cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Martin Luther
Impek vaan de Lutheraonse Biebel
In naovolging vaan Luther oontstoont in Zwitserland de Zwinglibiebel. In Fraankriek waore op dat memint al kathelieke biebels versjene - e Nui Testamint in 1474, 'ne ganse biebel in 1530 - wie in 1535 oonder invlood vaan 't calvinisme ouch 'n prottestantse vertaoling versjeen (vaan Pierre Robert Olivetan). Es reactie dao-op kaom in 1550 - ouch in de Franstaolege wereld - 'ne Leuvense biebel oet, dee laank bij de kathelieke in gebruuk bleef. Later vertaolinge volgde in alle len. Belaankriek is veural de King Jamesvertaoling oet 1611, die veur de Ingelse prottestante oongeveer is wat de Staotevertaoling veur de Nederlandse is. Ouch in de Scandinavische len, die es ierste officieel op 't lutheranisme euvergónge, versjene in de zèstienden iew al vertaolinge (Deens: Mikkelsen 1524, Kopenhaagse vertaoling 1550; Zweeds: Vasabiebel 1541). In 't Spaons verjseen in 1602 de Reina Valeravertaoling.
In 1546 hiemelt Luther. Evels is de Rifformatie daan nog laank neet euver. De godsdeenstoorloge (inclusief beeldestörm) die heioet in de 16e iew veurtvleuide woorte veurnaomelijk geveurd in wat allewijl Duitsland, de Benelux en Germaanstaoleg Fraankriek is (Frans Vlaondere en d'n Elzas). In väöl gebeeje boe oorloge tösse de Lutheraone en Kathelieke hierste woort vrei geslote mèt de Vrei vaan Augsburg in 1555.
Paus Leo X, dee Luther ierder exkommeniceerde hiemelde in 1521 wie heer deep in sjölde zoot door de poginge um Lutheraonse kritici stil te hawwe. Hadrianus VI - volges Duitsland de zevenden Duitse paus en volges Nederland d'n ierste en lèste Nederlandse paus - perbeerde de Lutheraone nog d'r in te hawwe mer woort nao e jaor door 'nen oonbekinde persoen umgebrach.
Luthers allewijl invlooj op Europese cultuur
't Versjèl tösse kathelieke en prottestante zou groet blieve in Europa en de kloof begint eigelek pas sinds de late 20e iew aof te nömme. De sjraom tösse de twie kèrke geit dweers door Nederland - de prottestante woene veurnaomelek te noorde vaan de Rien en de Maos. De Kathelieke te zuie daovaan. In 't Duits Rienland weurt dat get ingewikkelder - mèt naome umtot hun traditioneel cultureel en polletiek centrum vaan Kölle en Dusseldörp rillatief gemenk is gebeleve wat betröf relizjie. Euver 't algemein kin me evels inderdaad vaan e prottestant Noord-Europa spreke, e katheliek Zuid-Europa en e gemenk Centraol-Europa (mèt Oos-Europa mie gekaraktiseerd door Christeleke Orthedoxie). 't Versjèl tösse de twie gemeinsjappe heet ziech ouch geoet in kommenekatie. Dit is ein vaan de oetlègke boerum 't Kathelieke Zuid-Nederland mèt 'n zachte G sprik (wie 't eveneins Kathelieke Vlaondere), wijl 't Prottestante Noord-Nederland mèt 'n helle G sprik.
Aander wèrk
Luther sjreef ouch aander beuk. Zoe sjreef heer in 1543 't antisemitische book Von den Jüden und iren Lügen (Vaan de Jude en hun Leuges), wat later 'n groete inspiratiebrón veur Adolf Hitler en 't Nazisme in 't algemein zou zien.
Luther waor ouch 'nen amateurcomponis vaan motètte en vaan bepaolde lutheraonse koraolmelodieë.
Persoenelek leve
Maarten Luther trouwt mèt en de veurmalige nón Katharina von Bora in Wittenberg. Op 13 juni 1525 trouwt Luther mèt de veurmaoleg nón Katharina von Bora in Wittenberg.
Nederduutsj
Aafhenkelek van de diffenitie ies Nederduutsj ofwaal de verzamelnaam veur 'n aantal in 't noorde van Duutsjland en 't noorde en oaste van Nederland gekalde Wes-Germaanse dialekte die neet höbbe deilgenomme aan de Hoagduutsje klankversjuving en is ouch de ouw benaming veur de Nederlandse taal. Allewiel neump bekans geine miè 't Nederlands "Nederduutsj" (Nederlands: Nederduits of Nederdiets). Dat gelt ouch veur de Nedersaksische (!) dialekte die in Noordoas-Nederland gekald were. De benaming "Nederduutsj" haet aan populariteit verlore nao d'n Ièrsjte en veural nao d'n Twiède Waereldoorlog, wie ummer minder Nederlandstalige ziech wilde identificere mèt d'n term Duutsj (dae noe gans en al geclaimd woort door Duutsjland). Dit is aevels waal de historische reie woarum de sjtaanderdtaal van Duutsjland en Oasteriek Hoagduutsj geneump weurt (Hoag- in tegesjtilling tot Neder-).
Es allewiel taalkundeg versjiensel ies 't Nederduutsj in häör ingste diffenitie de veurvajer van 't allewiel Nederlands, Nedersaksisch, Braobants en Hollesj (bekans alle Wes-Germaanse tale die van ik en neet van i(e)ch spreke ). Volges häör breidste diffenitie (bekans alle Wes-Germaanse tale die van make en neet van mache sjpreke) vèlt ouch 't Limbörgs nog zjuus onger 't Nederduutsj. De Friese tale en 't Ingels valle daotege noats ónder 't Nederduutsj.
Nederduutsj
thumb|left|Gebroek van de benaminge "Dietsc/Duutsc" (helblauw), "Nederduytsch" (gael) en "Nederlands" (oranje) Oarsjprunkelek waor 't begrip "Nederduutsj" ouch de naam van de dialekte in 't Nederlandstalig gebeed van huuj. 't Woort zelfs tot aan de Twiède Waereldoorlog dèks es synoniem van 't Nederlands gebruuk. Allewiel weurt dat nog meh wiènig gedoon. De aandujing "Nederduutsj" weurt überhaup wiènig gebruuk. Luuj die zelf Nederduutsj kalle numme 't dèks Plattdüütsch, Plautdietsch (mennoniete) of sömpelweeg Platt of Plat (zoawie luuj dat ouch doon euver hun Limbörgse mojertaal).
Volges de breidste diffenitie van 't Nederduutsj geit 't um alle dialekte die make(n) i.p.v. mache(n) zigke. In dat geval valle dus neet allein de Nedersaksische, mer ouch de Nederfrankische dialekte onger 't Nederduutsj. In dat geval vèlt dus ouch 't Limbörgs nog zjuus binne 't Nederduutsj, dewiel Limbörgs-Ripuarische euverganksdialekte wie 't Kirkräödsj dat zjuus neet miè doon.
Moeskroen
thumb|250px|Moeskroen in de provincie Henegouwe Moeskroen (Frans: Mouscron) is 'n sjtad en faciliteitegemèngde in de provincie Henegouwe óp 't Belsj. De sjtad tèlt ruum 53.000 inwoners.
