cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Australië
Etnische gróppe
De Aboriginals höbbe wetensjappers langen tied veur raojsele gestèld wat hun aofkoms betröf. Ze höbbe e doonker vel, meh in tegestèlling tot de Papoea's sluik haor en 'n lang gestalte (de bewoeners vaan Tasmanië vörmde dao 'n oetzundering op). Genetische studies höbbe de kwestie verdudelek: de Aboriginals splitsde ziech tösse de 62.000 en 75.000 jaor geleie vaan de Euraziatische bevolking aof meh höbbe wel genetische ban mèt diverse volker oet Zuidoos-Azië. Zoe drage ze gene vaan d'n Denisovamins.
Veur de kolonisatie waore de inheimse Australiërs oongeveer euver 't continent verdeild wie noe, mèt de groetste concentraties in 't kösgebeed. Door de koms vaan Europeaone zien evels väöl Aborginals dao door krenkde gestorve, vermaord of geassimileerd. Daodoor vint me ze noe zjus väöl in de dunbevolkde weuste, boe koloniste minder te zeuke hadde. Oetzundering is 't Noordelek Territorium, wat koelek gekoloniseerd woort: hei leve Aboriginals ouch nog in 't vröchbaar kösgebeed vaan Arnhemland. 't Is ouch hei tot me traditioneel de groetste cultureel variatie vint.
De Aboriginals valle oeterein in hoonderde volker en stamme. Umtot ze veural es jegers-verzaomelere leefde, bouwde ze vaanajds gein staote en góng de grópsidentiteit neet väöl wijer es d'n eige stam. Dit maak 'n etnografische indeiling neet gemekeleker; antropologe doen dat veural op taol.
Borneo
't Zujelik en grótste deil van 't eilandj behuuertj toet Indonesië en hètj officieel Kalimantan.
Australië
Etnische gróppe
De Australische regering had langen tied wieneg oug veur de rechte vaan de inheimse Australiërs. Stökker land woort zoonder mankere veur de koloniste opgeëis en me veurde in d'n twintegsten iew 'n agressief assimilatiebeleid. Aon 't ind vaan d'n iew kraoge ze väöl rechte trök. Toch höbbe de inheimse nog te kaampe mèt groete sociaol probleme, wie zwoer ermooj, misdaod, minder oonderwies en 'n väöl lieger levesverwachting.
Neet-inheimse Australiërs kaome pas laat nao 't continent. Oondaanks tot 't land sinds begin zeventienden iew bij Europeaone en Aziaote bekind waor (zuug oonder), voolte die ziech neet gerope in 't druug land te goon woene. Pas nao de oontdèkking vaan de ooskös oontstoont heiveur belaankstèlling. De kolonie woort opgeëis door Groet-Brittannië en de ierste koloniste waore naovenant Britte en Iere. Nog ummer teikent de Britse cultuur 't land, väöl mie es dat beveurbeeld in de Vereinegde Staote 't geval is. Nao d'n Twiede Wereldoorlog begós 't land immigrante oet Wes-Europa aon te trèkke, oet 't Vereineg Keuninkriek meh ouch oet oonder mie Duitsland, Nederland en Griekeland. Die inwoeners woorte euver 't algemein snel geassimileerd; me sprik ieder vaan 'veurawwersjap' es vaan 'etniciteit.'
Langen tied woorte migrante oet aander len geweerd, um 'ras' en cultuur te besjerme. De 'White Australia Policy' woort in 1973 gestop. Sindsdeen zien väöl Aziaote nao 't land gekoume, oonder mie oet China, India en de Filipijne. Australië heet evels nog ummer e vrij rechs beleid veur boetelenders. Zoe weure vlöchtelinge neet in eige land meh op Nauru opgevaange, oonder umstendeghede die väöl lui oonweerdeg höbbe geneump.
Borneo
De grótste oppervlakdje op 't naorde van 't eilandj behuuertj toet Maleisië. Dit Oeas-Malesië besteitj oet Sabah, 't naordelik deil van 't eilandj, en Sarawak, det in 't naordwèste ligk.
Australië
Taole
thumb|Taole vaan Australië bij 't begin vaan de Britse kolonisatie. In vaolbroen de Pama-Nyungataole, die 't continent domineerde. In geelbroen de [[Macro-Gunwinygutaole, de Garawataole en de Tankische taole, die dao mesjiens aon verwant zien. In gries de aander taolfemilies.]] De Australiërs spreke in 't gemein 'n Ingels dialek bekind es Australisch Ingels. Deze variant heet ziech gevörmp oet de dialekte vaan de ierste koloniste. Umtot dat väölal veroerdeilde oet de lieger klasse waore, en gans in 't bezunder Londenere en Iere, heet 't Australisch Ingels groete euvereinkomste mèt 't Cockney en ouch wel mèt 't Iers Ingels. Aanders es in Noord-Amerika heet 't Brits Ingels, en zeker de Received Pronunciation, in Australië nog 'ne status es veurbeeld. Veurnaom en hoegopgeleide lui praote dèks gein Australisch of hoegoet 'ne verwaterde variant daovaan.
Diverse migrantetaole weure gesproke. Veural Chineze hawwe hun taol oonderein generaties laank aon. Europeane zien get minder geneig aon hun eige taol vas te hawwe. Zeker vaan Nederlandse migrante is bekind tot ze nao hun emigratie direk oonderein Ingels gónge praote en tot hun kinder (bekaans) eintaoleg opgreujde.
Borneo
Brunei is 'nen ónaafhenkelike, betrèkkelik kleine, staot op 't naorde van 't eilandj. De naam "Borneo" is geliek ane naam "Brunei".
Australië
Taole
De inheimse Australiërs spraoke vaanajds 'n käör aon eige taole. Same stoon ze bekind es de Australische taole. Ze zien al-evel neet verwant (entans neet nao de meining vaan de euvergroete mierderheid vaan taolkundege), meh höbbe ziech dudelek oonderein beïnvleujd. De taole vertuine diverse wiedgoonde euvereinkomste in klaanklier. Zoe kinne ze mer drei klinkers, en versjèl tösse stumhöbbend en stumloes weurt neet gemaak. Ouch fricatieve oontbreke bekaans compleet. Wel kinne de Australische taole e fonemisch versjèl tösse alveolair en retroflexe consonante, jeh dèks zelfs tösse dentaol en alveolair - versjèlle die sprekers vaan aander taole koelek hure. Opvallend is tot väöl taole 'n apaart register höbbe veur conversaties tösse bepaolde femilieleie. Dit hingk same mèt 't sjoenmoojertaboe, in de Australische culture zier algemein.
De mieste inheimse taole zien intösse oetgestorve of bekaans oetgestrove, umtot de sprekers zien geassimileerd in de dominante cultuur. Oetzundering vörme sommege taole vaan Arnhemland en deile vaan d'n outback, boe Aboriginals in de mierderheid zien. Hei weure kinder ouch nog mèt de veurawwertaol opgetrokke. 't Gering aontal sprekers vaan de taole (dèks mer tientalle of hoonderde en noets mie es e paar doezend) maak emancipatie evels lesteg. Daobij steit de tribaol structuur standaardisatie in weeg: 'ne stam zal neet gaw zien eige dialek opgeve um 'n groeter sjrieftaol te make.
left|thumb|De anglicaanse Pauluskathedraol in Melbourne. 't Anglicanisme waor langen tied 't dominant geluif in Australië, meh is dat noe neet mie.
