cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sierra Leone
Cultuur en demografie
Ingels is de einege officieel taol vaan 't land, meh de taol die me 't mieste huurt, en die weurt gebruuk veur communicatie tösse de etnische gróppe, is 't Sierraleonees Creool, 'n creooltaol gebaseerd op 't Ingels. Ze zouw al door 97% vaan de bevolking woorte beheers. (Ierste) Volkstaol is 't veural in en um Freetown. De inheimse taole hure allemaol tot de Niger-Congotaole; vertegenwoordegde oonderfamilies zien de Atlantische taole en de Mandétaole. De ierste huurt me veural in 't weste vaan 't land, de twiede veural in 't ooste, meh de gebeje loupe doorein en 't gief väöl enclaves en euverlap. De groetste Atlantische taol is 't Thembe, dao-op volge Limba (soms verdeild in Wes-Centraol Limba en Oos-Limba), Pular, Sherbo en Kissi (soms in Noord- en Zuid-Kissi verdeild), en op groete aofstand daovaan de klein täölkes (<10.000 sprekers) Bom, Bullum So, Gola en Krim (mèt mer zoe'n 500 sprekers). De groetste Mandétaol is 't Mende, daonao volge 't Kuranko, 't Kono, 't Loko, 't Susu, 't Oos-Maninkakan, 't Yalunka en 't Vai. 'n Daarde gróp, de Krutaole, is vertegenwoordeg mèt 5000 sprekers vaan 't Bassa en 9000 vaan 't Klao. Dit zien Liberiaanse vlöchtelinge en aander immigrante in Freetown; dees taole zien neet inheims. De mingtaol N'ko kump es twiede taol veur.
De mierderheid vaan de Sierraleoneze is islamitisch, nao sjatting zoe'n 71%. 27% is, door zendingswerk in de koloniaolen tied, christelek, 2% is animistisch.
Historie
Sierra Leone weurt zeker sinds 500 veur Christus doorgoond bewoend, en heet in 't verleie mèt versjèllende migratiestruim te make gehad. Zoe roond 1000 waore dao in eder geval iezer en landbouw bekind. Door 't diech regewoud laog 't land in isolatie en raakde 't neet euverheers door versjèllende Afrikaanse rieke wie 't Maliriek. Daorum doort 't nog tot d'n achtienden iew tot ziech d'n islam oonder de bevolking verspreide.
De res vaan Sierra Leone woort relatief laat oonderworpe. In 1896 stèlde me 't Protectoraot Sierra Leone in. Al gaw kaom de inheimse bevolking in opstand, oonder Bai Bureh, dee ziech in 1898 verzat tege de belasting op hutte (de Hut Tax War). In 1924 woort 't gebeed gesplits in de Kolonie en 't Protectoraot Sierra Leone, wat veur bei gebeje aander wètgeving en beleid inheel. Dit leide tot oonras um 'n oongelieke behandeling. Dit woort opgelos mèt 'n nui constitutie in 1951. Heimèt woort ouch de weeg vrijgemaak veur dekolonisatie. Tien jaor later woort 't land ooaofhenkelek.
Narvik
thumb|De ligking van Narvik in de pervincie Nordland. Narvik is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 18.365 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 2.029,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 9,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Sierra Leone
Historie
De ierste jaore, oonder premier Milton Margai, waore veurspeujeteg. Wie dee evels in 1964 storf en woort opgevolg door zie haafbroor Albert Margai veranderde ziech de situatie. Albert had dudelek de bedoeling 'n dictatuur in te stèlle boe-in oppositiepartije verboje woorte. Dit brach de groetste oppositiepartij, 't APC, in 1968 tot 'ne coup. Ziene leismaan, Siaka Stevens, zouw 18 jaor regere, iers es premier, vaanaof 1971 es president - Sierra Leone sjafde toen ziene status es dominion aof. In 1985 traoj heer aof veur majoor-generaol Joseph Saidu Momoh. Dee zie bewind waor zwaak en umstreje, meh veural corrup. 'nen Opstand leep in 1991 oet op 'ne börgeroorlog. De oerzake vaan de börgeroorlog moot me zeker ouch in 't nog väöl bleujeteger conflik in naoberland Liberia zien. Vaanaof 1999 heel 'n vreidesmissie ziech mèt 't land bezeg; in 2002 verklaorde me de börgeroorlog veurbij. Vaanaof toen höbbe versjèllende kiere mierpartijeverkezinge plaotsgevoonde, die evels neet optimaal verlepe. Veural corruptie is 'n enorm probleem. Sierra Leone steit allewijl te book es e hybride rezjiem tösse democratisch en otoritair in; veural 't functionere vaan de regering weurt zier lieg ingesjat.
Narvik
De gemeintecode is 1805.
Sierra Leone
Historie
In augustus 2017 woort Sierra Leone getroffe door heftege sjore, mèt eerdversjuvinge es gevolg. Väöl inwoeners oet krottewieke kóste ziech neet besjerme tege 't netuurgeweld. Mier es doezend lui zouwe umgekoume zien. Nog ins zèshoonderd lui weure vermis; vermeudelek zien zie ouch umgekoume.
Narvik
Narvik haet 'n treinverbinjing nao 't Zjweedse sjtedje Kiruna, mer is neet drek aangesjlaote op 't Noors sjpaornèt, det sjlechs tót Bodø löp.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Sintervaoskèrk
thumb|right|250px|Sintervaoskèrk aon de [[Vriethof]] De Sintervaoskèrk is 'n groete dreibeukege basiliek in Mestreech, gelege aon de Vriethof. De kèrk is gebouwd op 't graaf vaan Sintervaos. De kèrk weurt besjouwd es de ajdste kèrk vaan Nederland en steit in de Top 100 vaan Nederlandse Unesco-monuminte.
Sierra Leone
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel in dees versie; de tabel mèt distrikte is daovaan euvergenome.
Sintervaoskèrk
Historie
Kort nao d'n doed vaan Sintervaos in 384 woort op zien graaf 'n houte kapel gebouwd. Kort nao 549 woort de kapel, die door weersinvlood steeds slechter woort, door bisjop Monulfus vervaange door 'n steine kèrk ('ne magnum templum) mèt 'n crypte, die zjus ten ooste vaan de kapel gebouwd waor. 't Gebeinte vaan Sintervaos woort dao obbenuits begraove.
In de ierste hèlf vaan de 8e iew woort dees kèrk aofgebroke en vervaange door 'n dreibeukege basilica, die in de 10e iew nao 't weste woort vergroet. Umstreeks 't jaor 1000 woort dees basilica gaans aofgebroke, mer 't is neet zjus bekind boerum.
Nao de sloop woort 'n nui dreibeukege Romaanse kèrk gebouwd, met roondgeng um 't koer die touwgaank boje tot 't graaf van Sintervaos. In 1039 woort de kèrk door zeker twelf bisjoppe gewijd, boe ouch de Duitse keizer Hendrik III bei aonwezeg waor.
Tösse 1051 en 1086 woort de kèrk ingriepend verbouwd door proost Humbertus. Oonder aandere woort 'n nui crypte gebouwd. Roond 1160 woort de kèrk weer verbouwd.
