cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Polfer
Historie
Böskroet ies 't ouds bekèndste explosief mengsel. 't Woort al in de 10e ièw in China gebruuk. De ièrsjte besjrieving sjteit in de militaire encyclopedie "Wu Ching tsung Yao" oet miedde 11e ièw. In 't jaor 1232 woort böskroet gebruuk door de Mongolen bie de belegering van de sjtad Keifeng. 't Belangriek en lestig te vinge ingrediënt salpeter ies waarsjienlik aafkómstig van de Chineze. De Arabiere kènde in 1240 't salpeter es 'sjniè van de Chineze'. Der Franciscaner monnik Roger Bacon besjreef in 1242 of 1248 es ièrsjte Europeaan de fabricage van 't zjwart böskroet. Ièwelank ies böskroet daonao toegepas in ummer miè vernuftig werende vuurwaopes.
Pepölverkes
In kingerpiesteulkes of revölverkes (klapperpistole) woorte vreuger pepölverkes gebruuk um hel knalle te producere bie 't "sjete". Me rook dan de zjwavel. Pepölverkes waore opgerolde papiere rölkes (of losse rundsjes), bedèk mèt polferbölkes. In Belsj (in 't Vlaams dialek) zègke ze dao poerkespistool tege. Poer (van poeier) beteikent ouch böskroet.
Gezègdes en oetdrökkinge
Gezèkdes in de beteikenis van: nieks weerd zin:
Anatomie
Anatomie (van Aadgrieks: ἀνά (aná), op/aop, en τομή (tomé), sni-j) is d'n tak vanne biologie dae de structuur enne organisaasje van organisme behanjeltj. Me óngersjèdj: zoötomie (deerlike anatomie) en plantjenanatomie.
De wichtigste tek vanne anatomie zeen vergeliekendje anatomie en miensjelike anatomie. Andreas Vesalius wuuertj betrach es de gróndjlègker vanne modern miensjelike anatomie.
De deerlike anatomie kan de studie vanne structuur van versjillige bieëster beslaon. In dit geval sprèk me van vergeliekendje anatomie of deerlike morfologie. 't Kan ouch toet slechs ei bieës waere bepirk, wobie van speciaal anatomie wuuertj gespraoke.
't Miensjelik lief is zoea ingewikkeldj det slechs e klein aantaal proeffesioneel miensjelike anatomie, nao jaore van gedöljige observatie, gans meister zeen van alle details; de meiste specialisere zich op bepaoldje deiler, wie 't herren of de derm. De topografische anatomie mót door kóntinu óntlejing en inspectie van doeaj miensjelike liever waere gelieërdj.
De pathologische anatomie (of gekrenkdjeanatomie) is de studie van kranke organe, dewiel secties van normaal anatomie, die op versjillige doelènj waere toegepas, speciaal name höbbe wie medische, chirurgische en gynaecologische anatomie. De vergelieking vanne anatomie van versjillige rasse van luuj maak deil oet vanne weitesjap vanne fysische antropologie of antropologische anatomie.
Åre
Åre is 'n gemèndje in Jämtlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 9.986 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 7.262,75 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1,4 luuj de km².
Robin Hensgens
Robin Hensgens (Kèrkraoj, 15 oktober 1993) is 'ne Nederlands-Limbörgse voetbalsjeidsrechter.
Hensgens debuteerde in 't betaold voetbal op 25 augustus 2017 bij 'ne match tösse FC Oss en FC Volendam. Heer waor op dat memint al sjeidsrechter op 't hoegste amateurniveau, bij de Twiede en Daarde Devisie. In de sezoene 2017/18 en 2018/19 waor heer allein veerden official in de Ierste Devisie. Mèt ingaank vaan 't sezoen 2019/20 góng heer evels es sjeidsrechter fluite in de Ierste Devisie, dewijl heer es veerden official góng wèrke in de Ieredevisie. Op 2 fibberwarie 2020 debuteerde heer es hoofsjeidsrechter in de Ieredevisie bij 'ne match tösse Willem II en Heracles Almelo. Heer vervóng daobij de geblesseerde sjeidsrechter Kevin Blom.
Åre
Demografische óntwikkeling
5,41% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Bytča
thumb|'t Plaatselik kestieël Bytča (Hóngaars: Nagybiccse) is 'n stad en gemèndje in noeardjwès Slowakije. 't Lègk ane Váh reveer kórtbiej Žilina en Považská Bystrica. Jozef Tiso, 'nen aje president vanne Slowaakse Staat, koom oet dees plaats. Bytča haet 11.506 inwoeaners.
Gesjiedenis
De aadste vermèljing van Veľká Bytča, noe de kern van de stad, stamp oet 1234 es Terra Bycha. In 1378 kreeg de nederzètting stadsrechte. De gemeindje Bytča óntsting in 1946 door de fusie van de gemeindje Malá Bytča, Veľká Bytča en Hliník nad Váhom.
Stadsdeile
De gemeindje Bytča besteit oet de vólgendje kerne. Tösje häökskes steit 't jaor worin 't stadsdeil of dörp bie de gemeindje waerdje gevoog.
Nynorsk
't Nynorsk is ein vanne twieë sjriefvörm van 't Noors; de anger is 't Bokmål. 't Nynorsk wuuertj door 'n minderheid vanne Nore gebroek es de wichtigste sjriefvorm en is veurnamelik sterk vertaengewuuerdig op 't plattelandj is Wès-Nórwaeg. 't Nynorsk kènmirk zich door archaïsme, zowaal in waordesjat, grammair (drie geslechte) en oetspraok. In vergelieking mit 't Bokmål haet 't mieë wäörd bewaardj die euvereinkómme mit 't Ieslandjs en minder wäörd opgenómme vanoet 't Deens. Wiejer hèltj 't kwa behaad van diftonge same mit 't Ieslandjs en Faeröers, dewiel 't Bokmål, juus wie 't Deens en Zweeds, de aaj diftonge haet gemonoftongiseerdj.
De naam "Nynorsk" mèntj litterlik "Nuuj-Noors".
Beiere
Beiere, formeel de Vrijstaot Beiere (Duits: Freistaat Bayern, Beiers: Freistoot Boarn), is 'ne staot in Duitsland dee in 't zuidooste vaan 't land ligk. Mèt e gebeed vaan 70.548 veerkante kilometer en naoventrint 12,5 miljoen inwoeners is 't de groetste staot vaan 't land en nump 't zoe'n 20% vaan 't totale land in beslaag. De hoofstad vaan de staot is München in 't Regierungsbezirk Opper-Beiere.
't Ierste stamhertogdom
Beiere oontstoont wienie 'n Germaanse stam, de Bajuware, in d'n 6e iew n.C. 't gebeed inveel en dao e hertogdom stiechte oonder d'n Agilolfinge. In naom zien de Beiere christen, meh pas nao de koms vaan preesters oet 't iers-gallische weste oontstoont e geluifsleve. Bonifatius woort oondersteund door hertog Odilo (734-748) en reorganiseerde of stiechde de bisdomme Regensburg, Salzburg, Freising en Passau. Hertog Tassilo III (748-788) maakde ziech los vaan 't Fraankisch Riek en oonderworp de Slavische stamme in 't Alpegebeed. In 788 woort Tassilo door Karel de Groete aofgezat en 't stamhertogdom weer ingelijf bie 't Frankische Riek. Bie de opdeiling vaan 't Fraankische Riek in 843 in 't Verdraag vaan Verdun kaom Beiere oongedeild bij 't Oos-Fraankisch Riek oonder Lodewiek d'n Duitser. Binne 't Oos-Frankisch Riek waor Beiere 't kernland vaan de keuninge.
