cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Westerwald
Gesjichde
I de Vreuge Middelieëwe koam de ekspansie va de germaansje Franke va zuudoeëst i gank. Zeë vastigden zich aavankelig wie de Chatte aa de rankgebeje va 't Westerwald. Höar sjöar zint plaatsjnaam mit -rode (of get soartgelieks wie -rath of -roth), -scheid, -hahn, -berg, -tal en -seifen. -Rode en vergeliebaar veriante vink me 't mieës. Mieëstens duud dit aa dat 't plaatsjlig gebeed bebusj of 'n zoeëgeneumde weusjte woar, en dat zölk plantegreuj is geroajd t'n behóve va 't boewe va de nederzèttinge. Va'naaf de zesde ieëw tót g'n neëgende ieëw verengerde de gedeeltelige naamgeëving va de plaatsjnaam wieër i -hausen -hofen -kirch -burg en -tal. Ónger 't bewink va de toen heësjenke dynastie va de Karolinge, woeëd 't gebeed sjnel gekarstenk. De leste vastiginksgólf woar tusje de elfde ieëw en de veertieënde ieëw.
Itusje woar 't Westerwald verdeeld tusje versjellende maachöbbersj. 't Gebeed behuurde toen tót ge Hieëlige Roeëmse riek, meh woar óch sjtrieëdtoneel tusje de nüj Frankische dynastie va de Saliërs (neet te verwarre mit de Frankische sjtam va de Saliërs i 't oeëste va Nederlang) en de Saaksische Ottone. Durch de polletiek chaotisje situasie behielde vuurnamelig de klieëner edele de maach i 't Westerwald. Wiechtige maachöbbersj waore de groaf va Diez, de groaf va Sayn en de groafe va Laurenburg, die zich sjpieër groaf va Nassau neumde. Doaneëve woar 't Keurvórstedom Trier, de groaf va Sayn-Wittgenstein en de groaf va Wied wiechtige maachöbbersj d'n tied.
Va'naaf de zastieënde ieëw vereënvówdigde de polletieke situasie. 't Groafsjap Nassau hield sjtang tusje de groeëter maachöbbersj Mainz, Trier, Kölle en Hesse. 't Napoleontisch bewind beteëkende tiedelig 'n bedrieëging vuur 't groafsjap en sjpieër koam 't aa 't Pruusje keuninkriek. 't Blieëv vuurt besjtoa as Hertogdóm Nassau bies 1866 toen 't ech óngerdeel woeëd va 't Pruusj. Seër d'n tied kint me de hudige i-delink va de bóndssjtoate Noardrien-Wesfale, Rienland-Palts en Hesse.
Toerisme en sjpor
I toenemenke maat weëd 't toerisme wiechtig i 't Westerwald. I 2008 woeëd e sjpatsieërpaad ge-oapenk mit de naam Westerwaldsteig. Óch is 't gebeed bekank as plaatsj vuur paragliding, zweëfvlege en parasjuutsjprinke. Wintersjpor kómt i minder maat vuur. 't Westerwald hat boavedeen 'n lanke tradisie va mienboew. Doa durch zint e paar miensjachte en twieë groeve's te bezuike, zoeëwie guëf 't i Breitscheid aa d'r Rien óch 'n grot mit sjtalagtiete: 't Herbstlabyrinth. Óch is e themapark, Tertiär- und Industrie-Erlebnispark Stöffel, gewieëd aa de mienboew.
Sjproak
De lüj oet 't Westerwald sjpreëke 't Wäller, e moezelfrankisch dialèk. Dees dialèk hat verwanksjaf mit anger dialèkte deë gesjproake weëde i d'r Hunsrück en de zudelige Eifel. Óch hat de sjproak verwanksjaf mit 't Luxemburgs.
Westerwaldmarsch
Heute wollen wir marschier’n
Einen neuen Marsch probier’n
In dem schönen Westerwald
Ja da pfeift der Wind so kalt
Refrein: O du schöner Westerwald Über deine Höhen pfeift der Wind so kalt Jedoch der kleinste Sonnenschein Dringt tief ins Herz hinein
Und die Gretel und der Hans
Geh’n des Sonntags gern zum Tanz
Weil das Tanzen Freude macht
Refrein
sagt man nach, er hat kein' Schneid
O du schöner Westerwald
Bist ja weit und breit bekannt
Von Falschheit keine Spur
Referentie
Pruusj Wikipedia: https://de.wikipedia.org/wiki/Westerwald
Fettweĳß
't Op 158 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 11 oortsdeile.
Poilcourt-Sydney
Poilcourt-Sydney ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 176 luuj op 'n oppervlaak van 7,88 veerkante kilometer en daomèt goof 't 22,34 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,28% de jaor.
Gerrit Komrij
thumb|Gerrit Komrij in 1994 Gerrit Komrij (Winterswijk, 30 miert 1944 - Amsterdam, 5 juli 2012) waor 'ne Nederlandsen diechter, sjriever, vertaoler, criticus en bunesjriever. Heer waor vaan 2000 tot 2004 Diechter vaan 't Vaajerland. Heer stoont bekind um zienen touwgenkeleke stijl en zien polemieke.
Biografie
Komrij woort in d'n oorlog gebore in e tuindörp in Winterswijk. Zien ierste gediechter sjreef heer veur de sjoolgezèt vaan de HBS. In 1963 woorte veur 't iers werke vaan häöm gepubliceerd, Dekonstruktie in vier delen, bij 'n klein drökkerij in Winterswijk. Heer zaog dat zelf evels es e 'pseudodebuut'; 't ech debuut waor veur häöm de bundel Maagdenburgse halve bollen en andere gedichten oet 1968, die häöm inderdaad bekind maakde. Vaanaof 1976 raakde heer, door 't NRC Handelsblad, ouch bekind es recensint en in 1979 stèlden 'r de bekind gewore blomlezing De Nederlandse poëzie van de 19de en 20ste eeuw in 1000 en enige gedichten, die in 2004 woort geactualiseerd.
Vaanaof 1984 woende Komrij mèt z'ne partner Charles Hofman in 't dörpke Alvites in Noord-Portugal. Dao zouw heer tot z'nen doed blieve woene, al kaom heer nog dèks genoeg in Nederland. In 1990 heel heer de Huizingalezing in Leiden, welke universiteit häöm tien jaor later tot ieredoctor zouw make. Tösse 2000 en 2004 waor heer d'n ierste Diechter vaan 't Vaojerland (Dichter des Vaderlands), in welke functie heer woort opgevolg door Driek van Wissen. In 2009 sjreef heer nog 't Groet Dictee vaan de Nederlandse Taol en in 2011 stoont heer op de buun mèt zien eige muzikaol theaterstök De zeven zonden van Jeroen Bosch, boe heer woort begeleid door de Camerata Trajectina. Op 5 juli 2012 storf heer nao e kort kraankebèd in 't Slevrouwegashoes in Amsterdam.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Lommels
't Lommels is 't dialek vaan de stad Lommel in noordwestelek Belsj Limburg. Allewel tot 't in Limburg gesproke weurt is 't e Braobants dialek.