Plagiaot
Plagiaot is 't euvernumme van angerluuj häör werk zónger korrekte brónvermeljing. Hiebie weurt e wirk van litteratuur, weitesjap of kóns gebroek en vervolges oetgebrach of vermeinigvöljig zónger vermeljing van de oorsjprunkeliken auteur, wobie de pleger van de plagiaot 't duit veurkómme ofwen dit zien eige oorsjprunkelik wirk is. Döks geit plagiaot same mit 't sjenje van 't auteursrech (piraterie), mer det is neet ummer 't geval.
Kâssels
Câselse klankliër
Câsele lit ten noeërde vàn de Uerdinger Linie, dit zurgt d'rvur dàt Liemburgse wäörde as ich en auch wurre uutgesproake às ik en òk. 'n Andere afwieking van 't Liemburgs is dàt de Liemburgse klanke ei en au veranderd zien nao ieë en oeë. Zoë wurt stein ien 't Câsels stieën en laupe wurt loeëpe. Dit is 'n verschiensel dàt 't Câsels delt mit andere dialekte ien de umgaeving. Ien 't Câsels wurre good en neet as goed en nie gerealisiërd, net às ien 't Nederlands. 't Laote wegvalle vàn de -t ien nie is 'n eigeschap vàn 't Braobants. 't Câsels het de verandering van oe nao uu mitgemaakt. Zoë zet men ien Câsele huus en gèn hoes. Stoeëttoeëne en slieëptoeëne komme allebei vur, mà hebbe gèn betieëkenisonderscheidende functie. Zoë kan iemand ien Câsele daag (slieëptoeën) of daag (stoeëttoeën) zegge en zoëwel 't enkelvoud às 't mieërvoud bedoele.
Lidwäörde
Ien 't Câsels kent men drie verschillende geslachte, net às ien 't Liemburgs, en de lidwäörde passe zich daonao aan.
Rieksweëg 77
thumb|D'r A77. D'r Riekswaeg 77, of d'r A77, is 'ne kótten autosjnelweëg i de provincies Naord-Brabant en Nederlands Limburg. D'r wëeg löp vanaaf 't knooppunt Riekevaart (mit d'r A73) ten weste va Boksmeër, en löp wier via 'n bruk uëver de Maos en Gennep noa de grens mit Dütsjlank, oeë 'r uëvergeet i d'r Dütsje sjnelweëg A57, deë noa 't Ruhrgebeed lieët. D'r A77 is i totaal ungeveër 11 kilometer lank. D'r sjnelweëg is in 1986 ópgelieëverd, tegeliek mit de öapenóng va d'r A73 bis knooppunt Riekevaart. D'r A77 is wieër inne va de ruiigste sjnelweëg va Nederland, mit 'n verkieërsintensiteet van ungeveër 20.000 à 25.000 auto's per etmaal.
Spa
Spa is allewiel ooch bekaand vör z'n taalbadcentrum.
Kuuroord
In 1591 verbleef d'r humanist en jezuïet Justus Lipsius 'ne tied in Spa öm te hersjtèlle van 'n depressie nao aanleiding van z'ne tiedeleke bräök mèt de katholieke kèrk en väördat-e in Leuve professor an de universitèèt waoërt. De oetbating van 't de waermwaterbronne begoes in d'r 17de ieëw op groeëte sjaal. In d'r 18 ieëw verbleef tsaar Peter d'r Groeëte in Spa vör 'n kuur en z'n vörbeeld waoërt al gow gevolgd dör de gaanse Europese aristocratie: Gustav ll va Zjwede in 1780, keizer Jozef ll in 1781 en väöl andere. In d'r 19de ieëw breikte 't kuuroord z'n hoeëgtepeunt. In de jongste jaoere haat 't kuuroord zich motte democratisere.
Taalverwerving via taalbad
In Spa kan me op korte tied vör väöl gaeld 'n vraem taal lieëre of reaktivere middels de taalbadmethode. Daobie wert me da, bie wies va sjpraeëke oondergedompeld in 'n ömgaeving va luuj die de te lieëre taal es modertaal haant en tiedens d'r cursus ooch gèng aander taal kalle. Zoe zeunt de cursiste verplich öm zich allèng mer in de te lieëre taal oet te drökke. Tiedens dat proces överwinne ze innerlèke taalbarjaeres en dat leidt wer töt 't gemekkelèker kinne lieëre van de taal es ooch 't gemekkelèker kinne kalle. De resultate zeunt in vergelieking mèt 't regulier vraemtaleoonderwies spectaculair.
Hanik
Hanik  is 'n buurtschap van Lóm in de gemeinte Venlo. 't Leet aeve boete 't dörp, doeënbeej de päöl mit Pruses. Ten oeëste van 't gehuch leet de stad Straole, 't dörp Auwel-Holt en de buurtschap Bormig. Hanik haet óngevier 80 inwoeëners. 't Gehuch leet in 'n naat en greun gebeed en kenmerk zich door de vieëbedrieve. Ouk bevind zich heej 'n waterwingebeed.
Naamgaeving
De naam van 't gehuch woort veur 't iers opgeteikend in 1913 (as Hanik en Eendekooi). Soms zaet me ouk  't Hanik (mit lidwaord). Waat 't percies beteikent, is óndutelik, maar me geit in eder geval daovan oet det 't geinen alde naam is.
Banogne-Recouvrance
Banogne-Recouvrance ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 159 inweunersj, die Banognais (mannelik) en Banognaises (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 19,01 km2 groat. Dao woonde dus zoan 8,4 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Château-Porcien, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Rethel. Wier liegk 't op 'n huègte van 80-162 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Spaorloeazen akkelej
thumb|Spaorloeazen akkelej. De spaorloeazen akkelej (Aquilegia ecalcarata of Semiaquilegia ecalcarata) is 'n plantjesaort oete ranonkelfemielje (Ranunculaceae).
De saort kump veur in Centraal- en Oeas-Sjina. Ze greutj in bus, stroekgewesje, graaslenj en waegrenj op 'n huuegdje van 1.800 toet 3.500 m baove zieëspegel.
De spaorloeazen akkelej is 'n mieëjäörige, kroedechtige plantj, die greutj toet 20 toet 60 cm hoeag, hieël aventoe zelfs toet 80 cm. De bleujsem is meistes wienroead toet pórper, zeldjzamer ouch witsig. De plantj is rechstäöndj en aventoe knakkendj. De kelch- en kroeanblajer zeen tösse de 10 en 14 mm lank en 4 toet 6 mm breid. De honingklere zeen bao gans oetstaekendj en bao zoea lank wie de kelch- en kroeanblajer. De maeldräöj zeen half zoea lank wie de honingklere. De staminodia zeen min of mieë spitser. De helmknuup zeen duuster.
De bleujtied is van junie toet julie.
De plantj vèltj bieje meiste taxonomische indeilingen ónger Aquilegia, meh wuuertj sómwiel ouch apaart gezatj inne groep Semiaquilegia.
De spaorloeazen akkelej wuuertj hieël aventoe es sierplantj veur steinhäöf en gehöltjrenj gebroek.
Winston Churchill
thumb|Winston Churchill. Winston Leonard Spencer-Churchill (Blenheim Palace, Woodstock, 30 november 1874 – Lónje, 24 jannewarie 1965) waas de Britste sjtaotsman dae es premier van 1940 tót 1945 Adolf Hitler waersjting en daomit 'n besjloetende rol in dem zienen óngergank en de geallieerde euverwinning in de Tweede Waereldkrieg haet gesjpeeld. 't Lökde 'm de Britste kriegsinsjpanning op piel te kriege en de Vereinigde Sjtaote daobie tót sjteun te bewaege.
