cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Berbertaole
Inheims
Libië kint 'n Berberse minderheid vaan zoe'n 3%. 't Nafoesi is mèt zoe'n 184.000 sprekers wiedoet de groetste. 't Weurt gesproke in Tripolitanië, zuielek vaan Tripoli. In dees regio huurt me ouch 't Ghadames (bij 't dreilandepunt mèt Algerije en Tunesië) en 't Sawknah (mie nao 't midde touw). De Toeareg in Fezzan ('t druug zuidweste vaan 't land) spreke Tamahaq (zuug bove bij Algerije). 'n Oasegemeinsjap in Cyrenaica (oostelek Libië) sprik Awjilah.
Noord-Mali is 't toesland vaan nomade, zoewel bedoeïene es Toeareg. Bijgevolg weure dao ouch twie Toeareg-dialekte of -taole gesproke: 't Tamasheq (mèt zoe'n 250.000 sprekers in 1991) en 't Tamajaq (mèt zoe'n 190.000 lui die 't in 1991 spraoke).
In Marokko vint me de groetste concentratie Berbers. Es me de definitie vaan Berber beperk tot hun die 'n Berbertaol spreke, kump me volges väöl oonderzeuke op 'n groete minderheid vaan de Marokkaanse bevolking. In 1952 góng André Basset nog oet vaan 'n klein mierderheid, 'n meining die Karl Prasse nog in 2000 zouw deile. Bij de volkstèlling vaan 1960 (kort veur de oonaofhenkelekheid vaan 't land) heel me 't op 34%, 'n sjatting. Ouch Ethnologue kump roond de 35% oet, mèt zoe'n 7,5 mieljoen sprekers in de jaore negeteg (mèt dat getal haolt me evels gein daarde vaan de bevolking; 't blijf dus vaag). Daovaan zouwe 1,5 mieljoen lui Riffijns spreke, drei mieljoen Tasjelhiet en ouch drei mieljoen Midde-Atlasberbers. INALCO meint tot die getalle väöls te lieg zien en rekent veer tot vief mieljoen sprekers veur Midde-Atlasberbers en wel ach mieljoen veur 't Tasjelhiet. 'n Enquête oet 2004 heel 't op 28,4%; 34% vaan de plattelandsbewoeners en 21% vaan de steidelinge. Dit zien evels minimumgetalle, aongezeen de vraog in 't artikel waor wat veur taol me 'in 't daogeleks leve' praotde. Dit slut dus mojertaolsprekers die de gansen daag mèt Arabischtaolege in contak trejje oet.
Mauritanië en de Westeleke Sahara zien laank e Berberstaoleg gebeed gewees (mèt 'n zwarte, Niger-Congotaolege bevolking gans in 't zuie). Dit veranderde evels mèt de kóms vaan de Bani Hassan aon 't ind vaan de middeliewe. Veural nao d'n Daartegjaorege Mauritaansen Oorlog raakde de bevolking laankzaamaon gearabiseerd. De inheimse Berbertaol, 't Zenaga, is dudelek aon 't verdwijne: Me gief nog 200 sprekers op veur de taol, tegeneuver 13.000 in 1940. In 't ooste zouw 't ouch Tamasheq-sprekende Toeareg geve.
In Niger huurt me, wie in Mali, Berbertaole spreke in 't noorde vaan 't land, en wel de Toeareg-dialekte Tamahaq (door zoe'n 20.000 lui tege de grens mèt Algerije), 't Tamajaq (door 450.000 lui in 't weste; dees taol strek ziech oet tot in Mali) en 't Tamajeq (door 250.000 lui in 't midde vaan 't land). 't Ierste dialek weurt in e hendeg druug en dunbevolk gebeed gesproke, de lèste twie coëxistere mèt aander taole, umtot in die get minder druug gebeje ouch aander volker leve.
't Tamajaq vaan Niger weurt ouch nog gesproke in Nigeria, door inkel lui in 't uterste noordweste vaan de staot Sokoto. Nigeria is dus neet ech e Berberland.
Gaston Chambille
Gaston Chambille is eine vaan de groondlègkers vaan de nuie Mestreechsen Dictionair.
Vara (Zwede)
Vara is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 15.988 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 700,18 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 22,8 luuj de km².
Berbertaole
Inheims
Spaanje heet de stei Ceuta en Melilla binne zien grenze. In allebei is 't Riffijns inheims, wat in Melilla zelfs door de mierderheid vaan de bevolking weurt gesproke (neve Arabisch en Castiliaans). Sprekers kinne zoewel inheimse en Marokkaanse migrante zien.
Vara (Zwede)
Demografische óntwikkeling
5,70% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Berbertaole
Inheims
Tunesië kint 'n klein (<1%) meh vrij stabiel gemeinsjap vaan Berbersprekers in 't zuie vaan 't land, in de stei Matmatah en Dzjerbah, die 't Sjilha spreke (neet te verwarre mèt 't Tasjelhiet vaan Marokko, wat feitelek dezelfde naom heet). 't Sened, gesproke in de stad mèt dezelfde naom, is oetgestorve.
Gaston Chambille
'n Aantal van zien verhaole zien verzaomeld in 't book Verhäölselkes oet de boum (LiLiLi 25). Heer storf in 2000.
Berbertaole
Migrantegemeinsjappe
Op 't Belsj gief 't 'n Marokkaanse gemeinsjap, die zier euverwegend oet Riffijne besteit. Ze zouwe mèt 347.000 zien, al gaw 3% vaan de Belzje bevolking. Bijgevolg sprik me in dit land Riffijns.
Fraankriek is d'n awwe kolonisator vaan 't groetste deil vaan de Maghreb. Daorum vint me in dit land ouch oetgebreide migrantegemeinsjappe vaan Maghrebijne, boe-oonder Berbers. Ethnologue gief de volgende taole op veur 't land: Kabylisch (537.000 lui), Midde-Atlasberbers (150.000), Riffijns en Tasjelhiet (zoonder sprekersaontalle). De Riffijne zouwe in Fraankriek mèt 380.000 zien (dit zeet neet alles euver 't aontal sprekers: sommege vaan hun spreke mesjiens Frans of Arabisch).
Nederland heet 'n oetgebreide Marokkaanse gemeinsjap, die bekans gans oet Riffijne besteit. Hun aontal zouw 470.000 bedraoge, zoe'n 2,8% vaan de Nederlandse bevolking en (in absolute ciefers) de groetste Riffijnse gemeinsjap boete Marokko en Spaanje. 'n Aonzeenlek deil vaan hun sprik ouch wezelek Riffijns.
