cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guinee-Bissau
Historie
In 1879 weurt 't land 'n Portugese kolonie. Pas in 1915 höbbe de Portugeze de controle euver 't land, nao väöl bleuiege veldtochte tege striedlöstege Afrikaanse opperhoofde.
Bestuurleke indeiling
Guinee-Bissau is verdeild in 8 regio's (regiös) en eine autonome sector (sector autónomo), de hoofstad Bissau. De regio's zien weer verdeild in in totaal 67 sectores. De regio's zien:
Saint-André
thumb|275px|right|Kèrkske van Saint-André Saint-André ies 'n op 'n huègde liegkend dörpke in de gemeinte Dalhem in de provincie Luuk in Belsj. 't Bevingk ziech op de grens mèt de gemeinte Herve aan de euverkant van de N672 tegeneuver 't gehuch La Haye. Bie de gemeinteherindeiling in 1977 kaome de gehuchte Lonneux, Neuvehaye en Tiège bie 't dörp Blegny en Saint-André bie Dalhem.
Brook (Voere)
Brook is 'n buurtsjap van Voere en liegkt tussje Vitsje, Norbik en de Joonkfer richting Sjoppemer Hèj.
De cultuur
't Waoërd brook betekent drassige groond. Richting Norbik, op Hollendsj groondgebied, liegkt d'r Baeëndel ofwaal de Noorbeemden, 'n besjermd natuurgebied.
Brook of Altenbrouck waor vreuger de residentie van de Hieëre va Brook. An 't begin van d'r Örsjte Waeltkreeg sjraef de gaanse familie zich in op 't adres van d'r pesjtoeër va Norbik en de Duutsjers lache d'r Elektrische Draod tussje Brook en Voere. Nog twieë aander adeleke domeine, n.l. Sinnich in Teuve en Beusdael in Sippenake, bleve op die meneer um te zigke boete d'r kreeg.
Lang is d'r waeg via Brook d'r kortste waeg va Norbik nao Voere gewes. Noe, wie dae waeg priveeterrein is waoëre, reest me via de Sjtadshaag. Brook besjtèèt oet ènnige boerebedrieve en 'n laandhoes. In d'r busj taege-n-uvver 't laandhoes liegkt in d'r berg 't Huuske va Waterloo, 'n theehuuske oet d'r tied dat Hieëre dao nog wonde.
Sjäöp en wagyu's
In d'r 19de ieëw heel d'r hieër va Brook Merinosjäöp, väör de wól, die e oet Australië importeerde. Allewiel werre d'r Suffolksjäöp en Wagyu's gehouwe vör 't sjtressvrie vleesj.
De natuur
De Noor sjtreumt dör dit buurtsjap en ènnige groeëte vievere sjteunt mèt de baeëk in verbinding. Ooch hat 't hie 'n klèng mergelkoel oeë kleunkskes laeve. Tiendens d'r jaorlekse paddetrèk - op raeëgenechtige daag in 't väörjaor, taege d'r aovend es 't zoe'n 9°C is - wieëmelt 't hie van de kroddele, die hun èjkes in de vievere geunt aafzètte. In de sjtadshaag löpt d'r nuje waeg naeve d'r owwe dae gaans deep is oetgesjnaeje. In dae owwe waeg zeunt väöl bewonde dasseburchte te vinge.
Kappert
Kappert is e klein gehuch bie Naer inne gemèndje Leudaal. 't Gehuch ligk tösse Naer en Kessel-Eik in, t'n naorde vanne Naerbaek. In 't naorde wuuertj Kappert begrens door e groeat veldj- en bósgebied richting Helje, in 't oeaste door Waje, in 't zuje door Naer en in 't wèste door Gerhègke.
De Wienbaek struimp door Kappert.
Straote
De volgendje straote ligken in Kappert:
Sjelp
'n Sjelp is 'n óngerdeil van 't lief van sómmige organisme. 't Besteit meistes oet kalk en anger minerale en kump veur bie weikdere (Mollusca). Bie slekke sprèk me aevel meistes euver e slekkenhoes.
'n Sjelp besjurmp e deer taenge vieënj en veurkump det 't zaach en vöchtig lief oetdruèg. 'n Sjelp greutj tiejes 't laeve mit mit 't weikdeer.
De studie en 't vergaore van sjelpe neump me de conchologie.
't Waord "sjelp" wuèrtj ówwel gebroeke veur anger dinger die 'n saortgelieke vorm höbbe, wie de oarsjelp.
Sevilla
Sevilla ligk ane reveer de Guadalquivir; de Trianabrögk spantj euver dees reveer haer.
Me kan de stad bereike vanoet anger Spaanse stej wie Madrid en Córdoba mitten trein. De grótste treinsstaasje vanne stad is de Estación de Ferrocarril Santa Justa. Wiejer bevindj zich op 10 kilomaeter aafstandj vanne stad van 't vleegveldj van San Pablo.
Eldere
Eldere is de naam van:
Baltische taole
De Baltische taole zien 'n klein taolgroop, die deil oetmaak vaan de satem-sectie vaan Indogermaanse taole. Ze weure gesproke aon de zuidoosteleke Oosziekös, in Letland en Litouwe. De Baltische taole, die vreuger e groeter verspreiingsgebeed hadde wat ziech veural nao 't weste wijer oetstrekde, zien speciaol verwant aon de Slavische taole.
Verdeiling
De Baltische taole laote ziech verdeile in 'n Wes-Baltische en 'n Oos-Baltische groop. De Wes-Baltische taole zien allemaol oetgestorve, verdroonge door 't Nederduits, 't Pools en 't Russisch.
Oos-Baltisch
't Estisch is gein Baltische taol, meh huurt bij de Finoegrische taole en is bezoonder verwant aon 't Fins. 'tZelfde gelt veur 't in Letland gesproke, haos oetgestorve Liefs.
Historie
Doortot de Baltische taole hiel conservatief vaan natuur en neet väöl geëvolueerd zien liet ziech door vergliekende taolwetensjap väöl euver 't proto-Baltisch vasstèlle. Dit is vaan groet belaank umtot de sjrifteleke documentatie vaan de Baltische taole neet awwer is es de veertiende iew.
De Baltische taole laote wie bove gezag 'n groete verwantsjap zien mèt de Slavische taole. Toch nump me euver 't algemein aon tot die bei taolgrope al in de prehistorie versjèllend waore. Roond 't begin vaan de jaortelling laog 't woengebeed vaan de Slave perceis ten zuie vaan dat vaan de Balte. Mesjiens leke hun taole toen nog zoeväöl opein tot ze oonderein te verstoon waore. In eder geval veurde 't Slavisch versjèllende veranderinge door die in 't Baltisch neet optraoje. Dit gelt veural voor de väöl gepalataliseerde consonante. In de prehistorie oondergóng 't Baltisch ouch invlood, veural op lexicaal gebeed, vaan de Germaanse taole, gesproke aon d'n andere kant vaan de Ooszie. Zoe leit me 't woord kuningas vaan 't Oergermaans *kuningaz aof.
