cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Opera
Vrouwlui
Mezzo-sopraon en alte koume in opera's disproportioneel wieneg veur. 'n Mezzo-sopraon späölt soms nog wel ins de rol vaan gevierleke verleidster (de titelrol oet Carmen vaan Bizet), meh miestal zien dit awwer vrouwlui, hekse, zjeloes leefdesrivaole etc.
De Duitse len
In Noord-Duitsland laog de situatie aanders. Dit protestants gebeed voolt ziech minder mèt Italië verwant. Veural in Hamburg kaome opera's in Franse stijl op de buun, gezoonge in 't Duits. D'n iersten opera dao waor vaan Johann Theile (1646-1724), in de jaore 1690 waore de werke vaan Johann Georg Conradi (†1699) de populairste.
In de popmeziek
In de popmeziek weurt soms vaan opera's gesproke; 't betröf daan albums mèt e samehaangend verhaol en in princiep versjèllende zengers die rolle op ziech numme. De ierste plaat die es rockopera bekind kaom te stoon waor Tommy (1969) vaan The Who, al weurt S.F. Sorrow vaan The Pretty Things (oet 1968) ouch geneump. Deze band maakde later nog zoe e werk, Quadrophenia (1973). In de jaore '70, wie de progressieve rock, dee toen in de mode waor, ziech sterk en eupelek op klassieke veurbeelder riechde, sloog 't genre aon. Neve The Who kaom ouch David Bowie mèt 'ne rockopera, The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars (1972). 't Genre waor wijer vaan invlood op de musical (Jesus Christ Superstar oet 1970, vaan Andrew Lloyd Webber, is e good veurbeeld).
Duitse len/Duits Riek
Al dees innovaties en eigenaardeghede zien direk vaan invlood op en vaan belaank veur Richard Wagner (1813-1883), de belaankrieksten Duitsen operacomponis vaan zienen iew en eine vaan de mies vernuiende en invloodrieke componiste oets. Wagner, dee oet 'n theaterfemilie kaom en zoe al vaan keendsbein aof mèt opera te make had, waor gei woonderkeend. In de jaore 1830 sjrijf heer drei opera's, die wel al de thematische veurkäöre vaan de latere Wagner verraoje, meh neet geniaol of vernuiend te neume zien. Toch haolt Rienzi in 1842 al groete successe. 't Genie vertuint ziech veur 't iers in zie volgend werk, Der fliegende Holländer. Hei-in zèt Wagner 'n lijn in die heer zal doortrèkke in de volgende opera's: Tannhäuser en Lohengrin. Nog mie es zien tiedgenoete heet heer de neiging gans mèt 't recitatief aof te rekene en ouch ensembles, koere en aria's inein te integrere. Der Holländer is nog dudelek 'ne nommeropera, Tannhäuser weurt e twievelgeval en in Lohengrin is de meziek door de ganse ak heer aoneingekloonke. Wagner neump de lèste twie werke romantische opera's. Wat ouch opvèlt is de ummer gedörfder chromatiek, die aon Beethoven rappeleert - alle componiste vaan zienen tied doen dat wel, meh wienege goon zoe wied wie Wagner.
Fraankriek
thumb|Beeld oet de ierste ak vaan Carmen. In Fraankriek hèlt ziech de inheimse operatraditie wie bove besjreve. Neve dees tragédie lyrique weurt in de negentienden iew evels 'n aander typ opera vaan ummer mie belaank, d'n opéra comique (kemikken opera). Aonvenkelek is dit inderdaod e liechter soort opera, mèt daobij ouch väöl gesproke teks; later in d'n iew geit deze vörm evels zoe'n eige leve leie tot ouch zier serjeus (en gans gezoonge) opera's (dink aon de Carmen) dee naom goon drage. Ouch is, zij 't tijdelek, de grand-opéra vaan groet belaank.
Interbellum
In d'n tied tot Strauss mèt d'n Elektra kump, sjrijf Arnold Schönberg (1874-1951) de ierste ech atonaol werke. Echte opera's zien dao nog neet bij, meh 't monodrama Erwartung (ouch 1909) en 't symboolspeul Die glückliche Hand (1913) höbbe wel 'n operatisch karakter. 'nen Echten opera sjrijf wel ziene lierling Alban Berg (1885-1935), dee in 1925 mèt Wozzeck kump. Typisch aon dezen opera is, boete de meziek, veural d'n opbouw vaan de akte en scènes, die is geïnspireerd op vörm oet d'n absolute meziek wie de symfonie, de variatie of de inventie. Oondaanks zien avant-gardistisch karakter weurt dezen opera e groet succes. Bij zienen doed is Berg nog bezeg aon 'nen twieden opera, Lulu. Dezen opera is al in 't twelftoenssysteem gesjreve. Ouch Schönberg waog ziech nog aon 'nen echten opera in zien eige twelftoenssysteem, Moses und Aron (nao 1932 gooddeils oonvoltoejd achtergelaote).
Väöl positief aondach geit oet nao Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) zienen opera Lady Macbeth vaan Mtensk, in 1934 in premièr gegaange. Es twie jaor later 't werk evels kritiek krijg in de Pravda (in 'n artikel mesjiens door Stalin zelf gesjreve), moot heer 't tröktrèkke. 'n Saortgelieke censuur zal componiste in de Sovjet-Unie nog laank achtervolge.
Thematiek
thumb|De zwaonridder Lohengrin kump aon in Braobant. Zoe'n operathema's zien typisch veur de romantiek. De ierste opera's gónge oonveranderlek euver de klassieke aajdheid; de stof kaom miestens oet de Grieks-Romeinse mythologie en soms oet de klassieke historie (La coronazione di Poppea vaan Claudio Monteverdi is e vreug veurbeeld). Pas mèt de koms vaan komische opera's kump dao verandering in: in zoe'n werke keus me liever veur satirische situaties oet d'n eigen tied. Nao 1800 weure dèks aander, meh vergeliekbaar bronne gebruuk: de Biebel (beveurbeeld Salome vaan Richard Strauss, Moses und Aaron vaan Arnold Schönberg), middeliewse historie (Die Meistersinger von Nürnberg vaan Richard Wagner) en legendes (Gulielmo Tell vaan Gioachino Rossini, Tristan und Isolde vaan Wagner), vertèlselkes (La cenerentola vaan Rossini, Hänsel und Gretel vaan Engelbert Humperdinck), de Germaanse of Slavische mythologie (Der Ring des Nibelungen vaan Wagner, Rusalka vaan Antonín Dvořák) of de wereldliteratuur (Macbeth vaan Giuseppe Verdi, Werther vaan Jules Massenet). Ouch exotische thema's koume in de mode (Carmen vaan Georges Bizet, Madama Butterfly vaan Giacomo Puccini). Veural in Italië weurt 't ind negentienden iew mode um ouch serieus opera's alledaogse(r) thema's te geve (verisme). In de laten twintegsten iew heet me ouch opera's gesjreve roond figure (Einstein on the Beach vaan Philip Glass) of gebäörtenisse (Nixon in China vaan John Adams) oet de recinte historie.