Verdeiling
De Berbertaole daan wel -dialekte laote ziech in versjèllende gróppe verdeile. Ethnologue dink zoe dreuver:
Jan Schurgers
Externe link
Persoanlike website
Lies vaan börgemeisters vaan Leidschendam
De Zuid-Hollandse gemeinte Leidschendam heet 68 jaor bestande: ze oontstoont in 1938 oet Veur en Stompwijk en fuseerde in 2002 mèt Voorburg tot Leidschendam-Voorburg. In deze rillatief korten tied heet de gemeinte de volgende börgemeisters gehad:
Bron
Dees lies is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Kungsbacka
Kungsbacka is 'n gemèndje in Hallands län, Zwede. De gemèndje tèltj 70.926 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 611,42 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 116 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,99% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Abdij va Sinnich
D'r väörmalège Abdij va Sinnich liegkt in 't buurtsjap Sinnich in Teuve en waor bies d'r Fraanse tied 'n Augustinesse Damensjtift väör adeleke dames. D'r abdij waoërt gesjticht vanoet Rolduc in d'r 11de ieëw. D'r oorsjronkeleke taoëre van de kapel is Romaanse; d'r kruusgaank in 't noordelek deel 16de ieëwse. D´r 18de ieëwse vläögel is van de haand van d'r Aokense architekt Johann Joseph Couven. In d'r Fraanse tied waoërt d'r abdij gecónfisceerd en verkóch. Huutsedaag is d'r abdij èègendóm van 'ne Hóllendsje industrieel dae 't gaans complex verantwoord gerestaureerd haat.
Sjleeswiek-Holstein
Sjleeswiek-Holstein is de mies noordeleken deilstaot vaan Duitsland en ligk tösse de Noordzie en de Ooszie in. In 't noorde grens de staot aon Denemarke. De groetste stad vaan d'n deilstaot is ouch zien hoofstad, naomelek Kiel. De twiede stad is Lübeck.
Abdij va Sinnich
Abt Heyendal va Rolduc
Jaorelaank goof 't cónflicte tösje de zösters van Sinnich en Rolduc. Rolduc verwaeët Sinnich gebrek an tucht en de zösters verwaeëte de abte hön rigorisme. D'r inzat waore nuuj en sjtrenger sjtatute, die d'r evvel noeëts kieëme. De religieuze va Sinnich hele voot bie sjtök en lete zich dör Rolduc de wèt neet väörsjrieve. Wie abt Heyendal mèt 't jaor 1700 de Annales Rodenses aafsjluut dèèt-e dat mèt 't vólgende verbitterde gekuum: ''In Sinnich is alles erbermelek, 't gèsselek laeve is dao al lang doeëd en óp sjtóffelek vlak liegkt 't óp sjterve. Sinnich is oongenaeslek kraank. D'r is gènge prior oet ós abdij of ènge of andere monnik dae die funktie vervöld.''
In 1703 besjlete de zösters väörtaan allèng nog mer dames van d'r ówwe adel óp te naeme.
Externe leenk
Kesjtieël Sinnich mèt gerestaureerde froontgèvel van J.J. Couven
Berbertaole
Verdeiling
Ouch oonzeker is de aard vaan 't Aajdlibisch/Numidisch. Vaan dees taol, die in de aajdheid in de Maghreb woort gesproke, zien wel tekste bewoerd gebleve, meh die zien te raojselechteg veur wiedgoonde conclusies.
Maarten Kossmann (1999) heet 'n get aander indeiling veur ouge.
Historie
De Berbertaole hure bij de Afroaziatische taole, 'n taolfamilie die ziech oetstrèk euver Noord- en Oos-Afrika en Zuidwes-Azië. Ze vörme in dees familie 'nen apaarten tak, wat wèlt zègke tot ze allein mer wied verwant zien aon aander Afroaziatische taole. Aander tek zien 't Egyptisch (oetgestorve, meh es Koptisch nog in liturgisch gebruuk), de Tsjadische taole (dao-oonder Hausa), de Koesjitische taole (wie Oromo en Somalisch), de Omotische taole ('n gróp klein taole in Wes-Ethiopië) en de Semitische taole (wie 't Arabisch en 't Hebreeuws; d'n einegen tak dee in Azië toes is). 't Berbers liet ziech neet inger mèt einen aanderen tak binne de Afroaziatische familie verbinde. Wienie ziech 't Berbers vaan 't Proto-Afroaziatisch heet losgemaak liet ziech neet zoemer zègke, meh umtot de Afroaziatische taole bezunder wied vaanein stoon (in vergelieking mèt beveurbeeld de Indogermaanse taole), liekent 't aon te numme tot dees splitsing al hiel vreug gebeurde (sjattinge goon trök tot 8000 veur Christus). Me dink tot de veurawwers vaan de Berbers in d'n tied vaan de Greune Sahara (vaanaof 7500-7000 v. Chr.) es veehawwers euver de Sahara höbbe verspreid. 't Weer verdruge vaan de Sahara (roond 3500-3000 v.Chr.) dreef de versjèllende Afro-Aziatische volker oeterein; in 't geval vaan de Berbers gónge väöl vaan hun nao de kös of nao oases, dewijl aandere e nomadebestoon begóste.
De (wij) verwantsjap vaan de Berbertaole mèt zöstergróppe bliek oet de volgende vergelieking:
De ierste taoldocuminte die getuige vaan 't bestoon vaan 't Berbers zien bepaolde Aajdegyptische persoensnaome, zoewie de naome vaan de twie Libische hun vaan farao Antef II (oet de 11e dynastie). Vaan d'n daarden iew veur Christus tot d'n daarden iew nao Christus vint me taoldocuminte in 't al ieder geneump Aajdlibisch, wat nao de consensus vaan de taolwetensjappers 'n Berbertaol is, meh wat neet good te begriepe vèlt. De kóms vaan de Feniciërs nao Numidië, die dao Carthago en 't bijbehurend riek stiechde, brach de Berbertaole oonder invlood vaan 't Fenicisch, boevaan 't allewijl nog lienwäörd heet en boevaan 't ouch 't sjrif euvernaom (zuug oonder). Ouch de Romeine, die de Carthagers aoflosde es hiere in Noord-Afrika, lete hun spore in 't Berbers nao: versjèllende Berberse wäörd laote ziech nao de meining vaan taolkundege es Latiense lienwäörd identificere (wie fulki 'sjoen' <pulcher).
De Berbertaole waore dominant in Noord-Afrika, en maakde e compleet dialekcontinuum vaan de Canarische eilen tot de Siwa-oaas. Dit veranderde pas bij de Arabisch-islamitische expansie in de zevenden en achsten iew. De Arabiere vereuverde en bekierde de Berberbevolking neet allein, meh ze gónge ziech dao ouch vestege, zoetot 't Berbergebeed versplinterd raakde. In vröchbaar gebeje kaome steidelinge te woene, in groete deile vaan de Sahara woorte de Berbernomade - Toeareg - door de bedoeïene verdroonge. Ouch nao de ierste golf vaan Arabische expansie, die mèt de vereuvering vaan 't gebeed op gaank kaom, kaome nog aander golve vaan Arabiere Noord-Afrika binne, wie de Bani Hilal, die Tunesië bezatte, en de Bani Walid, die nao Mauritanië trokke. In zoe'n gebeje assimileerde de Berberbevolking dèks al gaw mèt de Arabiere.