Religie
Australië heet gein staotsreligie en is religieus divers. Oersprunkelek waore de koloniste in mierderheid anglicaans en katheliek; geluive die nog ummer väöl veurkoume. De koms vaan migrante heet ouch väöl aander christene nao 't land gehaold, meh ouch moslims, hindoes en boeddhiste. Australië is intösse sterk aon 't oontkèrkeleke: in 2016 gaof 30,1% vaan de lui aon neet-religieus te zien. Hoof vaan d'n Anglicaanse Kèrk in Australië is d'n aartsbisjop vaan Melbourne. Katheliek Australië besteit oet vief kèrkprovincies: Adelaide, Brisbane, Melbourne, Perth en Sydney.
De inheimse Australiërs hadde en höbbe deils nog hun eige religieus praktijke, die me veur 't gemak es 'animistisch' kin besjrieve. Centraol in de religie vaan de Aboriginals steit d'n Dreamtime, de mythologie die dèks vertèlt euver 'nen oertied boe mythische wezes 't land bevolkde. Rituele zien dèks gemeind um aon die wezes te rappelere. De mythologie vaan de Straot Torreseilenders is aanders - wie me maag verwachte is die väöl mie op de zie geriech.
Europese beeldende kuns
thumb|Mount Arapiles en de Mitre Rock oet 1863, door Nicholas Chevalier. 'n Bovelaog vaan kunstenere gaof 't de ierste jaore koelek. wel woorte soms sjèlderije gemaak vaan de flora en fauna in 't land, die me in Ingeland veur educatief doele kós ophaange en naosjèldere. Nao de goudkoorts in 't midde vaan d'n iew woort de bevolking talrieker en vestegde ziech ouch mie kunstenere in 't land. In d'n ierste iew waore, boete de bieste, landsjappe wiedoet favoriet. 't Doort 'nen tied ietot sjèlders de zjuste tósj hadde gevoonde veur de aofwiekende Australische landsjappe en leechinval; oetindelek bereikde ze dao e hoeg niveau in.
Roond 1885 kaom de zoegeneumde Heidelbergsjaol op, ouch 'Australisch impressionisme' geneump. In vergelieking mèt 't impressionisme oet Wes-Europa waor dees beweging nog hendeg gemaoteg, meh veur 't nui, neet op kuns geriech land waor ze rechoet revolutionair. Sleutelfigure waore Arthur Streeton en Tom Roberts.
't Modernisme had 't meujelek in (blaank) Australië, boe de landsjaptraditie sterk waor. Margaret Preston zoch häör inspiratie in de kuns vaan de Aboriginals (zuug oonder) en waor daomèt häören tied veuroet. D'n eclectische Sidney Nolan greujde oet tot 'n nationaol bekindheid. Sommege nao-oorlogse kunstenere wie Fred Williams en Brett Whiteley knipougde nao de landsjapssjèlders boe 't pebliek zoe aon gewènd waor.
Beeldende kuns vaan de oersprunkeleke bewoeners
left|thumb|De Aboriginals zien sterk euververtegewäördeg in de Australische sjèlderkuns. Hei zuut me Glen Namundja, 'ne kunsteneer oet Arnhemland, bezeg mèt e sjèlderij. De inheimse bevolking heet 'n zier lang traditie vaan rotssjèlderinge en gehouwe veurstèllinge. De ajdste veurbeelde zien al 30.000 jaor aajd, en me kin ze euver gans 't continent vinde. In tegestèlling tot de Europese grotsjèlderinge is dees traditie noets verdwene (allein geëvolueerd); 't is dus al gaw de ajdste kunstraditie t'r wereld. De veurstèllinge tuine dèks mins- en biestefigure, gemeinelek oet d'n Dreamtime. Opvallend is evels ouch 't gebruuk vaan abstrakte (geometrische) figure. Umtot me veur kleurstoffe veural op oker waor aongeweze, is 't kleursjema beperk en typerend: wit, geel, roedbroen en broen.
In väöl Australische stei zien musea mèt modern Aboriginalkuns te vinde. Tot 2017 gaof 't ouch eint in Utrech.
Arsjitectuur
thumb|D'n Opera vaan Syndey, zoonder mie 't bekindste gebouw in Australië, góng in 1973 ope en steit sinds 2007 op de Wereldèrfgoodlies vaan d'n UNESCO. De Aboriginals waore es nomadisch steintiedvolk gein bouwers; Australische arsjitectuur begint daorum mèt de koms vaan de Europeaone. Ouch heet 't laank gedoord ietot 't land 'n eige arsjitectuursjaol kraog; tot deep in d'n twintegsten iew woorte Europese trends gevolg. Daan nog zien genóg gebouwe oet de begintied vaan de kolonie bewoerd gebleve. Francis Greenway, es veroerdeilde nao Australië gesjik, greujde dao oet tot d'n ierste bekinden arsjitek. Later in d'n iew zouw de neogotiek, in 't Vereineg Keuninkriek populairder es boe ouch op de wereld, nao Australië euversloon. Melbourne en Sydney waore in deen tied al groete stei; in hun centra kin me nog väöl aonsprekende negentiende-iewse gebouwe vinde. 't Wereldtentoenstèllingsgebouw in Melbourne, gebouwd veur de Wereldtentoenstèlling vaan 1880 is ein vaan de belaankriekste Australische gebouwe oet deen tied en steit sinds 2004 op de Wereldèrfgoodlies.
't Modernisme in de arsjitectuur kraog 'ne sterke impuls mèt de bouw vaan Canberra, vaanaof 1913 gebouwd nao 't oontwerp vaan 't Amerikaans arsjitectepaar Walter Burley Griffin en Marion Mahony Griffin. Later maakde d'n Internationaole Stijl zien entree. 't Bekindste gebouw vaan Australië is evels 't Operagebouw in Sydney, oontworpe door d'n Deen Jørn Utzon en opegegaange in 1973. Dit gebouw steit sinds 2007 op de Wereldèrfgoodlies.
Literatuur
Oraol tradities, gemeinelek vaan mythologische aard, gief 't in alle Aboriginalculture te euver. Die kin me es begin vaan de Australische literatuur zien, zoe good wie verslaoge vaan de kolonisatie. D'n iersten Australische roman versjeen in 1830 vaan de hand vaan Henry Savery. Verhaole euver 't leve vaan de straofkoloniste die 't roeg land móste kolonisere bleve langen tied populair, dat soort werk vint me oonder mie bij Henry Lawson en Banjo Paterson, welke lèste de teks sjreef veur 't nog ummer populair leed Waltzing Mathilda. Ouch beuk oet d'n twintegsten iew goon nog dèks euver 't leve op 't platteland, beveurbeeld bij Miles Franklin. Patrick White maakde ziech zoe verdeenstelek tot heer in 1973 de Nobelpries in de literatuur won. In dezen iew gónge ouch Aboriginals publicere, in 't gemein in 't Ingels. David Unaipon sjreef zien eige versies vaan inheimse legendes, Oodgeroo Noonuccal woort bekind mèt radicaol poëzie. 'ne Bekinde contemporainen oteur is Richard Flanagan, dee in 2014 de Man Booker Prize won.
