cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suezkenaal
't Belaank vaan 't kenaal is zier groet. Sjeper oet de noordeleke Atlantischen Oceaan móste vreuger um 't continent Afrika heenvare um de Indischen Oceaan te bereike, en aandersum. Sinds 't Suezkanaal besteit, is dit neet mie nudeg. Ouch kin me gans um Afrika heen vare umtot 't noe 'n los continent is. Door d'n hendeg touwgenomen umvaank vaan vrachsjeper is 't kenaal diverse kiere breier en deper gemaak.
't Kenaal woort tösse 1859 en 1869 gegrave, vooral door Franse oondernummers. Naotot Egypte gans oonaofhenkelek woort, dege de westerse len neet gere aofstand vaan hun rechte. Dit veurde in 1956 tot de Suezcrisis, boebij Israël, 't Vereineg Keuninkriek en Fraankriek Egypte binnevele um mie concessies te kriege. Pas jaore later zouw 't land de control euver zie kenaal gans trökkriege. In miert 2021 raakde 't kenaal geblokkeerd wie de Ever Given zijlings drin vas kaom te ligke.
't Kenaal is bezit vaan de Suez Canal Authority (SCA) vaan de Arabische Rippebliek Egypte.
1905
1902 - 1903 - 1904 - 1905 - 1906 - 1907 - 1908 1905 waor 'n gewoon jaor wat op zóndig begós oppe Gregoriaanse kalender. 't Waor 't jaor 1359 oppe Armeense kalender, 1902 – 1903 oppe Ethiopische kalender en 4606 – 4607 oppe Chinese kalender.
Moniaal
Moniale zint in de Katholieke kèrk vrouwelike kloasterlinge van ein bepaalde orde. Meistal zint 't sjlotzuustersj. Naodat zie 't noviciaat mèt good gevolg höbbe gevolg lègke ze de tiedelike gelofte van ermooj, zuverheid en gehuèrzaamheid aaf veur drie jaor. Daonao verbinge ze ziech, door de plechtige ièwige geloftes aaf te lègke, aan de reigel van de religieus gemeinsjap.
Sjlotzuustersj leve allein in dát gedeilte van 't kloaster, dat allein veur kloasterlinge toegankelik ies. Ze höbbe gein kóntak mèt de boetewaereld. Dispensatie ies allein meugelik door de Paus.
Nicotien
Nicotien is 'n organische verbinjing die in 'n rilletief hoeag concentratie veurkump inne toebaksplantj (Nicotiana tabacum) en ouch in gedruuegdje toebak. Nicotien is ein vanne veurnaamste oearzake vanne verslavendje, mer ouch de verduivendje wirking van rouke. Wen de stof is oetgewirk ónstaon óntwinningsversjiensele. De naam "nicotien" is aafgelèdj gewaore vanne Letiense naam vanne toebaksplantj. Dees plantj is geneump gewaore nao Jean Nicot. Nicotien woort veur 't ieës geïsoleerdj door twieë Duutsje sjemici, Wilhelm Heinrich Posselt en Karl Ludwig Reimann, in 1828. In 1895 woort de structuurformuul van nicotien bepaoldj door Adolf Pinner.
Baek (water)
thumb|300px| De Beëssebeëk in [[Zjwier ies 'n ziebaek van de Gelaenbaek ]] 'n Baek of beek ies 'n klein rivier of sjmaal sjtruimend water, woa se nog doorheen kèns loupe. V'r óndersjeie regebeke, sjtortbeke en sjtuufbeke. Door de samevloeing van innige beke óntsjteit 'n rivier, zoa-es de Maas en de Geul.
Nicotien
Nicotien kump neet allein veur in toebak, mer ouch in alderhenj aan plantje die toete nachsjaajfemielje (Solanaceae) behuuere, zowie tomate, aerpel en aubergines. Nicotien kump ouch veur inne blajer vanne cocaplantj (Erythroxylum coca).
Baek (water)
=Baeke in Nederlands Limburg en Belsj Limburg=
ziebaeke van de de Geul (Gäöl of Guuël)
thumb|300px|De [[Geul bie Geulem ]]
ziebaeke van de Gelaenbaek (Geleenbeek)
thumb|300px|de Sinzelbaach of [[Selzerbaek (Selzerbeek) bie Partei ]]
Portugeze
De oorsjprónk van de Portugeze besjteit oet meerder völker. Ze zeen 'n combinatie van de Keltische Iberiërs (Lusitane) en de Romeine. Wiejer höbbe väöl Portugeze genetisch matterjaal van de Naord-Afrikane en geuf 't sjpäör van de Feniciërs, de Grieke, de Puniërs, de Wèsgote en de Suebe.
Dao zeen zoget 10,4 miljoen Portugeze in Portugal. Boetedet geuf 't 'n grote bevolking Portugeze in Breziel, Angola, Mozambique, Kaapverdië, Macau en anger veurmalige Portugese kolonië. Ouch besjtaon grote immigrantegemeinsjappe in Frankriek, Luxembörg, Duitslandj, Zwitserlandj, de Vereinigde Sjtaote en Venezuela.
Lies van Duutsjtalige dichters
C - F
thumb|Johann Wolfgang von Goethe 180px|thumb|left|Heinrich Heine
Tiel
Stadsfuncties
Tiel is de groetste stad in de Betuwe en heet 'n verzörgingsfunctie binne de regio. 't Ligk aon spoerlijne nao Utrei, De Bos en Arnem, aon de A15 en aon de Betuwelijn. Dao zien e paar industrieterreine. 't Bekind jamfebrik "De Betuwe" is intösse verdwene, 't gief hei nog wel fruitveilinge.
Stadsgeziech
De binnestad vaan Tiel is in d'n oorlog hendeg besjaojeg meh in de jaore denao gooddeils gerestaureerd. Belangrieke gebouwe zien de Sint-Maartenskèrk mèt torie oet 1440 en de ouch laat-gotische Lutherse Kèrk. Dao is ouch e dobbel woenhoes oet 1525. Väöl börgerleke gebouwe stamme oet de achtiende iew, wie de ganse vèsmerret en de Groete Sociëteit (allebei 1789). 'n Klein modern bezeensweerdegheid is 't standbeeld vaan "Flipje vaan Tiel" op de merret.
Historie
Tiel is in de vreug middeliewe oontstande; 't gebeed is zelfs nog väöl langer bewoend. In 't jaor 1006 plunderde de Noormanne de stad. Ouch in dezen tied moot Tiel al e regionaol centrum gewees zien, dat örges in de daartiende iew stadsrechte kraog. Door de ligking in de vröchbaar Betuwe góng 't de stad iewelaank veur de wind, ouch es in ander deile vaan Nederland tegespood hiersde. In 't lèste jaor vaan d'n Twiede Wereldoorlog laog Tiel in de frontlinie: de stad waor in Duitse han, dewijl de Geallieerde aon d'n euverkant zaote. Heidoor leep de stad väöl oorlogssjaoj op; de ganse wijer jaore veerteg en viefteg waor me bezeg die te herstèlle. In 1956 woort de gemeinte Wadenoijen aon Tiel touwgevoog. Vaanaof de jaore zesteg kaome väöl nui stadsoetbreiinge.
Chênée
thumb|250px|De Vesder moond oet in de Ourthe in Chênée. Chênée (Waals: Tchinnêye) is 'n deilgemeinte vaan de Belzje stad Luik. 't Ligk aon de rechterkant vaan de Maos, zoeget drei kilometer zuidoostelek vaan 't centrum. Bij Chênée moond de Vesder oet in de Ourthe, die eve later zelf weer mèt de Maos samekump.