De sjrifteleke traditie vaan de Baltische taole geit mer trök tot de veertiende iew, daomèt is 't op 't Albanees nao de Indogermaanse groop mèt de joonkste sjrifhistorie. Oet die iew is 'ne Prusischen dictionair (of beter: woordelies) euvergelieverd. In de zestiende iew volgde 'ne catechismus in 't Litouws, vaanaof de zeventiende iew woort ouch 't Lets opgesjreve. De kleiner Baltische taole woorte vaanaof deen tied incidenteel op sjrif gestèld.
In 't hertogdóm Pruse waor 't Nederduits de veurtaol en door de Duitse cultureel dominantie verdwene de Wes-Baltische taole lankzaamaon. In de achtiende iew waore ze oetgestörve. Op 't groondgebeed vaan de Baltische staote woort ouch wel Duits gesproke meh dao hele de Baltische taole ziech beter. Oonderein concurreerde de Baltische taole ouch: 't Koerisch verdween oet zie kerngebeed en waor vaanaof de zeventiende iew tot de Koerischen haf beperk, woe 't tot in de twintegste iew bleef bestoon.
Vaan de twie euvergebleve Baltische taole kin me mèt zekerheid zègke tot ze de leste iewe amper veranderd zien. Lets en Litouws zien echte flectietaole, mèt zeve naomvalle en ouch e vörmeriek wèrkwoord. 't Litouws weurt soms umsjreve es de mies conservatief levende Indogermaanse taol.
Snijtandege
De Snijtandege (beter bekind oonder hunne Latiense naom Diprotodontia) zien de hoegs oontwikkelde orde vaan de buildiere. Zoewel kangeroes, koala's es opposumme hure debij. Alle vertegenwoordegers leve in Australië en Nui-Guinea.
Hunne naom daanke ze aon 't feit tot ze mer twie snijtan höbbe in de oonderkaak, (di = twie, protos = veur, odontes = tan). In de aander kaak höbbe ze drei paar snijtan. De vijfde tien oontbrik, de veerde is oetgegreujd tot soms (bev. bij kangeroes) bekans de gaanse voot.
Taxonomische indeiling
SNIETANDEGE (Diprotodontia)
Modern heidedóm
thumb|[[Wiccaceremonie mèt Beltane, 't Keltisch midzomerfies. De Wicca is 'n syncretische nui religie die op diverse heidense tradities trökgrip.]] thumb|Ieslandse aonhaangers vaan 't [[Germaans heidendóm (Ásatrú).]] Oonder Modern heidedóm versteit me alle religieus geluifssysteme en/of gebruke die sinds de negentiende iew meh veural nao d'n Twiede Wereldoorlog es (of es deil vaan) subcultureel struiminge opkaome en es regel inspiratie hole oet verdwene 'heidense' (polytheïstische) godsdeenste. De maot woe-in dees religies de aw, gans in oonbruuk geraakde tradities getrouw volge versjèlt nogal; sómmege struiminge zeuke wèrkelek de pre-christeleke religies te doen herleve, andere gebruke die allein es inspiratiebrón veur e nui (syncretisch) geluif. Ouch 't doel en de filosofie vaan de religies löp oeterein: 't korter bij de natuur wèlle stoon kump väöl veur, meh ouch nationalisme kin 'n rol speule. In mier vaan die gevalle is 't modern heidedóm 'n reactie op de groete wereldreligies, en dèks ouch 'n alternatief veur 't atheïsme, agnosticisme of verwante neet-religieus filosofieë. Struiminge höbbe soms ouch occulte eleminte; miestens evels neet.
De succesvolste vaan allemaol zien evels de werkelek nui religies. Veural de Wicca is veur 'n nui religie hendeg wiedverspreid en krijg nug ummer mie volgelinge. Me sjat tot euver de ganse wereld oongeveer ein miljoen lui ziech mèt zoe'n praktieke bezeghawwe. 't Mierendeil vaan de modern heidene is joonk; ouch euverheers 't vrouwelek geslach, in 't bezoonder bij de Wicca-echtege struiminge.
't Modern heidedom waor, oonder väöl mie geluifssysteme, vaan invlood op de New Age-beweginge, boe zeker euverlap mèt besteit.
Bettendorf (Luxemburg)
thumb|right|200px|Ligking vaan Diekirch, in Luxemburg Bettendorf (Luxemburgs: Bettenduerf) is 'n stad en gemeinte in 't kanton Diekirch, 't district Diekirch en 't land Luxemburg.
Geografie/Demografie
thumb|left|150px|Bettendorf, 2007 De gemeinte tèlde op 1 januari 2016 2.659 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 114,4/km². Bettendorf heet 'n oppervlak vaan 23,24 km².
Gemeinte
De gemeinte Bettendorf besteit oet 5 plaotse.
Aalburg
De gemeinte Aalburg is in 1973 oontstande oet 'n fusie vaan Wijk en Aalburg, Eethen en Veen. In 2019 góng ze mèt Werkendam en Woudrichem op in de fusiegemeinte Altena, die gans 't Land vaan Altena umvat.
Oegaritisch
thumb|'t Oegaritisch alfabet (in zien beknopde versie mèt 22 lètters) op e kleitablèt. 't Oegaritisch is 'n oetgestorve Semitische taol, die woort gesproke in de stadsstaot Oegarit, aon de kös vaan 't huieg Syrië. De taol is bekind vaan de veertienden iew veur Christus tot in d'n twelfden iew veur Christus, es de stad weurt verrinneweerd. 't Oegaritisch kaom in 1929 door 't werk vaan Franse archeologe aon 't leech. Es Wes-Semitische taol is 't Oegaritisch vrij ing verwant aon levende taole wie 't Aramees, 't Hebreeuws en Arabisch; heidoor is 't vaan groet taolkundeg belaank. De Oegariete sjreve hun taol in nagelsjrifteikes, meh veranderde dat systeem in e consonantesjrif. Zoedoende waore ze vaan groeten invlood op aander Semitische volker. Tot slot höbbe väöl Oegaritische tekste ouch literair weerde, en vertuine ze belaankrieke parallelle mèt oonder mie verhaole oet de Biebel.
1944
1941 - 1942 - 1943 - 1944 - 1945 - 1946 - 1947 1944 (MCMXLIV) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.
Maan vaan 't Jaor
Dwight D. Eisenhower
Wormvörmig aanhengsel
't Wormvörmig aanhengsel of de appendix vermiformis is e dun rólróndj aanhengsel van einige tót sóms 15 centimaeter lingde. 't Is 'n aanhengsel van de derm det in 't verlingde van 't caecum, ofwaal d'n eigentlike blinjenderm, ligk. 't Bevat väöl lymfekleerweefsel en 'n rudimentair holte die nao de blinjederm haer aop is. 't Is gelaege in 't kwadrant rechsónger van 't abdomen, ouch waal de rechse fossa iliaca geneump.
Bie 'n blinjendermóntsjtaeking (appendicitis) is 't d'n appendix dae is óntsjtaoke en neet d'n eigentlike blinjenderm. Veur de miens mit zie modern dieet en laeveswies liek d'n appendix meer risico es nöt te versjaffe.
't Eweghaole van 't wormvörmig aanhengsel hèt 'n appendectomie.
Breursj Van Limburg
Werk
Ze wèrkde veural in miniature, woa-ónder ’t getiejebook Les très riches heures du duc de Berry (van Jan van Berry, ‘ne rieke Franse hertog) ’t bekèndste ies. ’t Book bevingk ziech in kestjièl Chantilly bie Paries. Hertog Jan van Berry waor de zoon van keuning Jan de Goje, broor van keuning Karel V en van Filips de Sjtoute en nónk van de regerende keuning Karel VI.