Vör de officieel vassjtstèlling van de taalgrens (in 1963) behoeërd de sjtad bie de provincie Wes-Vlaandere.
't Centre Educatief Européen de Mouscron organiseert twieëtalig (Fr/Ned) oonderwies.
Kerne
De gemèngde Moeskroen haat naeve Moeskroen èges nog de kerne Dottenijs (Dottignies), Luingne en Herzeeuw (Herseaux). D'r sjtadskern van Moeskroen is vergreujd mèt d'r sjtedelijk kern Toerkonje in Fraankriek, en mèt de res van de groeëtsjtedeleke agglomeratie van Rijsel. Ooch d'r dörpskern van Luingne raakt hiemèt vergreujd. Herzeeuw, 'ne kilometer wieër nao 't zuide, breidt ooch oet, onder mieë nao 't Fraanse Wattrelos. Dottenijs liekt ten ooste, nog enigszins in landelek gebied.
Wieke en buurtsjappe
't Stadscentrum haat ènnige wieke en gehuchte mèt 'n ège parochie. Ten noorden liekt La Coquinie, 'n wonwiek mèt vriesjtaonde hoezer, kórtbie 't bedrieveterrein. De wieke in 't weste vörme mèt hun gesjlaoëte beboewing één gehieël mèt 't sjtadscentrum, en sjlute wieër aan óp de versjtedeleking in Fraankriek. In 't noordweste liekt de wiek Risquons-Tout, dat in 1963 bie de vasliegging van de taalgrens waoërd övergeheveld van 't Vlamsje Rekkem nao Moeskroen, dat Welsj waoërd. Zjuus ten weste van 't sjtadscentrum liekt Le Tuquet, taege de grens mèt 't Fraanse Tourcoing. In 't zuide liekt nog de wiek Mont-à-Leux taege de grens mèt 't Fraanse Wattrelos. Ooch d'r kern Herseaux haat mèt Les Ballons en Petit-Audenaerde twieë gehuchte taege de laandsgrens aa.
De gemèngde Moeskroen grenst an de vólgende gemèngdes en dörper:
Besjtuur 2007-2012
't Besjtuur van Moeskroen besjtèèt oet 'n coalitie van cdH en PS.
Sperma
Sperma, zaod of zaodvleujstof is 'n vleujstof mit geslechscelle die door de menkes van 'n saort mit sexueel reproduksje wuuertj aangemaak. Bie zougdere, worónger de miens, is 't de vleujstof die bie 'n zaodloazing oet de penis wuèrtj geloos en e perduk van versjillige organe, worónger de teelbel (die de zaodcelle make) en de prostaat. De biebel, zaodbläöskes en klere van Cowper drage ouch einigszins bie aan de samestèlling.
Sperma kan veur kónsmaesige inseminatie deep waere ingevraore en zoa jaorelank waere bewaardj. De bevröchting is 't samesmultje van 'n zaodcel mit 'n eicel. Sperma besteit oet zaodcelle en zaodvoch.
Bie zougdere bestump de zaodcel 't geslech van de naokómmeling dae oet de bevröchdje eicel óntsteit.
Dictionair
'nen Dictionair is e book wat (of 'n databaank die) de beteikenis vaan wäörd verklaort. 't Kin zoewel goon um 't vocabulair vaan de eige taol (boe-in de wäörd dus weure gedefinieerd) es um dat vaan 'n aander taol (boe me dus vertaolinge gief). De lèste categorie kin weure opgesplits in dictionaire nao 'n vreem taol (die de gebruker dus helpe 't zjus woord te vinde) en dictionaire vaanoet 'n vreem taol (die de wäörd dus veur de gebruker mote verklaore). De wäörd zien in 't gemein alfabetisch gesorteerd; e trefwoord mèt zien bijbehurende besjrieving weurt lemma geneump. Oetgebreider dictionaire geve ouch idioom bij 't trefwoord in kwestie. Ouch geve ze in 't gemein wel 't woordgeslach (in taole boe dit vaan touwpassing is), details euver verbuiging daan wel verveuging en soms de oetspraok in fonetisch sjrif (IPA of 'n aander systeem) en/of de etymologie vaan e woord.
't Gief dictionaire in soorte en maote. Neve groete werke die 'n ganse taol besjrieve (dèks in miejer deile wienie 't 'n pepèrren oetgaaf betröf) gief 't ouch gespecialiseerde dictionaire. Sommege behandele allein 't jargon vaan 'n bepaolde gróp. Ouch e geval apart is 't idioticon, 'nen dictionair vaan e dialek boe-in allein de wäörd weure opgenome die versjèlle vaan de cultuurtaol.
Dictionaire koume voort oet woordelieste die in de middeliewe woorte opgestèld, veural op nui ingetreje monneke Latien te liere. De koms vaan d'n drökpeers maakde de productie vaan echte beuk euver 'n taol loenender. Zoe kaom d'n Antwerpsen drökker Kiliaen (Cornelis van Kiel) in 1574 al mèt 'nen dictionair Nederlands-Frans-Latien. Vaan groeten invlood waor 't werk vaan Samuel Johnson, dee in 1755 'nen dictionair vaan 't Ingels oetbrach. Veur 't Hoegduits bleef me 't laanger oonins; dao kaom pas in 1880, mèt 't leveswerk vaan Konrad Duden, 'ne gezaghöbbenden dictionair oet. Vergeliekbaar veur 't Nederlands is 't werk vaan Johan Hendrik van Dale, dee zienen dictionair in 1874 postuum versjeen.
't Gief diverse dictionaire en idiotica veur de Limbörgse dialekte. De mieste daovaan zien in klein oplaoge versjene en neet mie nui te kriege. 't Woordenboek der Limburgse Dialecten verzaomelt 't vocabulair vaan ze allemaol en lègk daobij, wie gebrukelek in de traditioneel dialectologie, de naodrök op landbouw- en ambachsidioom.
Berkeley Software Distribution
De Berkeley Software Distribution of BSD is e UNIX-achtig besturingsystjaem dat begoos is es e verzoameling toeveuginge veur het ursprunkelike UNIX besturingsystjaem van AT&T, mjae al gauw oetgruide tot e volwaerdig UNIX-systjaem.
Noatot de universiteit van Berkeley, wo BSD (de "Berkeley Systems Distribution") ontwikkeld woart, mit AT&T weurde kreeg euver de auteursrechte, is 'n rechszaak geveurd euver de vroag of tot Berkeley al ofte neet noch eursprunkelike AT&T code in BSD hauw. Oeteindelik is beslote tot Berkeley 'n bepaalde versie van BSD (4.3BSD Lite?) koos verspreide zonger licentie van AT&T.
Al dees medern BSDs zin open source perjekte en weure vernamelik deur vriewilligers ongerhauwte. Ze dreje dees daag op de meiste computervariante; op PCs en Macs, maer auch op anger arsjetekture.
Frankisch
De Fraanke hadde ziech in 't Roemeins Riek gevesteg es federatie, boondgenote, vaan de Roemeine, en wel in noord-Gallië. Bij de val vaan 't Roemeins Riek en de Groete Volksverhuzing verplaotsde de Fraanke ziech nao 't noorde en ooste touw, en bouwde 'n ummer groeter riek op. Oonder keizer Sjarel de Groete besloog dit riek gans Fraankriek (wat ziene naom vaan dit volk heet), Duitsland, de Nederlen, de Alpelen en deile vaan Spanje en Italië. In de zuideleke Nederlen en Midde-Duitsland woort 't Frankisch de volktaol; in de ander gebejer, boete in 't uterste zuie, leet de Frankische taol dudeleke spore nao es superstraottaol.
