cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paleontologie
Datering en stratigrafie
De paleontologie druueg in wichtige maot bie ane geologische datering van aerdlaoge. Inne neugetieëndjen en 't grótste deil vannen twintjigsten ieëf waas 't daoveur ouch 'n wichtige brón. Inne twieëdje helf vannen twintjigsten ieëf is dees rol deils euvergenómme dore meugelikheid absolute ajerdómsbepaolingen aan aerdlaoge (of fossiele) te doon en door anger sjemische en fysische methode. De biedraag vanne paleontologie aan ajerdómsbepaoling is aevel nag ummer groeat.
't Indeile van aerdlaoge oppe dao-in veurkómmendje fossiele wuuertj biostratigrafie geneump.
Paleoecologie
Paleoecologie is 't bestudere van fossiele veure reconstructie van 't veurmaolig miljeu en 't klimaat worin 'n aerdlaog is aafgezatj gewaore. Biogeologie is de studie vanne waerziedsje beïnvleujing vanne biosfeer enne lithosfeer.
Stichtse Vecht
frame|Ligking vaan de gemeinte Stichtse Vecht in Utrech. Stichtse Vecht is 'n fusiegemeinte in 't noordooste vaan de Nederlandse provincie Utrech, op 1 januari 2011 oontstaande oet de aw gemeintes Breukelen, Loenen en Maarssen. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 106,83 km² (daovaan 16,56 km² water); de drei gemeintes hadde op 1 januari 2010 same 62.792 inwoeners.
Kerne
thumb|Westbroekse en Buitenwegse Meule, Oud-Zuilen thumb|Goudestein, boetehoes in Maarssen thumb|Langegracht in Maarssen thumb|Kestiel Nijenrode bij Breukelen thumb|Boerderij 'Aazicht' in Nieuwer Ter Aa thumb|Pupèllesjaol, oonderdeil vaan Fort Nieuwersluis Ze umvat de volgende kerne: Breukelen, Kockengen, Loenen aan de Vecht, Loenersloot, Maarssen, Maarssenbroek (feitelek 'n wiek vaan Maarssen, meh oonder aandere um historische reies es apaarte kern gezeen), Nieuwer Ter Aa, Nieuwersluis, Nigtevecht, Oud-Zuilen en Vreeland. De gemeinte hèlt de plaotse in 't Maarssens veengebeed same veur 'nen twelfde kern.
De gemeinte umvat ouch versjèllende naobersjappe. 't Aanders naomloes veengebeed besteit oet de naobersjappe Tienhoven, Oud-Maarsseveen, Maarsseveen, Molenpolder en Bethunepolder. Oonder Kockengen valle Spengen, Portengen, Kortrijk en Gieltjesdorp, oonder Loenen aan de Vecht valle Kerklaan en Mijnden, oonder Nieuwer Ter Aa valle Oud-Aa en Oukoop.
't Raodhoes steit in Maarssen, de aw raodhoezer vaan Loenen en Breukelen zien hölpsecretariaote ('servicepunte') gewore. De börgemeister vaan Maarssen is börgemeister vaan de nui gemeinte gewore.
Aonzien
De gemeinte oontlient ziene naom aon d'n Utrechse Vecht, boe väöl plaotse oet de gemeinte aon ligke (Stiech, Sticht = provincie Utrech); ze vèlt gooddeils same mèt de Vechtstreek. Dit sterk meanderend reveerke, wat zjus noordelek vaan de Utrechse binnestad begint, kump in dees gemeinte langs de dörper Oud-Zuilen (rechterkant), Maarssen (bei kante), Breukelen (bei kante, meh zeker allewijl veural de linkerkant), Nieuwersluis (linkerkant), Loenen (linkerkant), Vreeland (vaanajds de rechterkant, noe ouch de linkerkant) en Nigtevecht (linkerkant). De reveer is vaan belaank veur 't plaotselek toerisme, neet in 't minste um zie greun. Ouch d'n Utrechsen Aa, boe-aon Nieuwer Ter Aa ligk, en d'n Angstel, boe Loenersloot is te vinde, struime door de gemeinte. Tösse de Vecht aon d'n ooskant en d'n Aa/Angstel aon de weskant ligk 't Amsterdam-Rijnkenaal, wat bij Nigtevecht de Vecht raak. Maarssen en Breukelen höbbe industrie aon 't kenaal.
Aon de Vecht steit e groet aontal boetehoezer wat dao in de zeventienden en achtienden iew is neergezat in opdrach vaan rieke lui oet veural Amsterdam (eint vaan de vinsters vaan de Canon vaan de Nederlandse historie), gebouwd in 't Hollands classicisme, mèt dèks Franse häöf en theekoepele. Bekind is 't middeliews Kestiel Nijenrode bij Breukelen; aander kestiele in de gemeinte zien Slot Zuylen, in Oud-Zuilen, en Kestiel Loenersloot, tegeneuver 't gelieknaomeg gehuch. Tösse Breukelen en Loenen ligk 't fort Nieuwersluis, boe-um (en boebinne: 't is e vestingdörp) 't dörp mèt dezelfde naom ligk; 't fort is deil vaan zoewel de Aw es de Nui Hollandse Waterlinie.
Ouch väöl dörpskerne zien bezeensweerdeg. Neet minder es nege kerne vaan de gemeinte gelle es besjermp dörpsgeziech: Kockengen, Loenen aan de Vecht, Loenersloot, Maarssen, Nieuwersluis, Nieuwer Ter Aa, Nigtevecht, Oud-Zuilen en Vreeland. Boete de al geneumde monuminte vèlt in 't bezunder de dörpskèrk vaan Loenen aan de Vecht op, 'n groete, gotische kèrk oet de veertienden tot en mèt vreug-zestienden iew mèt 212 veuj hoegen torie (oongeveer zesteg meter). Wijer kint de gemeinte nog versjèllende aander monumentaol kèrke, windmeules en woenhoezer; in totaol heet de gemeinte anno 2011 824 insjrievinge in 't rieksmonuminteregister.
Demografie en immaterieel cultuur
De bevolking vaan de Vechtsreek is in mierderheid protestants, mèt 'n aonzeenleke roems-kathelieke minderheid. Bij de Volkstèlling vaan 1971 waor in Maarssen 27,5% katheliek, tegeneuver 35% hervörmp, 9,5% gerifformeerd, 8,5% aander genoetsjappe en 19,5% oonkèrkelek. De toenmaolege gemeintes Breukelen en Loenen gaove e geliekaardeg beeld, dewijl in Nigtevecht minder kathelieke en mie hervörmde woende en in Kockengen nog get mie kathelieke (zij 't nog wel 'n minderheid).
In de dörper vaan de gemeinte Stichtse Vecht weure variante vaan 't Utrechs gesproke. Vaan 't Stad-Utrechs versjèlle ze veural door 't gooddeils oontbreke vaan t-deletie en zeker in 't noorde vaan de gemeinte door de palataol, 'Amsterdamse' oetspraok vaan dentaole.
