cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hektaar
De hektaar enne are bestaon es einheidsmaot saer de inveuring van 't metriek stèlsel in 1816. Daoveur hantjeerdje me begrippe wie bunjer en mörge (óngevieër geliek aan 'n hektaar), die beraekendj waren op gróndj van in daen tied geljendje lindjemaote wie: 'n èl, 'ne voot, 'ne roede en 'n doem. De aafmaetinge die daomit woorten aangegaove versjildje van plaats toet plaats en van gebied toet gebied. Allewiel zeen dees benamingen allein nag in gebroek inne lokaal spraektaal.
Veur 'n veurstèlling te kónne make wie 'n hektaar d'roet zuutj: me kan dinken aan angerhalf voetbalveldj. E voetbalveldj mètj óngevieër 68 m × 105 maeter, dus: 68 m × 105 m × 1,5 = 10710 m² en det is ruum ein hektaar = 10 000 m².
Wörmzäödsje
thumb|right|Wörmzäödsje, Reinevaan, Reinevaar, Hummesknuipke. Dees plant de Chrysanthemum vulgare, haet minstens 4 Limburgse volksname: Rein(e)vaar(t), Reinevaan, Wörmzäödsje en Hummesknuipke. Ze huèrt bie ‘t gesjlach Tanacetum (de Miedelièwse volksnaam Tanazeta) in de Composietefamilie. 't Ies 'n algemein veurkómmende plant. Ze bleujt van juli-okt en weurt 60-120cm hoag.
Volksname
De Reinevaar en reinevaan weurt zoa geneump vanwege zien sjtandplaats op de rein (grens) tösje 2 sjtökker akkerland. 't Twiède deil van reinevaar kump van varen, vanwege de gevaerde blaar. 't Twiède woorddeil van reinevaan ies óf 'n verbastering van vaar óf beeldsjpraok vanwege de bleujende gael blome (de vaan) op de rein.
De bloom ies 'n sjermvörmige pluum gevörmp door gael knuupkes (buusbleumkes). Vanwege de vörm were die ouch Hummesknuipkes geneump.
Gebruuk
De naam Wörmzäödsje (of Nederlands: Boerenwormkruid) kump van de eigesjap, dat de zäödsjes tege wörmkes gebruuk woorte in de geneeskunde.
Körk (in wien)
thumb|250px| Chemische sjtructuur van 2,4,6-Trichloroaisole (TCA) De term 'Körk' is ein benaming veur de aafwieking van de sjmaak van wien, dae wirt veroarzaak door besjmètting mèt eine sjummel of ein bacterie die 2,4,6-trichlooranisol (TCA) vörmp. (CASNo = 87-40-1, Chem. form.C7H5Cl3O)
Es d'r nao ’t insjènke van de wien körkdeilkes in 't glaas drief dan beteikent dat nog neet dat d'r 'körk' in de wien zit, zoa-es waal èns wirt gedach. Dit is meistal 't gevolg van eine te dreuëge körk of ein neet good geaopende flesj. Dit haet geine invlood op de sjmaak. Ein bietsjke sjummel aan de baovekantj van de körk is ouch niks óm zich zörg euver te make.
De natuurkörk wirt meistal gezeen es de sjöldige veur 't prebleem 'körk' in wien. Dit haet völ wienmakesj d’r zoegaar toe gebrach óm meë körke te gebruke gemaak oet kunssjtof, gepaersjde körk of zoegaar sjroefdöp. Wat dèks vergaete wirt, is dat de prebleme mèt wien völ meë oarzake kènt höbbe es allein mèr de natuurkörk. Oxidatie, zwaveldioxide, eine reducerende geur, vlöchtige zoerheid, 2,4,6-TCA en microbiologisch bederf. Van al dees prebleme kènt de consument zègke: deze wien haet 'körk'. Zoa kènne d'r flesje retour gaon nao de producent, gebotteld ónger eine sjroefdop, mèr toch mèt körksjmaak! Dit terwiel d'r gein 'körk' aan te pas is gekómme. Dit haet alles te make mèt ein verkeërde methode van sjoanmake in de wienbotteleriej zelf. 't Is gebleke dat de chlooroplossinge die gebruuk waere óm körke te sjterilisere dèks de oarzaak zint. De preduksie van TCA kènt hiejdoor waere gesjtimeleerd. Vreuger kroog de natuurkörk direk de sjöld, noe neet meë. Gaaschromatografe kènne pès in detail weergaeve, wo ein prebleem in de wien vandaan kump. 't Fenemeen 'körk' is dalende, d'r waere ummer minder körkklachte óntdek. Dat haet te make mèt de baetere en hygiënischere preduksiemethodes in de wienbranche.
Elkerao
Vanoet Gasterie De Herberg weure haufvaste-optochte ('ne zóndig in mièrt), Lente-wandelinge ('ne zóndig in april) en sjraveltochte ('ne zóndig in september) georganiseerd.
Kruutstoch
De kruutstochte, kruutstrèkke of kruutsvaarte wore militair óngernumminge van de wèsterse kristene tösse 1095 en 1271 in Palestina. 't Waas e vreug veurbild van de Europese expansiebewaeging die op gank kwaam naodet in d'n tièndjen ièf 'n ènj waas gekómme aan de invasies van Europa door de Vikinge, Moare en Aziatische steppevölker (wie de Hunne). De kriegshière die zich dao-op taengenein en de bevölking richdje, woorte noe biejein gebrach door de euvertuging det de door 't kristendóm es rechmaesig eigendóm betrachdje hèlge plaatse in 't Hèllig Landj móste waere bevriedj van de islamitische hièrsjers die ze saer 638 in bezit hawwe.
Rilletief ónbekandj zint de naordelik kruutstochte, wovan die door de Duutsje Orde of Teutonische Ridders de wichtigste wore. Häör actiegebied waas veural gelaenge rónjelóm de Oasziè. E groat deil van de aldao gevèstigdje werreldlike mach verlaore ze weer in de Slaag bie Tannenberg (1410).
Ouch in anger religieus gemotiveerdje kónflike tiejes de late middeliève zatte de Kattelieke Kirk 't middel van de kruutstoch in, wie taenge ketters es de kathare en de heidene. Later militair operaasjes op 't landj en de ziè taenge de moslims, wie de Slaag bie Lepanto in 1571, kónne waere gezeen es doorzèttinge van de kruutstrèkke.
Eikske
Eikske kènt zin:
Federaol Distrik (Brazilië)
't Federaol Distrik (Portugees: Distrito Federal) is ein vaan de 27 bestuurleke einhede vaan Brazilië, en de insegste vaan de 27 die geine staot is. 't Distrik umvat de hoofstad Brasília en vèlt dao in väöl definities mèt same. 't Distrik grens aon alle veer de kante aon Goiás (de staot boe 't in 1960 vaan woort aofgesjeie) en mèt e klei puntsje in 't zuidooste aon Minas Gerais. Allewel tot probleme vaan ermooj, sociaol oongeliekheid en misdaod neet aon 't Federaol Distrik zien veurbij gegaange, presteert 't wiedoet 't bèste vaan alle bestuurleke einhede in diverse aspekte vaan leefbaarheid en economische veurspood.