Vrouwlui
De coloratuursopraon oondersjeit ziech vaan aander types doortot ze extreem hoeg note kin hole (dèks f ''', soms nog hoeger), die door sommege componiste gere zien veurgesjreve. Me kin ze ouch weer verdeile in lyrisch (Kathleen Battle, Nellie Melba, Lucia Popp; rolle: Cleopatra in Giulio Cesare vaan Händel, Ilia in Idomeneo vaan Mozart, Marguérite in Faust vaan Gounod) en dramatisch (Maria Callas [meh zuug bove], Christina Deutekom; rolle: Königin der Nacht oet Die Zauberflöte vaan Mozart, titelrol oet Norma vaan Bellini). Coloratuursopraone zinge gemeinelek ouch wel rolle die neet um de allerhoegste toene vaan hun stumtyp vraoge.
Tot 1914
Ouch Richard Strauss (1864-1949) zit mèt 't probleem vaan oonder de dominantie vaan Wagner oet te koume, meh aanders es Debussy perbeert heer veural de lijne vaan Wagner wijer door te trèkke. Dit beteikent: 'n nog wijer goonde hermenie, die in de buurt vaan atonaliteit kump, 'n extreem diechheid vaan leidmotieve en 'n veurleefde veur extreem emotioneel thema's. Wijer vèlt op tot heer de ouvertuur aofdaank en, wie in e gewoen speul, direk mèt 't drama begint. Salome (1905) meh veural Elektra (1909) valle in dees categorie. Nao Elektra geit heer weer (väöl) traditioneler componere; Der Rosenkavalier (1911) rappeleert zelfs sterk aon de walse en operètte vaan ziene naomgenoet Johann Strauß (gein femilie). Ouch zien later opera's höbbe niks avant-gardistisch.
Sinds 1970
Opzien baort ouch Karlheinz Stockhausen (1928-2007). Oondaanks tot heer de veurnaomste persoen vaan de nao-oorlogse avant-garde waor, heet heer ziech neet ieder aon opera's gewaog; vaanaof ind jaore zeveteg evels begint heer aon 'n heptalogie, Licht, boevaan de opveuring zeve aovende in beslaag zouw mote numme. In 2003 kump dit opus magnum klaor. Licht is neet in de strikte seriële stijl vaan de maan zien awwer werk gesjreve meh gebruuk 't zoegenaomp formulaïsch princiep, wie al 't later werk vaan Stockhausen. Evezoe kump in 1984 'nen aandere meister vaan dezelfde generatie, Luciano Berio (1925-2003), mèt zienen opera Un re in ascolto.
Vreugbarok
Kinmerke vaan die ierste opera's zien 'ne sterke naodrök op recitatief en neet op aria's: meziek heet d'n teks te dene. De zaank is wie gezag monodisch en de instrumentaol partije zien beperk. Door de stökker heer löp 'ne becieferde bas. Dees vinding zouw veur de ganse barok essentieel weure.
Es alleriersten opera zuut me gemeinelek Dafne vaan Jacopo Peri (1561-1633). Allein 't libretto (vaan Ottavio Rinuccini) is bewoerd, de meziek is verlore gegaange. 't Kosde de betrokke musici veer jaor tot 't werk in 1598 op de plenk kaom. D'n iersten opera boevaan de meziek bewoerd is gebleve, is Euridice, ouch vaan Peri, oet 1600. Nog datzelfde jaor brach collega en concurrent Giulio Caccini (1551-1618) zien versie vaan dezelfden teks oet. E paar jaor later, in 1607, volgde Claudio Monteverdi (1567-1643) mèt L'Orfeo (euver 'tzelfde thema, meh mèt 'n aander libretto). Heimèt waor 't ierste operatisch meisterwerk gemaak en d'n ierste groete meister vaan 't genre opgestande. Vaan Monteverdi zien nog drei aander opera's bewoerd gebleve; zeker ouch L'incoronazione di Poppea (zuug ouch bove) weurt neve L'Orfeo nog ummertouw väöl oetgeveurd.
Relizjie
Onger relizjie versjtit me meistal godsdeens, letterlik band mèt (religare) God, ein god, gode, of ein hoëger weze. 'Ein religie' is in dees zin ein van de väöl vörm van zingaeving (zeuke nao beng). In breiere zin is 't 'n mieë algemein vörm van spiritualiteit, geveulens, gedachte met betrèkking tot de zin van 't laeve in relatie tot óf 'n mach of manifestaties van ein mach óf ein (bewus) neet nader gediffinniieëd beginsel of essensie.
De versjiejende beelde vaan Gods identiteit
Dees sömpel oetspraok vaan 't joeds geluif gief 't oetgengspunt weer vaan de spiritueel minsheid in Europa:"veer zien hei um te getuige vaan d'n eine woere God. 't Europees geluif vink aon mèt God, weurt begeisterd door God en God is in eder periood taktiel. Dit veers heet allezeleve evels weineg zin veur 'nen hindoe, 'ne boeddhis, 'nen taoïs of veur de geluivege oet väöl aander Oesters relizjie. Veur dees lui gief 't gein spiritueel reis die de abrahamse God mót veriere, mer ein die oet 't verleech raak en vereineg weurt mèt de goddelek essentie die gans en al in 't universöm begeister.
"Diech bis miene bedeende, Iechzelf höb diech oet gezoch. Weit daan, geluif daan, realiseer diech daan toch: Iech bin d'n innegste God. Veur Miech goof 't geinen aandere god, nao Miech zal 't d'r ouch geine geve." Jesaja 43:10
"Bewieze" tot 't 'ne God gief
V'r spreke hei veur 't gemaak vaan God in plaots vaan hoeger weze of force. Daomèt betaome dees "bewieze" (veur väöl weitesjappers betaome dees bewieze ziech neet bis weitesjappelek bewieze) ziech bis väöl mie relizjie es baar de abrahamse.
Veer levesvraoge
Um de ierste vraog te beantwoorde, mót me weite tot 't innegste boe relizjie 't euverins zien op groond vaan dees vraog, is tot 't 'n reij gief boeveur me op eerd is. Eder relizjie opziech nuujd lui um mèt te doen un häör spiritueel reis. Die reis is ein vaan de groetse dinger die relizjie kinne aonbeije en de vörm d'rvaan versjilt groet per relizjie, evels allemaol mèt dezelfde boodsjap: me is hei veur 'n reij en mèt 'n buut. Oet force vaan de christene beveurbeeld, betaomp eus reis en de reij boerum v'r op eerd zien oet 't vinde vaan de verlossing vaan de zun en 'n iewegdäörend leve in d'n hiemel. 't Christendom heet volges weitesjappers dit idee vaan d'n hiemel of 't paradies opgepik oet 't zoroastrisme, 'n aw Perzisch relizjie. De zoroastristische roots zien ouch trök te vinde in de islam. Mohammedaone geluive naomelek tot de reis de meneer boe-op me de leefhöbbende euvergaaf aon de wil vaan God bewies, zoewie die weurt oonderweze door de profeet Mohammed, zoetot me, naotot me beoerdeild is op d'n Daag vaan 't Oerdeil, de brögk euversteek dee nao de gare vaan 't Paradies leijt. De hindoes dinke evels weer get gans aanders: me is op eerd um 'n spiritueel zeuktoch te make, zoetot me bevried kin weure oet de krinkloup vaan 't ummertouw weer gebore weure en op die meneer kine oontsnappe aon de tiejlekheid vaan 't minslek leve. Op groond vaan de Boedhiste reis me weg vaan 't lieje nao 'ne staot vaan zien boe-in me bis woere wiesheid en verleechting is gekoume. De jäö make 'n reis die 'n meneer is um hun leefde veur God te toene door zien geboje in de praktiek te bringe; dees veraandere en redde neet allein de jäö meh ouch de wereld.