Plaotsbestumming
In de indeiling vaan de Stiechting Braobantse Dialekte huurt 't Lommels bij de Kempelandse groop (neet te verwarre mèt de Kempese grop). Dat beteikent tot de mieste vaan zien ing verwante in Nederland weure gesproke, beveurbeeld in en westelek vaan Eindhove. Dit liet ziech verklaore oet de historie vaan Lommel: 't hoort in 't verleie bij de Meierij vaan Den Bosch en in d'n tied vaan de Republiek (1648-1795) laog 't in Nederland. Daobij maakde ouch de natuur tot Lommel geïsoleerd laog vaan plaotse wie Mol (weste, Kempes taolgebeed) en Pelt (ooste, Limbörgs taolgebeed), meh 'n ope verbinding mèt 't noorde had.
't Lommels weurt neet in de gans gemeinte Lommel gesproke. In Kerkhove sprik me e dialek wat euvereinkump mèt dat vaan Baole (vaan boe-oet dit gehuch gekoloniseerd is). In Steffensvenne en Lommel-Febrik, roond de 19e/20e-iewwisseling opgekoume es industriekerteer, huurt me e dialek wat mier op Mols es op Lommels liekent. De werknummers vaan de febrikke kaome sjijns veural daovaandan. In Barjèr en Lommel-Kolonie weurt wel Lommels gesproke, meh mèt e bitteke Peltsen invlood.
Klaanke
In de klaanklier vèlt veural de glottisslaag op, die in de plaots vaan de k en de t kin trejje. Lommel is ein vaan de extreme boe dit versjijnsel optrejt; de andere zien Arendonk en Loei (Tessenderlo). De glottisslaag veur 'n t trejt op in de cluster tj; aanders es in 't Loeis kin de glottisslaag neet de t tösse twie vocale vervaange. Wijer vint me spoere vaan sleiptoene, meh die weure neet beteikenisoondersjeiend gebruuk. De h weurt oetgesproke, in tegestèlling tot väöl ander Braobantse dialekte in Belsj.
Morfologie
De morfologie heet veural Braobantse kinmerke, meh zjus wie alle Oos-Braobantse dialekte (boete Lommel veural op Nederlandse groond gesproke) zien dao groete euvereinkomste mèt 't Limburgs aon te wieze. Zoe kint me umlaut in verkleinwäörd (èppelke), sterke werkwäörd (hawe - hè hèlt) en in miervoude (boom - beujem). Lommel ligk tege de wesgrens vaan 't gebeed boe umlaut in werkwäörd en miervoude veurkump; 't Loeis, ter verglieking, heet allein nog umlaut in verkleinwäörd. Wie in de umgeving gebrukelek kriege lang klinkers in verkleinwäörd geinen umlaut meh klinkerverkorting. Diftonge weure gemonoftongeerd. Door de klaankwètte vaan 't dialek kump in de suffix nog al ins 'ne glottisslaag veur: auto'e, bul'je ("blötske"), sterre'e. Soms valle letters eweg in de diminutieve: pint - pij'e ("pèlske").
Opvallend is in 't Lommels 't naomvalssysteem bij persoensnaome. Dit kinmerk trejt in de umgeving mier op, veural in de kortbij Kempese dialekte, en is ouch bekind oet Zuid-Hollandse relikdialekte (beveurbeeld 't Katwijks). Aanders es in 't Kempers of 't Katwijks evels höbbe de Lommelse persoensnaome drei in plaots vaan twie naomvalsvörm: eine veur de nominatief, eine veur de genitief en eine veur d'n datief-accusatief. De nominatief krijg geinen oetgaank (Da's Jef), de genitief indeg op -(e)s (Jeffes huis) en d'n datief-accusatief geit oet op -e (Hedde gij Jeffe nog gezien?).
Wie in 't gans weste vaan Belsj Limburg oontbreke doe en dich in 't Lommels.
Mathieu Kessels
thumb|Mathieu Kessels (1858-1932) oet Heële Mathieu Kessels (Heële 1858, Tilburg 1932) woar inne componis, sjriever, fabrikant va moeziekinsjtrumente en oetgeëver va moezieksjtukke oet Heële en Tilburg. Heë is d'r sjriever van e bekank Heëlesj book, D'r Koehp va Hehle.
Leëve
Mathijs Jozef Hubertus Kessels woar d’r ieësjte meëts 1858 i Heële geboare es zoeën va d’r sjnieder Pieter Kessels en zieng vrouw Maria Wetzels. In 't jaor 1880 begós heë mit ziene broar Jos Kessels ing oetgeëverei va blaadmoeziek i Heële. Mathieu Kessels houw e bezónger moezikalisj talent: wie Kessels vieftieën joar aod woar, woeëd heë beneumd tot dirigent va harmonie Sint Caecilia oet Heële. I 1886 begós heë i Heële mit 't oetgeëve van e moeziektiedsjrif, De Muziekbode.
Later dat joar verplaatsjde Kessels zie bedrief noa Tilburg. I 1888 begós heë doa mit ’t reparare va insjtrumente, en sjpieëder óch mit de fabrekaasj va insjtrumente, vuural piano's, i zieng Koninklijke Nederlandsche Fabriek van Muziekinstrumenten. Kessels woar oprichter va de Nederlandse Federatie van Har­monie- en Fan­fa­re­gezel­schap­pen en mit-oprichter va g'n Tilburgse moezieksjoeël. Kessels hat óch vöal composities gesjrieëve, deks uëver Limburgse óngerwerpe: heë sjreef operettes wie De Meikonin­gin van Geleen, De Bokkerijders en Walram van Valkenburg.
D'r Koehp va Hehle
Kessels sjreef i 1883 e book op Heëlesj Plat, Der Koehp va Hehle, ee Hehlisj Vertelsel, oetgegeëve durch oetgeëverei Jos Crolla oet Valkeberg, dat i 1971 obbenüts oetgegeëve is. 't Is e mit vöal geveul vuur humor gesjrieëve vertelsel uëver inne Heëlesje soldoat, inne sjtuutbroar wie me i Heële zouw zage, deë vuur d'r Napoleon gevochte hei i 1815 i d'r sjlaag va Waterloo, en zich trük i Heële wiechtiger vuurdoog es dat heë es einfache soldoat woar geweës. 't Book is wiechtig weil 't 't aodste book i Heëlesj plat is. Boete Heële is Kessels evvel neet bekank es sjriever. De geminde Heële hat d'r Koehp i d'r 20e ieëw e sjtandbild gegeëve, gemaak durch Vera van Hasselt. I modern Heëlesj heesj d'r soldoat Kuëb va Heële.
Sjtöalke
(...)
''Doh kumt graat der Napolejong op zienne witte sjummel aagejaage en zeeht: "Alla ginnereels, noew op uur plaatsje, vier gont beginne." Ich treehn doew vuur en zaan: "Monampreur, ee woaht gefelligs." "Dan kot Koehp," zeeht heh. Ich zaan: "Vilt de ouw garde dadelik mit aa?" "Nee," zeeht heh. "Darf ich dan zoehlang hej en doh woh het nuhdig is ing hank mit helpe?" vroog ich. "Towgesjtange en ooch vuur der Bamberg," zeeht heh en riejt in galop vot.''