Fysische geografie
't Federaol Distrik is 'n orde vaan gruutde kleinder es de kleinste staote vaan 't land. Mèt 5.780 km² is 't oongeveer zoe groet wie Brunei en mer e bitteke groeter es Gelderland, de groetste provincie vaan Nederland.
't Groondgebeed vaan 't distrik ligk op zoe'n 1000 meter huugde en löp globaol get aof in noordelek-zuieleke riechting. 't Reliëf is euver 't algemein geleidelek mèt hei en dao 'n steil hèlling. 't Centrum vaan Brasília en 't gebeed daoroond vörme 'n liechte depressie; daorum waor 't hei meugelek e kunsmaoteg meer aon te lègke, 't Paranoámeer. Dit meer weurt geveujd door 't revierke de São Bartolomeu. Aon de wesgrens vaan 't distrik struimp de Rio de Descoberto (ouch weer mèt e kunsmaoteg meer), aon de oosgrens de Rio Preto. De Maranhão sjaamp 't noorde.
't Federaol Distrik ligk in de cerrado-zone vaan Brazilië, dat wèlt zègke savanne. Naovenant is 't klimaot tropisch, mèt e druugsezoen in de winter (Aw nao Köppen).
Politiek systeem
thumb|'t [[Palácio do Buriti, de zetel vaan 't distriksbestuur aon de Monumentaol As in Brasília.]] De status vaan 't Federaol Distrik heet väöl gemein mèt die vaan de 26 echte staote, meh versjèlt op e paar cruciaol punte. 't Geit um principieel zake boe de federaole staot inspraok heet die 'r normaal neet opeis. Zoe heet 't distrik gein eige constitutie meh weurt 't volgens organieke wètte geregeerd die ouch op gemeintes vaan touwpassing zien. Ouch is in de wèt expliciet verboje um binnen 't distrik gemeintes in te stèlle; de 31 bestuurleke regio's (zuug oonder) höbbe gein echte mach en weure door 'nen administrador bestuurd, dee neet weurt verkoze meh weurt aongeweze.
't Federaol Distrik heet wel 'nen eige gouverneur (anno 2018 is dit Rodrigo Rollemberg vaan de centrumlinkse PSB) en e soort eige parlemint, wat evels hei 'wètgevende kamer' (Câmara Legislativa) hèt, en neet, wie in de echte staote 'wètgevende assemblee' (Assembleie Legislativa). Wie gebrukelek in klein en middelgroete staote heet de wètgevende kamer 24 leie. Ouch keus de bevolking vaan 't distrik, zjus wie die vaan de staote, drei senatore en zien eige kandidaote veur 't Hoes vaan Aofgeveerdegde (in dit geval ach).
Bevolking
Sinds 1960, wie 't Federaol Distrik volgens de volkstèlling 141.742 inwoeners tèlde, is de bevolking hendeg gegreujd. In 1970 waoren 't 'rs al 546.000, in 1980 zelfs good 1,2 mieljoen. Bij de volkstèlling vaan 2010 waor de bevolking 2.570.160; in 2017 is dat aontal euver de drei mieljoen gegaange.
De regering heet vaan 't begin aof geperbeerd de vörming vaan sloppewieke te veurkoume, door good te veurzien in betaolbaar woenblök (quadras of blocos) kort op de Monumentaol As. Al tijens de bouw oontstoonte die toch, zij 't neet kortbij 't centrum meh oongeveer zeve kilometer zuidoostelek daovaan, in de Núcleo Bandeirante. Ouch in Ceilândia vint me 'ne groete favela.
Taol
Umtot de bouwers en bewoeners vaan Brasília oet alle deile vaan 't land koume, sprik me hei e neutraol dialek wat koelek versjèlt vaan 't neutraol Braziliaans Portugees wie me dat in de media huurt. Typisch kinmerke zien beperk tot e hemfelke wäörd veur zakes oet 't Federaol Distrik. Recintelek maak 't wäördsje tu 'diech' (normaal in Brazilië você) e bitteke opgaank, meh allein oonder jonge en jong manslui.
Economie
Es hoofstadregio vaan 't land is de economie veural op deenste geriech. De bouwsector is nao d'n explosieve start natuurlek hendeg trökgevalle. Väöl lui verdene hun geld allewijl in de kleinhandel. De industrie beperk ziech tot liechte, neet vervojlende sectore wie elektronica en filmindustrie. De landbouw is evels neet te verwaarloeze. Nog vrij groete deile vaan 't Federaol Distrik zien oonbebouwd, en hei weure de mieste veur 't land typische soorte landbouw wel bedreve. Belaankriekste sectore zien 't plojmvee en de sojabouw; daoneve deit me op kleinder sjaol aon veehawwerij mèt groete bieste en aon de bouw vaan tropische vröchte, ries, katoen en mais.
Sinds jaor en daag is 't Federaol Distrik de welvaorendste bestuurleke einheid vaan 't land. 't Bruto Staotsproduk per inwoener woort in 2015 gesjat op 73.971 real; daomèt teuriet 't hoeg oet bove de nommer twie (São Paulo, mèt $43.695). Ouch in de minseleke oontwikkelingsindex (HDI) nump 't de leiing: bij de volkstèlling vaan 2010 stoont dee op 0,824. Daomèt waor 't Federaol Distrik es insegste vaan de 27 'zier hoeg oontwikkeld'. Dee veursprunk is neet vaan vaandaog o gister. Al in 1991 ('t ierste jaor tot 't gemete woort) waor d'n index 0,616; toen waor 't distrik es insegste bestuurleke einheid 'gemiddeld oontwikkeld' (tegeneuver 'lieg oontwikkeld' veur de res vaan 't land). De greuj in oontwikkeling geit de lèste jaore neet mie zoe hel; São Paulo en Santa Catarina loupe de lèste jaore in.
Historie
thumb|De Pedra fundamental, 'nen obelisk oet 1922 dee de plaots vaan de touwkumstege hoofstad oongeveer markeerde. Tot 1763 waor Salvador de hoofstad vaan Brazilië, daonao woort Rio de Janeiro dat. Dit heel verband mèt 't touwgenome belaank vaan 't zuie. Al vreug nao de oonaofhenkelekheid vaan 't land gónge stumme op um de hoofstad nao 'n nui te bouwe stad in 't binneland te verplaotse. Dit had diverse reies: 'n nui stad zouw politiek neutraol zien, 'n stad in 't binneland zouw ierleker zien veur de aofgelege deile en de kolonisatie dao bevordere en in Rio waor dèks opreur wat me veur 'n hoofstad oongewuns voont.
E federaol distrik kraog Brazilië al in 1834, wie de gemeinte Rio de Janeiro vaan de gelieknaomege staot woort losgemaak en verklaord woort tot 'neutraol gemeinte' (Município Neutro). Nao de rippublikeinse revolutie, in de groondwèt vaan 1891, woort officieel vaan 'federaol distrik' gesproke. In dezelfde groondwèt woort vasgelag tot örges in 't midde vaan 't land in de touwkoms 'n nui hoofstad zouw mote koume. 't Idee leefde meh kaom nog neet tot oetveuring. 'n Speciaol kemmissie bepaolde in 1922 wel al de bèste locatie: 'n plaots in 't ooste vaan Goiás, in nog dunbevolk gebeed boe inkel get boerderije stoonte. Me veerde dat jaor 't hoonderdjaoreg bestoon vaan 't land; es teike vaan de gooj bedoelinge deeg de regering hei 'nen obelisk plaotse.
