cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zeist
Historie
In 838 weurt 't dörp Seist veur 't iers geneump. 't Geit daan um zès oonvrij (hurege) gezinne die dao woene. De stiechting vaan 't dörp zouw te make kinne höbbe mèt de störmvlood vaan dat jaor. De echte oontwikkeling kin evels pas koume naotot in 1122 de Rijn bij Wijk weurt aofgedamp. De bèdding vaan de Rijn weurt väöl minder breid en de vrijgekoume groond kump veur de landbouw vrij. (Nog tot deep in de middeliewe struimde 'n zij-erm vaan de Kromme Rijn aon 't dörp veurbij.) 't Dörp weurt in deen tied geregeerd door 't geslach Van Seyst, wat 'n hofstad bewoent. Dit geslach storf in 1360 in manneleke lijn oet; sindsdeen waor Zeist in personeel unie mèt Amerongen. Later kaom 't kestiel tot verval: in de zèstienden iew is nog mer spraoke vaan 'nen donjon (mèt aander wäörd: de res is gesloop of ingevalle).
Zeist bleef langen tied e klein en oonopvallend dörpke aon de weeg vaan Utrech nao Arnhem. In 1672 kaom 't wel eve op de wereldkaart te stoon wie keuning Lowie XIV vaan Fraankriek bij e bezeuk aon 't zoezjus bezat gewes Utrech (zuug Rampjaor) in Zeist logeerde. Kort daonao besloot prins Willem Adriaan van Nassau-Odijk in Zeist e kestiel te bouwe: slot Zeist. Dit slot zouw de touwkoms vaan 't dörp radicaol veraandere. Ouch vaan belaank is de koms vaan de Hernhutters, 'n orthodox-prottestantse gróp die 't Slot in 1746 koch. Zij bouwde 't Broeder- en Zusterplein en maakde vaan Zeist hun hoofkerteer. Heidoor leep de bevolking op vaan mer 347 in 1663 tot 1.674 in 1800.
De ierste boeteplaotse waoren in d'n achtienden iew al gekoume. In de loup vaan de negentiende en twintegsten iew naom dat aontal explosief touw. Aon de Utrechtseweg en (get minder) d'n Driebergseweg versjene tal vaan villa's die 't dörp dege greuje. Later begós me ouch aon de Slotlaan te bouwe; heiveur mós bos weure gekap. Ouch aon d'n Amersfoortseweg en nog wijer riechting 't spoor versjene villa's; zoe oontstoonte de dörper Huis ter Heide, Bosch en Duin en Den Dolder. Austerlitz waor al vaanaof 1804 oontstande, wie de legers vaan Napoleon op de Heuvelrögk bij Zeist hun kamp opsloge. Dit dörp waor in de gemeinte e bitteke vreemp, umtot hei veural arbeiers woende.
Zeist oontwikkelde in deen tied ouch industrie, wie de zèlverware-industrie, die later weer oondergóng. Veural nao d'n Twiede Wereldoorlog góng de gemeinte sterk op häör deenstefunctie steune.
Martin Eurlings
Martin Eurlings waor van 2008 bies 2017 burgemeister van Valkeberg aan de Geul. Hae ies gebore in Valkeberg op 16 juni 1946. Van 1995 tot 2007 waor hae gedeputeerde van Nederlands Limburg. Hae ies lid van 't CDA (Christen-Democratisch Appèl).
Opleiding en werk
Eurlings volgde 'n opleiding tot ónderwiezer aan de kweeksjoal in Heerle. Wèrkde aan de basissjoal in Valkeberg. Daoneve sjtudeerde hae aan de universiteit KU-Leuve (Belsj) pedagogiek. Aan zien eige kweeksjoal (pedagogische academie) woort 'r ièrsj leraar en later directeur. In 1982 woort 'r gekoze in de gemeinteraod van zien eige, dan nuuj gemeinte: Valkeberg aan de Geul. Van 1986 tot 1990 functioneerde hae dao es wèthouwer en loco-burgemeister. In 1991 woort hae lid van de Provinciale Sjtate van Limburg en 'n jaor later fractieveurzieter. Van 18 april 1995 tot 13 april 2007 waor Eurlings es gedeputeerde, verantwoordelik veur kuns en cultuur, economische zake, toerisme, miede en kleinbedrief. Saer 1 juni 2007 waor hae plaatsvervangend burgemeister en per 29 februari 2008 ies hae beneump tot burgemeister van zien eige woonplaats veur 'n periode van 6 jaor.
Persoonlik
Eurlings, getrouwd mèt Ineke Vaessen, haet veer zone en woont en wèrk in zien geboorteplaats Valkeberg. Hae ies de pap van minister van Verkièr en Watersjtaat Camiel Eurlings.
Sjlotzuuster
Sjlotzuustersj zint zuustersj, moniale of ander vrouwelike religieuze (binne de Katholieke kèrk), die allein in dát gedeilte (sjlot) van 't kloaster leve, dat allein veur kloasterlinge toegankelik ies. Ze leve volges de reigel van de orde en höbbe de tiedelike en ièwige geloftes aafgelag. Mèt de boetewaereld höbbe ze gein kontak. Dispensatie ies allein meugelik door de Paus.
Catalaans
thumb 't Catalaans is 'n taol die in 't ooste vaan Spaanje gesproke weurt door zoe'n 7 miljoen lui(mojertaolsprekers). Daoboete is 't de officieel taol vaan Andorra en zien d'r in 't uterste zuie vaan Fraankriek en in Algheria op Sardinië nog Catalaanstaolege plaotse. 't Catalaans steit väöl körter bij 't Occitaans es 't Castiliaans; feitelek ligk 't midde tösse die twie taole in. De taol is behuurlek dialektisch verdeild; de officieel sjrieftaol, gebaseerd veural op 't dialek vaan Barcelona meh ouch mèt aander invloje, weurt door geine gesproke en veural roond Valencia en op de Baleare neet algemein geaccepteerd. 't Catalaans woort oonder Franco hendeg oonderdrök meh is allewijl 'n officieel taol vaan Spaanje.
De IOMTBM of AIDLCM heet zich bij de resolutie van Marseille van 18/19 november 2006 ouch euver de besjerming van dees minderheid en hun taol oetgesproke.
Sint-Maarten
Sint-Maarten ofwel Sint Maarten is de naom vaan:
1910
1910 (MCMX) waor e gewoan jaor wat begós op 'ne zaoterdig oppe Gregoriaanse kalender. 't Is 't jaor 1364 oppe Armeense kalender, 1907 – 1908 oppe Ethiopische kalender en 4611 – 4612 oppe Chinese kalender.
Zjêspraoke
De Dzjêspraoke (ouch gespèldj es Jê, Gê, Ye, Jeaans, Geaans, Dzjeaans, Jê-Kaingang enz.) vörmen 'n femielje van spraoke gekaldj door inheimsje völker in Breziel. Meugelikerwies valle dees spraoken óngere macrospraokfemielje Macro-Dzjê, 'n theorie die ummertoe mieër aanhang krieg.
Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte subgroepe van 't Dzjê. Spraoke die 'n apaarte pagina op dees Wikipedia höbbe staon achtere subgroep vermeldj:
Joseph Augustin Hubert de Bosquet
Joseph Augustin Hubert de Bosquet (Mestreech, 1814 - ?, 1880), waor apotheker en paleontoloog. Heer woort beroemp door ziech te specialisere in fossiele oet 't Limburgse Kriet (zoe'n 70 miljoen jaor geleie). Wie in 1847 zien ierste studie euver dit oonderwerp waor gepubliceerd, woort heer door de natuurkundege genootschappe vaan Luik en Aoke spontaan tot lid benump. In 1856 woort heer lid vaan de Keuninklike Academie vaan Wetesjappe in Amsterdam. Ach jaor later kraog heer 'n ieredoctoraat vaan de hoegesjaol in Groninge.