't Twiede stamhertogdom Beiere (907)
Oonder de lèste Karolinge verzwaakde 't centraol gezag sterk, zoetot de Beierse stam zelf weer mie mach wis te kriege. Markgraof Luitpold vaan Karinthië kraog väöl invlood. Ziene zoon Arnulf (907-937) neumde ziech hertog vaan de Beiere en aongrenzende gebede. In 920 is Arnulf zelfs tegekeuning vaan keuning Hendrik I. Pas in 938 woort 't Duits gezag in Beiere herstèld. In 947 woort de dynastie vaan Luitpold op e zijspoor gezat en beneumde keuning Otto I zie broor Hendrik tot hertog. Heimèt waor heer vaan 'n zijtak vaan 't Saksisch keizershoes op d'n hertogeleke troen gekoume. Oonder hertog Hendrik II oontstoont 'ne strijd mèt keizer Otto II. Heibij woort in 976 Karinthië vaan Beiere los gemaak en tot 'n aofzunderlek hertogdom verheve. Hertog Hendrik IV woort in 1002 es Hendrik II keizer. Heimèt kaom 'n ind aon de zelfstendegheid vaan 't hertogdom. Keizer Hendrik IV droog 't hertogdom Beiere in 1070 euver aon de Swabisch-Italiaanse dynastie vaan de Welfe. Oonder dees dynastie woort Beiere weer 'n belaankrieke politieke mach. In 1137 pakde hertog Hendrik X ouch 't hertogdom Sakse en wijer oetgestrèkde bezittinge in Toscane. Nao de verkezing vaan hertog Koenraad vaan Swabe tot keuning in 1138 braok de strijd tösse de twie mechtege vorste oet. In 1139 oontnaom de keuning Hendrik zie Beiers hertogdom en verliende 't aon zien haafbroor Leopold vaan Babenberg, markgraof vaan Oosteriek. In 1156 krijg de Welf Hendrik de Liew 't hertogdom Beiere trök in 'ne verkleinde vörm: 't markgraofsjap Oosteriek woort tot 'n aofzunderlek hertogdom verheve.
't Hertogdom Beiere oonder 't hoes Wittelsbach (1180)
In 1180 woort Hendrik de Liew, hertog vaan Beiere en Sakse, door de keizer aofgezat en verbanne. Stirië woort vervolges los gemaak vaan Beiere en tot 'n aofzunderlek hertogdom verheve. 't Verkleind hertogdom Beiere woort euvergedrage aon Otto vaan Wittelsbach. Zien naokoumelinge zouwe tot 1918 aon de regering blieve. De hertogeleke mach is in Beiere nao 1180 sterk gekroompe: de graove en bisjoppe zien zoe good wie oonaofhenkelek gewore vaan d'n hertog. In 1214 woort door 't houwelek vaan hertog Otto II mèt Agnes vaan de Palts 't paltsgraofsjap aon de Rien verworve. Dit gebeed grensde neet aon Beiere en had 'n gans aandere historie.
't Hertogdom Beiere nao de deiling vaan 1255
Nao d'n doed vaan hertog Otto II in 1253 deilde zien zäöns in 1255 de bezittinge vaan 't hoes Wittelsbach:
Nao d'n doed vaan keuning Konradien in 1268 erfde de hertoge vaan Beiere e groet deil vaan 't land vaan de Hohenstaufe mèt oonder aandere 't graofsjap Dillinge en de stad Donauwörth. Nao d'n doed vaan allebei de breurs volgde 'n wijer versplintering vaan 't hertogdom.
Hertog Lodewiek vaan Opper-Beiere woort in 1294 opgevolg door dee zien zäöns:
Hertog Hendrik I vaan Neder-Beiere woort in 1290 opgevolg door dee zien zäöns:
Hertog Lodewijk IV had 'ne groeten invlood op de Beierse en Duitse historie. In 1314 woort heer tot Duitse keuning gemaak, dewijl ziene broor Rudolf veur de tegepartij stumde. In 1317 woort Rudolf oet Münche verdreve en door de euverwinning bij Mühldorf in 1322 woort d'n Duitse troenstrijd in 't veurdeil vaan Lodewiek de Beier beslote. In 1329 woort 't hoesverdraag vaan Pavia geslote. De zäöns vaan de gestorve käörvors Rudolf kraoge 't paltsgraofsjap aon de Rijn en 't groetste deil vaan de Beierse Noordgouw (Opper-Palts) touwgeweze. De käörvorsteleke weerdegheid góng wissele tösse allebei de linies. Naotot in 1340 de hertoge vaan Neder-Beiere waore oegestorve woort hun land hereineg mèt Bove-Beiere. Ouch boete Beiere verworf de dynastie oonder kiezer Lodewiek vorstedomme: in 1324 't markgraofsjap Brandenburg en in 1342 't graofsjap Tirol. In 1346 volgde de graofsjappe Holland, Zieland, Friesland en Henegouwe.
Regierungsbezirke
Beiere is verdeild in 5 zoegeneumde Regierungsbezirke. Dees umvatte op hun beurt weer Landkreise en Kreisvrije Stei (Duits: Kreisfreie Städte)
right|thumb|Bestuurleke distrikte vaan Beiere
Taiga
thumb|De taiga in Oeës-Siberië De Taiga (oet 't Greeks: Βορέας, de noardelige) is e bioom dat weëd gekenmerk durch oetgesjtrekde, kaode en vuchtige noaldbussje. 't Woad kunt oet 't Russisch en betekent noaldbusj. Oersjprunkelig is 't evvel e leenwoad oet 't Mongools. Taiga-bussje vurme de groeëtste busjgebede óp g'n eëd: 't umvat groeëte dele va Scandinavië, Canada, Alaska en Rusland (in 't bezónger Siberië) en Mongolië. 't Is geliek óch de naordeligste sjtrieëk, oeë beum überhaupt kinne gruie en deersoarte kinne uëverleëve.
Tachetig procent van de beum in de vuchtige bussje van de boreaal bussje besjteet oet denne, larikse en versjillende soarte sjparre. Hei en doa kómme óch birke, populiere en wilgebeum vuur. In 't noarde va Zjwede gruit óch de woerbel. Rilletief wieënig zoogdiere kinne de sjtreng winktere uëverleëve. Soarte die dat kinne, zint d'r bever, d'r broene beer, d'r bizon, d'r wolf, 't rendeer, lynxe en marterechtige. De mieëtste vuëgel die i g'n taiga vuurkómme migrere in d'r herfs, es de insekte voet zint, noa 't zude. Roafvuëgel en vuëgel die zoade eëte blieve evvel.