Volksmeziek
left|thumb|'ne Maan bleus op 'nen didgeridoo en dans debij. Dit bekind instrumint weurt veural in 't noorde vaan 't land gebruuk. Natuurlek moot me hei versjèl make tösse de meziek vaan de Aborginals en de volkmeziek vaan de blaanke. De ierste maak, wie dat bij väöl natuurvolker 't geval is, veural deil oet vaan rituele en weurt neet es activiteit apaart gezeen. De meziek is dèks meditatief en in westerse oere eintoeneg. E bekind instrumint is d'n didgeridoo, 'nen oetgehaolde boumstam dee es trompöt kin fungere. Me kin de toenhuugde get variëre en aofhenkelek vaan de baoring ouch bovetoene bloze. 't Instrumint weurt veural in Arnhemland gebruuk. Gezaank of didgeridoospeul kin weure begeleid mèt zoegenaomde clapsticks, stekskes die tegenein weure gehouwe veur e ritmisch effek. Populair oonderwerpe zien clan songs, die de historie vaan de femilie levend hawwe. Daotegeneuver gief 't evels ouch väöl meziek boebij de zaank zuver es instrumint weurt ingezat (zoonder wäörd).
De volksmeziek vaan de koloniste is de ajdste meziek die de blaanke in Australië maakde, umtot 't nog laank zouw dore ietot ziech 'n klassieke traditie oontwikkelde (zuug direk oonder). Muzikaol dreug deze meziek 't stumpel vaan zien Brits-Keltische erfenis. De thema's zien vaan 't begin aof wel typisch Australisch en goon euver 't leve in de wèldernis. Ind negentienden iew versjene de ierste volkskundege leedbundels vaan 't land, in de vörm vaan de Old Bush Songs vaan Banjo Paterson. De zoegeneumde bush bands maakde later tot de Amerikaanse countrytraditie hei vröchbaar wortel sjoot.
Kunsmeziek
Kamermeziek woort in de vreuge negentienden iew al op klein sjaol gemaak, meh pas nao de massa-immigratie roond 't midde vaan d'n iew oontstoonte hei ouch koere en orkeste. Ech oetgebreid waor 't meziekleve hei neet, en musici móste veur compositie te liere nao 't Vereineg Keuninkriek, boe hun ouch e väöl groeter pebliek wachde. Dit deeg oonder mie Percy Grainger, meh ouch de sopraonzengeres Nellie Melba, die euver de ganse wereld bekind woort. Nao verluip vaan tied begós de klassieke traditie in 't mojerland mie te leve. Peter Sculthorpe verwèrkde eleminte vaan d'n Aboriginalmeziek in zie werk, Malcolm Williamson omermde e modernistisch, atonaol idioom. Min of mie bekinde componiste vaan noe zien oonder mie Liza Lim, Georges Lentz ('ne gebore Luxembörger) en Kate Moore (die veural in Nederland wèrk).
thumb|De Bee Gees, die neet hun gans bestoon in 't land waore gevesteg, zien de bekindste en succesvolste Australische popgroop.
Popmeziek
Wie de ganse westerse wereld woort Australië vaanaof ind jaore 1950 euverspeuld door Amerikaanse popmeziek. De ierste jaore lieverde dat nog gein groete meziek vaan eige bojem op. Dit kump umtot Australische popmuzikante, door de dun bevolking vaan 't land, dèks aon hun stad geboonde zien en 't opzètte vaan nationaol bekindheid väöl geld vaan de maotsjappije verg. Ouch veur popmusici is 't dus dèks veurdeileg um 't te perbere in Europa of Amerika.
De ierste gróp die 't internationaol maak zien The Seekers. Väöl bekinder weure de Bee Gees, die sinds ind jaore zèsteg vaanoet Ingeland wèrke en meziek make in versjèllende stijle. 't Bekindste weure ze in de jaore zeventeg mèt hunnen disco. Later dat decennium kump de hardrockband AC/DC op. Ouch pos-punkband The Birthday Party maag neet vergete weure; naotot deze band kepot geit maak ziene veurmaan Nick Cave 't es solo-arties. De pop vaan Kylie Minogue en Jason Donovan brik ouch internationaol door. Roond 2010 wèrkde Pendulum en Tame Impala ziech in 't indie-circuit op.
Media
Wie me vaan e groet en spaorzaam bevolk land wie Australië maag verwachte, zien media dèks tot ein stad of eine staot beperk. De insegste neet-stadsgeboonde gezèt is The Australian e geisteskeend vaan d'n Australischen tycoon Rupert Murdoch. Aander väölgeleze gezètte zien oonder mie d'n Daily Telegraph (Sydney) en de Herald Sun (Melbourne), allebei ouch bezit vaan Murdoch, zoewie The Sydney Morning Herald vaan concurrent Fairfax Media.
E groet deil vaan 't land woort pas laat vaan tillevisie veurzeen: tösse 1956 en 1971 gaof 't allein in New South Wales en Victoria tv. Toch waor tv, veural de peblieke tv, veur e groet deil nationaol geregeld. Gans aanders wèrkde dit mèt de commercieel tv. Heiveur woort 't land in diverse deile verknip, boeveur me apaart licenties mós koupe. De mieste commercieel zenders zien daan ouch neet nationaol.
Oonderwies
De leeftied vaan lierplich versjèlt vaan staot tot staot; ze begint mèt vief of zès jaor en kin loupe tot vieftien of zevetien. Väöl kinder goon nao peuterspeulzaole, die neet verpliech zien. 't Gief vrijheid vaan oonderwies; dewijl de mieste kinder nao openbaar sjaole weure gesjik, goon sommege nao katheliek oonderwies of oonaofhenkeleke sjaole. 'n Klein minderheid vaan de kinder weurt toes oonderweze (heiveur is dèks speciaol touwstumming nujeg), dit gebäört veural in de bush en d'n outback. Dao weure ouch wel ins 'virtueel' sjaolklasse gevörmp, boe de les euver de radio of 't internet weurt gegeve en de lierlinge ziech oonderein en d'n oonderwiezer neet kinne zien.
Sport
'ne Belaankrieke sport mèt 'n lang historie in 't joonk land is cricket. In 1877 späölde de èlftalle vaan Ingeland en Australië d'n allerierste Test-match. In 1882 wis Australië zelfs vaan Ingeland te winne, wat sportleefhöbbers dao hendeg choqueerde. Sindsdeen speule de teams alle twie jaor um The Ashes. 't Australisch team nump ouch deil aon de Wereldkampioensjappe Test Cricket, ODI en Twenty20. Groetste stadion vaan 't land, neet allein veur cricket meh veur alle sporte, is de Melbourne Cricket Ground, mèt wel 100.000 zitplaotse.
Ouch in oonder mie golf, peerdsrenne en tennis höbbe Australiërs ziech verdeenstelek gemaak. De Australian Open is eine vaan de veer Grand Slam-tennistoernoje. De Olympische Speule zien twie kier in 't land gehawwe: eine kier in Melbourne (1956) en eine kier in Sydney (2000).