Ontolozjisch bewies
't Ontolozjisch bewies zeet tot 't konsep God bewies tot 't 'ne God gief en is invojdeg en tegeliekertied complex en 't is daan ouch neet veressend tot dees riddeniering de meiste aondach vaan filosofe trèk. De idee is tot wienie v'r euver God naodinke, v'r neet euver oonzinneg ideeje naodinke wie e getrojd vriegezel of e veerkant cirkel. Wienie v'r euver God dinke, dinke v'r aon 't groetse en meis perfekde weze dat meugelek is; en zoeë weze mót bestaon umtot v'r d'r euver kinne dinke en v'r zawwe d'r neet euver kinne naodinke es 't neet zaw bestande. Op krach vaan de ontolozjische bewiesveuring is de idee vaan God de innegs idee boeveur 't bestaon vaan de betrèffende entiteit vereis is. De idee vaan God betaomp ziech euver volmaakheid en veur volmaakheid is vereis tot 't besteit.
De twie groete relizjiegróppe
Allewel 't evels väöl mie relizjie gief in de wereld, betaome de meiste intakte relizjie ziech bis ein vaan de twie groete relizjiegróppe. Die twie zien de Abrahamse relizjies (Jäödom, Christendom en Islam) en de Oesterse relizjies (Taoïsme, Confucianisme, Hindoeïsme, Boeddhisme en Shinto). Zoewel Abrahamse relizjies es Oesterse relizjies höbbe 'n gedeilde oerspronk, evels is 't verband tösse Abrahamse relizjies en Oesterse relizjies bis allewijl nog neet gevoonde. left|thumb|'t Jäödom is de innegste groete relizjie die tribaol en ope vaan eerd is. Me kin ziech bekiere bis 't Jäödom, zjus wie bis 't christendom en de islam. Daomèt is 't 'n ope relizjie. Daoneve is me ouch 'ne joed went de mojer joedse is. Daomèt is 't ouch 'n stammerelizjie, dös tribaol.
Veer levesvraoge
Relizjie help lui mèt de angs veur d'n doed um te gaon door hun te laote weite wat ze kinne verwachte nao d'n doed. Intrèssant is dat, oondaanks alle detailversjille in 't antwoord, relizjie in eint deenk euvereinstömme: 't idee tot de neet 't ind aongief. Lui betaome ziech bis e liechaom en 'ne geis op krach vaan relizjie, en allein 't liechaom hiemelt. Heimèt geve alle relizjie dös 'n taomelek klaor antwoord op de daarde vraog. De geis of ziel (nefesj of nesjama genömp in 't jäödom en atman in 't hindoeïsme) is de entiteit die wijer leef nao d'n doed. Oesterse en Abrahamse relizjie höbbe evels versjillende ideeje euver wat de geis meint. In oesterse relizjie wie 't hindoeïsme en 't boeddhisme zien de individuele geize gein oondersjeije geize; ze betaome ziech eine veur eine bis de groete wereldgeis. In de abrahamse relizjie betaomp de geis ziech neet bis de heilege geis of ziel mer is 't 'n zelfstendeg entiteit. In 't jäödom weurt euver de geis dèks gesproke es 'n aosem of wind ('t zoroastrisme deilt 't geluif tot edere geis oet God veurtkump en weer mót trökkiere nao God). Betwis weurt of de geis noe 'n deil vaan God is of get aanders. Wat de geis persies meint, is minder belaangriek es 't feit tot 't, diir 'n oondersjeid te make tösse us es fysiek en spiritueel wezes, leve nao d'n doed gief. In inkele relizjie weurt 't leve nao d'n doed gekènmerk door plaotse: d'n hiemel en de hel veur christene en jäö en 't hof ('t paredies) en 't vuur (de hel) veur mohammedaone. Hindoes en boedhiste kinne zjus gei riechteg leve nao d'n doed. Hindoes geluive tot de geis blijf reïncarnere bis heer 'ne staot vaan perfektie heet bereik. Op dat momint weurt heer verlos vaan de krinkloup vaan leve en doed en weurt heer vereineg mèt de wereldgeis, dee steit veur 't gaans universöm. Boeddhiste geluive tot de geis reïncarneert bis heer verleechting heet bereik; op dat momint weurt heer ouch verlos vaan de krinkloup vaan leve en doed. Veur beij de hindoes en de boeddhiste hilt d'n individuele geis op te bestande wienie heer perfektie en verleechting heet gevoonde door 'n deil vaan alles te weure. Nao die hereineging is niks wat te make heet met eus wereld mie belaangriek veur de geis en besteit de wereld zelfs gaaroet nimmie veur häöm.
Veurtot me in relizjie kin begriepe boeveur 't koed gief in de wereld, mót me iers begriepe wat koed inhilt. Zoe geluive de jäö tot 't koed 'n fout is die weurt gemaak door lui die in essentie good en vol fetsoen zien. Dees visie op 't koed weurt gedeild mèt de christene, mohammedaone en zorastriste, evels voge dees drei relizjie nog twie aander visies d'r aon touw. Zoe is 't koed op krach vaan hun e natuurlek antwoord vaan eus weze dat vaan natuur zier zundeg is (zuuch de contradictie mèt de ierste visie) en is 't koed 't rizzeltaot vaan de verleijing door d'n duvel vaan in essentie zwaak lui. De hindoes en boedhiste hawwe d'r 'n gans aander visie aon euver en zègke tot 't koed ein vaan de illusies is die me koestert vaanweeg 't lieg niveau vaan spiritueel begrip bij de mins, al gief 't ouch natuurlek de gedegde vaan karma, die me zou kinne zien in zie negatieve vörm es e gevolg vaan 't koed: 'n fout in 't vörreg leve (heimèt heet karma zekere euvereinkomsde mèt 't koed vaan de jäö). Sommege atheïste zien d'n eerd vaan 't koed es 't bewies tot 't geine God gief in eus leve.
Kosmolozjisch bewies
't Kosmolozjisch bewies steit veur 't feit tot tied besteit bewies tot God besteit. Heiveur mót me iers de vraog stèlle: Goof 't oonindegen tied veur dit memint, of goof 't ouch e memint wienie d'n tied oets begos is? Wienie de opeinvolginge vaan oerzake die bis ´t allewijl memint höbbe geleijd oonindeg is, heet me, volges de relizjie, 'n oonveurstèlbaar perbleem, umtot 'n oonindeg serie ziech noets kin voltoeije. Me kin beveurbeeld neet vaan ein bis oonindeg tèlle. Es 't dös 'n oonindeg serie meminte en oerzake goof veur 't allewijl memint, zawwe v'r noets op 't allewijl memint kinne aonbelande. Veer zien evels 't allewijl memint, wat 't bewies veur relizjie is tot de serie meminte die begos bij de sjöpping en vaan dat memint nao 't allewijl memint is gegaange gein oonindeg serie is, meh 'n indeg.
Wee is de sjöpper vaan 't leve?