De Bosquet is oontdèkker vaan versjèllende fossielsoorte woevaan 'n aontal nao häöm verneump is. Z'n verzameling woort nao zienen doed door 'nen enthousiaste bewoondereer (Willem Suykerbuyck) gekoch veur 10.000 gölde en gesjoonke aon 't Museum voor Natuurlijke Historie in Brussel.
In Mestreech is 'n plein nao häöm verneump. Aon dit plein ligk 't Natuurhistorisch Museum.
Mayotte
Mayotte (Shimaore: Maore of Mahoré; Malagasj: Mahori) is e Frans euverzieëdepartement, gelaengen inne Indische Oceaan tösse Madagaskar en Mozambique. De valuta is d'n euro. Mayotte gebroek de Franse driekluuer es de vaan.
Mayotte haet .yt es eige topleveldomien.
Geografie
Mayotte, mitte biebehuuerendje eilenj Petite-Terre, Chissioi Mtsamboro en Chissioi Mbouzi, ligk t'n naorde vanne Straot van Mozambique. 't Behuuertj toete eilandjgroep vanne Comore, meh neet mieë toete rippebliek vanne Comore, wotoe de res vanne eilandjgroep waal nag behuuertj. De tiedzaon op Mayotte is UTC+3.
De Huls
thumb|right|Kirch thumb|right|Wigkruts in De Huls De Huls (Nederlands: Huls) is ee gehucht in de gemeente Zumpelveld in Nederlands Limburg. D'r woeëne óngeveer 360 luuj (1 januari 2005). D'r naam zou kome van de plantsenaam höls. In 1454 sjreef me in die Heuls. Bei De Huls heurt de buurtsjap Lauvenberg, noe Lovemich geneumt.
Mayotte
Geografie
Mayotte haet 'n oppervlakdje van 374 km² (zoeaget 39 bie 22 kilomaeter) en haet 186.452 inwoeaners (2007). Hievan woeane de meiste inne houfstad Mamoudzou, det toet 1963 de houfstad vanne Comore waas. Mamoudzou ligk op 't houfeilandj Grande-Terre; Dzaoudzi op Petite-Terre bezitj de lóchhave Dzaoudzi-Pamandzi.
De Huls
De Huls liek op inge berg boave 't durp Zumpelveld (216 m baove A.P.). Me zaet durum "óp gen Huls" went me "in De Huls" bedoelt. Vanoes Zumpelveld lofe tzwei waeg mit ee maximaal hellingspercentaasje vaan 11% umhoeëg noa De Huls. Teëge de westelijke helling is ing nuuj woonwijk gebouwd, 't Hulserveld.
Mayotte
Geografie
't Hoogste puntj is d'n toep vanne Mont Bénara, dae 660 maeter baoven 't zieëspegel ligk. Deze berg is in feite 'n oetgeduifdje vólkaan. Rónjelóm 't eilandj zeen väöl koraalrefe.
De Huls
De bebouwing besjteet oes inge weg mit git ziesjträösse. In 1955 is de kirch Sint Jozef-Arbeider gebouwd. De baksjtinge zaalkirch is ing hulpkirch van de parochie Zumpelveld. D'r is enge wasserputs aan de Kapelsjtraos; dat is d'r hoeëgs geleëge puts va Nederland. Ten noorde van De Huls liekt ee boerderijcomplex, Kevemich, op de plaatsj woa vreuger ee kastieël woar.
Mayotte
Gesjiechte
't Eilandj is inne zèstieëndjen ieëf óntdèk gewaore dore Portugees Diego Ribeiro. In 1831 woort Mayotte dore keuning van Madagaskar vereuverdje. Deze verkóch 't in 1841 aan Frankriek, det 't mitte anger eilenj vanne Comore toet ein kolonie sameveugdje.
De Huls
Op inge akker bei de Huls is ing collectie vuursjtinge gereedsjap gevonge (biele, pielpunte en maalsjting), die waarsjienlik oes de Michelsbergcultuur (4600-3400 v. Chr.) sjtamme.
Mayotte
Gesjiechte
Doe de anger eilenj vanne Comoren in 1975 ónaafhenkelik woorte, weigerdje Mayotte zich hiebie aan te sloeten en koos 't d'rveur Frans te blieve. In 1976 woort Mayotte 'n territoriaal gemeinsjap van departementaal aerd. De Comore make waal aanspraak op 't eilandj. In mieërt 2009 maakdje de bevölking middels e referendum mit 95,2% veurstumme dudelik det Mayotte e vólwaerdig euverzieëdepartement van Frankriek mós waere. Dit mèndje ónger mieë det 'n ènj koom aan polygamie en sharie die oppe islamitische eilenj gólje.
De Huls
De Huls liekt aan de Mergellandroute.
Mayotte
Gesjiechte
Op 31 mieërt 2011 woort Mayotte 't viefdje Frans euverzieëdepartement en 't 101e Frans departement. Op 1 jannewarie 2014 woort 't rech vanne Europese Unie geljig in Mayotte, doordet de eilandjgroep de status van ultraperifeer regio bekwaam.
Spraok
In Mayotte waere veer spraoke gekaldj. Trótsdet 't Frans de ènsigste officieel spraok is, euvertrèffe de drie anger landjsspraoke, 't inheimsj Bushi en Shimaore en 't oet Tanzanië aafkómstig Swahili, allemaol 't Frans kwa aantaal spraekers. 't Shimaore is daovan wiedoet de wichtigste spraok.
Coen Moulijn
thumb|Sjtandbeeld Coen Moulijn veur 't Feijenoord-sjtadion Coenraadt (Coen) Moulijn (Rotterdam, 15 fibberwarie 1937 - Rotterdam, 4 jannewarie 2011) waas eine Nederlands voetballer. Hae sjpeeldje vanaaf midde jaore vieftig toet begin jaore zevetig es linksboete biej Feyenoord en 't Nederlands elftal.
Clubvoetbal
De klein van sjtök zeendje Moulijn debuteerdje op zien zeveteendje voor de Rotterdamse club Xerxes, wo hae Faas Wilkes in zien jeug zoog voetballe. Hae waas maar 1 maeter 72 en woog 62 kilo, maar de linksbinne toondje aan euver talent te besjikke. In'ne zomer van 1955 koch sjtadsgenoot Feyenoord de dribbelaer veur 28.000 gölde, destieds ein groot bedraag. Mit dit bedraag kaapdje de sjtadionclub de sjpeler weg veur de naas van häöre rivaal Sjparta.
In zien beginjaore waas Moulijn ongriepbaar. 't ware zien béste jaore. De boetesjpeler, waas uniek. Zien opkomst in 't sjtadion waas altied apaart. Alle sjpelers van Feyenoord lepe keurig in ein rieke nao de middesjtip, Coen neet. Hae kwaam altied es letste oet de sjpelerstunnel en huppeldje ein paar maeter achter zien collega's aan. Hae haaj altied ein te grote boks aan en sjtreek mit de henj döks naeve de elasjtieke bandj.
Mr. Feyenoord
Moulijn is onlosmakelik verbonje mit Feyenoord. Hae sjpeeldje 487 keer in 't eerste elftal, womit hae rekorhaajer vanne club is. Op 't plein veur sjtadion Feijenoord (De Kuip) sjtuitj sins 2009 ein laevesgroot sjtandjbeeld vanne beroemdje linksboete, dae zien club altied troew is gebleve.