Op 't groondgebeed vaan de Nederlen heet 't Frankisch taolgebeed ziech daonao nog wijer oetgebreid; aon de kös oontstoonte zoe taolvörm mèt e sterk Ingweoons substraot.
Kinmerke vaan 't Frankisch in vergelieking mèt de ander Wesgermaanse dialekte zien 't laote valle vaan de twie zwakke verbeklasse (in tegestèlling tot 't Fries), behaajd vaan de versjèllende verbe-oetgeng in 't miervoud (1e persoen -ans, 2e -ath, 3e and, gein einheidsmiervoud wie 't Fries -a of 't Saksisch -ad), 't prefix ga- veur voltoejde particiepe en de döbbel oontkinning (en ... ni(u)t).
De Hoegduitse expansie maakde al snel 'n ind aon de relatief einheid in 't Frankisch, en deilde de taol in in Nederfrankisch, Middelfrankisch en Hoegfrankische dialecte. Allewijl besleit 't Frankisch taolgebeed hoonderde, zoeneet doezende dialekte. Oonder mie 't Limburgs, 't Nederlands en 't Duits (de standaardtaol entans) zien Frankisch vaan karakter.
Waols
Oonder Waols (Walon op z'ch Waals, Wallon op z'ch Frans) versteit me de zöstertaol vaan 't Frans die in 't groetste deil vaan 't Belsje gewès Wallonië gesproke weurt.
Boetegrenze
E klein stökske vaan Noord-Fraankriek heet traditioneel 't Waols es volkstaol (naomelek 't meis noordeleke gedeilte vaan de Franse Ardenne, in 't departemint Ardennes, zjus te noorde vaan de Maos), en tot in de jaore zeveteg woort 't in de Luxemburgse dörpkes Doncols en Sonlez gesproke. In de provincie Henegouwe weurt gei Waols meh Picardisch gepraot, roond Aarle en Sankt-Vith Luxemburgs en roond Eupe e Limburgs/Ripuarisch euvergaanks of 'n Ripuarisch dialek. 't Waols is de mojertaol vaan minstens ein miljoen lui. In de stei is 't bekans door 't Frans vervange, en oonder de jonger generatie is 't verval groet, mer 't is sinds einege decennia ouch de taol vaan vernuiende kunsteneers. De taol weurt sinds 1990 door de Waolse gewèsregering erkind es binnelandse regionale taol. Sommege variante vaan 't Limbörgs die gelege zien aon de Waolse taolgrens, wie 't Èèsjdes, gebruke väöl Waolse wäörd en ouch de oetspraok klink in dit Limbörgs Waols.
Kenmerke
thumb|left|200px|Twietaoleg straotnaombord
Wie 't Frans en 't Picardisch huurt 't Waols tot de Oïl-taole, dat zien de taole boe-in 't waord veur "ja" oïl/oui is. In de Middelieuwe trok 't Waols väöl mier op 't toen al normatief Frans vaan Paries, meh umtot de taol conservatiever is heet ze väöl vaan de Middelieuwse klaanke bewaord. 't Middelfranse chapea(u)l (oetspraak [tSape'al]) woort in 't Nuifrans chapeau ([Sa'po]), meh in 't Waols tchapea ([tSa'pja] / [tSa'pe:]). Wijer weurt in sommege dialekte de h nog oetgesproke (dat spelt me dèks mèt xh veur dee klaank).
Intern grenze
thumb|400px|Gebied oeë Welsj gekald wert.
Oos-Welsj of Lukerwelsj
't Lukerwelsj wert gekald in de volgende veer laandsjappe:
Brussel
't Welsj wert ooch gekald dör Welzje die in Brussel zeunt gaoë wonne. De variaties zeunt aafhankelek van d'r sjrieëk va herkomst.
Topher Grace
Christopher John (Topher) Grace (New York City, 12 juli 1978) is 'ne Amerikaanse acteur. Heer späölde oonder mie Eric Forman in de sitcom That '70s Show tijdes de ierste zeve sezoene tot dees show leep en Eddie Brock in de film Spider-Man 3 (2007).
6 augustus
Fièsdaag van de transfiguratie van d'n Hièr
Waols
Wisconsin
In de VS, in Green Bay in Wisconsin wert Welsj gekald. In d'r 19de ieëw waor dat 'n raej vör Welsje um zjuus nao dao te emigrere. Noe zow 't doa noch foftig luuj haa die noch get bèlsj kènne.
Topher Grace
Zien vreug jaore
Grace ging nao de Fay School in Southborough, Massachusetts en Brewster Academy in Wolfeboro, New Hampshire. Hei oontdèkde de producer vaan That '70s Show häöm (zien dochter zaot ouch op die sjaol). Heer zaog Grace speule in 'n lokaol toneelproduktie vaan A Funny Thing Happened on the Way to the Forum.
Waols
Duutsjlaand èn Zjwède
't Welsj èès versjpriejd tiedes de eendeustrialisaasje va sommege plaatsje ee Duutsjlaand èn Zjwède in d'r 19de ieëw, wènt wèlsje sjtaalarbeidere doa gonge wèrreke.
Topher Grace
Carrière
Grace kraog de rol vaan Eric Forman inThat '70s Show, dee debuteerde in 1998. De sitcom waor succesvol en Grace woort bekind bij väöl lui. Heer späölde de rol t/m 2005, boenao heer de serie verleet veur 'n carrière es filmacteur. De serie zelf eindigde in 2006. Grace had nog wel e gastoptreie in de lèste aoflevering. Evels waor de cast vaan That 70s Show neet blij mèt 't feit tot heer midde in 't succes weg góng. That '70s Show-aktäör neumde Topher Grace daoveur in 'n tiedsjrif oet Los Angeles 'ne egoïstische maan.
Waols
Duutsjlaand èn Zjwède
Ee Zjwède èès daat vöraal roond Eskilstuna. .
Topher Grace
Carrière
Grace ging hiel eve studere aon de University of Southern California, mer vertrok al tijdes zien ierste jaor um ziech te concentrere op zien acteercarrière. Heer kraog 'n rol in Steven Soderbergh's Traffic (2000). Heer kraog ouch 'n cameorol (dat is 'n rol, boe zoe wienig bekind vaan is, tot Grace ziene eige naom droog in de film, mer neet umtot heer ziech zelf späölt) in Ocean's Eleven (2001) en Ocean's Twelve (2004), mer in bei gevalle woort heer neet geneump in de aoftiteling.
Waols
Duutsjlaand èn Zjwède
Vör 't Duutsj hajjet 'n populair anekdote, die me överal roond Luuk kènt huëre: tiedes d'r Twède Weltkreeg kalde de luuj Welsj oonderèè om neet versjtoewe te wörre van de duutsje soldate. Do zaat ènge qwant n'èriront-îs (« wennieë geunt die noe 'ns weg ») en ene duutjse soldaat dèè noch gèt Welsj kènde huëde dat en how dan bie de luuj in 't Welsj aagedronge dat ze veurzeechtig mooste zieë.