De veuroetgaank vaan de wietesjap is allewijl zoe verbaozendwèkkend tot de sjèrpe grenze tösse weitesjap en relizjie obbenuits oonder vuur ligke, boebij 't gevech noe hendeg serieus weurt. De strijd weurt veurnaomelek geveurd op 't gebeed vaan de biotechnolozjie, de weitesjap die de materie vaan 't leve obbenuits ranzjeert. Genetische manipulatie, klone, genetisch gemanipuleerd veuisel, 't zien allemaaol zake die regelrech botse mèt de relizjieus vraog: Zien veer door God gesjaope, of höbbe veer uszelf gesjaope?. Dees vraog is hendeg nui en weurt es gans belaangriek gezeen door de allewijl relizjiewereld. Dees vraog brink relizjie en weitesjap in konflik, evels in e vröchbaor konflik, veur de veraandering. Dit konflik lieket neet op 't konflik vaan de katheliek kèrk die Galileo exkommenecierde umtot heer 't Biebels idee tot d'n eerd 't centrum vaan 't universöm is in twiefel had getrókke. Dit konflik geit euver moreel en spirtueel grenze vaan de weitesjap en leijt bis nui vraoge veur weitesjappers en theolozje. Umtot veer lui kinne klone, mótte veer dit daan ouch doen? Vaan wee is de kloon? Heet 'ne kloon rechde? Weurt 'ne kloon gemaak nao 't beeld vaan ('ne) God? Wat beteikent 't um 'ne mins te zien, gezeen de nui oontwikkelinge in de biomedische weitesjap?
Veer levesvraoge
Väöl relizjie geluive tot lui hun groetse potentieel es spiritueel wezes neet allein kinne verweizeleke, meh in heileg gemeinsjap mèt aander. De Talmud en de Masai in Afrika kènne e gezègkde: ''Stek geböndeld in 'n wösj zien oonbreikbaar. 'n Inkel stek kin e keend breke''. In 't jäödom is bij e formeel gebeij de aonwezegheid vaan 'n minjam veries, 'n zeumeling vaan tien volwassene, wat 't beleng vaan de gemeinsjap verstèrk. In 't theravada-boeddhisme weurt de gemeinsjap vaan monnike sangha genömp; ein vaan de belaangriekste spirituele illemènte vaan de sangha is 't samekoume veur mèdetatie en gebeij. Relizjieus orde vaan priesters en nön in 't katholicisme oonderhawwe hun gemeinsjap mèt mekaar en de kèrk door 't gebeij en ieredeensde. Inkele relizjieuze gemeinsjappe zoondere ziechzelf aof vaan de maotsjappij. Chassidische jäö, sommege boeddhistische monnike, trappiste en aandere katholieke monnike, en mennoniete beveurbeeld keze d'rveur um e hendeg geïsolierd en strik leve te leije. Dees relizjieus gróppe zoondere ziech aof um hun levenswies te behawwe, ziech te concentriere op hun gebeijsleve en hun spiritueel gemeinsjap te besjerme tege de verlokkinge vaan de boetewereld. Neet alle relizjieuze gemeinsjappe eise zoen geïsolierd bestande. Beij types gemeinsjappe staon veur oetdaginge: geïsolierde gemeinsjappe staon veur de opgaaf um ope te staon veur wat de boetewereld te liere heet. Ope relizjieuze gemeinsjappe staon veur de oetdaging hun relizjieus identiteit te behawwe en euvere te drage. Beij opgaves zien groet. De twie wege zien hendeg versjillend, meh in beij weurt geperbeerd um lui spiritueel same te binde en wierbaar te make tege de kaw van de modern besjaoving.
thumb|left|Sint [[Thomas Aquinas, mesjiens wel de bekinste christeleke filosoof dee oets heet bestande]] De veer groete filosofische levesvraoge laote meistens good 't versjil zien tösse versjèllende relizjie. De vraoge zien euver 't algemein:
Gelaojeheid tösse pan- en klassiek theïsme
thumb|'n Katholiek aofbeelding vaan Slevrouwe (Maria) in [[Budapes. Veur katholicisme en Grieks-Orthodoxie is Maria bekans geliek aon Jezus en God de Vajer. Umtot 't verhaol euver Jezus in de Biebel veur 't belaangrieks deil geit euver zie volwasse leve en de kruusgeng, kinne de väöle Griekse en Katholieke aofbeeldinge vaan Maria weure besjouwd es e hendeg sterk beeld vaan mojer en intermediair veur de geluivege.]] 't Geluif euver God in abrahamse relizjie zörg veur 'n aofstand tösse God en de wereld. Vaanwege dit geluif zien abrahmiste cóntra aofgojerij. Aofgojerij meint tot me 'ne God heet gesjaope. Bij aofgojerij weurt dat wat gesjaope is ziech verströp mèt de sjöpper. Veur de oesterse relizjie späölt aofgeojerij geine rol. 't Gief evels ouch gelaojeheid binne de relizjie vaan 't klassiek theïsme, mèt naome tösse christendom en islam en jäödom en ouch binne 't christendom. Veur christene is Jezus 'n deil vaan 't mysterie vaan God en is de veriering vaan God gein aofgojerij. Prottestante höbbe gein meuite mèt de veriering vaan Jezus, evels wel mèt de slevrouweveriering vaan Maria in 't katholicisme. Veur katholieke is Maria evels ouch 'n deil vaan 't mysterie vaan God, allewel Maria, de mojer vaan Jezus, gein deil oetmaak vaan de Drei-einheid.
God in Oesterse relizjie
De meiste oesterse relizjie zien polytheïstisch. Es wereld 'n indloos groet aontal deile heet, daan zien d'r 'n indloos aontaol goje, zoe is de gedechte. Ei kinmerk dat polytheïstisch relizjie deile, is tot d'r väöl weeg en woerheije bestande; 't gief geine plaots veur eine persoen dee aander persoene dommeniert en benaodrök tot mer ein dink es de Woerheid kin weure besjoid. In 't hindoeïsme beveurbeeld gief 't eine god dee de sjöpper is, Brahma genaomp, eine god dee de bewaorder is, dee de naom Vishnu heet en de populairste van alle goje zien en de godin Kali, die weurt gezeen es de vernieteger. Daoneve zien d'r nog talloes aandere goje. De hindoeïstische goje zien gein aogönstege, vechtende goje wie in de Aajdgriekse mythologie en ze eise neet tot ze allein weure verierd. Vaanwege dees openheid perbere hindoes ouch lui mèt 'n aander geluif d'rbij te betrèkke. Es beveurbeeld e christelek of joeds iemes nao 'n stad in India verhojs, nudeg d'n hindoestaonse naober de christen woersjijnlek oet veur e bezeuk aon de tèmpel. 't Maak niks oet tot de christen 'ne god mèt 'nen aandere naom veriert. De hindoenaober zaw de nuie naober vraoge um 'n aofbeelding of representatie vaan de god nao de tempel mèt te nömme en 't touw te veuge aon 't pantheon (de gróp goje). De meiste hindoestaone zölle oetlègke tot ze väöl goje en godinne veriere, meh tot al dees aofbeeldinge oetmake vaan ein gojelek essentie die 't gaans universöm doordrink. Die essentie is Brahma of Parusha.