Churchill is ein van de bekèndste sjtaotsluuj van de twintjigste eeuw. Veur zien aantraej es premier op zien veerensèstigste haj d'r al 'n lang en wisselvallige karriaer achter de rögk, worin d'r twee keer van politieke partie wisselde. In 1901 waerde d'r veur 't eers verkaoze in 't Legerhoes ein in 1910 beneump tót minister van Binnelandjse Zake. Es minister van Marine en es minister van Munitie waas d'r betróch bie de Eerste Waereldkrieg en hae waas later ouch minister van Financieje. Daonaeve waas d'r 'ne productieve en succesvólle sjriever en óntvóng d'r in 1953 de Nobelpries veur de Litteratuur veur zien gesjiedenis van de Tweede Waereldkrieg. Es ein van de weinige Europeane waas d'r 'ne Amerikaanse ere-sjtaotsbörger.
Gaele wèk
thumb|Gaele wèk. Gaele wèk (Vicia lutea) is 'n einjäörige plantj die behuuertj toete roewvogelbloomsfemielje (Leguminosae of Fabaceae). De plantj is in Nederlandj betrèkkelik zeldjzaam en kump allein veur in Zuud-Limbörg. Van netuur kump de plantj veur in 't Middellandjs Zieëgebied en vanoet dao is de plantj nao 't naorde versprèdj dore miens; ze is namelik mitte landjboew mitgetróch.
De klummendje plantj wuuertj 20 toet 50 cm hoeag. De aevegevaerdje blajer höbbe drie toet tieën paar aan lienvörmige toet lankwirpige blajer en anen toep 'ne rank. De steunblajer zeen halfpielvörmig en höbben anen óngerkantj 'n duusterbroen vlek.
Gaele wèk bleutj van mei toet julie mit leechgael, döks paarsechtig aangeloupe, 2 toet 3,5 cm lang blome. De kelchtenj zeen hieël óngeliek ennen ungelste kelchtandj is langer es de kelchbuus. De bleujwies is 'n troes.
De vröch is 'nen 2 toet 4 cm lange, broenen toet zwarte peul. Oppe peul zitte stief haor die op knubkes zitte. De gledde zäöj waere versprèdj door bieëster.
De plantj kump veur in waeggraven en op dieken op vöchtige, aetesrieke gróndj.
Vastenaovendkamp
175px|thumb|De ligging van Vastenaovendkamp in de gemeinte Venlo 't Vastenaovendkamp, vruuger dök: De Vastenaovendkamp, Nederlands: Vastenavondkamp, is 'n wiek van 't dörp Blierik in de Naord-Limburgse gemeinte Venlo. 't Vastenaovendkamp is normaal ónderverdeild in 'n naordelik en zudelik deil, die beejein 4.475 inwoeëners höbbe op 'n oppervlek van 67 ha. De wiek is neet verneumt nao 't evenement vastelaovend, mer nao 'ne haof mit daezèlfde naam: Hoeve Vastenaovendkamp. Dae stóng aan de St.-Jozefstraot. De naam van d'n haof haet evvel wèl verbank mit 't fies. De boew begós in 1957, en begin 70'er jaore waas de wiek vaerdig. D'n opzèt is ruum. De straote zeen braed en 't guf auk 'n dudelik óngerschied tösse woeëne en wirke. In 't naordelik deil zeen veural huurweuninge, dewiel in 't zudelik deil mier koupweuninge zeen. De westziej grenst aan 'ne greune buffer. Heej leejt auk 't Zilvermaer: 'n bekind park wao auk minse oet anger wieke beejein kuume.
Chemische sjtof
'ne Chemische sjtof is 'n vorm van materie die 'n gelieke chemische samesjtèlling haet. Daonaeve waere alle sjtoffe gekènmirk door sjpecifieke, uniform en maetbaar sjtofeigesjappe, die zowaal anisotroop es isotroop kónne zeen. Meistes waere allein zuver sjtoffe mit gemèndj en duudj me dao gein mingsele van versjillige sjtoffe mit aan. 'n Zuver sjtoffe óngersjèdj zich dao-in van e mingsel det 'n zuver sjtof allein gesjeie kan waere door 't verbraeke van binjinge tösse atome. Zuver sjtoffe zeen ofwaal 'n inkelveljige sjtof (e chemisch element). of 'n samegestèlde sjtof ('n chemische verbinjing). 't Vörme van 'n sjtof oet zien elemente of oet einveljiger verbinjing weurt synthese geneump, 't ómgekeerde óntleding.
Wieldesj
Wieldesj is 't Limburgs dialek wat ze kalle in Wielder in Zuid-Limburg en in de umligkende gehuchte. 't Wieldesj huuët bie de Ripuarische-uuëverganksdialekte. Ze zègke han en sagen in plaats van höbbe en zègke. Ze laote de r valle nao 'ne klinker es dao s, t, st, d op volg. In plaats van -lik wuurt -lich gezag.
Laesplenksjkes
D'r Niek Gossens oet Betsehaove, besjtuurslid van de heemkundevereniging Wielder, sjtèlde in 2011 't Wieldesj laesplenksjke same. tas, daak, sjpang, zaeg, sjaop, sjäöp, hèk, flesj, weeg, reub, kis, piel, kieës, mond, lóch, book, vösj, oug, hoes, doeës, un, kruuts, muuële. tuit, zeip. Naeve 't basisexemplaar maakde hae ouch nog 5 themaplenksjkes, die op dezelfde datum versjene: 2 plenksjkes mit volksname van blómme,
Wuhan
thumb|Wuhan Wuhan of Woehan is de houfstad vanne Sjinese pervinsje Hubei en de stad mitte meiste inwuners in 't centraal deil van det landj. De stad ligk bieje samevleujing vanne Jangtsekiang enne Han. Dao wone zón 6,5 miljoen luuj. Wuhan besteit oet drie stadsdeil: Wuchang, Hanyang en Hankou, en ligke oppe kruutsing vanne lien Tsjoengking - Sjanghai en Peking - Hongkong/Kanton.
Gesjiechte
De ieëste beweuning in 't gebied van Wuhan kump van 3000 jaor haer. Inne Han-dynastie woort Hanyang 'n bès drökke haveplaats. Inne derdje ieëw nao Chr. woorte moere geboewdj róntjelóm Hanyang (206 n.Chr.) en Wuchan (223 n.Chr.).
In 223 woort de Huanghelou, d'n Tore vanne Gael Kroenekraan, geboewdj.
In 1911 begós Sun Yat-sen mit zie gevolg ane Wuchang-opstandj dae toet mieër opstenj lèdje in Sjina; dezen opstandj waas gerich taenge de Mantsjoerische Qing-dynastie.
Wuhan waas de houfstad vanne linksen tak vanne Kuomingtang, gelèdj door Wang Jingwei, inne jaore twintjig.
In 2019 begós in Wuhan de oetbraak van 't COVID-19-virus, det daodoor ouch 't Wuhanvirus geneump wuuert.