Nao d'n oorlog góng me door mèt studere op 't plan en in 1954 woorte de studies aofgeslote. Wie in 1956 Juscelino Kubitschek tot president woort verkoze, besloot heer direk werk te make vaan 't plan. Heer lag 't veur aon 't parlemint, wat astrein instumde. Nog datzelfde jaor begós de bouw. Doezende bouwvakkers, zoegeneumde candangos, woorte nao 't gebeed getrokke. Binne de drei'nhaaf jaor waor de stad veerdeg. Op 17 aprèl 1960 woort Brasília in de groondwèt officieel tot hoofstad beneump. Dit beteikende otomatisch tot 't Federaol Distrik ouch woort verplaots. (De stad Rio de Janeiro góng wijer es de stadsstaot Guanabara, tot ze in 1975 mèt de staot Rio de Janeiro woort vereineg.) Veer daog later woort de nui hoofstad fiestelek in gebruuk genome.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op (meh neet vertaold oet) 't corresponderend Portugeestaoleg artikel, en wel in dees versie.
Gedinne
thumb|Locatie va Gedinne in Name. Gedinne is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Dinant. Op 'n oppervlakde va 151,56 km² wonne 4.507 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 31 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De kèrk va Gedinne. Bourseigne-Neuve, Bourseigne-Vieille, Houdremont, Louette-Saint-Denis, Louette-Saint-Pierre, Malvoisin, Patignies, Rienne, Sart-Custinne, Vencimont en Willerzie.
Lies vaan börgemeisters vaan Mestreech
Hei volg 'n lies vaan Mestreechse börgemeisters sinds 1800.
Forrest Gump
Forrest Gump is 'ne film oet 1994.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms, romantiek.
De film woort geregisseerd door Robert Zemeckis en heet 'nen doer vaan 142 menute.
Venlo-Centrum
thumb|De alde stad van Venlo óp enne kiert van Blaeu oét 1652 thumb|Moderne euverzichskiert van Venlo-Centrum Venlo-Centrum, ouk wèl in vólksmond: Aldstad (vergeliek 't Pruse waord: Altstadt) is 't centrum van de Naord-Limburgse stad Venlo. 't Is óp te deile in veer kwertere. De stad bestónd, wie de meiste staej in Nederland, tót aan de neugetiende ieëw inkel oet dit centrum, waobeej boetegebede neet weure mitgeraekend tót de stad zèlver. 't Is vanalds ein belangriek sociaal, keltureel en financieel centrum van Naord-Limburg. De binnestad steit bekind um de jaorlikse truukkaerende vastelaovend, mer 't is ouk oétgaonsgebeed en vind me heej vuul horecagelaegehede en winkele. De Maasboulevard is saer ein paar jaore de centrale winkelstraot van de stad.
Ligging
't Centrum van Venlo is 't centrale deil van de gemeinte Venlo, mer in de stad Venlo leejt 't aan de wesziej, umdet Blierik aan de euverziej van de Maos eigelik 'n apart dörp is. Aan de naord- oës en zuudziej wird 't centrum begrenst door de waeg Noord Buitensingel mit 't Wilhelminapark, Mercatorstraat, Krieëvelsewaeg mit 't Julianapark, Stationstunnel (of Koninginneplein), Remundse Plein en Endhaovese Waeg die euver de Maos nao Blierik vuuert. Beej 't stationstunnel leejt ouk drèk 't station Venlo-Centraal. De waeg die oëstelik en zudelik van 't centrum vuuert (Krieëvelse Waeg-Stationstunnel-Remundse Plein), is genummerd es N271. De echte, alde boetegrens van de aldstad laog get zudeliker (+-200m) aan de Zuidsingel en Molensingel, allewel heej de iezerwaeg en de N271 loupe en heej ouk nujer neugetiende ieëwse beboewing te vinde is.
Ónderverdeiling
't Centrum van Venlo woort nao 't verlere van de oersprunkelike vestingsstadumvang veur lange tiëd gezeen es ein wièk. Recènter woort truukgegraepe nao de alde indeiling va de binnestad, die besteit oét de ónderstaonde veer kwadrante. De belangriekste waeg lepe naord-zuud (van de Gelderse Paort of Helpaort via de Lómstraot en de Vleisstraot nao de Remundse Paort of Tegelse Paort) en van wes nao oës (van Maospaort of waterpaort nao de Keulse Paort of Laerpaort via de Groote Beick of Parade, Gasthuisstraat en Steenstraat). Óp de plèk wao de haofwaeg kruutste, leejt de Alde mert of inkel Mert of Cruys.
Klein Italië
Klein Italië is in taegewiezerszin de ierste wièk van de binnestad. 't Is van de veer kwadrante de zuudwestelike wièk aan de Maas. 't Dank ziene naam aan Iteljaanse migraante oét de Naord-Itteljaanse regio Lombardië die dit deil van de stad bewuuende. De Italiëmeule en de Italiëplets zeen dao nao nog vernuump. De meule mós tiëdes de oétbreiding van Venlo wieke, mer de Italiëplets besteit nog steets. De Lombarde weure veurnamelik bookhawwers en heelpe óp dae menier 't gemeintebestuur in daen tiëd. Klein Italië waas (en is nog steits) 't ikkenomisch hert van Venlo. In de laeter Middeliëwe óntstonde vanwaege de hanzehandel via de reveer de Maas miërder aafzètgebeder: waorónder de Alde Mert en de kleinere en ónbekindere Kwertelemert. Straotname es Wijngaardstraat, Kolenstraat, Houtstraat, Vleesstraat en Steenstraat, herinnert aan de handel van diverse waar in vruueger tiëde. Ouk wuuende heej tót d'n Twieëde Waereldaorlog 'n Joedse gemeinschap waoraan de Jodenstraat nog herinnert in 't buurt 't Hetje. Aan de Maijem leejt de Maasboulevard en nog steits vind me in Klein Italië de meiste winkele en horecazaeker. De Sloeëterbaek struimde vanoét 't Jaomerdaal heej door de stad en kaom deils in de oëstelike en zudelike vaest terech. De oersprunkelike loup van de baek, leejt in de hudige Sloterbeekstraat. De baek wird in de stad ouk Cedronsbaek óf Groeëte Baek genuuemp.
Kloësterkwerteer
't Kloësterkwerteer leejt drèk oëstelik van Klein Italië en dank zienen naom aan de drei negste kloësters (die ouk drei van de veer aldste kloësters van de stad zien):
'n Deil van 't Kloësterkwerteer heit 't Museumkwerteer, det verwiës nao de prominente musea Museum van Bommel van Dam (museum veur modèrne köns) en 't Limburgs Museum. Same mit 't Julianapark begrens 't de aldstad van de res van Venlo.