Andromeda (starebeeld)
't Starebeeld daank ziene naam aon Andromeda, de dochter van Cepheus en Cassiopeia, keuning en keuningin van de Ethiopiërs. Ze weurt door Perseus gered vaan 't ziemoonster Ceto. Andromeda is 't prominentst te zien in 't naojaor op 't noordelek haafroond, same mèt aander starebeelde mèt naome oet de verhaole vaan Perseus. Door zien noordeleke declinatie is Andromeda allein ziechbaar ten noorde vaan 40° vaan de zuieleke breidtegraod; veur woernummers die weier nao 't zuie stoon vèlt 't oonder de horizon. 't Is ein vaan de groetste starebeelde, mèt 'n gebeed van mie es 722 veerkante graode. Dit is mie es 1400 kier de gruutde vaan de Maon, 55% vaan de gruutde vaan 't groetste starebeeld, Hydra, en mie es 10 kier de gruutde vaan 't kleinste starebeeld, Crux.
De helderste staar, Alpheratz, is 'n dobbelstaar die ouch weurt mètgerekend in 't starebeeld Pegasus. Alamak is 'n kleurrieke dobbelstaar en daomèt 'n belaankriek doel veur amateurstarekiekers. Mirach is 'ne roeje reus, en zjus ziechbaar mèt 't bloete oug. 't Bekindste objek in Andromeda is de Andromedanevel, 't diechsbijzijnste stèlsel bij de mèlkweeg en ein vaan de helderdere Messierobjekte. Aander fletsere stèlsels, boeoonder M110, M32 en NGC 891 ligke ouch in Andromeda. NGC 7662, 'n planetaire nevel, is ziechbaar door de telescoop es 'n helder blauw objek.
Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
Andromedanevel
Weier vint me hei ouch de spiraalnevel NGC 891, dat me op ziene kant betrach, boedoor 't ziechbaar weurt tot de nevel doorsnoje weurt door 'n lijn vaan stöbwolke in 't vlak vaan de spiraalerm.
De Andromedide
Tösse 15 november en 6 december liek de meteorezwerm de Andromedide oet dit starebeeld te koume, mèt 'n maximum op 20 november. Deze zwerm weurt geassocieerd mèt de komeet vaan Biela.
Aongrenzende starebeelde
(met de wijzers van de klok mee)
Gerard Kessels
G.P.M.J. (Gerard) Kessels is 'ne Limburgstalige sjriever, gebaore op 9 oktoeëber 1946 in Neejwieërt. Hae woeëntj noe in Cadier en Kieër. Nao ’t gymnasium haet d’r de Sjoeël veur Journalistiek in Utrech gedaon.
Werk
Nao dees opleiïng haaj Gerard Kessels diverse functies in de regionale journalistiek. In 1971 is d’r begós as journalist bie de Maas-en Roerbode (Remunj). In 1981 vertrok Kessels nao Bonn as correspondent veur ein samewèrkingsverbandj van Nederlandse regionale gezètte, de Zuid-Oost Pers. Van 1985 tót 1989 woor d’r correspondent in Rome veur dezelfdje combinatie. Daonao waerdje G. Kessels adjunct-hoofdredacteur van dagblad De Limburger tót 1998. Vanaaf 1998 woor hae wèrkzaam as commentator, opinieredacteur en columnist bie de gezètte De Limburger en Limburgs Dagblad tót 2005. Nao dae tied wèrktj d’r veural as columnist bie baovesjtaondje gezètte en bie ’t tiedsjrif Chapeau.
Limburgstalig werk
Daonaeve haet Kessels vief tenieëlsjtökke gesjreve in ’t Neejwieërts dialect veur de tenieëlvereiniging De Krottepoffers oet Neejwieërt. Hie-ónger de titels van zien aovendjvöllendje tenieëlsjtökke, meist bliesjpele:
De Rândjweêg: Dit sjtök geit euver eine nuje verbinjingswaeg dae d’r zooj mótte kómme tösse Wieërt en Neejwieërt, volges de börgemeister teminste. Mer dao kumtj fel verzèt taege de aanlèk van dae randjwaeg en d’r gaon rake klappe valle…
Laotj Pestoeër mer gewaere: W.O. II sjteit veur de deur, dus crisistied. Ouch in Neejwieërt, det hel ein nuuj kèrkgeboew nuuedig haet. De boewpesjtoeër, dae euveral geldj mót los zeen te peutere, waertj daobie behuuerlik taegegewèrktj door ’n deil notabele oet ’t dörp.
De Gezösters: Dit lèste sjtök is dudelik mieër drama, ofwaal in eige wäörd van de sjriever: “De Gezösters” is ’n kroniek van de ingriependje verangeringe in Neejwieërt in de twieëdje helftj van de veurige ieëw”.
Sjtäölkes
Ein fragment oet "De Gezösters":
''“Harrie: Boor zeen es niks vör mich, Sjra. Mien vader zag: Harrie, zörgtj det de boorderij ''straks nao mienen doeëd wieter geveurdj wurdj. Dao heb ich vör gezörgdj, ich heb ze drek ' ''verkochtj. Aan Nelis. Det es unne echte boor, net wi-j jae, Sjra, eine dae ’t leefst met zien ''hang in d’n aerd zitj. Boor det zeeje, of det zeeje neet.
''Sjra (levendig, bewegingen): Des waor waat dejje now zektj. Boor det zeeje, of det zeeje ''neet. Ich werk mich kepot, mer di-j boorderi-j es mien laeven. Bin eigen baas. Ich bin gaer ''boeten. Op mien eigen landj. Allein de geluiden van ’t paerd en de ploog en boven miene kop, ''hoeëg inne locht, dao hingtj unne buizerd…
''Harrie: Buizers zeeje hi-j onger auch zat…
''Sjra (levendig): ’t Geveul det ’t eure grondj es, zoeëwieet ajje kuntj kieken. En as dejje dan ''’s zomers ane gang zeetj inne hitst, d’n damp dae van ’t paerd aafslieëtj en gae zeetj dan ''dao gunds de zon ongergaon achter de kerktoren, jong, dan es d’r gein baeter bestaon as det ''van boor. Neemus deut uch wat, gae hetj eur eigen keuninkriekske.”''
Ouch haet Gerard Kessels ein leedje van Bob Dylan in zien dialect vertaaldj veur de aovendj “Dylan geit plat” (Venlo, 28-2-2008). Det leedje oet ’t album “New Morning”, mèt de titel “If not for you”, ofwaal “Woors dich d’r neet”, haet d’r op dae aovendj zelf veurgedrage:
''Woorst dich d’r neet ''Ich wist neet waat te doon ''Vong neet ens mien schoon ''Ich haaj geine weet ''Woorst dich d’r neet
''Woorst dich d’r neet ''Loog wakker hieël de nacht ''Waas zoeë slap ''Haaj gein kracht ''Zoot op mien luie reet ''Woorst dich d’r neet
''Woorst dich d’r neet ''Ich wist niks, haaj geine kal ''Zoot hieëlemaol vast ''Wi-j in ’n val ''’N lieëlik stök verdreet ''Woorst dich d’r neet
''Woorst dich d’r neet ''Ich waas ‘ne bezopen zak ''Dronk ’s mergus al konjak ''En ich weit echt neet ''Of mich det speet ''Woorst dich d’r neet
Mörbylånga
Mörbylånga is 'n gemèndje in Kalmar län, Zwede. De gemèndje tèltj 13.506 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 669,90 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 20,2 luuj de km².