Champignon
thumb|right|Champignons 'n Champignon (Frans veur sjummel) is 'n eetbare paddestoolsoort (Agaricus bisporus en Agaricus bitorquis). Wat veer es paddestool ('t vröchliechaam) zien is mer 'n klein deil vaan de gaanse sjummel. Oonder de groond greujt 't mycelium of zwamvlok, 'n fien nètwerk vaan sjummeldräöj.
Sjummels besjikke neet euver blaadgreunkorrels wie greun plante en zien neet in staot zelfstandeg voedsel te producere. Ze producere evels enzyme die inwèrke op organische bestanddeile vaan doej of levende organisme en oonttrèkke daovaan weer voedingsstoffe.
Champignons weure in Nederland bijna volledeg in champignoncellen gekweek op 'n speciaal samengestèlde voedingsbojem vaan oonder aandere peerdsmès en dèkgroond. De teelt in Nederland vint veurnaomelek plaots in de provincies Limburg, Noord-Braobant en Gelderland. Vreuger woorte champignons geteeld in de Fluwelegrot in Valkeberg en in de St. Pietersberg bij Mestreech. In de mergelgrotte van Kanne in Belsj is op dit momint nog 'n kwekerij actief.
Teelt
't Gaanse kweekproces vaan de champignon doort bie-ein zoe'n zès weke. Veuraof weurt in oongeveer twie weke tied compos geproduceerd. De compos besteit oet kalk, peerdsmès en kukemès. De kweekbèdde weure allewijl miestal al mèt mycelium doorgreujde compos gevöld. Vervolges kump 'n dèklaog vaan veen op de compos. De dèklaog zörg deveur tot de lochvochtigheid en temperatuur neet teväöl sjoggelt. Aofhenkelek vaan 't ras weurt 'n temperatuur tösse 16 en 22°C aongehawwe.
In Nederland weurt zoewel handmatig es mèt machienes geoogs. Handmatig geplökde champignons weure miestal veur de veersmert gebruuk. De machinaal geoogste champignons weure gebruuk veur conserve, deepgevrore good en halfconserve.
Bij handmatige oogs weure de champignons in drei kier geoogs. Deze oogsmomente weure "vluchte" geneump. Bij machinale oogs weure de champignons in eine kier geoogst.
Door de cel nao 't leegmake te stome, weure eventueel aonwezige ziektekieme oetgeroeid. Umtot de teelt korter doort es de oontwikkeling vaan 'n ziektekiem kin 't gebruuk vaan pesticide in Nederland oetgeslote weure.
Georges Simenon
thumb|1963 thumb|250px|Gebaoërtehoes van Georges Simenon Georges Simenon (Luuk, 12 februari 1903 - Lausanne, Zjwitserland, 4 september 1989) waor 'ne Belzje sjriever en is vöral bekaand van z'n Maigret-reeks.
Biografie
D'r vader van Simenon waor aafkomstig oet Belsj Limburg, de familie van z'n moder, Henriëtte Brühl, sjtamde oet Nederlands Limburg. Op z'n 12de gong-e nao 't Jezuïete-college Saint Louis, mae wie ziene vader kraank waoërt in 1918 sjtobde-e mèt sjtudere en gong wèrke bie 'n oetgaeveriej. Simenon is in Luuk begonne es journalist en sjreef oonder 't pseudoniem G. Sim mieë wie 150 artikele vör de Gezette de Liège. E kieëm in dat vak in laestighèèd ömwille van z'n taalpolletieke sjtaandpeunte die neet verenigbaar waore mèt die van de gezèt. In 1922 geet-e nao Paries. In 1923 trowt-e mèt de sjèlderes Régine Renchon en dat ègeste jaor sjtörft ziene vader. Va 1932 bies 1935 makt Simenon väöl reze, nao Rusland, Oost-Europa, Turkije, de Méditerranée. Ooch makt-e in dae tied 'n waeltrèès. In 1939 wert z'ne zoon Marc gebaore. In z'n Pariese periode waor e bevreund mèt Joséphine Baker.
Tiedens d'r Twiede Waeltkrèèg wonde Simenon in de Vendée en sjreef väól, z'n waerk waoërt verfilmd en e how dus sukses. Wie d'r krèèg gedoeë waor waoërt 'm dat sukses aagevraeve mèt verdachmaking va collaboratie. In 1945 vertrèkt Simenon da ooch nao Canada en later de VS. Dao kriet-e 'n verhouding mèt z'n secretaresse Denyse Quinet. In 1948 wert hönne zoon John gebaore. Simenon sjèjde in 1949 van z'n örsjte vrow op d'r ègeste daag es dat e trowde mèt z'n twiede. Ze wonde in Connecticut. In 1952 wert de dochter Marie-Jo gebaore. In 1955 keumt Simenon truuk in Europa en gèèt nao ènnige tied in Lausanne wonne oeë d'r zoon Pierre in 1959 gebaore wert. In 1973 sjtopt Simenon mèt sjrieve. In de lètste jaore van ze laeve pleegt z'n dochter zelfmoord. In 1989 sjtèft Georges Simenon.
Waerk
Simenon sjreef mieë wie 400 romans, oeëvan d'r mieë wie 400 miljoen sjtuks verkoch waoërte. Z'n waerk waoërt verfilmd en vertaald in 50 tale.
Kesjtièl van Borgharen
Kesjtièl Borgharen (of Haare) is 'n kesjtièl gelaege in ‘t gelieknamige dörp Borgharen aan de noordkantj van Mesjtreech. De locatie aan de Maas is gein toeval, want in de vreuge Middelieëwe waas op dit puntj 'n gooj meugelikheid gebaoje óm tol te heffe op 't sjeepvaartverkjeir van en nao Mesjtreech.
Naamgaeving
De naam van 't kesjtièl is aafgeleid van de femielie Haeren, de boewers van wat aens 't begin waas van 't hujige kesjtièl. Dees femielie haet höäre naam op höär beurt óntlieënd aan de godin Hariassa die in de Romeinse tied woort verieërd aan de oevers van de Maas. 't Kesjtièl is in vreugere tieje ouch ónger de naam Ophaere bekènd gewaes. 't Dörp Borgharen is nao 't kesjtièl geneump.
Besjrieving van 't kesjtièl
't Hujige kesjtièl is 'n gehieël ómgracht complex mèt es middevlögel 'n 17e-ieëws haufróndj hoofgeboew in barokke sjteil, geflankeerd door twei veerkantje taores. Op jeder van dees taores sjluut 'nne lange ziegaevel aan, dae gebruuk wird es deensvlögel. De basis van 't hoofdgeboew is 'nne 12e-ieëwse veerkantje woontaore mèt 'n in de 13e ieëw toegevoogde sjildmoer. De óngerboew, kelders en de hauf-rónje ringmoer gemaak oet breuksjtein zint es restante nog dudelik herkènbaar in 't hujige kesjtièl. 't Hoofgeboew kreeg in 1785 'n, mèt 'n mergelbekleijing oetgeveurd classicisties uterlik en woort veurzeen van 'n hèlsjteine bordes mèt 'nne döbbele trap. In 't balkónhèk zint de waopes van de femielies De Rosen en Van Buel verwirkt. De zwaore paviljoentaores en de lieëgere deensvlögels zint in Maaslandjse renaissance sjteil opgetrokke.