’n Ander bekènd book, dat door hun geïillustreerd ies mèt miniature ies Les Belles heures de Jean de France, duc de Berry. Dit book bevingk ziech in ’t metropolitan Museum of Art in New York.
In ’t gehièl zint 8 werke van hun bekènd. Neve de twiè bekèndste getiejebeuk zint dat o.a. nog Les très belles heures dat ziech in de Bibliothèque nationale de France in Paries bevingk, Les petites heures en illustraties in 't book Valerius maximus. (In de Vaticaanse bibliotheek).
Umdat ze väöl in Frankriek aan ’t werk waore, zint de breursj van Limburg ouch bekènd ónder de Franse name: Paul, Hermann en Jean de Limbourg.
Sjtiel
Väöl en helder kleure, veural 't azuurblauw ies opmerkelik. Ze zint vernujend in de aafbeelding van ’t landsjap. Väöl thema’s oet ’t dageliks leve, de sezoene en de maonde van 't jaor, zoadat veer oes dao ’n beeld van kènne make. O.a. de Vlaamse primitieve, Van Eyck, Van der Weyden en Van der Goes woorte door hun beïnvloed.
Bong
(De) Bong is 'n gehuch ván Velde in de gemeinte Venlo. 't Leet aan de Riekswaeg (N271), halverwaeges de dörpe Velde en Lóm. Aan de naordkant grens De Bong aan 't Lómse gehuch De Voort, in 't zuudoeëste aan Schandele, in 't zuje aan De Hasselderhei en in 't zuudweste aan Hasselt. De buurtschap haet óngevier 65 inwoeëners en 25 huus.
De Bong leet in 'n bosrieke umgaeving, ingeklemp tössen 't neteurgebeed de Ravevenne en de bös ván de Meulediek.
Naamgaeving
De naam van 't gehuch is veur 't iers gedocumenteerd in 1803 as Bonger Heide, Bonger Veld en Bonger Dennen Bosch. Rónd 1913 schraef me De Bong. Beej Baolder leet 'n gelieknamig gehuch en ok dao gebroek me de platsnaam in combinatie mit 't lidwaord. Dát kint d'rop wieze dát 't 'ne saortnaam is. Me dink dát de -ng 'n alde verbuging is ván 't Middelnederlandse boede, wát scheur beteikent.
Lies van burgemeisters van Kessel
De gemeinte Kessel heet tot 2010 bestande en had de volgende börgemeisters:
Bron
Dees lies is euvergenome vaan de corresponderende lies op de Nederlandstaolege Wikipedia, en wel in dees versie.
Duusteren akkelej
d'n Duusteren akkelej greutj veurnamelik op vöchtige plaatsen op kalksteinbaom, wie graaslenj, waeggrave, bósrenj, kapvlakdjes en ruugdjes inne subalpien zaon vanne hoeagberg toet op 2.000 m huuegdje.
Beverungen
Beverungen ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Höxter, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.
Duusteren akkelej
d'n Duusteren akkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj, mit 'nen toet 100 cm lange, behaordje bloomsstengel. De gróndjblajer zeen gesteeldj, dóbbeldrietalig, doefgreun en ónbehaordj, mit 'nen ónregelmaesig gekarteldje blaadrandj. De versprèdj-stäöndje stengelblajer zeen klènder en inkelveljig.
Beverungen
De op 100 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 98,09 km², op 31 december 2018 13.115 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 134 de veerkante kilometer.
Duusteren akkelej
De blome zeen knakkendj toet hangendj, toet 4 cm lank en viefdeilig. Zowaal de oetgesprèdje kelchblajer we de inne midde gebunjeldje kroeanblajer zeen duusterpaars-gekluuerdj. De kroeanblajer dragen anen toep 'n haokvörmig spaor. De taalrieke maeldräöj zeen felgael-gekluuerdj en staeke wied boete de bloom oet.
De plantj bleutj van mei toet julie.
Thomas Jefferson
Citaat
''I believe that banking institutions are more dangerous to our liberties than standing armies. If the American people ever allow private banks to control the issue of their currency, first by inflation, then by deflation, the banks and corporations that will grow up around [the banks] will deprive the people of all property until their children wake-up homeless on the continent their fathers conquered.'' (1802)
Vertaling Norbiks:
Ich geleuf dat baankerende insjtitute e groeëter gevaor zeunt vör ós vrieheed wie sjtaonde legers. Es de Amerikane oeëts toesjteunt öm an de private baanke de cóntról te gaeve över d'r issue van hön kónkuraens, örsj dör inflatie en daonao dör recessie, da zulle de baanke en de corporaties die roondöm hön oontsjteunt de luuj beklowwe van al hön bezittinge bies dat hön keender óp 'ne daag wakker werre es laandleuper, zoonder hoes of daak baove d'r kóp, in 't laand dat hön vaders övverwónne.
Architekt
Jefferson leet zich dör 't Maison Carée va Nîmes inspirere bie d'r boew van 't neoclassicistische Capitool va Richmond. E vervóng de corintische kapitele evvel dör de ionische orde.
Sahara
260px|thumb|right|De Sahara ligk in Noord-Afrika 260px|thumb|right|Oug in sahara - de [[Richatstruktuur in Mauritanië]] De Sahara (Arabisch : الصحراء الكبرى) is de groetste weuste op eerd. Zie is gelege in Noord-Afrika en strek ziech oet vaan de Westeleke Sahara aon de Atlantische Oceaan tot aon Egypte aon de Roej Zie. Aon de noordkant weurt zie begrens door de Middellandse Zie en 't Atlasgebergte. De zuidkant weurt gevörmp door de Sahel, 'n gebeed wat einegszins begreujd is. De roej markering op de kaart gief slecht zier globaal aon boe de Sahara ziech bevind; de grens is vaag.
De naom Sahara is aofgeleid vaan 't Arabisch woord sahra, wat weuste in algemein zin beteikent.
Gesjiedenis
Dewijl allewijl de Sahara 'n groete weuste is, waor dat neet altied zoe. Tijdes 't Pleistoceen en 't Holoceen bestoont de Sahara nog veur 't groetste deil oet savanne, en leefde dao ouch väöl plantesoorte. In dees periode kóste lui ziech good handhave in dees streike es verzameleer en jaoger. Al-evel leefde de olifante, baviaone, katechtege etc., nog tot in 't neoliticum in 't gebeed wat allewijl de Sahara hèt, en tot 'n miljoen jaor trök waore d'r nog plante te vinde die v'r allewijl allein in nate, vochtege gebiede aontreffe of zelfs in de trope.
In de Sahara zien nog reste trök te vinde vaan diverse minseleke rasse, zowie de Homo habilis en de Homo australiphithecus. In de huidege Sahara kinne daan ouch tot twie miljoen jaor aw steine wèrktuig weure aongetroffe.
Geografie
De Arabische Democratische Rippebliek Sahara (Westeleke Sahara) is 'n umstrede gebeed. 't Grondgebeed wat weurt geclaimp door zoewel de rippebliek es door Marokko ligk ten zuidweste vaan Marokko, en is 'n veurmalege Spaonse kolonie.