Farao
Farao is d'n titel dae weurt gebroek veur keuninge (sjtaatshoofde mit 'ne goddelik sjtatus) van Opper- en Neder-Egypte aan te gaeve. De term is aafgelèd gewaore van de wäörd per aa, det "Groeat Hoes" (pelies) beteikent. 't Waerde in 't algemein neet door Egyptenere zelf gebroek veur häör keuninge, die häöre keuning meistes nesoet numde; mer door 't gebroek van 't waord in de Biebel, en mit naam in 't book Exodus, weurt 't väöl gebroek door modern gesjiedkundige.
Kleine-Spaan
thumb|Aldegondiskèrk in Kleine-Spaan. Kleine-Spaan (Nederlands Kleine-Spouwen) is e dörp in de provincie Belsj Limbörg en 'n deilgemeinte vaan de stad Bilze. Op 1 jannewarie 2006 had ze 754 inwoeners; 't oppervlak bedreug 130 km². 't Ligk in de Haspegouw, oonmiddellek noordelek vaan Groeëte-Spaan.
De vreuger gemeinte Kleine-Spaan woort in 1970 mèt Groeëte-Spaan en Rèkkeve vereineg in de nui gemeinte Spaan, die zelf weer in 1977 bij de stad Bilze woort geveug.
Hoesmösj
thumb|Mennekeshoesmösj thumb|Verspreiing vaan de hoesmösj: natuurlek (doonkergreun) en ingeveurd (liechgreun). De hoesmösj (Passer domesticus (Linnaeus 1758) ) is e klei veugelke oet de orde vaan zaankveugel (Passeriformes) en de femilie mösjechtege (Passeridae). 't Bieske is inheims in zoeget gans Europa en groete deile vaan Azië; daobij is 't ingeveurd op alle aander continente boete Antarctica. 't Veugelke heet ziech sinds jaor en daag aongepas aon de mins en is euverwegend in minseleke nederzèttinge te vinde. In de Benelux kump de hoesmösj zier algemein veur, meh de lèste jaore is ze dao in aontal achteroet gegaange, zoetot ze neet mie de mies veurkoumende vogelsoort is.
Taxonomie
Binne de zaankveugel en de mösjechtege huurt de hoesmösj tot 't geslach Passer, of (echte) mösje. De hoesmösj is daovaan laank neet 't insegs lid; me kint 'n klein daarteg recinte soorte mösje. Ouch fossiel soorte zien bekind vaanaof 't vreug-Mioceen. Vaan belaank is in 't bezunder Passer predomesticus oet 't midde-Pleistoceen. Wie häöre naom al zeet, höbbe gelierde gemeind in häöm de (wèlle) veurgenger vaan de hoesmösj te zien, al trèk modern genetisch oonderzeuk dat in twievel.
Oondersoorte
Wie bij väöl aander bieste ouch is 't oondersjeid vaan oondersoorte punt vaan controverse. D'n eine zuut tientalle versjèllende, geografisch bepaolde oondersoorte, d'n aandere vint tot de diversiteit väöl minder groet is. 't Handbook of the Birds of the World hèlt 't op twelf, verdeild in inger verwante gróppe vaan eder zès oondersoorte.
Veurkoume en leefgebeed
Wie bove besjreve kump de hoesmösj in zoeget gans Europa, groete deile vaan Azië en e stök vaan Afrika veur. Ze gedijt veural in gemaotegde klimaote, meh kump ouch in subtropische en subpolair streke veur. In de Nuie Wereld kump ze neet vaan nature veur (d.w.z. neet op eige krach), meh is ze wel ingeveurd. Umtot de hoesmösj vaan häör eige al in zoe väöl versjèllende klimaote kin gedije, steit of vèlt häör verspreiing mèt de presintie vaan landbouwgroond (veur te foeragere) en minseleke bouwsele (veur te nestele). Ouch heet de hoesmösj e beter aofweersysteem es de rinkmösj, zoetot heer bepreuvinge vaan oonbekinde krenkdes beter doorsteit. 't Gief mer inkel plaotse boe de hoesmösj nao introductie is oetgestorve of zie leefgebeed neet heet oetgebreid; die vint me beveurbeeld op Greunland en Kaapverdië.
De hoesmösj is zoedaoneg aongepas aon de mins tot heer bekans exclusief in de buurt vaan minseleke vesteginge is te vinde. Allein boete 't breujsezoen kin me ze nog wel ins wied boete dezen habitat vinde. 't Foeragere kin zoewel op bouw- es op weiland wie ouch in stadsparke gebäöre; wel steit veurop tot de umgeving neet te 'net' is (gestruid graon, plaotse veur te sjuile etc.). Es breujvogel kump heer zjus in natuurgebeed koelek veur: zoe gief 't in Nederland bezunder wieneg breujende mösje op de Veluwe of in De Meinweg, en te mie in zoewel diechbevolk gebeed (Rijnmoond, Parkstad Limburg) es dunner bevolk landbouwgebeed (Kop vaan Noord-Holland, Noord-Limburg).
Bestand
Boe de hoesmösj veurkump, deit ze dat miestens in groete aontalle, zeker in diechbevolk gebeed. Vaanaof de jaore 1980 liekent 't bestand in Nederland evels trök te loupe; dees achteroetgaank is in de jaore 1990 versneld. Um dezen hellen achteroetgaank is ze op de Roej Lies vaan veugel gezat, al-evel kump ze nog ummertouw hiel väöl veur en zal ze zeker neet oetsterve. Me zeuk de reies veur d'n trökgaank in veranderende landbouw- en steidebouwtrends. Zoe is door verbeterde woeningsisolatie de ruimte oonder de panne, boe mösje zoe gere nestele, neet mie te bereike. De aofname liekent nao 2000 te zien gestop. Allewijl weurt 't aontal breujpare tösse de 500.000 en 't mieljoen gesjat. Daomèt heet de merel ze es mies veurkoumende vogel woersjijnelek ingehaold.
Op 't Belsj späölt 'tzelfde probleem. Dao is ouch nao 2000 't aontal mösje nog sterk achteroetgegaange.
Bouw en uterlek
De hoesmösj mèt 15 centimeter en zuut e bitteke gedroonge oet. 't Verekleid is bij gein vaan bei geslachter kleurriek, meh bij mennekes wel boonter es bij vruiwkes. De mennekes höbbe e gries petsjke, roedbrojn kante, grijs wange en e gries oonderlief. De boors en bef zien zwart; dominante mennekes höbbe mie zwart es lieger geklasseerde. Op de vleugele stoon opvallende witte striepe. De snavel is doonkergries. 't Kleid vaan de vruiwkes is eintoeneger: de bovedeile zien broen mèt 'ne grijze waas en doonkerbrojn striepe, de oonderdeile egaal gries mèt 'n tósj vaan beige. Hunne snavel is liechter en geleger es die vaan de mennekes. Juveniele höbbe e geliekaardeg kleid wie vruiwkes. De poete zien bij allebei de geslachter kort en leverkleureg. De hoesmösj heet gein ech winterkleid, meh in de winter weurt bij mennekes de snavel wel liechter (wie dee vaan e vruiwke), de bef kleinder en de kopteikening oondudeleker.
Leed
De zaank vaan de hoesmösj is neet muzikaol meh beperk ziech tot e sumpel tsjiep en variaties dao-op.