Teleolozjisch bewies
't Teleolozjisch bewies steit veur 't idee tot 't bestaon vaan de wereld bewies tot God besteit. Me kin heiveur e good veurbeeld bedinke: Louis löp euver straot en zuut 'n horloge oppe stóp ligke. Weit heer tot 't horloge e prodök is vaan 'nen horlogemaker of veroonderstèl heer tot iemes 't horloge heet gemaak? Alliech is 't antwoord tot heer mèt klaor zekerheid weit tot iemes 't horloge heet gemaak. Zelfs es heer ziech d'n horlogemeker noets zal treffe of noets te hure krijg wie heer heit, weit heer nog ummertouw tot heer besteit, umtot dat horloge zoonder 'm neet bestande kos höbbe. Zien kinnes euver 't bestande vaan 'nen horlogemeker is 'n veroonderstèlling noch geluif: 't is e feit. De wereld is, op krach vaan relizjie, zjus wie Louis' horloge in de zin tot ouch de wereld 'n oontwerp en e buut heet. Es me weit tot 'nen horlogemeker besteit wienie me nao 'n horloge kiek (umtot me zeker d'r vaan is tot zoen deenk neet zaw kine bestande zoonder horlogemeker), daan hoof me allein meh nao 't oontwerp en de petroene vaan 't universöm te loere um te weite tot euver 'ne 'wereldmeker' oon de geng is gewees, 'ne sjöpper vaan alles wat v'r zien.
D'n eerd vaan 't goddeleke
Euver 't algemein hantere theolozje twie vörm vaan d'n eerd vaan 't goddeleke oet te beelde. Dees twie vörm vörme wijer obbenuits e groet versjil tösse abrahamse en oesterse relizjie.
Ethisch bewies
't Ethisch bewies geit euver 't bestaon vaan moraliteit en tot dat bewies tot 't 'ne God gief. De vraog die bij dit bewies huurt is invojdeg: boe kump 't minselek vermoge vaandan um moreel käös te make? 't Kin ziech neet oet de nature betaome, umtot 't dao niks aanders gief dat ouch dit vermoge heet. Dös mot 't oet 'n brón kaome boete de nature um, vaan God dee de nature gemaak heet, evels gein oonderdeel vaan de nature is. God mót dös wel bestaon um 't bestande vaan e gewete bij lui te kinne verklaore.
Zuuch ouch
Zuug ouch:
Veer levesvraoge
thumb|right|[[Maimonides, 12e iewse Joedse gelierde, ouch bekind oonder zien alias "Rambam"]] De versjillende relizjie höbbe eder hun eige visie roontelum de spirituele reis, versjillende ideeje euver 't goddeleke en versjillende meininge euver de wereld, mèt naome es 't um de vraog wie me mót leve geit. Wienie 't evels geit euver 't liere vaan mètdoog, 't vereurdeile vaan moord en klaije, 't bevördere vaan leefdaojegheid veur de erme, en gooj dinger doen op 't algemein en 't vereurdeile vaan oonrech dat aander weurt aongedaon, lieke ze gans en al op mekaar. De idee vaan de universele geldegheid vaan moreel wètte weurt de natuurwèt genömp, en heet 'ne groete rol gespäöld in inkele christeleke en joedse tredisies en theorieje vaan oonder aandere Thomas vaan Aquino en Maimonides. Versjillende relizjie kinne 'n variant vaan de gawwe reigel: Benaojer aander lui zoewies diech wils tot ze diech benaojere. 'n Aontal relizjie, boeoonder 't jäödom, geve 'n positief benaojering, zoewie dee ierder is gecititeerd. Aander relizjie, wie 't christendom en de islam, geve 'n negatief formeliering vaan dit ethisch inziech: Wat geer neet wil wat uuch gebäört, dooch dat ouch 'nen aander neet. De gawwe reigel rappeleert lui d'r aon tot me 'n leefhöbbend relatie vol mètdoog mèt iemes kin opbouwe wienie me zien geriechheid op ziechzelf en zien tröktrèkke op ziechzelf kin euverstijge; wat us pijn deit, deit aander pijn. Wat 'n heilzaom wirking heet in us, genees ouch aander. Moraliteit begint daomèt mèt dees gedeilde "heilege woerheid".
Pantheïsme
Aander relizjie, veurnaomelek oesterse, geluive tot God 't universöm is en neet mie es dat. God is de geis vaan 't universöm, zie buul en zien deepste beteikenis, evels neet zien sjöpper. Dit geluif weurt pantheïsme genömp. Pantheïstisch relizjie kinne in eine God geluive, wie 't taoïsme, of in mierdere, wie 't hindoeïsme. Daoneve höbbe de pantheïstisch relizjie minder meujte mèt God te besjrieve es aander relizjie, naomelek tot de wereld God is. God is veur hun dös aonwiesbaar.
Lies van gemeintes in Nord
Dit ies 'n lies van de 648 gemeintes van 't Frans departement Nord (ofwel 't Noorderdepartemint).
A
Abancourt - Abscon - Aibes - Aix-en-Pévèle - Allennes-les-Marais - Amfroipret - Anhiers - Aniche - Villeneuve-d'Ascq - Anneux - Annœullin - Anor - Anstaing - Anzin - Arleux - Armbouts-Cappel - Armentières - Arnèke - Artres - Assevent - Attiches - Aubencheul-au-Bac - Auberchicourt - Aubers - Aubigny-au-Bac - Aubry-du-Hainaut - Auby - Auchy-lez-Orchies - Audignies - Aulnoy-lez-Valenciennes - Aulnoye-Aymeries - Avelin - Avesnelles - Avesnes-sur-Helpe - Avesnes-les-Aubert - Avesnes-le-Sec - Awoingt
B
Bachant - Bachy - Bailleul - Baisieux - Baives - Bambecque - Banteux - Bantigny - Bantouzelle - Bas-Lieu - La Bassée - Bauvin - Bavay - Bavinchove - Bazuel - Beaucamps-Ligny - Beaudignies - Beaufort - Beaumont-en-Cambrésis - Beaurain - Beaurepaire-sur-Sambre - Beaurieux - Beauvois-en-Cambrésis - Bellaing - Bellignies - Bérelles - Bergues - Berlaimont - Bermerain - Bermeries - Bersée - Bersillies - Berthen - Bertry - Béthencourt - Bettignies - Bettrechies - Beugnies - Beuvrages - Beuvry-la-Forêt - Bévillers - Bierne - Bissezeele - Blaringhem - Blécourt - Boeschepe - Boëseghem - Bois-Grenier - Bollezeele - Bondues - Borre - Bouchain - Boulogne-sur-Helpe - Bourbourg - Bourghelles - Boursies - Bousbecque - Bousies - Bousignies - Bousignies-sur-Roc - Boussières-en-Cambrésis - Boussières-sur-Sambre - Boussois - Bouvignies - Bouvines - Bray-Dunes - Briastre - Brillon - BBrouckerque - Broxeele - Bruay-sur-l'Escaut - Bruille-lez-Marchiennes - Bruille-Saint-Amand - Brunémont - Bry - Bugnicourt - Busigny - Buysscheure