Chênée hoort tot 1266 bij 't baljouwsjap vaan Jupille, meh kaom dat jaor oonder 't prinsbisdom Luik, boe 't tot 't ind vaan 't Ancien Régime bij bleef. Tot 1977 waor 't 'n zelfstendege gemeinte.
Naom
De naom Chênée kump aof vaan 't Frans woord chênaie, dat eik beteikent. De verbinding lègk me gemekeleker wienie me 't waope vaan de deilgemeinte zuut, mèt dao-op drei roete die de blaajer vaan 'nen eik weergeve.
Abon
't Abon is 'n Niger-Congospraok die gekaldj wuuertj inne Taraba-staot in Nigeria. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 1.000 luuj (1973) en haet de ISO 639-3 code abo.
Anger name veur 't Abon zeen Abõ, Abong en Ba'ban.
Mergelland
Mergelland ies de naam van de landsjtreek die euvereinkump mèt 't heuvelland in Zuud Limburg, ouch waal krietland geneump. De naam ies neet gans correct. In de geologie weurt de term mergel gebruukt veur sjtein dae miè klei bevat. In Zuud-Limburg kump 't woord mergel van 't werkwoord mergele, dat besjtruie mèt fiene kalk beteikent. Dit um 't land vröchbaar te make. De grónd ies oetgemergeld es 'r kalk nuèdig haet. Mergel ies ouch de naam veur de zachte roumgaele kalkzandsjtein, dae hie gedolve weurt. Dae mergel weurt gedolve in groeves en mergelgrotte.
Kriet of mergel ies de sjtein dae ziech in de kriettied gevörmp haet op de baom en aan de rand van de krietziè. De mergel dae bie Mestreech gevónge weurt hèt Mestreechs kriet. Daovan weure mergelblokke gezaegd um hoezer van te boewe. Ouch de Subermergel ies van gooj boewkwaliteit. 't Gulpesj kriet, dat in de buurt van Gulpe aan de oppervlakte kump ies heller en brokkeliger. Dae ies neet gesjiek um mèt te boewe. Deze kalksjtein weurt gebruuk um kalk van te brenne. Kalkoves liegke bv aan de Pötberg en in de Subergröbbe bie Sub. Van de Gulpesje kalk weurt ouch cement gemaakt. De 1e Nederlandse cementfabriek (ENCI) ies begoes in Viele en in 1925 verplaats nao de Sint-Pietersberg in Mestreech. Van belang waor hie 't transportmiedel van de Maas um de cement te verveure. Bie 't Roeët liek ouch 'n mergelaafgraving veur de cementindustrie. In de buurt van Kunder weurt 'n heller soort kalksjtein gevónge, de zoageneumde Kundersjtein of Krawbiker sjtein. Deze sjtein kènt neet gezaeg weure.
Grotte, groeves en kalksjtein
Plaatse woa deze kalksjtein gewónne weurt heisje groeves of grotte. De Limburger zaet: "De mergel kump oet de berg". Hae neumde deze dan ouch bergsjtein. Veurbeelde: Heimansgroeve, Groeve Blankeberg, Groeve Sjièpersjberg, Pötberg, Kunderberg, Vrakelberg, groeve Keuteberg, groeve Bemelerberg, Suberberg, Sint-Pietersberg, Däölkesberg en Sjaatsberg, Valkeberg, Geulemerberg, Kannerberg. Mergelgrotte, die ge-eupend zint veur publiek bevinge zich in Valkeberg (Gemeintegrot, Fluwelegrot), Sub (Suberberg), Geulem (Geulemergroeve), Sint-Pieter en Neerkan.
Verdedigingsforte
Ter verdediging in tied van oorlog zint d'r in en op de mergelberg diverse forte geboewd. Veurbeelde zint de St. Pietersberg: fort St. Pieter (oet 1701) bie 't dörp Sint-Pieter en 't fort Eben-Emael (oet ca 1932) in Eben-Emael op 't Belsj.
Wienboew
De lètste jaore zint op de kalkrieke hellinge diverse wiengaarde aangelag. Veural wiete wien weurt geproduceerd.
Mergellandsjaop
't Mergellandsjaop ies 'n sjaop, dat gefok weurt in 't Mergelland. Bieveurbeeld op Ièperhei haet De Schaapskooi 'ne herder in deens, dae mèt zien kud sjäöp de hei op geit en op dees meneer 't typische landsjap ouch in sjtand hèlt. Op dees sjaopeboerderie weurt ouch 't zgn. Geuldallemke gefok.
Kalkwei
'n Kalkwei is 'n besjermp, klein landsjapselement in 't mergelland.
Karstversjiensele
Sommige landsjapselemente zint karstversjiensele.
Olivier Messiaen
Olivier Eugène Charles Prosper Messiaen (Avignon, 10 december 1908 - Clichy, 27 aprèl 1992) waor 'ne Franse componis, pianis en organis. Heer woort gebore es zoon vaan 'ne professor en 'n diechteres. Al op èlfjaorege leeftied góng heer nao 't Paries conservatorium, iers es student piano en slaagwerk, later örgel (bij Marcel Dupré) en compositie (bij Paul Dukas). Vaanaof de jaore 1930 deeg 'r vaan ziech spreke door gans origineel en tege d'n tiedgeis ingoond werk, wat ziech kinmerk door bezunder, dèks zelf oetgevoonde toenlèdders, oonregelmaotege ritmes (oontliend aon oonder mie de gregoriaanse gezaange en oetheimse meziek) en 't incorporere vaan vogelzaank. Ouch getuige de werke vaan 'nen depe zin veur 't religieuze; Messiaen waor zie gans leve 'ne bekinnende katheliek. Kort nao d'n Twiede Wereldoorlog heel heer ziech bezig mèt extreem modern en gereguleerde werke die aon de basis zouwe stoon vaan 't serialisme; zoedoende kaom heer in 't centrum vaan d'n Europesen avant-garde te stoon en verzaomelde heer diverse aonkoumende componiste um ziech. Allewel tot dit häöm tot eine vaan de invloodriekste componiste oet d'n twintegsten iew maak, kierde heer ziech vrij snel vaan deze stijl aof. Heer bleef zie gans leve productief; zie later werk weurt, zoe good wie zien iedert, hoeg aongeslage.
Vikna
De gemeintecode is 1750.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Nord-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
De Heeg
thumb|right|Ligking vaan De Heeg De Heeg is 'n wiek vaan Mestreech, in 't zuidooste vaan de stad. Ze is gebouwd in de jaore '70 en '80 vaan de veurege iew.
De wiek besteit groetendeils oet liegbouwwoeninge verdeild euver woenerve. De sporadische hoegbouw is euver 't algemein neet hoeger es 4 verdepinge, allein bij 't winkelcentrum Roserije en aon de Welsdaal stoon hoeger gebouwe. Groofeweg is de wiek in drei deile te betrachte: de straote die eindege op haag (de Hage), de straote die eindege op borg (de Borge) en de straote die eindege op daal (de Dale).
De wiek heet 'n eige sjötterij, die ouch De Heeg hèt. De vastelaovendsvereiniging vaan de wiek hèt De Kribbebieters. Weijer gaof 't 'n voetbalvereiniging, VV De Heeg, die woort evels op 30 juni 2017 opgeheve.