In gebeed wat euverwegend door Berbers woort bewoend, hele ze hun taol en cultuur euver 't algemein evels wel aon. 't Cultureel bezej vaan de Berbers waor sterk, zoetot ze oondaanks actief oonderdrökking hun taole aonhele. Wel naome de versjèllende Berbertaole hiel väöl Arabische wäörd op. Umgekierd zitte de plaotseleke Arabische dialekte ouch vol mèt Berberse lienwäörd. De oonderdrökking woort bezunder sterk nao de oonaofhenkelekheid vaan de Noord-Afrikaanse len (roond 1960). Es reactie op 't kolonialisme veurde de versjèllende regeringe 'n actief beleid vaan Arabisch nationalisme door, wat leide tot 'n beweging vaan arabisering. Zoe waor 't in Marokko laank verboje 't Berbers op te sjrieve, en moch 't in Libië zelfs neet in 't opebaar spreke. In len wie Niger en Mali, multi-etnische len die zoe'n einvörmeg cultureel nationalisme neet kóste, laog de situatie aanders: dao woorte de Toeareg en hun taole al vreug erkind. D'n ummekier kaom in de jaore 1990 en de jaore 2000. 't Iers gebäörde dat in Algerije: nao jaorelang proteste vaan de Berbers erkós de regering in 2002 hun taol. Mèt 't Arabisch Veurjaor vaan 2011 späölde Berbers in väöl len 'n groete rol bij de proteste. Dit leide in Marokko tot de verheffing vaan 't Berbers tot officieel taol en in Libië tot 'n oplufte vaan de oonderdrökkende wètte, wat dao 'n cultureel renaissance op gaank brach, zoewie 'n discussie euver erkinning. Allewijl weure de Berbertaole in versjèllende len op sjaol gelierd; 'n literair productie kump laankzaam op gaank.
Spelling en sjriefsysteme
thumb|Twietaoleg stopbord in Nador, Marokko: Arabisch (qif) en Riffijns in modern tifinagh (bedd). thumb|Entree nao Kidal, [[Mali, in traditioneel tifinagh (k-d-l) en Latiens sjrif.]] De Berbertaole zien in de loup vaan de iewe mer spaorzaam opgesjreve, en neet ummer in 'tzelfde sjrif. De ajdste glosse in 't Berbers (Aajdlybisch) stoon in Egyptische hiërogliefe. Wie de Berbers in contak traoje mèt de Feniciërs, lierde ze ouch 't Fenicisch sjrif. Dit sjrifsysteem, 'nen abdzjad, waor good gesjik veur de Semitische taole en ouch wel veur de Berbertaole, die zjus wie de veurege mèt consonantwortele wèrke. Vaanaof d'n daarden iew veur Christus oontwikkelde ziech zoe 't tifinagh, ofwel 't Berbersjrif, oet 't Fenicisch sjrif. Dit tifinagh raakde in oonbroek naotot de Arabiere invele en Arabisch in de Maghreb de einege cultuurtaol woort. Bij de Toeareg evels bleef 't in gebruuk.
De sjaarse kiere tot in d'n Arabischen tied Berbers woort opgesjreve, gebäörde dat in 't Arabisch sjrif. Dit sjrif heet evels gein lètters veur alle spraokklaanke vaan de Berbertaole, zoetot ze die neet optimaol weergeve. In de koloniaolen tied begóste westerse wetensjappers ziech te intrèssere veur 't Berbers; zij sjreve de taole op in 't Latiens sjrif. Umtot ouch dit alfabet neet veur alle klaanke lètters heet, maak me hei gebruuk vaan diacritische teikes die dat mote verdudeleke.
Roond 1980 begóste pionere vaan de Berbertaole veural in Marokko en Algerije 't tifinagh nui leve in te bloze. Ze pasde dit sjrif aon de veurdeile vaan 't wetensjappelek Latiens sjrif aon: veur edere klaank kaom noe oondobbelzinneg 'n lètter en vocaole woorte touwgevoog. Ouch leep 't sjrif veurtaon vaan links nao rechs, dewijl 't traditioneel tifinagh dèks, wie 't Arabisch, linksloupend waor. Dit hervörmp sjrif steit algemein te book es neo-tifinagh. In 't begin waor 't gebruuk beperk, en in Marokko daobij streng verboje, meh tege 't ind vaan de jaore 1990 naom 't touw. Ummer mie Berbers kinne dit sjrif intösse leze; in Marokko en Algerije heet 't al officiële status. Toch weure nog ummertouw 't Latiens en 't Arabisch sjrif (noe, aanders es vreuger, wel mèt diacriete, dèks oontliend aon 't Perzisch) gebruuk. De sjrifkeus kin praktisch zien - computerklavere höbbe noe eine kier Latiens sjrif en nog ummertouw leze relatief wieneg lui tifinagh - meh is dèks ouch politiek: tifinagh associeert me mèt Berbers nationalisme, Latiens sjrif kin op prowesters sentiment wieze en Arabisch sjrif kin 'n uting zien vaan islamisme.
'n Vergelieking vaan de drei sjrifsysteme zuut zoe oet (es gei commentair debij steit, sprik de oetspraok veur ziech of is ze wie in 't Arabisch):
Wie me zuut, is in de tabel vaan 't tifinagh nogal get variatie, soms mèt conflicterende lètterweerdes. Euver 't algemein is 't ierste teike datginnege wat in Marokko en Algerije weurt gebruuk; de alternatieve zien dèks Toeareg-teikes.
Grammair
Oondaanks dudeleke versjèlle valle in de Berberse grammaire (miervoud, umtot de taole ouch grammaticaol oonderein versjèlle) valle ouch zeker euvereinkómste mèt aander Afroaziatische gróppe op. Ouch de Berbertaole höbbe 'n flecterende, fusioneel typologie, mèt e wortelsysteem vaan drei consonante en gebruuk vaan ablaut, twie woordgeslachte, aonwezegheid vaan staot, verveuging vaan wèrkwäörd mèt pre- en suffices, neet allein nao persoen en getal meh ouch nao geslach en e sjema vaan aofgeleide wèrkwäörd. Zuug de Arabische grammair veur 'n vergelieking.
Substantieve
Substantieve laote ziech verdeile in manneleke en vrouweleke wäörd. Manneleke wäörd zien oongemerk, meh beginne gemeinelek mèt 'ne vocaol (Kabylisch afus 'hand', iles 'tong', ul 'hart'; neet mèt 'ne sjwa). Vrouweleke wäörd höbbe 'ne circumfix t...t, dat wèlt zègke tot vrouweleke wäörd neet allein op dit pan-Afroaziatisch vrouwelek geslachskinmerk indege, meh ouch demèt beginne. 't Vrouwelek kinmerk heet versjèllende functies: bij levende wezes maak 't e mannelek groondwoord vrouwelek (aɣɣul 'ezel' > taɣɣult 'ezelin'), bij veurwerpsnaome is 't e verkleinwoord (afus > tafust 'henneke'), bij collectiva gief 't 'n inkelvoudege beteikenis.
't Miervoud kin op twie basismenere weure gemaak: gezoond (extern) of gebroke (intern). Bij 't gezoond miervoud kump achteraon 't woord e miervoudskinmerk -en te stoon. De naom 'gezoond miervoud' is evels bedregelek, aongezeen es regel ouch vocaole in 't woord verandere (veurbeelder: afus > ifassen 'han', ixef 'kop' > ixfawen 'köp', ul > ulawen 'harte'). Bij e gebroke miervoud weurt mèt de drei wortelconsonante e nui woord gemaak, mèt aander vocaole, en zoonder miervoudsoetgaank (veurbeelder: adrar 'be.rg' > idurar 'berg', abaghus 'aap' (Berbereepke) > ibughas 'ape').