Historie
Allewel tot de Vecht allezeleve 'n natuurleke reveer is, kin e deil vaan 't trajek in 12 v. Chr. zien gegrave in opdrach vaan de Romeinse generaol Drusus (zgn. Drususgrach, die evels ouch gans örges aanders kin höbbe gelege). Versjèllende plaotse in de Vechstreek zien bepaold aajd: ze bestoonte al in de vreug middeliewe. Breukelen, oersprunkelek Attingahem, is al ind zevenden iew bekind en waor roond 720 werkterrein vaan d'n evangelis Bonifatius. Kockengen is sinds de negenden iew bekind. In 914 weure Maarssen en Loenersloot geneump, es respectievelek Marsna en Lonoralaca. Loenen volg in 953 es Lona, meh oet de ieder vermelding vaan Loenersloot vèlt op te make tot Loenen, boe 't nao is geneump, al awwer is. In dit jaor woort 't gebeed door d'n Duitse keizer Otto de Groete in lien gegeve aon bisjop Balderik vaan Utrei. Nieuwer Ter Aa, al e jaor of doezend bewoend, greujt vaanaof 1138 roontelum de dörpskèrk. Vreeland begint es Dorssen in de zevenden of achsten iew, meh greujt in ziene bekindere vörm roontelum 't kestiel Vreeland wat dao zoe tösse 1255 en 1260 weurt gebouwd. Nigtevecht is joonger: 't weurt pas in 1327 veur 't iers geneump. 't Oostelek veengebeed is pas bewoend sinds 't ind vaan de vieftienden iew.
De Vechtstreek waor iewelaank e welvaorend, meh landelek gebeed. E groet deil vaan 't gebeed bleef, ouch in de Nuien Tied, feodaol bestuurd. 't Aonzien vaan de regio veranderde evels in de zeventienden en veural achtienden iew, wie me hei de bove geneumde boetehoezer góng bouwe. De bouw vaan de Rhijnspoorweg in 1843, boe-aon versjèllende dörper in de Vechstreek 'n statie kraoge, beteikende 'ne groeten impuls veur de regio. In d'n twintegsten iew greujde Maarssen en Breukelen oet tot forenzeplaotse veur Utrech en kaom hei ouch industrie op.
In de ierste decennia vaan 't Keuninkriek laoge op 't groondgebeed vaan de modern gemeinte Stichtse Vecht nog 15 gemeintes, soms mèt e miniem aontal inwoeners: Breukelen-Nijenrode, Breukelen-Sint Pieters, Kockengen, Laag Nieuwkoop, Loenen, Loenersloot, Maarssen, Maarssenbroek, Maarsseveen, Nigtevegt, Portengen, Ruwiel, Tienhoven, Vreeland en Zuilen. Vaanaof 1857 is me begós mèt die same te veuge, boebij iers de kleinste gemeintes woorte opgeheve (zuug de lies vaan geweze gemeintes in Utrech veur details).
Benzien
Benzien is e mingsel van kaolwatersjtoffe det weurt gebroek es brandjsjtof veur benzienmotore en es oplos- en zuvermaakmiddel. 't Is 'n destillatiefractie van aerdaolie mit 'n leeg viscositeit en betrèkkelik leeg kaokpuntj.
Aan benzien waat es brandjsjtof weurt gebroek waere additieve toegeveug veur te veurkómme det de motor geit kloppe. De klopvasheid weurt oetgedrök in 't octaangetal van de benzien, mer det octaangetal is gein maot veur de wieväölheid octaan waat in de benzien zit.
Koerdisch
thumb|Verspreiing vaan 't Koerdisch. 't Koerdisch is e dialekcontinuüm wat huurt tot de Iraanse taole en weurt gesproke in Klein-Azië en 't Midde-Ooste, op 't groondgebeed vaan Turkije, Syrië, Irak, Iran, Armenië en (veur e klei deil) Azerbaidzjan, door 't staotloes volk vaan de Koerde. Mèt de Koerdischen diaspora is de taol ouch nao (oonder aandere) Wes-Europa gekoume. 't Koerdisch kint versjèllende oetereinloupende standaarde en väöl dialekte, boebij ziech de vraog of 't um ein daan wel mierder taole geit dèks opdringk. 't Aontal sprekers weurt gesjat tösse de 20 en 30 mieljoen.
Indeiling
Binne de Koerdische taole/dialekte weurt oondersjeid gemaakt tösse eigelek Koerdisch en Zaza-Gorani. Zazaki weurt in 't binneland vaan Turkije gesproke, Gorani in e deil vaan 't grensgebeed tösse Iraans en Iraaks Koerdistan. Hun sprekers veule ziech euver 't algemein Koerde; vaanoet taolkundeg perspectief is 't evels neet zjus um die taole tot 't Koerdisch te rekene.
't Koerdisch zoonder mie verdeilt ziech in veer hoofgroppe. De bulk vaan de sprekers heet 't Kurmanji (of Noord-Koerdisch) es taol. Dit weurt gesproke in groete deile vaan Turkije, Syrië en Irak en nog in talloes aander len in de regio en in d'n diaspora (Nederland en 't Belsj zjus zoe good). 't Sorani of Midde-Koerdisch weurt in Irak en Iran gesproke. 't Kermanshani of Zuid-Koerdisch huurt me veural in Iran. De veerde taol is daan 't Laki, gesproke ouch weer in Irak en Iran, door e volk wat ziech neet es Koerdisch zuut meh ziech ouch Laki neump.
Standaarde
Allewijl bestoon twie groete gesjreve standaarde vaan 't Koerdisch. D'n eine is 't Standaardkurmanji, wat oet de aard vaan de zaak door de mieste Koerde weurt gebruuk. 'n Literair in 't Kurmandji gief 't al iewe; zoe is oonder mie de Mishefa Resj, 't heileg book vaan de Jezidi's, drin gesjreve. Mèt 't versóppele vaan Turkse maotregele tege 't Koerdisch is de productie vaan tekste in dees taol sterk touwgenome.
D'n twiede groetste standaard is 'ne vörm vaan 't Sorani, gebaseerd op 't Silemani. Deze zuieleke standaard weurt väöl in Irak gebruuk, boe dit sinds de val vaan Saddam Hoessein weurt touwgestande.
Binne 't Zaza-Goranicomplex gaof 't iewelaank ouch 'ne väölgebruukde standaard, naomelek 't Hewrami. Vreuger woort dit door Koerde oet versjèllende strieke es cultuurtaol gebruuk, ietot 't Kurmanji 't pleit zouw winne.
Consonante
't Koerdisch kint de volgende consonante:
Vocaole
Wie in 't Perzisch zien ouch de mieste klaanke vaan 't Koerdisch ofwel inherent laank of inherent kort. /ɛ/, /æ/, /ɪ̈/ en /o/ zien ummer kort, en /aː/, /iː/ en /ʉː/ ummer laank. Allen de /u/ besteit in twie kwaliteite, /u/ en /u:/.
Historische oontwikkelinge
Allewel tot väöl oondudelek is - door 't intensief taolcontak vaan 't Koerdisch mèt aander Iraanse taole - liet ziech 'n aontal klaankwètte dudelek vasstèlle. De realisaties vaan Proto-Iraonse klaanke in de Koerdische dialekte wieke soms sterk aof vaan die in de verwante taole. Bedink tot vaan de opgenome aander taole 't Koerdisch 't ingste verwant is aon 't Parthisch. Ouch d'n invlood vaan of parallel oontwikkeling mèt 't Nuiperzisch vèlt direk op.