Prehistorie
thumb|Prehistorische rotsteikeninge in Australië. Reste vaan einen of aanderen oermins zien in Australië neet gevoonde; 't continent is dus allein door Homo sapiens bewoend gewees. Wienie de ierste bewoeners nao Australië zien gekoume is neet bekind. DNA-analyse wijs trop tot ze ziech tösse de 64.000 en 75.000 jaor geleie höbbe losgemaak oet de hoofpopulatie vaan minse in Afrika. De volgende doezende jaore zien ze ooswaarts getrokke, daan in de lèsten iestied nao Nui Guinea euvergestoke en vervolgens euver noe oonder water stoond land nao Australië euvergeloupe. Reste vaan minseleke bewoening goon zeker 49.000 jaor trök; voondste in Madjedbebe in Noord-Asutralië wieze zelfs op minseleke activiteit vaan 65.000 jaor geleie. Bij Lake Mungo is New South Wales zien minseleke reste vaan 42.000 jaor aajd gevoonde; de DNA-analyse waor neet gans dudelek euver de vraog of dee mins bij dezelfde gróp hoort es de Aboriginals. Migratie in golve vèlt neet oet te slete. Diverse aw voondste wieze wel trop tot väöl materieel tradities al tiendoezende jaore aajd zien.
Oontdèkkingsreize
left|thumb|De twie reize vaan Abel Tasman, dee Nui-Zieland en Tasmanië oontdèkde en de noordkös in kaart brach. De Europese oontdèkking vaan Australië steit op naom vaan d'n Hollender Willem Janszoon. Heer waor mèt zie sjeep de Duyfken op expeditie nao 't ooste vaan de Indonesische arsjipel, wie heer begin 1606 Kaap York in ziech kraog. Heer landde dao op 26 fibberwarie. 't Waore ouch Nederlandse oontdèkkers die mie euver 't continent te weite kaome. Abel Tasman oontdèkde in 1642 Tasmanië (door Tasman Van Diemens Landt geneump) en Nui-Zieland (nao analogie vaan Nui-Holland ofwel 't Australisch vasteland); op 'n twiede expeditie in 1644 brach heer de noordkös in kaart. Aandere zouwe ziech later mèt de weskös bezeghawwe.
De Hollenders hadde hei en dao contak mèt de Aboriginals, soms vruntelek, daan vijandeg, meh dege gein poginge tot kolonisatie. Dit kaom oonder mie umtot me 't land dao te druug en oonvröchbaar veur voont (op 'n Nederlandse kaart stoont 't weste vaan Australië lètterlek aongegeve es Heel Dor Landt). Wel kaome in 't spoor vaan de Hollenders handelere vaan Celebes nao de noordkös touw. Zij handelde mèt de Aboriginals in ziekomkommers (trepang) en woorte daorum trepangers geneump.
Mèt de oontdèkking vaan Australië meinde geografe in Europa 't Zuidland of Terra Australis gevoonde te höbbe, boevaan de Grieke al hadde gemeind tot 't bestoont. De reize vaan Tasman trokke dat in twievel, umtot Australië väöl kleinder bleek es gedach en bijlange neet tot op de Zuidpool doorleep. Zeuktochte nao 'n aander Zuidland begóste pas later en veurde oetindelek tot de oontdèkking vaan Antarctica.
D'n iersten Ingelsmaan dee Australië aondeeg waor de kaper William Dampier. Ouch heer waor neet vaan plan ziech hei te vestege. De ooskös woort pas in 1770 aongedoon, en wel door James Cook. Heer brach de kös zier perceis in kaart en stèlde definitief vas tot Nui Zieland neet aon Australië vaszaot. 't Ooste vaan 't continent bleek laank neet zoe druug te zien es de res. De jaore dao-op kaome diverse wetensjappers nao 't land touw. Ouch de Britse regering raakde drin geïntresseerd, zeker nao 't definitief verlees vaan de Vereinegde Staote in 1783.
Koloniaolen tied
thumb|Arthur Philip, d'n ierste gouverneur vaan New South Wales, hijs 't Brits veendel in Sydney. Me besloot 'n kolonie in Australië te vestege, en wel 'n straofkolonie, boe veroerdeilde e nui bestoon kóste opbouwe. De zoegenaomde Ierste Vloot vertrok op 13 mei 1787 oet Portsmouth en kaom op 18 jannewarie 1788 aon in Botany Bay. Kort daoneve stiechde ze Sydney; de ganse kolonie zouw bekind koume te stoon es New South Wales, de naom dee Cook bij 't in kaart bringe aon de gansen ooskös had gegeve. 'n Twiede kolonie volgde in 1803 op Van Diemensland (Tasmanië), 'n daarde (Swan River Colony) kaom in 1829 in Wes-Australië. Victoria en Queensland woorte pas later (in 1851 en 1859 respectievelek) vaan New South Wales aofgesjeie. Zuid-Australië waor e geval apaart: dit woort in 1836 ingestèld es vrij kolonie en is dus noets 'n straofkolonie gewees. 't Noorde vaan 't land lete de Britte gooddeils mèt rös; dit hoort tot 1911 bij Zuid-Australië.
Oondaanks de bedoeling vaan lui die de kolonisatie leide, kaom 't al gaw tot conflikte mèt de Aboriginals. De koloniste vaan de First Fleet hadde al mèt aonvalle te make, en de inheimse móste 't direk tege de superieur bewaopende Europeaone aoflègke. Umtot de inheimse bewoeners nomade waore en gei concep vaan groondbezit hadde, zaog me Australië es e niemesland (terra nullius) wat edereine vrij kós claime. Pas in 1992 woort dee constructie neteg verklaord en kóste inheimse stamme hun land trökeise. Ouch ruifde de koloniste dèks inheimse vrouwlui um 't tekort aon maanslui op te losse. Kinder vaan gemingk blood woorte dèks opgeëis door de blaanke en zoe nujeg oet inheimse gemeinsjappe oontveurd. 't Mieste hadde de Aboriginals evels te lije oonder ingeveurde krenkdes wie tering en pokke. 't Vèlt neet oet te slete tot ze dao al door de trepangers aon waore bloetgestèld. Dit zouw aon d'n eine kant beteikene tot de bevolking in 1788 al sterk verminderd waor, en aon d'n aandere kant tot väöl volker al beteren aofweer hadde es aanders 't geval waor. Dit zouw mèt kinne verklaore boeveur de inheimse Tasmaniërs binne d'n iew gans waore oetgereujd en de lui vaan 't vasteland neet.
left|thumb|'t Wereldtentoenstèllingsgebouw in Melbourne tuint de economische bleuj die dees stad twiede hèlf negetienden iew doormaakde. De bevolking naom sterk touw wie begin jaore 1850 goud woort gevoonde in Australië. Väöl lui gónge noe vrijwèlleg nao 't land um hei hun gelök in de kojl te zeuke. Veural de stad Melbourne, die 'n beter have had es Sydney, proffiteerde heivaan en woort al gaw de groetste stad vaan Australië. Alle koloniaol residentiestei greujde in dezen tied evels hel; ummer sterker begós ziech e contras tösse de groete, Europees aondoende stei en 't platteland aof te teikene. Door de touwgenome inwoenertalle kóste de kolonies ein veur ein otonomie opeise; tösse 1855 en 1890 kraoge alle zès de kolonies dat touwgeweze.
