cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bahreins Arabisch
Anger benaminge zeen Baharna, Baharnah en Bahraini Sji'itisch Arabisch. De spraok wuuertj mit 't Arabisch sjrif gesjreven en geldj es de de facto nationaal wirkspraok van Bahrein. De spraekers höbben 'n negatieve opstèlling taengeneuver 't Bahreins Arabisch en kallen ouch Golf-Arabisch. Ze zeen euverwaegendj sji'itisch islamitisch.
Vereinegde Staote vaan Amerika
Historie
In de negentiende iew greujde 't land aon mèt Ingels, Frans, Spaons, Mexicaans en Indiaans gebeed, soms mèt geld, daan mèt geweld. Oeteindelek umspande 't gebeed vaan de VS de gaanse breidde vaan Noord-Amerika, vaan d'n Atlantischen Oceaan tot aon de Stèllen Oceaan. 't Ooste vaan 't land raakde lankzaamaon geïndustrialiseerd; 't dunbevolkde weste bleef nog laank achter ("Wilde Weste"). Zwarte bladzij in de historie zien de dèks bleujetege oorloge tege de Indiane, die soms bekans oetgeroejd woorte, en boeveur de Amerikaanse officiere middele wie oethungering door 't massaal oetmoorde vaan bizons neet sjuide. Vaan 1861 to 1865 woort 't land versjäörd door 'ne Börgeroorlog.
Bahreins Arabisch
De spraokstatus veur dees spraok is wied-gecommuniceerdj (3) in Bahrein; det beteikentj det de spraok gebroek wuuertj ónger 't wirk en inne media óm spraokversjille door 'n ganse regio te euverbrögke zónger det die 'n officieel status haet, en laevetig (6a) in Oman; det beteikentj det de spraok gebroek wuuertj veur persuuenlike communicatie door alle generaties en det de situatie haadbaar is.
Vereinegde Staote vaan Amerika
Historie
In de twintegste iew woort 't land tot twie kier touw 'ne wereldoorlog ingesleip. 't Land, wat tot daan veural 'n isolationistische polletiek had geveurd, raakde mie en mie betrokke bij de Wereldpolletiek. Nao d'n Twiede Wereldoorlog (de Nao-oorlogsen tied) kaom 't land mechteger es oets tegeneuver de USSR te stoon, boemèt de Kawwen Oorlog begós. 'n Fiasco waor d'n oorlog tege Viëtnam, dee de VS verloor en hendeg väöl minseleves kosde. Aander oorloge, gewoenlek um (gedeiltelek) humanitair reies begós, waore succesrieker. Sins 't instorte vaan 't communisme roond 1990 zien de VS de eineg euvergebleve supermach. De lèste jaore greujt de kritiek op 't land dat es aggressief en imperialistisch gezeen weurt.
Zuug ouch Presidente van de VS
Sliedrecht
frame|Ligking vaan Sliedrecht in Zuid-Holland Sliedrecht (Hollands: Slierech) is 'n plaots en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, in de Alblasserweerd, aon de reveer de Beneden Merwede, mèt op 1 januari 2006 23.803 inwoeners en 'n oppervlak vaan 13,47 km2. Binne de gemeinte ligke gein ander kerne; 't weste vaan de aw lintbebouwing (in de riechting vaan Papendrecht) steit evels bekind es Baanhoek. Sliedrecht is 'n veurstad vaan Dordrech en huurt bij de Drechtsteden.
Sliedrecht is roond 1277 es bediek stuk land oontstande. In 1421 struimde mèt de Elisabethsvlood 't ajdste deil vaan 't dörp eweg. Vaanajds waor Sliedrecht verdeild euver drei hierlekhede: Oversliedrecht of Lockhorst, Naaldwijk (neet te verwarre mèt Naaldwijk in 't Wesland) en Niemandsvriend. In 1759 woorte Oversliedrecht en Naaldwijk vereineg, in 1819 woort Niemandsvriend (es hierlekheid allaank in personeel unie mèt de res) es gemeinte opgeheve en bij Sliedrecht geveug.
Sliedrecht is laank neet mie es e dörp gewees. Vaanaof de achtiende iew begós me ziech hei mèt baggere bezeg te hawwe en in de negentiende iew woort Sliedrecht hei wereldbereump door. In 1864 woort hei veur 't iers de stoumbaggermeule touwgepas. Aon dit verleie herinnert 't baggermuseum nog. Nao d'n Twiede Wereldoorlog woort Sliedrecht veural 'n forenzeplaots veur Dordrech. D'n aonlègk vaan e groet bedrieveterrein bij 't dörp, boe-op ziech oonder mie 't allerierste warehoes vaan IKEA vestegde, brach evels ouch nui wèrkgelegeheid.
IJmuiden
thumb|Ligking vaan IJmuiden in de gemeinte Velsen IJmuiden is 'n plaots in de Nederlandse gemeinte Velsen (provincie Noord-Holland). De haveplaots ligk op 't punt boe 't Noordziekenaal in de Noordzie oetkump. Door zien geunstege ligking aon zie en aon 't kenaal heet ziech hei 'n vrij groete industrie opgebouwd, en is de plaots, es dörpke in de twiede hèlf vaan de negentienden iew gestiech, oetgegreujd tot 'n klein stad, die 't oersprunkelek dörp Velsen euvervleugeld heet. In 2009 had 't 48.320 inwoeners; bekans dreikwart vaan de ganse gemeinte.
