO 639-3 code abv.
Vereinegde Staote vaan Amerika
Historie
Noord-Amerika woort in de zevetiende en achtiende iew door Europese koloniste bevolk. In 1775 koume 13 Ingelse kolonië in opstand; die verklaore ziech in 1776 oonaofhenkelek (zuug Amerikaanse Oonaofhenkelekheidsverklaoring). In 1783 trokke de Ingelse legers ziech trök. In 1789 woort de Groondwèt oetgeveerdeg, dee vaan de VS 'n parlementair democratie maakde. De groondwèt woort "heileg" verklaord: d'r is niks mie aon veranderd, inkel touwgeveug.