Sjrifsysteme
't Koerdisch is versjèllende alfabette gesjreve, ummer oontliend aon aander taole. Twie alfabette euverheerse vaandaog d'n daag. 't Kurmanji weurt in de regel in 't Latiens sjrif gesjreve, mèt e paar diacritische teikes. Dit maak 't alfabet good leesbaar in Turkije, boe me sinds 1928 't Turks al op z'ch Latiens sjrijf. De Turkse regering erkint dat alfabet evels neet. Tot 2013 waor 't gebruuk vaan de lètterteikes q, w en x, die in 't Turks alfabet neet veurkoume, zelfs verboje.
't Sorani weurt gesjreve in 't Arabisch sjrif, zjus wie de groete taole in de len boe 't gebruuk weurt. De spelling is gebaseerd op die vaan 't Arabisch en Perzisch, meh e groet versjèl mèt die taole is tot me de vocaole oetsjrijf. Al ietot de twie modern standaarde vaan 't Koerdisch opkaome, gebruukde me Arabisch-gebaseerde sjrifte veur de taol te sjrieve.
E daarde sjrif wat, veural vreuger, is gebruuk, is 't Cyrillisch sjrif, wat in de Sovjettied veur 't Koerdisch in Armenië vaan touwpassing waor. Vaan 1921 tot 1929 sjreef me dao Koerdisch in Armeens sjrif. Tot slot gief 't nog 'n alternatief versie vaan 't Latiens alfabet, 't Yekgirtú.
'n Vergelieking tösse 't Latiens Kurmanji-alfabet, 't Cyrillisch Kurmanji-alfabet en 't Arabisch Sorani-alfabet lievert dit op:
Substantieve
Koerdische substantieve kinne weure verboge nao naomval en nao staot (zuug oonder).
Naomvalle
E naomvalssysteem besteit feitelek allein in 't Kurmandji. Dees taol oondersjeit 'ne casus rectus (de nominatief) en 'ne casus obliquus (eine resnaomval boe versjèllende awwer naomvalsfuncties in samekoume). Midde- en Zuid-Koerdische dialekte misse dat systeem, zjus wie dat in 't Perzisch is. Wel höbbe alle aander soorte Koerdisch ouch 'ne vocatief.
D'n obliquus indeg bij manneleke wäörd op -î (bira 'broor' > birayî), bij vrouweleke op -ê (jin 'vrouw' > jinê) en bij miervoudege op -an (karker 'arbeiers' > karkeran). In 't Zuid-Koerdisch blieve de wäörd in 't inkelvoud zoonder oetgaank (meh: zuug oonder), en kump d'n oetgaank in 't miervoud altied mèt (bira, jin, karkeran).
Bepaoldheid
Daoneve kinne wäörd bepaold en oonbepaold zien. Wie me in Wes- en Zuid-Europese taole wie 't Limbörgs mèt e lidwoord versjèl kin make tösse de maan en 'ne maan, zoe kin me in 't Koerdisch mèt versjèllende suffices 'tzelfde oetdrökke. In 't Kurmandji blijf de bepaolde variant oongemarkeerd en krijg de oonbepaolde variant d'n oetgaank -ek (roj 'd'n daag', rojek '`nen daag'). In de Midde-Koerdische dialekte heeft de bepaolde vörm de suffix -eke (rojeke, rojêk); in 't Zuid-Koerdisch is dee suffix ouch presint meh get korter (roje, rojêk).
Ezafe
Tot slot kin e Koerdisch substantief ouch nog in d'n ezafe (ouch wel izafe) stoon, 'ne staot vergeliekbaar mèt d'n Arabische status constructus. Dee kump veur in 't Kurmandji en 't Sorani, meh neet in de zuieleke dialekte. 't Kump trop neer tot e woord 'n achterveugsel krijg es 't 't ierste lid vaan 'n genitiefconstructien vörmp. In 't Kurmandji zeet me beveurbeeld mal 'hoes', meh mala min, 'mie hoes'. 't Woord mala steit hei in d'n ezafe. Vaan belaank is wijer tot in d'n ezafe gei versjèl mie weurt gemaak tösse rectus en obliquus, ouch neet in 't Kurmandji.
Adjectieve
Adjectieve goon mèt de bijbehurende substantieve mèt in getal en naomval, wie gebrukelek in de Indogermaanse taole.
Veurnaomwäörd
Persoeneleke veurnaomwäörd bestoon veur de ierste, twiede en daarde persoen in inkelvoud en miervoud. Opmerkelek is tot 't Sorani en Zuid-Koerdisch (wie 't Perzisch) zelfs hei gei versjèl tösse naomval kinne - 'n oppositie tösse 'iech' en 'miech' besteit dus neet. 't Kurmandji heet die oppositie (zjus wie bij de substantieve) wel bewoerd:
Persoeneleke veurnaomwäörd
Persoeneleke veurnaomwäörd kinne ouch clitisch zien: daan weure ze aon 't veurgoond woord vasgeplek. Zoe weurt beveurbeeld oet naw 'naom' nawim gemaak ('miene naom').
Aonwiezende veurnaomwäörd
In 't Sorani en Kermanshani besteit mer ein aonwiezend veurnaomwoord veur mannelek, vrouwelek en miervoud same: em respectievelek ew. In 't Kurmandji is dat ouch in de casus rectus 't geval (ev), meh in de casus obliquus gief 't dao drei versjèllende vörm (vî, vê, van).
Werkwoord
Koerdische wèrkwäörd weure verveug nao tied, wijs, persoen en getal. Versjèl tösse ierste, twiede en daarde persoen weurt evels allein gemaak in 't inkelvoud (einheidsmiervoud).
Presens en futurum
In 't presens (tegewäördegen tied) gief 't drei of veer wijze: indicatief, continuatief en conjunctief/imperatief. D'n indicatief weurt gemaak mèt 'ne prefix (beveurbeeld di- in 't Kurmandji en e- in 't Sorani) veur de stam en 'nen oetgaank denao. De stam hoof mer eine lètter laank te zien, beveurbeeld ç- 'goon'. Dit werkwoord weurt in 't Kurmandji es volg verveug: ez diçim, tu diçî, ew diçe, em, hun, ew diçin.
Veur 't futurum (touwkoumenden tied) weure ouch de conjunctiefvörm gebruuk. In de Koerdische sjrieftaol gief me veurkäör draon um de vörm daan mèt dê of wê te doen veuraofgoon: ew dê biçe 'zij zal goon'.
Verleien tied
Vörm in de verleien tied kriege geine prefix, allein 'nen oetgaank. Vaandao ez hatim 'iech kaom' vaan de stam hat- 'koume'.
Bij werkwäörd in de verleien tied goejt 't Kurmandji ziene grammair euverhoup: 't verandert vaan 'n nominatief in 'n ergatief taol. Dat wèlt zègke: es 't werkwoord euvergenkelek is, daan steit 't subjek (oonderwerp) neet in de casus rectus, meh in de casus obliquus, dewijl 't objek (veurwerp) zjus wel in de casus rectus steit. Bij ooneuvergenkeleke werkwäörd steit 't oonderwerp daan weer wel in de casus rectus. Vaandao: Ez hatim 'iech kaom', meh Min tu dîtî 'iech zaog diech' (lètterlek 'miech zaog doe'). Umtot de aander Koerdische standaarde (Sorani, Kermanshani) gein naomvalle kinne (wie gezag ouch neet bij de veurnaomwäörd), kump dao ouch ergativiteit neet veur.