Historie
De naom IJmuiden woort in 1848 bedach door d'n Amsterdamse journalis (en latere professor en minister) Simon Vissering. 't IJ leep toen nog dweers door Noord-Holland tot aon Velsen; Vissering plekde 't archaïsch (Ingweoons) achterveugsel -muiden drachter, wat -moond beteikent en in Wes-Nederland väöl veurkump. In deen tied waor op dees plaots in de duine nog niks.
Wie in 1876 't Noordziekenaal veerdeg kaom (gegrave veur de have vaan Amsterdam, boeveur de sjeper noe neet mie via de Zuierzie móste vare), oontstoont roontelum de kenaalmoond al gaw e vèssersdörpke. Dit gaof me de naom IJmuiden, es ierbetuin aon Vissering. Al gaw bleek de locatie prima gesjik veur häör eige havewerke. 't Woort evels ouch e geveuleg punt in de defensie vaan 't land; daorum woort in de kenaalmoond, kort veur de sluize die 't kenaal en 't achterland tege d'n invlood vaan eb en vlood mote besjerme, 't Forteiland mèt 't Fort bij IJmuiden gebouwd. Dit verdeidegingswerk is deil vaan de Stèlling vaan Amsterdam.
Ouch in d'n Twiede Wereldoorlog kraog IJmuiden groete beteikenis es vestingplaots; 't woort opgenome in d'n Atlantikwall. 't Aajd dörp woort daoveur gooddeils aofgebroke. In de later fases vaan d'n oorlog stoonte de werke in de duine aon zwoer Geallieerde bombardeminte bloet, die evels gein effek hadde. 't Waor hei tot de verzètsgróp roond Hannie Schaft actief waor.
Indeiling
IJmuiden liet ziech in drie stadswieke opdeile: IJmuiden-Noord, aon 't kenaal en achter de sluize; IJmuiden-West, aon 't kenaal bij de sluize (besteit oet Aajd-IJmuiden en de haves); IJmuiden-Zuid, zuielek vaan de veurgoonde twie en Zee- en Duinwijk, gans in 't zuidweste. Aon de noordkant vaan 't kenaal ligk nog 't terrein vaan de Hoegoves, allewijl Tata Steel IJmuiden, e groet staolfebrik.
Stadsfuncties/Economie
IJmuiden is veural industriestad; groete werkgever zien al sinds jaore de geneumde Hoegoves en aander bedrieve in d'n have. Wijer is 't nog ummertouw 'n vèssersplaots mèt eige vèshave en aofslaag. Ouch kint IJmuiden strandtoerisme, oondaanks de kortbijheid vaan väöl industrie. Wijer is IJmuiden de hoofplaots vaan de gemeinte Velsen, en veurt hei 'ne veerboot vaan en nao Ingeland.
Sjtal
thumb|275|right|Sjtal in [[vakwerk op de binneplei van de Dörphaof in Plaat ]] 'ne Sjtal (verkleinwoord sjtelke, mièvoud sjtel) ies 'n umsjlote euverdèkde ruumte die deent veur 't verblief van paerd, ringer, sjäöp, geite, keu en  verkes. 'ne Sjtal kent 'n sjteine geboew zin, meh ouch van hout zint opgetrokke. Bie de Zuud-Limburgse haof in carré-vörm ies in van de veer vleugele 't woonhoes gevestig. In de andere bevinge ziech de poort, de sjure en de sjtel van 't boerebedrief. 't Woord sjtal weurt ouch waal gebruuk veur 'n berghok of berg-tuinhuuske. 'n Typische sjtaldeur ies 'n twièdeilig soort mèt 'n bove- en ónderdeur. Zoan bovedeur sjteit ope veur bieveurbeeld friesje loch, terwiel de dere neet oet kènne vanwege de gesjlote ónderdeur.
1770
1767 - 1768 - 1769 - 1770 - 1771 - 1772 - 1773
Sjtal
Paerdssjtel bie kesjtièle zint dèks luxueuzer oetgeveurd. 'n Klein verbliefplaats veur klein dere, knien, hinne, veugel en doeve, ies 'n kouw of 'n hok. Veur verblieve van hinne en doeve besjtoon speciaal terme: hinnes (hinhoes) en doefes (doefhoes).
Michael Everson
thumb|Michael Everson Michael Everson is 'ne Amerikaans-Ierse taalkundige en 'ne oetgesjpraoëke oondersjteuner va minderhèèdstale, m.n. Keltische tale en 't Samisch. E is 'ne internationaal erkènde expert in 't standarisere van sjrifte va tale en zörgde mèt vör internationaal taalcodes vör tieëntalle minderheedstale. In 2000 kreeg-e d'r Unicode-Bulldog-pries. Everson wèrkt specifiek an code-väörsjtèlle väör hierogliefe en Tengwar. Tengwar is 'n dör J.R.R. Tolkien oontworpe sjrif vör de fantasietale Quenya en Sandariens.
Sjtal
'n Hok ies ouch 'n klein ruumde, bv.: poetshok, wesjhok, kleidhok, berghok.
Nirbik
Nirbik (Nederlands: Neerbeek) is 'n dörpke in de gemeinte Baek in Zuud Limburg. 't Is gelege sjtruimaafwaerts aan de Keutelbaek. Dat verklaort de naam: neer beteikent lièger gelaege, aan de baek. Allewiel ingeklemp tösje de A2 en A 76. In vreuger jaore waor sjpraoke van 'n Hollands Nirbik en 'n Sjpaans Nirbik. Dat lètste loog in de gemeinte Gelaen, noe Zittert-Gelaen. 't Dörp haet 2569 inweunersj.