Rosariumbuurt
De Rosariumbuurt is de dèrde naordoëstelike wièk van de aldstad. In dees wièk steit ouk ein van de belangriekste kèrke van Venlo, de Sint-Martinuskèrk of Groeëte Kèrk aan de Grote Kerkstraat. De hudige Sint-Martinuskèrk stamt oét 1610. Iërder kèrke woorte óp diezèlfde plèk al geboewd rónd 1410 en 760. Dao veur waas Tegele de plèk wao de Venlose kèrkgangers nao toe gónge. Umdat de kèrk óp 'n kleine hoeëgte is geboewd, woorte drèk dao naeve hoezer geboewd, t'r beschirming taege de Maos, die wèl 'ns kós euverluuepe. Venlo, en mitnaam de Rosariumbuurt haw 'n strategische ligging en um die rei leet de hertog van Gelre, wao Venlo tót 1795 mit de ópheffing van 't Hertogdóm Gelder toebehuuerde, 'n kestiël boewe. De hertog verblif riggelmietig in zien kestiël. Belangrieke speure dao van zien kuikebooke, wao in staot wat de hertog gegaete haw en wie viel dat allemaol koste. 't Kestiël woort laeter 'ne verdaedigingsbolwirk, vanwaege de ligging aan de stadsmoer. Laeter woort 't kestiël 'ne kloëster van de minderbróders (Franciscane) en verdaedigingswirk inein. Det blieëf zoë tót de óntmenteling van de stadsmoer in 1867. Nao de ómtmenteling daovan kaom 'n groeët gebeed vreej. De millitaire orde van de Huzare móchte zich dao vestige. Die blaeve dao tót 1913. Dao nao woort 't militair terrein die gebroek woort es exercitieterrein mit drinkplats 'n park: 't Rosariumpark. Op de alde stadswalle en rontelum 't park woort in de jaore 1915-1930 'n wuuenwièk geboewd, óntworpe door architèk W.F.C. Schaap. Schaap en ander architèkte die heej aan mitwirkte, lete zich inspirere door de boewstièl van de Amsterdamse Schoeël en de wièk kraog ouk 'n parkechtige indeling. Laeter aorlogsvernelinge en sluuep van inkel geboewe höbbe neet de alde stièl van de wièk doon verdwiene. Kinmerkend is nog ummer 't ruuezepark.
Q4
De Q4, tót aan de jaore '90 ouk bekind ónder de naom Schriksel, is de naordwestelike wièk van de veer kwadrante. 't Haet 'n óppervlekde van 12ha en leejt ingeklömt tösse Klein-Italië (aan zuudziej), Rosariumbuurt (oës), villapark Wilhelminapark (naord) en de Maos (wes). Vólges verschillende brónne haet de sage van de reus Valuas heej zien oersprung óp de Lichtenberg det 'ne heuvel waas en noe ouk ein straot. Aan de zudelike kant laog 'n synagoog. De wièk stónd ouk bekind um de perblematische illegale drugshandel en drugstoerisme vanoét 't Pruus vanaaf de jaore '70, det 't gevólg waas van 't geduuegbeleid. Dit veruuerzakde euverlas en verpaupering van de buurt. Aan 't ind van de jaore '80 tèlde de wièk 39 horecazaeke, wao in softdrugs woort gehandeld. De gemeinte perbeerde dit aan te pakke door die horecazaeke óp te heffe, allewèl de malafide drugshandelare gewuuen häör wirk vuuert kóste zette. Ouk optrede van de politie haw gein gewöns effect. De gemeinte haw in 2001 um die reie projèk Hektor ópgezat. Dat plan haw drei kèrndoele, namelik: 't óntnaeme van geld det verkraege woort oét drugshandel, 't aankuuepe en herbestömme van drugspande en 't oétbreide van legale coffeeshops en 't leefs ouk boete 't centrum. Tösse 2001 en 2005 woorte mier es 130 pande gesloeëte. Aan 't naoburige Nolensplein woort 'n politieburo gevestig mit de bedoeling dat de wièk veiliger wird. 't Oétindelige doel van 't aanpakke van drugseuverlas, waas ouk de umvörming van de wièk nao 'n 'keltuurwièk'. De herinrichting van de Maasboulevard in 't aangrenzend Klein-Italië mós 't gewönste gevólg höbbe det 't Venlose winkelcentrum 'ne boost kraog, waormit de Q4 ouk van kós profitere. Critici gaeve aan det 't um 'n prestigeprojèk van de gemeinte handelt en det de kórt beej gelaege Maasboulevard, dae vuuel luuj mót trekke, de eigelike rede waas van 't aanpakke van drugseuverlas. In 2011 woorte beej verboewinge beej de Paeperstraot, Kwietheuvel en 't Maasschriksel inkel Middelieëwse vóndste gedaon, waorónder 'n stök stadsmoer oét de veertiende ieëw en fundamente van handelshoezer. De rèstante waore te zeen veur publiek. Beej de St-Jacobskèrk (hook Helschriksel, Maasschriksel) woort 'n kèrkhof gevónde. Óp 'ne ander hook van 't perceel woorte fundamente van 'ne kruuthoes oét 1742 en twieë kleine aoves oét 't tiedpèrk 1200-1300 óntdek.
Winkelstraote
Inkel belangrieke winkel- en oétgangsstraote zeen naeve de Maosboulevard en de Gasthoesstraot:
Vereinigingslaeve
right|275px|Äöpening van 't [[Carnaval in Venlo (2005).]] Eder jaor wird óp de Alde Mert de Boetegewoeëne Boetezitting gehalde, det 't startsein is van carnaval. Dees evenement trèk luuj oét gans Nederlands Limburg en 't aangrenzende Pruus. Heej vind ouk 'n oétgebreid repertoire plaats mit vastelaovendsleedsjes. Vief lede van jeder Venloëse vastelaovendsvereiniging zitte in de jury en riek de pries oét veur 't beste leed. Vuuel leedsjes zeen óp naam van 't duo Frans Boermans en Thuur Luxembourg, ein van de bekindste ledere is dan: Och, waas ik maar beej mooder thoesgebleve oét 1956. 'n Anger bekind fenomeen zeen de joekskapelle, eine meziekkapel det besteit oét slaagwirkers en blaozers, waovan 't zikker 30 gief binne de stadsgrenze van Venlo. De aldste vastelaovesvereiniging is Jocus, mer ouk De Wannevleegers is ein van de vruueger ópgerichte vereiniginge en laeter kaome de Groët Venloosch Vastelaoves Gezelschap De 3kes en V.G. De Vaegers dao beej. 'n Anger typisch gebroek is det me geine prins oétruuep, mer eine nar.
Evenemente
Anger bekinde evenemente in de binnestad zeen:
'n Jaorliks truukkaerend sportevenement is de Venloop mit es startpunt 't Nolensplein en 't indpunt beej de Keulse Paort. De kórte route is 25 kilometer lang en luuep tót Velde en dan zuudwaerts truuk, en de langer route van 40 kilometer geit via de naordelike dörper Árse en Lóm, en kaert dan truuk nao de aldstad.