't Afroaziatisch fenomeen vaan de staot of status is in de Berbertaole gebruuk um naomvalsversjèl oet te drökke. 't Protoberbers had die naomvalle allezeleve nog neet. De staote zien status absolutus en status annexus, en ze zien ergatief georganiseerd: d'n eine staot heet de functie vaan absolutief op ziech genome (d.w.z. oonderwerp in 'nen ooneuvergenkeleke zin en lijend veurwerp in euvergenkeleke zinne), en d'n aandere wèrk es ergatief (de naomval veur 't oonderwerp in zinne mèt e lijend veurwerp). De status absolutus is de citeervörm (de neutraole vörm die me beveurbeeld in dictionaire zuut). De status annexus weurt gemaak door mutatie vaan de beginklinker (a- > u-, wie in argaz 'maan' > urgaz), door reductie vaan de beginklinker (bij vrouweleke wäörd: tarbat 'meidske'> terbat) of door touwvoging vaan 'ne haafvocaol (w- of y-: uccen 'wouf' > wuccen, iles > yiles); heer kin ouch oongemarkeerd blieve (bij bepaolde vrouweleke wäörd: tuccent 'wouvin' blijf tuccent).
Es veurbeeld zuut me noe de verbuiging vaan amghar 'awwe mins, stamajdste, leismaan'.
De paradigmata in deze paragraaf zien allemaol Kabylisch en daomèt vrij representatief veur de noordeleke Berbertaole. Sommege aander Berbertaole, de oosteleke oasegróppe en 't Zenaga um perceis te zien, höbbe 't naomvalssysteem intösse losgelaote.
Veurnaomwäörd
Persoeneleke veurnaomwäörd koume in twie vörm veur: zelfstendeg en enclitisch (es achterveugsel). De enclitische veurnaomwäörd valle nog oeterein in vörm veur 't lijend veurwerp, mètwerkend veurwerp en aon e veurzètsel vas. De vörm vaan 't Tahaggart ('n oonderdialek vaan 't Tamahaq, zelf weer e Toearegdialek) zien de volgende:
In 't bezunder de zelfstendege vörm in 't miervoud kinne tösse de Berbertaole hendeg versjèlle. 't Berberse systeem liekent väöl op wat me in aander Afroaziatische gróppe gewoen is. E versjèl mèt de Semitische taole is 't oontbreke vaan vörm veur d'n dualis en aparte wäörd veur mannelek en vrouwelek 'veer' (1e persoen miervoud).
Werkwäörd
De verveuging vaan wèrkwäörd versjèlt vaan taol tot taol. Ze höbbe twie hooftije, of beter aspekte die aoristus en perfectum weure geneump. De mieste Berbertaole höbbe ouch 'nen intensitief, gemeinelek gezeen es variant vaan d'n aoristus, en aparte vörm veur de oontkinning vaan 't perfectum. Aander aspekte beperkte ziech tot bepaolde taole; zoe kinne de Toearegdialekte ouch 'ne resultatief ('ne variant op 't perfectum) en de oontkinning vaan d'n intensitief. De stamme vaan d'n aoristus en de twie perfecta zien mètein verboonde door subtiel ablautsveranderinge - dèks valle twie of zelfs drei vörm ouch same - dewijl d'n intensitief 'ne gans andere stam maak. E veurbeeld oet 't Sjawijah: agəm 'water sjöppe' - ugəm - ugim - tt-agəm.
De verveuging geit mèt prefixe en suffixe. Gemeinelek höbbe werkwäörd tien persoensvörm per tied/aspek: ierste persoen, twiede persoen mannelek en vrouwelek, derde persoen mannelek en vrouwelek, alles in 't inkelvoud en 't miervoud. Dat zuut zoe oet (hei es veurbeeld 't Toeareg mèt 't werkwoord əkkəs 'oetpakke'):
De Berbertaole höbbe, wie de Semitische en aander Afroaziatische taole, ouch aofgeleide stamme: werkwäörd die me volges e vas petroen vaan e groondwerkwoord maak. De rijkes die me zoe krijg, zien te vergelieke mèt Limbörgse rijkes wie koume, inkoume, doorkoume, veurkoume etc. 't Volgend paradigma kump oet 't Toeareg, meh is vrij representatief veur de ganse gróp:
Klaanklier
De klaanklier vaan 't Proto-Berbers liet ziech reconstruere oet vergelieking vaan de versjèllende Berbertaole. In väöl gevalle riech me ziech daobij veural op 't Toeareg, boevaan me dink tot 't bezunder archaïsch is.
Consonante
Twie courante en vrij recinte reconstructies vaan de consonante zien de volgende:
KOSSMANN 1999
In dit systeem zien ɣ en q allofone.
ALLATI 2002 Opmerkelek is in bei systeme 't oontbreke vaan de foneme /sˁ/, /ħ/ en /ʕ/. Die koume in hiel väöl Afroaziatische taole veur, meh in 't Berbers zien die allein te vinde in Arabische lienwäörd. (Umtot de modern Berbertaole hiel väöl ingebörgerde Arabische wäörd höbbe, kin me dees klaanke dao wel es foneme zien; in 't Proto-Berbers kaome ze natuurlek nog neet veur).
In de dochtertaole vaan 't Proto-Berbers zien de volgende veranderinge op te merke:
Vocaole
Wat veur vocaolkwaliteite 't Proto-Berbers had, is neet dudelek. Volges väöl oonderzeukers had 't 'n /ə/. D'n al ieder geneumden Allati evels geit oet vaan vief 'Italiaanse' vocaole. 'n Aander meugelekheid is drei vocaole allemaol in twie lengdes. Die zouwe ziech tenao zoe höbbe oontwikkeld:
Bronne
de:Berbersprachen, de:Lybische Sprache, en:Berber languages, en:Proto-Berber language, en:Tifinagh
1816
1813 - 1814 - 1815 - 1816 - 1817 - 1818 – 1819
Gebäörtenisse
thumb|200px|Ramses II
Gebore
thumb|150px|right|Werner von Siemens, gebaore 13 december 1816.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Dorothy Jordan, maîtresse van William IV, gesjtórve op 5 juli 1816.
Bookmaag
De bookmaag of blaadmaag (Letien: omasum) is d'n derdje vanne veer mage van herkawwers. Bie e vólwasse rindj haet d'r de gruuedje van 'ne foetbal. De beneuming vanne maag kump ómdet de binnewandj vanne maag hieël erg geploeadj zeen, wie de blajer van e book. Door dees ploeaje is de binnenoppervlakdje sterk-grótter. Inne bookmaag vindj absorpsje van water plaats. 'n Groeate oppervlakdje bevördertj dees absorpsje. Naeven 't water waeren ouch minerale ónttróch aan 't voor. Door 't óntrèkke van water en minerale kan de veerdje maag, de lebmaag, baeter zie wirk doon, namelik 't voor aanzoere en beginne mit 't spliete van eiwitte en kaolhydraote.
Neutrino
'ne Neutrino is e lektrisch óngelaje, subatomair, elementair deilke. 't Haet 'ne spin van 1/2 en is daomit e fermion.