Inwendig zint 'n aantal in Lodewijk XVI-sjteil ingerichte kamers; de ovaal Blauw kamer, de Roze Kamer es aetzaal, 'n Chinese kamer mèt sjilderinge, 'n Chambre Romaine mèt pseudo-Pompeiaanse sjilderinge en de Grande Salon mèt sjilderinge van de Lovinfosse. Verder is d’r ein neogotisch ingerichde archiefkamer en eine Lodewijk XV-sjteil balustertrap in de hal.
Bie 't kesjtièl ligke nog 'n kesjtièlhoeve oet de laat 17e-ieëw en, aan 't begin van de oprit 'n paortgeboew mèt helmdaak en 'nne ronje traptaore, óntworpe door P.J.H. Cuypers en oetgeveurd in neorenaissance sjteil. Róndj 't kesjtièl is 'nne haof in vreuge landjsjapssjteil, aangelag in 1790. De breij grach woort gevoed door de Canjelbaek.
De late gesjiedenis
De nuuje eigenaer woort de hertog van Brabant. Nao ènnige jaore goof hae 't kesjtièl weer in lieën aan de femielie van Haeren naodat ze weer door de hertog in genade ware aangenóme. 't Kesjtièl woort weer opnuuj opgeboewd, maar woort angermaol verwoes in 1483. In 1555 woort de áw ringmoer opgehwuigd in mergelsjtein, de middetaore woort ómgeboewd tot trappehoes veur de hiejóm gelaege vertrèkke en de hooktaores woorte opgetrokke. De achtereinvolgende nuuj bewoners zörgden d’rveur dat 't kesjtièl woort oetgebreid en aangepas aan hun behoeftes en aan de moderne tied. Öndanks dat waas 't kesjtièl in 1760 behwuirlik vervalle en begoosj de toenmalige eigenaer, Baron Charles-Servais De Rosen, hieër van Repen en Engis, aan 'n grunjige restauratie en kreeg 't kesjtièl zien hujige oeterlik. In 1762 kaom De Rosen aevel te euverlieje. In 1776 woort de middetaore verlieëgd tot ónger 't nuuj mansardedaak en in 1785 kreeg de veurgevel zien neoclassicisties uterlik. Hiejin haej de beroemde architect Mathias Soiron 'n belangrieke handj. In 1855 woort door Baron Selys Longchamps de renevasie en verfraajing van 't kesjtièl voltwoajd en veurzeen van 't hujige paortgeboew.
Daonao zint 'r nog nauweliks graote verangeringe aan 't kesjtièl doorgeveurd en verleep de gesjiedenis van 't kesjtièl aanmerkelik röstiger dan in de middelieëwe.
Bewoners
De bewoners en boewers van 't ieësjte kesjtièl in de middelieëwe ware de ridders van Haeren. De femielie van Haeren haej 'n haog aanzeen in de ómgaeving. Graaf Jan Hoen van Hoensbroeck trouwde mèt ‘n dochter van van Haeren en zie sjónken op hun beurt aan hun dochter 'n kesjtièl dat kesjtièl Haeren woort geneump. De naam van de ridders van Haeren bleef aevel verbóndje aan Borgharen tot hun kleindochter trouwde mèt ènne Arnold van Hamal van Elderen, bevrundj mèt de hertog van Brabant. Mede hiedoor en op zien insjpraak woort 't riddergood verheve tot 'n hieërlikheid. Door vererving kaom 't kesjtièl in bezit van de gereformeerde Herman Scheiffart van Merode. Nao beëindiging van de Tachtigjaorige Aorlog woort Borgharen dan ouch aan de Verenigde Provinciën toebedeild en woort de kirk van Borgharen protesjtants. De plaatselike bevolking naom dit aevel neet en de kirk moosj 't óntgelde. Pas nao de Franse Invál in de Nederlanden in 1672 woort Borgharen weer katholiek en kaome d’r nuuj hieëre in Borgharen. De ieësjte waas de femielie Philibert Van Isendorn à Blois. Deze Philibert euverleej in 1667 en ligk mèt 'n aantal angere femielielede in de graafkelder van Borgharen, wodoor zie blievende bewoners van 't kesjtièl zint. Van de beije femielies Isendorn à Blois en De Agris is in de toegangsbrök 'n sjtein ingemetseld mèt dao-op de femieliewaopes. De volgende femielies ware Van der Heyden à Blisia 1680 tot 1732, De Rosen tot 1850, vicomte de Brigode de Kemlandt, Michael Fedinand de Sélys Lonchamps tot 1911, vervolges weer De Rosen (door huwelijk mèt 'n dochter van Lonchamps) en tensjlotte baron De Moffarts tot 1953.
't Heden
In 1953 woort 't kesjtièl eigedom van de Amsterdamse hoteleigenaer de Cocq. Tegewoordig is ‘t kesjtièl Borgharenn in bezit van de hieër H. Veenhuizen, 'nne antiquair en restaurateur, en zien echgenote E.J. van Paeschen. Zie gólje 't ernstig verwaarloosde kesjtièl in 1975 en redden 't van de óngergank. 't Interieur haej enorm geleje ónger vóch en 't verval. Veenhuizen trók de sjtoute sjön aan en begoosj aan 'n laeveswerk. 't Kesjtièl kreeg zien áw glorie volledig trök mèt behoud van alle Lodewijk sjteilelemente. Hae verhuurde 'n aantal kamers aan toeriste. Ènnige jaore geleje woort de sjpits van de rechter hooktaore verinneweert door blikseminsjlaag. Momenteel (2008) sjteit 't kesjtièl te koup veur 6,5 miljoen euro.
Wiesbaden
100px|thumb|Waope vaan Wiesbaden thumb|250px|Wiesbaden Wiesbaden is de hoofstad vaan de Duitse deilstaot (Bundesland) Hesse (Hessen) en 't regeringsdistrik Darmstadt. De stad, mèt 274.900 inwoeners (31 december 2006) de twiede vaan Hesse, is krinkvrij (kreisfrei) en ligk (gooddeils) aon de noordkaant vaan de Rien. Zie is de groetse stad die aon d'n Taunus ligk.
Wiesbaden is ein vaan de ajdste kuuroorde vaan Europa. De naom beteikent daan ouch "weibade", 'n verwiezing nao de bekènde wermwaterbronne. De plaots is ouch bekènd veur zien arsjitektuur en relatief werm klimaot.
Roond de bronne vaan Wiesbaden oontwikkelde ziech al vreug 'n nederzètting. In d'n tied vaan de Romeine woort de plaots ummoerd; in de Middeliewe greujde 't oet tot 'n klein stad. In de negetiende iew oontwikkelde Wiesbaden ziech tot 'n internationaal kuuroord. De stad woort 'n geleefde woenplaots veur de rieke lui en de rinteers, boedoor 't snel greujde. Wiesbaden kaom d'n Twiede Wereldoorlog es ein vaan de wienege groete Duitse stei relatief oongesjaojd oet, mèt naome umtot de Amerikane de stad es ein vaan hun hoofkerteer hadde oetgerope. Nao d'n oorlog woort de plaots aongeweze es de hoofstad vaan d'n deilstaot Hesse en braok 'n nui periode vaan greuj aon.
Abellen Ayta
't Abellen Ayta is 'n Austronesische spraok die gekaldj wuuertj op Luzon inne Tarlac provincie vanne Filipiene. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 3.000 luuj (2008), oet 'n etnische bevölking van 5.000, en haet de ISO 639-3 code abp.
Anger benaminge zeen Abenlen, Aburlen Negrito en Ayta Abellen Sambal. De spraok wuuertj gesjreven in 't Letiens sjrif en van 2006 toet 2011 is de Biebel ómgezadj nao 't Abellen Ayta. De spraekers zeen kristelik of höbben 'n traditioneel religie.