Bioscope
In de jaore 1933-1934 wuuedde in Venlo de zoeëgeneumde Venloëse Bioscopeaorlog. Dit waas ein vete tösse 't gemeintelike bestuur en de Nederlandse Bioscoopbond. Ouk religie speulde enne ról in 't daen tieds stark kattelike Venlo. De gemeinte kós zich neet vinde in de raegels van de Bioscoopbond. In 1933 haw de stad vief bioscoper. Daen tiëd waas 't veur luuj ónder de achttien jaore verboeëde um nao de bioscoop te gaon. Um dit te kinne handhave, woort de nakeuringswet in 't laeve gerópe. Verschillende bioscope haote zich neet aan de gemeintelike raegels en um die reie woorte alle bioscoper veur 'n hauf jaor gesläöte. De sleting van de bioscoper (daen tiëds zier belangrieke inkómstebronne), zörgde veur ikkenomische perbleme. De veurzitter van gemeinteraod Turian kaom mit de bioscoper tót ein compromis: 't verbod veur luuj ónder de achttien woort gehandhaafd, mer de naolaeving dao van woort boete wirking gestèld. Wèl woort vanoét kattelike organisasies óp veurwaarde verwach det de films geschik woorte gemaak veur de juueg. Beej wettelik besleet woort daorum in 1939 de A- en de B-films verzónne (veur ónder de achttien en baove die laeftied), die definitief 'n ind makde aan 't alde besleet.
Dalem
Mit Dalhem kèn waere bedoeld:
't Withoês
't Withoês (Nederlands: Withuis) is 'n gehuch ien de Nederlands-Limburgse gemejnte Èèsjde-Mergraote, aon de grens mit Belsj richting Visé (Wezet). 't Is eng van de zujdelikste plaotse van Nederland. 't Hèèt ongevèèr 75 inwoeners.
Tot aon de opheffing van de grenscontroles stongt hie 'n grensposj. Op 10 augustus 1918 vlöchte de Duitse keizer Wilhelm II uëver dis grensposj Nederland ien.
Hamois
Aander kerne
left|thumb|Sint-Pieëterskèrk van Hamois. Natoye, Mohiville, Scy, Achet, Emptinne en Schaltin.
Bandkeramieke cultuur
thumb|Europese culture in 't Midde-Neolithicum. De westeleke Bandkeramiekers stoon in 't geel, de oosteleke in 't leechgreun. De Bandkeramieke cultuur is de naom veur 'n prehistorische landbouwcultuur die in 't midde vaan 't Neolithicum, zoe tösse 5500 v.Chr. en 4400 v.Chr., in deile vaan Europa domineerde. Umtot 't 'n cultuur betröf die gein gesjreve bronne heet naogelaote, wèt me neet wat veur volk of volker de Bandkeramiekers perceis waore. Daorum weure ze, wie wel mie prehistorische volker, nao hun materieel cultuur geneump. Voondste geassocieerd mèt de Bandkeramiekers zien gevoonde in e gebeed vaan Nederland (neet in de lèste plaots Zuid-Limbörg) tot aon de Zwarte Zie (zuug keertsje).
Opkoms en oondergaank
't Liekent neet woersjijnelek tot de Bandkeramiekers vaan boetenaof zien binnegevalle. Dinkelek woende ze al in Midde-Europa es jegers-verzaomlere en höbbe ze 't landbouwe euvergenome vaan de Starčevo-Köröscultuur. De euvereinkomste in 't eerdewerk make dat woersjijnelek. Ouch invlood vaan de Vinčacultuur kin neet weure oetgeslote. Wie ze 't landbouwe eine kier oonder de knee hadde, kós de expansie beginne. Door 't veurdeil wat ze tegeneuver neet-landbouwende volker hadde, zouw dat rillatief snel kinne gebeurd zien: landbouwende volker kinne minder sterfgevalle en breie ziech snel oet. (In d'n tied tot de Bandkeramiekers in Limbörg zaote, greujde de bevolkingsdiechheid dao mèt 'ne factor 7 vaan naoventrint 1,5 tot 10 lui/km².) Dat kin door invasief migratie zien gebäörd, meh ouch gewoen door cultureel assimilatie.
De Bandkeramieke cultuur woort in Nederland aofgelos door de Rössencultuur en de Michelsbergcultuur. De lèste is ouch in 't Belsj trökgevoonde.
Landbouw
De Bandkeramiekers bouwde op lössgrun, die in gans Europa te vinde zien. Ze raojde iers e stök oerbos, wat ruimte maakde veur landbouw en veeteelt. De volker oet dees cultuur hadde e gemingk bedrief, zoetot 't vee grazentere de groond bosvrij kós hawwe. Ze hele keuj, geite, sjäöp en verkes, en verbouwde twiekore, einkore, vlas, erte, linze, peule en later ouch papaver.
Hoezer
Wie e Bandkeramisch hoes perceis heet oetgezeen is neet bekind, meh me kin ziech 'n veurstèlling make. De mör mote höbbe bestoon oet e vlechwerk vaan gutsjkes, touwgestreke mèt leim. 't Daak waor vaan reet, strui of boumbas. Sommege voondste wieze drop tot dees volker ouch al houtverbindinge mèt steine dissele kóste make.
Bij e paar hoezer zien waterpötte gevoonde.
Zörg veur de doeje
Begraffenis en crematie kaome nevenein veur; urne en graove zien dèks in 'tzelfde veld bijein gevoonde. Me maag oetgoon vaan e sociaol versjèl, want lui die woorte begraove kraoge diverse graafgifte mèt. In graove vint me de lieke gemeinelek in foetushèlding.
Eerdewerk en aander kuns
De pöt woorte es regel verseerd mèt bandvörmege teikeninge. Naomaote d'n tied vorderde woorte die verfiender en gedetailleerder.
Verdeidegingswerke
Es ierste volk vaan Midde-Europa lagte de Bandkeramiekers verdeidegingswerke roond hun hoezer aon. Op väöl plaotse zien reste vaan gröppe, eerde walle en pallisaote gevoonde, dèks nao windriechting oetgelijnd. Naomaote d'n tied vordert, koume ze dèkser veur.
Lies van börgemeistersj van Amie
Amie waor tot 1970 'n apaarte gemeinte en haet in de negentiende en twintigste iew versjèllende börgemeistersj gehad.
Bron
Dit artikel is óntliend aan 't corresponderend Nederlandstalig artikel.
Gravensteengroep
D'r Gravensteengroep is 'ne groep Vlamsje leenkse intelectuele die zich met klem distantiëre van 't extreem-rechse discours roond 't verzelfsjtendige van Vlaandere, mae zich waal op 21 februari 2008 in 'n manifest oetsjproke vör 'n confederale Belzje sjtaotssjtructuur.
Voerense oondertekenaers
't Manifest is o.v.m. oondertekend dör Guido Verstraeten, woonachtig in Gulpe-Wittem en väörzitter van de Vlamsj nationalistische N-VA-aafdeling Voere en Guido Sweron väörzitter van de VVV vör toeristische ontplooiing va Voere.