'ne Neutrino is e lepton; de veurnaamste wusjelwirking die neutrino's vertuène is de zwake kaenkraf: neutrino's zint óngeveulig veur de sterke kaenkraf of lektromagneetkraf. Doordet neutrino's zoa weinig wusjelwirking vertuène mit materie, gaont ze bao óngehinjerdj door gewuèn materie haer. Veur neutrino's taenge te haje zów e blok load ei leechjaor (zoaget 9,5 biljoen km) diek mótte zeen veur de helf van ze taenge te haje.
Ziëve weltwóngere
thumb|250px|De ziëve klassieke weltwóngere, wie gesjilderd doer Maarten van Heemskerck (behaove 't ieësjte plaeëtje, dat 't aenig uëvergebliëve boewwirk tuuënt)
De ziëve weltwóngere waoëre al in de klassieke aodhaed 'n opaenvolging va bezónger boewwirke of sjtandbilder. 't Getal 7 góld in de aodhaed es 'perfek', wat de boewwirke in hun betaekenis zou verhuëge. D'r Fenicische sjriever Antipater va Sidon (2e ieëw v.Chr.) besjrieëf de huuj bekinde lies van de 'klassieke ziëve weltwóngere'. Dao-i woerte de imposantste en groeëtste boewwirke geneumd va ziene tied:
Van dees weltwóngere besjtaet huuj allaen nog mer d'r Piramide va Cheops. De anger woerte doer aeërdbaeëvinge en krege verweust of vervole in d'r laop van d'r tied. De oersjprónkelik aoch in de lies opgenómme Sjtadsmoere va Babylon woerte doer Gregorius va Tours in de 6e ieëw oet de lies genómme en doer de vuurtoeëre van Alexandria vervange, aagezieë ze verweust waoëre.
Historie
De aodste uëverliëvering van 'n lies va weltwóngere gaet truuk nao d'r Griekse gesjichtssjriever Herodotus (± 450 v. Chr.). De ieësjte complete lies van de bekinde 'ziëve weltwóngere' bevingt zich in 'n epigram van d'r geneumde Antipater va Sidon, dae 'ne reisgids van 't Groeët-Grieks gebeed in de aodhaed sjrieëf. Philon va Byzantium besjrieëf ze in 't sjrif De septem mundi miraculis. Dat de lies i Zuudwes-Azië óntsjtóng, ligkt vuur de hand: veer van de weltwóngere bevinge zich dao.
Dees lies woert in d'r laop va jaore dèk verangerd. Al in d'r klassieke tied waoëre d'r alternatieve, woeë-ónger d'r Capitolien i Roeëme. Zoeë woerte in de 13e ieëw de ganse sjtad Roeëme, de Hagia Sophia i Constantinopel (huuj Istanbul, Turkieje) en zoeëgaar de Ark va Noach opgenómme. Oet dees aavankelik kórte reislies óntsjtóng in d'r laop van d'r tied 'ne ganse reiscatalogus, dae alle bedujende boewwirke, wie tempele of bildhouwwirke bevatte. In de renaissance voltooide kunstenaere wie d'r Nederlander Maarten van Heemskerck en in de barok d'r Oeësteriekse architek Johann Bernhard Fischer von Erlach besjrievinge van de wóngere nao hun vuursjtèllinge.
Aoch huuj nog inspirere de klassieke 'ziëve weltwóngere' auteure ummer weer nuuj lieste va 'weltwóngere' op te sjtèlle. Dao-ónger valle aoch eigetiedse boewwirke en zoeëgaar boetegeweun lieste va natuurversjiensele.
Anger weltwóngere
thumb|200px|[[Machu Picchu]] thumb|200px|D'r [[Taj Mahal]] thumb|200px|De [[Golden Gate Bridge]] thumb|200px|'t [[Poolleech (hie in Alaska)]]
Historische architectonische weltwóngere
Aagezieë de oersjprónkelike weltwóngere zier zjwaor verweust woerte, woerte poginge gedaoë nuuj lieste te make. De ziëve weltwóngere inspireerde auteure anger boewwirke in de klassieke lies toe te voge, waobie ze aoch 'jónger' boewwirke wie d'r Taj Mahal uëverwoge. De volgende boewwirke woerte 't maes uëverwoge. De maeste hieva behuëre tót de Welterfgoodlies:
Modern architectonische weltwóngere
In 't recent verleije sjtèlde me aoch modern boewwirke aan es 'weltwóngere' doer hun hoeëg boewkuns of hun bezónger uterlik. De American Society of Civil Engineers koos de volgende:
Weltwóngere in de natuur
Analoog aan de doer miensje gesjaoëpe 'weltwóngere' waeëre aoch versjeije natuurlike versjiensele sóms es zoeë besjouwd. Väöle daova behuëre aoch tót de Welterfgoodlies:
Sonorant
thumb|In 't spectrogram vanne [[Tsjechische zats Strč prst skrz krk ("Staek de vinger dore kael.") kan me dudelik de sonorante vanne obstruente óngersjeie; de sonorante zeen väöl felder, juus wie de klinkers.]] Inne fonetiek en fonologie is 'ne sonorant of resonant is 'ne spraokklank dae wuuertj gemaak door 'ne kóntinuë, neet-turbelente lóchstruim in 't spraokkenaal; dees waere inne meiste spraoke inne meiste vel stumhöbbendj oetgespraoke; ouch in 't Limbörgs is de stumhöbbendje oetspraok de standerd oetspraok, al kónne ze aangrenzendj aan stumloeaze obstruente ouch stumloeas waere. Klinkers zeen sonorante, aevenes approximante (/j/, /l/, /ʎ/ "lj" en /w/), nasale (/m/, /n/, /ŋ/ "ng" en /ɲ/ "nj"), d'n tik-r [ɾ] enne rollendje r [r].
In ajer litteratuur woort de term resonant gebroek es e synoniem veure sonorant enne sonorant 'n begrensdjere term die verwees nao alle resonante mit oetzunjering van klinkers en halfklinkers. 't Taengeneuvergestèldje vanne sonorant is d'n obstruent.
't Biezunjer kènmirk van sonorante is det ze gezónge kónne waere en daodoor de ènsigste spraokelike klenk die toeandragendj kónne zeen, aangezeen me ze op versjillendje toeanhuuegdjes kan oetspraeke; det geldj dus neet veure obstruente.
Saorte
Obstruente zeen döks stumloeas, meh sonorante waere bao ummer stumhöbbendj oetgespraoke. 'nen Tupische sonorantinventaer dae in väöl spraeke veurkump is es volg: twieë nasale /m/ en /n/; twieë halfklinkers /w/ en /j/ en twieë liquidae /l/ en /r/.
Inne hiërarchie vanne sonoriteit zeen alle klenk die hoeager zeen es fricatieve sonorante. Daoveur kónne ze de nucleus ('t middedeil) van 'n littergreep in spraoke die det óngersjeid make op 't niveau van sonoriteit.
Sonorante contrastere mit obstruente, die d'r veur zörge det turbulentie inne lóchstruim oetsjèdj of aanvèngk. Óngere obstruente valle fricatieve en ploefklenk, wie /s/ en /t/.