Mörbylånga is ein vanne twieë gemèndje op 't eilandj Öland; die anger gemèndje is Borgholm.
Demografische óntwikkeling
4,07% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Emmeriech
Emmeriech (Duuts: Emmerich am Rhein, Kleverlands: Emmerik) is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Kreis Kleef, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 80,4 km² en 30.105 inwoeners (2014) gief 't 'n bevolkingsdiechte vaan 374 de veerkante kilometer.
't Op 17 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 10 oortsdeile.
1471
1470 - 1471 - 1472
1845
1842 - 1843 - 1844 - 1845 - 1846 - 1847 - 1848 1845 (MDCCCXLV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag op de Gregoriaanse kalender.
Stumhöbbendje pósalveolaire sibilant
De stumhöbbendje pósalveolaire sibilant of stumhöbbendje pósalveolair sisklank is 'ne mitklinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne stumloeazen alveolaire sibilant zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumloeazen alveolaire sibilant in beprikdje maot veur, in sómmige dialekte. De oetspraok is op 't plat meistes laminaal en neet apicaal.
Anen ènj van e waord en in 'ne stumloeaze kónteks kan de stumhöbbendje pósalveolaire sibilant de stumloeaze pósalveolaire sibilant es allofoon höbbe door auslautverhärtung; wen 't waord wuuertj gevolg door 'n anger waord det aanvèngk mit 'ne klinker, den geldj det t'r waal stumhöbbendj is.
Juus wie bie de anger sibilanten en fricatieven in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen dees klank völg op 'ne nasaal.
Puiseux
Puiseux ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 113 luuj op 'n oppervlaak van 3,41 veerkante kilometer en daomèt goof 't 33,14 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -2,1% de jaor.
Beker (starebeeld)
thumb|300px|Kaart vaan 't starebeeld Beker. Beker (Crater, afkorting Crt) is 'n klein starebeeld aon de zuieleke hiemel, maar nog ziechbaar op de breidte vaan de Benelux. Beker is ein vaan de 48 starebeelde besjreve door de Grieks-Romeinse starekundege Claudius Ptolemaeus. 't Duid 'ne beker aon dee weurt geassocieerd mèt de god Apollo, en dee op de rögk vaan Hydra de waterslang steit.
Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
Aongrenzende starebeelde
(mèt de wijzers vaan de klok mèt)
Wat is wijer te zien?
In dit starebeeld vins te:
Carl Linnaeus
Carl Linnaeus (Letien: Carolus Linnaeus) of, naodet t'r in 1761 innen aedelstandj woort verheve, Carl von Linné (Råshult, 23 mei 1707 - Uppsala, 10 jannewarie 1778) waas 'ne Zweedsen dokter, plantjkóndige, zoöloog of geoloog. Zien invloodriekste wirke zeen Species plantarum, wovan de ieëste drök (1753) saer 1905 geldj es 't beginpuntj vanne botanische nomenclatuur, en Systema naturae, wovan de tieëndje drök (1758) geldj es 't beginpuntj vanne zoölogische nomenclatuur.
Jeug en óngerrich
Linnaeus ziene vader, 'nen dominee, wól det Linnaeus theologie góng studere. Linnaeus haw hie-in aevel weinig interesse en oetènjelik wós 'ne lieërer ziene vader te euvertuge in te stumme det Linnaeus in plaats van theologie mediciene góng studere.
Tiejes zien studie verwórf t'r 'n opdrach ómme netuurlike sjatte van Laplandj te inventarisere. Nao zien óngerzeuksreis in 1732 door Laplantj sjreef t'r Florula lapponica. In 1735 vertróch t'r nao Nederlandj óm dao zien studie aaf te make. Op 23 juni promoveerdje d'r inne medicienen op 't proefsjrif Hypothesis nova de febrium intermittentium causa ane Universiteit van Harderwiek (in zès daag, wovan drie veur 't drökke van 't proefsjrif). Vervolges brach t'r zien Systema Naturae (Leie 1735) oet worin d'r zie systeem besjrief veure netuur in te deile.
Seksueel systeem
't Opzeenbarendjste aspèk van Linnaeus zie systeem van indeiling waas det dees veur plantjen oetgóng vanne seksueel organe. In daen tied waas 't nag e rilletief nuuj gegaeve det plantje seksueel organe hawwen en boetedet waas 't kalle euver seksualiteit taboe. Noe maakdje Linnaeus juus dees seksueel organe toete gróndj van zie systeem: De plantje woorten ingedeildj in veerentwintjig klasse nao 't aantaal aan maeldräöj. Dees seksueel aerd van zien indeiling en 't veur daen tied hieël oetgespraoke gebroek van seksueel terme, maakdje zie systeem lestig te acceptere veur sómmige van zien tiedgenaote, dewiel 't bie anger luuj hieël populair waas.
'n Anger bekèndj wirk van Linnaeus is de Species plantarum (1753). Dit is 't wirk det es ieëste beginpuntj deentj vanne binomiaal nomenclatuur veur plantje. Dit book besjreef alle plantjesaorte die doe bekèndj waren en eder saort kreeg ouch 'n saortaandujing toegeweze. Same mitte genusnaam vörmp dees saortaandujing 'ne twieëdeilige naam. Naeve dees saortaandujing goof Linnaeus ouch de ganse naam, wie in daen tied gebroekelik waas. 't Verkórte naamstèlsel van Linnaeus woort nag veur zien doead dore meiste plantjkóndige en zoöloge euvergenómme. Linnaeus klassificeerdje gedoerendje zie laeve 7000 saorte plantje en trótsdet väöl saorten inmiddels zeen heringedeildj gewaore, zuutj me nag ummer de "L." van Linnaeus döks achter weitesjappelike name van plantje.
Linnaeus besjreef neet allein plantje, mer ouch mineralen en bieëster. Linnaeus deildje de miens in bieje zougdere. Dit brook mit 't idee det de miens e gans op zichzelf stäöndj waeze is. Waal waas de miens volges Linnaeus wied baove de anger bieëster verhóffe. Linnaeus waas wie de meiste van zien tiedgenoeate d'rvan euvertuug det Good de netuur haw gesjape. Door zien indeiling waas 't meugelik ordelik euvere sjaping te spraeke. 'n Bekèndje spräök waas den ouch "God sjaap, Linnaeus ordendje". Linnaeus verdeildje de miens in zès saorte, wobie d'n Europese miens gónstig aafstèk taenge de bewoeaners van anger werrelddeiler. Zoea is d'n Europese miens "bekwaam toet oetvinjinge" en wuuertj t'r "geregeerdj door wètte", wo beveurbeildj d'n Amerikaan wuuertj "geregeerdj door gewuuendje" en d'n Afrikaan door "willekäör".