D'r boam van de taiga is normalerwies hieël erg zoer. Es de nolde vertere, sjeie ze e zoer aaf dat anger plent es noaldbeum belemmert in hun grui. Dit numt me óch waal ins allelopathie. Zoer böam kinne óch óntsjtoa in anger biome wie gemieësigde loofbussje. Bei de óntwikkeling van 't taigabioom sjpieële de lieëg temperatoere, de lang winktere en de rilletief kótte en hete zoeëmere 'n rol.
Zump kómme in dees sjtrieëk vöal vuur en ze bedekke e groeët deel van de binneleng va Canada en Noard-Rusland. I g'ne grónk ligk vöal koolsjtof ópgesjlage. Bei 't wermer weëde van dees gebede zal methaan vreikómme, wat 't bruikaseffek versjterk. Seër de ieëwwisseling weëde de boreaal bussje geteisterd durch natoerbreng.
Kaat
left|600px|De taiga
Jönköpings län
thumb|De ligking van Jönköpings län in Zwede. Jönköpings län is 'n provinsje inne Zweedse regio Götaland. Ze grèns ane provinsjes Hallands län, Västra Götalands län, Östergötlands län, Kalmar län en Kronobergs län en wuuertj gans door landj ómslaote. De houfstad is Jönköping. 't Oppervlak bedruueg 10.475 km²; 2,5% van 't gans oppervlak van Zwede. Op 31 december 2005 haw Jönköpings län volges de Statistiska Centralbyrån 330.179 inwoeaners.
Gemèndjes
In Jönköpings län ligke de volgendje gemèndjes:
Övermach
Övermach of force majeure is e juridisch begrip dat 'n neet-toeraeëkenbaar oonmäögelekheed aa-gèft öm 'n verplichting nao te kaome.
In 't Nederlands Burgerlek Wètbook wert övermach ömsjraeve es: “abnormale en onvoorziene omstandigheden die onafhankelijk zijn van de wil van degene die zich erop beroept en waarvan de gevolgen ondanks alle voorzorgsmaatregelen niet konden worden vermeden.”
In concreto lieëvert dit in de wètgaeving 't vólgende óp:
Art 6:75 BW: Een tekortkoming kan de schuldenaar niet worden toegerekend, indien zij niet is te wijten aan zijn schuld, noch krachtens wet, rechtshandeling of in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt.
'n Speciaal vörm van övermach is d'r noodtoesjtaand. Dan is d'r in concreto gèng sjprake van 'ne onrechmaotige daod, ömdat d'r dader e hoeëger doel vör owwe haat. Bieväörbeeld bie braand 'n lödder klowwe öm aander te redde.
In geval van verkieërsaansjprakelekheed gelde vör övermach biezoonder regele.
De sjtraofrechteleke övermach
De sjtraofrechteleke övermach is 'ne sjtraofoetsletingsgroond en is gecodificeerd in art. 40 van 't Wètbook van Sjtraofrech.
Niet strafbaar is hij die ene feit begaat waartoe hij door overmacht is gedrongen
Me makt 'n oondersjèèd in:
Harp
thumb|'n Modern konzèrharp of dobbelpedaolharp. 'n Harp is e samegestèld snaorinstrumint mèt snaore die mèt de hand weure getokkeld en die vrij trille tösse twie resonatore. Heimèt versjèlt ze vaan de femilie vaan luitinstruminte, boe de snaore parallel aon 't klaankbord loupe. De Hornborstel-Sachscode vaan de harpe is 322 (snaorinstruminte - samegestèld - harpe). Me kin ze wijer indeile in ope harpe (zoonder zuil; 322.1) en geslote harpe (achter de liegste snaor steit 'n zuil; 322.2). Harpe koume euver de ganse wereld in diverse meziekculture veur. In de westerse meziek woorte ze väöl gebruuk in de middeliewe (oonder mie door de troubadours). In de barokmeziek waore ze väöl minder belaankriek. E probleem bij 't bespeule vaan 't instrumint waor de oonmeugelekheid um chromatisch te speule. Dit woort opgelos mèt oetvindinge wie de haokharp en later de pedaolharp. De lèste oetvinding, roond 1800 gedoon, heet de harp 'n positie in 't symfonie- en operaorkes opgelieverd. Ouch in d'n avant-gardemeziek en de popmeziek weurt 't instrumint soms veurgesjreve. 't Solorippertoire veur de harp is veural, meh neet allein, 't werk vaan componerende harpiste gewees. 't Instrumint weurt allewijl vrij väöl op amateurbasis gespäöld, veural door meidskes en vrouwlui.
Verkrachting
thumb|De verkrachting vaan Lucretia, gesjèlderd door [[Titiaan.]] Verkrachting is 'ne wiedgoonde vörm vaan seksueel geweld. Gemeinelek geit 't hei um 't oonder dwang seksueel binnedringe vaan e slachoffer. De definitie vaan verkrachting, wat in de mieste culture straafbaar is, versjèlt evels per jurisdictie.
Wereldwied versjèlt 't aontal gemelde verkachtinge vaan 4,9 op 100.000 in Litouwe tot 91,6 op 100.000 in Lesotho. Väöl gevalle weure evels neet gemeld; wereldwied gief 't woersjijnelek gein aander vergriep wat mie weurt verzwege. De groete mierderheid vaan de daders is mannelek. De mieste slachoffers zien ouch vrouwlui (oongeveer 90%). Allewel tot de mieste media-aondach oetgeit nao verkrachtinge door vreemde, kump verkrachting door bekinde väöl dèkser veur (oetgezunderd in oorlogssituaties).
Verkrachting leit dèks tot traumata en soms tot posttraumatisch stresssyndroom. In bepaolde culture kin 't slachoffer daobij ouch mèt maotsjappeleke aofkäöring te make kriege, zelf vaan zien familie en bekinde.
Definities
Wie gezag gief 't versjèllende definities vaan wat al of gein verkrachting is. E feit wat oonder 'n bepaolde definitie neet es verkrachting tèlt, kin bès nog straafbaar zien.
Penetratie
Väöl definities vaan verkrachting beperke ziech tot penetratie. Zoe luit de definitie vaan de WHO 'Gewelddaodeg of aanderszins gedwoonge binnendringe (al is 't mer eve) vaan de vulva of anus, door middel vaan 'ne penis, aander liechaamsdeile of veurwerpe.' Aander definities beperke ziech neet tot vulva en anus meh spreke vaan (seksueel) binnedringe in 't algemein. Dit is beveurbeeld 't geval in 't Belsj en Nederland. Zoe'n definitie beteikent tot 'n opgedroonge tongpuun ouch es verkrachting gelt. Soms is de definitie zelfs neet beperk tot penetratie, in Duitsland beveurbeeld. Miestal valle zoe'n feite evels oonder 't minder zwoer vergriep vaan aonranding. Bezunder problematisch is 't wienie 'n vrouw 'ne maan tot penetratie dwingk.
In väöl aw wètte is penetratie eufemistisch gebrach es 'vleiseleke bekinning' (beveurbeeld in 't Ingels: carnal knowwledge). Umtot dat neet gans oondobbelzinneg is (en veur de moderne taolgebruker mesjiens ouch neet dudelek), vreug dat dèks um 'n modernisering vaan de definitie.