Óngere mitklinkers die achter inne móndj of kael waeren oetgespraoke is 't óngersjied tössen 'nen approximant en 'ne stumhubbendje fricatief zoea wazig det gein inkel bekèndje spraok dao-in e contrast haet. Daoveur contrastere uvulair, faryngeaal en glottaal fricatieve noeatj mit approximante. Ouch in 't Limbörgs zuutj me det trögk inne kael-r /ʁ/ dae zowaal es 'ne fricatief es 'nen approximant wuuertj oetgespraoke.
Stumloeas
Fonemische, stumloeaze sonorante zeen zeldjzaam; ze kómmen es foneem slechs veur in 5% vanne spraoke. Stumloeaze sonorante zeen euver 't algemein hieël stil en lestig te herkènne, zelfs veure luuj die ze inne moderspraok höbbe.
In eder val det 'ne stumloeaze sonorant veurkump guuef 't 'ne contrasterendje stumhöbbendje sonorant (dus wen 'n spraok /r̥/ es foneem haet, kump ouch de stumhöbbendjen taengenhenger /r/ veur).
Stumloeaze sonorante kómmen 't meiste veur rónjelóm de Groeaten Oceaan, in Oceanië, Oeas-Azië en Naord- en Zuud-Amerika, en in bepaoldje spraokfemieljes wie 't Austronesisch, Sino-Tibetaans, Na-Dené en 't Eskimo-Aleotisch.
'n Europese spraok mit 'ne stumloeaze sonorant is 't Welsh, worin de stumloeazen alveolairen tril /r̥/ 'ne fonemische staot haet, mer ouch 't Ieslandjs haet stumloeaze sonorante.
Wiejer vindj me in sómmige Ieslandjse en Ingelse dialekte nag 'n /j̊/, al is 't baeter te spraeke van 'ne neet-sonorant [ç]. In 't Zuud-Ieslandjs vindj me deze klank trögk in e waord wie hjálpa /(x)j̊au̯:l̥pʰa/ "helpe" en in 't Brits-Ingels in e waord wie huge /çu:dʒ/ "enorm".
Klankverangeringe
'n Anger klankverangering die veurkump in bepaoldje spraoke is denasalisering. Hiebie verangerdj 'ne nasale stop, wie /m/ of /n/, döks middels 'n geprenasaliseerdje tössefaas [ᵐb] of [ⁿd] of 'ne gepósstopdje tössefaas [mᵇ] of [nᵈ], toet [b] of [d]. Zoeaget is op dit memènt ane geng in 't Koreaans, wo /m/ neet [m] is, mer ieëre [m͊]. Det klink óngevieër zowie me de /m/ zów oetspraeke wen me verkaadj is.
Sonorante in 't Limbörgs
Welche sonorante próntj veurkómmen in 't Limbörgs hèngk aaf van 't dialek. In 't kernvocabulair höbbe alle Limbörgse dialekte de mitklinkersonorante /m/, /n/, /ŋ/, /j/, /w/ en /l/. Daoboete höbbe de gemouilleerdje dialekte nag de /ɲ/ enne /ʎ/ en höbbe sómmige spraekers de rollendje r /r/ (of [ɾ]) of 'n approximantische oetspraok vanne kael-r [ʁ̞]. Inne drekke ómgaeving van 'ne stumloeaze klank kónne al dees sonorante ouch 'ne stumloeazen allofoon höbbe, al kump det mit naam bie de /j/ (en in minder maot ouch de /w/) minder veur. Wen de approximantische kael-r [ʁ̞] stumloeas wuuertj oetgespraoke wuuertj t'r 'ne fricatief en klink t'r bao 'tzelvendje wie de Hóllesje hel g /χ/.
Me mót opmirke det inne meiste Limbörgse dialekte de /l/ ummer helder klink, dus neet wie 'n duuster [ɫ].
Sonorante nummen in 't Limbörgs 'n apaarte plaats in, ómdet zie de ènsigste klenk zeen die toeandragendj zeen; dit geldj zowaal veure lang klinkers es de mitklinkersonorante.
Banneux
Banneux (ouch waal Banneux Notre-Dame) ies 'n dörp in de gemeinte Sprimont in de Belzje provincie Luuk. 't Liek tösje Luuk en Sjpa.
Banneux ies 'n bekènd baevaartsoord. Tösje 15 januari en 2 mièrt 1933 zou Maria hie ach kièr versjene zin aan de twelfjaorige Mariette Beco. Maria zou ziech doe Vierge des Pauvres ("Maag van de erm luuj") geneump höbbe. Ouch zou zie um 'n kapel gevraog höbbe; dees woort nog in 'tzelfde jaor geboewd op de plaats van de versjieninge, de veurtuin van 't hoes van de familie Beco. Vanaaf 1948 boewde me aan 'n basiliek. In 1949 woorte de versjieninge erkènd door biesjop Louis-Joseph Kerkhofs van 't Biesdom Luuk. De erkènning door 't Vaticaan volgde in 1952.
Banneux greujde oet tot e drökbezoch baevaartsoord. Jaorliks kómme hie óngevaer 400.000 pelgrims naotoe. Ouch vanoet Nederlands en Belsj Limburg goont väöl luuj d'r heen. In Banneux ies ouch 'n brón die geneeskrachtig zou zin en die door Maria aan Mariette getuènd zou zin. In 1985 woort 't dörp bezoch door paus Johannes Paulus II.
1983
1983 (MCMLXXXIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.
Maan vaan 't Jaor
Ronald Reagan (twiede kier) en Joeri Andropov
Meziek
Bès verkochde singles in Nederlandj:
Bès verkochde album in Nederlandj:
Mark Mazower
Mark A. Mazower (oetgesproke op ze Ingels, wie: /məˈzaʊər/; 20 fibberwarie 1958, Londe) is 'ne Britsen historicus. Zien expertise is Griekeland, de Balkan en, mie algemein, de Europesen 20en iew. Heer is allewijl 'ne professor vaan historie op de Columbia University in New York City. Heer is oonder aandere bekind vaan zie book Dark Continent: Europe's 20th Century (Duuster Continent: Europa's 20e Iew) oet 1998, boe-in heer beargumenteert tot de triomf vaan de democratie in Europa neet vas stoond mer ieder e rizzeltaot vaan touwval en de polletieke erremeuj vaan börgers en leiers, dee klein des 'nen doorslaag waor. Veur dit en aander beuk wón heer versjeie prijze.
Signy-l'Abbaye
Signy-l'Abbaye ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 1.354 luuj op 'n oppervlaak van 62,03 veerkante kilometer en daomèt goof 't 21,83 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,18% de jaor.
Bánovce nad Bebravou
Bánovce nad Bebravou (Pruus: Banowitz, Hóngaars:  Bán) is e stedje in Slowakije, in de Trenčín regio. 't Stedje tèldje 20.639 inwoeaners in 2005.
Geografie
't Stedje lègk in de noeardjelikste randj van de Danubische Heuvele, ane veut vanne Strážovské vrchyberg bie de samevlöiing vanne Radiša enne Bebrava revere. 't Lègk 25 km eweg van Prievidza, 30 km van Trenčín en 50 km van Nitra.