Gesjiedenis
In 2000 en in 2003 zint bie archeologische opgravinge veurwerpe gevónge die trukgaon nao de tied van de Bandkeramiekersj. Nirbik is óntsjange rónd de Middelièwse Nirbiker haof, gelege tösje de Keulsjteeg, Holsjtraot en Nirbiker sjtraot en vanoet de Aldenhaof. In Sjpaans Nirbik vanoet de haof Kleine Biese. Es bie 't partage tractaat in 1661 't land verdeild moet weure in Sjpaanse en Sjtaatse grónd, kump Baek ónder Hollands besjtuur en Gelaen ónder Sjpaans. Zoa óntsjtoon Hollands en Sjpaans Nirbik. De lètste naam ies nog hièl lang gebruuk gewore.
Externe link
http://www.spaansneerbeek.nl
Èllerhei
Èllerhei (Nederlandjs: Ellerhei) is e klein gehuch bie Èl inne gemèndje Leudaal. 't Gehuch ligk ane bós bieje Tungelderbaek. t'n Naorde ligke Zwartbrook en Èl, t'n oeaste ligk Hoeëgstraot, richting 't wèste ligk Castert (richting Tungelder en Roeaj) en richting 't zuje ligk Moosterstraot (richting Haalder en Hunsel).
De volgendje waeg ligken oppe Èllerhei: Liëgstraot, Baldersstraot, Wetselderstraot, Brandjvinstraot, Berbestraot en Antoniusstraot.
Spoonsechtege
thumb|Aplysina archeri, 'n spoons. De Spoonsechtege of Weefselloeze (wetensjappeliek Latien Parazoa (Grant en Todd 1838) ) zien 'n oonderriek vaan de bieste. 't Zien de mins oontwikkelde bieste die 't gief, die in tegestèlling tot de Eumetazoa, 't aander levend bieste-oonderriek, gein dudeleke weefsele höbbe. Allewijl weure spoonsechtege geach geine gemeine veurawwer te deile die de Eumetazoa neet höbbe; ze zien dus parafyletisch.
De Spoonsechtege weure verdeild in twie stamme: de Spoonze (Porifera) en de Plakbieskes (Placozoa). De spoonze zien 'n oetgebreid (en zelf ouch weer parafyletisch) taxon vaan dèks middelgroete ziebieste, de Plakbieskes evels bestoon mer oet ein soort, d'n Trichoplax adhaerens, e väöl kleinder (1 mm of minder) en volstrek vörmloes bies. Oonder biologe besteit 'n discussie welke vaan de twie stamme awwer is: sommege meine tot de spoonze de ajdste zien de tot de plakbieskes korter bij de hoeger bieste stoon; aandere goon devaan oet tot de plakbieskes al väöl ieder bestoonte.
Strijen
't Gief 'n dörpskèrk oet de zèstienden iew. Väöl inwoeners wèrke boete 't dörp, vaan de res wèrk e groet deil in de landbouw. In vreuger daog waor Strijen 'n hierlekheid die ziech oetstrekde tot wat noe 't noordweste vaan Noord-Braobant is (o.m. Zevenbergen en Klundert).
Tot 1 jannewarie 2019 waor Strijen 'n apaarte gemeinte die neve de hoofplaots ouch de klein kerne Mookhoek, Oudendijk en Strijensas en de naobersjappe Cillaarshoek, De Klem en Schenkeldijk umvatde.
Sjuur
thumb|right|275px|Aangeboewde sjuur mèt rón sjuurpaort in [[Ranzel|Ransdel ]] 'n Sjuur ies 'n aafgesjlote einverdeping hoag geboew, of 'n gedeilte van 'ne haof, die gebruuk weurt um d'r veurraod in op te sjloon. 'n Sjop ies 'n sumpel boewwerk of aafdaak veur 't beware en opsjloon van getuug, gereidsjap, karre en machines in 't boerebedrief en 'ne sjtal deent veur verbliefplaats van dere.
2002
1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 2002 (MMII) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen daensdig op de Gregoriaanse kalender. 't Waor in de Chinese astrologie e Jaor van 't Paerd.
Dit jaor waor 'ne palindroom ('t volgend jaor es palindroom wirt 2112).
Augustus
In Oosteriek, Tsjechië en Duitsland vinde door hendege regeval euverstruiminge plaots.
Persoen vaan 't Jaor
De klokkelojjers (bij naom geneump: Cynthia Cooper, Coleen Rowley en Sherron Watkins)
Staden
Staden (Wes-Vlaams: Stoan) is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Roeselare, mèt 'n oppervlak vaan 46,24 km² en per 1 januari 2010 11.053 inwoeners.
Deilgemeintes
Staden heet drei deilgemeintes. Ein deilgemeinte heet daobij nog 'nen andere kern. Staden zelf heet 'n oppervlak vaan 25,43 km² en had op 31 december 2006 5.391 inwoeners.
Historie
Staden woort in d'n Ierste Wereldoorlog bekans gans mèt de groond geliek gemaak. In 1977 woort de gemeinte oetgebreid mèt Oostnieuwkerke en Westrozebeke.
Hoeëgstraot
Hoeëgstraot (Nederlandjs: Hoogstraat) is e klein gehuch bie Èl inne gemèndje Leudaal. 't Gehuch ligk min of mieë parallel ane A2 en 't Kanaal Wèssem-Neejwieërt. Feitelik vörmp 't de waeg tössen Èl en Hunsel. t'n Wèste van Hoeëgstraot ligke de gehuchte Èllerhei en Moosterstraot.