In de buurt ligk de toremeule van Groonsveld.
Beer
thumb|'n Collectie bere Beer is 'ne zwak-alcoholische, gazeuzen draank, dee verkrege weurt door fermentatie vaan geerstemaajt, mèt tòwvooging vaan water en hop. D'n draank is liech bitter vaan smaak en miestal geel vaan kleur, mèt liechter en duusterder variaties. Beer weurt väöl gedroonke en liet ziech veural associëre mèt manslui, mèt fieskes en mèt de sociaal klasse vaan "gewoen lui". In Limburg weurt väöl beer gebrouwd.
Historie
D'n ajdste bekinden draank oet gefermenteerd graon is in Israël gevoonde. De voondste stamme vaan 13.000 jaor geleie en weure touwgesjreve aon de Natufische cultuur. Beerachtige draanke vaan 7000 jaor aajd heet me in Iran gevoonde, neve ouch reste vaan wien. E plakkaot vaan 6000 jaor aajd oet Mesopotamië tuint lui die mèt e reetsje oet 'ne groete koomp drinke; me vermoed tot dit beer is. Ouch in 't Gilgamesj-epos kump beer veur. Vaanwege 't spontaan ontstoon vaan fermentatiesappe meint me tot mier volker onaofhaankelek vaanein 't beer höbbe oetgevoonde. 't Kaom in eeder geval ouch in 't aajd Europa veur. De mieste volker kóste beer, meh de Grieke zaoge 't es barbaars en priffereerde wien. Wie de Romeinse cultuur vergrieks woort lete ouch zij 't beer valle. De Latiense naom is cervisia, de Griekse zython.
In de middeliewe bleef me in de Germaanssprekende streke beer drinke. De formule vaan 't beer veranderde ouch laankzemaon, umtot allein gegis geerstemaajt 'ne te bittere smaak heet. Zoe woort kruie d'r aon tòwgevoog, en op 't leste in de Middeliewe woort de hop debei gedoon. 't Middeliews beer versjèlde nog sterk vaan 't eus, doortot mier oongegisde stoffe d'r in zaote waor 't voedzaam en minder alcoholisch. Dit beer woort in de stei door de ganse bevolking - ouch vroului en kinder - gedroonke, umtot 't water oet de stadsgrachte neet te drinke waor en ouch pómpe gein zuuver water lieverde; beer waor hygiënischer umtot 't gekook woort en alcohol bevat.
Brouwperces
Beer moot um ziene alcohol te kriege fermentere; daoveur is de presentie vaan sókker nudig. In 't gebruukde geers zit wieneg sókker; daorum weurt mèt ander percesse iers 't zètmeel in sokker umgezat. Me verdeilt 't gans proces in drei fases: 't majte, 't brouwe en 't fermentere
Brouwe
Allewel tot brouwe ouch d'n tèrm veur beer make in 't algemein is geve beerbrouwers heimèt specifiek 't middeperces vaan 't beermake aon. De gepeersde korrele weure noe gesjroet: nog mie geplet, zoetot 't kaf vaan 't kore gesjeie kin weure. Dit meel heet me nuudig. 't Is inmiddels behuurlek enzymeriek door 't majte. Noe weurt 't meel mèt water vermingk en begint 't majsje: 't weurt in stappe steeds mie verwermp. Daodoor goon de enzyme, die 't zètmeel in sókker umzètte, wèrke. 't Rizzeltaot weurt daonao gefiltreerd; 't residu hèt bostel, 't filtraot hèt wort. Me speult nao 't filtrere de ketels nog ins nao, veur ouch de plekkende sókker nog te kinne gebruke.
Fermentere
De wort weurt vervolges bewèrk mèt gis-celle, eincellig plantaardege organismes die sókker in alcohol umzètte. 't Fermentere verlöp in stappe. 't Beer vaan nao de ierste fermentatie hèt joonkbeer en heet rilletief wieneg smaak, alcohol en koolzoer. 't Beer moot gemeinlik naogiste; gemeinlik gebäört dit op 't vaat (lagerbeer), soms moot beer op de fles naogiste. De beersoort Lambiek fermeteert spontaan.
Soorte beer
De bere valle in drei hoofsoorte oeterein: 't lagerbeer, 't ale en 't lambiek.
Ale waor oersprunkelek 'n Ingels synoniem veur beer mer sleit dao noe op de beersoort die me es typisch Ingels zuut: duuster vaan kleur en zwoer vaan smaak, umtot 't minder wiedgaond gegis is. In vreuger tije woort dit beer in gans Europa gedroonke.
Lambiek is beer wat wel geers gebruuk. In die geers zitte de giscelle al opgesloote, te deil temeenste. 't Beer smaak get zoer. Umtot me de geers in de negentiende iew begós te cultivere koum de smaak vaan al 't beer daobij in de beurt.
Bekaande mengdraanke mèt beer
Sjoes, e vlemke, e sneewitje (7-up mèt e bietje pils) en 'ne spoetnik (cola mèt get beer) zeunt in Limburg bekaande mengdraanke.
Vröchbaar Króm
De Vröchbaar Króm of Vröchbaar Halfmaon (veural bekèndj óngeren Ingelse naam: Fertile Crescent) is 'n streek inne vorm van 'n króm of ziekkel wo, in vergelieking mitte ómringendje gebiede, väöl vochtig en vröchbaar landj. 't Gebied is 't gebied in Wès-Azië wo dees kènmirker aanwaezig wore, esouch in Afrika: de vallei en delta vanne Niel.
Dit gebied steitj bekèndj es ei vanne gebiede wo es ieëste kómplekse besjavingen óntstinge, wie Aad-Egypte, Mesopotamië enne Levant (Syrië).
Taolverandering
Taolverandering is in de historische taolweitesjap de menier woerop taole mèt d'n tied verandere op de gebiede vaan häör grammair, morfologie, syntaxis en semantiek. Taolverandering heet in alle levende taole op eder moment plaots. De studie vaan al dees versjiensele weurt "diachroon taolkunde" geneump. De diachroon taolkunde weurt es zodanig oondersjeie vaan de "synchroon taolkunde".
Taolverandering en sociolinguïstiek
De sociolinguïste Jennifer Coates heet 't versjiensel es volgt besjrieve: "Taolverandering heet plaotsgevonde es 'n nuuje standaardvörm wat binne 'n taolgemeinsjap ierst door 'ne subgroep gebroekt woort is euvergenome door de ander lede van dae gemeinsjap en es algemeine norm geaccepteerd".
Lambert Lombard
Lambert Lombard (Luuk, 1505/6 – 1566) waor 'ne renaissancesjilder, architekt en humanist. E waor 'ne keunstenaer dae zich naeve de sjèlderkunst en de architectuur ooch bezig hoolt mèt archeologie, literatuur, mythologie en numismatiek.
Dominique Lampson redigeerde de in 1565 oetgebrachte biografie va Lombard Lamberti Lombardi apud Eburones pictoris celebemimi. Ooch waoërt Lombard opgenaome in Lampsons Pictorum aliquot celebrium Germania inferioris effigies. Lampson makde bie 23 gegraveerde portrette van beroemde sjèlders 'n gedich dat handelde över 'n hoofdwaerk of över 't laeve van d'r keunstenaer.
Waerk
thumb|right|400px|De Vestaalse maagd Claudia Quinta trèkt 't sjip mèt de modergodin Cybele an land. Kèrk Stokrooie. Oet de reeks [[Vrowwe die doge.]] Z'n belangriekste sjilderwaerke zeunt: Ooch:
Mieë wie doezend tekeninge en sjetse van häöm zeunt bewaard.