1634
1631 - 1632 - 1633 - 1634 - 1635 - 1636 - 1637 1634 (MDCXXXIV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag op de Juliaanse kalender.
Gebäörtenissen
thumb|right|200px|Albrecht von Waldstein, ouch waal Wallenstein geneump thumb|right|200px|Gezich op de sjtad Reimerswaal, vanaaf de landjziej, veur de sjtormvlood van [[1570.]]
Witdónk
De Witdónk (Nederlandjs: Witdonk) is e klein gehuch bie Mael inne gemèndje Pieël en Maas. 't Gehuch ligk tösse De Heibloom (gemèndje Leudaal), Beringe en Mael. De Witdónk ligk ane Rogkelsebaek, de Sjnepheibaek en 't kanaal.
Straote
De volgendje straote ligken oppe Witdónk:
Teuve
thumb|left|Dörpsgezich
Teuve (Nederlands en Frans: Teuven) is e dörp in de taalgrensgemingde Voere in Belsj Limburg. Teuve is gelaege in 't dal van de Gulp tösje velder, weie en bösj. An ing ziej is dat d'r Roewe bösj en an de anger ziej d'r Beusdelse bösj
Buurtsjappe
Bie Teuve huère de buurtsjappe:
Bezeenswaerdig
thumb|left|Antieke waegwiezer op de krusing in Teuve
Sjtraotnaamsjilder
thumb|right|Tweijtalig sjtraotnaamsjild
De sjtraotnaamsjilder ì gaans Voere zeunt eegendom van de Vlamsje partiej Voerbelange. In de partiej is gesjtèmd över wie de borde d'r moesse oetzieë. De lede van 't hoofdbesjtuur howwe de keus oet: De optie: twieëtalege borde, mèt de name aeve groeët - zoewie in Herstap - waor neet vörzieë en dus waor die keuze neet mäögelek. Alle sjilder sjteunt of hange op privaatgroond.
Täöve is 't innigste Voer-dörp dat me bies op 't verenigingsvlak multi-cultureel kint neume.
Bahia
Bahia (oetspraok (lendelek) daan wel  (lokaol); in 't Portugees dèks mèt lidwoord: A Bahia) is ein vaan de 26 staote vaan Brazilië. 't Is de zuielekste staot vaan de macroregio Noordoos. Bahia grens mèt de klok mèt aon Piauí, Pernambuco, Alagoas, Sergipe, d'n Atlantischen Oceaon, Espírito Santo, Minas Gerais, Goiás en Tocantins. Bahia is de veerde staot in aontal inwoeners en de vijfde in oppervlaakde; 't is daomèt väöl groeter es de modaole noordoosteleke staot. Dat, en zien ligking kortbij aander macroregio's, maak de staat landsjappelek en cultureel divers; in diverse opziechte vörmp Bahia d'n euvergaank vaan 't noordooste nao 't midde vaan 't land.
Fysische geografie
Bahia, in oppervlaakde e bitteke groeter es Fraankriek, vertuint 'nen euvergaank vaan Atlantisch bosgebeed aon de kös nao caatinga (steppeland) in 't midde en cerrado (savanneland) in 't weste. De caatinga is dunbevolk en oongesjik veur landbouw, meh de cerrado, ouch wel sertão geneump, lient ziech dao wel veur. 't Weste, boe 'n Aw-klimaot heers, is ouch neet zoe druug wie 't midde (Bswh-klimaot). Vaan noord nao zuid löp 't plateau Chapada Diamantina door de staot. Hei vint väöl vaan de mijnbouw plaots. Hoegste berg is de Pico do Barbado, mèt 2.033 meter. De lang kös vaan Bahia is verdeild in diverse kösregio's mèt (deils toeristische) naome: de Kokosnoetekös, de Dendê-kös, de Cacaokös, de Oontdèkkingskös en de Walvèskös.
Door Bahia loupe diverse reviere, meh wiedoet de groetste en belaankriekste is de Rio São Francisco. Neve zien functie in de sjeepvaart en in 't irrigere vaan 't droeg midde vaan de staot weurt de São Francisco ouch gebruuk veur waterkrach. In Bahia vint me 't Sobradinhomeer, eint vaan de groetste stouwmere op de wereld. Door de zuidpunt vaan Bahia löp de Jequitinhonha.
Politiek
Es rillatief groete staot sjik Bahia 39 parlemintariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Staotsparlemint heet 63 zetele. In de staot weurt euver 't algemein links gestump. Gouverneur is anno 2018 Rui Costa vaan de socialistische PT.
Etnische gróppe
De mierderheid vaan de bevolking is pardo (d.w.z. vaan gemingk ras). In 2008 neumde 62,83% vaan de lui ziech zoe, tegeneuver 20,60% blaanke, 15,99% zwarte, 0,29% Indiaone en 0,26% Aziaote.
Vaan de lui die ziech tot eint vaan de inheimse volker rekene zien de Pataxó (ca. 11.000 ziele, plus good 2.000 Pataxós-hã-hã-hães) de groetste, gevolg door de Tupinambá (ca. 4.000; die vint me in gans 't land) en de Kiriri (ca. 2.000). De Indiaone in Bahia zien gooddeils geassimileerd en spreke allemaol Portugees (zuug oonder); wee wel of neet tot zoe'n volk huurt is dus veural aofhenkelek vaan wat iemes dao zelf vaan vint.
Taol
't Portugees dialek vaan Bahia, 't Bahiano, is in groete lijne geliek aon 't dialek vaan de noordoosteleke staote. In 't zuielek en westelek randgebeed vaan de staot huurt me aander accente.
Inheimse taole zien in Bahia allemaol oetgestorve. Sommege taol woorte recint nog gesproke. Volgens Ethnologue heet 't Kaimbé nog (passief) twiedetaolsprekers, meh dao vèlt euver te twiefele: bij veldwerk in 1961 kóste al gein vleujende sprekers mie weur gevoonde. 'n Aander taol, 't Pataxó, is recint (in 2009) oetgestorve.
Misdaod
Misdaod is in gans Noordoos-Brazilië e groet en greujend probleem, meh Bahia spant de kroen. Sinds me de georganiseerde misdaod in Rio de Janeiro en São Paulo is goon aonpakke, is in Bahia de zwoer criminaliteit hand euver hand touwgenome. In 2014 waor de staot al de mies maorddaodege vaan gans 't land, en vaan de tien gevierlekste stei ligken 'rs veer in Bahia.
Economie
thumb|Export vaan Bahia in 2012. Bahia had in 2016 'n Minseleke Oontwikkelingsindex vaan 0,703, wat nog zjus neerkump op 'hoeg oontwikkeld'. (In 2010 waor dit nog 0,660 wat neerkump op 'gemiddeld oontwikkeld'.) Wie gans 't noordooste is de staot ermer es 't lendelek gemiddelde. In vergelieking mèt aander staote in de regio is de economie evels e stök minder einzijeg. De economie is nog ummer gooddeils op de primaire sector geriech, meh zeker neet gans vaan sokker aofhenkelek. De staot exporteert landbouwprodukte wie biobrandstof, katoen, soja en koffie, delfstoffe wie olie, goud en koper en industrieel produkte wie oto's en sjemische haaffabrikaote. Nog diverse landbouwprodukte zien veural veur binnelandse consumptie, wie boene, maïs, cacaoboene en ries. De industrie- en deenstesectore breie ziech sterk oet, al blijf wat de deenste betröf veural 't toerisme vaan belaank.