De Linnéträdgården is 'ne botanischen haof in Uppsala dae is ingerich volges de specificaties van Linnaeus.
Studente van Linnaeus
Linnaeus zien studente brèdje zie wirk oet door neet allein de plantje van Europa, mer ouch die vanne res vanne werreld te vergaore, te beneumen en te besjrieve. Per kóntinente wore dees studente van 'm:
Naolaotesjap
Van 't herbarium van Linnaeus, worin zich ónger anger 'n kopie van 't herbarium van George Clifford bevónj, is nao zien doead e deil verlaore gegange door aantasting door sjummelen en vraat doer moeze. Waat nag euver is d'rvan bevindj zich allewiel groeatendeils in Lónj, e deil bieje Linnean Society of London en e deil in 't Natural History Musem. 'n Anger deil bevindj zich inne collectie van 't Naturhistoriska riksmuseet in Stockholm. 't Potentieel tuupmatterjaal, verbónjen ane mieër es 9.000 botanische name die door Linnaeus gepubliceerdj zeen gewaore, is tiejes 't Linnaean Plant Name Typification Project in kaart gebrach gewaore door Charlie Jarvis, dae wirk bie 't Natural History Museum in Lónje. Dit lèdje in 2007 toete Jarvis zien publicatie: Order out of Chaos: Linnaean Plant Names and their Types.
d'n Aje botanischen haof in Uppsala wo Linnaeus de leijing euver haw besteitj nag. d'n Haof hètj noe de Linnéträdgården en is nao 1917, nao 'n periood van verval, oppernuuds ingerich gewaore volges de specificaties die Linnaeus dao zelf in 1748 van haw gepubliceerdj in zien Hortus upsaliensis.
Árse en Velde
Árse en Velde (Nederlandse naam Arcen en Velden) is 'n gewaeze geminte in Noord-Limburg, get te noorde van Venlo. 't Oppervlak bedroog 42,03 km² en op 1 januari 2004 woende heej 8.870 minse, waorvan 5.190 in Velde.
Árse is de noordelikste plaots woar 't Limburgs gesproke wuurt (zeej Árses); boave Árse goan de betoningslien en de du(dich)/gij grèns Duitsland in. 't Inkele kilometers noordeliker De Loj (Wellerlooi), in de gemeinte Baerge, haet 'n Kleverlands dialek.
De dreej dörpskerne ligge allemoal in 'n langgerekte baan van noord noar zuud neave de N271 (Riekswaeg).
Waope
't Waope in de tabel heet de gemeinte vaanaof 24 augustus 1977 gedrage. 't Liet ziech zoe umsjrieve:
't Rechterdeil (links veur de beziener) stèlt Árse veur. D'n awwe sjepebaank veurde 't waope mèt de poort al sinds d'n daartienden iew. 't Latiens woord veur 'poort' is arx; 't is dus e sprekend waope. Ouch de korenaore of d'n eiketak zien sprekend en verwieze nao Velde; dit lèste symbool is op e zegel oet 1460 trökgevoonde. 't Bijsjèldsje is vaan 't hertogdom Gelre en weurt vaanajds al geveurd; ietot Árse ind vieftienden iew oonder Gelders gouvernemint kaom, stoont op die plaots al 't sjèlde vaan Buren, boe Árse daoveur oonder veel.
Historie
Árse en Velde woort in 1817, kort nao de inlieving in 't Keuninkriek vaan de Nederlen, gestiech oet de aw sjepebenk Árse en Velde; 't dörp Lóm heet ummer oonder Árse gevalle. Op 1 januari 2010 woort Árse en Velde touwgeveug aon de gemeinte Venlo.
Historische inwoenertalle
(x1830=100)
Greun: Gemeinte Árse en Velde Blauw: Provincie Limbörg
Nybro
Nybro is 'n gemèndje in Kalmar län, Zwede. De gemèndje tèltj 19.648 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.177,11 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 16,7 luuj de km².
Lies vaan Keltische taolvariante
Dees lies beujt 'n euverziech vaan alle Keltische taole en hun dialekte, levend, doed en historisch.
De Boekoêl
Kèrk
De kèrk waerde in 1935 nao ontwerp van Joseph Franssen geboewd. In 1945, 'n paar daag veur de bevriejing van de Boekoêl, waerde de tore opgeblaoze. De kerk waerde in 1946-1947 in de aje toestandj herstèld.
Vereiniginge
Oppe Boekoêl geuf 't versjillende vereiniginge wo-onger:
1472
1471 - 1472 - 1473
H-deletie
thumb|De lètters inulst es plastisch beeldmerk veur de gemeinte [[Hulst (gemeinte)|Hulst. 't Hulsters dialek is Oos-Vlaoms en deit wie alle dialekte oet die gróp aon h-deletie.]] H-deletie of h-oetval is 't ewegvalle vaan 't foneem /h/ (of de klaank [h] daan wel [ɦ]) op plaotse boe 't historisch veurkaom.
't Eweglaote vaan de h is historisch op versjèllende plaotse vaan de wereld opgeteikend, neet in de lèste plaots in de dialekte vaan Vlaondere en Nederland. Ouch in sommege Limbörgse dialekte kump 't veur, zij 't neet zoe väöl.
Indo-Europese taole
Al hiel vreug kin me oetval vaan de h reconstruere in de Indo-Europese taole. Dit is 'n gróp wied verwante taole die in 't groetste deil vaan Europa en deile vaan Azië weurt gesproke, en boe ouch 't Limbörgs bij huurt. Veur die femilie kin me 'n oertaol reconstruere, 't Proto-Indo-Europees. Me meint tot die taol wel drei keelklaanke heet gehad, die me aongief mèt h₁, h₂ en h₃. Gein inkel levende taol heet die klaanke evels bewoerd, en vaan de aw Indo-Europese taole heet allein 't Hethitisch (nog neet bij de taolwetensjap bekind op 't memint tot 't idee woort veurgestèld) get devaan bewoerd.
Tot me die klaanke toch kin reconstruere kump door de klinkers die drum heen stoon. In de dochtertaole vint me beveurbeeld noe ins 'n e, daan weer 'n a, dewijl me eigelek in allebei de gevel dezelfde klinker zouw verwachte. Zoeget vèlt te verklaore door eweggevalle keelklaanke. De ein h waor de aander neet, en in 't veurbijgoon hadde ze neet dezelfden invlood op de klinker dee deveur of denao kaom. Veur 'iech' reconstrueert me zoedoende *h₁eǵoh₂ (of h₁eǵoH, want sommege gelierde zien euver die twiede h neet zoe zeker), wat daan beveurbeeld in 't Latien egō is gewore.