Belangriekse waerke es architekt: In 2006 waoërt in Luuk bie gelegenheid van d'r 500e verjäördaag van z'n gebaoërte 'n tentoonsjtèlling gehaowe oonder 't paeëtersjap van de UNESCO. De 4 sjilderieje oet d'r Abdij van Herkenrode, Vrowwe die doge waore dao väör 't örsj saer d'r 18e ieëuw wer biejèègebrach mèt de veer oet versjèjje Luukse musea. Ze waoërte daoväör grondige gerestaureerd. Pas in 1981 how me ze herkaand es waerke va Lombard.
Bibliografie
Lambert Lombard, Peintre de la Renaissance, Liège 1505/06-1566.
Nummer van de revue Scientia Artist, uitgegeven door het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium Brussel, 2006, 534 p.
Bómmerig
thumb|133px|left|[[bakhoes in vakwerk in Bómmerig. foto jaore 80]] Bómmerig (Nederlands: Bommerig) ies 'n buurtsjap van Mechele in de gemeinte Gulpe-Wittem in 't heuvelland van Zuud Limburg. In de 16e ièw weurt 't Bamberg geneump. Bam zou 'n verbastering zin van ban, dat same mèt berg de aan de gemeinsjap toebehuèrende berg zou beteikene. 't Woord berg in de naam wies op de heuvelechtige situering, hie bove de Geul en de Klitserbeek.
't Gehuch, gelege aan de weeg van Mechele nao Camerig, besjteit oet óngevaer 40 häöf en hoezer mèt 110 inweunersj. Diverse daovan zint in vakwerk opgetrokke. 'n Gedeilte haet noe vakantiebesjtumming.
Tege de Elzetterbösj ('n gedeilte van de Vielenerbösj (Nederlands: Vijlenerbos) liek 'n geboew, dat oats 'n kloaster van de patersj Redemptoriste en hoes van de Emmaus-bewaeging ies gewaes.
1907
1904 - 1905 - 1906 - 1907 - 1908 - 1909 - 1910 1907 (MCMVII) waor 'n gewoean jaor wat begós op 'nen daensdag oppe Gregoriaanse kalender. 't Is 't jaor 1361 oppe Armeense kalender, 1904 – 1905 oppe Ethiopische kalender en 4608 – 4609 oppe Chinese kalender.
Asturiaans
't Asturiaans is 'n Roemaanse taol die op 't Iberisch haafeilaand gesproke weurt in de Spaonse provincies Asturië gebeed.'t Steit tösse 't Castiliaans en 't Portugees in; 't liekent evels 't meist op 't Castiliaans. De taol is oonder 't fascistsich rezjiem vaan Francisco Franco stèrk oonderdrök en weurt mèt oetsterve bedreig. Sins oongeveer 1980 beleef de taol 'ne revival; of dee op tied gekoume is, weurt betwis.
De IOMTBM of AIDLCM haat zich bie de resolutie va Marseille va 18/19 november 2006 och uvver diz minderheed en hun taal oetgesjpraoëke.
Euverem
Euverem kènt zin:
1908
1905 - 1906 - 1907 - 1908 - 1909 - 1910 - 1911 1908 (MCMVIII) waor 'n sjrikkeljaor wat begós op 'ne goonsdag oppe Gregoriaanse kalender. 't Is 't jaor 1362 oppe Armeense kalender, 1905 – 1906 oppe Ethiopische kalender en 4609 – 4610 oppe Chinese kalender.
Os Moddersproak
Os Moddersproak is 'n sjtichting van d'r neerlandicus Jean Frins oet Landgraaf. Frins publiceerde in 2005 z'n sjtudie uvver wat Ad Welschen 'n jaor later 't Driejlandelimburgs genump haat : de sjtrieëktaal van 't Driejlandgebied (Zuidoost Limburg, de regio Aoke en 't aangrenzende deel va Belsj n.l. va g'ne Blieberig bies Raore en va Hommerig bies Eupe). Op z'n laezinge c.q. oonderzeuksmomaente wert Frings begeleid dör Lei Heijenrath, besjtuurslid va Veldeke Limburg en lid van d'r Raod veur 't Limburgs. Frins haat 'ne bezoondere zinsboew oontdèkt in dizze regio dae neet gebroekd wert en och neet mäögelek is in de sjtandaardtale, 't Nederlands, 't Duutsj of 't Fraans. Oet beväörbeeld de constructie Dae sjnuuts èt zich good dör keender makt e óp dat 't hie öm 'n ègesstjendige taal zów goeë. (kiek ooch: baar (etymologie))
Website
De website van Os Moddersjproak neumt 't Drielandelimburgs 'n volkstaal. De site bevat artikele in driej zogenaamde kultuur- of officieel tale in dit gebied, n.l. 't Nederlands, 't Duutsj en 't Fraans.
Drielandetaalfestival
Frins is d'r initiator van 'n Drielandefestival, 'n programma vool mèt zaank, muziek, poëzie en verhaole, oeëbie èèderèè z'n èège dialek gebroekt.
D'r naam van de Sjtichting
't Taalgebied van 't Driejlandelimburgs liegkt ten ooste van de isoglosse de Panninger linie (Goossens). Ten ooste van die lijn verendert de s- an 'n begin van 'n waoërd in 'n sj-. Bie samesjtèllinge va wäörd, oeëdör 'n waoërd beginnend mèt sj- neet mie vöraan sjtèèt, blieft de sj- behaowe. Och de oa in sproak sjtèèt hie neet op z'n plaatsj. In 't Driejlandegebied zaet me Os Moddersjpraok, zoonder naosjlaag in de ao.
Blieberig
thumb|right|Liegking van Blieberig in de provincie Luuk Blieberig of Plombières (Limburgs en Platduutsj: Blieberig; Nederlands: Bleiberg; Duutsj: Bleyberg of Bleiberg; Welsj: Blîbère) ies 'n gemeinte in de Belzje provincie Luuk, arrondissement Verviers. De gemeinte haet 'n oppervlak van 53,17 km² en haet 9500 inweunersj. Ze ies in 1975 óntsjtange door samevoging van de gemeintes Gemmenich, Homburg, Montzen, Moresnet en Sippenaeken. Saer begin 2007 is Thierry Wimmer (22 jaor) börgemeister van Blieberig en daomèt is hae de jóngste börgemeister van Belsj.
Etymologie van de plaatsnaam
Internationaal beteikent Plombières tutti-frutti m.a.w. allerlei vröchte, of in 't geval van dees sjtreek, allerlei tale bie-ein. Zuug Menu.
Vrowwebewaeging
'n Vrowwerechvörvechster is 'n benaming vör 'n mètsjtrijdster van de Owwer Vrowwebewaeging (1848-1933). Vör de mètsjtanders in de Nuuj Vrowwebewaeging van de jaore '60 wert d'r naam Feministe gebroekd.
Michael Jackson
thumb|Jackson in 2003 Michael Joseph Jackson (Gary, Indiana, 29 augustus 1958 - Los Angeles, 25 juni 2009) waor 'nen Amerikaanse popzenger, songwriter, danser, en producent. Heer begós zien carrière in de jaore zèsteg bij Motown en woort in de jaore tachteg ein vaan de meis geleefde popstare aller tije. Ziene plateverkoup is oongewoen hoeg en zienen excentrieke levesstijl waor alum bekind. Zoewel bij leve es nao zienen doed gaof 't controverse roond diverse geröchte roond zie kindermisbruuk; besjöldeginge daovaan zien noets beweze. Zien bijnaome waore de King of Pop en Wacko Jacko.