De volgendje waeg ligken in Hoeëgstraot: Hoeëgstraot, Hunnissestraot, Koelstraot, Sjeijingswaeg, Velterbrögk, Kapittelstraot en Varestraot.
Pal (spraok)
't Pal is 'n Trans-Nuuj-Guinese spraok die gekaldj wuuertj inne Madang Provincie van Papoea-Nuuj-Guinea. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 1.160 luuj (2000) en haet de ISO 639-3 code abw.
'nen Angere naam veur 't Pal is Abasakur. 't Is neet bekèndj of 't dialekte guuef, meh de spraok is waal verwantj aan 't Kobol. Spraekers van 't Pamosu gebroeken 't Pal es twieëdje spraok.
De spraokstatus veur dees spraok is laevetig (6a); det beteikentj det de spraok gebroek wuuertj veur persuuenlike communicatie door alle generaties en det de situatie haadbaar is.
D'r Sjeet
't Centrum van d'r Sjeet haat 'n inwuuënersaantal van 3.570 luuj (sjtank: 2008) en 'n oppervlakde van 140 hektaar.
Ter Aar
Ter Aar (Hollands dèks Aardam) is e dörp in de Zuid-Hollandse gemeinte Nieuwkoop. Tot 1 januari 2007 waor Ter Aar 'n zelfstendege gemeinte, mèt (1 januari 2006) 8.996 inwoeners en 'n oppervlak vaan 21,71 km² (daovaan 2,36 km² water). De gemeinte umvatde neve de hoofplaots ouch de kerne Korteraar, Langeraar en Papenveer. Ter Aar góng same mèt Liemeer op in Nieuwkoop.
Vrouwmès
miniatuur|Vrouwmès E vrouwmès of 'n vrouw is 'ne vólwasse miens van 't vrouwelik geslech. 't Taengeneuvergestèldje van e vrouwmès is 'ne manskaerel.
Puberteit
De secundair geslechskènmirke bie e vrouwmès zeen:
Harmonie
thumb|Groepsfoto van 'n harmonie. 'n Harmonie is 'n orkes dat besjtèèt oet blaozers en sjlagwaerk. In taegesjtèlling tut 'n fanfaar en 'n brassband, die allèng kaoëperblaozers haat, zoewie trompètte, tuba's, bugele en hoorns, sjpäöle in 'n harmonie ooch hootblaozers mit, wie klarinètte, dwarsjfleute, hobo's en fargotte.
Dendermonde
thumb|right|'t Sjtadhoes van Dendermonde Dendermonde ies 'n sjtad en gemeinte in de Vlaamse provincie Oas-Vlaandere. De sjtad liek aan de samevleujing van de Dender en de Sjelde. De gemeinte Dendermonde haet 43.077 inweunersj (1 januari 2005) en besjteit oet de deilgemeintes Dendermonde, Appels, Sint-Gillis-bie-Dendermonde, Baasrode, Grembergen, Mespelare, Oudegem en Schoonaarde.
Vrouwmès
Biologische kènmirke
Biologisch gezeen zeen de geslechsorgane betróch bieje seksualiteit enne veurtplantjing, dewiel de secundair geslechskènmirke betróch zeen bie 't verzörge vanne kinjer of 't aantrèkke van 'ne partner. De ovaria perducere, naeve hormone, de vrouwelike geslechscelle, de eicelle, die nuuj individue vörmen es ze waere bevröch dore mennelike geslechscelle, de zaodcelle. De baarmoder is 'n orgaan mit weefsel det de greujendje foetus besjurmp, verzörg en oetènjelik nao boete drief bieje bevalling. De vagina wuuertj gebroek bie coïtus enne gebaordje van e kindj. De bórste zeen óntstangen oet zweitklere veur modermilk te perducere.
Harmonie
't Versjèl tusje 'n harmonie en 'n symfonieorkes liegkt in 't versjillend repertoire en de versjillende funkties van de orkeste. Dèk wert gemiengd dat 't versjèl ooch hie in de instrumaente liegkt en dat 'n symfonieorkes zich oondersjèjd van 'n harmonie dör 't gebruuk va sjtriekers. Mètstens keumt dat oondersjèèd in de praktijk ooch väör, mae 'n harmonie kan ooch sjtriekers ha.
Vrouwmès
Biologische kènmirke
De geslechsorgane van e vrouwmès zeen:
Dendermonde
Dendermonde ies bekènd es sjtad van 't Ros Beiaard. Um de tièn jaor ies d'r 'ne optoch in de sjtad, woabie me diet legendarisch peerd door de sjtad veurt.
Historie
De ièrsjte teikene van beweuning in de umgeving datere oet de prehistorie. In de 10e ièw woort e kesjtièl geboewd op de plaats van 't tegewoordige Justitiepaleis. Róndum dees burch greujde 'n sjtedsje. De sjtad greujde door de bleujende lakehandel en kreeg in 1233 sjtadsrechte. Op 26 november 1484 woort de sjtad ingenomme door Maximiliaan van Oasteriek.
Harmonie
Vanaodsher haat 'n harmonie dèk 'n kapel, 'ne klèngere groep muzikaante die lichter repertoire sjpäöle oeë-op gedaansd kan werre. De bezètting van 'n kepel hoeft neet vas te zieë qua persone, mae dèk waal qua instrumaente. Zoe'n kepel haat soms 'ne èège naam en haat de funktie um op lokaal niveau feestaovende te verzörge.