't Is neet bekèndj of 't versjillige dialekte guuef. De lexicaal euvereinkóms mit 't Botolan Sambal is 66%, mit 't Sambal 49% en 38%-44% mit 't Ilocano, Pangasinan, Filipino en Pampangan.
't Guuef nag 45 einspraokige spraekers, mer 't aantaal spraekers nump waal aaf. In sómmige aafgelaenge gebiede lieëre kinjer aanvenkelik de spraok nag. 't Wuuertj heim, inne gemeinsjap en inne kirk gebroek, veurnamelik door jónger vólwasse. De opstèlling taengeneuver 't Abellen Ayta is neutraol. Sómmige luuj in aafgelaenge gebiede zeen óngerhandj einspraokig, daoboete verkriegen en gebroeke spraekers euver 't algemein twieëdje spraoke, zowaal heim, inne gemeinsjap es oppe sjoeal. Spraekers verzeuken óm mieëder spraokkóndige identiteite te vereinigen en gebroeken ouch 't Botolan Sambal. 't Abellen Ayta zelf wuuertj es twieëdje spraok gebroek dore spraekers van 't Botolan Sambal en 't Ilocano. De graod van gelitterdjheid is zowaal inne ieëste es de twieëdje spraok 3%.
De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar.
Kesjteël van Gäöl
thumb|300px|right| Kesjtièl Gäöl
Kesjtièl Gäöl ligk in de komp van 't gelieknamige dörp Gäöl dat 'n deil vörmp van de Nederlands Limburgse gemeinte Maersje.
Besjrieving van 't kesjtièl
't Hujige kesjtièl is ein voorburch van 't veurmalige 17e-ieëwse kesjtièl dat in 1847 woort aafgebraoke. 't L-vörmige geboew is 'n gehieël omgracht, witgepleisterd hoes mèt 'n rechhokige bènneplaats. De toegank tot 't kesjtièl aan de weszie is via 'n paortgeboew, bereikbaar euver 'n baogebrök euver de grach. In de wesgevel bevundj zich ein sjeetgaat, es ènnige van mieërere angere euvergebleve nao 't aanbrènge van vinsters in 1865. Aan de euverzie van de waeg bevènje zich taegeneuver de toegangsbrök ènnige 18e-ieëwse hègkpielers. 't Interieur van 't kesjtièl sjtamt oet 1915 nao 'n herinrichting door W. Sprenger en haet drie in fragmente oetgeveurde sjouwe.
Gesjiedenis en bewoners
In de neugende ieëw veel Gäöl ónger de hieërsjappij van de abdij van Corneli-Munster bie Aoke. Dees waas verkrege van de Duutsje keizer. Door verèrming van de abdij kaom 't landj van Gäöl in 1357 noadgedwónge in bezit van de hieëre van Valkeberg. In de 13e-ieëw, tiedes de hieërsjappij van de beruchte Walram de Rossige van Valkeberg en ziene opvolger Reinald van Valkeberg, woorte dees hieëre verdreve door de Hertog van Brabant. Hunne burcht woort platgebrènd en hun Gäölse bezittinge woorte geconfisqueerd. In 1560 woorte dees Gäölse bezittinge door Karel V verpandj aan Coenraet van Gavere, hieër van Aelse.
In 1594 gólj graaf Wolter Hoen, hieër van Hoensbroeck en neef van Conrad van Gavere ’t kesjtièl van de femielie van Gavere. Wolter Hoen, sinds 1585 getrouwd mèt Ursula Schetz van Grobbendonck, neumpde zich veurtaan "graaf van Hoensbroeck en Geul". De femielie Hoen waas erg gecharmeerd van de plek aan de Maas en leet 'r daoróm, waarsjienlik es vervanging van ein besjtaonde aw burcht, 'n fraai kesjtièl boewe. Achtereinvolges woorte Conrad-Ulrich van Hoensbroeck-Geul, Wolter Frans van Hoensbroeck-Geul en Philip Willem van Hoensbroeck-Geul de eigenaere van 't kesjtièl.
Conrad-Ulrich herboewde in 1626 mèt zie vader de vervalle kirk van Gäöl. In dees kirk woort 'nne grafkelder veur de femielie aangebrach.
Philip Willem verruulde zien sjtamsjlot in Hónsjbrook nao zien huwelijk mèt Anna Bernardina van Limburg-Bronckhorst-Styrom, barones van Steffesweert, veur 't kesjtièl in Gäöl. Hiedoor woort Gäöl tot graafsjap verheve.
Herman Otto, zoon van Philip Willem, waas de lètste mannelike Van Hoensbroeck dae 't kesjtièl Gäöl bewoonde. Oet zien huwelijk mèt Anna Maria Juliana Felicitas van Prevel tot Bettenbourg woort sjlechs ein kèndj gebaore, ein dochter Anna Maria Bernardina Apollonia Philippa geneump. Zie trouwde in 1748 mèt Frans-Xavier von Hohenzollern-Hechingen, femielie van de latere Duutsje keizers, womit de haogere adel op 't kesjtièl zien intreje deeg. Frans-Xavier overleej in 1765 es luitenant-generaal in Oasteriekse deenst. Zien weduwe overleej in 1798 in Gäöl op 70-jaorige laeftied. Zie woort in sjtilte en zónger plechtighede veur de kirkdeur begrave ómdat de kirk door de Franse waas geslaote en verzegeld.
Felicitas von Hohenzollern, ein van häör veer kènjer, trouwde mèt graaf Maximiliaan Hendrik Laurens van Hoen tot Neufchateau. Zie krege drie kènjer, alle drie dochters. De awste trouwde mèt Ladislav de Villers-Masbourg d'Eclaye van Schaloen, de jóngste bleef ongetrouwd. Theresia, de tweide dochter, trouwde mèt de graaf de Hamal. Dit echpaar verbleef op kesjtièl Gäöl tot 1842. In dat jaor verkoch de Hamal 't kesjtièl aan de Belsje graaf Emile Eésirë Antoine d'Oultremont de Wasufee. Op las van deze nuuje eigenaar woort 't hoofgeboew van 't kesjtièl in 1847 aafgebraoke en gans gesjloop. De sjtein en 't houtwerk woorte publiek verkoch en mèt de ónbruukbare materiale en 't aafval woorte de grachte en vievers gevöld. Wat restte ware de sjteine brök mèt 't paortgeboew, de sjtallinge, remise en bergplaatse. De kosbare meubelsjtökke, servieze en anger waertvol sjtökke woorte door d'Oultremont aafgeveurd nao zien weuning in Brussel of publiekelik verkoch. De euvergebleve geboewe woorte es woning ingerich en jaorelang bewoond door rentmeester en teves burgemeister Gäöl, Vijgen, en later door de dochter van d'Oultremont die trouwde mèt baron Van der Linden d'Hoogvorst. In 1903 verkochte zie 't kesjtièl, dat dae naam in hun oage neet waardig waas, mèt aanhorighede, landerieje, bosje en beemden aan Paul Brouwers van Klein-Vaeshaertelt, dae 't later es huwelijkscadeau aan zien dochter naoleet. Dees dochter trouwde in 1915 mèt graaf Alfons van Afferden oet Remunj. 't Echpaar leet ènnige belangrieke verboewinge en verfraaijinge oetveure. In 1916 woort van Afferden beneump tot burgemeister van Gäöl, ein ambt dat hae vieërtig jaor beklieëjde. Zien kleindochter, jónkvrouw Ariane van Rijckevorsel, getrouwd Tonino, is de hujige bewoonster van 't kesjtièlke dat de sfeer van weleer, van grave, prinse, prinsesse en baronne nog sjteeds oetstraolt.