Gesjiedenis
De aajste nederzètting stamp oet de Brónstied. De iëste vermèljing van de plaats es Villa Ben kömp oet 1232. In 1376 waerdje de plaats 'n keuninklike vriestad. In de Middelieëuwe waerdje Bánovce e belangriek hanjelscentrum - veur sjoonmaekers, sjrienwèrkers, smeier, slechters, waevers en anger. In 1633 waerdje de plaats vanoet 't zuje door de Ottomane geplunderdj. De ieëste basissjoeal waerdje geäöpendje in de zevetieëndjen ieëuw. Tiedes 't ieëste Tsjechoslowaaks republiek woor 't 'n agricultureel plaetske, mer nao de Twieëdje Waereldkrieg waerdje 't e belangriek plaetske veur de wage-, möibel- en textielindustrie.
Arendal
thumb|De ligking van Arendal in de pervincie Aust-Agder. Arendal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Aust-Agder in Nórwaeg; 't is ouch de houfsjtad van die pervincie. De gemeinte had 39.826 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 272,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 146,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0906.
Keith Richards
thumb|Keith Richards Keith Richards (gebaore 18 december 1943 in Dartford, Kent, Ingelandj) is 'ne Ingelse gitaris, leedjessjriever, zenger, producer en sjtichter vanne Rolling Stones. Behalve zien werk biej de Rolling Stones haet d'r ouch 'n paar solo-albums gemaak wo van de bekènste talk is cheap en main offender zeen. Hae sjpeelde de rol van de vader van Captain Jack Sparrow (gesjpeeld door Johnny Depp) in de film Pirates of the Carribean III. Hae haj verwonjinge aan ziene kop naodet d'r tiejdes 'n vakansie op Fiji oet 'ne kokosnootboum veel op 27 april 2006.
Solodiscografie
thumb|Keith op de Pirates set.
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia (aofgekort es UFRB) is 'n openbare oonderzeuksuniversiteit gevèsteg in Cruz das Almas, Bahia, Braziel.
Waoërt op 2006.
Houwitser
'nen Houwitser is e stök artillerie det wuuertj gebroek vanaaf d'n Ieëste Werreldkrieg. 'nen Houwitser is e wórpgesjöt det 't projectiel neet in 'ne rechte lien aafvuurtj, wie e knón, mer in 'n baan mit 'n krómming. Houwitsers kónne projectiele toet 30 km wied aafsjete. E veurbild van 'ne groeate, bekandjen houwitser is de Diekke Bertha.
d'n Houwitser is anen ènj vanne neugentieëndjen ieëf óntwikkeldj gewaore toet e waope womit de vieëndj vanaaf 'nen aafstandj kan waere besjaote. d'n Houwitser wuuertj veural ane begin van 'ne veldjslaag ingezatj. Snel-optrèkkendje aanvallendje legers kónne dore verdaejigers mit houwitsers waere gebombardeerdj, nag veurdet dees häör stèllinge höbbe betróch. Aanvallendj kónne houwitsers ouch waere gebroek veure stèllinge vanne vieëndj te besjete, veurdet zie toeten eigentliken aanval euvergaon.
'nen Houwitser haet 'ne rilletief korte luip of sjeetbuus (5 toet 15 kieër 't kaliber), wodoor de munjingssnelheid lieëg is. De lieëg munjingssnelheid rizzelteertj in 'n króm ballistische baan, wodoor 't aafgesjaote projectiel euver hinjernisse haer kan waere gesjaote. Houwitsers kónne vieënjlike troeppe vanaaf 'ne groeaten aafstandj besjete, euvere eige lienjes haer. E naodeil is det windjrichtig en windjsnelheid de baan kónne beïnvleuje, wodoor dit tuup aan gesjöt 'n aanzeenlike aafwieking haet. 'n Anger naodeil is det me döks gei drek zich haet op 't doel, wodoor me mót vertroewen oppe aanwiezinge van waornummers op kilomaeters aafstandj. Hiedoor koom 't in 't vergangene waal veur det me regelmaesig óngemèndj de eige troeppe besjoot door foutief (verstange) aanwiezinge.
Stichting Historische en Heemkundige Studies in en rond het Geuldal
De Stichting Historische en Heemkundige Studies in en rond het Geuldal is 'n sjtichting die zich bezig hèlt mèt 't oetgaeve van jaorbeuk, woa-in artikele en sjtudies sjtaon die handele euver lokaal en regionaal historie in Zuud-Limburg. De oprichting vong plaats op 25 april 1991 in Valkeberg.
Houwitser
'nen Houwitser is e temmelik groeat waope. Dore óngenewwigheid van 't waope mót de lajing zwaor zeen, det meistes 't gebroek van e faors kaliber inhèltj. Modern houwitsers waeren op pantserveurtuug geplaats, wobie de sjeetbus döks einveljig inne huuegdje es inne brèdje kan waere gerich; dit is anges es bie 't knón wo dit juus angesóm is.
Stichting Historische en Heemkundige Studies in en rond het Geuldal
Doel
De sjtichting haet es doel 't reigelmaotig oetgaeve van historische en heemkundige publicaties, veurnamelik betrèkking höbbende op 't Geuldal in Nederland en Belsj en de dao-aan grenzende gemeintes in 't sjtruimgebied van de Geul, en daonaeve 't bevordere van 't historisch onderzeuk op dat gebied, ein en ander in de meis ruum zin van 't woord.
Leiding
De sjtichting haet 'n besjtuur, 'n redactie en 'n adviescommissie
Jaorbeuk
Ederein kènt inteikene op 'n oetgaaf. 't Book is ouch te koup in de bookhandel. De 1e oetgaaf vong plaats in 1991.
Index
De index van alle jaorbeuk sjteit op hun eige website, gesorteerd op auteur []
1879
1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 1882 1879 (MDCCCLXXIX) waor e gewoen jaor wat begós op goonsdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|150px|[[Thomas Alva Edison|Edison mèt ènnige van zien gleujlampe (circa 1918)]]
Gebore
thumb|150px| Leon Trotsky, gebaore in 1879 thumb|150px| Paul Klee, gebaore in 1879
Jörgen Nilsen Schaumann, Zjweedse dermatoloog (gesjtórve 1953)
Gesjtórve
thumb|150px| Bernadette Soubirous, gesjtórve in 1879
Sprimont
thumb|right|Liegking van Sprimont in de provincie Luuk Sprimont ies 'n plaats en gemeinte in de Belzje provincie Luuk. De gemeinte haet 'n oppervlak van 74,28 km² en 't aantal inweunersj ies 14.147 (1 januari 2015). De deilgemeintes van Sprimont zint Dolembreux, Gomzé-Andoumont, Rouvreux en Louveigné. In de deilgemeinte Louveigné liek 't Mariabaevaartsoord Banneux. In Sprimont bevinge ziech groeves woa blauwe sjtein weurt gewonne.