De strook zjust ten zuide vaan de Sahara weurt de Sahel geneump, en de len boe-in dizze (haaf)weuste ligk de Sahel-landen.
Klimaat, landsjap en geologie
thumb|right|350px|Satellietbeeld vaan de Sahara. De Sahara is zier druug en de gemiddelde neerslaag bedreug minder es 100 millimeter per jaor. De daog zien zier werm en de nachte relatief kaajd (dit fenomeen kump veur in de mieste weuste).
Neet de gaanse Sahara besteit oet de kenmerkende zandduine, 't gief ouch väöl rotsechtege gebeje. In feite besteit slechs 20% vaan de Sahara oet zand, de rest is rotsechteg. Op versjeie plaotse in de weuste koume oases veur, plaotsen boe drinkwater aon of kortbij de oppervlaakte kump.
Midde in de weuste ligk 't Tsjaadmeer, 't op ein nao groetste zeutwatermeer vaan de Sahara.
Saharastöb is stöb vaan zandstörm oet de Sahara wat via de atmosfeer tot aon Belsj en Nederland of zelfs noordeleker kin koume en wat mèt de rege op eerd neerkump.
Groondstoffe
In Algerije, Libië en Tsjaad weurt väöl olie en eerdgaas gewonne. In Marokko en de Westeleke Sahara weurt fosfaat gewonne.
Flora en fauna
In de Sahara kump 'n groete versjeieheid aon biestesoorte veur, boe-oonder de addax (Addax nasomaculatus), manesjaop (Ammotragus lervia), jachluipaard (Acinonyx jubatus) en gestriepte hyena (Hyaena hyaena). De plante zien ouch aon de groete temperatuursjogkelinge aongepas. Zoe höbbe ze lang wortels um water gemekeleker oet de groond te hole, ze höbbe klein en dikke blajer en ze zien ouch klein.
Bad Driburg
Bad Driburg ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Höxter, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.
De op 220 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 115,3 km², op 31 december 2018 19.002 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 165 de veerkante kilometer.
Calculus
Calculus kin beteikene:
Lochhave Chu Lai
Lochhave Chu Lai (Sân bay Chu Lai) (ICAO: VCL, IATA:VVCL) is ein van de groter vleegveljer in Tam Ky, Viëtnam. De lóchhave lèk 16 kilomaeter ten noorde vanne sjtad Tam Ky en 700 kilomaeter ten noorde van vanne sjtad Ho Chi Minh Stad.
Paranormal Activity
Paranormal Activity is 'ne film oet 2007.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan horror, mystery (mysterie).
De film woort geregisseerd door Oren Peli en heet 'nen doer vaan 86 menute.
Norrtälje
Demografische óntwikkeling
8,84% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Voort
Voort kan verwieze nao:
TV Limburg (Nederland)
TV Limburg (TVL) waor 'ne Nederlandse zösterzender van de Belsje televisiezender TV Limburg (Belsj). Hae waor actief in Nederlands Limburg van 2004 bies 2016 en waor de ièrsjte televisiezender dae veur allebei de Limburge gemeind waor. De zender waor op 1 januari 2004 óntsjtange door 'n fusie van RTN en TV Totaal. Hae waor te óntvange in de ganse Nederlandse provincie en haw ach edities veur versjillende regio's in die provincie. De zösterzender in Belsj Limburg zond veur e groat gedeilte dezelfde programma's oet, mèt innege regionale versjille.
Saer juni 2008 waor 51% van de aandele in heng van 't Belsj Limburgse Concentra.
Slekkenhoes
't Slekkenhoes is de beneuming veur de sjelp van 'n slek. 't Slekkenhoes vörmp 'n besjurming taenge vieënj en anger sjaaj en bèdj wiejer ouch de aanhechting van de spiere van 't biès. Ouch veurkump 't slekkenhoes oetdruèging veur landjslekke.
E slekkenhoes is opgeboedj gewaore van calciumcarbonaat.
Anger meining
't Slekkenhoes is ouch 'n óngerdeil van 't oar.
Hoes veur de Kunste
't Hoes veur de Kunste ies 'n deensverliènende organisatie op 't gebied van de kunste en cultuur in de Nederlandse provincie Limburg. De disciplines zin: Muziek, toneel, dans, beeldende kuns, audiovisuele media, literatuur, musea, sjtreektaal, monumente, festival, cultuurparticipatie en cultuureducatie. Mètwèrkersj geve óndersjteuning aan sjtiechtinge en vereiniginge op provinciaal niveau. Daoneve organiseert me ouch zelf projecte en activiteite.
't Fundament van 't Hoes veur de Kunste woort gelag in 1999 door veer amateurkunste organisaties: de Limburgse Bond van Muziekgezelschappen, de Limburgse Bond van Tamboerkorpsen, de Limburgse Federatie van Amateurtoneel en de stichting Verenigde Nederlandse Koren - afdeling Limburg. In de dao-opvolgende jaore sjlote ziech ummer miè organisaties aan bie 't Hoes en ginge ouch de professioneel kunste tot de doelgroep behuère.
De aangesjlote organisaties en vereiniginge were geholpe op financieel, secretarieel, organisatorisch, beleids en publicitair terrein. Ouch kènt me hie terech mèt vraoge euver neet-aangesjlote organisaties.
't Hoes veur de Kunste haet häör kentoar in Remung.
Proza
Proza, traditioneel gezeen Epiek en dèksgebruik meh foutief literatuur (umtot literatuur väöl mie is es proza allein) is 'n vorm vaan literatuur die bekènd steit es 't genre dat ziech verhaolend oetdrök (in tegedeil bis poëzie, dat ziech emotioneel oetdrök) en daomèt ouch kin weure besjreve es verhaolende literatuur.
Status vaan proza in de wereld
In 't groetse deil vaan de mondiaol historie waor poëzie de poppelairste literaire struiming. Roontelum de Renaissance is die positie in Europa laankzaom euvergenomme door de proza, boenao 't later ouch 't geval woort bij de verwesterste (ex-)kolonies vaan Europa. Allewijl zuut me evels weer proza laankzaom in populariteit aofzakke (de verkaop van romans is historisch lieg in de EU en VS), dewijl poëzie, veural daankzij rap, weer ummertouw mie prestige krijg.
De structuur achter proza
Allewel epische literatuur gans väöl vaan mekaar kin versjèlle, gief 't toch 'n bepaolde structuur boe proza noets vaan aofwiek. Dat geld veur elk periood oet literair historie en oet eder literair wèrk vaan welke regio ter wereld daan ouch. Es me die structuur neet d'r in kin vinde, kin me d'r vaan oet gaon tot hei gein spraoke is vaan proza.
Opbouw vaan 'n episch verhaol
In de modern, westerse wereld gebruik me versjèllende terme um de opbouw vaan e verhaol te besjrieve. Zoe kin me e verhaol samevatte op de meneer wie de auteur 't heet gemeind: sujet of plot (respectievelek Amerikaans-Britse benaoming en Europese benaoming). Ouch kin me e verhaol samevatte op de chronologische meneer: story of fabel; get wat 'ne sjrieve bekans noets oetziech zelf deit. 'n Aander belaangrijk aspek is wie 't verhaol begint. Daoveur oondersjeijt me drei aspekte: 't Ind weurt ouch mèt belang besjreve in de Europese proza-analyse. Zoe gief 't twie versjèllende hoofindes en dao boete nog get subversjille. Dit meint dös tot 't geslote ind neet es geslote hoof te veule veur eine vaan de personages. De lezer mot in eder geval begriepe boerum d'r 'n ind is. 't Gief 'n reije achter 't ind. Bij 'n ope ind is dat neet 't geval. 't Fenomeen vaan 't ope ind is daan ouch gaaroet neet zoe populair es 't geslote ind.