Novice
'n Novice of postulant(e) ies 'ne persoon, dae op eige verzeuk gevraog haet um in 'n kloaster opgenómme te weure en dae bereid ies 'ne prooftied van minstens 6 maond te óndergoon. Diet gebeurt in 'n noviciaat.
'n Noviciaat ies de, door 't Katholiek kèrkelik wètbook, veurgesjreve prooftied veur kandidaat-religieuze (zuuster, nón of moniaal) die es postulante in 'n kloaster zint begoes. Hienao volg 'n proofperiode van ein of twiè jaor woabie de novice weurt ónderzoch op geistelike en liechamelike gesjiekheid veur 't kloasterleve. Me haet es novice nog gein geloftes aafgelag, die aan de orde zint verbónge.
De insjtèlling woa de prooftied weurt óndergange hèt ouch noviciaat. De geistelike leider weurt novicemeister(es) geneump.
Sjwats Wies
Sjwats Wies ies 'n cabaretduo oet Kèrkrao, dat besjteit oet Jack Vinders en Roger Lataster. Vinders en Lataster sjpele es Sjwats Wies dèks de zuustersj Mimi en Clara Zoerbier.
Sjwats Wies besjteit sins 1993 en maak sins 1996 aovendvullende cabaretprogramma's. Sins 1997 sjpele ze jaorliks de keersjveursjtèlling Kribkroame. Ouch ies Sjwats Wies dèks te gas op vastelaovesziettinge in Nederlands Limburg. In 2010 geit Sjwats Wies sjtoppe; zie sjpele hun aafsjeidsveursjtèllinge Sjloes in juni van dit jaor in Kèrkrao.
Sjwats Wies brach drie cd-singles oet. In 2004 versjeen 't sjtripbook Mimi & Clara in Sjwats/Wies. In 2009 kreeg Sjwats Wies de Sjwatse Kater oetgereik op 't jalabal van de Kirchröatsjer Vasteloavends Verain Alaaf Kirchroa 1936.
Heuvelland
Heuvelland
thumb|right| de [[Pletsjbaek bie G'n Hèl sjtruimp door 't plateau van Sjömmert ]] Heuvelland ies 'ne väöl gebruukde naam veur 't bovebesjreve gebeed. Eigelik neet de sjuuste benaming. In Zuud-Limburg liegke allein dale. De heuvele zint óntsjtange doordat 'n oarsjprónkelike hoagvlakte in sjtökker ies verdeild door riviere en beke, die daodoorheen sjtruime. Dat zint de Maas en häör zieriviere de Jeker en de Geul en daoneve de Gulp, de Noor, de Voor enz. Zoa zint alle berg óntsjange mèt name es Sint-Pietersberg, Kruusberg, Kièrderberg, Cauberg, Keuteberg, Geulhemerberg, Sjaatsberg, Goudsberg...
Mergelland
thumb|right|In [[Bieëmele bevingk ziech diet mergellook in de Bieëmelerberg ]] Ouch de naam mergelland weurt dèks gebruuk veur 't zuje van Limburg. De naam ies neet gans correct. In de geografie weurt de term mergel gebruukt veur sjtein dae miè klei bevat. In Zuud-Limburg, kump 't woord mergel van 't werkwoord mergele, dat besjtruie mèt fiene kalk beteikent. Dit um 't land vröchbaar te make. De grónd ies oetgemergeld es 'r kalk nuèdig haet. Mergel ies ouch de naam veur de zachte roumgaele kalkzandsjtein, dae hie gedolve weurt. Dae mergel weurt gedolve in groeves en mergelgrotte.
Krietland
thumb|[[Deunehègk]] Nóg 'ne ander naam veur deze regio ies krietland. Kriet ies eigelik 't materiaal woamèt v'r op 'n sjoalbord sjrieve. Dae ies fienkorreliger es 't kriet dat gevónge weurt in dit gebeed. Kriet ies de sjtein dae ziech in de kriettied gevörmp haet op de baom en aan de rand van de krietziè. De Limburger neumt deze Kalksjtein mergel. De mergel dae bie Mestreech gevónge weurt hèt Mestreechs kriet. Daovan weure mergelblokke gezaegd door de blokbreker um hoezer van te boewe. Ouch de Subbermergel ies van gooj boewkwaliteit. 't Gölpesj kriet, dat in de buurt van Gölpe aan de oppervlakte kump ies heller en brokkeliger. Dae ies neet gesjiek um mèt te boewe. Deze kalksjtein weurt gebruuk um kalk van te brenne. Kalkoves liegke bv aan de Pötberg en in de Subergröbbe bie (Sub). Van de Gulpesje kalk weurt ouch cement gemaakt. De 1e Nederlandse cementfabriek (ENCI) ies begoes in Viele en in 1925 verplaats nao de Sint-Pietersberg in Mestreech. Van belang waor hie 't transportmiedel van de Maas um de cement te verveure. Bie 't Roeët liek ouch 'n mergelaafgraving veur de cementindustrie. In de buurt van Kunder weurt 'n heller soort kalksjtein gevónge, de zoageneumde Kundersjtein of krawbiker sjtein. Deze sjtein kènt neet gezaegd weure.
Landsjapselemente
thumb|right|'ne [[Holle waeg bie Ulesjtraote ]] Carboon, breuksjtein, Brónkómp, Dolines; örgelpiepe; kiezelkoel; geologie, Hellingbösj, Vielener bösj, Savelsbösj, Baoveste bösj, Óndersjte bösj, Bois de Beusdal, Ravesbösj, Bungerbösj, gröbbe, kalkweie, grave, hol waeg, peul, hoagsjtam, deunehègke, riviere (Maas, Voor en Geul en ziebeke), delle, de Gièlender (Natuurreservaat bie Sjtröch),
Cultuur
thumb|right|'n [[Holle waeg|depe gröb in de Savelsbösj ]] Heimansgroeve, kiezelkoele, reinsjtein, grenspäöl, mergelgrotte en groeves in en um Valkeberg, Blankeberg, Sjieëpersjberg, de Pötberg, kalkaoves, de Kunderberg, de Vrakelberg, Kuiteberg, Bieëmelerberg, de Suberberg, de Sint-Pietersberg, de Däölkesberg, Kannerberg, Vrouwehei, vuursjteinmien, wienboew, wiejert, koele, kolemiene,
Flora en fauna
wil plante, kroed, orchideë, zinkflora, haamsjeut, zoogdere, korewouf, das, hellingbösj,
Volkscultuur
veldkruus, kroedwösj, kèrmes, brónk, sjötterie, fanfaar, jónkheid, vla, waffele,
Lies van Franstalige dichters
Dit is 'n lies vaan diechters die (mèt) in de Franse taol sjr(i)eve. Zuug ouch Lies van Franstalige sjrievers. Heibij weurt altied 't land aongegeve. Indeen 't um 'ne Limbörger geit, weurt dit ouch vermeld. Indeen 't um Belsj geit, weurt ouch vermeld of heer Vlaoms (en daorum Neerlandstaoleg) of Waols waor, umtot dit groete culturele betrèkkinge heet op lui die op 't Frans wèrke. Bij inwoeners vaan Fraankriek weurt land vaan aofkoms neet vermeld, mèt oetzöndering op de lui oet de Elzas (Duitstaolege), Frans-Vlaandere (Nederlandstaoleg) en 't Baskeland (Baskischtaoleg). Ouch hei is de reie umtot de sjriever of sjriefster oet 'n aanderstaolege umgeving kump.