Hugo Claus
Oonder 't pseudoniem Anatole Ghekiere sjreef Hugo Claus in 1950 : Die waere ende suevere chronieke van sGravensteene: Esbatement ofte clute
Staotsgreep
'ne Staotsgreep, coup, coup d'état of poetsj is 'n plötslige, illegaal aafzètting van 'n regering, meistes door 'n klein groep van 'n instèlling vanne bestäöndje staot, gewuuenlik door 't leger, veure aafgezatte regering te vervange door 'n anger instèlling; zie 't börgerlik of milletaer. 'ne Staotsgreep is geslaag es de euverweljigers häör dominantie vestige wen de zittendje regering neet d'rin slaag häör machsversterking te veurkómmen of mit succes te waerstaon. Es de staotsgreep ofwaal neet gans mislök, ofwaal neet gans succes book, zal de poeaging toet 'ne staotsgreep wersjienlik leie toet 'ne börgerkrieg.
Meistes maak 'ne staotsgreep gebroek vanne mach vanne bestäöndje regering veure politische mach te griepe. 'ne Staotsgreep besteitj volges Edward Luttwak oete infiltratie van e klein, meh kritisch deil van 't staotsapparaat, det den wuuertj gebroek veure regering te verdringe van häör kóntraol euvere res van 't staotsapparaat. Dus is gewaopendj geweldj, zie 't milletaer of paramilletaer, gei tupisch kènmirk van 'ne staotsgreep.
Kanunnik
'ne Kanunnik (canonicus in 't Latien, meërvoud kanunnike), ouch koarheër, dómheër, sjtiftsheër of kapittelheër geneump, is 'ne geistelike dae deil oetmaak van 'n kapittel.
De kanunnike waere beneump door de titulaire bisjhop, dae verdeenstelike preesters oetkeus. Dees kómme meistal oet 't eige bisdóm, en de zetel van t kapittel is verbónje aan de kathedraal. Ouch vicarisse, eëreprelaote en anger bisjhoppe waere dèks in 't kapittel opgenómme. Normaal kènt jeder kapittel zien eige hiërarchie, en haet 't zien eige gebruke. Kanunnike en vicarisse höbbe de geweunte óm de bisjhop bie te sjtaon bie vormpsels in 't bisdóm en de liturgie in de kathedraal te verzörge.
Baole
Baole is de platte naom vaan twie Belzje dörper:
Panama
Panama (officieel República de Panamá) is e land in Midde-Amerika, grenzend aon Costa Rica en Colombia. Hoofstad en groetste stad is Panama-stad, bekans eve groet is San Miguelito. Door Panama löp 't Panamakenaal, 'n kunsmaotege verbinding tösse de Stèl Oceaon en de Atlantische Oceaon, die veur de sjeepvaart vaan enorm belaank is. De rei tot dit kenaal hei löp is tot 't Amerikaans continent hei op zie smaals is. Panama waor tot begin twintegsten iew 'n provincie vaan Colombia en heet tijdens 't bèste deil vaan zie bestoon es oonaofhenkelek land väöl bemeujenis vaan de Vereinegde Staote gehad.
Bestuurleke indeiling
De indeiling vaan Panama is get gecompliceerd. 't Gief nege provincies en vief regio's (comarcas). De provincies zien conventioneel bestuurleke einhede, dewijl de regio's veural 't groondgebeed vaan inheimse stamme zien. Vaan de vief regio's stoon drei op provinciaol niveau en zien 'rs twie sub-provinciaol, te vergelieke mèt gemeintes (in Panama: corregimientos, boe-in de provincies aanders zien ingedeild).
De provincies en regio's (hoofplaotse tösse häökskes) zien de volgende:
Fysische geografie
thumb|Huugdekaart vaan Panama Panama, e land oongeveer zoe groet wie Ierland of Tsjechië, ligk gooddeils tösse 7 en 10°NB en 77 en 83°WL. Oongeveer midde in 't land, tösse Panama-stad en Colón, ligk de Landingde (ismus) vaan Panama, boedoor 't Panamakenaal is gegraove. Dit kenaal verbint de Stèl Oceaon, miebepaold de Golf vaan Panama, mèt de Atlantische Oceaon, in 't bezunder de Caribische Zie. 't Kenaal maak tot hei de Atlantische Oceaon noordelek vaan de Stèl ligk, en neet, wie euveral aanders, t'n ooste. Feitelek heet 't gans land 't karakter vaan 'n landingde, allewel tot de provincie Los Santos dao 'n oetstölping nao 't zuie op vörmp. In 't weste vaan 't land ligke versjèllende gebergdes, boe-oonder de Cordillera de Talamanca, wat 't land deilt mèt Costa Rica. In 't land ligke, wie op mie plaotse in de regio, völkaone. Ouch 't hoegste punt vaan 't land is 'n völkaon: de Barúvölkaon, mèt 3.475 meter; deze berg is deil vaan de Talamanca en ligk op 35 kilometer vaan de Costaricaanse grens. In 't ooste ligk get lieggebergde, wat me es de uterste oetluipers vaan de Andes kin zien. In 't midde ligk de groond lieg; dao koume versjèllende groete mere veur. 't Groetste daovaan is 't Gatunmeer, boe 't trajek vaan 't kenaal door löp. 't Land kint versjèllende eilen, zoewel aon de Pacifische kös es aon de Caribische kös en in 't binneland. 't Groetste eiland is Coiba, 't ein-nao-groetste is Isla del Rey, deil vaan de Perelarsjipel (Archipélago de las Perlas), die allemaol aon de Pacifische kös ligke; wijer gief 't de San Blasarsjipel, aon de noordkös. In 't land struime hoonderde revere, de mieste nogal kort en klein. De groetste reveer is de Tuira, die oetmund in de San Miguelbej (aon de Pacifische kös).
Klimaot
Panama heet e tropisch zieklimaot mèt 't gans jaor door hoeg (meh neet extreem hoeg) temperature en hoeg lochvochtegheid. Maxima ligke gans 't jaor roond de 30°C en koume dao zelde wied bove. In 't hoegland ligke de temperature vaanzelf väöl lieger. De neerslaag variereert vaan 1300 tot 3000 mm per jaor. De mieste rege vèlt in 't noorde (aon de Caribische kant vaan 't land), umtot 't gebergde es regesjèld deent. Bekaans alles vèlt in 't regeseizoen, wat zoe vaan mei tot november löp. Panama ligk boete 't Orkaantrajek, zoetot dees störmwin hei neet dèks veurkoume.
left|thumb|Panama-goudkwakker
Levende natuur
Panama heet 'n rieke variatie in flora en fauna, mèt 'n aontal endemische soorte. Me kint 231 zoogdiere en 972 veugel (daovaan 12 soorte endemisch). Veurbeelder vaan endemische soorte zien de boonte parkiet (Pyrrhura picta), de Veraguamango (Anthracothorax veraguensis) en de Panama-goudkwakker (Atelopus zeteki). 't Land is versjèllende nationaol parke riek, zoewie 't Nationaol Park La Amistad op de grens mèt Costa Rica, de parke Soberania en Camino de Cruces kortbij 't kenaal en 't Nationaol Park Darién bij de grens mèt Colombia. Dat ierste en lèste park ligke in dunbevolk en oongerep gebeed (veur 't lèste park heet me zelfs naogelaote de Pan-Amerikaanse Snelweeg aon te lègke, es einege plaots op gans 't trajek). De parke bij de eveneer evels stoon oonder groeten drök vaan de sterke bevolkingsconcentratie die dao kortbij ligk.