C
Caëstre - Cagnoncles - Cambrai - Camphin-en-Carembault - Camphin-en-Pévèle - Cantaing-sur-Escaut - Cantin - Capelle - Capinghem - Cappelle-en-Pévèle - Cappelle-Brouck - Cappelle-la-Grande - Carnières - Carnin - Cartignies - Cassel - Le Cateau-Cambrésis - Catillon-sur-Sambre - Cattenières - Caudry - Caullery - Cauroir - Cerfontaine - La Chapelle-d'Armentières - Château-l'Abbaye - Chemy - Chéreng - Choisies - Clairfayts - Clary - Cobrieux - Colleret - Comines - Condé-sur-l'Escaut - Coudekerque-Branche - Courchelettes - Cousolre - Coutiches - Craywick - Crespin - Crèvecœur-sur-l'Escaut - Crochte - Croix - Croix-Caluyau - Cuincy - Curgies - Cuvillers - Cysoing
D
Damousies - Dechy - Dehéries - Denain - Deûlémont - Dimechaux - Dimont - Doignies - Dompierre-sur-Helpe - Don - Douai - Douchy-les-Mines - Le Doulieu - Dourlers - Drincham - Dunkerque
E
Ebblinghem - Écaillon - Eccles - Éclaibes - Écuélin - Eecke - Élesmes - Élincourt - Émerchicourt - Emmerin - Englefontaine - Englos - Ennetières-en-Weppes - Ennevelin - Eppe-Sauvage - Erchin - Eringhem - Erquinghem-le-Sec - Erquinghem-Lys - Erre - Escarmain - Escaudain - Escaudœuvres - Escautpont - Escobecques - Esnes - Esquelbecq - Esquerchin - Estaires - Estourmel - Estrées - Estreux - Eswars - Eth - Étrœungt - Estrun
O
Obies - Obrechies - Ochtezeele - Odomez - Ohain - Oisy - Onnaing - Oost-Cappel - Orchies - Ors - Orsinval - Ostricourt - Oudezeele - Oxelaëre
G
Genech - Ghissignies - Ghyvelde - Glageon - Godewaersvelde - Gœulzin - Gognies-Chaussée - Gommegnies - Gondecourt - Gonnelieu - La Gorgue - Gouzeaucourt - Grand-Fayt - Grande-Synthe - Grand-Fort-Philippe - Gravelines - La Groise - Gruson - Guesnain - Gussignies
H
Hallennes-lez-Haubourdin - Halluin - Hamel - Hantay - Hardifort - Hargnies - Hasnon - Haspres - Haubourdin - Haucourt-en-Cambrésis - Haulchin - Haussy - Haut-Lieu - Hautmont - Haveluy - Haverskerque - Haynecourt - Hazebrouck - Hecq - Hélesmes - Hem - Hem-Lenglet - Hergnies - Hérin - Herlies - Herrin - Herzeele - Hestrud - Holke - Hondeghem - Hondschoote - Hon-Hergies - Honnechy - Honnecourt-sur-Escaut - Hordain - Hornaing - Houdain-lez-Bavay - Houplin-Ancoisne - Houplines - Houtkerque - Hoymille
I
Illies - Inchy - Iwuy
J
Jenlain - Jeumont - Jolimetz
K
Killem
S
Sailly-lez-Cambrai - Sailly-lez-Lannoy - Sainghin-en-Mélantois - Sainghin-en-Weppes - Sains-du-Nord - Saint-Amand-les-Eaux - Saint-André-lez-Lille - Saint-Aubert - Saint-Aubin - Saint-Aybert - Saint-Benin - Saint-Georges-sur-l'Aa - Saint-Hilaire-lez-Cambrai - Saint-Hilaire-sur-Helpe - Saint-Jans-Cappel - Saint-Martin-sur-Écaillon - Saint-Momelin - Saint-Pierre-Brouck - Saint-Python - Saint-Remy-Chaussée - Saint-Remy-du-Nord - Saint-Saulve - Saint-Souplet - Saint-Sylvestre-Cappel - Saint-Vaast-en-Cambrésis - Saint-Waast - Sainte-Marie-Cappel - Salesches - Salomé - Saméon - Sancourt - Santes - Sars-et-Rosières - Sars-Poteries - Sassegnies - Saultain - Saulzoir - Sebourg - Seclin - Sémeries - Semousies - La Sentinelle - Sepmeries - Sequedin - Séranvillers-Forenville - Sercus - Sin-le-Noble - Socx (Soks) - Solesmes - Solre-le-Château - Solrinnes - Somain - Sommaing - Spycker - Staple - Steenbecque - Steene - Steenvoorde - Steenwerck - Strazeele
T
Taisnières-en-Thiérache - Taisnières-sur-Hon - Templemars - Templeuve-en-Pévèle - Terdeghem - Téteghem-Coudekerque-Village - Thiant - Thiennes - Thivencelle - Thumeries - Thun-l'Évêque - Thun-Saint-Amand - Thun-Saint-Martin - Tilloy-lez-Marchiennes - Tilloy-lez-Cambrai - Toufflers - Tourcoing - Tourmignies - Trélon - Tressin - Trith-Saint-Léger - Troisvilles
F
Faches-Thumesnil - Famars - Faumont - Le Favril - Féchain - Feignies - Felleries - Fenain - Férin - Féron - Ferrière-la-Grande - Ferrière-la-Petite - La Flamengrie - Flaumont-Waudrechies - Flers-en-Escrebieux - Flesquières - Flêtre - Flines-lès-Mortagne - Flines-lez-Raches - Floursies - Floyon - Fontaine-au-Bois - Fontaine-au-Pire - Fontaine-Notre-Dame - Forest-en-Cambrésis - Forest-sur-Marque - Fourmies - Fournes-en-Weppes - Frasnoy - Frelinghien - Fresnes-sur-Escaut - Fressain - Fressies - Fretin - Fromelles
V
Valenciennes - Vendegies-au-Bois - Vendegies-sur-Écaillon - Vendeville - Verchain-Maugré - Verlinghem - Vertain - Vicq - Viesly - Vieux-Berquin - Vieux-Condé - Vieux-Mesnil - Vieux-Reng - Villeneuve-d'Ascq - Villereau - Villers-au-Tertre - Villers-en-Cauchies - Villers-Guislain - Villers-Outréaux - Villers-Plouich - Villers-Pol - Villers-Sire-Nicole - Volckerinckhove - Vred
W
Wahagnies - Walincourt-Selvigny - Wallers - Wallers-en-Fagne - Wallon-Cappel - Wambaix - Wambrechies - Wandignies-Hamage - Wannehain - Wargnies-le-Grand - Wargnies-le-Petit - Warhem (Warrem) - Warlaing - Warneton - Wasnes-au-Bac - Wasquehal - Watten (Waten) - Wattignies - Wattignies-la-Victoire - Wattrelos - Wavrechain-sous-Denain - Wavrechain-sous-Faulx - Wavrin - Waziers - Wemaers-Cappel - Wervicq-Sud - West-Cappel - Wicres - Wignehies - Willems - Willies - Winnezeele - Wormhout - Wulverdinghe - Wylder
U
Uxem
L
Lallaing - Lambersart - Lambres-lez-Douai - Landas - Landrecies - Lannoy - Larouillies - Lauwin-Planque - Lecelles - Lécluse - Lederzeele - Ledringhem - Leers - Leffrinckoucke - Lesdain - Lez-Fontaine - Lesquin - Leval - Lewarde - Lezennes - Liessies - Lieu-Saint-Amand - Ligny-en-Cambrésis - Lille - Limont-Fontaine - Linselles - Locquignol - Loffre - Lompret - La Longueville - Looberghe - Loon-Plage - Loos - Lourches - Louvignies-Quesnoy - Louvil - Louvroil - Lynde - Lys-lez-Lannoy
R