Zesde iew v. Chr.
zevende iew v. Chr. -- zesde iew v. Chr. -- viefde iew v. Chr.
Arnold Schunck
thumb|'t Glaaspaleis in Haeële oet 1933 Arnold Schunck (Kettenis, 11 fibberwarie 1842 - Heële, 15 oktober 1905) waor de sjtichter va Firma Schunck. E is gebaore in Kettenis, bie Eupe en d'r driejde zoon van Nicolaus Severin Schunck, Tuchmacher (1799 -1865). Ziene zoon Peter Schunck leet dör Frits Peutz 't Glaaspalies (Bauhaus 1933) in Haeële boewe.
Jónkheid
Eker dörp in (Zuid) Limburg haet wal 'n jónkheid. 'n Jónkheid besteit oet alle neet-getrouwde manslui oet 't dörp. De jónkheid haet es taak um de tradiesjies in iere te houwe, bevuurbeeld 't mei-den plante, versere mit de brónk en aoch nog ander dinger, die soms per dörp versjillend zien.
Sjpecerie
Saer dat de Romeine bie oes waore, were de produkte hie toegepas. Sóms zin ze ouch geneeskrachtig. Zjwarte peper bieveurbeeld hölp tege verkoudheid en hoos en maak daoneve hóngerig, ies good veur de sjpiesvertering en wèrk tege bacterieë. De oetdrökking peperduur kump van de hoage pries dae vreuger betaald moes were veur dit produk. De gemberwortel weurt veural gebruuk in Indische gerechte. Kenièl (piepke) deit ’t, gemale, good op appelevla. Besjaotnoot (muskaatnoot meh eigelik ‘t zaod) geuf bloomkuèl en eerappelpuree ‘ne sjpeciale sjmaak.
Alle sjpecerieë zint ouch vermale te kriege in poejervörm. Sambal ies de gedruègde en fiengemaakde poejer van de Sjpaanse peper. Gedruègde paprika’s were vermale tot paprikapoejer en oet de klein paprika kump de sjerpe cayennepeper.
Klaerment op Berwien
thumb|250px|left|Hoes in Maaslandse renaissance sjtiel Clermont-sur-Berwinne (Limburgs: Klaerment op Berwien) ies 'n dörp in de gemeinte Thimister-Clermont in 't noorde van de Belzje provincie Luuk, in 't arrondissement Verviers. 't Ies gelege aan de rivier de Berwien (Frans: Berwinne) in 't Land van Herf ónder Aubel.
Bezeenswaerdig
thumb|right|275px|De 16e ièwse kèrk van Klaerment De kèrk, die oet de 16e ièw sjtamp, liek op 'n huègde tösje de graver van 'n kèrkhof. 't Geboew tuènt 'n mengeling van sjtiele, ó.m. gotiek en Maaslandse renaissance. Ze ies gewiejd aan Jacobus de Mièrdere. De kèrk en 't dörp is 'n pleisterplaats of hospitia op de vaste routes die nao 't baevaartsoord Santiago de Compostella loupe.
Tegeneuver de kèrk bevingk ziech de róndbaogige ingangspoort mèt 'ne sjpietse tore en verdeping. Daoneve 't sjtadhoes. Aan de dörpssjtraot sjteit 'n helsjteine pómp. In Clermont liek 't kesjtièl van Crawhez (Plat: Kroment) oet de 17e ièw en de kesjtièlboerderie Aguesse. Wiejer sjteit 'r nog 'n Anna-kapel. De meiste hoezer in 't centrum zint geboewd in de Maaslandse Renaissance sjtiel. 't Dörp haet de kwalifikatie: Un des plus beaux villages de Wallonie.
De Berg
thumb|Zich óp Gen Berg vanaaf de Vrouwehei De Berg of Gen Berg (Nederlands: Ubachsberg) is ee dörp in de gemingde Voelender in Zuud-Limburg. 't Dörp is hoeëggeleage, op 'ne berg. Waeg die noa bove lope, heisje: de Kunderberg, de Pötberg (bekind van 't fietsrenne) en de Bergseweag. Hei en op Vrouwehei bevinge zich orchidee- en natuurreservate. 't Oetzich vanoet Gen Berg is wied, bekans tot Aoke en in de umgeving zint mië es vieftig kirktoeres te óndersjeie. D'r ligke doezend weuninge. In 2014 woeëne d'r 1.830 luuj.
Paalder
Vreuger goof 't e Groeat- en e Klein-Paalder, meh det óngersjied is allewiel gans verzwónje.
De Berg
D'r naam
Óp Gen Berg bevingk zich ein van de twieë Limburgse Michelin-twieësjterrerestaurante: De Leuf.
Paalder
Gemèndjelikke herindeiling
Van vreuger oet behuuerdje Paalder biej de gemèndje Berg, toet 1991, doe de gemèndjes Berg en Mofert gónge fusere mit Postert. In 1994 waerdje die gemèndje omgeneump toet Amb Mofert. Toet 2007 bleef Amb Mofert bestaon; venaaf daen tied behuuertj Paalder toet de nuuj fusiegemèndje Roerdale.
Fietsersbrök
Kortbie Paarlo lik e fietsersbrögkske euvere Roer, det redelik uniek is inne omgaeving. Dit brögske is prachtig gelaege in 't Roerdal, wo 't bie hoeag water waal èns blank kan staon. Daobie beedj de brök veur fietsers 'ne doorgank nao Mieëlik en Hèrkebós.
De Berg
Bezeenswaerdig
E aantal häöf en hoezer is geboewd van kundersjtein.
De katholieke kirk haet deile oet de middelieëwe. In 1841 woeëde 't sjeep en de toere geboewd. In 1924 woeëd aan ge einbeukig, brikke zaalkirkske, 'n oeëstelig deil en haufrónne absis van kundersjtein aangeboewd in neo-romaanse sjtiel.
De windmeule óp de Vrouwehei, van 't type beltmeule, dateert van 1857. Ze ligk eigelig mieë i g'n buurt Mingesjborg, óp 'ne tuup van 215 maeter. Ze is de hoeëgsgelaege windmeule van Nederland. In de lètste daag van d'r Twieëde Weltkreeg hant Ingelsje soldaote 't geboew 'per óngeluk' in brank gesjtoke. In 1980 is begós aan 'n tieën jaor lang restauratie.
De wiengaarde van 't wiengood Frómberg zint aangelag in 1991. Wiensoorte: Auxerrois, Müller Thurgau, Reichensteiner, Riesling en Pinot Noir.
't Gehuch Frómmerig (Fromberg) bevingk ziech lieger aaf i g'n buurt van Eëtenake
Evenemente
Kèrmes weëd gehaote óp 'ne zóndig rónk 10 augus.
Rolduc
thumb|right|Mieddelièwse kèrk van 't kloaster en 't beeldsje van Sjang de porteer links Rolduc ies 't groatste nog besjtaond kloaster in Nederland. 't Bevingk ziech saer 1815 ónder Nederlands besjtuur, in de gemeinte Kèrkrao. Achtereinvolges houw Rolduc de volgende name: 1108: Rode, 1280: Rode ducis, 1282:  's-Hertogenrode, 1374: Rode le Duc (Franse vorm). Oarsjprónkelik waor Rode de naam veur zoawaal 't kesjtièl, de abdij es 't dörp Kèrkrao. De Duutsje vorm, Herzogenrath, weurt noe gebruuk veur de Duutsje plaats bie 't kesjtièl. Veur de Franse Tied heesj de abdij Cloosterrode en later Kloosterrade, meh dae naam woort nao de Fraanse Tied vervange door Rolduc, de aafgekortde Franse versie. Kloosterrade ies noe de naam veur 't seminarie van 't biesjdóm Remung. E deil van 't kloaster ies huuj in gebroek es hotel. Daonaeve weurt beer gebrouwe.