Belangrieke waeltconcourse zeunt 't Concours va Certamen in Valencia (Sjpanje) dat èns in 't jaor gehaowe wert. Ens in de veer jaor wert 't Wereld Muziek Concours, 't WMC, in Kèrkraoj georganiseerd.
Dendermonde
Historie
Vanaaf 1816 boewde me 'n nuuj vesting, mèt walle, kazematte en sjtadspoorte. In 1837 woort de sjtad aangesjlote op 't sjpoorweegnèt (lien Dendermonde-Mechele) en woort de binnehave toegenkeliker gemaak. In september 1914 woort de sjtad groatendeils verwoes door 't Duutsj leger. De sjtad woort nao d'n oorlog weer opnuujts opgeboewd, woabie de historische geboewe gerestaureerd of herboewd woorte. Ouch woorte hiebie de euverbliefsele van de vestinge gesjloop, woadoor de sjtad koes greuje.
Sjtadsbeeld
Alhoewaal Dendermonde verwoes ies in de Ièrsjte Waereldoorlog sjtoont in 't centrum nog 'n aantal monumentaal geboewe. 't Centraal plein van Dendermonde ies de Groate Mert, woa 't sjtadhoes mèt belfort oet de 14e ièw (de veurmalige lakehalle) en 't Vleeshuis liegke. De ander geboewe aan diet plein woorte nao 1914 in neosjtiele geboewd. De belangriekste kèrk ies de O.L. Vrouwekèrk in gotische sjtiel. De neogotische kèrk van de Sint-Pieter en Paulusabdij ies in 1939 tot basiliek verheve. Dendermonde haet ouch e begienhof, 't Sint-Alexiusbegienhof.
Sjtadsfuncties
De sjtad ies de hoofplaats van 't arrondissement Dendermonde en haet es zoadanig 'n administratief functie. Ouch ies d'r e ziekehoes gevestig, dat 'n verzörgingsfunctie veur de regio haet. De rechbank van Dendermonde ies bevoog veur de arrondissemente Aals, Dendermonde en Sint-Niklaas.
Roda JC
Roda JC (voloes Sjport Verainiejoeng Roda Juliana Combinaatsiejoeën Kirchroa, bij-jenaamd D'r Sjtoots và 't Zuude) is inne Hòllensj-Limburjer foesbalverain oes Kirchroa. In de sezóng 2018/19 kunt 'r oes in de Ieësjte Divies.
Roda JC is ontsjtànge op d'r 27e joenie 1962 oes ing fusie và Rapid JC en Roda Sjport. Và 1973 bis 2014 sjpillet d'r verein in de Ieëredivies, i de sezóng 2014/15 koam d'r verain oes in de Ieësjte Divies, wo 't noa ee joar wier oes provomvierete. I 2018 dejradieret Roda (durch de noakompetitsiejoeën) óppenuits.
D'r jruëtste erfolg woar 't behoale va de tswaide plaatsj (hinger Ajax) i 1995 en 't tswai moal jewinne va d'r KNVB-becher i 1997 en 2000.
Sjtadion
Vanaaf de oprichting sjpillet Roda JC op Sjportpark Kaalhei. D’r officiële naam vuur Kaalhei woar Jemeentlich Sjportpark, ‘t sjtadion woeët Kaalhei jeneumd umdat dizze wijk kaal woar. In ‘t stadion woar ploats vuur 20.000 toeschouwere, woavà è jroeës aantal sjtoanplaatsje. ’t Huidìg sjtadion va Roda JC hit Parksjtad Limburg Sjtadion en hat ing capaciteet va 19.979 üvverdekte zitploatsje. D’r naam và d’r architect is Jan Dautzenberg. ’t Stadion woëat op déésdig 15 aujoes 2000 jeoffend mit ing ofnoengswedsjtrijd teëje ’t Sjpaanse Real Zaragoza. (2-2) D’r ietsjte spieler deè ing jool máchet woar d’r Samir Ouindi. De tribunename zunt: Noord (lang zie, sponsors), Oost (kotte zie, bedriever/fanatieke aahang ), Theo Pickée tribune (lang zie, families) en West (kotte zie, fanatieke aahang). In ’t stadion bevingt ziech ’t jroeëste videoscherm và de eredivisie. ’t Mit 7.68 bij 5.10 meter en ’t kosset ing kling 2 miljoen Euro.
Wijer
Roda JC hat sait joar en daach vul Afrikaansje sjpillere in d‘r trènoengsprojram. In e sjpèl in d'r sezòng 2005-2006 hauw d'r verain d'r primeur van alling mar nit-Nederlensje sjpillere òp tse sjtelle.
Aavank 2017 sjtapde de Roessisj-Zjwiterse investeerder Aleksej Korotajev in d'r verain i. Heë sjtilde d'r ambitieuze tswek um mit Roda binne vief joar Champions League tse sjpeële. Heë is aajevange mit ing mingerheedsbelank, heel evvel d'r meujliechhait offe sjpieëder in 't joar mië aandele tse kofe. Zouw heë dit maache, dan weëd Roda JC noa Vitesse en ADO Den Haag d'r driede Hollesje foesbalkloeb deë in boetelankse heng kunt.
Rezoeltate zaer de jrundoeng
Bemerkóng: D'r sezóng 2019/20 woeët i verbank mit de COVID-19-pandemie aafjebroche.