Historie
thumb|Koloniaol arsjitectuur, wie hei in Salvador, tuint 't riek verleie vaan de staot. Bahia waor de plaots vaan de ierste Portugese landing in de Nuie Wereld. D'n oontdèkkingsreizeger Pedro Álvares Cabral landde in 1500 bij 't huieg Porto Seguro in 't zuie vaan de staot en eisde 't gebeed, boevaan heer toen nog meinde tot 't 'n eiland waor, veur zie vaajerland op. Vaan kolonisatie kaom 't pas later: in 1549 stiechde de Portugeze de stad São Salvador da Bahia de Todos os Santos, kort-eweg Salvador. In de iewe die volgde bleujde 't noordooste vaan Brazilië door de bouw vaan sókkerreet. Bahia waor 't belaankriekste kapteinsjap en Salvador waor de hoofstad vaan 't land. Pas in 1763 verplaotsde de gouverneur-ginneraol zien residentie nao Rio. Wie de Nederlanders groete deile vaan Noordoos-Brazilië vereuverde, belagte ze ouch Salvador; dit wiste ze evels mer kort (1624-25) te hawwe en de W.I.C. trok ziech nao 't noorde trök. In 1798 kaome de slave vaan Bahia in opstand; dees gebäörtenis is bekind koume stoon es de 'Baiaanse Samezwering' (Conjuração Baiana). Hunnen opstand, geïnspireerd door d'n Haïtiaansen opstand dee toen leep, woort hel de kop in geduid.
Tijens de koloniaolen opstand tegen 't Portugees bewind bleef Bahia zjus weer laank loyaol aon de kroen. Pas op 2 juli 1823 woort 't kapteinsjap Bahia bij 't Braziliaans Keizerriek geveug. In 1835 kaome de slave obbenuits in opstand in wat me de Malê-revolte is goon neume. In de negentienden iew diversifieerde de economie. Neet allein begós me noe neve sokkerreet ouch touwbak, katoen en koffie te verbouwe, ouch woorte in 1844 diamante gevoonte in 't binneland. Dit trok vaan wied gelökszeukers nao de staot. De veehawwerij bleek minder rendabel, umtot de druug zomers in groete deile vaan de staot de graasgreuj oonzeker make. In 1896 en 1897 waor Canudos, 'n kolonie in 't noorde vaan de staot, 't decor vaan 'ne monarchistischen opstand tege de nui Rippubliek. De regering sloog d'n opstand hel neer en maordde 't mierendeil vaan de kolonie oet.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op de corresponderende Ingelstaolege (in dees versie) en Portugeestaolege (in dees versie) artikele.
Navel
De navel (Letien: umbilicus) is 't litteike det achterblief oppe boek nao 't verdruuege vanne navelstrank. De navel haet daodoor 'n symbolische meining van verbinjing mit 't laeve gekrege. De vorm vanne miensjelike navel is aafhenkelik vanne wies worop 't litteike zich vergrudj.
Ouch anger bieëster höbben 'ne navel, al is dae bie de meiste saorte lang neet zoea prominentj aanwaezig es bie de miens. Bie väöl dere is de navel slechs e klein streepke det ónnans dore vach wuuertj ómhöldj.
Wasseberger
't Wasseberger of Wasseberjer is 't (Oeas-Limbörgs-)Ripuarisch-Limbörgs euvergangsdialek zoeawie det wuuertj gespraoken in Wasseberg en ómgaeving. 't Dialek is al behuuerlik oeasteliker in karakter in vergelieking mit 't dialek van Effeld en 't Kerkener. Dit uutj zich veurnamelik in mieër r-sjoewheid. Wo me get wèsteliker nag euver hert kaltj, wuuertj det in Wasseberg al Hatt. E versjil mit 't Kerkener is det de aaj lang Germaanse ee en oo häör oearsprunkelike kwaliteit höbbe behaje; wo me in Kerke joet "good" en Bier "beer" zaet, sprèk me in Wasseberg nag van joot en Beer. 't Wasseberger duit aan gutturalisering en klinkerverkórting, waat me trögkvindj in wäörd wie Fröng "vrunj" (en ouch Kèngk "kindj" en Wèngter "wintjer") en Modder "moder" (en ouch Vadder "vader"). Tupisch is ouch 't wäördje ues (spraek oet es oeës) veur "oos", wobie 'n ónverwachse diftongering plaats haet gevónje. Dees diftongering zuutj me ouch trögk in 't waord wue (woeë) veur "wo".
Joededom
Juud of jud ies ouch de benaming veur 'ne kleine baardvösj (Acerina cernua).
Antisemitisme
Joede zien door de iewer heer in Europa väöl gediscrimineerd door de christeleke mierderheid vaan 't continènt. Dees vörm vaan xenofobie contra Joede weurt antisemitisme geneump, verwiezentere nao de Semitische taole (boevaan de Joedse religietaol Hebreeuws deil oetmaak). Ouch in de Limbörge waor antisemitisme 'n ordinair deil vaan 't dageleks leve. Dit dwong Joede dèks um zelfstandeg te wèrke, umtot ze neet woorte gerespecteerd door aander Europeane. De actief deilnaome vaan Joede in d'n Europesen handel is dao e gevolg vaan.
De Holocaust in d'n Twiede Wereldoorlog (de Naziïstische genocide op Europese Joede tösse 1941 en 1945) waor 't historisch deepdepönt vaan Europees antisemitisme. Heidoor verdween 't Joededom groetdeils oet Europa. De meiste Europese Joede woorte in die genocide oetgereujd. 'n Deil wis te oontsnappe nao oonder aandere de Vereinegde Staote.
Nao de Holocaust
De Holocaust rizzelteerde ouch in de stiechting vaan Israël, d'n ierste moderne Joedse natiestaot, dee allewijl ligk in wat veurheer de Britse kolonie Palestina waor. Dit gebäörde oonder leiing vaan Westerse len nao d'n Twiede Wereldoorlog, tot groete woede vaan Islamitische naoberregieringe, die voonde tot de Islamitische Palestijne 't veurrech hadde um hunnen eige staot op te riechte op dat groondgebeed.
Allewijl kump antisemitisme ouch väöl veur in de dominant-islamitische wereld - veural in Noord-Afrika en 't Middel-Ooste. De opkoms vaan antisemitisme in dit deil vaan de wereld is in eder geval veur 'n deil te verklaore door de stiechting vaan Israël en daomèt 't, in de ouge vaan väöl Moslims, inperke vaan de vrijheid vaan Palestijnse moslims um hunnen eige staot op te riechte. 't Gief nog ummertouw groete spanninge binne Israël tösse de Joedse en Islamitische bevolkingsgróppe vaan 't land.