Gedraag
Hoesmösje zien sociaol veugel, die neet allein in köppelkes meh ouch in gróppe leve. Hun väölvöldeg getsjiep deent veural veur communicatie mèt soortgenoete oet dezelfde gróp.
Veujing
Hoesmösje zien omnivoor. Hun ete zeuke ze op de groond; 't dieet besteit oet zaode, knup, beize en klein insekte, zoewie alderlei vaan de mins aofkumsteg ete wie broed, olieneutsjes en vetböl. Insekte weure dèks aon joonge geveurd.
Es proejdier
De veurnaomste 'natuurleke' vijand vaan de hoesmösj is ouch e gedomesticeerd bies, de hoeskat. Ouch roufveugel ete ze dèks. Minder belaankrieke vijande zien krejje (geslach Corvus) en eikhores. Ouch de mins it wel ins hoesmösje; dat gebäört beveurbeeld in 't Middellandse Ziegebeed. Es talrieke vogel kin me ze dèks gerös en legaol sjete, meh door hunne geringen umvaank zien ze es ete neet de mies praktische vogel.
Veurtplanting
thumb|E nes mèt hoesmösje-eikes. 't Breujsezoen löp in de gemaotegde regio's op 't noordelek haafroond vaan miert tot augustus. Op 't zuielek haafroond drejt ziech dat um nao september tot fibberwarie, in de trope kin 't gans 't jaor door. De hoesmösj breujt in los kolonieverband. Al nao e jaor (in de trope nog ieder) kinne jóng mösje pare; sommege doen dat ouch, meh de kans op succes is daan klein. Mèt de jaore weurt 't woersjijneleker tot e köppelke e nes succesvol groetbringk. Es e menneke wèlt pare stik 't zien vere en start op en höps 't rundsjes roontelum 't vruiwke. Wie wel mie vogelsoorte zien hoesmösje monogaam; e köppelke is gemeinelek veur 't leve same. E lègksel besteit gemeinelek oet 4 tot 6 eier (allewel tot zoewel väöl minder es väöl mie is aongetroffe); 't vrouwke lègk miestens twie of drei lègksele per jaor. In sommege kawwer streke is 't aontal lègksele lieger, meh bevatte die gemiddeld wel mie eier. De eikes zien mer 20 tot 22 mm laank. 't Breuje woort veurnaomelek door 't vruiwke gedoon. Gewoenelek nao 11 tot 14 daog koume de eikes oet; ze doen dit allemaol tegeliek.
Oontwikkeling
't Kuke deit nao veer daog zien ouge ope en krijg nao zoe'n ach daog zien eerste doons. Soms kump 't veur tot allebei de awwers doedgoon; in dat geval blieve de kukes piepe en trèkke ze soms pleegawwers aon. De joonge vlege roond 'tzelfde memint oet en kinne ziech binne einen daag deils zelf veuje. Nao 7 tot 10 daog is dat perces gemeinelek compleet.
Cultureel aspekte
Dewijl de hoesmösj allewijl veural symbool steit veur invaajd en oonopvallendheid, waor ze in de aajdheid e symbool vaan libido en vröchbaarheid. De Romeinsen diechter Catullus sjreef e paar dobbelzinnege gediechter euver 't mösjke vaan zien geleefde Lesbia.
Bronne
Dit artikel is deils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Extern links
Sparrow
Sint Servaosbrögk
thumb|250px|De Aw Brögk in Mestreech De Sint Servaosbrögk, in Mestreech miestal de Aw Brögk geneump, weurt es de ajdste brögk vaan Nederland gezeen.
Historie
De Romeine vestigde op de plaots vaan 't huidege Mestreech 'n vesting umtot op dees plaots de Maos gemekelek euver te steke waor. Um d'n euversteek te vergemekeleke bouwde zie 'n brögk mèt steine peilers en 'n houte dèk. Dees brögk is gebruuk tot 1275, wie ze instorte tijdes 'n processie.
Tösse 1280 en 1298 is 100 meter noordeleker 'n nui steine brögk gebouwd. De lèste baog, aon de Wiekse kant, woort vaan hout gemaak, um in geval vaan noed (bij 'n belegering) gemekelek aofgebroke te kinne weure es ederein ziech dao trök getrokke had.
De brögk woort slech oonderhawwe: keizer Rudolf I had in 1274 bepaold tot aon oonderhaajd neet mie hoofde weure oetgegeve es aon tolgeld woort opgehaold. Dat beteikende in de praktijk tot slechte stein woorte vervaange en kepot voogwerk woort vernuid. 't Stadsbestuur had dao dèks wäörd euver mèt de geisteleke vaan 't Kapittel vaan Sintervaos. Oeteindelek woort de brögk eigendom vaan de stad en kós de brögk gerestaureerd goon weure. De baoge en sommege peilers woorte ein veur ein aofgebroke en obbenuits opgebouwd. Dees restauratie doorde vaan 1683 tot 1716. Heinao woort de brögk good oonderhawwe mer hoegwater en ies op de Maos brach toch nog sjaoj aon. In 1799 en 1803 woort de houte baog opgeknap um in 1827 vervaange te weure door 'ne steine baog (dee evels gemekelek opgebloze kós weure).
Begin 20e iew woort de brögk erg slech: in de jaore twintig gaof 't versjeie instortinge van gedeiltes vaan de brögk. Umtot de brögk neet voldeech aon d'n tied woort gesproke vaan aofbraak. Nao väöl protes vaan de Mestreechtenere woort beslote 300 meter noordeleker 'n nui brögk te bouwe (de later Wilhelminabrögk). Nao 't gereidkoume vaan de Wilhelminabrögk woort de Servaosbrögk compleet aofgebroke en weer obbenuits opgebouwd. De baoge woorte in beton gemaak en mèt de aw stein bekleid. Aon de Wiekse kant woorte twie baoge opgebloze en vervaange door 'n staole hefbrögk um de zwoerder sjeepvaart mie ruimte te geve. In 1932 waor de brögk weer klaor.
In de Twiede Wereldoorlog had de brögk zwoer te leie. Op 10 mei 1940 woort 't staole deil bij Wiek opgebloze op bevel vaan de Nederlandse legerleiing. Op 11 mei laog evels al 'n noedbrögk, dus de Duitsers kóste zoe euversteke. Op 13 september 1944 leep de brögk de mieste sjaoj op toen de Duitsers de brögk opblaosde. Door de betonne constructie bleve de baoge evels groetendeils intak en op 27 september kós de brögk weer gebruuk weure door 't verkier. Bij de restauratie in 1946 en 1947 woort de brögk twie meter breier gemaak door de peilers aon de noordkant te verlenge.
Bij de herinriechting in 2005 vaan de Maosboulevard kaom de baog dee in 1640 woort touwgemetseld weer teveursjijn. De reste waore nog vaan de oersprunkeleke 13e iewse baog. De stein bleke evels in zier slechte staot, en veur 'n reconstructie neet good genóg. Daorum is beslote 'n betonne constructie te make boe-in evels wel gebruuk is gemaak van fragminte vaan de oersprunkeleke baog.