Topher Grace
Carrière
In 2004 had Grace groete rolle in twie films: heer späölde de hoofrol in Win a Date with Tad Hamilton! en In Good Company. Datzelfde jaor waor Grace te zien in de film P.S., dee mer in 'n klein aontal cinema's waor te zien. Grace’s werk in P.S. en In Good Company woort erkind door de National Board of Review vaan films in de categorie "Breakthrough Performance by an Actor". In 2005 presenteerde Grace Saturday Night Live.
Waols
Lies va Welzje/Limburgse wäörd
't Haat veul övverèèkeumste teusjen 't Platt en 't Welsj, een d'r woëdesjat en de oetsjpraak met z'n twèjklaanke. Dat zow truuk goeë nao d'r tied van d'r Karel d'r Groeëte. Oach veur de name va luuj haat 't ene interessaante "hybride" teusje 't Welsj en 't Limburgs, zieëker vör familiename va welsje aafkooms. Ieëmes dèè Joseph Dethioux hèèsj weuët in 't platt d'r Jèèf Tiejoe genömt, en d'r Léopold Demollin èès d'r Pol Molling. Vergeliek mèt wie me ze in 't Welsj aakalt, oone vörnaam en oone de: "hè Tîyoû", "hè Mollègn". Een 't Welsj is "tiyou" ene leendeboam èn "mollègn" ene moële.
Sula
Sula of soela kan verwieze nao:
Mönster
Mönster (Duits: Münster; Nedersaksisch: Mönster; Nederlands: Munster) is 'n krinkloes stad (stad die neet behuurt bis 'ne krink of Kreis, dus Kreisfrei is) in 't noordweste vaan Noordrien-Wesfale. De Wesfaalse plaots is de hoofstad vaan Regierungbezirk Münster, ligk neet zoe wiet vaan Hamm en grens aon de kring Kreis Coesfeld, Kreis Steinfurt en Kreis Warendorf. Mönster ligk op 'n hoegte vaan 60 meter. De stad heet 'n oppervlak vaan 303,28 km², en volgens de census vaan 2014 gief 't dao 299.708 inwoeners. Heimèt heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 988 de veerkante kilometer. Sinds de nuie stadsraod vaan 2014 is de ﻿CDU de groetse polletieke partie mèt 25 zetels. Op de twiede en daarde plaots komme daan ﻿SPD (19) en de Grüne (14). Mèt 48.000 studènte in 2014 gief 't hei 'n groete universiteit, de Westfälische Wilhelms-Universität. Zie is, zoewie me al zaw kinne sjatte daankzij de naom, ein vaan de meis gekoze universiteite in Wesfale. 't Gief 'n hendeg sterk samewirkingsverband tösse de universiteit vaan Mönster en de Universiteit vaan Ninmege. De stad besteit oet zès distrikte.
In Latien sprik me vaan Monasterium. In de Middeliewe waor zie de hoofstad vaan 't Sauerland.
Vulkaansoetbersing
'n Vulkaansoetbersing of eruptie is de bekanjste vorm van vulkanisme. Daobie maak de magmakamer van 'ne vulkaan zich op min of mieë verinnewerendje wies laeg of kump de magma door spleten en breuke rechstreeks dore aerdmantjel haer op dore gróndj haer.
d'n Oearzaak van dit fenomeen ligk op 'n deepdje van zoeaget 100 km ónger 't aerdoppervlaak, wo de temperatuur tösse de 1000 toet 1300 °C ligk. De smultjendje stein dao zètten oet wodoor magmakamers óntstaon. 't Gaas waat hiebie óntsteit verhuueg mitten tied d'n drök binne de vleujendje massa; hiedoor kump de magma nao baove. Wen d'n drök e kritisch puntj bereik bers de vulkaan oet.
left|thumb|De oetbersing vannen [[Eyjafjallajökull op Ieslandj in 2010.]] Vulkaansoetbersinge, wie in 't val van sjildjvulkane, kónnen ouch door periode van rös waeren óngerbraoken en waeren ingedeildj in inkele eruptiefase; dees kónne zich oetstrèkken euvere maondje, mer ouch euver decennia. 'nen Inaktieve vulkaan hètj 'ne slaopendje vulkaan.
Bie 'n vulkaansoetbersing kómme gaas en stein vrie. d'n Oetstoeat van stein kan bestaon oet struiminge van vleujbaar stein, versjillige saorten aan lava en matterjaal det de lóch in wuuert geblaoze. Det matterjaal, tefra, kan ziege wie 'n lavabóm, zintjelen en as. Vulkanische staof en as kónne zoea hoeag waere geblaoze det zie belanjen inne stratosfeer, wovanoet 't zich versprèdj euver groeate deiler vanne werreld en middels aafkeuling 't klimaat kan beïnvleuje.
Stenungsund
Stenungsund is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 23.156 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 253,54 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 91,3 luuj de km².
Oblas Leningrad
Oblas Leningrad (Russisch: Ленинградская область; Leningradskaja Oblast ) is ein oblas (besjtuurlikke eenheid) in 't noordwestelik deil van Ruslandj. 't Is 't gebied rondj Sint-Petersburg, 't besjtuur is dao ouch gevestigdj, maar de sjtad zelf is ein zelfsjtenjige besjtuurseenheid. In taegesjtelling toet de sjtad haetj de oblast nao ein referendum ziene aje naam gehaje. De oblast omvat 't gebied rondj Sint-Petersburg en reiktj van'ne Finse en'ne Estische grens toet veurbiej de zudelikke helf van 't Ladogamaer toet 't Onegamaer. De belangriekste riviere zeen de Newa en de Volchov. Besjtuurlik gezeen besjtuitj 't gebied oet 17 Rayons (rus: районы; transl.: rayons) en 1 kanton (rus: волость; transl.: volost).
Historie
't Gebied ligktj aan'ne Finse Golf en 't gebied waas vreuger bekindj es Ingermanlandj, en waerdje door Finoegrische volke bewoondj. De Wepse, Wote, en Ingriërs zeen nog restante van dees volke die nog in dit gebied laeve. Begin 18e eeuw waerdje 't door Ruslandj veroverdj, en mit de sjtichting van Sint-Petersburg begos de ontwikkeling van 't gebied.
Economie
De economie is divers en de belangriekste activiteite zeen masjieneboew, houtverwerking, chemische industrie en energieopwekking. Veur de economie is de regio sjterk aafhankelik van'ne have van Sint-Petersburg.
Weuste (landsjap)
Soorte weustes
thumb|left|250px|Zaajtweuste in [[Marokko]] 't Gief vief soorte weustes:
7 augustus
Heiligedaag van Sixtus II
Weuste (landsjap)
Weusteklimaat
'n Weuste kin eigelek allein veurkomme in e weusteklimaat, dat veural veurkump in de Sahara, 't Midde-Ooste en Australië. 't Weusteklimaat is e BW-klimaat en is daorum e druug klimaat (B-klimaat). 't Versjèl tösse e weusteklimaat en e steppeklimaat weurt bepaold aon de hand vaan de druugte-index.