Joede in Limbörg
In de ierste hèlf vaan d'n 20en iew woende oongevier 1500 Joede in Nederlands Limbörg. Kort veur d'n Twiede Wereldoorlog arriveerde groete aantalle joedse vlöchtelinge oet Nazi-Duitsland en de door dat land geannexeerde gebiede in Centraal-Europa. Limbörg waor, vergeleke mèt 't weste (boe de meiste Joede woende), rilletief veileg door 't bestoon vaan e groet en good georganiseerd oonderdukersnetwerk. Limbörg woort daodoor de veilige thoeshave vaan mie es 2000 Joede oet de Randstad. Mie es 800 Joede höbbe de Sjoa evels neet euverleef. Wijers woorte hoezer vaan gevlöchde en opgepakde Joedse Limbörgers dèks oonteigend door Nazi-autoriteite en collaborateurs en tege lieg prieze verkoch. Seer de lèste decennia is mie aandach veur de Joedse slachoffers vaan d'n oorlog en hure Stolpersteine (strukelstein) bij 't Limbörgse straotbeeld.
Jäö of Joede?
Soms weurt Joededom op 't Mestreechter Limbörgs door 'n historisch misverstand Jäödom geneump. Dit kump umtot 't 'n straot in de Binnestad vaan Mestreech gief die de Jäöstraot heet en in 't Nederlands weurt vertaold es de Jodenstraat. De Nederlandse vertaoling berös evels op 'n historische verwarring. Vaan oerspronk verwees jäö nao jäög en zou de Nederlandse naom vaan de straot dus Jeugdstraat motte zien gewees. Wie Mestreech in Franse hen waor, woort die vertaoling evels wel good gehanteerd en stoond de naom bekind es Rue de la Jeunesse. De bezètting vaan Limbörg door de Hollenders heet mie es eine kier veur slechte vertaolinge gezörg. 't Waor beveurbeeld 'n slechte Nederlandse vertaoling um Valkeberg Valkenburg ("Valkebörg") te neume. De stad riffereerde naomelek altied al nao de heuvel boe-op zie gebouwd waor, neet nao 'ne börg.
Trivia
In 't Limburgs dialek were/woorte diverse woordsamesjtèllinge mèt jud of juud gebruuk, die sóms tamelik discriminerend (antisemitisme) zint. Juudde waore nao de diaspora euveral in de waereld 'n minderheid die bekans nörges werk kreeg. In de Mieddelièwe woorte juudde gediscrimineerd en de enigste meneer um get te verdene waor handele en krediet geve. Umdat 't christene verbao waor um rente te vraoge bie 't geve van 'n lièning woorte de juudde, umdat zie waal rente vroge, oetgemaak veur woekeraersj. Juudde vörmde same klein, gesjlote geloufsgemeinsjappe.
Pyrenees adonisruueske
't Pyrenees adonisruueske (Adonis pyrenaica) is 'n zeldjzaam, euverblievendje plantj oete ranonkelfemielie (Ranunculaceae), die me taengekump inne Pyreneeje enne wèstelike Alpe. De plantj greutj veurnamelik op rotsen en steinige plaatse toet op 2.400 m huuegdje. 't Pyrenees adonisruueske van waeren óngersjeie van anger adonisruueskes dore groeate gael blome. Me kan 'm vanne veurjaorsadonis (Adonis vernalis) óngersjeie door 't óntbraeke van sjöbben ane voot vanne stengele.
't Pyrenees adonisruueske is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj mit 'nen toet 30 cm hoeagen, ónbehaordje stengel, zónger sjöbben ane voot. De stengelblajer staon versprèdj en zeen twieë- of drieveljig gevaerdj mit hieël fien blaadslepe.
De blome staon allein anen toep vanne bloomsstengel, opgerich, zónger sjötblajer, toet 60 mm in doorsnit, radiaal symmetrisch, deep-kómpvörmig, mit ónbehaordje kelchblajer en 12 of mieë glanzendj góldgael kroeanblajer. De bloom bezitj talrieke gael maeldräöj.
De plantj bleutj van junie toet julie.
't Pyrenees adonisruueske kump väöl veur in sierhäöf.
Fortuna Sittard Stadion
thumb|D'n Trendwork Arena vaan op 't weiland. 't Fortuna Sittard Stadion is e stadion in Zittert. 't In 1999 opgelieverd stadion is d'n toesbasis vaan voetbalclub Fortuna Sittard, wat tot daan touw ummer in De Baandert had gespäöld.
In 't stadion, wat 12.500 zitplaotse kint, zien de tribunes vaan 't veld gesjeie door 'ne grach. In de catacombes vint me bovenein vergaorzaole, 'n verdeping veur de sponsors en ein veur business units. In de kelder is 'n parkeergraasj.
In 't stadion is twie kier 'ne vrundsjappeleken interland gespäöld: Op 11 mei 2006 Saoedi-Arabië tege 't Belsj (1-2), op 2 juni vaan datzelfde jaor Angola tege Turkije (2-3).
Bron
Dees paasj is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel.
Brazilië
Brazilië (Portugees: Brasil), officieel Federaol Rippubliek Brazilië (República Federativa do Brasil) is 't groetste land vaan Zuid-Amerika en nump groete deile vaan 't ooste en midde vaan dat continent in. Brazilië is ouch 't groetste Portugeestaoleg land, en 't inseg in de Nuie Wereld. 't Land grens aon Venezuela, Guyana, Suriname, Frans Guyana, Uruguay, Argentinië, Paraguay, Bolivia, Peru en Colombia, dat wèlt zègke aon alle Zuid-Amerikaanse len boete Chili en Ecuador. Hoofstad is 't in de jaore viefteg ontworpe Brasília, groeter zien evels Rio de Janeiro, de aw hoofstad, en São Paulo, ein vaan de groetste stei op Eerd. Door Brazilië struimp de Amazone, ein vaan de langste reviere die 't gief. 't Land kint 'n zier groete biodiversiteit, 'nen umvaankrieke landbouwsector en 'n karakteristieke (volks)cultuur.
Bestuurleke indeiling
thumb|Staote en regio's vaan Brazilië Brazilië is verdeild in 26 staote plus 't Federaol Distrik. De staote bestoon oet gemeintes; in 't Federaol Distrik vint me in plaots daovaan bestuurleke regio's. Wijer zien de staote gegróppeerd in vief regio's, die gein bestuurleke mach höbbe meh allein veur statistische doele weure gebruuk. De staote zien:
Politiek
Brazilië is in de ouge vaan The Economist 'n 'oonvolkoume democratie' (euver 't algemein democratisch meh neet zoonder groete probleme in de staotsinriechting). Veural de 'politieke cultuur' zouw te wunse euverlaote. Anno 2016 is 't land verwikkeld in 'n väölheid aon politieke corruptiesjendaole, die väöl parlemintariërs en ministers betreffe.
In internationaol verband
Brazilië is stiechtend lid vaan de Vereinegde Naties, de UZAN en Mercosur (in Brazilië Mercosul geneump). 't Land zit soms aon bij organisaties boe 't zelf gei lid vaan is. Brazilië is wijer deil vaan de G20, 'ne status dee 't aon zien hendeg versterkde economische positie daank.
Insignes
thumb|150px|Zegel vaan Brazilië. Neve e veendel en e waope heet Brazilië ouch e nationaol zegel. Dit zegel (zuug heineve) tuint zevenentwinteg stare, boe-oonder 't Zuierkruus, die me aon d'n hiemel bove Brazilië kin zien, mèt dao-euver 'ne witte band mèt greun lètters Ordem en Progresso. Dit embleem is 't symbool vaan de Braziliaanse rippubliek, die in 1889 gestiech woort.