Touwstumming
Bij de definitie vaan verkrachting huurt in principe tot 't slachoffer gein touwstumming gief (meh zuug oonder). E gries gebeed versjijnt evels wienie 't slachoffer gei bezej heet, oonder invlood is of aanderszins geistelek neet in staot um te weigere. Normaal gezeen tèlle zoe'n gevalle ouch es verkrachting. Dit gelt ouch wienie de seksueel handelinge neet direk oonder bedreiging weure gedoon, meh zien aofgedwoonge mèt beveurbeeld laankdoreg sjantaasj.
Houwelekse verkrachting
Me góng laank algemein devaan oet tot oonder getrojde lui verkrachting neet meugelek waor. De meining waor tot maan en vrouw oonderein echteleke pliechte hadde en ziech oonderein gein gemeinsjap kóste weigere. Wienie 'nen echgenoet, miestens de maan, tege de wèl vaan d'n aander seksueel handelinge deeg, kós heer neet weure vervolg. Dèks, meh neet ummer, bereep me (of beröp me soms nog) ziech op religieus grun (beveurbeeld 1 Korinthiërs 7:3-5).
Zieëhónj
De zieëhónj (Letiens: Phocidae) vörmen 'n femielje van zieëzougdere. Ze behuuere toete roufdere (Carnivora). Zieëhónj kómmen in Nederlandj veural veur inne Waddezieë, meh wiejer ouch in ónger anger de Oeaster- en Wèstersjelde. Op 't Belsj waere ze, door 't strak verloup vanne kus, slechs weinig gezeen. Jóng zieëhónj die häör moder zeen kwietgeraak neump me ouch waal huilers. Zieëhónj zeen meistes wit van kluuer wen ze waere gebaore.
Verkrachting
Statutair verkrachting
In sommege jurisdicties gelt geslachsgemeinsjap mèt seksueel minderjaorege (zij die joonger zien es de wèttelek vasgestèlde besjikkingsleeftied) ouch es verkrachting, n'importe of de joongere daomèt instump. De riddenatie is daan tot heer neet gesjik is veur te beslisse en tot zien touwstumming neet geldeg is. Zoe'n systeem kump beveurbeeld in de Vereinegde Staote veur. Geliekaardege bepaolinge kinne gelle veur geslachsgemeinsjap mèt geistelek gehandicapde. In e groet aontal aander len (beveurbeeld Nederland) gelt dat neet es verkrachting, meh vèlt seksueel contak mèt kinder oonder anti-pedofiliewètte en weurt d'n daojer dao wel veur vervolg.
Grópsverkrachting
E speciaol geval is de grópsverkrachting; boebij mierder lui miestal ei slachoffer verkrachte. Dit maak veroerdeiling vaan verkrachters nog lesteger: gemeinelek heet neet de ganse gróp ouch wèrkelek 't slachoffer gepenetreerd en koume neet alle verdachte veur dezelfde straaf in aonmerking. In zoe geval moot 't slachoffer ziech weite te rappelere wee wat gedoon heet.
Zieëhónj
Kènmirke
Zieëhónj höbbe kórte, stroevel haor en koum óngervach. Ze haje mit 'n diekke speklaog de liefswurmdje vas. Ze höbbe good óntwikkeldj veulhaor, neet allein inne snor, mer ouch inne winkbroewe. De meiste saorte höbben 'n gevlekdje vach. Bie inkel saorte besteit seksueel dimofisme, wobie de menkes väöl grótter zeen es de vruikes, 'n anger vachpetroean höbben en zelfs sómtieds 'ne slurf (wie bieje zieë-elefante). Menkes höbben ouch 'ne penisknaok of baculum. De achtervlömme zeen grótter es de veurvlömme; mit dees achtervlömme zwömme ze. Zieëhónj höbbe geinen oearsjelp.
Anges es de zieëlieëve communicere zieëhónj neet door te "bletsje". Dao-inplaats communicere ze door mitte vlömmen op 't water te houwen en door te grómme.
Gruuedje en gewich
De gruuedje van zieëhónj varieertj vanne kleine ringelrob anen eine kantj toete gigantische zieë-elefanten anen angere. Euver 't algemein zeen de oearloeaze zieëhónj klènder es de zieëlieëven enne walrósse. De klènste saorte, de ringelrob enne baikalrob, genieëken 'n liefslingdje van tösse de 110 en 140 centimaeter mit en gewich van get euvere 50 kilogram. Bieje zieë-elefante, die de grótste saort aan robbe, waere de menkes toet 6,5 maeter lank en zoeaget 3,5 tón zwaor.
Verkrachting
Effekte
'n Verkrachting heet veur 't slachoffre dèks wiedgoonde negatief gevolge. Die loupe oeterein vaan traumatische effekte tot sociaol stigmata en praktische probleme.
Zieëhónj
Gruuedje en gewich
In taengestèlling toet zieëlieëve waere de menkes en vruikes in dees femielje bao aeve groeat. De ènsigste oetzunjeringe hiebie zeen de zieë-elefanten enne klapmötse wobie de menkes dudelik grótter waere.
Verkrachting
Psychologische effekte
Slachoffers vaan verkrachtinge zien dèks getraumatiseerd en kinne de groetste meujte höbbe veur weer te functionere wie veur 't vergriep. Dit kin ziech beveurbeeld vertaole in eet-, slaop- en concentratiesteurnisse. Versjèllende symptome vaan acute stresssteurnis trejje aon 't daagleech, wie depersonalisatie/dissociatie, black-outs mèt betrèkking tot deile vaan de verkrachting of zjus 't constant herbeleve vaan de ervaoring (in gedachtes of in mare), oeterweeg goon vaan alles wat me mèt de ervaoring daan wel de verkrachter associeert zoewie vaan gans 't sociaol leve. (Dit zien dus allemaol dinger die getraumatiseerde lui in 't algemein kinne doen.) Wienie dees effekte nao e paar maond nog aonhawwe, sprik me vaan posstraumatisch stresssyndroom. Me sjat tot tösse eindaarde en d'n hèlf vaan de verkachtingsslachoffers dao las vaan heet; heimèt huurt verkrachting tot de algemeinste oerzake vaan PTSS oonder vrouwlui.
Zieëhónj
Vach
De vach is bie zieëhónj betrèkkelik dón. In taengestèlling toet zieëlieëve die kóntinu häör vach vernuje höbbe zieëhónj 'ne vasten tied in 't jaor wen ze häör vach doon wussele. Ónger daen geneumdjen tied is 't lestig veur ze óm häör lieftemperatuur vas te hajen en daoveur verblieve ze döks gelangentied op 't landj. De nuuj vach is döks van 'n felder en leechter kluuer en bleik zich mitten tied.
Verkrachting
Geslachskrenkdes
Umtot verkrachting gemeinelek oonbesjermp gebäört, kinne geslachskrenkdes hiel good weure euvergegeve aon 't slachoffer (of eventueel op de verkrachter). De lèste jaore is dit veural e probleem gebleke bij AIDS, en daan zeker in tropisch Afrika, boe de krenkde sterk inheims is. In 2005 waor volgens ein sjatting wel 60% vaan de vechtende in 't Kongolees intern conflik besmèt mèt HIV. 't Is bekind tot in dezen oorlog massaol woort verkrach, wat de verspreiing vaan de krenkde zeker heet verergerd. Daobij besteit in deile vaan 't continent 't bijgeluif tot geslachsgemeinsjap mèt 'n maag eine vaan zienen AIDS aofhölp; es gevolg heivaan weure jong meidskes verkrach. 't Is evels neet bekind wie wiedverbreid dit idee is; ouch vèlt dèks neet aon te tuine of 'n verkrachting daodoor is gemotiveerd.