Nederlands damesvoetbalèlftal
thumb|Sherida Spitse, recordinternational veur Nederland. thumb|Vivianne Miedema, topscoorster veur Nederland. 't Nederlands damesvoetbalèlftal vertegewoordeg Nederland in internationaol voetbalwèdstrije. In Nederland heet 't langen tied gedoord ietot vrouwevoetbal groet woort. Roond 2010 kaom dao evels veraandering in. De bijnaom vaan 't èlftal is De Liewinne (Nederlands: De Leeuwinnen) of, wie bij alle nationaol sportteams vaan Nederland, Oranje (eventueel Oranjedames).
Historie
't Nederlands vrouwevoetbal woort veur 't iers georganiseerd in 1955, mèt de opriechting vaan de Nederlandse Damesvoetbalboond (NDVB). De NDVB had ouch 'n eigen èlftal, wat op 1956 zienen iersten interland späölde (2-1 verlees tege Wes-Duitsland). Pas in 1971 woort 't vrouwevoetbal ingelief bij de KNVB. Heimèt woort 't èlftal ouch officieel erkind door de UEFA en de FIFA. D'n iersten officiëlen interland waor op 17 aprèl 1971 in Hazebroek, tege Fraankriek (4-0 verlees). Pas in 1974 wis Oranje veur 't iers te winne, en wel vaan Zwitserland (0-3). De niveauversjèlle waore nog zier groet in deen tied: in 1977 wis Nederland mèt 12-0 vaan Israël te winne, in 1981 woort mèt 7-0 verlore vaan Zwede.
Al deen tied späölde de Nederlandse vrouwlui allein vrundsjappeleke matche, umtot EK's en WK's veur vrouwlui nog neet bestoonte. 't Ierste EK woort in 1984 gehawwe; Nederland wis ziech dao neet veur te plaotse. De koumende jaore zouw Nederland ziech ouch noets plaotse, ouch neet veur de WK's die vaanaof 1991 woorte georganiseerd. Nao 2000 evels begós 't tij te kiere. Ummer mie meidskes gónge op voetbal; naomaote die generatie volwasse woort, góng 't niveau vaan 't vrouwevoetbal umhoeg. Sinds 2007 speule de vrouwlui ouch betaold voetbal. Heidoor kós Nederland ziech plaotse veur 't EK vaan 2009, boe ze zelfs de haaf finaal haolde. Dit brach 't vrouwevoetbal in Nederland sterk oonder de aondach (zoe woorte veur 't iers matches direk op de tv oetgezoonde), al waor ouch kritiek op de verdeidegende, 'oon-Nederlandse' tactiek vaan coach Vera Pauw.
Tenao wis Nederland ziech ouch te plaotse veur 't EK vaan 2013 en 't WK vaan 2015. 't EK vaan 2017 woort in eige land gehawwe, wat 'nen wijere greuj in publiciteit en populariteit mètbrach: alle grópsmatche vaan Oranje waore oetverkoch. Nederland góng door es grópswinner en won oetindelek de finale tege Denemarke. Dit maakde e volksfies in gans 't land los. Staarspäölster Lieke Martens woort op 't FIFA-gala vaan dat jaor verkoze tot bèste späölster vaan de wereld, Sarina Wiegman tot bèste coach.
Veur 't EK vaan 2022 (oersprunkelek gepland veur 2022) waor Nederland zeker neet de favoriet. Wiegman waor intösse coach vaan Ingeland gewore en vervaange door de Brit Mark Parsons. Daobij waor sommege vedèttes in d'n aonluip oet vörm. Nederland kaom oetindelek tot de kwartfinaal. Ouch op 't verdeidegend speul waor väöl kritiek. Nao aofluip woort Parsons oontslage es coach.
Records
Recordinternational is Sherida Spitse, die sinds 2006 veur Oranje oetkump en (per 10 augustus 2022) 205 interlands heet gespäöld. Recordtopscoorster is Vivianne Miedema, die sinds 2013 veur Oranje späölt en (per 10 augustus 2022) 94 gole heet gemaak. Recordbondscoach is Sarina Wiegman, die vaan 2017 tot en mèt 2021 79 matche leide.
Fancultuur
't Damesvoetbal waor in Nederland langen tied geine kieksport vaan beteikenis. De populariteit góng evels sterk umhoeg nao 't EK vaan 2017. Sindsdeen zuut me bij matche vaan de Liewinne ouch dèks in 't oranje gekleide supporters, mèt 'n geliekaardege fancultuur wie bij de manslui.
In 2017 kaom ouch 't ierste populair voetballeedsje: Wolter Kroes bewèrkde zienen hit Viva Hollandia oet 2008 (oersprunkelek Viva Colonia vaan de Höhner) veur 't vrouweteam. Veur 't WK vaan 2019 kaom zengeres Maan mèt Ik kom eraan, wat 'n campagne vaan supermerret Albert Heijn begeleide.
Jan Arends
thumb|"Ik / schrijf gedichten / als dunne bomen" vaan Jan Arends es [[moergediech in Leiden.]] Johannes Cornelis (Jan) Arends (D'n Haag, 13 fibberwarie 1925 - Amsterdam, 21 jannewarie 1974) waor 'ne Nederlandsen diechter, sjriever vaan verhaole en literair vertaolder.
Biografie
Jan Arends woort gebore es oonech keend vaan de twintegjaorege weis Gerardina Elisabeth Arends. Twie jaor later trouwde zien moojer mèt d'n tien jaor awwere Frans Barend Arendsen, vaan wee me dink tot heer de natuurleke pa vaan Jan waor. 't Paar zouw nog twie kinder kriege. Arends zaot vief jaor op 'n vrij sjaol, boe heer es ein vaan de ermer kinder woort geplaog. Door probleme mèt rummetiek kós zien ma neet veur häöm zörge. Tot zien achtiende góng heer nao e katheliek internaot in Rijswijk, boe heer tot sjoester woort opgeleid.
Wie heer vaan 't internaot aof mós, waor 't volop oorlog. In 1944 publiceerde heer zien ierste gediech in 'n illegaol gezètsje. Vaanaof 1949 publiceerde heer noe en daan e gediech in e tiedsjrif, en in 1955 debuteerde heer es prozaïs mèt 't verhaol Lente/Herfst. Wijer is vaan zien leve neet al te väöl bekind. Heer deeg talloes jobs, soms es sjoester of nog get aanders meh dèks es hoesknech veur rieke lui. Heer had gein laankdorege vrun en woort zie gans leve mèt regelmaot opgenome in psychiatrische inriechtinge. Zoe zaot heer tösse 1968 en 1972, mèt 'n korte oonderbreking, in 't Willem Arntzhoes in Utrech, boe jaore ieder ouch Willem Kloos waor opgenome. Ouch zaot heer in de Amsterdamse Valeriuskliniek, boe ouch Gerrit Achterberg en Adriaan Roland Holst höbbe gezete.
Arends zienen iersten diechbundel versjeen in 1965 bij De Bezige Bij. Heer woort pas laat bekind: zienen doorbraok waor de verhaolebundel Keefman oet 1972. In 1974, op d'n daag tot zienen diechbundel Lunchpauzegedichten zouw versjijne, pleegde heer zelfmaord door oet zien appartemint op de vijfde etaasj te springe. Op dat memint waor häöm de Multatulipries touwbedach; door zien zelfmaord zaog me evels vaan postuum touwkinning aof.