Personages
't Gief versjèllende verdeilinge bij personages. De ierste stap besteit oet twie categorieë. Bovedien zien ze: De personages höbbe daoneve: oeterlek, gedraag en innerlek.
Tied
De tied is get hendeg belaangrieks in de proza. Evels is 't neet altied klaor wat weurt gemeind mèt tied. In e verhaol kin tied hiel väöl meine. In 't algemein sprik me euver zès versjillende diffenities vaan tied in de epiek.
Ruimde
Ruimde heet ouch 'n gans belaangriek rol in de proza. Ruimde mot me zoe ruim meugelek definiëre: vaan 't geograofisch gebeed (Berlien, de Alpe, Limbörg) bis de mies kleine details, wie de objekte in de kamer. 't Gief twie hoofcategorieje in 't aspek ruimde, boe ziech weer aander terme aon betaome.
Perspectief
't Perspectief is mesjiens wel ein vaan de belaangriekste aspekte vaan 't verhaol. 't Weurt ouch wel 't woernömmingspunt genump. In Europa weurt de benaoming perspectief (la perspective, das Perspektief, het perspectief, enzoewijer) geprefereerd bove 't toch ummertouw poppelairder weurende Brits-Amerikaanse point of view. Me kin d'r veur keze 't perspectief in twie groete categorië grófweeg verdeile:
't Gief ouch 'n gedetailleerdere perspectieve bepaoling. Die maak evels de vörege neet euverbojeg, umtot ze alletwie vaan belang zien.
't Gief inkele verhaole in de Europese literaire historie die vaanoet de veer-vorm, zie-vorm of zelfs diech-vorm zien gesjreve. Dit zien evels groete oetzoonderinge boe me bij 't analysere neet vaan te veure rekening mèt hilt.
e Dèks veurkommend aspek in proza um 't perspectief te verstèrke is de monologue intérieure. De monologue intérieure is 't besjrieve vaan de gedachtestroom vaan 't hoofpersonaasj. De sjriever perbeerd daan zoe realistisch meugelek de wèrkeleke meneer vaan dinke bij 'ne mins op te sjrieve. Dit deit heer door oonder aandere de väöl interpunctie te gebruke en taomelek snel vaan a nao b nao z trök nao b te gaan, enzoewijer. Soms is e bepaold momint opins besjreve in de monologue intérieure, umtot 't mie stèrkde geef aon 't verhaol. Soms is evels de gaanse epiek gesjreve in de monologue intérieure. De monologue intérieure weurt allewijl dèks op 't Ingels gesjreve, es stream of consciousness. 't Versjijnsel vaan de monologue intérieure woort pas geïntroduceerd in de vreuge 19e iew. Dit kump dèks es 'n verassing aon bij lezers, umtot 't bekans nimmie is weg te deenke oet de modern literatuur. 'n Veurbeild vaan 'n monologue intérieure: ''Iech leep, iech leep heller, iech wis neet boerum iech leep, meh iech leep. En iech wilde laope. 't Waor neet 't feit tot 't gebäörde. Meh tot 't oetgerekend miech gebäörde. In Zitterd. In nota bene Zitterd.'' De monologue intérieure of stream of consciousness hoof neet per se in de iech-vorm gesjreve te zien.
Thema
't Belaangriekste aspek, en veur de meiste verhaole ouch 't aspek dat de bewegingsreij veur de sjriever is gewees, is 't thema. 't Thema is neet 't oonderwerp vaan 't verhaol meh de gedachde dao achter. Daomèt is 't in aander wäörd de abstractie achter e concreet verhaol, datgeen wat 't centraol perbleem in de verhaollijn laot zien. 't Betaomp ziech daoneve euver de gaans teks, neet meh ei gedeilte.
'n Thema bassiert ziech op veer dinger:
't Gief drei versjillende motieve boe e thema op kin steune:
Op de motieve weurt door de lezer 't thema geconcludierd. Of aandersum: vaanoet 't thema geit de sjriever motieve plaotse in zien verhaol. 't Thema en zien motieve zien in eder geval oonlosmakelek mèt mekaar verboonde.
De motieve vaan 't veurbeildverhaol zaw kinne zien:
't Thema vaan 't veurbeildverhaol zaw kinne zien:
De drei hoofgenres vaan de literatuur
In de literaire treditie vaan Europa, betaomp me drei hoofgenres bis de literair könsvorm.
Zjwaam
De Zjwaam is wie de meiste inwoners van Limburg de Swalm neume. 't Is 'n zeer sjnel sjtruimende baek die oetkump in de Maas in Zjwame, bie de Oaleberg. D'r zin versjillende sjprunke die aalemaol 't begin van de Zjwaam vertaegewaordige. Mer meistal laote ze de Zjwaam in Pruses beginne in de buurt van kasteel Tuschenbroch ten ooste van Wegberg. De Zjwaam haet 'n sjtruimgebied van circa 277 km2 wovan 26 km2 in Nederlandj. De beek haet ein lingte van circa 43 km, wovan 12,2 km in Nederlandj. In Duitslandj is het heugteversjil bienao 60 meter: van 85 meter NAP bie de bron toet 26,3 meter NAP bie de grens. De Zjwaam is ein van de wenige baeke die in Nederlandj op 'n natuurlijke meneer door 't landjsjap meandert.
Externe link
http://www.snlm.nl/natuur/02swalm/swalmalgemeen.htm
Dalhem
thumb|right|Liegking van Dalhem in de provincie Luuk Dalhem ies 'n gemèngde en plaatsj in 't Laand va Herf in de provincie Luuk in Belsj. In de gemèngde wonne ca 6500 luuj.
Dörper en buurtsjappe
Dörper, gehuchte en buurtsjappe:
Etymologie
D'r naam Dalhem betekent heem of nederzetting in 'n dal.
Historie
thumb|300px|left|Le Wichet de la Rose, 'n middelieëwse versjterkde paoërt. In 1180 verhuusde de hieëre va Voere nao Dalhem, oeë ze nao 'n hervedeling van 't laand van de preense va Luxemburg, 'n nuuj verblief boewde. D'r boewhieër zow d'r Herman, zoon va Frederik va Luxemburg gewes zieë. Dizze tak van 't hoes va Luxemburg gong zich ooch de Hieëre va Dalhem neume. Wie de ègendomme övergonge nao de familie van Hochstaden, die d'r titel graaf veurde, waoërd Dalhem 'n graafsjap, 't Graafsjap Dalhem. Dalhem waoërt 't besjtuulèk centrum. In Voere bleef de rechterleke mach zaeëtele.