Cambodja
Cambodja is e land in Zuidoos-Azië, in Achter-Indië. 't Grens aon Thailand, Laos en Vietnam. Hoofstad is Phnom Penh, wat ouch wiedoet de groetste stad is; ander stei, wie Kampot en Battambang zien väöl kleinder. Cambodja weurt doorstruimp door de Mekong en is d'n opvolger vaan 't eins mechteg Khmer-riek.
Brazilië
Insignes
Me vint dit symbool ouch trök op 't veendel vaan Brazilië, wat besteit oet e greun veld mèt 'ne gouwe roet, boe-in dit embleem. Veur 1889 had 't land e zelfde veendel, meh daan mèt 't keizerlek waope.
Cambodja
Bestuurleke indeiling
Cambodja kint drei soorte indeilinge: de provincies (khett), de eilen (kaoh) en veer losse gemeintes (krong).
Demografie
Cambodja is homogeen wat betref etnische compositie: mie es 90% vaan de bevolking besteit oet Khmer. De res is veur e deil Sjineze, Khmer Loeu, Vietnameze, en Cham. De meiste lui hange 't boeddhisme aon, in de Theravada-variant, dee oonder de Roej Khmer verboje waor. 't Christendom verspreid ziech snel.
Historie
In de ierste iewe nao Christus oontstoonte de staote Funan en Chenla op Cambodjaans groondgebeed. Dees staote waore al hoegoontwikkeld en oonderheelte ing betrèkkinge mèt India en Sjina. Nao 't ineinstorte vaan hun besjaovinge woort in de negende iew 't Khmer-riek opgeriech. Dit riek had zie centrum in Angkor, boe noe nog bekinde ruïnes ligke. Aonvaankelek bleef hei de Indiase cultuur euverheerse: 't land waor hindoeïstisch en de keuning had de status vaan god, tot Jayavarman VII (1181-1218) ziech tot 't boeddhisme bekierde. Heer breide 't riek good oet en leet euveral monuminte bouwe, mie es einegen aandere Cambodjaanse keuning. In 1431 evels vele de Thai 't land binne en eindegde de hegemonie vaan de Khmer in de regio. 't Ooste vaan 't land woort door Vietnam bezèt. Dees situatie doorde tot Cambodja in 1863 door de Franse in beslaag genómme woort. Ze lete de keuning aonblieve meh de res vaan 't besteursapparaat woort door Franse en Vietnameze bekleid. Nao de Japanse bezètting in d'n Twiede Wereldoorlog verklaorde de keuning 't land oonaofhenkelek; nao 'n achjäöregen oorlog erkinde Frankriek 't land in 1953.
miniatuur|Sjedels, verzaomeld op de Killing fields In 1970 vestegde generaal Lon Nol 'n fascistische dictatuur, die in 1975 mèt steun vaan de Viet Kong oet Noord-Vietnam weer umgeworpe woort door de Roeje Khmer oonder leiding vaan Pol Pot. In de veer jaor tot heer aon de mach woort veurden 'r ein vaan de vreidste rezjiems die de wereld oets heet gekind: ultra-communistisch en geriech tege al wat häöm kós tegewèrke of neet mèt zien ideologie accordeerde. Heer leet sjaole en hospitaole slete, sjafde 't geld aof, confisqueerde al privébezit en dwong ederein tot arbeid op 't land. Lui woorte massaal en wèllekäöreg vermaord - es me kós leze waor dat soms al reie genoog. Nao sjatting woorte 1,7 miljoen lui vermaord, dat is neet minder es ein vijfde vaan de bevolking op dat momint. Velder boe later massaal sjedels gevoonte woorte woorte de Killing fields geduip. links|miniatuur|Keuninklik paleis Nao e paor jaor begós de Roeje Khmer 'n campagne um Cambodja trök te bringe tot de aw umvang vaan 't Khmer-riek. Daoveur móste Thailand en erfvijand Vietnam weure aongevalle. De poginge vaanaof 1978 veur 't weste vaan Vietnam (noe weer vereineg) te annexere lepe op niks oet daan tot de steun vaan 't communistisch rezjiem umsloog in vijandsjap: de Viet Kong-regering besloot Cambodja in te valle en Pol Pot te verdrieve. Dit lökde: de Roeje Khmer woort tot de jungle aon de grens mèt Thailand trökgedreve en in Phnom Penh trooj 'n nui regering aon. In 1993 woorte verkezinge gehawwe oonder oospicië vaan de Vereinegde Naties, en de troenprittendent kós de troen weer bestijge. In de jaore die volgde woorte de lèste Roej-Khmergeneraols tot euvergaaf gedwónge. Evels is nog geine vaan de kopstökker veur zien misdade berech.
Brazilië
Misdaod
Wie in groete deile vaan Latiens-Amerika is misdaod in Brazilië 'n enorm probleem. De groete sociaol tegestèllinge make veur väöl lui misdaod tot de insegste meneer um riek te weure. In de favela's regere dèks de versjèllende drugsbendes, die good georganiseerd zien en ziech ouch oonderein sterk bevechte. 't Maordciefer veur 2012 laog tösse de 25,2 en 32,4 per 100.000 lui. Ouch in gevaangenisse weurt dèks hel oonderein gevochte, soms mèt tientalle doeje tot gevolg. Zwoer incidente voonte oonder mie plaots in 1992 (São Paulo, 111 doeje) en in 2017 (Manaus, zeker 60 doeje). 't Gevaangenisweze in Brazilië is dèkser bekritiseerd, umtot de inriechtinge euvervol zitte.
Cocaïne, geproduceerd in oonder mie Colombia en Bolivia, weurt in Brazilië greteg gebruuk, dewijl 't land ouch e belaankriek doorveurgebeed veur d'n Europese merret is. In 't land zelf weurt ouch kemp geteeld. Ouch de waopenhandel bleujt. Daoneve hawwe ziech diverse bendes bezeg mèt kleinder criminaliteit, wie 't klawwe vaan oto's.
Neve bendegerillateerd geweld is ouch hoeselek geweld e groet probleem. Zoe'n 8% vaan de maordslachoffers in 2012 waor vrouw. Verkrachting kump zier väöl veur: in 2014 woort 't 48.000 kier aongegeve, wat neerkump op ein verkrachting per 11 minute. Ouch corruptie is e zier groet probleem in 't land.
Poginge veur de misdaod aon te pakke zien sinds 2000 intenser gewore meh höbbe maoteg succes. De staot perbeert 't lid weure vaan 'n bende oonaontrèkkelek te make en de lui oet de sloppewieke kanse te beie. Ouch zien speciaol einhede opgeriech die in de favela's mote operere. In Rio en São Paulo, vaanajds zier gevierleke stei, is de zwoer criminaliteit de lèste jaore sterk verminderd; in de res vaan 't land nump ze evels touw.