Persoenelekheid
Jan Arends heet in diverse instèllinge gezete, meh de psychiatrische rapporte zien neet eupebaar. Nao diagnoses kin me daorum allein mer raoje. In eder geval had Arends las vaan depressies en alcoholisme. Diverse vaan zien gediechte wieze op angssteurnisse, beveurbeeld veur kaw en hoonger (Arends had d'n Hollandsen Hoongerwinter mètgemaak). Zien veurleefde veur e deensverband es knech heet me wèlle verklaore oet 'n masochistische persoenelekheid. In d'n umgaank mèt aandere waor heer bezunder lesteg: me umsjrijf häöm es 'ne querulant dee ziech door edereine tekort gedoon voolt. Zoe meinde heer tot heer eigelek rech had op de Nobelpries.
Stijl
Arends leet e klein oeuvre nao. Zien gediechte bestoon dèks oet korte regele mèt väöl wit roontelum. Trökkierende thema's zien pien en angs. Väöl vaan zie werk vertuint otobriografische trèkke.
'ne Groete bewoondereer vaan Arends waor d'n essayis Rudy Kousbroek.
Verzameld werk
In 1984 kaome zien verzamelde verhaole en gediechte oet, aongevöld mèt neet ieder gepubliceerd materiaol.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.''
24 fibberwarie
24 fibberwarie is de 55ste daag van 't jaor in de Gregoriaanse kalender. Nog 310 daag (311 daag in ein sjrikkeljaor) pès 't eindj van ’t jaor.
Gebore
150px|thumb|Karel V gebaore in 1500 thumbnail|150px|Wilhelm Grimm, sjprookjessjriever (lènks) gebaore in 1786
Jacobus de Meerdere
thumb|right|Jacobus de Meerdere door [[Albrecht Dürer ]] Jacobus, de zoon van de Galilese vösjer Zebedeüs en Maria Salome weurt de meerdere geneump umdat hae de oudste ies. Later ies hae eine van de 12 apostele (Marcus 1:19-20) van Jezus same mèt ziene broor Johannes en ziene naef Jacobus de Mindere (zoon van Alfeüs en Maria Klopas) (Marcus 9:2; 14:33).
Nao 't vertrèk van Petrus (Sint-Pièter) woort Jacobus de Meerdere de leider van de Jezus-gemeinte in Jeruzalem. Op bevel van keuning Agrippa I, rónd 44 n. Chr., woort hae gedoad.
In de 6e en 7e ièw begint 't verhaol dat Jacobus de Meerdere in Sjpanje ies gewaes. Zien graaf mèt zien sjtoffeleke reste zouw begin 9e ièw gevónge weure in Galicië, Sjpanje. 't Gevolg ies: pelgrimage nao San Jago (Sint Jacob) ofwaal Santiago-de-Compostela. Vanoet gans Europa loupe later vaste routes langs pleisterplaatse, 'hospitia', riechting dees pelgrimsplaats. In de Reformatie löp de aandach get truuk meh saer de echheidsverklaoring van de relieke door Paus Leo XIII in 1881 bleujt de pelgrimage tot op de daag van huuj.
Jacobus weurt aafgebeeld es pelgrim nao Santiago. Aan ziene hood en op zien boorsj dreug hae de zoageneumde Sint-Jacobssjelp. Die sjelp weurt later, saer de 12e ièw, 't symbool van de baevaart nao Santiago de Compostela.
De fièsdaag vèlt op 25 juli.
In 't Limburgs gebroekelike veurname, aafgeleid van Jacobus zint: Jack, Jacques, Jaco, Jaokob, Cobus, Kuub/Keub(e)/Kuèb.
Druper
thumb|Neisseria gonorrhoeae, 'n gram-negatief bacterie. thumb|Gemech mèt druper. thumb|Keend mèt ophtalmia neonatorum. Dees krenkde kin e keend in de baarmojer vaan 'n besmette mojer oploupe. Druper of gonorroe is 'n väölveurkoumende bacterieel geslachskrenkde, veroerzaak door Neisseria gonorrhoeae.
Teikes en symptome
Symptome umvatte bij manslui aofsjeiing aon de penis (vaandao de naom) en e brennend geveul bij 't plasse, en bij vrouwlui aofsjeiing aon de vagina en pijn in 't bekke. Vrouwe höbbe evels dèks gaaroet gein symptome, wat 't gevaar vaan besmetting bij manslui, die 't wel merke, aonzeenlek groeter maak. Liet me de krenkde oonbehandeld, daan kin ze op d'n door in gans 't lief veur oontstekinge zörge.
D'n incubatietied löp oeterein vaan 2 tot 30 daog, meh miestal merk me tösse de 4 en 6 daog de mieste symptome wel op.
Oerzaak
Druper weurt veroerzaak door 'n infectie mèt de bacterie Neisseria gonorrhoeae (zuug illustratie heineve). De infectie weurt euvergebrach door seksueel contak, zoewel door vaginale es orale en anale seks. Manslui höbbe e risico vaan 20% per kier tot ze mèt 'n besmette vrouw slaope; bij seks tösse manslui oonderein is dat hoeger. Vrouwlui höbbe 'n kans vaan 60 tot 80% bij eine kier seks mèt 'ne besmette maan. 'n Besmette vrouw kin de krenkde doorgeve aon de foetus; bij 't pasgebore keend versjijnt ze daan es ophtalmia neonatorum (zuug foto).
Neva
thumb|350px|Sjtruiming van'ne Neva
De Neva (Russisch: Нева, sjpraek oet: Njèvwa) is 'n rivier in Ruslandj. De rivier is 74 km lank en variërendj van 200 toet 1200 maeter breid. Hae sjtruimptj van 't Ladogamaer nao de Ooszee (Finse Golf). De Neva is ongerdeil vanne Wolga-Baltische waterwaeg tösse de Ooszee, de Kaspische Zee enne Witte Zee. Ane monjing vanne Neva ligktj de belangrieke sjtad Sint-Petersburg. De gemiddeldje wieväölheid water die door de Neva sjtruimtj is beheurlik groot, d'r sjtuimtj biejveurbeeldj meer water door es door de Rien en is ongeveer 2.500 m³/s.
Druper
Diagnoos
Vaanajds weurt druper gediagnosticeerd mèt bacteriekweek en 'ne gramtes; allewijl gebruuk me dao ummer dèkser de moderner polymerase-kèttelreactie (PCR) veur. Soms is wijer oonderzeuk nao de kweek nudeg, es antibiotica neet aonsloon: de kolonie kin resistent zien tege dat specifiek antibioticum.
Neva
's Nachs tösse 2 en 5 oer waere alle brögke euver de Neva aopegeklap, wodoor tösse de versjillendje sjtadsdeile gein verbinjinge meer zeen. Inne witte nachte, van eind juni toet midde juli, kumptj in dae tied ein sjeepskonvooi langs en sjtaon d'r doezendje miense dit sjousjpel te bekieke.
Druper
Diagnoos
Me raojt aon risicogróppe aon veur ziech regelmaoteg te laote oonderzeuke: dit kump neer op alle seksueel actief vrouwlui of meidskes oonder de 25. Bij manslui/jónge is dat neet nudeg, umtot die miestal wel merke tot ze 't höbbe.
Neva
Brögke euver de Neva:
Bronne
Dit artikel is gebaseerdj oppe artikele die te vinje zeen oppe Duitse en Nederlandse Wikipedia.