Râches - Radinghem-en-Weppes - Raillencourt-Sainte-Olle - Raimbeaucourt - Rainsars - Raismes - Ramillies - Ramousies - Raucourt-au-Bois - Recquignies - Rejet-de-Beaulieu - Renescure - Reumont - Rexpoëde - Ribécourt-la-Tour - Rieulay - Rieux-en-Cambrésis - Robersart - Rœulx - Rombies-et-Marchipont - Romeries - Ronchin - Roncq - Roost-Warendin - Rosult - Roubaix - Roucourt - Rousies - Rouvignies - Rubrouck - Les Rues-des-Vignes - Ruesnes - Rumegies - Rumilly-en-Cambrésis
M
La Madeleine - Maing - Mairieux - Le Maisnil - Malincourt - Marbaix - Marchiennes - Marcoing - Marcq-en-Barœul - Marcq-en-Ostrevent - Maresches - Maretz - Marly - Maroilles - Marpent - Marquette-lez-Lille - Marquette-en-Ostrevant - Marquillies - Masnières - Masny - Mastaing - Maubeuge - Maulde - Maurois - Mazinghien - Mecquignies - Merckeghem - Mérignies - Merris - Merville - Méteren - Millam - Millonfosse - Mœuvres - Monceau-Saint-Waast - Monchaux-sur-Écaillon - Moncheaux - Monchecourt - Mons-en-Barœul - Mons-en-Pévèle - Montay - Montigny-en-Cambrésis - Montigny-en-Ostrevent - Montrécourt - Morbecque - Mortagne-du-Nord - Mouchin - Moustier-en-Fagne - Mouvaux
Q
Quaëdypre - Quarouble - Quérénaing - Le Quesnoy - Quesnoy-sur-Deûle - Quiévelon - Quiévrechain - Quiévy
Nederland
Nederland is e land in Wes-Europa. In 't bezunder is 't dit deil vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen wat in Europa ligk; ouch Caribisch Nederland (of de BES-eilen) maak evels deil devaan oet. De grens is 1027 kilometer laank en sjeit Nederland vaan 't Belsj en Duitsland. In 't noorde en weste weurt Nederland door de Noordzie begrens; de kös is 451 kilometer laank. 't Totaal landoppervlak bedreug 41.543 km²; de bevolking besteit oet zoe'n 18 miljoen lui. Daomèt is Nederland eint vaan de diechsbevolkde len op Eerd.
De hoofstad is Amsterdam, meh de regering zit in D'n Haag.
Politiek
Op provinciaol niveau weure ouch eder veer jaor verkezinge gehawwe. De bestuurder vaan 'n provincie hèt commissair vaan de Keuning(in) (in Limbörg: gouverneur); heer weurt aongestèld door 't Riek. 't Parlemint of de raod vaan 'n provincie weurt Provinciaol Staote geneump. De direk gekoze Provinciaol Staote keze de Gedeputeerde Staote, 't daogeleks bestuur, 't 'kabinèt', vaan 'n provincie. De Staote keze ouch de leie vaan de Ierste Kamer (zuug bove).
Op gemeintelek niveau kees me, ouch al eder veer jaor, 'ne gemeinteraod. Ouch dao weure coalities gevörmp, die me colleesj neump. De partije vaan 't colleesj beneume wèthawwers, die same mèt de börgemeister 't daogeleks bestuur vaan de gemeinte vörme. De börgemeister weurt door de gemeinteraod veurgedrage en normaal gezeen door 't Riek beneump.
Bestuurleke indeiling
Nederland is in twelf provincies verdeild. De provincies zien op hun beurt weer verdeild in gemeintes (342 in 2023). De provincies zien de volgende (wienie de Limbörgse naom aanders is es d'n officiële, steit de lèste tösse häökskes): 225px|right|Nederlandse gemeintes per 2023 (zoonder de BES-eilen; aonklikke veur groeter te zien)
Boete de provinciaol indeiling valle de BES-eilen: Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Zuug ouch de Lies vaan Nederlandse gemeintes.
Fysische geografie
N.B.: De fysische geografie vaan de BES-eilen is zoe aanders es die vaan Europees Nederland, tot die ierste hei neet weurt behandeld.
Geologie
thumb|Doorsnee vaan 't IJsseldel, mèt e paar väölveurkoumende groondsoorte. In 't bèste deil vaan Nederland ligke de vaste gesteintes deep in de groond. Tot 't feitelek op de huugde ligk die 't noe heet, kump door de sediminte die revere in de loup vaan de iewe höbbe aongeveurd. In 80% vaan 't land daagzuime sediminte vaan minder es e mieljoen jaor aajd; veur geologische begrippe oetzunderlek joonk. Daorum weurt in de Nederlandse geologie mie es in aander len versjèl gemaak tösse de groondsoorte in de bojem en de vaste gesteintes in d'n depen oondergroond.
De ajdste sediminte die in Nederland daagzuime zien te vinde in de heuvelrögke in Centraol-Nederland: d'n Utrechsen Heuvelrögk, de Veluwe en de Sallandsen Heuvelrögk. Dees heuvelrögke neump me stouwwalle; ze zien in de einnaolèsten iestied (Saalien) door de ieslaoge opgestouwd. Soms ligk op de stouwwalle nog keileim. In d'n iestied dao-op, 't Weichselien, woorte dèkzand en (in Midde- en Zuid-Limbörg) löss aofgezat. Dit zien zoegenaomde eolische sediminte, die door de wind zien achtergelaote wie Nederland 'n poolweuste waor. In de kösprovincies vint me väöl zieklei; me oondersjeit awwe en joonge zieklei. In de res vaan 't land ligk väöl reveerklei: de revere höbbe in de loup vaan de doezende jaore väöl versjèllende loupe gehad en hunne klei bedèk daorum e groet gebeed. Ouch vint me in groete deile vaan 't land veen; liegveen in 't weste, hoegveen in 't ooste. Dat lèste is allewijl gooddeils aofgegrave (zuug bove). Direk aon de kös vint me duine (strandwalle), vaan ziezand.
Etnische verdeiling
Oongeveer 80% vaan de Nederlandse bevolking is etnische Nederlander. Vaan de aander 20% kump gein inkel gróp bove de 2,5% percint oet. De Turke make oongeveer 2,3% percint oet, zoe good wie de (gooddeils geïntegreerde) Indiërs en de Pruse (die veural in Limbörg woene). Marokkane en Surinamers koume op get mie es 2%. De mieste Marokkane zien Berbers; Surinamers zien te verdeile in Creoolse en Hindoestaanse Surinamers. Kleinder gróppe zien Antilliane (sinds 2010 oonder veer veendele verdeild), Chineze, Pole en Kaapverdiane, welke lèste veural in Rotterdam woene. Spanjole, Italiane en Grieke, die hei oets mèt väöl es gasarbeiers wèrkde, zien gooddeils geremigreerd. Tot slot vint me hei nog klein gemeinsjappe vaan vlöchtelinge.
Insignes
't Veendel en waope vaan Nederland zien tegeliek ouch symbole vaan 't gans Keuninkriek vaan de Nederlen.