Zieëhónj
Vach
Zieë-elefante wussele geliektiejig mitte vach ouch de butelste laog vanne hoed. Wen det passeertj hange groeate stökker aan loos hoed aan 't lief.
Ónnöt
Etymologie
't Woord nöt kump van 't Duutsje woord nuz, later nützen (zu nichts nützen) en ’t Middenederlandse nutten en nuttig. Dit haet in ’t Nederlandse de vorm nut en onnut (geen nut) gekrege en dat is in ’t Limburgs plat euvergenómme in de vorm van ónnöt, mèr dan in de zin van sjlech, vies. Ouch wirt d'r waal gesjpraoke euver ónnöttigheid, ’t geen eigelik ein taengegesjtèlde beteikenis zou mótte höbbe aan nöttigheid, mèr dat allewiel in Limburg in ein óngunstig daagleech is kómme te sjtaon, wodoor ónnöttigheid nauweliks nog wirt gebruuk. Zoa is ouch ónnöt tot nöt (vies) gewore.
Verkrachting
Zwaangersjap
Bij vaginaal verkrachting vaan vrouwlui door manslui - de klassieke vörm vaan verkrachting - kin 't slachoffer natuurlek zwaanger rake. Laank neet ummer, meh väöl dèkser es bij touwgestande geslachsgemeinsjap, zal de vrouw 't keend neet acceptere. In väöl len besteit de optie veur abortus; in sommege jurisdicties mèt conservatief abortuswètte is 't in geval vaan verkrachting wel touwgestande. Wee op principieel grun tege abortus is, kin deveur keze 't keend bij geboorte aof te stoon. Aon d'n aandere kant dwingk 'ne verkrachter 't slachoffer dèks tot abortus, um de gevolge aof te dèkke.
Zieëhónj
Vlömme
Zelfs ane achtervlömme guuef 't klawwe, meh dees höbbe gewuuenlik gein fónksje. Bieje achtervlömme zeen de uterste tieënen 't lengste. Inkel zieëhónj op 't zujelik halfróndj höbbe gares gein klawwe mieër ane achtervlömme.
Verkrachting
Besjöldeging vaan 't slachoffer
In väöl culture weurt 't slachoffer vaan 'n verkrachting, väöl mie es d'n daojer, op de verkrachting aongekeke. 't Oerdeil vaan de umgeving is daan tot 't slachoffer drum heet gevraog, beveurbeeld door ziech oetdagend te kleie of door opziechteg te flirte. Zoe'n ideeë zien zeker gelink aon väöl veurkoumende geslachsrolle die veursjrieve tot de vrouw deensbaar moot zien aon de maan (ouch seksueel). Me moot evels bedinke tot ouch bij vrouwlui oonderein 't besjöldege vaan verkrachtingsslachoffers veurkump. Soms zeuke slachoffers ouch de sjöld bij hun eige.
Zieëhónj
Skelèt en spiere
In taengestèlling toete zieëlieëve die häöre kreftigste spiere oppe sjóljer höbbe, ligke de effectiefste spiere bieje zieëhónj inne lenjewirvel. Nao 'ne kórte blik liek 't net of wen zieëhónj geine nak höbbe; 't liek juus det de kop drek vas oppe rómp zitj. Tróds alt höbbe ze juus wie bao alle zougdere zeve nakwirvele.
Verkrachting
Iervraak en gedwoonge houweleke
Soms geit de sociaol aofkäöring wijer es de bovestoonde besjöldeginge. In versjèllende mediterraan en islamitische culture beteikent sjan veur de vrouw (wie 't verluus vaan maagdelekheid veur 't houwelek; dit zal de kanse op e houwelek veur 't slachoffer hiel sterk verkleine) ouch 'n groete sjan veur de ganse femilie. E femilielid (dèks de pa of e broor) kin daan tot iervraak euvergoon en de vrouw umbringe um de ponteneur vaan de femilie in stand te hawwe. Dèkser evels zal me neet zoe'n extreem oplossing oetzeuke en ieder keze veur verstoeting.
Zieëhónj
Bewaeging
't Grótste versjil tösse zieëlieëwe en zieëhónj is det de litste zich veuroetdrieve vanoete echelste liefsdeiler. Zieëlieëwe gebroeke juus wie de pingwings häör vurste vlömme wen ze zwömme. Daotaenge haje zieëhónj häör bórsvlömme kórtbie 't lief ónger 't water. Ze spreie de tieëne vanne bakvlömme die zoea groeate oppervlakdje beslaon. De bakvlömme slaon op en aaf veur 'n veuroetgerichdje bewaeging.
Sande (Vestfold)
thumb|De ligking van Sande in de pervincie Vestfold. Sande is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vestfold in Nórwaeg. De gemeinte had 7.740 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 177,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 43,7. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Zieëhónj
Bewaeging
Mit behölp van dees kènmirke zeen ze baeter-aangepas veur 't laeve in 't water es de zieëlieëwe. Anen angere kantj is 't lestiger veur ze óm zich veurt te bewaegen op 't landj es saorte vanne anger groeate robfemieljes. De bórsvlömme kónne neet 't ganse liefsgewich haje en wie gezag kónne de bakvlömme neet ónger 't lief waere geplaats. Daoveur maore zieëhónj get mitte boek euvere gróndj. In sómmige vel rólle ze euvere ziej veur zich veurt te bewaegen op 't landj. Op gledde oppervlakdje wie ies en snieë is 't naodeil neet aeve dudelik.
Verkrachting
Iervraak en gedwoonge houweleke
In aander gevalle weurt d'n ier vaan allebei gered mèt e gedwoonge houwelek. De verkrachter kin daan oonder vervolging oetkoume, dewijl 't slachoffer häör sociaol positie neet verluis en 't (eventueel) keend wètteg zal zien. Ouch dees oplossing weurt in zoe'n culture neet algemein geaccepteerd: de zelfmaord vaan e zèstienjaoreg meidske in Marokko, wat oonder drök vaan häör umgeving mèt häöre verkrachter waor getrojd en in dat houwelek weer woort misbruuk, maakde in 2012 in dat land 'n discussie euver de rechte vaan de vrouw in zoe'n situaties los.
Thilay
Thilay ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Sande (Vestfold)
De gemeintecode is 0713.
Thilay
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
Sande (Vestfold)
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Thilay
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 1.043 luuj op 'n oppervlaak van 36,04 veerkante kilometer en daomèt goof 't 28,94 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,57% de jaor.
Zieëhónj
Bewaeging
Ieëre zoge zoöloge de zieëhónj es primitieve robbe enne zieëlieëwen es de "toekómsrieke" femielje. Op gróndj vanne óngersjeiendje bewaeging van häör in 't water wuuertj allewiel gein waerdering wie det mieë gemaak.