Druper
Behandeling
Behandelt me d'n druper neet, dan kin me tot weke of maond kraank blieve, mèt risico's op versjèllende complicaties (zuug bove en oonder). Behandeling gebäört miestal mèt antibiotica. Achterein zien daoveur o.m. penicillien, tetracycline en fluoroquilone gebruuk. De mieste bacterië zien dao evels door de jaore heer allemaol resistent tege geraak; 'n antibioticum wat (anno 2011) miestal nog wel wèrk en väöl weurt veurgesjreve is ceftriaxoon. Dit weurt door injectie ingebrach. Soms weure de partners vaan besmette patiënte zoonder oonderzeuk ouch behandeld.
De praktijk heet gelierd tot N. gonorrhoeae vrij gemekelek resistent raak tege antibiotica. In 2017 woort gewaarsjouwd veur 'ne superresistente variant dee neet mèt antibiotica te geneze is. Normaal gezeen zouw deze stam ziech wijer euver de minsheid verspreie, mèt potienteel irnstege gevolge.
Complicaties
Complicaties bij druper zien oonder aandere puiste en/of petechieë op 't vel, septische artritis, meningitis en endocarditis (wie de naome al zègke allemaol oontstekinge). Dit kump veur bij 0,6 tot 3,0% vaan de vrouwlui en 0,4 tot 0,7% vaan de manslui. Bij manslui kin oonbehandelden druper leie tot oontsteking vaan de bijklitse (epididymitis), prostaot (prostatitis) en pisbuis (urethritis). Bij vrouwlui is de algemeinste complicatie eileieroontsteking; aander meugeleke versjijnsele zien perihepatitis, septischen abortus, oontsteking aon baarmojervleze (chorioamnionitis) en oonvröchbaarheid.
Kinder mèt 'n besmette moojer koume dèks op de wereld mèt ophtalmia neonatorum; me kin veurkoume tot de krenkde ziech oontwikkeld door 't pasgebore keend erythromycine touw te dene. Es me dat neet deit, löp 't 'n groete kas veur blind te weure.
Bekans de hèlf vaan alle druperlijers heet ouch chlamydia.
Bron
Dit artikel is vrij vertaold vaan 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel dees versie.
Aquamarien
Aquamarien of aquamerien (Letien: aqua marina "zieëwater") is 'ne vrie kosbaren aedelstein en 'ne variantj van 't mineraal beril. De kluuer is bleikgreun, gaelgreun, bleikblaw of blawgreun.
Vin (Hinsberg)
Vin (Duutsj: Vinn) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk bao vasgegreudj aan Nuujharen en is al vasgegreudj aan Kirkevin (Kirchhoven) en vörmp daomit 'n bao kónstante beboewing vanne Nederlandjse grens toet ane stad Hinsberg. 'n Anger gehuch det kórtbie ligk is Werlo.
Aquamarien
Aquamarien is e väöl-veurkómmendj mineraal en kump, wie anger berylliumhajendje minerale mit naam veur in pegmatiete. Vindjplaatse zeen ónger anger Braziel, Madagaskar, d'n Oeral, Nigerië, Mexico, India, Ierlandj, Zimbabwe, Afghanistan enne Vereinigdje Staote.
Vin (Hinsberg)
Vin woort veur 't ieës inne vieftieëndjen ieëf vermeldj. Inne plaats guuef 't 'n kepel oete neugetieëndjen ieëf. Die kepel, de „Kapelle zur Heiligen Familie“, woort in 1898 opgerich en inne fieftiger jaore gesaneerdj.
Aquamarien
Inne middelieëve woorte biljer vanne Maog Maria versierdj mit aquamarien. De legende zaet de stein van 'n zieëmaermin waas en lèdje toet leefdje.
Vin (Hinsberg)
Dore plaats vare busse van Vuch nao de busstaasje (Bus-Bahnhof) van Hinsberg.
Aquamarien
Door sómmige netuurgenaezers wuuertj 'n aantaal aan genaeskreftige wirkinge toegekèndj aan aquamarien: de versterking van 't aafwaersysteem, 't taengegaon van zieëgekrenkdje, hoedallergie en 't bevördere van ras en óntspanning.
Vin (Hinsberg)
Oearsprunkelik huuerdje Vin bieje gemèndje Kirkevin, mer op 1 januari 1972 woort ouch de gemèndje opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.
Picardisch
Picardisch is 'n streektaol vaan Fraankriek die ten noorde vaan Dieppe, Senlis, Compiègne, Soissons en Laon en ouch in de Belzje provincie Henegouwe gesproke weurt. Zjus wie zien oosteleke naober, 't Waols, is de taol get conservatiever es 't Frans. Sinds 1990 is de taol, same mèt 't Waols, 't Champenois, 't Lotharings en 't Luxemburgs, door de Waolse regering erkind.
300px|center|thumb|Streek boe Picardisch gesproke weurt
Osen (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Osen in de pervincie Sør-Trøndelag. Osen is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 1.059 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 385,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1633.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Sør-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 0,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Weitesjappeleke Rivvelutie
De Weitesjappeleke rivvelutie, Weitesjapsrivvelutie of Natuurweitesjappeleke rivvelutie (Ingels: scientific revolution, Duuts: naturwissenschaftliche Revolution, Frans: révolution scientifique, Grieks: Επιστημονική επανάσταση of Epistimonikí epanástasi, Nederlands: wetenschappelijke revolutie) vörmp 'n periood in de Europees historie boe-in centraol steit tot de Aajdgriekse en Christendómse kènnis plaotsmaak veur moderne weitesjap. 't Waor e gevolg vaan de Renaissance. Dees modern weitesjap bassiert ziech op ervaring en ratio, get wat nog altied centraol steit in de weitesjap. Daomèt zaw me kinne stèlle tot de Weitesjappeleke rivvelutie de groetse verandering oets waor in de weitesjap en tot me nog ummertouw veurleef in e rizzeltaot vaan dees rivvelutie. De perbleme die centraol stoonde in dees periood waore: Wie kin me de natuur kènne, wat is 'n experiment, wat is reije en wie mót me de mins en de maotsjappij bestudeere op weitesjappelek niveau. Op filosofisch niveau begoste mie en mie lui aofsjeid te nömme vaan versjillende ideeë vaan Sokrates, Plato en Aristoteles mer tegeliek kom 'n herwaardering vaan de Griekse filosofie, mètnaome es 'n tege-antwoord nao de kèrk. De twijfel of God besteit waor nog gaaroet neet ter spraoke in dees periood mer kritiek nao de kèrk begos ummertouw aonwezeger te weure in Europa. 't Protestantisme is hei e rizzeltaot vaan. Zoonder de bookdrökköns oet de Renaissance had dees rivvelutie noets kinne bestaon. Me zaw de weitesjappeleke, literaire en filosofische oontwikkelinge vaan de Moderne historie kinne verdeile in drei periodes: Me zaw de Weitesjappeleke Rivvelutie ouch es oonderdeil vaan de Renaissance kinne zien. Toch steit de 16e iewse filosofie nog gans achter de Griekse filosofie en waor kritiek jegens Aristoteles nog e groet taboe. Dit taboe begos pas in de weitesjappeleke rivvelutie te dove en verdween pas ech in de Verleechting. Ein vaan de reijes tot me kritischer woort op de Aristoteliaonse filosofie waor mètnaome de oontdèkking vaan Amerika. Hei-oet bleek tot d'r gaaroet niks klopde vaan de besjrievinge die Aristoteles en aandere Grieke naamkde vaan de wereld boete Europa.