Gesjiedenis
't Complex sjtamp oet 1104 en woort gesjtiech door Ailbertus van Antoing. In de mieddelièwe haet 't kloaster 'n groate rol gesjpeeld es godsdeenstig en cultureel centrum. In de 18e ièw begoes de abdij mèt 't winne van kole en de exploitatie daovan. Dees besjtóng al van 1113. In de umgeving waor 't de enigste plek veur mienboew in Nederland. Toen de Franse (rónd 1800) de kloastersj opheve, naom de Dominiale mien de exploitatie euver. Langen tied, saer 1831, waor in 't complex 't klein seminarie, de preesteropleiding, gevestig. Saer 1970 ies d'r 'n congrescentrum, hotel en 'n logeerhoes in gevestig. De mieddelbaar sjoal (college Rolduc) ies in 2009 opgeheve en same mèt 't Eijkhagen College oet Landgraaf opgegange in 't Charlemagne College. In 1974 weurt Rolduc groat seminarie van 't biesjdóm Remung. In 2004 viert Rolduc 't 900-jaorig besjtoon.
thumb|250px|De Morettivleuggel van 't kloaster oet 1753 mèt de veurmalige sjpeeltuin van de seminarielièrlinge
De boew
In 1104 weurt in 't Wörmdal aan de Duutsje grens 'n kloaster geboewd veur 'n orde, die laef volges de reigel van Augustinus. Allein de kloasterkèrk, gewiejd aan de heilige Maria en Gabriël, dateert oet de Mieddelièwe, miè bepaald oet de 12e en 13e ièw. Wat sjtiel betref ies zie Romaans. 't Vernuujde koar ies in gotische sjtiel opgetrokke. In de periode 1891-1902 verboewde me ónder leiding van Pierre Cuypers de oas-zie van de kèrk. Ónder 't koar bevingk ziech 'n Romaanse crypte mèt bewèrkde zule, kapitele, basemente en róndbäögskes. De plafónsjilderinge en mozaieke zint van kannunik en kunstenaer Goebbels. In dees ruumde woorte in 1900 de sjtoffelike reste van de sjtiechter Ailbertus geplaats. Op de plek van de crypte haet gans in 't begin (1104) 'n houte kèrkske gesjtange, 'n paar jaor later vervange door 'n sjteine. Mèt sjteun van 'ne invloodrieke miensj, Embrico, weurt in 1108 'n prestigieus geboew gecreeërd, dat eigelik tege de reigel en wil van de sjtiechter inging. Diet leze v'r in de Annales Rodenses. In 1111 vertrèk Ailibert en in de jaore die volge weurt de monumentaal kèrk opgetrokke. Hae sjtörf in èlf jaor later in Sechtem bie Bonn in Duutsjland De abdij haet in zien besjtoon väöl aansjlaeg en brande euverlaef. Veural de 17e ièwse abt Winandus Lamberti haet gesjtreje veur 't kloaster. De twiè abte Bock en Heyendal hervormde de abdij in de 18e ièw um 't religieus leve te hersjtèlle. Door de professionele aanpak van de mienboew waore d'r rendabel inkomste. In dees twiè ièwe ies aan 't kloaster flink verboewd. Neve de kloasterkèrk omvat Rolduc 'n ambtsweuning en 'ne watertore oet de 17e ièw. De carré-vörmige Neo-Romaans pandhaof sjtamp oet 1895. Van te veure haet 'r 'n versie van J.J. Couven oet 1794 gesjtange die ein oet 1676 vervóng. Saer 1980 is de haof weer in bezit van Rolduc. De Moretti-vleugel (oet 1753) haet o.m. 'n in rococosjtiel ingeriechde bibliotheek. In 1894 ies 't instituut geboewd nao óntwerp van Franz Klausener. Op 't terrein bevinge ziech wiejer nog sjportvelde, serres, 'ne moostem, 'n kèrkh'f mèt calvariekapel en 'n nónnekluèsterke van de Klein zuustersj van de heilige Jozef. thumb|225px|right|Rolduc, 't instituut
Annales Rodenses en Continuatio
Door de Annales Rodensis, ein kloasterkroniek euver de periode 1104-1157, weite v'r 't meiste euver de gesjiedenis van Rolduc. Waarsjienlik ies zie gesjreve door eine broeder rónd 1155. Hae zal waarsjienlik gebruuk höbbe gemaak van ouwer brónne of verhaole van ouwer broedersj. (ièrste drök ies in 1838 es deil 7 van Histoire du Limbourg van Simon Pieter Ernst, historicus en reguliere kanunnik van de abdij). In later jaore ies 't sjrieve veurtgezat door de abt Heyendal. De Continuatio begint woa de Annales Rodensis ophouwe. Heyendal begint daomèt in 't jaor 1685, es 'r zien geloftes deit.
In 'n moernis tösje de twiè inganspoorte bevingk ziech 'n beeld van Maria mèt de teks: Virco sine labe concepta, aedes hasce defende. Op 't veurplein sjteit 'n beeld van Ailbertus mèt 'n abdijkèrk in de heng. 't Ies in 1904 geplaats en ies aafkómstig oet 't atelier van Pierre Cuypers. Sjang de porteer ies ge-ièrd mèt 'n brónze beeldsje. 't Sjteit aan d'n ingank, achter de poort links. Hae waor porteer van 1902 tot 1957.
Windjhage
thumb|275px|Dörpssjtraot in Winthage Windjhage (Nederlands Winthagen) ies 'n buurtsjap van Kunder (Kunrade) in de gemeinte Voelender in Zuud Limburg. 'ne Ouwe naam oet 1386 heisj d'n haof Windjhage. 't Gehuch ies gelege in 'n del begrensd door 't Ranzelderveld. De naam geuf aan, dat 't 'n winderige plek ies.
1791
1788 - 1789 - 1790 - 1791 - 1792 - 1793 – 1794 1791 (MDCCXCI) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|150px|Joseph Haydn door [[Thomas Hardy]]
Moesjelkrieëfte
De moesjelkrieëfte (Letien: Ostracoda) vörmen 'n hieël groeate klas aan krabechtige. Ze bezitte 'n twieëkleppige sjaol en zeen wichtige gidsfossiele.
Anatomie
't Lief van 'ne moesjelkrieëf besteit oet 'ne kop (cephalon) det van 't bórsstök (thorax) is aafgejeie door 'n lichte vernejjing. 't Guuef gein dudelike segmentaasje. 't Achterlief (pleon) is geregresseerdj of zelfs gans eweg. In vólwasse exemplare zeen de gonade verhajingsgewies groeat. Mit inbegrip van 't mennelik copulaasjeorgaan bezitte moesjelkrieëfte zès toet ach paar aanhingsele.
't Meis-oetgespraoke kènmrik vanne moesjelkrieëfte is d'n twieëkleppige carapax. Dezen is hieël wusselendj kwa vorm en versiering (gled, mit pötje, richele, greuf, stekele, en zo wiejer), en in väöl orde is dees chitineus sjaol verkalk. De kleppe kónne waere geslaote door 'n sloetspier.
De meiste saorte zeen tösse de 0,1 en 2,0 mm groeat, meh leje van 't geslech Gigantocypris, det inne zieë laef, kónne toette 32 mm lank waere.