Bedreiging en besjurming
Sómmige saorte zeen bedreig: in 't vergangene dore jach en allewiel door vervoeling inne zieë en gekrenkdjes. Krenkelike en verlaote zieëhónj waeren in Nederlandj opgenómmen inne opvangcentra Zeehondencrèche Pieterburen in 't Greuningse Pieterburen en in Ecomare op Texel. Zieëhónj kómmen ouch veur inne buurt van bei poeale. Ze zeen wichtige proeajbieëster veur iesbaeren en orka's.
Jach
De jach op zieëhónj middels doeadklöppele is verbaojen euvere ganse werreld, boete Canada. In Nederlandj is de jach verbaoje saer 1962; de zieëhóndj waas doe inne Waddezieë enne den nag neet aafgeslaote zieë-erm in Zieëlandj bao oetgerotj.
Laefwies
Zieëhónj veule door e weik aomreflex weinig drangk veur nao lóch te happe wodoor ze ónger water ieëre zólle stikken es verdrinke. 'ne Zieëhóndj kan ónger water slaopen en hèltj den toet twintjig menuut lang d'n aom in. Ouch wen 't bieës op druueg landj sleep zal d'r tiejes de slaop neet aome. Zieëhónj slaon zoerstof neet allein in häör blood op, mer ouch in häör lief. Wen ze neet aome, gaeve de spiere zoerstof aaf.
Zieëhónj, mit oetzunjering vanne zieë-elefante, laeve neet in kolonië. Zelfs de dominante menkes die vechte veur 'n harem mit vruikes guuef 't allein bieje zieë-elefante. De anger saorte laeve meistes solitair of in klein gruup. De meiste zieëhónj laeve van vès of anger in 't water laevendje bieëster wie weikdere of inkvèsse. Sómmige saorte höbbe zich gespecialisseerdj op ein saort aan voor. Zoea aete krabbenaeters houfzakelik kril en daoveur höbbe ze speciaal-gevörmdje tenj. Zieëluipaerd zeen 'nen effectieve jaeger dae juueg op pingwings en anger zieëhónj.
Tródsdet de zieëhónj oppe Waddeneilenj ummer in gruup lieke te zónne, zeen 't dus solitair-laevendje bieëster. 'n Moder zal häör jónk allein tiejes de ieëste waek verzörge. Es 't jónk inne perbleme kump of achterblief zal ieëre de mam zelf vlöchten en 't jónk achterlaoten es det ze-n 'm geit helpen of verdeidige. Ze zal zelfs naoderhandj 't jónk gein èns mieë gaon zeuke.
'ne Zieëhóndj wuuertj in normaal ómstenjigheje maximaal 25 jaor; ouchal guuef 't in 't opvangcentrum in Texel bieëster die in gevangesjap mieër es dertig jaor aad zeen.
De Naordelike Ieszieë ennen Antarctischen Oceaan zeen dökker bedèk mit 'n ieslaog die diekker es eine maeter is. Zieëhónj die dao laeve hajen e waterlaok aop mit behölp van häör veur- en heuktenj. Ze mótten 't laok vinje nao 't duke, zelfs inne poealnach, zoeadet ze aom kónne haole.
Evolutie
De ieëste zieëhónjsfossiele dateren oete midde van 't mioceen, zoea 15 miljoen jaor trögk, in 't naorde vannen Atlantischen Oceaan. Nag recèntelik geluifdje väöl weitesjappers det de zieëhónj apaart zeen óntstange vanne zieëlieëwen enne walrósse en det ze aafstamme van otterechtige bieëster, wie Potamotherium, die wóndje in zeutwatermaeren in Europa. Recènte vónjste wies sterk op 'ne gemeinsjappeliken oearsprónk van alle robbe vanaaf eine veurluiper, wersjienlik Enaliarctos, dae nag 't meis-verwantj is ane baere.
Mónniksrobben en zieë-elefante kome wersjienlik inne Groeaten Oceaan dore aope straot tösse Naord- en Zuud-Amerika, die pas toegóng in 't plioceen. De versjillige Antarctische saorte höbben of daenzelvendje waeg gebroek of ze góng langs de wèskus van Africa.
Verkrachting
Historie
't Begrip 'verkrachting' heet 'n bewoge historie. In 't aajd Romeins rech waor verkrachting (raptus) gedefinieerd es de rouf vaan 'n vrouw, n'importe of dat mèt seksueel doele waor. De benaodeilde partij waor neet de vrouw zelf meh de maan oonder wee zien otoriteit ze stoont. Oet de legendarische historie vaan Roeme kint me verhaole euver de Sabiense maagderouf en de verkrachting vaan Lucretia; in dat lèste verhaol begeit 't slachoffer zelfmaord. In de keizertied woort de juridische status mie es eine kier aongepas, meh zoonder tot 't 'n oetsletend seksueel laojing kraog.
In de middeliewe begós dat te verandere en oontstoont laankzaamaon e dudelek versjèl tösse verkrachting en oontveuring (beveurbeeld in 't twelfden-iews Decretum Gratiani). In de zèstienden iew woort ouch't begrip vaan seksueel mierderjaoregheid oontwikkeld (dee leeftied kós beveurbeeld op twelf jaor ligke). Verkrachting woort in deen tied ummer geach door 'ne maan op 'n vrouw te zien; seksueel misbruuk vaan manslui veel oonder wètte tege sodomie. Ouch kóste neet alle vrouwlui in aonmerking koume: boete zien eige vrouw waor ouch gedwoonge geslachsgemeinsjap mèt 'oonierbaar vrouwlui' neet straafbaar.
Aon verkrachting woort neet ummer zoe zwoer geluf wie allewijl. Sint-Thomas vaan Aquino meinde tot verkrachting, allewel tot 't zundeg waor, neet zoe erg waor wie masturbatie of coïtus interruptus, umtot 'ne verkrachter entans voldeeg aon de bedoeling vaan de seksualiteit. Mier in 't algemein woort, wie gezag, verkrachting dèks es e logisch gevolg vaan 'n vrouweleke oetdaging gezeen. Ouch waor 't langen tied gans normaal um slavinne te misbruke - beriechte dao-euver zien zoewel oet de Europese wie oet de Arabische slaovehandel bekind - en um vrouwlui vaan vreem volker te verkrachte (dèks, meh neet allein, in d'n oorlog). Verhaole euver edele die zoe gezag 't rech hadde um in de houweleksnach de vrouwlui vaan hun oondergesjikde te oontmaagde (jus primae noctis) kinne evels neet weure hel gemaak; ze sjijne op wieneg mie te beröste es veuroerdeile tege d'n adel en/of 't platteland.
Dewijl de wètte euver verkrachting de lèste decennia alum zien aongepas, is nog wieneg bekind vaan verkrachting door vrouwlui. De meining tot dit neet meugelek is, is wiedverspreid en nog ummertouw hei en dao in de wèt trök te vinde.
Jan Maas
Jan Maas, gebaore (1938) en getaoge in Venlo en noow woeënend in Melik, is 'ne Venlose dialekschriever. Jan Maas is lid van de dialekschrieverskrink Midde-Limburg en in dae groep schrief hae gedichte en verhaole, same met nog 12 andere Midde-Limburgse dialekschrievers.