Wie in 1648 de Nederlanden in Sjpaans en Sjtaats gebied waoërte ingedeeld, bleef Dalhem en ömgaeving Sjtaats. De Hollendere waore vöral geïnteresseerd in de koele. Daobie waor Dalhem 'n versjterkd sjteunpeunt. 't Aantal belegeringe dat de ömgaeving van de burcht in vuur en vlam zat, waore talrijk. An die Hollendsje periode herinnert nog 't wape va Nassau, mèt d'r lieëw, baove de paoërt van 't gemèngdehoes. Dit geboew sjtamt oet 1665 en waoërd geboewd dör Robert van Ittersum, dae doe de funktie van drossaard en sjtadhouder waarnoom vör 't Hollendsje beweend. 'ne Sjtèè baove de geneumde paoërt herinnert an höm. Van 't oorsjpronkeleke geboew is neet väöl över, want in 1840 waoërt 't herboewd en in 1927 nog 'ns gerestaureerd. Van de burcht blieft allèng 'n toch wal aerg indrukwekkende donjon över, mèt muur van mieë wie driej meter diek. D'r is 'n klèng däör in gekapt, die toegang gèft töt 'n priveehoes dat sjtèèt op 't aod kesjtieëlterras. Gaans an d'r andere kaant van 't vreuger kesjtieëlterrein is 'ne dörsjtaeëk nao priveetuine. Vreuger loog hie d'r voor- of neerhof. Noe zeunt allèng nog 'n paar reste van taoëres zichbaar die de ophaolbrugk flankere.
An d'r aandere kaant van de sjtraot liegkt Le Wichet des Roses (aafgeleid va guichet = luik). 't Is 'n Middeleeuwse versjterkde paoërt die in 1920 good is gerestaureerd. Vanaaf dao löpt 'n trap nao de oondersjtad.
Oonder de hoezer lope de kazematten of oonderaeërdse geng. In d'r 16de ieëw blaeëke dieke muur geen effectief verwaermiddel mie taege de kanonne.
Intelligentie
Intelligentie is 'n hieël breed begrip oet de psychologie woeëbei mieëstal gedoeld weëd op de cognitieve egesjappe en meugelighede van 'ne persoeën. D'r zint óch mierdere vorme va intelligentie, zoewie emotioneel, sjpiritueel en lichameliche intelligentie. De leste vorme van intelligentie höbbe de letste twintig jaor mieë algemeen bekankheed gekrieëge.
Gesjiechte va 't meëte va intelligentie
Paul Broca (1824-1880) en Sir Francis Galton (1822-1911) woare de ieësjte wetesjappers die zich bezighole mit 't meëte va intelligentie va d'r miensj. Kènkpunt woar vuur hön de korrelasie tusje d'r umvang va de sjieëdel bei d'r knutsj (hersenpan) en de intelligentie. Wie groeëter de sjieëdel, wie intelligenter de miensj is. I g'ne zelfde tied sjtèlde de Pruusje wetesjapper Wilhelm Wundt (1832-1920) dat 't vermoage va zelfrefleksie ing moat woar vuur intelligentie. Hütsedaags zint die ideeë wat uëverhold, meh 't guëf bei miensje mit e lieëg IQ, vöalal passend bei 'n krankheed die gereleteerd is tót ing beperking, waal dökker inne klingere sjieëdelumvank, zoewie bei 't syndroom va Down.
Azteke
thumb|176x176px|Minsjelige offers Azteke, óch waal Mexica, woar e indiaanse volk en Meso-Amerikaansje besjeving deë leëfde va 1200 bis midde zestieënde ieëw i 't hütse daagse Mexico. Ze sjtónge bekank um dön militaristisje leëveswies en woare óch beruch vaweënge de minsjeoffers. 't Óffere va minsje woar 'n zieër wiechtig óngerdeel va dön keltuur en sjpiritualiteet. Centrum va 't Azteekse riek woar de sjtad Tenochtitlan, waat me kint besjawwe as vuurleuper va de hütse hoofsjtad Mexico-Sjtad. 't Riek góng t'n ónger tiedes krieëge mit de Sjpanjaarde i 1521 ónger leiding va Hernán Cortez. De leste keuning, namelig keuning Mohtecuhzuma II, sjtórf toen i e gevech.
Intelligentie
Alfred Binet
De ieësjte modern IQ-tes is in 1904 óntwórpe durch de Franzuëzisje wetesjappers Alfred Binet (1857-1911) en Theodore Simon (1873-1961) i opdrach va de Franzuësisje minesjterie vuur óngerwies um geretardeerde kinger te óngersjeie va voele leëftiedsgenoate op sjoeël, de Simon-Binettes. Dees tes mèt vuurnamelig verbaal kapasitete, wie logisch redenere (Wárm-Kaud), riemwöad zeuke en vuurwèrpe beneume. De score va de test (deë gekóppeld weëd aa inne mentale leëftied) en de wirkelige leëftied weëd bereëkent tót ing IQ-score mit de nieëgste formule:
Azteke
Ontsjtoa en naamsherkóms
D'r naam Azteke woar pas algemeë bekank noa dat d'r Pruusje wetesjapper Alexander von Humboldt, 't volk deë heë óngerzeukde, Azteken neumde. De Azteke zelf neumde zich allewiel Culhuah, Mexica of Tenochcah. De leste twieë benaminge zint aaf te leie va 't lank oeë zeë leëfde, en g'n sjtad Tenochtitlán. De conquistadores (Sjpaanse veruiveraars) nömde 't volk Mexicas, waat nag sjteets gebroekelig is i hütse Mexico. De sjproak deë de Azteke kalde, woar 't Nahuatl. Azteek verwieës noa Aztecah, waat zoeëget as lüj va Aztlan beteëkent. Aztlan woar vólges uëverlevering 'n mytisje plaatsj i ge noarde va 't riek oeë hón aafkóms woar. Dön god Huitzilopochtli beveel de Azteke zich örgesj angesj te vastige, en waal noa inne plèk oeë inne adelaar 'n sjlang veróberde op e kaktus. Dat woar óp e eilank i 't Texcocomeer. Noa deen boewden de Azteke hön hoofsjtad óp ge meer. Dees legende weëd óch aafgebild óp 't woape va Mexico.
Intelligentie
Alfred Binet
Mentale leëftied : Wirkelige leëftied X 100
Azteke
Maachsoetbreiing
Aavankelig woare de Azteekse soldate ónger dienst va de sjtadsjtate deë óntsjtónge noa de val va 't riek va de Tolteke, de veurige wiechtige maachhöbber i g'n sjtreek. I ge sjpieër Middelieëwe (1372-1427) woare de Azteke vazalle va de Tepaneekse keuning Tezozomoc. Noa de doeëd va dees leider, koam Maxtla aa de mach, deë inne zieër hadhengige leider woar. Um de mach oet te breie, beleëgerde de Azteke de Tepaneekse hoofsjtad Azcapotzalco. Noa hóngert daag kapitulieëde de Tepaneke, oeë-noa Maxtla woeëd gevangegenoame en geöffed. G'n Tepaneekse sjtad Tacoplan, voegde zich mit Tenochtitlan en Texcoco beieen tót 'n triple alliantie: 't Azteekse riek. Ónger keuning Montezuma I (1440-1469) woeëde deler veruiverd va d'r Pacifiek bis aa g'ne Gólf va Mexico. Axayacatl (1469-1481) veruiverde Tenochtitlan zing zöstersjtad Tlatelolco, en óngerwieëp de Huaxalteke. Ahuitzotl (1486-1502) woar 't mieës succesvól. Heë verdubbelde de umvang va ge riek, oeë-mieë 't zich dan oetsjtrikde bis Guatemala. thumb|300px|De maksimale oetbreiing va 't Azteekse riek, mit i 't [[Texcocomeer de hoofsjtad Tenochtitlan.]]