Grieks
In 't Aajdgrieks kóste wäörd mèt e foneem /h/ beginne. Dat waor gein oersprunkeleke h- oet 't Indo-Europees, meh gemeinelek 'n *s- die in de loup vaan d'n tied verzwaak waor. Deze klaank weurt neet es lètter gesjreve, meh es diacritisch teike op d'n ierste klinker vaan 't woord (spiritus asper, beveurbeeld ὑπέρ huper 'euver'). Al in de veurklassieken tied gaof 't dialekte boe dee klaank woort weggelaote. Dit gebäörde mèt naome in 't ooste, in 't Ionisch en 't Aeolisch. Dees Griekse h-deletie weurt psilosis (ψίλωσις, lètterlek 'kaalplökke') geneump. In de klassieken tied kaom 't al veur in 't Attisch, 't prestizjeus dialek vaan Athene, meh daan veural in de volkstaol.
In de Koinè, 't Grieks in d'n tied vaan 't hellenisme, verspreide ziech de psilosis euver alle Griekse dialekte. De grammatici vaan de Alexandrijnse sjaol, die de spiritus inveurde, dege dat nao alle woersjijnelekheid umtot 't versjèl in de spreektaol waor verdwene of aon 't verdwijne waor. In Grieks vaan lateren tied hoof me de h-klaank al gaaroet neet te zeuke. Toch woort 'r nog braaf genoteerd in de gesjreve taol, totdat me in de jaore zeventeg de formele sjrieftaolnorm (katharevousa) leet valle.
Romaonse taole
Me meint tot de h-deletie vaanoet 't Koinè-Grieks nao 't Vulgair Latien is euvergespronge en ziech zoedoende in de Romaonse taole heet verspreid. De Latijnse h- kump vaan de Indo-Europese gʰ- en sjijnt al in de klassieken tied zwaak te zien oetgesproke. Vörm zoonder h- vint me al op de mör vaan Pompeii (dus in de ierste iew nao Christus). 't Ligk veur de hand tot 't hei in de buurt ouch begós is: Napels (boe Pompeii in de buurt ligk) had 'n groete Griekse gemeinsjap en beleefde es havestad intensief contak mèt aander taole. De iewe daonao moot ziech dezen tendens höbbe doorgezat. 't Zouw evels nog tot deep in de middeliewe dore ietot dat perces tot 'n ind kaom, en sommege Romaonse taole, veural 't Roemeens, heet 't gaaroet neet plaotsgevoonde. In alle groete taole boeten 't Italiaons weurt de historische h- ouch nog gesjreve.
Frans
'n Echte aongebloze h- kump es marginaol foneem veur in tössewerpsele wie hop! ([hop̚]).
Waols
In de oosteleke dialekte vaan 't Waols kump e foneem /h/ veur. Dit weurt dèks gesjreve es xh, um mer veural te benaodrökke tot 't ech weurt aongebloze.
Spaons
In 't Spaons heet de h nog laank standgehawwe. Nog in de middeliewe waor ze algemein, en in väöl Andalusische dialekte huurt me 'm nog. (Dit versjijnsel is evels wel beperk tot 't platteland, aofgezeen vaan flamencozaank, boe-in 'n traditioneel dictie op prijs weurt gestèld.) De h- is soms euvergeèrf oet 't Latien, meh dèkser is 'r secundair, es gedebuccaliseerde f-. E woord wie hablar 'praote' geit beveurbeeld trök op fabulare.
Ingels
thumb|In 't groetste deil vaan Ingeland vèlt de h- eweg. In 't Ingels begós de h-deletie al zeker in d'n dertienden iew; zoe vreug liet 't ziech oet gesjreve bronne opmake. Me meint tot 't oet 't Frans is euvergenome, neet in de lèste plaots door 't Normandisch wat in deen tied de prestiesjtaol vaan Ingeland waor. De volgende iewe breide 't ziech oet. In de sjrieftaol bleef de h- gemeinelek bewoerd, meh in de literatuur, beveurbeeld bij Shakespeare, kin me woordspeule vinde die aofhaange vaan h-deletie.
Tot in de Vreugmodernen Tied (zuug ouch Vreugnuiingels) moot 't veural tot 't zuidooste beperk zien gewees. In 't Amerikaons-Ingels en 't Iers-Ingels, die allebei vaanaof de zeventienden iew oet 't Zuidwes-Ingels zien oontstande, is de h naomelek gewoen presint. In 't Jamaicaons, wat pas later is oontstande (achtienden iew), gief 't wel h-deletie. De insegste regio's Ingeland boe de h consequent wel besteit, zien Northumberland en East Anglia. In 't zuidweste gief 't iejer e mozaïekbeeld: gebeed mèt en zoonder h wisselt ziech aof. Ouch in 't Sjots is de h presint. In 't Australisch-Ingels kaom h-deletie vreuger veur, umtot väöl volkse Londenere nao de straofkolonies versjeep woorte, meh oetindelek heet de oetspraok mèt h 't euveral gewonne.
De behandeling vaan de h kin versjèlle per regio en per spreker. Op sommege plaotse is 't foneem gans verdwene, in aander plaotse is 't evels nog latent aonwezeg en veurkump 'n historische h- de liaison. Wienie de /h/ es foneem gans verdwene is, kump de klaank [h] soms nog wel veur es neet-fonemische klaank. Ze veurkump daan de botsing vaan twie vocaole. Me zeet daan beveurbeeld ouse 'hoes' en is ouse 'zien hoes', meh wel me-h-ouse 'mien hoes' en ouch me-h-arm 'mienen erm'.
Sinds de Vreugmodernen Tied gief 't ouch e sociaol stigma tegen 't eweglaote vaan de h. Es gevolg daovaan is 't versjijnsel noe ouch in Ingeland op zie retour. In e paar Franse lienwäörd boe de h- wel steit meh vaanajds al neet woort oetgesproke is ze es hypercorrectie (her)ingeveurd. Zoedoende weurt 't woord herb 'kroed' noe in Ingeland es [hɜːb] oetgesproke, dewijl dat in Amerika nog [ɝb] is.
Streektaole in de Nederlen
In diverse streektaole vaan de Nederlen kump h-deletie ouch veur. Veural in 't zuidweste gief 't e groet aoneingeslote gebeed boe de h vaanajds al neet besteit. Wijer nao 't noorde is de h-deletie dèks beperk tot inkel plaotse of tot ein regio. De groetste vaan die regio's ligk in 't noordweste vaan de provincie Euverijssel.
Wes- en Oos-Vlaoms
In zoewel 't Wes-Vlaoms es 't Oos-Vlaoms kump de h neet veur. Al in 't Aajdnederlands zuut me dao-euver oonzekerheid, en in 't Middelnederlands vaan d'n daartienden iew weurt ze al zoeget consequent weggelaote. Ze versjijnt dèks um hiaote tösse twie klinkers te völle, beveurbeeld in vrijhe. Dat hoof neet te beteikene tot dao 'n h gekloonke heet; mesjiens waor 't allein mer e middel um twie syllabe vaanein te sjeie.
't Ewegvalle vaan 't foneem h maakden 't meugelek tot de /ɣ/ verzwaakde tot 'n [ɦ]. Dit is hiel algemein in 't Wes-Vlaoms (en get boe de Wes-Vlaominge ouch um weure oetgelache) en kump ouch in 't weste vaan Oos-Vlaondere veur. Sinds inkel decennia huurt me 't ouch dèkser in Gent ('Hent').