Verkrachting
Demografie
Jaorleks weure wereldwied e paar hoonderddoezend gevalle vaan verkrachting bij de pelitie gemeld, meh 't aontal wèrkeleke verkrachtinge ligk allezeleve väöl hoeger. Oet zjèn of angs zal 'n verkrachting door 'ne bekinde dèks neet weure aongegeve. Volgens bepaolde oonderzeuke is wel 20 percint vaan alle vrouwlui oets verkrach; e groetsjaoleg oonderzeuk in de ganse EU heel 't op 5 percint vaan de vrouwlui in dat deil vaan de wereld. Allein al in Zuid-Afrika, beröch um zie hendeg groet verkrachtingsprobleem, vinde jaorleks mesjiens wel 500.000 verkrachtinge plaots. 'n Minderheid vaan de aofgiftes is aon d'n aandere kant vals; um wieväöl percint 't geit vèlt neet te zègke.
Jan Maas
Werk
In 't ABN:
Verkrachting
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel.
Zieëhónj
Taxonomische indeiling
Det de zieëhónj 'n eige monofyletische groep vörme steit vas. De ieëste zieëhónj zeen gevónjen in 't mioceen.
De femielje wuuertj döks ingedeildj in twieë óngerfemieljes. De óngerfemielje Monachinae wuuertj gevörmp door saorte die veural laeven op 't zujelik halfróndje n de Phocinae ómvatj de saorte op 't naordelik halfróndj. Bieje Monachinae is de vurste middelhandjsknaok inne veurvlömme verkórtj enne klawwen ane achtervlömme zeen rudimentair.
De zieëhónj waeren es volg nao baoven ingedeildj:
De óngerverdeiling binne de zieëhónj is es volg:
Agelenella
De Agelenella is e genus of gesjlach van de sjpènnefemieje trechtersjpèn (agelenida) oet Jeme.
't Gesjlach is zo genuimp door de biologe Lehtinen in 1967.
Breda
frame|Locatie vaan Breda Breda (Braobants: Brédao) is 'n stad in de provincie Noord-Braobant. Mèt 167.908 einwoners op 1 januari 2005 is 't de derde stad vaan Noord-Braobant en de negende vaan Nederland. De vastelaovendsnaom vaan Breda is Kielegat.
Stadsfuncties
Breda functioneert es verzörgingscentrum veur Wes-Braobant. 't Karakter is minder industrieel es dat van Tilburg. Breda hoesvès de Keuninklike Militair Academie (KMA) en 'n arrondissemintstribunaal. 't CSM-sókkerfebrik is in dees stad gevesteg.
Stadsbild
thumb|right|Groete Kèrk Breda heet 'n good bewoerd historisch centrum, mèt es veurnaomste bouwwèrk de Groete Kèrk. Aon de Merret stoon inkel markante gebouwe, wie 't stadhoes. 't Begijnhof geneet ouch bekindheid.
Historie
Breda, Brei A, ligk aon de samevleujing vaan Mark en Aa, boedeur de stroum (Aa) hei inderdaod väöl breier weurt. Op dees plek oontstoont in de twelfde iew 'n nederzetting, die in 1125 veur 't iers geneump weurt. In 1252 kraog 't stadsrechte, en in de volgende iewe bleef 't greuje. In 1403 woort de Baronie van Breda gestiech, e gebeed mèt Breda es centrum, geïnspireerd op de Meierij van de Bosj. Tijens d'n Tachtegjaoregen Oorlog woort de stad neet minder es drei kier door de Staotse legers vereuverd: in 1572 bij 't begin vaan d'n Opstand, in 1591 (door de lis mèt 't Törfsjip vaan Breda) en in 1637. De bevölking bleef evels gooddeils katheliek.
Kroket
thumb|right|'n Bruuedje kroket De kroket (veural vreuger ouk es croquette geschraeve) is 'n gefrituurde snack. In Nederland wuurt mit 'n kroket meistal 'n vleiskroket gemeind. Dees krokette waere ouk 't meis verkoch in fritures. In Nederland waere eder jaor zoeën 300 miljoen (vleis)krokette gegaete. Det zeen óngevaer 25 per persoeën per jaor. Zölke krokette haolt me dök "oet de moor", wie beej de snackgigant FEBO. In taegestelling tot friete zeen krokette zier einfach te bereije en de smaak blief lang behalde. Meistal waere ze los, mer dök ouk op 'n bruuedje of mit friete gegaete. Me aet krokette traditioneel mit mosterd.
Geschiedenis
De vleiskroket haet zeen oeërspróng in Frankriek. In 'n kaokbook oet 1705 van Le cuisinier royal et bourgeois, det geschraeve woort door 'ne kok van de Franse keuning Lodewiek XIV, steit 'n recept veur "croquets". De ierste kroket had de aafmaeting van 'n ei en woort zónder bechamel bereid, mer 't woort wal gepaneerd en gefrituurd. De ierste Nederlandse recepte veur krokette datere oet 1830. Dit recep is aafkómstig van de kok van keuning Willem I.
In de neugetieënden ieëw woorte de vleiskrokette gepaneerd en gebakke in smalts of bótter en in 't begin van d'n twintigsten ieëw woorte krokette geserveerd es sjiek tössegerech of beejgerech. Pas nao d'n Twieëde Waereldaorlog woorte de krokette gewoeëner. Me kós ze vanaaf toen mier en mier beej de frituur kriege. Tot 1996 waas de kroket nog de meis verkóchte snack beej de frituur, mer inmiddels is det de frikandel.
Variante
thumb|right|Gernaalkrokette Bekinde variante op de vleiskroket zeen:
Beej de fastfoodkete McDonald's wuurt ouk de "McKroket" verkóch. Det is 'n vleiskroket in de vorm van 'n platte schief op 'n hamburgerbruuedje mit dijonmosterd. 'n Bekind producent van krokette is 't Mestreechse bedrief Mora.
't Bels en Pruses
thumb|left|[[Pommes duchesse zien ein sjiek beejgerech van de Franse en de Belse keuke]] Op 't Bels wuurt mit krokette ierder krokette op basis van petatte gemeind, die me kint aete es sjiek beejgerech. Dees krokette hebbe ouk ander vorme, wie denneknöpskes, 'n toef, 'ne kogel of 'n paerke. Ouk zeen gernaalkrokette en kieëskrokette heej bekinder. In Pruses kint me ouk de krokette mit petatte, al zeen de Nederlandse vleiskrokette beej de Pruse in de grensstreik populair en gaef 't direk euver de päöl in Duutse friture ouk Nederlandse krokette. Krokette waere in bei lan euver 't algemein mier gegaete beej speciaal gelaegehede.
Valuaskroket
De Venlose chef-kok Eric Swaghofen van 't michelinrestaurant Valuas óntwikkelde in 2004 de luxere "valuaskroket" op basis van rindsvleis. Allewiel zien d'r mier es vaertig saorte krokette, waorónder ouk bitterballe van 'tzelfde luxer ragout. De krokette waere bereid in de keuke van zeen restaurant, mer waere verkóch in 't hiele land.