Veendel
thumb|'t Prinseveendel (orange-blanche-bleu). 't Nederlands veendel besteit oet drei horizontaol loupende baone vaan roed, wit en blauw. Officieel zien de kleure gespecifieerd es helder vermieljoen, helder wit en kobaltblauw. Euver de verhajdinge gief 't gein wètteleke bepaolinge, meh de standaardverhajding 2:3 is algemein gebrukelek.
't Veendel stamp oet de zèstienden iew, meh in d'n tied vaan de Rippubliek waor 'nen aandere variant officieel, mèt baone vaan oranje, wit en liechblauw (zuug pleetsje). Dit veendel steit algemein bekind es 't Prinseveendel. De symboliek geit direk trök op de persoen vaan prins Wöllem vaan Oranje (vaandao de naom): blauw en wit waore de kleure vaan dee zien livrei, oranje verwees nao zie geslach. Dit veendel woort op de Unie vaan Utrech (1579) aongenome. Me zuut 't Prinseveendel allewijl nog wel ins trök bij (ultra)nationalistische gróppe.
Geologie
Deep in de groond ligk de Hercynische sókkel; in 't zuie ligk dat minder deep en sprik me vaan 't Londe-Braobantmassief. 't Heuvelland maak dao deil vaan oet. Carboonlaoge koume in 't Heuvelland aon 't oppervlak; ouch in Limbörg vint me e paar kolelaoge (oet 't Carboon). In 't Perm en Trias zatte ziech zandsteinlaoge aof. Kalk- en mergellaoge, ouch al in Zuid-Limbörg, koume oet 't Kriet. Tot slot vint me in 't zuie e paar tertiair eerdlaoge.
Waope
thumb|Waope vaan de Rippubliek. 't Waope vaan Nederland liet ziech zoe besjrieve: in lazuur (blauw), bezejd mèt stoonde blökskes vaan goud, 'ne klummende rechsgedrejde liew vaan goud, gekroend mèt 'n kroen vaan drei blaajer en twie perelpunte vaan 'tzelfde, getóngk en genageld vaan keel (roed), in de rechterveurklaw opgeluf hawwentere in sjuinslinkse stand 'n oontbloet Romeins zweerd vaan zèlver, mèt geves vaan goud, en in de linker 'ne bundel vaan zeve pijle vaan zèlver, mèt punte vaan goud, de punte umhoeg, en de pijle samegeboonde mèt e lint vaan goud. 't Waopesjèld gedèk mèt 'n keuninkleke kroen, dezelfde die door keuning Wöllem I op zie waopezegel is geveurd; es sjèldhawwers twie heraldische liewe en profil vaan goud, oongekroend, getóngk en genageld vaan keel; 't devies Je maintiendrai in Latiense lètters vaan goud op e lint vaan lazuur. 't Waope gezat op 'ne mantel vaan purper (mauve, meh in dit geval ieder roed), geboord vaan goud, geveurd mèt hermelijn (wit boont mèt zwarte stertpuntsjes), opgeboonde mèt gouwe kaorde indegentere in kwaste, bei vaan goud, en gedèk door e baldakijn vaan purper, geboord vaan goud en dragentere de keuninkleke kroen, geliek wie die heibove besjreve.
Allein 't sjèld, wie in de boveste alinea besjreve, neump me de klein (waope)compositie. Mèt de kroen, de sjèldhawwers en 't devies sprik me vaan de middelgroete compositie, mèt de mantel en 't baldakijn vaan de groete compositie.
Bevolkingsoontwikkeling
De Nederlandse bevolking is in d'n twintegsten iew oongeveer lineair gegreujd mèt get mie es 100.000 lui per jaor. Nao 1950 naom de greuj in relatief ciefers aof, door achterein netto emigratie en trökloupende houweleksvröchbaarheid. Wel heet Nederland vaan de jaore zesteg tot in de jaore nul veural 'n netto immigratie gekind. Allewijl ligk 't greujciefer op 0,39% (eint vaan de liegste op de wereld); 't geboorteciefer ligk op 10,3 per 1.000 (vergeliekbaar lieg), 't sterfteciefer op 8,78 per 1.000. De levesverwachting is 79,55 jaor 76,94 jaor veur manslui en 84,30 jaor veur vrouwlui. De verhajding manslui:vrouwlui is bij de geboorte oongeveer 21:20; bij de ganse bevolking ieder 49:50, door 't groet versjèl in levesverwachting. De hoeg (en stijgende) levesverwachting, 't lieg geboorteciefer en de aofgenome immigratie make tot de Nederlandse bevolking verawwert.
Veugel
't Aontal veugel in Nederland ligk bove de 200, es me teminste daolgaste mètrekent. De lèste jaore is 't aontal soorte ieder touw- es aofgenome; neet in 't minste doortot 't klimaot aontrèkkeleker weurt veur subtropische soorte wie de bije-eter (Meropus apiaster). Soorte wie de hoesmösj (Passer domesticus) zien door veranderende bouwtrends hendeg trökgeloupe; de merel (Turdus merula) is allewijl de mies veurkoumende vogel. De grawwe gajs (Anser anser) is vaan wintergas nao standvogel gegaange. De raof (Corvus corax) is mèt succes obbenuits oetgezat naotot 'r in Nederland waor oetgestorve. 'ne Spectaculairen doortrèkker is de kroenekraon (Grus grus). Tropische veugel hawwe ziech in 'n urbaan umgeving soms es exoot, wie de halsbandparkiet (Psittacula krameri) en d'n heilegen ibis (Threskiornis aethiopicus).
Bestuurleke indeiling
Daoneve gief 't ouch nog laandsdeil (landsdelen), die op 't momint gein nationale beteikenis höbbe, meh inkel staotisch en Europees. In totaol gief 't d'r veer:
Seismische activiteit
Veural in Groninge koume dèks eerdsjókke veur die hunnen oersprunk neet in plaattektontiek meh in gaaswinning höbbe (zuug bove). Hun aontal en zwuurte begóste roond 2010 touw te numme; vaanaof 2013 greujde daorum 't protes. Me heet sindsdeen de winning vaan gaas trökgebrach en is in 2023 (zoe good wie) gestop mèt de gaaswinning.
Taole
thumb|'t Fries is in Friesland bestuurstaol neve 't Nederlands. thumb|Domkèrk en -torie in Utrech; kathedraol veur de Reformatie, noe protestants. thumb|Merkezmoskee in Deventer. thumb|Hindoeïstische Moeroegantempel in Remunj. Feitelek is Nederlands de officieel taol vaan 't land, allewel tot dit neet expliciet in de groondwèt steit gesjreve. 't Fries heet 'nen officiële status (erkind volges chapiter 3 vaan 't Europees Handves) in de ganse provincie Friesland en weurt dao op 't platteland nog vrij väöl gesproke. Erkind es streektaole zien 't Nedersaksisch (groof-eweg de provincies Groninge, Drenthe, Euverijssel en gooddeils Gelderland; zuug 't artikel veur 'n perceizer definitie), wat nogal in verval is, en 't Limbörgs in de provincie Limbörg, wat dao nog ummertouw zoewel in de stei es op 't land door lui vaan alle leeftije weurt gesproke. Ouch in 't weste vaan 't land weure dialekte gesproke (in versjèllende graode vaan conservatie), die evels neet weure erkind umtot ze inger mèt de oontwikkeling vaan 't Standaardnederlands verboonde zien.