Naom
thumb|Sint Servaosbrögk (Aw Brögk) in Juni 2013 Iewelaank had Mestreech mer ein brögk. De brögk had daan ouch geine naom, ederein spraok vaan "de brögk". Pas in 1932, wie de Wilhelminabrögk gebouwd woort, kraog zie de naom Sint Servaosbrögk, geneump nao d'n heilege vaan Mestreech Sint Servaos. Väöl Mestreechtenere neume de brögk evels nog altied de "Aw Brögk". De brögk dreug twietaolege sjèldsjes, die Aw Brögk es Mestreechse naom aonhawwe.
Hirs
Versjillige hirssaorte woorten al in 't vreug neolithicum in Sjina verboedj; späör zeen gevónje van hirsteelt oet 8300 toet 6700 veur Christus. In dezen tied koom hirsteelt dökker veur es ries. Hirs woort vreuger ouch in Europa es aeteswaar gebroek. In väöl gebiede van Afrika en Azië zeen de versjillige hirssaorten 't wichtigste aetesmiddel. Ploemhirs behuuertj toete vreugste vanne in Nederlandj aangetróffe cultuurgewasje; oppe raatakkers woort dees hirssaort al veur 't begin vanne jaortèlling verboedj.
De korrele zeen glutevrie en bestaon bieje meiste hirssaorte veur 60 toet 80% oet kaolhydrate, 6% en 20% eiwit mit wichtige aminozoeren en 1 toet 6% vèt.
Sierra County (Californië)
miniatuur|200px|Graofsjappe vaan Californië miniatuur|200px|Ligking vaan Sierra Sierra is 'n in 1852 opgeriech graofsjap in Californië, VS. De hoofstad vaan 't graofsjap is Downieville, 'n plaots boe allewijl niemes mie woent. Sierra is aofgeleid vaan 't Spaons. 't Beteikent snie-echteg. Dat kump umtot de hoege bergkete Sierra Nevada hei ligk.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 2491 km² (962 mijl²) boevaan 2469 km² (953 mijl²) land is en 22 km² (9 mijl²) of 0.89% water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 68/km² (177/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 20.824 dat bestoont oet:
't Gaof 1520 gezinne en 986 femilies in Sierra County. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,32. Alle inwoeners vaan 't graofsjap woene in de stad Loyalton.
Plaotse
Sierra heet mer twie plaotse. De hoofdplaots (Downieville) is 'n spookstad opziech. Wat natturlek hiel speciaol is veur de belaankriekste plaots in 't graofsjap.
Dysprosium
Dysprosium is e sjemisch element mit es symboeal Dy en 't atoeamnómmer 66. 't Is e zilvergries lanthanied.
Toepassinge
Doordet methode veur dysprosium te isolere nag meh rilletief kórt bestaon is de industrieel toepassing nag bepirk:
Opmirkelike eigesjappe
Dysprosium is e buugzaam en vervörmbaar metaal en kump in twieë modificaties veur. De α-vorm geit bie 1663 K euver inne β-vorm. 't Reageertj mekkelik mit zoerstof toet 'n oxiedlaog. In water en verdóndj zoer los 't op ónger vörming van waterstof.
't Element geit es driewaerdig positief ion Dy3+ in oplossing en dezen oxidatietoestandj behieërsj gooddeils de sjemie.
Ieëgebilze
thumb|Ursulakèrk in Ieëgebilze Ieëgebilze (Nederlands: Eigenbilzen) is e dörp en 'n deilgemeinte in de provincie Belsj Limbörg, stad Bilze, mèt op 1 jannewarie 2006 2.295 inwoeners en 'n oppervlaakde vaan 8,27 km². 't Ligk e paar kilometer oostelek vaan de eigeleke stad Bilze, kortbij 't Albertkenaal.
Historie
Ieëgebilze waor al in de prehistorie bewoend: me heet e keuningsgraaf oet d'n iezertied gevoonte, zoewie reste vaan Romeinse graver en 'n Romeinse villa. De naom vaan Ieëgebilze kump in 1096 veur 't iers veur. In dit stök weurt gesproke vaan 'n sjinking door Ida vaan Verdun aon d'n abdis vaan Minster. Juridisch veel 't oonder de boetebaank vaan Bilze. Vaanaof 1680 had de femilie de Heusch van de Zangerhei 't in häör bezit; zij beneumde hei sjout en sjepene. De kèrk waor 'n dochterkèrk vaan Gellik; oonder de kèrk vaan Ieëgebilze vele evels weer de kèrke vaan Móppertinge en Hoelbeek zoewie de kapelle vaan Zangerhei en Loch (gehuchte vaan Ieëgebilze).
In 1977 fuseerde Ieëgebilze mèt de stad Bilze.
Monuminte
Beziensweerdeg is oonder mie de neogotische Ursulakèrk (foto) mèt gotischen torie oet de veertienden iew, zoewie de Zangerheidemeile aon de Meulebeek.
Muse
Muse is 'ne Britse band vaan alternatieve popmuziek. Ze besteit oet Matthew Bellamy (zaank, gitaar, tósje), Christopher Wolstenholme (basgitaar) en Dominic Howard (slaagwerk). Matthew Bellamy is ouch d'n actiefste songsjriever vaan de band.
't Idioom vaan de band is klassiek beïnvlood en weurt daorum wel neoprog geneump. Neve rock en klassieke meziek hole ze inspiratie oet de mies oetereinloupende stijle, boe-oonder dubstep. De arrangeminte zien origineel en dèks groets opgezat; de songs zien gemeinelek neet bezunder laank (wie dat dèks wel 't geval is mèt progrock). De tekste behandele dèks groete thema's, mie es eine kier geïnspireerd op natuurkunde. Gans in de traditie vaan de progrock bringe ze in de regel concepalbums oet.
Bronne
Oor's eerste Nederlandstalige Popencyclopedie, editie 2004
Sergei Eisenstein
thumb|Sergei Eisenstein
Sergei Mikhailovich Eisenstein (Riga, 22 jannewarie 1898 - Moskou, 11 fibberwarie, 1948) waor 'ne bekinde Russische regisseur. Veural zien stom films zien erg bekind gewore. Zien bekinste films zien Pantserkruiser Potjomkin, en Alexander Nevski. Heer is veural zoe bekind gewore door zien vreem montaasj.
Genre
Zien films kinne weure umsjreve es historische films, mer dat is neet gaans riechteg. Ze zien wel gebasseerd op historie, evels is alles erg euverdreve. 't Is Eisenstein's bedoeling gewees um bij de films altied te laote zien tot d'r mer eine goje kant is. In zie geval waor dat altied de Sovjet-Unie. Hei door kreeg me in Rusland (de films waore naomelek hiel populair) dèks e verkierd beeld vaan de Sovjet-Unie, get wat de Sovjet-Unie neet allein deech bij films. Dit weurt ouch wel propaganda geneump.
Filmografie
Väöl vaan Eisenstein's films zien verlore gegaange, of neet voltoeid. De films die wel voltoeid zien zien:
Møre og Romsdal
thumb|De ligking van de pervincie Møre og Romsdal in Nórwaeg. Møre og Romsdal (Møre en Romsdal) is 'n pervincie (fylke) van Nórwaeg. 't Vèlt ónger 't landjsdeil Vestlandet. In 2007 had 't 245.385 inweuners en e gebied van 15.105 km². De houfsjtad is Molde.