Oonaofhenkelekheid
Op 1 jannewarie 1901 vereinegde de zès kolonies ziech in 'n fidderatie, die de status vaan dominion kraog touwgedeend. De ban mèt 't Vereineg Keuninkriek waore nog sterk, meh in feite kaom 't trop neer tot 't land oonaofhenkelek woort. Melbourne woort de hoofstad vaan 't land, wat groete zjaloezie bij de Sydneyers oetlokde. Me besloot daorum tösse die twie stei in 'n nui hoofstad te bouwe. Canberra, 'n stad in 't sjeiingsgebergde, woort in 1927 in gebruuk genome.
thumb|De [[Last Post weurt gespäöld in Melbourne. Hoonderddoezende Australische manslui vochte in d'n Ierste Wereldoorlog.]] Australië bleef 't aajd moojerland trouw in d'n Ierste Wereldoorlog, boe 't 416.000 soldaote naotouw sjikde. In 1931 woort 't Statuut vaan Westminster opgestèld, wat de ban tösse 't Vereineg Keuninkriek en de dominions regelde. Australië teikende 't pas in 1942. Neet touwvalleg góng 't land dat jaor ouch d'n Twiede Wereldoorlog in: de Britte waore dat jaor in Zuidoos-Azië door de Japanners verslaoge en nao de oonderwerping vaan Nederlands-Indië woort Australië direk bedreig. Dit zörgde veur e groeter geveul vaan zelfstendegheid en maakde de ban mèt 't aajd moojerland losser.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel (in dees versie), zoewie op diverse aonligkende artikele.
Rauma
Rauma kan verwieze nao:
1732
1729 - 1730 - 1731 - 1732 - 1733 - 1734 - 1735 1732 (MDCCXXXII) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op zaoterdag op de Juliaanse kalender.
Uitgeest
Uitgeest is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in 't Kennemerland, mèt (1 augustus 2006) 11.927 inwoeners en 'n oppervlak vaan 22,22 km2 (daovaan 3,32 km2 water). Ander plaotse binne de gemeinte zien Assum (intösse in de bebouwing vaan Uitgeest opgenómme) en Limmerkoog.
Ålandj
De naam Ålandj kump oet 't Oergermaans en mèntj "waterlandj".
Uitgeest
Uitgeest heet 'n statie aon de lijn vaan Amsterdam nao Alkmaar. Roontelum 't dörp stoon vief monumentaol windmeules; in de umgeving ligk 't Fort aon d'n Ham, oonderdeil vaan de Stèlling vaan Amsterdam.
Ålandj
De economie van Ålandj is veural gerich op sjeepvaart, hanjel en toerisme. 't Toerisme is gegróndj op 't zaach klimaat en 't feit det tródsdet Ålandj binne de Europese Unie vèltj, 't boete de btw-unie vèltj, wodoor 't belastingveurdeiler haet. Zoea kónne de sjeper die Ålandj aandoon toebakswaar en alcoholische drank btw-vrie verhanjele.
963
960 - 961 - 962 - 963 - 964 - 965 - 966 963 waor e gewoen jaor wat begós op 'nen doonderdag volgens de Juliaanse kalender.
Ålandj
Ålandj ligk strategisch oppen euvergank tösse de Oeaszieë enne Botnische Golf, tösse Stockholm en Turku en kortbie de Finse Golf. 't Besteit oet väöl eilenj; Ålandj óngervindj posglaciaal ophöffing, wobie 't landj ederen ieëf zoeaget 70 cm baove de zieë oetstieg. Hiedoor óntstaon nuuj eilenj, meh verdwienen 's ouch, doordet eilenj samegreuje.
Tribunal
'nen Tribunal, 'nen tribunaol, 'n rechbaank of, gebrukelek in väöl aander Limbörgse variante, e gerech is 'n officieel orgaon vaan de juridische mach dee euver matterie oetmaak boe-in börgers ooneinegheid höbbe euver datginnege boe zie rech op höbbe.
Ålandj
De ccTLD-code veur Ålandj is .ax.
Gemèndjes
De volgendje zèstieën gemèndjes ligken in Ålandj:
Tribunal
In modern democratieë speult d'n tribunal, en zien judicieel mach, e wiechteg parkèt in de maotsjappij. Door de sjei vaan de machte is de judicieel mach (ofwel de rechterleke mach) oonaofhaankelek. De executieve mach (de oetveurende, vaan de regering) en de legislatieve mach (de wètgevende, vaan 't parlemint) kinne ziech dus neet bemeuie mèt de procedure vaan tribunalle. Börgers die vinde tot hun oonrech is aongedoon, kinne ziech tot d'n tribunal kiere mèt 't verzeuk hunne casus te behandele. Dit meint tot de casus aonhaangeg moot gemaak weure, aongezien de rechter zelf geine casus maag aonvaange. Daoneve kinne aonklagers naomes börgers of naomes de euverheid ziech tot d'n tribunal kiere um wètseuvertreiers te laote bestraove.
In d'n tribunal zien 't de rechters die de casus beoerdeile en d'r 'n beslissing euver nömme. Es me 't neet mèt die beslissing eins is, kin me in bepaolde situaties in hoeger beroep gaon. Dat wèl zègke, tot me de casus aon 'nen hoegeren tribunal veurlègk, die de beslissinge vaan de liegere rechter kin hervörme of bevestege.
De Nerem
thumb|right|Nerem Valkeberg 2005 De Nerem (Nederlands: Neerhem) ies 'n buurt in Valkeberg aan de weeg nao Oud-Valkeberg. 't Woord Neerhem ies samegesjtèld oet neer (lièg) en heim. 'ne Andere naam van 'ne haof bie de Goudsberg ies Euverem. Dat ies 'n hoager gelege heim of nederzètting. Toch kalle de luuj in Valkeberg van op de Nerem, umdat de hoezer enigszins in 'n helling liegke.
De sjtraot die Neerhem hèt, begint bie de Valkebergse Berkelpoort. D'n Dwingel, 'n oetgegrave weeg aan de oaskant van 't hoaggelege Kesjtièl Valkeberg, kump hie mèt 'ne trap bie die sjtadspoort oet. De Nerem ies aan weerszie beboewd mèt väöl mergele hoezer, woavan d'rsj sómmige vreuger boerderiej zint gewaes. Dao bevingk ziech ouch de ingank van de Kabelbaan, die bezeukersj nao de hoaggelege Wilhelminatore bringk. Hie bevingk ziech ouch de Wilhelminagroeve, 'n mergelgrot. Dae tore, oet 1906, ies op ziechzelf 30 maeter hoag en vanoet zienen tuup haet me 'n wieds oetziech euver gans Zuud Limburg. Get wiejer op liek tegen 't gebösjke 't parkhotel Rooding dat in vreuger jaore deens haet gedoon es 'n Kuurhoes en es 'n kloaster. Dao achter ies de ingank van 't Sjprookjesbos en dao tegeneuver löp 'n paedsje nao de hellingbösj mèt de naam de Biejebösj.