Biografie
Jackson woort in 1958 gebore es vijfde zoon vaan Joseph Jackson en Katherine Jackson. De femilie zouw oeteindelek oet nege kinder goon bestoon. Zien ma waor Jehova's getuige, en de kinder woorte ouch zoe opgetrokke. Tot 1987 hoort Michael formeel tot dees gemeinsjap. Michael Jackson vertèlde later tot z'ne pa häöm en zien breurs en zusters zwoer mishandelde. Al vreug trooj heer op mèt zien breurs oonder de naom The Jackson Five, op las vaan ziene pa, en in 1968 weure de vijf door Diana Ross, coryfee vaan de zwarte muziek, oontdek. In 1971 geit 'r e paar jaor laank solo; later nump heer 'n filmrol aon. Naotot heer in 1979 zien carrièr nui opnump geit 't hel, zoewel artistiek es commercieel. Zien albums verkoupe beter es die vaan welken arties daan ouch, en heer weurt vaan hoeg tot lieg gepreze um zien gooj combinatie vaan commercie en kwaliteit. Evels raak heer door zienen extreme riekdom geïsoleerd en es heer in 1986 alle rechte vaan de Beatles opköp verleert heer de vrundsjap mèt Paul McCartney en Yoko Ono. In 1988 köp heer e groet stök groond wat heer es kinderparadies inriech en Neverland duip. Heer zelf meint tot heer in zien jäög 't kind-zien heet mote misse en dat noe in wèlt hole. Ouch oonderhèlt 'r vaanaof deen tied ummer vrundsjappe mèt kinder, en liet heer dèks (doed)kraanke keender nao zie landgood koume.
In 1993 besjöldeg 'ne jong Jackson devaan häöm seksueel misbruuk te höbbe; 't proces weurt nao 'n sjikking aofgebroke. In 2004 koume mierdere kinder en hun awwers mèt besjöldeginge vaan aonranding; de rechszaak eindeg op 14 juni 2005 mèt unaniem vrijspraak door de jury. Jackson heet intösse 'n sjöld vaan mie es 200 miljoen dollar opgebouwd.
Doed
Op 25 juni 2009 kaom Jackson um 't leve door 'nen hartstèlstand. Zienen doed kaom veur de boetewereld compleet oonverwach: 'n oetgebreide concertserie stoont zjus veur de deur. De sjöld woort gelag bij Jackson ziene privédokter Conrad Murray. Murray had häöm d'n tied daoveur diverse zwoer slaopmiddele veurgesjreve, en Jackson zien acute doedsoerzaak waor 'nen euverdosis propofol. D'n dokter woort aongeklaag veur doed door sjöld, boe heer op 7 november 2011 sjöldeg aon woort bevonde. Murray woort veroerdeild tot veer jaor gevaangenis; um good gedraag woort heer in 2013 vrijgelaote.
Leaving Neverland
Ouch nao de vrijspraok bleve vaan diverse kante besjöldeginge vaan kindermisbruuk koume. Begin 2019 kaom de documentaire Leaving Neverland oet, boe-in twie manslui, Wade Robson en James Safechuck, beweerde tot ze es keend op Neverland waore misbruuk. Väöl lui raakde euvertuig door de documentaire; diverse radiozenders weigerde d'n tied daonao Jackson ziene meziek oet te zende of wouwe 'm allein ingekaderd drejje. Aandere meinde tot de filmmekers al te einzijeg 'ne kant hadde gekoze en weze trop tot ieder oonderzeuk nao Jackson zien pedoseksualiteit al boetegewoen groondeg waor verloupe en niks had opgelieverd.
Blieberig
Ónderwies en taal
Saer innige jaore weurt ónderwies in 't Frans meh ouch 'n taalbad of immersion veur 't Duutsj aangeboje. Daoneve were, saer 2007, in dees gemeinte ouch lèsse um 't Plat te lère sjrieve en kalle verzörg.
Kerne
thumb|right|300px|De natuursjteine Kèrk van Blieberig (dörp)
Hypercorrectie
'n Hypercorrectie is 'ne term oet de taalkunde en verwiest nao 't volgende versjiensel. Taalfaote, die oontsjteunt oet 'ne angs um faote te make of umdat me gewènd is dat 'ne bepaalde klaank in 't Nederlands, in 't plat (bekaans) ummer ene bepaalde ander klaank haat. Daodör geet me soms regels hantere oet, es ten oonrechte es analoog veroondersjtèlde, gevalle. 't Versjiensel dèèd zich väör, zoewaal bie L1-sjpraeëkers es wie bie sjpraeëkers van 'n twiede of volgende taal.
Interlaced scanning
De reje veur deze kónstruksie is det in de begintiejen van de kiekkes de illektroneka sumpel neet sjnel genog waas om 50 moal per sekónd ein volsjtendig bildj te verknoeze. Mit interlacing (of interliniering) wurd de wieväölheid bildjinfermasie gesjeije.
Sommige kiekkes 'onthaajen' ein half frame om `t vervolges, samen mit `t volgendje halve frame als gans op `t sjirm te teikenen. In det geval kumpt der nog sjteeds 25 moal per sekónd ein geheel nuuj frame biej de kiekkas binnen (`t normale PAL sein) maar wurd `t geknipper teagegegaan door de tweej frames samen te sjtèlle en als gans frame in ein keer te teikene.
Wanneer `t ganse bildj in ein keer geteikenend wurd, dan sjpraeken wer van Progressive scan. Computers genenere beeldjen die progressive zeen en vaak auch ein veul hogere verversingsjnelheid hubben (100 Hz of meer). `t Bildj is den rustiger en minder vermeujend om noa te kieke.
Moderne kiekkes zoals LCD (Liquid Crystal Display), plasmasjerm of RPTV (Rear Projection TV) zeen immer progressive en hubben illektroneka aan board om de frames samen te sjtèlle. Ein gevolg van `t samesjtèlle van tweej interlaced frames kin zeen det der een zoegenaamp 'kam effect' ontsjteit. Dit kump doordet der biej ein beweagend bildj versjillen zeen tusse de tweej frames. Der waere dan tweej frames samegesjtèld die in tied 1/25e van ein sekónde versjillen. Dit resulteerjt in tweej versjillende memèntopname in ein bildj. Hiejveur mot de kiekkas kómpensere. Dit numt men deinterlacing.
Haersjtraot
thumb|250px|right|Krusing in Haersjtraot mèt waeg[[kruus ]] Haersjtraot, of Hièrewaeg (Nederlands Heerstraat) is 'n gehuch vlakbie Iezere in de gemeinte Valkeberg aan de Geul op e plateau in Zuud-Limburg. Kómmende vanoet Mergraote, de Iezere waeg, langs de Lammerdel, nao Haersjtraot (en wiejer via Sub nao Valkeberg), ligke hie de häöf en hoezer langs 'ne hièle ouwe verbingingswaeg. De naam geuf dat aan: de sjtraot van de hièr, in vreuger jaore hièrbaan geneump. In de buurt zouwe Romeinse urne zin opgegrave.