In de pervincie weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
Gemeintes
Zèsendertig gemeintes ligken in Møre og Romsdal:
Twee veurmaolige gemeintes zeen Frei en Tustna.
Knoorsj
Kraakbein, knoorsj of knapsjinkel (Letien: cartilago) is 'n speciaal vorm van binjweefsel mit 'n elastisch karakter es gevolg van eigesjappe vannen extracellulaire matrix. Kraakbein kan groate drök waerstaon, mer haet weinig trèkvasheid, in taengestèlling t't knaok.
Versjillige saorte kraakbein bestaont, namelik:
Karel de Groete
Karel (Sjarel) de Groete (Duits Karl der Große; Frans en Ingels Charlemagne; woersjijnelek Herstal of Jupille bij Luik (ziene vaajer is dao gebore) op woersjijnelek 2 aprèl 742 - Aoke 28 jannewarie 814) waor vaan 771 tot aon zienen doed Keuning d'r Fraanke; daobovenop woort heer op 25 december in 800 in Rome door de paus tot keizer vaan 't Weste ofwel 't Heilig Roems Riek gekroend. Karel waor de zoon vaan Pepijn de Korte en Bertrada vaan Laon en is d'n einige vors dee de regio (Meerse/Mestreech/Zittert - Herstal/Jupille/Luik - Aoke) tot 't centrum vaan zien riek maakde. Me nimt aa dat d'r Karel Platt èn Welsj kalde.
Leve
Pepijn de Korte, zoon vaan Karel Martel, waor d'n ierste keuning vaan 't Hoes vaan de Karolingers, de dynastie die vaan 751 tot 987 zouw hierse. Nao d'n doed vaan Pepijn in 768 woort zien keuninkriek verdeild oonder Karel de Groete en zien broor Carloman. Carloman storf op 5 december 771, boenao Karel de Groete keuning vaan 't gans Fraankisch riek woort.
Oetbreiding vaan 't riek
In de in totaal 46 jaor vaan zien hiersjappij veurde Karel mie es 50 oorloge, wat ouch veur 'ne middeliewse vors mie es gemiddeld is. Zien veurnaomste vijande waore de Sakse en de Longobarde.
4 miert
4 miert is de 63ste daag van 't jaor (64ste daag in ein sjrikkeljaor) in de Gregoriaanse kalender. Nog 302 daag pès 't eindj van 't jaor.
Loukas Papadimos
thumb|Loukas Papadimos. Loukas Papadimos (Nuigrieks: Λουκάς Παπαδήμος), gebore op 11 oktober 1947, in Athene, Attika, is 'ne Grieksen ikkenoom en polletikus. Heer waor in 2012 ouch 'nen tiejeleke premier vaan Griekeland oonder de euvergaanksregiering. Dit waor heer veur percies ei jaor. Heer woort daoveur aongenomme es opvolger vaan Giorgos Papandreou sins 11 november 2011. Papandreou, boevaan Papadimos de lètste jaore de polletiek adviseure waor, waor d'n ierste premier vaan Griekeland in viefteg jaor dee zien termijn neet kos voltoeje. Dit kaom veural door de Europese crisis. Door väöle bezuineginge maakde Papandreou ziech neet populair. Papadimos is neet democratisch gekoze, mer door de groetste partijje (PASOK, Nea Dimokratia en LAOS). Zelf behuurd 'r tot gein vaan dees partijje. Nao e jaor heet de democratisch-gekoze Andonis Samaras zie premiersjap euvergenomme. In zien vreuger carrière waor Papadimos aktief bij de EU en de Europese Centraole Baank.
4 miert
Gebore
thumb|Antonio Vivaldi, gebaore in 1678
Karel de Groete
Oetbreiding vaan 't riek
Wat es 'n strafexpeditie tege de heidense Sakse begós, woort al gaw 'nen oetgebreide vereuverings- en geluifsoorlog dee 32 jaor laank zouw aonsleipe, tot aon de oeteindeleke oonderwerping vaan dit oostelek naobervolk in 't jaor 804. Karel veerdigde e decreet oet, de Capitulatio de partibus Saxoniae, boe-in veur 't iers in de westerse historie 'n gewelddadege bekieringpolletiek bedreve woort. In 797 veerdigde Karel e nui decreet oet oonder d'n invloed vaan ziene raodgever Alcuinus wat e bitteke zachter bekieringspolletiek veursjreef. Dit decreet waor de Capitulare Saxonum. In 782 kaom 't tot 't roemröch bloodbad vaan Verden, boe volges neet gans betrouwbare bronne 4.500 Saksische rebelle onthoof zouwe zien.
Aon d'n oorlog tege zienen twiede vijand, de Longobarde ging e politiek conflic veuraof: wie d'n usurpator Pepijn de Korte de lèste Merovingische keuning had aofgezat en in 756 door paus Stephanus II (III) tot keuning vaan de Fraanke woort gezalf, belaofde heer in ruil de kèrkvors alle gebejer te sjinke die heer op 't Byzantijns Riek zouw vereuvere. Dit hèt de Pepijnse Sjinking, ouch al ging heer noets wijer es zien belofte. Concreet ging 't um 't exarchaat Ravenna (d'n exarch waor de Byzantijnse militaire commandant in Italië), de Pentapolis en 't ducaat Rome (geneump nao de dux, de Byzantijnse gouverneur in Italië). Wie dat gebeed in 773 door de Longobardekeuning Desiderius ingenome woort, reep paus Adrianus I in 773 Karel ten hölp. Dao-op rökde de Fraankekeuning in Italië op, belegerde en veroverde de Longobardische hoofstad Pavia, zètde Desiderius aof en vernuide de sjinkingsbelofde vaan ziene vaajer aon de paus. 't Gebeed tösse Rome en Ravenna stèlde Karel expliciet oonder Fraankische besjerming. Op paosdaag 774 trók heer Rome binne en woort heer dao es 'ne keizer oonthaold en geïerd. Mèt touwstumming vaan de paus neumde Karel ziech veurtaon "keuning der Fraanke en der Longobarde".
In 788 woort 't hertogdóm Beiere ingelijf, in 795-796 volgde de oonderwerping vaan de Avare (op de plaots vaan 't huiig Kroatië, Tsjechië, Slowakije en Wes-Hongarije) aon de oosgrens, en in 811 dwoong Karel de Dene 't reveerke de Eider es oosgrens te aonvaarde um zoe de invalle vaan de Vikinge te veurkoume. En ouch al bleef in 779 ziene veldtoch tege de More in Spanje zoonder groet gevolg, toch kós heer nog 't gebeed metein ten zuie vaan de Pyreneeën vereuvere en 't es 't Spaonse Mark bij 't Riek veuge. Tegeliek waor ouch d'n opmars vaan d'n islam tot stand gebrach.
Zoe had Karel e groet gedeilte vaan 't vreuger Wes-Romeins Riek (en ouch nog groete gebejer die daoboete laoge) vereineg oonder zien hiersjappij. Op 't huugdepunt vaan zien mach hiersde heer euver e gebeed dat reikde vaan de Elbe en de Oder tot aon de Pyreneeë, en dat zoe oetgestrek waor tot 't 'ne geduchte concurrent veur de wereldmach Byzantium góng vörme. Wat oets 'n kleine Germaanse kolonie op vreuger Romeins territorium woar, bleek noe 'ne gelieke vaan Byzantium es de legetiemen opvolger vaan 't Romeinse riek.