Ziews
In 't Ziews is de h- ouch eweggevalle; Goeree-Euverflakkee is de insegste oetzundering. 't Gebeed stoont vreuger oonder zoewel Vlaomsen es Hollandsen invlood; d'n ierste heet ziech hei zeker doen veule. Ouch in 't Ziews kin me 'n h-echtege oetspraok vaan de g hure; die is al in de zèstienden iew opgeteikend.
Op Goeree-Euverflakkee kump hei en dao ouch h-deletie veur. Oonderzeuk vaan Weijnen (1937) en Grootaers (1942) beweerde tot dit gol veur Goeree; Flakkee zouw devaan versjoend blieve. Es dat al zoe waor, daan waor 't zeker neet algemein: de oteur vaan 't Woordenboek der Zeeuwse Dialecten gaof gewoen 'n h op veur 't Goerees. In 't Flakkees kin ze evels wel ewegvalle: dit is of waor 't geval in Achthuizen en bij de kathelieke in Oude-Tonge en liekent te koume door Braobantsen invlood.
Braobants
De mieste Braobantse dialekte kinne ouch h-deletie, meh dao is ze wel joonger es in 't Vlaoms. 't Gief aonwiezinge tot dit versjijnsel dao langen tied gol es iejer steidelek; deils is dat nog ummer zoe.
H-deletie kump veur in 't Antwerps (zoewel 't Stad-Antwerps es 't striekdialek wat zoe weurt geneump), in veeroet de mieste Zuid-Braobantse dialekte, in 't Markizaots en in 't Baronies. 't Oontbrik in 't Midde-Braobants, 't Oos-Braobants en gooddeils in 't Kempes. 't Getelands is euver de kwestie verdeild: veural de dialekte roond Tiene doen draon mèt.
Dit is de situatie wie ze roond 1940 waor, volgens de oonderzeuke vaan Weijnen en Grootaers die bove bij 't Ziews zien aongehaold. Wie me dit in de jaore '80 veur 't Woordenboek van de Brabantse Dialecten góng oonderzeuke, bleek de situatie get veraanderd. Um te beginne waor de h-deletie versjene in plaotse boe ze vreuger neet veurkaom. Dat waore veural stei/stedsjes en versteidelekde dörper, wie Turnhout, Aarschot, Diest en Zoutleeuw. Aon d'n aandere kant waor de h bij väöl sprekers in 't deletiegebeed weer op d'n weeg trök: sprekers lete ze neet consequent mie weg. Me meint tot dit kump door d'n drök vaan de standaardtaol, die sprekers vaan 't Braobants dit foneem toch deit veule. Dèks hadde sprekers in 't ein woord wel h-deletie, in 't aandert neet. Dit gol trouwens ouch veur de plaotse boe h-deletie nui waor. In Nederland waor d'n trökgaank extremer es in 't Belsj: de informante oet Lage Zwaluwe en Zundert hadde de h zelfs gans herstèld. Aon allebei de kante vaan de landsgrens waor de h-deletie in de stei beter bewoerd es daoboete.
Bij oonderzeuk vaan Taeldeman in 2005 bleek tot de h-deletie ziech in 't Getelands nog mie had verspreid: 't kaom noe ouch op 't platteland veur. In de Kempe daorentege liek de taolgrens neet op te sjuive.
Hollands
In 't Hollands kump h-deletie allein in taoleilen veur, die sinds de negentienden iew ouch minder talriek zien gewore. Me huurt 't veural in vèssersdörper en veurmaolege vèssersplaotse, zoetot me kin dinke aon taolcontak mèt Ziewse vèssers. Allewijl kump h-deletie veur in 't Vlaardings, 't Schevenings, 't Noordwijks, 't Egmonds, 't Enkhuizers en 't Volendams. 't Schevenings en Noordwijks zien bekaans verdwene, en ouch 't Egmonds weurt bedreig. 't Vlaardings is de lèste hoonderd jaor hendeg verwaterd en vaan de h-deletie weurt gezag tot ze 'sterk op häör retour' is, meh roond 2000 nog noe en daan bij joongere te hure waor. 't Volendams weurt evels nog volop gesproke.
Get wijer nao 't binneland huurt of hoort me h-deletie in Laren. Laren is veur zoewied v'r wete noets gans h-loes gewees; me liet de h mer noe en daan weg.
H-deletie kump neet veur in 't nog vrij levendeg Katwijks, al gief Johan Winkler 't dao in de negentienden iew nog wel veur op. (De taol kin veraanderd zien, meh heer kin ziech ouch höbbe verdaold.) Wijer kaom h-deletie vreuger ouch veur in de stadsdialekte vaan Schiedam en Gouda. Bij Schiedam kin me dinke aon invlood oet Vlaardingen; veur 't Gouds moot me evels loere nao invlood oet de (Frans of verfrans sprekende) boveklasse. De h-deletie leek dao recent te zien ingeveurd: me voolt de lètter nog aon, zoetot sommege (neet alle) gevalle vaan sandhi oetbleve. In d'n twintegsten iew is de klaank [h] weer ingeveurd.
Ouch 't noe oetgestorve dialek vaan Vlieland had h-deletie.
Nedersaksisch
In 't Nedersaksisch kump 't fenomeen veur in de Sallandse dialekte in en roond Kampen en Zwolle. Me meint dat dit trökgeit op de geweente vaan de hoeger klasse in die stei um mèt e Frans accent te praote. Me spraok de r brouwend oet en leet de h weg. Dit accent verspreide ziech denao es bezoonke cultuurgood euver de ganse stadsbevolking. Op 't platteland waor me neet geneig de nui oetspraok vaan de r euver te numme, meh de h-deletie verspreide ziech wel. Oetindelek reikde dit fenomeen zelfs tot op Urk (zuug Urkers) en Schokland.
Amerikaanse Maagde-Eilen
De Amerikaanse Maagde-Eilen (officieel Virgin Islands of the United States, in daogeleks Ingels dèkser U(nited) S(tates) Virgin Islands) zien 'n otonoom gebeed oonder jurisdictie vaan de Vereinegde Staote. Ze make mèt de Britse Maagde-Eilen deil oet vaan de arsjipel vaan de Maagde-Eilen, zelf weer deil vaan de Klein Antille bove de wind. 't Territorium ligk westelek vaan 't ouch Amerikaans Puerto Rico. Veurheer (tot 1917) waore de eilen Deens.
H-deletie
Nedersaksisch
Ouch in 't Veenkoloniaols is h-deletie opgeteikend, en wel in de oosteleke tongvel daovaan. Hei liekent dit versjijnsel evels sterk op zie retour; mesjiens is 't intösse al gans verdwene.