Cambrium
thumb|[[Fossiel va inne trilobeet i Cambrisj gesjteente]] 't Cambrium is inne geologisje tiedpèrk die óngerdeel oetmakd va de era Paleozoïcum. De periode löp va 541 ± 1,0 bis 485,4 ± 1,9 meljoen joare geleje. 't Tiedpèrk is d'r ieësjte binne de era Paleozoïcum en weëd ópgevolgd durch 't Ordovicium. 't Woad Cambrium is vuur 't ieësj gevalle in 1835, toen de Britse wetesjapper Adam Sedgwick. Heë benumte 't gesjteente dat heë óngerzócht noa 't gebeed Cambria, de auw Romiense benaming vuur Wales (en durch de Welsje óch zoeë genömt: Cymru). I 't Cambrium woeëde óp groeëter sjaal de ieësjte mieëcellige dere gevörmt (de Metazoa). Doa vuur, i de era Ediacarium dat vilt ónger 't Proterozoïcum, besjtónge inkel zjwemme, meh óch al incellige (wie Heteronema medusae). I 't begin va 't Cambrium versjint zikker de helf va alle bekangde soarte (mieëcellig) leëve, oane (noasjpöarbare) vuurawwesj. Dit weëd aagedoed mit Cambrisje explosie. Plenter góf 't nag alling i water en alge woare talriek. Óp lank besjtónge inkel köame en bacterieje.
Durch de Cambrisje explosie óntsjtónge óch de ieësjte fossileerbare dere, mietstes mit kalkachtige sjaal. Óch trilobiete (en anger kreefachtige) woare vöalvuurkómmengd. Dit makd gesjteente oet 't Cambrium beëter te óngersjeie va awwer gesjteente. Pas in 1991 woeëd de persesie definitie va Cambrisj en awwer gesjteente, boete 't Fanerozoïcum (va Cambrium bis noe) aa de hank va gesjteente va 't Canadese eilank Newfoundland bepoald. 't Cambrium is óntsjtange noa 't öapebreke va 't superkontint Pannotia. Noard-Amerika en Europa mit Afrika zótte toen nag aaneen vas. Oet ieëder tiëde vóng er gebirgsvaawing plaatsj, oeë durch 't noa gebirgdes guëf mit Cambrisj gesjteente i Scandinavië, Groeët-Brittannië en aa d'r anger ziej ligke de bergkete va de Appalache en óch anger gesjteente aan de Amerikaansje oeëskös herinnere aa 't Cambrisj geologisj verleje. Óch i d'r Belsje Condroz en aa 't aangrénzengde, noardelige rank va de Ardenne kumt Cambrisj gesjteente aa d'r óppervlaak. Dit gebeed ligk aa de gréns mit 't jungere Massief va de Ardenne en d'r Eifel. Durchdat i 't sjpieër era va 't Devoon de naobei geleëge Ardenne óngerhevig woar aa gebirgsvaawing en d'r Condroz aa d'r anger kank al grénste aa 't nog groeëtere Cambrisje massief va Noardwes-Europa, koam 't ónger zölke drök te sjtoa, dat 't awwer Cambrisj gesjteente verticaal umhoeëg sjót. Zölke geologisje fermasies zint zildzaam in Europa.
Kaag en Braassem
frame|Ligking vaan Kaag en Braassem in Zuid-Holland Kaag en Braassem is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, tege de grens mèt Noord-Holland aon, mèt 't oppervlak vaan 72,28 km2 (daovaan 8,81 km2 water) en 25.349 inwoeners op 30 november 2008. De gemeinte besteit oet de dörpskerne Hoogmade, Kaag, Leimuiden, Nieuwe Wetering, Oud Ade, Oude Wetering, Rijnsaterwoude, Rijpwetering, Roelofarendsveen en Woubrugge. De gemeinte is op 1 januari 2009 oontstande oet 'n fusie vaan de gemeintes Alkemade en Jacobswoude en is geneump nao de Kagerplassen en 't Braassemermeer die binne de gemeintegrenze ligke. 't Is 'n typische Greun-Hartgemeinte mèt relatief väöl landbouw.
Gävle
Gävle is 'n Zweedse stad en gemèndje in 't landjsjap Gästrikland enne provinsje Gävleborgs län. 't Is zoeawaal de houfstad van die provinsje es ouch vanne gemèndje Gävle. De naam Gävle kintj ouch verwieze nao 't reveerke det dore stad struimp. De stad haw 68.700 inwoeaners in 2005 en haet 'n oppervlak van 4.179 hektaar; de gemèndje haet 'n oppervlakdje van 1.615,07 km² 'n bevoukingsdichheid van 57,5 luuj de km². Gävle ligk mènder es 200 km te naorje van Stockholm. Edersjaors inne kèrstied wuuertj in 't centrum 'ne groeate, streuje bók opgezatj: de Gävlebók. 't Is ouch haos tradiesje geworen óm dezen bók inne brandj te staeke. In 1446 woort de stad stadsrèchte verlieëndj door Christoffel III van Denemarke, wodoor 't ein vanne aadste stej van Norrlandj is. In 't vergangene waar 't 'n have wo väöl hout versjeep woort, meh noe is 't veurnamelik 'n opslaagplaats veur aersaolje. Gävle ligk ane Oeaszieë, ane mónjing van de reveerkes de Gävle, de Testebo en de Dalälven. 't Ligk oppe zèlfdje huuegdje es Helsingfors. 't Klimaat is vergeliekbaar mitte rès van Midde-Zwede: gemiddeldj -5 °C in jannewari en +17 °C in juli. Per jaor vèltj 's zoeaget 600 mm naerslaag.
Blekinge län
thumb|De ligking van Blekinge län in Zwede. Blekinge län is 'n provinsje in 't zuje van Zwede. Ze grèns ane provinsjes Skåne län, Kronobergs län en Kalmar län en ligk ane Oeaszieë. De provinsje vèltj same mit 't landjsjap Blekinge.
De houfstad is Karlskrona. 't Oppervlak bedruueg 2.941 km²; 0,7% van 't gans oppervlak van Zwede. Op 31 december 2005 haw Blekinge län volges de Statistiska Centralbyrån 150.696 inwoeaners.
Gemèndjes
In Blekinge län ligke de volgendje gemèndjes:
Struusechtige
thumb|'nen Elefantsvogel en 'ne struusvogel. De struusechtige (Letien: Struthioniformes) vörmen 'n orde van veugel wo de struusvogel allewiel d'n ènsigste nag laevendje saort is.
Signy-le-Petit
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
Struusechtige
Ieëre dach me det anger loupveugel wie de kiwi, d'n emoe, de rhea ennen elefantsvogel ouch toet dees orde huuerdje, mer oet nujer óngerzeuk bliek det neet 't val.
Signy-le-Petit
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 1.194 luuj op 'n oppervlaak van 38,72 veerkante kilometer en daomèt goof 't 30,84 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,6% de jaor.
John Breuilly
John Breuilly (31 oktober 1946) is 'ne Britsen historicus, 'ne politicoloog en 'ne professor dee ziech veural bezeg hilt mèt de ideeë vaan nationalisme en etniciteit aon de London School of Economics. Heer sjreef 't bekinde book Nationalism and the State in 1982.
Struusechtige
Taxonomie
De femielje Struthionidae guldj es synoniem.
Indeiling
Struthioniformes wuuert wiejer es volg ingedeildj:
John Breuilly
Breuilly heet lesgegeve aon de universiteite vaan Manchester (1972-1995) en Birmingham (1995-2004). In zienen tied in Manchester wèrke heer neet constant in 't Vereineg Keuninkriek mer ouch in Duitsland, aon de universiteite vaan Hambörg (1987-1988) en Bielefeld (1992-1993). Heer is allewijl 'ne professor vaan nationalisme en ethniciteit in Londe.