't Keizerriek
thumb|Karel de Groete en Paus Adrianus I In 799 volgde 'n gebäörtenis die de politiek vaan Karel de Groete in nui baone zouw leie: in aprèl vaan dat jaor stoonte inkel veuraonstäönde lui vaan de pauseleke curie tege paus Leo III op en verdreve häöm oet Rome. Euver d'n achtergroond vaan dees zaak is niks bekind; zeker is allein tot de vlöch Leo tot bij Karel in Paderborn veurde. Dao bestoon wel gein gesjreve verslage vaan 't beraod tösse de paus en de keuning, meh de oetkoms devaan is dudelek: in zien kwaliteit es besjèrmhier vaan Rome leet Karel de weggejaogde kèrkvors nao Rome trökleie um häöm daor obenuits in zien woerdegheid te bevestege. De keizerskroening die zouw volge, moot vaan 't begin aof aon in de euvereinkoms opgenome zien. En dus trók Karel in 800 nao Rome, boe heer door 't begeisterd volk en de paus bij de Sint-Pietersbaseliek woort oontvaange. In 't bijzien vaan de Romeinse senaat, de bisjoppe, de abte en de edellui verhinderde de mechtege Fraankekeuning vervolges 'n synode die de aontijgenge tege Leo III deende op te heldere. Oeteindelek mós de (gedwónge) bereidheid vaan de paus um 'n reinegingseed aof te lègke volstoon um häöm obbenuits gans te rehabilitere.
Op 25 december vaan 't jaor 800 woort Karel door paus Leo II gekroend tot keizer vaan 't Wes-Romeins Riek, 'ne titel dee sinds 476 neet mie gebruuk waor in Wes-Europa. Volges de Vita Leonis ('t leve vaan Leo) zètde Leo II op Keersdaag in de Sint-Pieter eigenhendeg de keizerskroen op Karel z'ne kop. 't Gans gebäöre kós neet mie es vief minute gedoort höbbe; de beteikenis veur de toen bekinde wereld is evels vaan 'n boetegewoen draagwijde: vaan toen aof aon droog Karel de Groete neve zien titels vaan keuning vaan de Fraanke en Longobarde, besjermhier en verdediger vaan de Kèrk, patroen en behoeder vaan de christeleke plaotse in 't Heilig Land ouch die vaan Imperator en Augustus vaan de Romeine. Me moot oongetwiefeld devaan oetgoon tot heer ziechzelf neet es 'ne Romein zaog, meh in de ierste plaots es 'ne christeleke wereldhierser vaan Fraankische nationaliteit, in opvolging vaan Constantien de Groete, in 333 de groondlègker vaan 't officiële christeleke weste. De aonspraak steeg dus wied veurbij 't feitelek keizersjap oet.
't Zal ouch wel kloppe tot Leo III bij Karel sterk op de keizerskroen heet aongedroonge. 't Beteikende ummers tot heer oonaafhankelek woort vaan d'n Oos-Romeinse keizer, dee tot daan aon touw d'n officiële wereldleken hierser euver de geluivege vaan 't vreuger Romeinse Wes-Europa waor gewees.
Karel zoch ouch diplomatieke betrèkkinge met de islamitische wereld, in de persoen vaan Haroen al-Rasjid, kalief vaan Bagdad, vaan wee heer 'ne olifant es gesjink kraog.
Polletiek
Um zie riek mekeleker te kinne besture, veurde Karel 'n centralisatiepolletiek in die tot uting kaom in:
Karel in Limburg
't Is bekind dat Karel vaanoet zien rezedentie in Aoke dèks op bedevaart kaom nao de rillekwieje vaan Sint-Servaos in Mestreech. In dees stad had heer de besjikking euver zien keuninklek palies, palts geheite. Dit stoond woersjijnelek aon de noordkant vaan 't Vriethof, op de plaots boe noe 't Ginneraolshoes steit.
Ouch besteit de annekdotische theorie euver d'n oorsproonk vaan de naom vaan de stad Sitterd: tijdes 'n jachpartij vaan Karel de Groete zow heer örges tösse Aoke en Remun verdwaald zien. Toen heer op 'n ope plaots in 't bos met e huijske kaom, vroog heer aon 't aw vröwke dat dao woende, wie laat 't waor. 't Bleek al väöl later es heer dach, en heer reep oet: "Si tard!" ("Zoe laat" op ze Frans).
Doed en opvolging
Naodat Karel de Groete in 814 waor gestorve, woort heer begraove in zien eige kapel in Aoke, die de kern vaan de huidege dom vörmp. Iers in de marmere Romeinse Proserpina-sarcofaag en later, in 1165 door Barbarossa herbegraove in 'n eikehoute kis, riekelek bekleid mèt zèlvere en gouwe figure, de zgn. Karlsschrein. Op 29 december 1165 woort Karel de Groete heileg verklaord. In de dom steit ouch, op 't oksaal, zienen troen. Zien naokaomelinge weure Karolingers genump.
Zienen einigste nog levende zoon, Lowie de Vrome volgde häöm op, boedoor 't wederopgestande "Wes-Romeins Riek" nog 'n generatie lang oongedeild zouw blieve. Nao Lowie de Vrome woort 't riek nao Fraankisch rech oonder dee zien drei zäöns verdeild, boemet rouw-eweg de basis woort gelag veur wat later Fraankriek en 't Heilig Rooms Riek zouwe weure. Um 't Midderiek vaan Lotharius, dee geinen opvolger had, drejde en drejt evels tot in de 21e iew meineg Europees conflic. 't Waor e constant gevech tösse de 'Romaanse' en de 'Germaanse' cultuur in Vlaondere, Elzas-Lotharingen en Noord-Italië.
Neupré
Neupré is 'n plaats en gemèndje inne pervincie Luuk in 't Belsj. De gemèndje tèltj ruum 9500 inwoeaners.
Anger kerne
Éhein, Rotheux-Rimière (gemèndjehoes), Neuville-en-Condroz en Plainevaux.
Glasgow
Glasgow (Sjots-Gaëlisch: Glaschu, Sjots: Glesca of Glesga) is de grótste sjtad van Sjotlandj en de op twee nao grótste sjtad van Groot-Brittannië. Glasgow is es zodanig ein van de lieutenancy areas en e raodsgebied.
De sjtad is ein van de belangriekste industrie- en hanjelssjtej mit ónger angere grote sjeepswerve. Boetedet is 't e good oetgangspuntj es men 't wèste van Sjotlandj wilt lere kènne. 't Heel sjnel toegenómme aantal inweuners bewies waal de aantrèkkingskrach van Glasgow. De litste 25 jaor laote aevel 'nen truukgank zeen in 't inweuneraantal.
De ganse sjtad is, aafgezeen van e klein aantal boewwirke (wie de Glasgow Cathedral) e produk van de litste tweehóngerd jaor. Van besjlissende beteikenis veur de grui van de sjtad waas 't oetbagkere van de Clyde tót 'n have wo ouch de grótste sjeper binne kinne loupe. Tweehóngerd jaor truuk kós men de reveer bie eb nog te voot euversjtaeke. 't Feit det in de ómgaeving kaole en iezererts ligk dreug bie aan de economische blui.