Waterrat
thumb|De woelrat of Waterrat in häör natuurlikke omgaeving
De woelrat of waterrat (Arvicola amphibius of ouch waal A. terrestris) is ein knaagdeer oet de femilie van woelmuus. Ze laeftj veurnamelik inne buurt van water, is eine goje zjwummer en duker. In Frankriek en 't Iberisch Sjiereilandj laeftj de verwantje Wes-Europese woelrat (Arvicola sapidus). De bergwoelrat (Arvicola scherman) waerdje vreuger es ein biejzonjer, op 't landj laevendje vorm van A. amphibius gezeen, terwiel A. amphibius zelf meer in 't water laeftj. Dees saort kumptj veur van Noord-Sjpanje toet Noord-Nederlandj en Midde-Roemenië.
In 't water liektj de waterrat op ein broen rat, mer 't lief is dudelik det van ein woelmoese saort mit eine sjtompe kop. De waterrat is ongeveer aeve groot es ein broen rat, mer direk te ongersjeije aanne sjtomper sjnoet, de langer, glanzende, donkerbroene vach wo in de korte, behaordje ore vriewaal verdwiene, enne kortere sjtert. 't Wiefke is get kleiner es 't menke. Biej 't zjwumme sjtiktj de sjtompe sjnoet baove water en ontsjtuitj d'r ein V-vormig golfpatroon. Biej 't zjwumme gebroeke ze alle veer häör peut.
Taxonomie
thumb|'t laefgebied van'ne waterrat
Kinmerke
Waterratte zeen grote, langsjtertige woelmuus. De Waterrat is nao de neet inheemse Bisamrat de op twee nao grootste woelmoesesaort in Europa, daobiej zeen de aan 't water laevendje dere dudelik groter en zjwarder es de saorte die veurnamelik op 't landj laeve. De Kop-romp-Lengte is veur de aan 't water laevende dere 130–240 mm, de sjtertlengte 100–146 mm, de lengte vanne achterpeut is 28–35 mm enne lengte vanne ore 15–20 mm. De dere waege 130–320 g. Op 't landj laevende waterratte zeen maximaal 130-165 mm, de sjtertlengte is den 50–90 mm, de achterpeut 22–27 mm enne ore  12–15 mm langk. Dees dere waege 65–130 g.
't Vel is langk, dicht en glanzendj. De baovekantj is variabel meistal donkerbroen, veur de aan 't water laevendje dere geldj det ze bienao zjwart zeen, de ongerkantj is witechtig of gaelgries.
Veurtplantjing en laeftied
De veurtplantjingstied vanne waterrat lóptj van meert toet september-oktober. Wiefkes zeen monogaam, terwiel de menkes 2 toet 3 partners kinne höbbe. Nao eine draagtied van ongeveer 3 waeke, waere 5 – 6 (14) jonge gebaore. Ze waere 2 waeke gezoogdj en daonao verlaote ze 't nés. Al sjnel kinne ze deilnumme aanne veurtplantjing; menkes nao 50 daag, wiefkes nao 70 daag. D'r zeen gemiddeldj 5 worpe per jaor. Ein waterrat weurdtj gemiddeldj 18 maondj aad, maximaal 3 jaor en in gevangensjap kin d'r vief jaor aad waere.
Bronne
't artikel op de Nederlandstalige Wiki haetj es basis gedeentj veur dit artikel
Hoorn
Stadsfuncties
In de Ierste Nota Ruumdelike Ordening is Hoorn aongeweze es greujkern, veurnaomelik es oontlasting veur Amsterdam. Aanders es in Purmerend is hei de greuj evels laank neet allein door euverloup oet die stad gekoume: ouch väöl bewoeners vaan 't platteland höbbe ziech hei gevesteg. Hoorn heet ziech belangriek beter oontwikkeld es Enkhuze en heet versjeie wieke boete de aw vesting. 't Veurzuut de regio vaan e paar sjaolegemeinsjappe, e hospitaol en väöl commercieel instèllinge en vervölt zoe saome mèt Almaar 'n verzörgingsfunctie veur middel-Noord-Holland.
Stadsgeziech
Hoorn heet neet zoeväöl vaan zien aajd karakter bewoerd es Enkhuze, meh toch zuut 't stadscintrum nog redelik historisch oet. De pleine de Roode Steen en de Waag, zoewie inkel kèrke en väöl aw patriciërshoezer getuge nog vaan de bleuj die de stad in de Gawwe Iew doormaakde.
Historie
Hoorn is waorsjijnlik oontstoon aon 't ind vaan de daartiende iew; zoe wied goon archeologische vonsde temeenste trök. 't Laog op 'ne strandrögk aon de Zuiderzie; dewijl d'n umgeving moorechteg waor kós me ziech hei vestege. Hoorn woort e handelscintrum veur de streik, die laanksemaon ingepolderd en bewoend woort. In 1357 kraog Hoorn stadsrechte vaan graaf Floris V van Holland, dee in deen tied bezeg waor Wesfriesland te vereuvere en gere de börgers vaan Hoorn veur ziech wouw winne. In de vieftiende en zestiende iew greujde Hoorn oet vaan 'ne diek mèt e paar zijstraote tot 'n echte stad. 't Plein de Roode Steen, 'ne zevesproonk, waor in deen tied 't cintrum vaan de bedrievegheid en deenden es kiesmerret. In 1426 weurt de ierste umwalling (nog zoonder walmör) gebojd, oonder aandere tege de Frieze en de Kennemers. Tijens d'n Tachtegjaoregen Oorlog sloot Hoorn ziech bij d'n Opstand aon.