Defensie
Brazilië kint e groet leger; umtot 't aon zien bevolking vaan 200 mieljoen lui deenspliech oplègk, kump 't op 1,6 mieljoen rizzerviste. De landmach umvat zoe'n 236.000 lui actief personeel en is daomèt de sterkste vaan Zuid-Amerika. Ouch de marine is good oontwikkeld, al is ze veural touwgerös veur de köswaters vaan 't land en neet veur gevechte op vol zie. Sinds 1865 heet 't land neet mie mèt oorlog op zien eige groondgebeed te make gehad, al is 't nog wel diverse kiere in 'ne waopewèdluip mèt Argentinië gekoume. Wel heet 't leger diverse kiere de regering umveergegoejd en e militair bewind ingestèld (zuug ouch oonder). Braziliaanse tróppe doen soms mèt aon vreidesmissies vaan de VN.
Economie
thumb|Koffieplantaasj in Minas Gerais. Brazilië, de zevende economie vaan de wereld, heet 'n hoeg oontwikkelde economie (oontwikkelingsindex 0,755), die al-evel achtersteit bij de mieste len in Europa en Noord-Amerika meh e stök hoeger is es vreuger. Heidoor oontgreujt Brazilië ziene status es oontwikkelingsland gestiedegaon. Same mèt Rusland, India en China vörmp 't de zoegeneumde BRIC-len: veer groete economieë die in de jaore 2000 sterk opkaome. Groet probleem is evels de inkoumesoongeliekheid; de versjèlle tösse riek en erm zien nao Europese begrippe oonveurstèlbaar en väöl arbeiers woene in sloppewieke.
Primaire sector
In vergelieking mèt tientalle jaore geleie is Brazilië minder aongeweze op landbouwprodukte. Toch is 't land nog ummertouw eine vaan de groetste exporteurs vaan koffie, soja, sokkerreet, appelsene en papaya's. Wijer vint me hei ouch eerdolie, iezererts, bauxiet en väöl aander mineraole. Houtindustrie kump ouch veur in 't land, meh de mieste oontbossing gebäört illegaol.
Secundaire sector
Wiedoet de sterkste componint vaan de Braziliaanse industrie is d'n otosector. 't Zien veural boetelandse otoproducinte die hei febrikke höbbe: umtot 't make vaan oto's 'n zwoer industrie is, loent 't hun ze apaart veur de Zuid-Amerikaanse merret te make. De bove geneumde mijnbouw maak tot 't land ouch 'n groete staolindustrie en petrosjemische (Petrobras) industrie kint. Wijer tek vaan industrie zien de vleegtuigbouw, de computerbouw en de consuminte-elektronica.
Tertiaire sector
De baankesector vaan Brazilië is oetgebreid, oondaanks de economische instabiliteit. Itaú Unibanco is wiedoet de groetste baank vaan 't land. Ouch 't toerisme is 'n greujende industrie.
Munteinheid
De Braziliaone betaole mèt de Braziliaanse real. Dat waor al sinds de koloniaolen tied de munt vaan 't land, meh in 1942 woort dee door de cruzeiro vervaange, umtot de real door depe inflatie 'ne slechte naom had gekrege. Ouch de cruzeiro lijde evels zwoer oonder depe inflatie en woort diverse kiere vervaange of gerevalueerd. D'n huiege real woort ingeveurd in 1994 en heet 't totnogtouw zoonder extreem inflatie kinne oethawwe, al verzwaakde de munt roond 't jaor 2000 wel sterk. Allewijl (mei 2016) is 'ne real oongeveer 25 eurocent weerd.
thumb|Snelweeg BR-116 bij Fortaleza. Deze weeg löp vaan dao gans door tot aon de grens mèt Uruguay.
Infrastructuur
Brazilië heet zoe'n 2 mieljoen kilometer aon weeg, al is e groet deil daovaan oonverheld. In de nao-oorlogsen tied heet me 't otogebruuk sterk aongejaag, ouch door de bouw vaan otosnelweeg. De brei laone in Brasília tuine zier plastisch wie in 't beleid vaan deen tied d'n oto veurop stoont. Heidoor is d'n trein wel minder belaankriek gewore en zien diverse lijne geslote, al umvatde 't nètwerk in 2012 nog ummertouw 28.538 km. De lèsten tied meujeg de regering 't treingebruuk weer aon, al heet de geplande hoegesnelheidslijn tösse Rio de Janeiero en São Paulo intösse groete vertraging opgeloupe. Ouch 't verveur op 't water späölt 'n rol; diverse kösstei höbbe belaankrieke haves en de Amazone is tot deep in 't binneland bevaarbaar. De industrie vaan Manaus is veur e groet deil vaan 't watertransport aofhenkelek. Väöl verkier geit door de loch: kleinekes mètgerekend heet Brazilië zoe'n 2500 vleegvelder. Dit kump neet allein door de groeten umvaank vaan 't land, meh zeker ouch door de slechte bereikbaarheid vaan gemeinsjappe in 't regewoud: me kin dao neet of neet good euver de weeg koume.
Fysische geografie
thumb|Natuurkundege kaart vaan Brazilië, mèt huugdeversjèlle in kleur aongegeve. Mèt good acht'n haaf mieljoen veerkentege kilometer is Brazilië 't viefde land op de wereld nao oppervlaakde. 't Is wiedoet 't groetste land in Zuid-Amerika en 't groetste land op 't Zuielek Haafroond, al ligk e rillatief klei stök wel noordelek vaan d'n eveneer. De groeten umvaank maak tot 't land zier divers is in klimaot, landsjap en natuur.
't Land heet 'n köslijn vaan 7.491 km. 't Noorde is rillatief vlaak; hei vint me 't Amazonebassin mèt zien diverse veujings- en zijreviere. In 't midde zuie verluf ziech 't Braziliaans Hoegland. D'n hoegste berg vaan 't land vint me evels toch in 't noorde: de Pico da Neblina (kortbij de grens mèt Venezuela) steit mèt zien 2.995 meter vrij geïsoleerd in 't umringend lieggelege oerwoud. De oetluipers vaan d'n Andes hole Brazilië neet.
Klimaot
thumb|Oersprunkeleke plantegreuj vaan Brazilië. Brazilië kint diverse klimaote. Wie me ziech kin veurstèlle heet e groet deil vaan 't land e tropisch klimaot (gróp A volgens Köppen). Deile vaan 't Amazonegebeed höbbe 't zier werm en vochteg equatoriaol klimaot (Af); aander deile valle evels oonder 't moessonklimaot (Am), umtot 't ouch rillatief druug maonde gief boe-in 't neet ederen daag tot dondersjore kump. In zoe klimaot, wat me beveurbeeld in Manaus vint, is 't evels nog ummer drökkend werm en benaajd. Get mie vaan d'n eveneer aof geit 't moessonklimaot euver in e tropisch savenneklimaot (Aw), zoe geneump umtot de winter (in Brazilië de maond juni, juli en augustus) vrij druug is. In weerwèl vaan de naom liet dit klimaot soms wel bos touw; echte savanne (in Brazilië beter bekind es cerrado) vint me oonder mie roond de hoofstad Brasília.
Nao 't zuie touw weurt 't klimaot mèlder en minder heit, ieder subtropisch of zelfs gemaoteg (gróp C). Veur 't groetste deil betröf 't zieklimaote mèt gans 't jaor rege (Cfa, Cfb), dewijl me in 't Hoegland dèks vochtege klimaote mèt veural in de zomer rege aontröf (Cwa, Cwb).