Amerikaanse Maagde-Eilen
Bestuurleke indeiling
left|thumb|Indeiling vaan de Amerikaanse Maagde-Eilen. De Amerikaanse Maagde-Eilen zien verdeild in drei distrikte, die samevalle mèt de drei groetste eilen. Dees distrikte zien wijer verdeild in nog 20 subdistrikte, te vergelieke mèt gemeintes. De indeiling is de volgende:
H-deletie
Limbörgs
In 't Limbörgs kump h-deletie wieneg veur. De Waolse dialekte aon d'n aandere kant vaan de taolgrens kinne wel 'n h, zoetot hei d'n invlood neet vaandan kós koume. Ouch de Antwerpse Kempe zörgde veur 'n groete barrièr. Wie bove al gezag woort roond 1940 de grens tösse wel en gein h-deletie door 't Getelands heer geteikend, kortbij meh neet in 't Limbörgs taolgebeed.
In 't WBD-oonderzeuk vaan de jaore tachteg bleek h-deletie evels wel veur te koume in Sintruin. D'n informant vaan die stad leet de h in e paar wäörd weg (ter verglieking: dee vaan Zoutleeuw deeg dat zoeget euveral). Bij 't oonderzeuk vaan Taeldeman bleek zelfs 't bèste deil vaan 't Truierlands taolgebeed 'besmèt' geraak: h-deletie kump allewijl ouch in de dörper oet de umgeving vaan Sintruin veur.
Amerikaanse Maagde-Eilen
Bestuurleke indeiling
Saint Croix:
H-deletie
Limbörgs
H-deletie is meugelek, meh neet dwingend, in 't Hessels ('t dialek vaan Hasselt). D'n dictionair dee vaan dat stadsplat woort gemaak hèt al Dieksjenèèr van ’t (H)essels, en bij alle ingeng die mèt h- beginne steit die lètter tösse häökskes.
Amerikaanse Maagde-Eilen
Bestuurleke indeiling
Saint Thomas:
H-deletie
Limbörgs
Ouch kump of kaom h-deletie veur in 't dialek vaan Maasbree ('t Brits). In 't klaankmateriaol vaan 't Meertens Instituut weurt de lètter dao neet systematisch eweggelaote, meh wel dèks.
Naome veur de lètter h
Es de lètter H de bijbehurende oetspraok verluis, kin me 'm neet mie mèt 'ha' beneume. In de Romaonse taole gebruuk me naome wie acca (Italiaons), ache (Frans) en agá (Portugees). Ouch in de dialekte vaan de Nederlen huurt me zoeget. Zoe spraok me veurheer in Gouda vaan de grôôte a (tegeneuver de kleine a, de lètter A), en zeet me op Urk vaan Endriks A. De Franse naom ache waor tot veur kort hendeg gebrukelek in Vlaondere.
Amerikaanse Maagde-Eilen
Fysische geografie
Mèt zoe'n 346 veerkentege kilometer zien de Amerikaanse Maagde-Eilen get groeter es Malta, meh kleinder es beveurbeeld Jan Mayen. Hoegste punt is Crown Mountain mèt 474 meter. 't Klimaot is tropisch, mèt maximumtemperature 't jaor door roond de 30°C, en vrij druug, mèt e regeseizoen in de herfs vaan 't noordelek haafroond (september-november); dit weurt door sterke passaotwin veroerzaak. Orkaone koume väöl veur.
Levende natuur
De Amerikaanse Maagde-Eilen zien vrij riek aon veugel, boevaan 't 232 soorte gief. Daovaan zien 'rs 6 door lui ingeveurd, en 19 zien zèldzaom of daolgaste. Endemische soorte höbbe de eilen neet. Opvallend is tot me hei väöl zieveugel vint die ouch in gemaotegde streke veurkoume, en neet väöl tropische veugel wie pappegejje.
Etnische verdeiling
Bij de volkstèlling vaan 2010 waor 79,7% vaan de bevolking zwart (Afro-Caribisch), 7,1% blaank, 0,5% Aziatisch en 12,7% gemingk of aanders. De Amerikaanse volkstèlling hèlt ouch 't aontal Latiens-Amerikaone ('Hispanics') bij, die vaan eder ras kinne zien. In 2010 waor 22,3% hispanic; vaan dees gemeinsjap waor 57% vaan gemingk ras, 27% zwart en 16%. Ze zien veural aofkomsteg vaan Puerto Rico; e paar koume oet de Dominicaanse Rippubliek.
Religie
De bevolking is zier dominant christelek; door zie Deens verleie is 't groetste deil vaan de bevolking lutheraons. Immigratie vaan hispanics heet ouch groete aontalle kathelieke nao de Amerikaanse Maagde-Eilen gehaold.
Historie
Wie de aander Antille woorte de Amerikaanse Maagde-eilen oersprunkelek bewoend door achterein de Ciboney, de Arowakke en de Caribe. Columbus deeg de eilen es iersten Europeaon aon in 1493, op zien twiede reis, en neumde ze Santa Cruz, San Tomas en San Juan. De eilen kraoge hun Franse naome oonder de Franse euverheersing later. Neve de Spanjole en de Fransoze höbbe ouch de Britte en de Hollenders kolonies op de eilen gehad. Vaanaof 1672 begós de Deensen tied, wie de Deense Wes-Indische Compagnie ziech op Saint-Thomas vestegde. In 1694 volgde Saint-John, in 1733 tot slot ouch Saint-Croix, wat vaan de Fransoze gekoch woort. Vaanaof 1754 woorte de Deense Wes-Indische eilen 'n kroenkolonie. De eilen brachte evels niks op; de Deense regering lag zelfs drop touw. In 1916 woort daorum mèt de Amerikaone bij verdraag beslote um de eilen euver te drage; dit woort op 31 miert 1917 geïmplementeerd. Sinds 1927 höbbe de inwoeners Amerikaans staotsbörgersjap.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Goch
Goch (Kleverlands, in Duitse spèlling: Choch) is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Kreis Kleef, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 115,43 km² en 33.063 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 286 de veerkante kilometer. 't Revierke de Niers struimp hei doorheer.
Jiddisch
Jiddisch, ouch Yiddish, is de Germaanse taol die de Joede vaan Centraal- en Wes-Europa veur d'n Twiede Wereldoorlog oonderein spraoke en noe nog door zoe'n 4 miljoen lui gesproke weurt, veural in de Vereinigde State, de Oekraïne en in Israël, allewel tot dao bekans allein nog de awwer generatie 't sprik. De term is 'n aofkorting vaan Jiddisch Taitsch, "Joeds Duits", en inderdaad geit 't hei um 'n zöstertaol vaan 't Hoegduits. De taol kin in Duitse spelling, in Ingelse spelling of in 't Hebreeuws sjrif gesjreve weure.
Goch
't Op 18 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei oortsdeile.
Jiddisch
De vervolging vaan de Joede - de zes miljoen Joedse slachoffers vaan d'n Holocaust waore veurnaomelek moojertaolsprekers vaan 't Jiddisch - en de daorop volgende emigratie nao Israël, boe 't Hebreeuws de veurtaol woort höbbe deveur gezörg tot 't Jiddisch sterk in belang aofnaom; in de ieder geneumde len evels gief 't nog groete gróppe geïsoleerd levende Joede die de taol in ier hawwe. De meiste Nederlandse Joede spreke allewijl Nederlands.
't Jiddisch weurt oonder mie in Nederland erkènd es minderheidstaol.