De nederzètting weurt doorkruus door 'n paar haol waeg. Op de sjplitsinge sjtaon waegkruzer. Eine van dees waeg is 'ne andere ouwe verbingingswaeg van Mestreech euver Bemele, Gastes nao Sjuèlder en Gulpe. Ein boerderie op 't kruuspunt is geboewd van mergel aafgewisseld mèt baksjteine heuk en lieste. Same mèt Iezere wone d'r 330 luuj in 2002.
In Haersjtraot zint de breursj Huub, Jan en Ger Harings gebaore, alledriej in hunne tied bekinde fietsrennersj.
Ape
Taxonomie
Sinds 'n aontal jaore zien biologe 't oonderein ins tot de spookdierkes, wie bove al gezag, relatief ing verwant zien aon de ape, en tot de aander haafape (Strepsirrhini geneump) dao wijer vaanaof stoon. Ouch de indeiling vaan de ape oonderling gief neet al te väöl probleme mie. Umtot 't hei de mins en zien ingste verwante betröf, is dit taxon oetveureg bestudeerd, zoetot zoewel de bouw wie 't DNA en de fossiel historie good bekind zien. Hèlt me rekening mèt alle tösseligkende niveaus, daan umvatte de ape dees femilies:
1626
1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 1629 thumb|right|200px|Nurhaci, de eësjte Qing keizer
Gesjtórve
thumb|right|150px| Willebrord Snel van Royen (Snellius), gesjtórve in 1626
West Maas en Waal
frame|Ligking vaan West Maas en Waal in Gelderland West Maas en Waal is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in 't Land vaan Maos en Waal, mèt 'n oppervlak vaan 85,15 km2 (daovaan 7,70 km2 water) en (per 1 januari 2007) 18.255 inwoeners. De gemeinte besteit oet de kerne Alphen, Altforst, Appeltern, Beneden-Leeuwen, Boven-Leeuwen, Dreumel, Maasbommel en Wamel. 't Raodhoes steit in Beneden-Leeuwen.
West Maas en Waal is 'n hiel lendeleke gemeinte, relatief geïsoleerd en neet erg toeristisch. De landbouw speult hei nog altied 'n belaangrieke rol. De gemeinte oontstoont in 1984 oet 'n fusie vaan Appeltern en Wamel. Tot 1985 hètde ze Wamel.
Amay
thumb|right|Liegking van Amay in de provincie Luuk Amay ies 'n plaats en gemeinte in 't arrendissement Huy in de Belzje provincie Luuk. De gemeinte haet 'n oppervlak van 27,61 km² en haet 14.368 inweunersj (2020).
thumb|250px|left|Sarcofaag van de heilige Oda
Kerne
thumb|right|250px|Kèrk van Amay De kerne, dörper en gehuchte van de gemeinte zint: Amay, Jehay, Ampsin, Flône, Ombret, Gerbehaye en Mâle Gueule
Fidel Castro
thumb|200px|Fidel Castro, 2003 Fidel Alejandro Castro Ruz ( audio) (Biran, allewijl provincie Holguín, 13 augustus 1926 - Havana, 25 november 2016) waor vaan 1959 tot 2008 de machhöbber vaan Cuba en vervölde dees positie sinds 1976 es president. De communis Castro kaom aon de mach nao 'n revolutie tege de rechsen dictator Fulgencio Batista en heet sinds deen tied es dictator 'n otoritair rezjiem geveurd. Door de kortbijheid vaan de Vereinegde Staote kaom heer irnsteg mèt dit land in conflik, wat tot e handelsembargo leide.
Jäög
Fidel Castro woort, wie zien breurs Ramón en Raúl en zien drei zösters Angela, Juanita en Emma, gebore es oonech keend vaan sókkerplanter Ángel Castro y Argiz en hoeshèlderse Nina Ruz Gonzalez. Zien awwers trojde later wie Fidel vieftien jaor aajd waor en twie jaor later erkinde de pa häöm per akte. Roond dezen tied naom 'r ziech de naom Alejandro, nao Alexander de Groete, aon. 'n Bezoonderheid (boe heer door zien klasgenoete um geplaog woort) is wijer tot 'r pas mèt ach jaore geduip woort.
Castro waor 'ne begaafde lierling, dee ziech evels mie veur sport es veur studie interseerde. In 1945 góng 'r mèt e diploma vaan 't Jezuïetecolleesj aof en begós heer aon de Universiteit vaan Havana te studere.
Vreug politieke carrièr
Castro waor vaanaof de opriechting in 1947 lid vaan de jäögaofdeiling Juventud Revolucionaria vaan de Cubaanse Volkspartij, die häöm veur de verkezinge vaan 1952 kandideerde. Dees verkezinge gónge evels neet door, umtot Fulgencio Batista um de mach te behawwe teväöre 'ne coup gepleeg had. Castro perbeerde noe zelf door 'ne coup Batista eweg te jaoge; dees poging, gedoon op 26 juli 1953, woort verhinderd door de armee. Oondanks 't oetdrökkelek bevel vaan d'n dictator um alle deilnummers mètein doed te sjete en neet te arrestere woort Castro in leve gelaote en opgepak. In oktober dat jaor woort 'r tot 15 jaor straofhoes op 't eilendsje Isla de Pinos (noe Isla de la Juventud) veroordeild. Tijens zie percès spraok heer de bekinde wäörd La historia me absolverá! ("de historie zal miech vrijspreke!"). Oonder zwoeren drök vaan de bevolking woort Fidel op 12 juni 1955 al amnestie gegeund.
In juli trok heer nao Mexico, um dao zien revolutie wijer veur te bereie. Zie klei guerillaleger woort getraind door de Spaonse generaol Alberto Bayo, dee oet Spaanje gevlöch waor veur 't rezjiem vaan Francisco Franco wie zien Republikeinse factie verloer had. Dao in Mexico trof 'r ouch Ernesto "Che" Guevara. Ind 1956 al meinde Castro 't leger good genoog getraind um nao Cuba trök te goon, boe ze op 2 december aonkaome en direk hun guerilla begóste. Nao twie jaor strijd mós Batista daan, oondanks steun vaan de Vereinegde Staote, op 1 januari 1959 toch vlöchte en waor de revolutie 'n feit.
Castro aon de mach
't Waor neet direk Castro zien intentie Cuba um te vörme in 'n communistische staot nao 't model vaan de Sovjet-Unie. Heer perbeerde veural de börgerlek-liberaol gróppe oet de Cubaanse sameleving aon ziene kant te kriege of hawwe. Zie broor Raúl en Che Guevara dachte dao evels anders euver en begóste actief de ben mèt versjèllende communistische regeringe aon te hole. Oetindelek woort Castro in 1960 door 'n oontmoeting mèt Nikita Chroesjtsjov, leismaan vaan de Sovjet-Unie, toch dee kaant op gedreve. Wie heer in februari mèt Chroesjtsjov e contrak sloot um olie vaan de USSR te koupe, en de Amerikaanse raffineerders op Cuba vervolges weigerde die te verwèrke, besloot Castro de raffineerderije vaan 't eiland te verbanne. Dao-op volgde versjèllende boycotmaotregele vaan de Vereinegde Staote en de nationalisatie door Cuba vaan alle Amerikaanse bezittinge. Op 3 januari 1961 verbraok president Dwight Eisenhower definitief de ben mèt Cuba.