Regio's in Frankriek
400px|thumb|right|De Franse regio's in Europa sinds 1 jannewarie 2016 400px|thumb|right|De Franse regio's in Europa tot 1 jannewarie 2016
De regio's in Fraankriek (Frans: régions) zien te vergelieke mèt de provincies in Belsj en Nederland. 't Is de ierste verdeiling vaan 't land. In tegestèlling tot in Belsj en Nederland zien de Franse regio's wijer verdeild in departeminte boe de Belzje en Nederlandse provincies qua oppervlak mèt euvereinkoume.
Frankrijk heet achtien regio's. Twelf op 't Europees vasteland, Corsica wat 'nen apaarte status heet en de vijf Euverziese regio's, die samevalle mèt de vijf Franse euverziese departeminte. Tot 1 januari 2016 bestoont Fraankriek oet 22 Europese regio's, mer op 23 juli 2014 naom de Assemblée Nationale 'n wèt aon die 't aontal trök zou bringe.
Taxonomie
Taxonomie is de discipline bènne de biologie die zich bezig hilt mit de categorisering en indeiling van al het laeve op aarde.
De indeiling van de natuur is nogal en probleem, hetgeen leide tot flink get discussie. Door de geschiedenis zin de volgende veurstelle gemaak en gebroek.
Meistal wurt begoosj mit de indeiling van Carolus Linnaeus (Carl von Linné) oet 1735 (de Systaema Naturae), ofsjoan Aristoteles de deere al classificeerde noa de meneer wooöp ze zich deege veurtbewaege.
Linneaus (1735): Twie rieke
Toen woorte de eincelligen ontdèk: Haechel (1894): Drie rieke
Vervolges woort d'r in 't meercellige domein een extra riek ingeveurd, de fungi oftewaal de sjummels en de protiste woorte opgesplits in protista en monera:
Whittaker (1959): Vief rieke
Bènne de eincellige ontsting een nuuj indeiling, de monera woorte gesplits in bacterië en archeë: Woese (1977): Zès rieke
Woese zelf vong et mèr een zooitje en veurde een 'supercategorie' in, boave de rieke 3-6, genaamp Eukarya. De rieke bestoan nog ummer, op een lièger hierachisch niveau: Woese (1990): Drie domeine
Aan de lagere niveaus is sinds de tied van Linnaeus niet veul mjè verangert: De hierarchie op vandaag:
Een veurbeeld, de mens:
Pas vanaaf Gesjlach wurt de naam vermeld, dus: Homo sapiens sapiens wobie de subsoart, vreuger auch ras genump, dèk wurt weggeloate.
Örsjte Waeltkreeg
D'r Örsjte Waeltkreeg brook oet óp 28 juli 1914 en doorde bies 11 november 1918. De aanleiding vör dit militair conflict waor d'r moord óp Frans-Ferdinant in Sarajevo, troeënópvolger van Hongarije-Oostenriek. De oorzaak mót gezóch werre in o.m. de betwisting van d'r Elzas. Dizze kreeg wert óp 't Belsj nog ömmer "D'r groeëte kreeg" geneumd. thumb|250px|von Schlieffen Plan
Veuraofgaond
De wortele vaan WK I motte weure gezoch in 't veerde kwartaol vaan de negentiende iew, wie de leiingsjinkende mechde in Europa - zjus zoewie in de res vaan de wereld - e polletiek hoegs riskant späölke speulde. Bis de betrèkkend partije betaomde ziech Oesteriek-Hóngarije, Groet-Brittannië, Fraankriek, Duutsland en Rösland. Veurwèrp vaan hun rivaoliteit, aongewekkerd door e gans en al aonwezeg nationalisme, waore de ikkenomische expansies, de wèdloup nao kolonies en 't aspirere nao militair prestige. Aon de wèdren nao mech en aonzeen nom ouch de Duutse keizer Wilhelm II deil, 'ne besleetloeze en beïnvloojbare militaris dee ziechzelf betitelde es Duutslands 'Ierse Soldaot'. Heer kaom in 1888 aon de mech. 't Kolonialisme, boebij 'nen aandere staot ziech de heersjappij incasseer euver e gebeed en zien inwoeners, woort gestimuleerd door 't nationalisme, de meining tot e ras superiäör is aon 'n aander. De Europees koloniste waore euvertuig vaan hun superioriteit en hu rech um gebeje te bezètte vaan volker die zie es inferiäör besjoide. Veur de leiingsjinkende mechde in Europa, zjus wie in de Vereinegde Staote en Japan, booje kolonies twie veurdeil. Oonder 't möm tot ze de inheimse lui civilisatie bijbringe, gebruukde ze de kolonies es brónne vaan groondstof en potentiëel aofzètmerret, wat hun regiering prestiesj goof. Allewel de wèdloup nao kolonies däör oetveel en ze meistens geëxploiteerd woorte door privé-oondernömminge, deije de Europese regieringe d'r alles aon um hun rivaole bij te blieve. De koloniaol expansie kaom pas riechteg op dreef in de twiede haaf vaan de 19e iew: in 1870 controleerde de Europese mechde zoe'e zeventeg persent vaan de wereldbol, in 1914 al 85%. Ze concentreerde ziech veural op 't Afrika, dat ierder aon kolonisatie oontsnap waor.
Kaampe
De Entente, oonder mieë Frankriek, 't Verenigd Koninkriek, Keizerriek Rusland (töt 1917), Italië (vanaaf 1915) en de Verenigde Sjtaote (vanaf 1917) sjtraeje same taege de Centraal Mogendhede, gevörmd dör Oostenriek-Hongarije, Duutsjland, Bulgarije en 't Ottomaanse Riek.