1881
1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 1882 - 1883 - 1884
Gebäörtenisse
thumb|262px|De Dodge City Vrejescommissie mèt Earp tweëde van lènks veursjte riej
Weerextremen in België
Bron: KMI Gegevens Ukkel 1901-2003 met aanvullingen
Hospitality Club
De Hospitality Club (HC) is de groetste online hospitality service. Opgerich in juli 2000, zint er sins september 2007 mië as 328.000 lede in 185 leng, woevan 'n groet deil vriej accommodatie en hulp bie 't reize versjaf. Lidmaatsjap is gratis. Registratie is vuur luuj die interesse höbbe om luuj van uver de ganse wèlt op te vange of óm same te reize.
Gaste en gashieëre betale einanger neet, al is 't waal normaal om vuur telefoen en soms vuur aete te betale. Nao 't bezeuk kins e commentaar op de site achterlaote euver diene gast of host. Zoe functioneert HC ouch as 'n netwerk.
't Doel van 't projek is om in de naobie toekoms mië as ein miljoen lede te höbbe.
Vergeliekbare initiatieve zint CouchSurfing, Pasporta Servo, Servas Open Doors en BeWelcome.
Sjtoumturbine
Ein sjtoumturbine is ein mechanisch apparaat det de thermische energie van hoge drök sjtoum, omzitj in broekbaar mechanische (drejjendje) energie.
Ontwikkeling
De sjtoumturbine gebroektj de in de sjtoum aanwezige enthalpie. Dao zeen twee types te ongersjeije, namelik de impuls (aktie) en de reactie turbine, opgedeildj nao de enthalpiedaling, of die plaats vindj in'ne loupsjoepe of de leidsjoepe. 't Principe van'ne reactieturbine waerdje al in'ne Griekse oudheid oetgevonje door Heron van Alexandria hae gebroekdje de oetvinjing veur de ontwikkeling van eine primitieve (Aeolipile). De eerste oetvinjing van ein turbine waerdje aevel neet verder ontwikkeldj, en allein es sjpeelgood gebroektj.
In 1551 besjrief de Osmaanse geleerdje Taqi al-Din veur 't eers ein sjtoumturbine es aandrieving veur ein drejgrill. In 1629 kreeg Giovanni Branca es eerste 't Idee, heite sjtoum te gebroeke om dao ein sjoepewiel mit te laote drejje, mer hae veurdje 't idee nooit in'ne praktijk oet. De eerste dae dao mit begos waas de Zjweed Carl Gustav Patrik de Laval 1883 (Impulsturbine) en'ne Ingelsman Charles Parsons (1884) (Reaktieturbine). Allebei dees 'oer'turbines sjtaon in 't Duits museum in Münche. Parsons waas ouch de eerste, dae ein sjtoumturbine in ein sjeep boewdje, de Turbinia. 't grote veurdeil van ein reaksieturbine is det veur loup- en leidsjoepe 'tzelfdje sjoepprofiel gebroektj kan waere. Ein naodeil is 't grote aantal sjoeperieje, en dao door de lengte, die gebroektj motte waere om de energie om te zitte. Es compromis tösse de compacte boewwieze van'ne Laval turbine en baetere werking van'ne Parsons turbine ontwikkeldje parallel aanein Charles Gordon Curtis in America, Auguste Rateau in Frankriek en Heinrich Zoelly in Zjwitserlandj rondj 1900 meertraps impulsturbines. De meiste modern sjtoumturbines zeen ein combinatie van 't reactie en impuls ontwerp. Typisch veur die ontwerpe is det de hoog dröktrappe van 't impuls (aktie) type zeen, en de lege dröktrappe van 't reactie type.
Impulsturbines
Ein impulsturbine haetj gefixeerde sjtraolpiepe die zorge veur ein hoog oetsjtruimsjnelheid van'ne sjtoum taege de sjoepe (hoog kinetische energie). Deze sjtoum bleus den taege de haole kantj van'ne sjoepe, en weurtj dan van richting verangerd, dees drejjing van richting geuftj den ein reaksiekrach op'pe sjoepe, wodoor de sjoep weggeduujd weurtj, en 't sjoepewiel geitj drejje. Daodoor weurtj de sjnelheid van'ne sjtoum weer verleeg, en kan in'ne volgendje sjtraolbuus weer versjneldj ware, om zo ein volgendje riej sjoepe aan te drieve.
Reactieturbines
In ein reactieturbine, zeen de sjoepe op'pe rotor zelf vormgegaeve es convergerendje sjtraolbuuze. Dit type turbine maaktj den ouch gebroek van'ne reaksiekrach die ontsjteitj door de verheuging van'ne sjnelheid in'ne sjtraolbuuze (rotor). De sjtoum weurtj verder geleidj door de gefixeerde sjoepe van'ne stator, en numpdj in'ne volgende riej loupsjoepe weer toe in sjnelheid, mit de biejbeurendje reaksiekrach es gevolg van de hernuujdje sjnelheidstoename op'pe rotor. De drök van'ne sjtoum zaktj biej eeder trap van'ne turbine ein bietje, wobiej 't volume sjteeds groter weurtj, det verklaordj waorom det de sjoepe nao 't enj van'ne turbine sjteeds groter waere. De drök- en temperatuurdaling gaeve precies de enthalpiedaling van'ne sjtoum weer, en gaeve daomit de werking van ein tubine es omzitter van enthalpie in sjnelheid weer.
Direct drive
Elektriciteitscentrales gebroeke grote sjtoumturbines om generators aan te drieve, en zo bienao 80% van'ne op'pe waereld gebroekdje elektriciteit op te wekke. in de meiste centrales weurdj de sjtoum om de turbines aan te drieve door middel van fossiele den waal nucleaire brandjstof gemaaktj in grote sjtoumkaetels. De generators die gebroektj waere höbbe meistal ein poolpaar, waat wiltj zegke det ze in Europa, wo d'r ein netfrequentie van 50 Hz is 3000 omwentellinge per minuut motte make. In Amerika, en ouch get anger lenj, is de frequentie van 't net 60 HZ dus dao drejje de turbines 3600 toere per minuut. In de toekoms zólle d'r mit meer poolpare missjiens minder omwentellinge neudig zeen, mer ein sjtoumturbine haetj 't beste rendement biej hoog toeretalle. 't Principe det de as van'ne generator rechsjtreeks op'pe as van'ne turbine weurdj gekoppeldj weurdj Direct drive genumpdj. Dees sjtoumturbines gelje mit vermoges toet 1600 MW (weurdj noe biej de Finse kerncentrale Olkiluoto III geboewdj) es de grootste van häör saort.
Geregeldje sjnelheid
Ouch in sjepe waer(dj)e väöl sjtoumturbines gebroektj. De klein greutte, weinig ongerhaad, lich gewich, en weinig trillinge zeen allemaol veurdeile ten opzichte van eine grote sjeepsdiesel. Ein naodeil is waal det sjtoumturbines allein maar efficient zeen biej doezendje omwentelinge per minuut. Daorom motte d'r veur 't gebroek op sjepe duur versjnellingsbek, en ein omkeerinrichting waere toegepas. Mer d'r zeen ouch sjepe, wie bieveurbeeldj de Turbinia wo de sjroef rechsjtreeks door de sjtoumturbine weurdj aagedreve. Ein anger naodeil is den nog det grote sjeepsdiesels mit gemaak ein rendement van meer es 50% haole terwiel dit veur sjtoumturbines nog neet vanzellefsjpraekendj is, dao waere eerder rendemente van ongeveer 45% gehaoldj.
.