Aan de euverkant ies in 2007 'n ganse nuuj woonwiek geboewd op de wei van Friens. De mergele boerderie van Friens ies toen geliek gerenoveerd.
't Kluèsterke Regina Pacis, woa-in sjlotzuustersj wone van de orde van de Benedictenesse, ies gesitueerd tege de Biejebösj aan en dateert van 1960. In de beemde dao-tegeneuver bevingk ziech 't 'Geulsjtrand'.
Am Winkel
Am Winkel (Duutsje naam) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Besteitj oete straote Am Winkel en Am Heiligenhaus (neet verwarre mitte stad Heiligenhaus) en vèltj administratief ónger Kerke.
Am Winkel besteitj oet e paar häöf en haet gein eige veurzeninge.
Herøy
Herøy kan verwieze nao:
Drie keuninge
thumb|right|[[Giotto: Drie keuninge op bezeuk in Bethlehem]] De drie keuninge zint drie magieërsj of sjterregelièrde oet 't oaste, die naodat Jezus waor gebore in Bethlehem bie häöm op bezeuk ginge. Dat weurt besjreve door de evangelis Mattheus in 't Nuuj testament. De viering vingk plaats op 6 januari, 13 daag nao Kaersjmes. De naam van 't volksfiès ies ouch Driekeuninge. 'ne Andere naam ies daartièndaag.
Op 6 januari weurt ouch 't hoagfiès van de Epifanie of Openbaring van de Hièr gevierd.
De legende, die neve 't evangelie óntsjtóng geuf in de 12e ièw de name van de drie keuninge. Ze sjtèlle de drie laeftieje veur, Caspar ies 60 jaor oud en weurt veurgesjtèld mèt wiete haore en lange baard. Melchior ies 40 jaor haet 'n dónker huud mèt baard en Balthasar ies 'ne jóng van 20 zónder baard. De gesjinke, die zie bie ziech houwe bie 't bezeuk aan Jezus waore mirre (Caspar), goud (Melchior) en wierouk (Balthasar). thumb|left|Drie-keuningesjrien in de dóm In de dóm van Kölle bevinge ziech saer 1164 de sjtoffelike reste en relieke van de drie keuninge in ein riek verseerd sjrien in de vörm van 'n basiliek.
De drie keuninge zint besjermheilige tege koppien, vallende krenkde en veur gevaore op reis. In Kölle koeste luuj, die van plan waore op reis te goon 'n zoa geneump drie-keuningebreefke ophole, dat hun zouwe besjerme tege hóndsdölheid.
Zenne
De Zenne (Frans: Senne) ies 'n reveer die allein meh sjtruimp door Middel-Belsj, dweersj door de houfsjtad Breusel. Zie indig bie 'n monding van de Dijle in 't Antwerps dörpke Heffen (gemeinte Mechele). Daoveur haet ze gesjtruimp (vanaaf de mónding nao de bron toe) door de provincie Antwerpe, Vlaoms-Braobant, 't Breusels Hoofsjteielek Gewes, Waols-Braobant en sjtart ze in 't Henegouws dörpke Naast (gemeinte Soignies). Ze ies 103 km lank en haet 'n huegte van 123m bie häöre bron. Ze is veur häör groatse gedeilte gekanaliseerd en ónbevaarbaar.
Drie keuninge
Hoeszege
Ter herinnering aan d'n duip (zuug (hoagfiès)Epifanie) besjteit in de Katholieke kèrk de traditie van de hoeszege. Mèt wiewater weurt 't hoes gezegend en were de lèttersj C+M+B op of neve de hoesdeur gesjreve. Die lèttersj, die onheil zouwe veurkómme, blieve sjtoon tot Pinkstere.
Folklore
't Familie-ete op dezen daag herinnert aan de broelof van Cana (besjreve in de biebel), die ouch op dezen daag herdach weurt (zuug: Epifanie). 't Gebruuk um 'ne keuning te keze door 'n boan ies 'n euverbliefsel oet de heidense saturnalië (Romeins volksfiès van 17-23 december). In Roame woort ter gelegenheid van die fièste 'ne keuning gekoze door loting of door 't trèkke van 'n boan oet 'n wan. Es deze boankeuning 'ne sjlaaf waor, dan waor ziene hièr verpliech häöm einen daag te dene.
Zenne
De reveer ies op väöl plaatse industrieel en hoeshawwelik vervoelt, veural in de versjteielik gebeje van Zinnik, Halle, Breusel en Mechele.
Drie keuninge
Folklore
In de aafgeloupe 12 daag waor 't de Germaanse veurouwersj verbao um boane te ete, daorum waore ze bliej, dat de verboje vröch, versjtop in 'ne kook, op de daartiènde daag woort opgedeend en de gelökkige eter woort tot tiedelike daagkeuning gekroand. Dat gebruuk weurt tot noe toe in ière gehoute. Sóms weure breefkes getrokke es loting of weure sjpeelkaarte verdeild: de harte keuning waor dan keuning en harte dam de keuningin. De tiedelike keuning haet 't de res van d'n daag veur 't zègke.
Zenne
Breusel is óntsjtange op 'n eilendsje in de Zenne rond 't jaor 979, in de allewiel deilgemeintes Vorst en Anderlech.
Drie keuninge
Folklore
Ouch weurt door kinger saoves langs de deure gegange ónder 't zinge van 'n oud volksleedsje: 'n driekeuningeleedsje. Van de toehuèrdersj kriege ze dan 'n paar cente of van alles lekkersj mèt.
Driekeuningeleedsje
Teks van ein van de leedsjes:
Drie keuninge, drie keuninge
geef miech 'ne nuje hood
d'n ouwe ies versjlete
mien mojer maog 't neet wete
mien vader houw gein geld (of: want pap dae haet `t geld
drie keuninge zint besjteld (of: op `ne ruèster oetgetèld)
Drie keuninge drie keuninge geef miech eine nuje hood.
Mark
Mark kan verwieze nao:
Onhaye
thumb|Locatie van Onhaye in Name. Onhaye is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Dinant. Op 'n oppervlakde va 65,53 km² wonne 3.088 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 47 minse per km².
Zvolen
thumb|'t Stadscèntrum van Zvolen.
Zvolen (Hongaars: Zólyom, Pruus: Altsohl) is 'n stad in cèntraal Slowakije, gelaenge óp ge plaats wo de Hron enne Slatina bie-einkómme, inne buurt van Banská Bystrica. De plaats haet 'n aad kestieël en e-n historisch cèntrum.
In Zvolen wone 43.147 luuj (31 december, 2005). Vólges die vólkstèlling van 2001 is 95,9% Slowaaks en 1,2% Tsjechisch en is 52,5% katteliek, 26,4% kèrkeloeas en 15% lutheraans.
Lies va börgemeestesj van Awstroa
De gemeende Awstroa haet bis 1982 besjtange. Ze haet de volgende börgemeestesj gehaad:
Baek (gemeinte)
Baek (Beek) is 'n gemeinte in Nederlands Limburg. De gemeinte tèlt 15.929 inwoners (2019) en haet 'n oppervlakte va 21,69 km2. In de gemeinte Baek lik ouch Maastricht Aachen Airport. De hujige gemeinte is in 1982 gevörmp oet de aw gemeintes Baek en Sjpawbik.