Salomonszegel (plaant)
thumb|250px|Salomonszegel Salomonszegel (Polygonatum multiflorum) is 'n mieëjäörige plaant die gaer óp besjaduwde plaatsje weest, zoewie de hellingbösje of gesjlaoëte hól waeg. Ze huurt bie de familie van de lelie-echtige. In Nederland en Belsj kin v'r driej saoërte: d'r kraanssalomonszegel, d'r goodrukende en d'r gewoeëne salomonszegel (plaetsje). De plaant is giftig, ooch de zeute blauw besse.
D'r naam haat mèt Salomon te doeë in zoewied dat me óp de plaatsje oeë de plante van de vörige jaore oet d'r wórtelsjtek oontsjpraoëte, de liemtekes, die gelieke zówwe óp d'r Salomonszegel, kan zieë.
Streektaol
'n Streektaol of Streekspraok is 'n taol gesproke in 'n bepaolde streek die versjèlt vaan de taol die weurt gesproke in de euverkoepelende polletieke gemeinsjap (meistes 'n gemeinsjap die vertegeweurdeg weurt door 'ne staot, wijl de streek zoe'n vertegeweurdeging néét heet).
't Europees Handves veur regionaal taole en taole vaan minderhede verpliech Nederland um Limbörgs en Nedersaksisch te erkènne es streektaole, wijl Fries al neve 't Nederlands 'nen officiele status heet op staotsniveau. Veur Duitsland gief 't nog väöl mie streektaole die de staot verpliech is te erkènne: Deens, Nederduits, Nedersorbisch, Noord-Fries, Oppersorbisch en Saterfries.
De aander taole die de twie len motte erkinne zien minderheidstaole, gein streektaole. Veur Nederland is dat Jiddisch en Romani; veur Duitsland is datallein Romani.
Belsj heet 't Handves noets oonderteikend umtot de Vlaomse regiering weigerde. Dit zou oet angs zien tot dit de positie vaan de Nederlandse taol te opziechte vaan 't Frans zou verzwake in Belsj. Wallonië heet evels wel beslote 't Handves de-facto te volge, mèt es gevolg tot Limbörgs in Nederlands-Limbörg en Provincie Luik weurt erkènd, mer neet in Belsj-Limbörg.
Lobbyiste oet Zieland perbere al decennia Ziews te erkènne es streektaol. Bis noe touw is dat evels neet gelök. De Nederlandse regiering heet dit nog expliciet laote weite in 2005.
Streektaol of dialek
't Versjèld tösse 'n streektaol en e lokaol dialek is neet goed te diffiniëre. In princiep besjouwd de taolweitesjap 't dialek en de taol es synonieme vaan mekaar. Wat get 'n (streek)taol maak, en neet 'n dialek, kin me daorum beter zien es 'n polletieke kwestie. 't Begrip taol heet väöl mie aonzien es 't begrip dialek. Soms weure ouch wel de versjèlle binne 'n streektaol es 'n dialek gezien. Es me zoe riddeneert is, beveurbeeld, Limbörgs 'n streektaol en Mestreechs e Limbörgs dialek. Ouch hei kin me evels neet op weitesjappeleke basis 'n versjil make. Ummertouw mie taolweitesjappers verwere daorum 't begrip dialek zoeväöl meugelek en spreke dus vaan, beveurbeeld, "variëteite" binne 't Limbörgs.
Streektaole en minderheidstaole
't Versjèl tösse 'n streektaol en 'n minderheidstaol is noets gans klaor, umtot lui oet 'n bepaolde streek ziech ouch kinne identificere wie 'n minderheid. 'n Good veurbeeld daovaan is de Koerdische taol in Törkije. Zoe is die taol de streektaol vaan e groet deil vaan Oos-Törkije ('t historisch westelek gedeilte vaan Koerdistan) mer is zie ouch de minderheidstaol vaan de Koerdische minderhede vaan in westelek en zuielek gelege groete Törkse stei (wie Istanboel, Izmir en Ankara).
Palatale lateralen approximant
De palatale lateralen approximant of palatale laterale glitsjklank is 'ne mitklinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de palatale lateralen approximant allein veur in dialekte mit mouillering; dialekte sónger mouillering passe deze klank meistes neet toe in lieënwäörd. Wie bieje anger sonoranten in 't Limbörgs kan d'r verlingk waere wen de veuropkómmendje klinker 'ne klinker mit sleiptoean is ennen opvolgendje mitklinker 'nen obstruent is, wie in wildj [β̞ɪ́ʎ̥:c] (hie is t'r ouch door auslautverhärtung vannen obstruent döks stumloeas). Wen geine mitklinker völg is de palatale lateralen approximant noeatj lank (juus wie de velaire nasaal); dit ómdet de palatale lateralen approximant hie ummer 't gevolg is van verstoeating (vergeliek wildj [β̞ɪ́ʎ̥:c] taenge wilj [β̞ɪ̀ʎ]). Gewuuenlik is de palatale nasaal stumhöbbendj in 't Limbörgs, behauve allofoon in stumloeas ómgaevinge. Oetspraoke die niegen inne richting vanne stumloeaze palatale laterale fricatief zeen aevel hieël zeldjzaam op 't plat.
Inne beginposiesje kump de palatale nasaal neet veur in Limbörgse wäörd. Dit kump vanwaenge de mouillerendjen oearsprónk dae allein inne midden en anen ènj van wäörd zich haet gególje. In taengestèlling toete palatale nasaal guldj dit ouch veur lieënwäörd.
De palatale lateralen approximant kan waere gezeen es 'nen allofoon vannen alveolaire lateralen approximant bie 'ne palatale kónteks: wildj [β̞ɪ́ʎ̥:c] /β̞ɪ́l:c/; wo me neet drek 'nen opvolgendje palatale klinker haet zów me 'm kónnen analyseren es /lj/: wilj [β̞ɪ̀ʎ] /β̞ɪ̀lj/. In hieël strikte zin vörmp t'r dus gei foneem inne Limbörgse dialekte.
Jacob Werlof
Jacob Werlof, bekèndere bienaam 't Wissemenneke, waor 'ne zoonderling, dae an 't begin van d'r 20ste ieëw in Norbik, in d'r Baeëndel - 't drassig beemdegebied an d'r baoveloop van de Noor - gewond haat.
't Wissemenneke
't Wissemenneke waor 'n mandelemaker en verdènde de kos mèt 't make of reparere va mandele, körfkes en kommele en dèk waoërt-e daovör mèt laevesmiddele betald. In 't dörp zoog me 'm dan och mètstens mèt 'n fagk wisse uvver de sjowwer. Jacob Werlof neumde zich èèges 'ne Projs en e kalde Duutsjechtig mae gèè Hoeëgduutsj. E zag èèges dat e 'ne deserteur waor. E droog 'n greun mutsj mèt 'ne groeëte klep op z'n lang gries haore en e how och 'ne lange grieze baard. Werlof gong neet nao de keerk en es raej goof-e daovör dat-e nog gèng 80 waor.