Intelligentie
Alfred Binet
Wen e kink va zieëve getes weëd en d'r kunt inne mentale leëftied va ach oet, dan is zieng IQ-score 114 beivuurbeeld. Hütsedaag is óch dees vorm va teste uëverhóld, meh de tes woar waal ing durchbraak vuur de cognitiewetesjap i Naord-Amerika en Europa.
Azteke
Sameleëving
G'n Azteekse sameleëving woar verdeeld calpultin (inkelvaad: Calpulli), de zoeëgeneumde clans. Mieëdere clans vörmde 'ne altepetl (mieërvaad: altepemeh), waat zoeëget vergeliekbaar is mit 'n gemingde: de kleinste besjturlige eenheed va inne sjtaat.'t Góf wieër twieë klasser binne deë clans: de piltin (adel) en de macehualtin (börgerlüj). sjlaver woeëde neet as vólwaardig óngerdeel gezieë va de sameleëving. De klasser woare egelig irfelig bepaald, meh minsje oet macehualtin-sjtank kóste zich ópklimme tót piltin, dewiel piltin zingen sjtank kónge verlere durch zjwaakte te tuine in beivuurbild krieëgsituasies. Sjlaaf-zeen woar noeëts irfelig bepaald; mieëstes woeëde criminele en krieëgsgevangene tót sjlaaf gemaak. Sjlaver woeëde verkóch óp sjlavermerte, oeë-va de groeëtste zich bevónk i Tlatelolco. De sjlaver woeëde neet durchverkóch, alling went zie as lestig woare verklieëd. Óch hant de sjlaver 't rech um te vlöchte va dön mieëster óf d'r zuën doa va. As heë óf zie inne tempel berieke kós, zunger obbenüts gevange geneume te woare, woar heë vrieë. Ieëmes deë de sjlaaf teëngeheelt, woar zèlf tót sjlaaf gemaak.
Intelligentie
Mierder theorieë uëver intelligentie
I 't algemeen zint d'r twieë theorieë uëver 't begrip intelligentie. Heibei geet 't um de vorm va intelligentie. D'r guëf ing theorie die d'r va oet geet dat intelligentie is opgebouwd oet of ing algemeen intelligentie (G-factor) óf ing mieëvoudige intelligentie. De theorie va d'r G-factor geet d'r va oet dat intelligentie te reduseëre vèlt tót ing g (general intelligence). Dees theorie is durch d'r Brit Charles Spearman bedach. D'r g-factor kunt vuër in beivuurbeeld de Raven-Matrixtest. Heibei weëd ging reëkening gehauwe mit versjillende prestaties (zoewie bei de Wechslertes), meh mit e algemeen begrip va strukture en patroeëne. De theorie uëver de mieëvoudige intelligentie va d'r Amerikaan Gardner geet d'r va oet dat d'r mierder vorme va intelligentie zint, zoewie: inter- en intrapersoeënlig, muzikaal, verbaal, logisch-wiskóndig, lichamelig, naturalistisch en ruumtelig inzich. Óch is d'r ing theorie uëver 't versjil tusje fluïde en gekristalliseëde intelligentie. De fluïde is heibei 't perbleemoplóssend vermoage en de gekristalliseërde intelligentie is de algemeen kènnis en aagelieërde vermoages.
Azteke
Sameleëving
Ópmerkelig vuur 'n sjtankmaatsjappie woar dat de piltin zjwieëder gesjtraaf woeëd vuur vergriepe óf angesjzinse uëvertredinge va de wet as de lieëger macehualtin. Dit, i de wetesjap dat de piltin inge wiechtige vuurbildfunksie hant. Behauve de twieë klasser en de sjlaver, góf 't óch pochtecah, deë deende as sjpionne vuur 't Azteekse riek, allewiel zeë óch gewapenke hangelare woare. I de sameleëving woare ze de riekste sociaal aagebakenke gróp. 't Woar vuur pochteca alling tówgesjtange binne ege gemingsjap te trówe. Get kinmarkenks woare de minsjeóffesj. Minsjeoffesj woare vuur de Azteke inne wiechtige goddelige ópdrach. Sómwieles woeëde óch krieëge gevuëd um aa nüj minsje te koame, besjtömt vuur 't ófferceremonie, zoeëwie de bleumekrieëg. Mieëstes woeëde ze dan bei de Temple Mayor (Groeëte Tempel) geöffed. Noa sjatting góf 't 4.000 minsjelige óffesj, allewiel de Azteke zèlf 80.400 sjlaachóffesj aageuve. De verklieëring vuur 't óffere va minsje luëpe oetin. Zoeë geëve sómmige brónne aa dat i 't Mexico va d'n tied woeëd geóffed as aafsjrikfunksie, dewiel anger theorieë aageëve dat 't óffere egelig deende um de vleisjsjieëste en doamit eiwit-tekót te bepirke i 't gebeed, dös vuur kannibalisme. thumb|217x217px|'n Azteekse pyramide. Óch sjtoa de Azteke bekank um dön twintigtallig sjtelsel. Um te telle, woeëd vuurbild genuëme aa de heng en de veut, waat dös e totaal góf va tieën vingesj en tieën tene. Vöal anger Indiaanse besjevinge völgde óch dees reëkemethode.
't Eng va de Azteekse besjeving
D'r inval va d'r Sjpaanse conquistadores, beteëkende 't eng va d'r Azteekse besjeving en höar riek. Vólges Azteekse uëverlevering woeëd dit al i 1519 vuursjpeld, twieë joare vuur de óngerwerping. Vólges de legende zów óch de god Quetzalcoatl va'noet 't oeëste 't riek koame ópeise. Um e god perbere tevreë te sjtelle, woeëde e groeëter aatal minsje geöffed, waat zörgte vuur ópsjtank i 't riek en höar direkte umgeëving. Aavankelig twiefelde de Azteke aa d'r óntdekkingsrieziger Cortez, oeë-va gedaach woeëd dat heë allich d'r god Quetzalcoatl kan zeen. Quetzalcoatl han namelig wie Cortez e blank gezich en inne gelben baard. Óch woare de Azteke en 't vólk ónger d'r indrök va de sjipper, peërd en woapetoeg va de Sjpanjaarde. Keuning Mohtecuhzuma II, besjleet doa óp de Sjpanjaarde gesjenke 't geëve i d'r vörm va good en juwele. Óngerwiel zóg heë teënge de Sjpanjaarde dat zeë beëter neet noa de Azteekse hoofsjtad Tenochtitlan kóste goa. Dees ópróp woeëd genigeerd. Óch viejande va de Azteke, wie de Tlaxcalteke deende zich a de Sjpanjaarde en goave dön wiechtige militaire infermasie en vóchte oetintelig aa Sjpaanse zieë i d'r krieëg oetbruëk noa de Sjpaanse ruëftóchte. Zoeë vónke Sjpaanse óntdekkingsriezigesj good en juwele aachter inne dichgemetselde muur. Twieë Azteekse bewakesj duëde doa óp de Sjpanjaarde. Cortez besjloat noadeen de Azteekse keuning te giezele, meh Mohtecuhzuma II koam i e gevech um 't leëve, noadat de Sjpanjaarde Azteekse ceremonieë perbeerde te versjtuëre, weil zölke ceremonieë durch de kattelige Sjpanjaarde as heides woeëd gezeen. I reaksie hei-óp verjeegde Azteekse legers de Sjpaanse conquistadores. Sjpieër koam Cortez truuk mit e 150.000 tróppe tellende leger, dat groeëtedeels besjtóng oet viejandelige legers va de Azteke. Dit riselteerde i e bloodbad. Noa de krieëgshangelinge woeëd de leste hoeëge Azteekse ambtenaar Cuauhtemoc durch de Sjpanjaarde ópgehange. Kót d'r noa woeëd 't Azteekse gebeed óngerdeel va de Sjpaanse kolonie Nüj-Sjpaanje.