Oonder de nui Amerikaanse president John F. Kennedy vele op 17 aprèl 1961 1.400 Cubaanse vlöchtelinge bij de Verkesbej 't land binne. Ze zouwe, gesteund door oetgebreide Amerikaanse bombardeminte en door oonvrei euver Castro bij de bevolking, 't rezjiem um mote goeje. Dit mislökde gans, doortot Kennedy op 't lèste momint de bombardeminte had aofgelas meh veural umtot me de mentaliteit vaan de Cubane gans verkierd had ingesjat. Later in 1961 kundegde Castro aon tot Cuba 'n socialistische, marxistisch-leninistische staot waor en tot gein verkezinge mie gehawwe zouwe weure.
In 1962 leet de Sovjet-regering rakètte op Cuba plaotse, die mer 150 kilometer vaan 't Amerikaans Key West (Florida) aofstoonte. Dit woort door de Amerikaanse regering opgevat es 'n directe provocatie; 't kaom bekans tot 'n oorlog. Dees fase vaan de Kawwen Oorlog neump me de Cubacrisis. Nao e paar maond evels woort dit probleem opgelos en woorte de rakètte eweggehaold.
Veural in de beginjaore vaan zie bewind voonte talloos aonsleeg op Castro zie leve plaots, gemeinelek gepland door de CIA. Geine waor succesvol. 't Effek vaan dees poginge tot liquidatie waor indirek tot Cuba ummer mier 'n deendersstaot woort, boebij zelfs in al straote functionaire woorte aongeweze um de naobers in de gater te hawwe. E gevolg vaan de boycot door Amerika woor tot Cuba economisch mier en mier op de Sovjet-Unie waor aongeweze. In 1976 degradeerde Castro, allaank de mechtegste maan vaan 't land meh tot daan touw 'mer' premier, de president Osvaldo Dorticós Torrado tot president vaan de nationaal baank en naom 'r zelf de functie vaan staotshoof aon.
Castro kaom in groete probleme wie de Sovjet-Unie veel; mèt 't verdwijne vaan 't communistisch Oosblok waor Cuba noe praktisch autarkisch. Dit brach häöm detouw um ouch handelsrelaties aon te goon mèt sommege kapitalistische len. De mies opmerkeleke stap veuroet nao normalisatie waor 't bezeuk vaan paus Johannes Paulus II in 1998.
Castro storf op 25 november 2016 (plaotseleken tied) op 90-jaorege leeftied.
Kritiek
Al kort naotot Castro aon de mach kaom, begós heer versjèllende vrijhede sterk te beperke. Zoe leet heer gein nui verkezinge oetsjrieve en kaom de vrijheid vaan meiningsuting op haos nul te stoon. Veural in de beginjaore voonte väöl politieke executies plaots (die veural op 't conto vaan Che Guevara weure gezat); Cuba kint nog altied de doedsstraaf, al weurt ze neet zoe dèks mie touwgepas. Väöl mie lui zouwe in gevaangekaampe höbbe doorgebrach. Neet minder es 1,2 miljoen Cubane zien nao Florida gevlöch - dit is 10% vaan de huidege Cubaanse bevolking. Ouch is Cuba, wie 't Albanië vaan Enver Hoxha, officieel 'n atheïstische staot, allewel tot de tolerantie tegeneuver religie de lèste jaore sterk is verbeterd. Castro brach bovedeen homofobie in de praktiek door in de jaore zesteg homoseksuele in concentratiekaampe op te slete.
1909
1906 - 1907 - 1908 - 1909 - 1910 - 1911 - 1912 1909 (MCMIX) waor 'n gewoon jaor wat begós op vriedag oppe Gregoriaanse kalender. 't Is 't jaor 1363 oppe Armeense kalender, 1906 – 1907 oppe Ethiopische kalender en 4610 – 4611 oppe Chinese kalender.
Frómmerig
Frómmerig of Vrómmerig (Nederlands: Fromberg) is 'n buurtsjap va Ubachsberg in de gemeinte Voelender in Zuud Limburg. Tot 1982 huuëde 't gehuch bie Wielder en ze kalle dao ouch 't Wieldesj. 't Gehuch is tieën häöf en hoezer groeët en bevingt zich naeve Aetenake, allèng gesjeie durch 't gleis van 't miljoanelientje van Sjin op Guuël nao Sumpelveld. De hoezer t'n zuudweste van dit gleis huuëre bie Wielder-Aetenake. 't Viaduk ónger 't gleis is gemetseld, i brigke, mit 'ne drie maeter hoeëge, haufrónne baog.
De Vrómmerigerhaof is verdeild i vakantie-appartemente. In de jaore zestig is e hieël oud vakwerkhoes en 'ne pöt mit vakwerk-pöthuuske aafgebraoke.
't Wiengood Fromberg lik hoeëgerop, bie Ubachsberg.
Wèssem
thumb|250px|De kirk van Wèssem Wèssem (ouch waal Wisheim, Nederlands Wessem) is e stedje in de Nederlands-Limburgse gemeinte Maasgoew. Det 't 'n stad is kintj me zeen aan d'n opboew van 't plaetske: de vesting is nag dudelik te zeen in 't straotepetroean.
In 2004 haet de sjutterie St. Joris oet Wèssem 't OLS (het Oud Limburgs Schuttersfeest) gewónne. In 2005 organisieërdje 't 't OLS. 't Historisch plaetske Wèssem is mieër den doezendj jaor aod.
Uuever de aodste historie van Wèssem is neet väöl bekindj. De naam duit Frankisch aan en opgravinge die 't de aafgeloupe jaore gaaf, wieze den ouch op 'ne bewuuening in de Romeinse tied. In dezen tied waas 't gebied van Wèssem Keltisch en in dees streek wuuende de Eburone, de Nervii enne Remi, allemaol sjtamme van de Belgae. Det Limburg Keltisch waas kintj me ouch huuere in os taal. Gaius Julius Caesar neumtj in zien book De Bello Gallico de Belgae de dapperste van alle Kelte. Woea me noe Limburgs sprèk, laefde vruueger de Keltische stam de Belgae. Wèssem lik ouch in 't gebeed woea 't vruueger bokkeriejers gaaf.
Tot 2007 laag Wèssem inne gemeinte Hael.
Traditie
'n Traditie makt deel oet van de immaterieel kultuur en besjèèt oet övvergelieverde en conservatief, dèk gefossilleerde, informatie en överdracht daovan in 'ne bepaalde sjtrieëk of plaatsj. Tradities werre geuut in de vörm van folklore en zeunt dek geboonde an bepaalde jaorgetieje, zoewie 't vreugjaor of d'r weenter. 't Behaod van lokaal en regionaal folklore is väöral väörnaam in 't kader van de toeristische en economische promotie van 'n plaatsj of 'ne sjtrieëk.
Hubertus
thumb|right|Bekièring van Hubertus op de gevel van de Hubertuskapel van 't kesjtièl van [[Amboise. In de kapel liek de Italiaanse kunstenaer Leonardo da Vinci begrave.]] Hubertus van Luuk (Welsj Hoeber) (rónd 655 - 30 mei 727 of 728) waor biesjop van Mestreech en Luuk. Hae ies de petroanheilige van de jach, van de Ardenne en tege hóndsdölheid. Ziene fièsdaag ies op 3 november. Op deze daag begint ouch 't jachseizoen, dat tot april zal doere.