Dörper en kerne in de gemeinte Baek
Dörper, gehuchte en buurtsjappe:
Demografie
Wie i de mieëste gemingden i de provincie Limburg, guëf 't 'n zieër leechte bevólkingsdaling t'n gevólge va vergriezing. Mieëstal is dat 't gevólg va 't feit dat junge Limburgesj zich örgesj angesj vastige, wie i 't aagrénzjenke Pruusj óf óp 't Belsj óf noa anger deler va Nederlank.
Balans
Gebuërteciefer: 109
Sjtieëfteciefer: 157
Aatal gevastigde: 736
Aatal vertrókkene: 747
(De geëves datere oet 2015)
Inwoeënertalóntwikkeling
2004 - 17.105 (geë persiese datum bekank)
1681
1678 - 1679 - 1680 - 1681 - 1682 - 1683 - 1684
Baek (gemeinte)
Inwoeënertalóntwikkeling
2011 - 16.525
2015 - 16.205 (01-01-2015)
2016 - 16.146 (01-01-2016)
2019 - 15.929 (01-01-2019)
(Greuj uëver ganse periode (2004-2019): -0,07)
Waope
Op 3 december 1982 kraog de nui gemeinte Baek vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind:
D'n oetkoumende liew is de Valkebergse liew; Baek laog vreuger in 't Land vaan Valkeberg. 't Kruus verwijs nao de Duitse Orde. De oonderste twie waopes verwieze nao de femilie Huyn, graove vaan Awstroa-Gelaen, die euver Sjpawbik besjikde.
De symbole vaan de femilie Huyn kaome ouch in 't waope vaan Sjpawbik al veur. 't Aajd dörpswaope vaan Baek is veur de nui compositie neet gebruuk.
Lies vaan illemènte op nómmer
Ópmerkelek in d'r tabel zeunt de atoomnummers 112 tot 118. 'n Aantal van dis elemaente waoërt bies huuj nog neet oontdèkt, mae dör d'r sjtreng logische ópboew van d'r tabel, is 't väörsjpelle van de samesjtèlling van dis elemaente gaans good mäögelek. Hun benaming is gebaseerd óp de Latijnse telwäöerd: 112 is un-un-bi-(i)um, enzovoort.
Eide
Eide kan verwieze nao:
Mensingeweer
thumb|200px|Mensingeweer, gezeen vaanaof 't hoogholtje.
Mensingeweer (Gronings: Menskeweer) is e dörp in de gemeinte Het Hogeland in de Nederlandse provincie Groningen.
't Is gelegen aon de provinciaole weeg N361 vaan Winsum nao Leens op 't kruuspunt van de weeg nao Eenrum.
't Dörp kint drei brögke, de Westerbrug bij d'n Eenrumseweg, e hoogholtje (nl) en de Leitil aon d'n ooskant vaan 't dörp.
Navarra (regio)
Statuut
Navarra neump ziech 'n "Foraal Gemeinsjap" umtot 't zien otonomie baseert op 't foraal rech, ofwel 't rech wat kump oet de historische fueros (vrijhede, gewoentes) vaan de streek. Um die reie hèt 't regionaal parlemint daan ouch Parlamento Foral, de regering Gobierno Foral, enzoe door.
Navarra heet 'ne eige pelitie, de Policia Foral, en 'n eige fiscaal administratie, die zelf de mieste belastinge in Navarra int en 't aondeil vaan de centraal euverheid in de belastinge doorbetaolt aon de Spaonse sjatkis (in de mieste Spaonse regio's weurt de belasting geind door de centrale euverheid). Ouch 't taolgebruuk weurt door de Navarrese euverheid geregeld.
Bestuurleke indeiling
De provincie Navarra besteit oet 7 comarca's die op hun beurt oet gemeintes bestoon. De comarca's vaan Navarra zien:
thumb|left|Percentage Baskisch-sprekers per gemeinte
Taol
Spaons is same mèt Baskisch de officieel taol in Navarra. Spaons is de officieel taol in de gaanse regio, Baskisch inkel in het noordelek, dunbevolk deil. De lèste jaore wint 't Baskisch evels terrein op 't Spaons in Navarra. 38% vaan de nui studente die aon de UPNA (Universidad Pública de Navarra) koume studere kint naomelek Baskisch.
Roadbeursjke
230px|thumb|right|Roadbeursjke
'n Roadbeursjke (Nederlands: Roodborst(je); weitesjappelike naam: Erithacus rubecula) ies 'n klein gedrónge veugelke zónder nek. 't Menneke haet 'ne oranje-roaje haus, boorsj en kop. De bovekant ies oliefgries. 't Wiefke ies gans gevlek broen zónder oranje. Jónge zint gevlek mèt dweersje sjtrepe. In bewaeginge ies 't veugelke elegant. Wiejer aafwachtend en einkènnig. Umdat 't gaere insekte, sjlekke en wörmkes vrèt, hèlt ziech dèks in de koalh'f op. Veural es dao pas gegrave-n ies. Sömmige veugelkes trèkke in de winter nao wermer sjtreke vanaaf hauf augustus to eind november en kómme truuk vanaaf hauf mièrt tot mei. Roadbeursjkes zint 14 cm groat en waoge zoaget 16-22 gram. Ze kènne daartièn jaor oud weure.
Zank
Zank roadbeursjke 't Roadbeursjke zingk 't gans jaor door mèt gevarieerde korte, hoage fien en fluitende toane.
Veurtplanting
Algemeine broedvogel in de bösj, parke, tuine en in gebösjkes. Zien nèske maak 't in loker, sjplete van moere, in de graaf van beke, in buim, tösje-n 't Wintergreun (Klimop) en op de grónd ónder hègke. De eikes zint beige mèt vaal broen vlekke.
Uithoorn
frame|Ligking vaan Uithoorn in Noord-Holland Uithoorn is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in 't Amstelland, aon de grens mèt Zuid-Holland, mèt (1 augustus 2006) 26.849 inwoeners en 'n oppervlak vaan 19,49 km2 (daovaan 1,20 km2 water). Binne de gemeintegrenze ligk wijer nog 't dörp De Kwakel.
In Uithoorn ligk de zoegenaomde Thamerkèrk, 'n waterstaotkèrkske oet 1835. Roontelum ligk 'n aontal forte die deil oetmake vaan de Stèlling vaan Amsterdam.
Banaat
thumb|Ligking van 't Banaat 't Banaat (Roemeens: Banat, Servisch: Банат; Banat, Hongaars: Bánát of Bánság, Duits: Banat, Slowaaks: Banát of Banat, Bulgaars: Банат; Banater Bulgaars: Banat) is 'n historische regio in Centraal-Europa op 't gróndgebeed van Servië, Roemenië en Hongarieje. De regio leet op de Pannonische vlakde en wuurt begrens door de Donau in 't zude, de Thisza in 't weste, de Mureș in 't naorde en de Karpate in 't oeëste. De groeëtste stad in de regio is Timişoara.