Intelligentie
Modern intelligentiemeëting
thumb|E vuurbild va i vroag i ing IQ-tes (Raven); 't Mieës-bekangde idee uëver intelligentie kunt va d'r Amerikaanse psycholoog David Wechsler deë intelligentietests óntwórpe. Heë definieerde intelligentie es 't vermoeëge um doelgerich te handele, rasjoneel te dinke en effektief mit infemasie um te goa. Twieë Nederlandsje óngerzeukers, namelich Wilma Resing en Pieter Drenth, sjtèlde dat de cognitieve intelligentie va 'ne persoeën óp de nieëgste punte is gebaseerd:
Dees punte weëde mitgenoame in intelligentietèsts, zoewie de bekangde Wechslertes. Oet teste die de intelligentie meëte va 'ne persoeën kunt e getal oet: 't IQ (Intelligentie-Coefficiënt). D'r oetsjlaag va 'n tes veriëert va minimaal 'n IQ va 1 (ein IQ va 0 besjteet namelig neet) tót 'n IQ rónk de 150. D'r zint óch teste die tót de 190 en 200 meëte. In 't Hollendsj en Duutsj sjproakgebeed guëf 't die teste neet.
De mieës-aafgenoame IQ-teste zint de Wechsler-batterieë. Dees teste meëte de verbaal en performaal intelligentie. De test besjteet oet mierder sub-tests die de algemeen kènnis, geheuge, logisch redenere, woadsjat, abstrak redeneringsvermoage (numeriek) en 't ruumtelig inzich va inne persoeën teste.
Verbaal en performaal IQ
(Sub)-teste woeëbei 't perbleemóplossend vermoage weëd getes, meëte de performaal intelligentie (PIQ); de teste die de verbale kapasitete va inne persoeën teste, meëte de verbaal intelligentie (VIQ). Ieëmes deë 'n hoeëg verbaal intelligentie hat, hat traditioneel óch beëter en sjneller begrip va tekste, ing groeëter woadsjat en kan algemeen beëter get ónger wöad bringe es ieëmes mit 'n lieëger verbaal IQ. I de Wechslertes weëd mit de sub-teste: logisch redenere en wöadsjat-teste beivuurbeeld de verbaal intelligentie getes. Doataegenuëver is ieëmes mit 'n hoeëg performaal IQ beëter in 't óplosse va abstrakte (wiskóndige, numerieke en logische) perbleme. Ieëmes deë ing hoeëg performaal intelligentie hat, hat e beëter ruumtelig veursjtèllingsvermoage beivuurbeeld.
Beede soarte intelligentie weëde herbereëkend tót ing algemeen IQ: 't TIQ (ofwè Totaal-IQ).
Petra (historische stad)
240px|thumb|right|Ziech op Al Khazneh, ouch wel de De Sjatkis geneump Petra (Πέτρα) waor de Griekse naom vaan de hoofstad vaan de Nabateeë en is gelege in 't huiege Aqaba gouvernemint, Jordanië. De stad is gelege in 'n kloof in de heuvels en is gedeiltelek oet rotse gehak. Vrijwel alle gebouwe die d'r oets stoonte, zien verinneweerd. De euverbliefsele stoon op de UNESCO Werelderfgoodlies sinds 1985.
Intelligentie
Betekenis va 't IQ
thumb|De IQ-curve; dees guëf de frekwensie va e IQ aa.
De mieëste persoeëne score óp 'n IQ-tes rónk de 100. De sjtandardaafwieking is 15 punte. Persies de hèlf va de bevólking behaolt ónger de 100 en 't uëverige deel boave de 100. Zieër hoeëg of lieëg IQ's zint zeldzaam. De verhauwing va 't IQ va inne persoeën ten ópzichte va de res weëd oetgedrök in e persenteel. Óngevieër 2 tót 2.5 procent va de bevólking hat óf e IQ va ónger de 70, óf e IQ boave de 130. Dös 95% va de bevólking vilt binne 't bereik 70-130. Doava hant get mieër es 50% 'n IQ tusje de 90-110. 't Persenteel guëf dös de frekwensie va 'n IQ aa.
Petra (historische stad)
De bleujtied vaan de stad is te daanke aon de handelsrótes veur wierouk vaanoet Jeme, 1600 km zuieleker gelege, nao Perzië, Syrië en de Griekse en Romeinse rieke. Petra waor veur de versjèllende handelsrótes 'n knouppunt. De taksopbringste vaan de handelere maakde de hiersers vaan Petra sjatriek, wat te zien is aon de gebouwe en graafmónnuminte.
Intelligentie
Intelligentie en óngerrich
Uëver 't algemeen geld d'r regel dat wie intelligenter d'r miensj is, wie sjneller (en/of) beëter heë of zie kan lieëre. In Nederland kriege kinger in de leste gróp va de lieëger sjoeël de Cito-toets, wat ing indicatie kan zeen vuur de algemeen intelligentie va 't kink. Hei-aa weëd ing sjoeël gekoaze óp basis va de prestasie va 't kink. De score va g'n Citotes lup va 501 tót 550 en kump uëveree mit ing intelligentienivo en sjoeëltype va 't veurtgezat óngerrich. thumb|'t Make va ing intelligentietes weëd óch gebroek um de intelligentie va inne wirknummer te teste bei 'n sollicitatie, of zoewie hei bei de rekrutering va inne militeer i 't Brits leger i d'r Twieëde Weltkreeg.
Petra (historische stad)
De Nabateeë hadde langen tied 'n eige keuninkriek. In 106 woort hun riek door 't Romeins Riek vereuverd. 't Gebeed góng deil oetmake vaan de provincie Arabia. Later woort de stad de zetel vaan 'n bisdom, meh in 551 waor de stad de buun vaan zoewel 'n belègk en innumming door de Byzantijne op de Perze en vaan 'n vernietegende eerdbeving. De handelsrót door Petra woort vervaange door de sjepe euver de Roej Zie. Nao deen tied woort de stad verlaote.
Intelligentie
Intelligentie en óngerrich
Hei 'n tabel mit 't sjoeëladvees.
Petra (historische stad)
De Zwitser Jean Louis Burckhardt, vermomp es 'ne Indiase handeleer, heroontdèkde Petra in 1812 veur de westerse wereld. De stad waor intösse 'n ruwien gewore.