Leve
Hubertus kaom oet 'n rieke familie. Hae waor de opvolger van Lambertus van Mestreech es biesjop van Mestreech en Tóngere. Umdat die plaatse allebei neet veilig waore verplaatsde hae de biesjopszetel en de relieke van ziene vermaorde veurgenger nao Luuk. Vanoet die plaats deeg hae missiewerk in Brabant en in de Ardenne. Nao ziene doad woort Hubertus opgevolg door ziene zoon Floribertus (in daen tied mochte getrouwde mansluuj nog geistelike were). Zien lichaam woort in 825 euvergebrach nao Saint-Hubert, dat doe e bedevaartsoord woort. Al in de 9de ièw waor Hubertus de besjermer van de jagersj in de Ardenne en brachte ze häöm hun ièrsjte buut, zjuus wie ze die hónderd jaor ièrder aan Diana en nog ièrder aan Arduinna offerde.
Legende
thumb|right|Kèrk van Saint-Hubert Wie Hubertus op Goje Vriedeg góng jage ('t waor neet gepas um dat te doon op daen daag), zoog hae 'n groat hert. Wie hae korter bie kaom en 't wol neersjete zoog hae tösje 't gewei van 't hert 'n leechgevend crucifix. 'n Sjtum zag häöm e beter leve te goon leie en nao Lambertus in Mestreech te goon. Hae góng daoheen en Lambertus zou ziene spirituele leraar were.
Van Petrus zou Hubertus 'ne sjleutel gekrege höbbe woamèt hae hóndsdölheid koes geneze. Deze sjleutel zou ouch nao de doad van Hubertus zien krach behouwte höbbe.
Veurname
Veurname die aafgeleid zin van Hubertus: Hoebaer, Baer, Bèr, Bert, Huub, Hub, Bertus
Gebaoërte en sjterfplaatsj
Volges de legende is Hubertus gebaore in Toulouse en gesjtorve in Tervuren. Över de gebaoërteplaatsj van Hubertus is in de bronne evvel gèng dudelekhèèd. Toulouse en Voere werre geneumd. Ooch över de sjterfplaatsj van Hubertus zeunt twiefels. Z'n sjterfplaatsj wert in versjillende vita's Fura of Vura geneumd. Daovan wert algemèng aangenómme dat 't Tervure is. Oet 'n besjouwing van d'r Heemkundige kring van Tervure, op groond va archeologisch en kultuur-historisch ónderzeuk, bliekt dat me dao miegt dat mèt Fura Voere gemiengd is en dat Hubertus dus dao, en neet in Tervure, gesjtorve is. Opvallend daobie is waal dat d'r twiefel in de twieë gevalle in de richting va Voere wiest.
Lies van Franstalige sjrievers
Dit is 'n lies van Franstaolege prozasjrievers. Zuug ouch Lies van Franstalige dichters. Heibij weurt ummer 't land aongegeve. Indeen 't um 'ne Limbörger geit, weurt dit ouch vermeld. Indeen 't um Belsj geit, weurt ouch vermeld of heer Vlaoms (en daorum Neerlandstaoleg) of Waols waor, umtot dit groete culturele betrèkkinge heet op lui die op 't Frans wèrke. Bij inwoeners vaan Fraankriek weurt land vaan aofkoms neet vermeld, mèt oetzöndering op de lui oet de Elzas (Duitstaolege), Frans-Vlaandere (Nederlandstaoleg) en 't Baskeland (Baskischtaoleg). Ouch hei is de reie umtot de sjriever of sjriefster oet 'n aanderstaolege umgeving kump.
Vanadium
Vanadium is e sjemisch element mit es symboeal V en 't atoeamnómmer 23. 't Is e zilvergries euvergangsmetaal.
Toepassinge
Wiedoet 't grótste deil (80%) van 't allewiel gebroekdje vanadium wuuertj verwirk in staol. Anger toepassinge zeen:
Wiejer zeen toepassingsmeugelikheje van vanadium in nucleair installaasjes.
Pedofilie
Pedofilie (waord aafkómstig oet 't Aadgrieks: παις pais (wortel: paid-) "knaap", "kindj" en φιλία philía "vrundjsjap") is 'n term die weurt gebroek veur 't zich seksueel primair aangetrokke veule van vólwassene en bepaolde adolescente toet kinjer die nag neet gesjlechsriep zeen. Es vólwasse geldj in dit opzich degene mit 'ne laeftied van achteen jaor of ajer, en adolescente zeen hie rillevant, wen ze minimaal vief jaor ajer zeen es 't kindj.
Pedofilie is verwantj aan pedoseksualiteit en kinjermisbroek, mer vèlt neet altied same. Mannelike homofiel pedofilie weurt ouch waal pederastie geneump. 't Zich specifiek aangetrokke veule toet pubers hèt efebofilie.
Zeist
Zeist (Utrechs en in Limbörgse moond: Zeis) is 'n plaots en gemeinte in de Nederlandse provincie Utrech, t'n ooste vaan de stad Utrech, zjus westelek vaan d'n Utrechsen Heuvelrögk en deils ouch drop. De gemeinte heet 'n oppervlekde vaan 48,65 km² en 'n inwoeneraontal vaan good zèstegdoezend lui. Neve de hoofplaots umvat de gemeinte de kerne Austerlitz, Bosch en Duin, Den Dolder en Huis ter Heide.
Zeist waor iewelaank e dörp vaan gering beteikenis wat allein vaan de landbouw leefde. De koms vaan 't Slot brach dao roond 1700 veraandering in. Sinds de negentienden iew greujden 't oet tot de sjieke veurstad vaan Utrech en kaome hei talloes villa's te stoon.
Stadsfuncties
In de stad gief 't diverse sportvereinegingen. Vaan belaank is oonder mie voetbalclub SV Saestum. 't Vrouweteam vaan Saestum waor veur de inveuring vaan 't profvoetbal 't bèste vaan Nederland.
Stadsgeziech
Zeist zelf kint e klein aajd dörp, geconcentreerd roond de Aw Kèrk - 'n vaan oersprunk twelfden-iewse kèrk die later indeloes is ver- en herbouwd. Oet 1677-1686 stamp 't Slot Zeist, e kestiel in de strakke stijl vaan 't Hollands classicisme. Kort neve 't kestiel vint me 't Broederplein en 't Zusterplein, twie achtiende-iewse heufkes, geliekaardeg vaan opzat en gebouwd veur de hernhutters die in dezen tied 't Slot bezaote. Oet begin twintegsten iew stamp 't Raodhoes in neorenaissancestijl; oet de jaore daarteg kump 't PUEM-gebouw in Amsterdamse stijl. Wijer kint de stad talloes sjoen villa's oet de negentiende en twintegsten iew. Ouch 't sanatoriumterrein is vaan belaank. In 't noorde vaan de stad vint me 'n aontal immense flats, die tot de groetste (zij 't neet de hoegste) vaan Nederland hure.
Bosch en Duin, Den Dolder en Huis ter Heide bestoon veural oet villa's. Austerlitz, wat ummer mie 'n arbeidersdörp waor, is neet zoe monumentaol. De neet-bebouwde groond is gooddeils bos; allein aon de kant vaan Bunnik gief 't landbouwgroond. De opzat vaan de gemeinte maak dèks tot me vaan e hoes in de bebouwde kómp zoe 't bos in löp. Um de boetewieke vaan Zeist te bouwe heet me ouch väöl nui aongeplant bos weer mote kappe.
Taol
In Zeist weurt gemeinelek Standaardnederlands gesproke, umtot de inwoeners miestens hoeg opgeleid en riek zien en daoveur 't sociaol gekleurd Utrechs neet gebruke. Toch leef 't in Zeist zelf nog wel in bepaolde laoge vaan de bevolking. Ouch in Austerlitz weurt vaanajds Utrechs gesproke.