D'n term banaat wuurt gebroek veur 'n grensgebeed op de Balkan det woort besteurd door 'nen ban, 'nen hoeëge regeringsambtenaer. In 't magyaarse riek, 't riek van de Hongare, goof 't mierder banate die verdwene nao de oorloge mit de Ottomane in de 16e en 17e ieëw. De Törke höbbe dit gebeed langen tied in hand gehad en in 1716 woort 't door de Habsburgers veroverd. Roemene vormde de mierderheid en de Serve en de Hongare waore 'n wichtige minderheid. In d'n Habsburgsen tied kwame ouk Kroate, Bulgare en Zwabe zich in dees streek vestige, wat 'n verklaoring is veur 't multi-etnische karakter van dit gebeed. D'n Ausgleich van 1867 goof Hongarieje 'n geliekwaerdige plaats naeve Oeësteriek, maar dees versterking van de machspositie van Hongarieje beteikende ouk 'n magyarisatiepolitiek van anderstalige gebede.
Wie de Donaumonarchie aan 't ind van d'n Ierste Wereldoorlog op 1 november 1918 ten ónder ging, woort de Banater Rippebliek oetgerope. Die rippebliek bestónd aevel maar twieë waeke en woort door Servische troepe ingenómme. As ónderdeil van 't Verdraag van Trianon meus Hongarieje in 1920 'n groeët gedeilte van 't Banaat aafstaon. De grenze zien saerdeen van krach gebleve.
Sjalevaeger
'ne Sjalevaeger is ein in Limburg völ gebruuk woord veur emes dae op de beusj van emes angesj taert. Sjalevaeger kump qua beteikenis euverein mèt 't in Nederlandj gebruukde woord klapluiper. Deze sjelnaam wirt ouch dèkser gebruuk veur emes dae op reskes aete oet is.
Etymologie
Veur zover het bekind is, zien sjalevaegers luuj die in de café tot het letst blieve zitte en dan ouch mit motte wasje.. de sjale vaege.. (Etymologie vulgens Vastelloaves Vereiniging de Sjalevaegers
1733
1730 - 1731 - 1732 - 1733 - 1734 - 1735 - 1736
Alveolaar
In sommige tale wie 't Ingelsj weurt bie de produktie van alveolare consonante allein mèt 't tuupke van de tóng kóntak mèt de tandkasse gemaak. In ander tale zoa-es 't Frans ies ouch e klein deil van 't tóngblaad betrokke. 't Resultaat ies meistal 'ne fricatief, zoa-es /s/ of /z/.
In 't Internationaal Fonetisch Alfabet zin gein apaarte symbole veur alveolare consonante. In plaats daovan were verwante klanke diakritisch ondersjeie.
Wiel Coerver
thumb|Wiel Coerver Wiel Coerver (Kirchroa, 3 december 1924 - aldao, 22 april 2011) waas 'ne voetballer en latere voetbaltrainer, dae tot hoage laeftied actief bleef.
Wiel Coerver is aevel veural bekènd gewore mèt de zoagenaamde Coerver-methode, die gerich is op ein zoa volledig meugelike balbeheërsjing, aangevöld mèt de neuëdige techniek. Coerver is vanaaf 1977 in tal van lènj actief (gewaes) óm zien methode aan jeugdige voetballers te óngerwieze. Ouch zint d'r beuk en dvd's oetgebrach óm de oefensjtof dudelik te make. De Coerver-methode wirt in völ lènj door de nasjenale voetbalbunj en clubs ómermd, ónger andere door de jeugaafdeiling van Manchester United.
Op 24 mei 2008 waort Wiel Coerver door de coaches betaald voetbal (CBV) óngersjeije mèt de Oeuvrepries bèste trainer/coach. Deze pries kroog hae oetgereik oet hènj van Kees Rijvers.
Märket
Märket is e klein ónbewóndj, rotsechtig eilandj van 0,033 km² inne Oeaszieë, tössen 't vastelandj van Zwede enne Ålandjseilenj ('nen autonoeame regio ónger Finlandj). Märket behuuertj veure helf toet Zwede en veure helf toet Ålandj. 't Wèstelikste stök aan landj van Finlandj ligk op Märket.
De oearsprunkelike grens die euvere midde van 't eilandj leep woort in 1809 vasgelag inne Vraej van Fredrikshamn. Dees is aevel verangerdj in 1985. Finlandj (dend'rtied 'n óngerdeil van Röslandj) haw in 1885 'ne vuurtore geboedj op 't eilandj, meh wie later bleek op 't Zweeds deil. De grens is daoveur aangepas gewaore zoeadet de vuurtaoren op 't Fins deil van 't eilandj koom te ligke. De gruuedje van edert zie gróndjgebied mós daobie neet verangeren en onneet edert zien aandeil vanne kuslien, aangezeen det de vèsrechte vanne lenj zów beïnvleuje. Hiedoor haet de grens noe d'n óngangbaren häökigen S-vorm De originele grens die midden over het eiland liep is in 1809 vastgelegd in de Vrede van Fredrikshamn. Deze is echter gewijzigd in 1985. Finland (destijds onderdeel van Rusland) had in 1885 een vuurtoren op het eiland gebouwd, maar naar later bleek, op het Zweedse deel. De grens is daarom aangepast zodat de vuurtoren op het Finse deel van het eiland kwam. De grootte van ieders territorium moest daarbij niet wijzigen en ook ieders aandeel van de kustlijn wilde men niet wijzigen aangezien dit de visrechten van de landen zou beïnvloeden, daarom heeft de grens nu een vreemde omgekeerde S-vorm.
Laand va Herf
't Laand va Herf (Fraans:Pays de Herve) of 't Plateau va Herf is 'n dallaandsjap dat liegkt tussje 't dal van de Vesdre en 't dal van de Maas in de provincie Luuk op 't Belsj. 't Laand va Herve is zjus wie de plaatsj Herf geneumd nao de Karolingische Pagus Harvia (1005, Pagus Hÿrwia) en besjlèèt 'n oppervlakte van 'n 450 km². 't Besjtèèt oet de volgende gemèngdes: Aubel, Blegny, Dalhem, Herve, Olne, Plombières, Soumagne, Thimister-Clermont, Visé en Welkenraedt.
Vörming van 't laandsjap
thumb|300px|[[U-dal in 't Laand va Herf.]] 't Laand va Herf is, zjuus wie 't Limburgse Mergelland 'n krietlaandsjap. Dit kriet vörmde zich 'n 70 miljoeën jaor gelaeje op d'r baom van de sub-tropische krietzieë die hie toen laog, en boewde zich op mèt kalkreste va sjelpdere die in die zieë laefde, sjorve en vergonge. De sjelpe waoërte oonder druk kriet. Wie die zieë zich verplaadsjde bleef hie 'n krietplateau uvver.
Tiedens de iestieje how v'r hie 'n toendra-klimaat en dat betekent in d'r weenter 'n dieke laog sjnieë en ies, dat eedere lente wer sjmoolt en aafgeveurd moes waeëre. Ooch d'r baovenste meter van 't krietplateau oontdoejde en dör de eroderende krach van water is op d'n doer 't typische U-dal van de Berwinne en 't dal van de Geul oetgesjlaeëte.