Cultuur en demografie
thumb|Kuna-vrouw op de San Blasarsjipel De Panameze leve veur mie es de hèlf in de streek bij 't kenaal, tösse Panama-stad en Colón.
Etnische gróppe
De bevolking vaan Panama liet ziech oongeveer zoe opdeile: 70% vaan de bevolking is mesties, 14% is zwart (gemeinelek gemingk mèt 'n aander ras), 10% is blaank en 6% is Amerindisch. Versjèllende Indiaonevolker leve in 't land, mèt vrij groete maot vaan otonomie (zuug ouch bove). De volker hure tot de Chibchaone en de Chocó's. Etnische gróppe mèt eige regio's zien de Ngöbes (ouch wel Guaymí's) en Buglés, ing verwant en same bewoeners vaan de regio die nao ze is verneump, de Emberá en Wounaan of Chocó in de regio Embera, de Kuna's in de regio Kuna Yala en de subprovinciaol regio's. Kleinder volker zien de Naso's of Teribes in de provincie Bocas del Toro, de Bribri's in enclaves vaan 't land. Ouch leve väöl volker, in 't bezunder de Emberá's, ouch wel boete de hun touwgeweze regio's. De Indiaonevolker oet 't midde vaan 't land zien al kort nao de Europese kolonisatie verdwene, veural door krenkdes.
Taole
De officieel taol en dominante volkstaol is 't Spaons, wat in Panama in e specifiek dialek weurt gesproke. 't Panamees Spaons liek fonologisch väöl op aander Caribische variante wie 't Nicaraguaans, meh versjèlt vaan dat lèste dialek door 't oontbreke vaan voseo. Versjèllende Amerindische taole huurt me in dit land spreke, dèks nog in levendeg gebruuk. De Chibchaanse taole zien vertrooje mèt 't Ngäbere, wat zoe'n 128.000 sprekers heet, en zie zösterke 't Buglere, wat laankzaamaon in 't Ngäbere opgeit,, wie ouch door 't Teribe, en in 't weste door versjèllende Kuna- en Wounaan-dialekte. De Chocótaole huurt me in 't Emberá, volges sommege 2 apaarte taole. Ouch creooltaole weure gesproke: veural in de aw Kenaalzone huurt me Panama-Creoolingels, vaanajds spraok me in Panama ouch 't noe oetgestorve (of zoe good wie oetgestorve) San Miguel-Frans. 't Gief veur de res nog e paar doezend sprekers vaan 't Chinees (Hakka en Kantonees).
Religie
Religie weurt in Panama neet mèt volkstèllinge bijgehawwe, meh d'n indrök besteit tot hei nog tösse 75 en 85% vaan de bevolking roems-katholiek is en 15 tot 25% vaan de bevolking protestants. Daomèt is 't aontal katholieke nog hoeger es in väöl aander len vaan Latiens Amerika. Daoneve (de veurgeneumde getalle, die bijein 100% make, kloppe dus neet perceis) gief 't nog 'n belaankrieke minderheid Bahaís, veural oonder de Ngöbe-Buglé. Joededóm en islam zien ouch presint, wie 't boeddhisme (oonder etnische Chineze) en traditioneel religies vaan de Indiaone.
Historie
left|thumb|Vasco Núñez de Balboa stap de Stèl Oceaon in. De landingde vaan Panama, pas sinds drei mieljoen jaor geslote en bevolk sinds 't ind vaan de lèsten iestied, hoort in de precolumbiaansen tied bij 't Middegebeed tösse de groete besjavinge vaan Midde-Amerika en de Andes in. Boete de Chibchaanse volker en Chocóvolker die 't land allewijl kint, woort 't land ouch bewoend door de Cueva's en de Coclés, die hun taole te wieneg bekind zien um ze bij ein of aander groeter gróp in te deile. De naom Panamá kump oet 'n inheimse taol; 't zouw de naom vaan e vèssersdörp bij de modern stad zien gewees en euvervlood aon vès beteikene. Zeker is dat evels neet, umtot die specifieke taol is oetgestorve.
D'n iersten Europeaon dee 't land zaog waor Rodrigo de Bastidas in 1501. E jaor later deeg Columbus 't land aon. Vasco Núñez de Balboa, dee in Panama es nationaolen held gelt, trok es ierste blaanke vaan de Caribische nao de Pacifische kös en tuinde daomèt aon tot hei Amerika op zie smaals waor en dit 'n ideaol plaots waor veur transport euver land vaan de ein nao de aander zie. Dit brach al gaw de kolonisatie vaan 't land op gaank. De Spaonse expansie zörgde veur 't sebiet oetsterve vaan de Cueva's en Coclés, zoewel door geweld es ouch door Europese krenkdes. Veur slaovewerk begós me al gaw Afrikaone te gebruke. Groete deile vaan wat noe Panama is kaome evels neet zoemer oonder Spaonse controle: groete deile bleve Indiaonegebeed, en aon de noordkös vestegde ziech eweggeloupe slaove (marrons, in 't keuninkriek Bayano), (Nederlandse en Ingelse) zieruivers en aander koloniste, zoewie de Sjotte, die in 1698 'n compleet mislökde kolonie stiechde. Vaanaof 1717 maakde Panama deil oet vaan 't Oonderkeuninkriek Nui-Granada.
Begin negentienden iew begós me ziech euveral in Latiens Amerika te reure, wat in 1821 tot de Republiek Gran Colombia vaan Simon Bolivar leide. Panama maakde dao deil vaan oet, en wie in 1831 Gran Colombia oetereinveel, bleef Panama deil oetmake vaan (Klein-)Colombia. Dit waor tege de zin vaan väöl Panameze. Intösse woort, tege 't ind vaan d'n iew, de aw idee vaan e kenaal door de landingde (zoe aajd wie de expeditie vaan Balboa) nui leve ingebloze. In de jaore 1880 perbeerde 'n Franse kompenij dit, zoonder succes evels: 't hel klimaot en de huugdeversjèlle maakde 't lesteger es me dach. Daonao waor 't de beurt aon de Amerikaone. Begin 1903 slote diplomaote vaan de VS en Colombia 't Hay-Herránverdraag, wat constructie vaan 't kenaal door de VS zouw regele, wie ouch de pach vaan de kenaalzone. De Colombiaanse senaot wees dit evels aof. Heiop beslote de VS de oonaofhenkelekheid vaan 't sinds 1899 opstendeg Panama te erkinne en 't militair te steune. De VS dwonge in ruil oonder geunstege veurweerdes de pach euver e gebeed in 't midde van 't land aof, de Panamakenaalzone, boe ze 't kenaal grove. In 1914 waor 't werk veerdeg. 't Kenaal verkort routes euver zie tot wel 13.000 kilometer.
thumb|Jimmy Carter en Omar Torrijos slete e verdraag euver de Panamakenaalzone. De volgende decennia woort Panama e min of mie democratisch land, sterk gedomineerd door 'n oligarchische elite. In de jaore nao d'n Twiede Wereldoorlog begós dit te verandere: 't leger raakde oontevrei mèt de economische oongeliekheid en in 't land oontstoont de wuns um de veurweerdes vaan 't verdraag mèt de VS te herzeen. In 1967 woorte chaotische en frauduleus verkezinge gehawwe, die Arnulfo Arias es winner oplieverde. In oktober 1968 kaom heer zoe in conflik mèt de Nationaol Garde tot die häöm aofzat. Heimèt kaom 'n ind aon de democratie. 't Nui rezjiem perbeerde actief de control euver 't kenaal te kriege. De linksen Amerikaanse president Jimmy Carter stoont, in 't Torrijos-Carterverdraag vaan 1977, touw tot de Kenaalzone in 't vervolg door 'n gezameleke commissie vaan de twie len zouw weure bestuurd; dit woort in 1979 geïmplementeerd. In de jaore 1980 bleef Panama 'n militair dictatuur, meh oondaanks dat had 't rezjiem aonvenkelek de steun vaan de VS (die engsteg waore veur linkse rezjiems in de regio). Dit veranderde in de twiede hèlf vaan 't decennium, wie 't rezjiem ummer repressiever woort en ziech ouch mèt de handel in drugs góng bezeghawwe; de relatie mèt Panama waor veur de VS oonhawbaar gewore. Ind 1989 veel president George Bush sr. 't land binne. De drei weke dorenden oorlog kaom bekind te stoon door de oetgebreide touwpassing vaan steideleke oorlogveuring. Op las vaan de VS woorte de rizzeltaote vaan de verkezinge ieder in 1989 gehonoreerd en de democratie herstèld. In ruil zouw Panama tege 't jaor 2000 de control euver de Kenaalzone kriege, welke belofte de VS in 1999 hele.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer kump ouch get informatie vaan en:Provinces of Panama, en:Geography of Panama, en:Mammals of Panama, en:Birds of Panama en en:Panamanian Spanish.
Sclatergóldmol
De sclatergóldmöl (Letien: Chlorotalpa sclateri) is 'n saort aan zougdere vanne góldmolfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Zuud-Afrika en Lesotho en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapisch en troeapisch druueg en hoeaggelaenge struuklandj, gemaotig graaslandj, beboewbaar landj, weilenj, Mediterraansechtige struukplantjegreuj, lenjelike häöf en steielike gebiede.
Achterhook
d'n Achterhook is 'n streek inne pervinsje Gelderlandj en besleitj 't gebied tösse d'n Iessel, de Rien enne Duutsje grens. 't Gebied kump euverein mit 't veurmaolig Graofsjap Zutfe. De Liemers wuuertj aevel ouch waal toeten Achterhook geraekendj.
Kaak
Kaak kin versjillendje dinger beduje:
Achterhook
De bewoeaners van 't gebied laeve van oearspróng veural vanne landjboew. Allewiel wuuertj ouch väöl geldj verdeendj mit 't toerisme. Väöl inwoeaners vannen Achterhook spraeke nag häör eige streektaal, 't Achterhooks.
De grótter plaatse in 't gebied zeen Zutfe, Wintjerswiek en Doetinchem. Anger plaatsen in 't gebied zeen: Aalten, Borculo, Bredevoort, Dinxperlo, Doesburg, Doetinchem, Eibergen, Gendringen, Groenlo, Lichtenvoorde, Lochem, Neede, Ruurlo, Varsseveld, Vorden, Zeddam, Zelhem en Zevenaar.
Alkmaar
Alkmaar is 'n stad in 't hart vaan de Nederlandse provincie Noord-Holland mèt op 1 januari 2004 94.121 inwoeners. Neve de stad Alkmaar bevat de gemeinte de dörper Driehuizen, Graft, Grootschermer, Koedijk, Markenbinnen, Noordeinde, Omval, Oost-Graaftdijk, Oterleek, Oudorp, De Rijp, Schermermhorn, Starnmeer, Stompetoren, West-Graftdijk en Zuidschermer. Alkmaar is 't verzörgingcentrum vaan de kop vaan Noord-Holland en nao Amsterdam en Haarlem de groetste stad vaan die provincie. De stad weurt um häör sjoen aongeziech en de folkoristische kiesmerret (edere vriedeg) door väöl toeriste bezoch.
Stadsgeziech
thumb|right|Kiesmerret De stad heet 'n aontal intersante kèrke, wie de Sint-Laurenskèrk, de Kapelkerk en de neogotische Sint-Laurentiuskèrk vaan Cuypers. 't Bekindste gebouw is evels wel de Wieg, aon de Groete Merret, boe me vriedegs de kiesmerret hèlt. Ouch 't stadhoes is intersant. Wijer is in 't Alkmaars centrum wieneg gesloop, wat de ganse binnestad hiel bezeensweerdeg maak.
Historie
Alkmaar is in d'n èlfden iew veur 't iers geneumd, rissorterend oonder Heiloo. In d'n twelfden iew laog 't in de frontlinie vaan de strijd tösse de Hollanders en de Wes-Frieze. De Hollandse graof gaof de plaots in 1254 stadsrechte. In 1492 woorte de privilezjes evels opgesjort, umtot de stad aon de Rebellie vaan 't Kies- en Broedvolk mètdeeg. In 1573 woort de stad door d'n Hertog vaan Alva belag; zoonder succes evels. Dit waor 't kierpunt in d'n Tachtegjaoregen Oorlog ('van Alckmaer de victorie'). In de zeventienden iew maakde me de mere in de umgeving druug, wat tot de bleuj vaan de stad bijdroog. De stad kós evels neet in de Zuiderzeehandel participere, zoetot ze in de sjeem vaan Enkhuizen en Hoorn kaom te stoon. In de negentiende iew oontwikkelde ze ziech weer bove die oet, door de ontwikkeling vaan spoorweeg en 't grave vaan 't Noordhollands Kenaal en zien strategische ligking dao-aon, midde in 't land. In 1972 annexeerde Alkmaar de gemeintes Koedijk en Oudorp, in 2015 volgde 'n oetbreiing mèt de opgelufde gemeintes Schermer en Graft-De Rijp. Dit maakde vaan veurheer sterk steidelek Alkmaar 'n gemeinte mèt väöl lendelek, dunbevolk gebeed.
Clovis I
Clovis, Chlodwig of Chlodowech I (465-511) waas d'n ieëste keuning vanne Franke. Hae waas 'ne zoon van Childeric I, 'ne generaal vanne Salische Franke dae wersjienlik deendje óngere Romeinse legeraanveurder Aegidius enne Wès-Romeinse keizer Marcianus. In 481 völgdje Clovis zie vader op en wirkdje zich op toet keuning vanne Salische Franken in Doornik. Hae kieërdje zich taenge 't Gallo-Romeins Riek en versloog Syagrius in 486 bie Soissons. Aangemeujig door det succes bevóch t'r vanaaf 496 ouch de anger Franke en leet t'r alle in vereuverdje gebiede de ganse mennelike hieërsjerslien oetreuje, veur zoea 'n ónbetwösjdje hieërsjappie te bekómme. In detzelvendje jaor bekieërdje d'r zich oet opportunistische motieve toet 't Christendóm, zoeadet zie brutaal optraeje gedougsteun kreeg vanne Kirk. Ónger 't goodkäörendj oug vanne kirkeleik mach in Roeame, det ernstig woort bedreig dore Visigote, vergruuedje d'r noe ouch zie Frankisch Riek inne zujelike richting.