Middele en sjtrategieë
't Waor d'r örsjte kreeg oeëin fabrieksmaotig en flót geproduceerde middele en d'r techniek de överhaand krege, zoewie machinegewaeëre, gifgaas, kanonne en prikkeldraad, en oeëin tanks en vleegmesjienger algemèng in gebroek genaome waoërte. De gebroekde tactieke dateerde evvel nog oet d'r vörige ieëw en dat waor vólges polemologe èng van de raejes van de enorm aantalle doeje en gewonde. 'ne Belangrieke factor dae ooch biedroog an de massaal ópóffering van miensjelaeves va alle betrókke leng waor de mäögelekheed eenkel jaore achtereen coonstaant ópeenvólgende lichtinge mèt doezende jóng mansluuj es deenstplichtige óp te rope, nao de froonte te veure en dao in te zètte. Deze inzat waoërt vooral berucht deurdat dèk oondaanks de ópóffering van hieël väöl militaire mer gaanse klèng successe koesse werre gemeld, zoewie de verovering van klèng sjtökskes dèk gaans kapótgesjaoëte niemandsland, dat vervólges wer över en waer moes werre verdedigd of heroverd mèt aeve massaal taegeaanvalle, wie in de Sjlaag an de Somme. Gifgaas waoërt hieël väöl gebroekd in d'r Sjlaag an de IJzer.
Èng van d'r kreeg
An 't èng van d'r kreeg waore veer Centraal Mogendhede politiek en militair versjlage: Duutsjland, Bulgarije, Oostenriek-Hongarije en 't Ottomaanse Riek - de lètste twieë hele zelfs óp te besjtoeë. Oet 't Russische Riek óntsjtóng de revolutionair Soviet-Unie, terwiel in Centraal-Europa allerlèj nuuj klèng sjtaote waoërte gevörmd. D'r Vólkeboond waoërt ópgerich öm vanaaf da 'ne waeltkreeg te väörkaome. Mae d'r kreeg èges leidde töt nationalisme in Europa en de gevolge van de nederlaag van Duutjsland en 't Verdraag van Versailles leidde oeteindelek töt d'r Twiede Waeltkreeg in 1939.
Örkelljunga
Örkelljunga is 'n gemèndje in Skåne län, Zwede. De gemèndje tèltj 9.519 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 321,48 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 29,6 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
11,07% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Donau
thumb|Ligking vanne Donau. thumb|Brón in Donaueschingen. De Donau is de op ein nao langste reveer van Europa, nao de Volga, en de langste binne de Europese Unie. Hae óntsprink in 't Zwarte Woud in Pruses nao de samevloojing van de Brigach en de Breg in Donaueschingen, ströimp oeaswaerts door Centraal- en Zuudoeas-Europa en möndj nao 2888 km in Roemenië en Oekraïne via de Donaudelta in de Zwarte Zieë oet. Stej wie Wene, Bratislava, Boedapes en Belgrado ligken aan de Donau.
Waordaafkóms
Zjuus wie in 't Nederlands en Limburgs hèt de rivier in 't Pruus Donau. Wiejer hèt t'r in 't Slowaaks Dunaj, in 't Hóngaars Duna, in 't Kroatisch Dunav, in 't Servisch en Bulgaars Дунав (Dunav), in 't Roemeens Dunărea, in 't Oekraïens Дунай (Doenaj) en in 't Ingelsj en Frans Danube. Dees name zeen allemaol aafgeliedj van 't Letiense Danuvius, de naam van 'ne Romeinse reveergod.
De Letiense naam geit den weer, zjuus wie die van anger revere es de Dnepr, Dnjestr, Donets en Don, trök op de Iraanse tale van de Scythe en Sarmate of op die van de Oeas-Europese Kelte. Omdet zoeawaal 't Iraans es 't Keltisch Indo-Europese tale zeen, velt 't waord stroum, det zoeawaal in 't Aadiraans (Avestisch) es in 't Keltisch Danu klónk en beide volksstamme toet de Don en Donau ware doorgedronge, zien zjuuste etymologie neet mit zekerheid te achterhaole.
Veur 1763 waas de Pruse naam Tonach en later ouch Donaw. De hujige oetgank au stamp van 't Germaanse ouwe (reveer), det in 't Nederlands nag herkinbaar is in de väöle revere die Aa heite.
Kesjteël Keverberg
thumb|300px|Kesjteëlruïne De Keverberg Kesjteël Keverberg is 'n geconsolideerde rewien van 'n mottekesjteël gelaege in 't hart van 't Noord-Limburgse dörp Kessel aan de Maas, allewiel ein deil van Pieël en Maas, sjtroamopwaarts ten zuje van Venlo. 't Kesjteël is ouch bekènd ónger de naam "kesjteël Kessel". 't Bevundj zich op 'ne heuvel. 't hoagteversjil tösje 't kesjteël en de revier kan waere euverbrögkd via trappe en terrasse.
Besjrieving van 't kesjteël
Door zien ligking op de opgewórpe heuvel is dit kesjteël ein van de winnige nog euvergebleve mottekesjteële in Nederland. Van origine waas 't ein van de awtste kesteële in Limburg en sjtóng 't bekènd es "börch Kessel". Oet histories óngerzeuk is gebleke dat in de motte restante aanwezig zint van 'n börch die geboewd mót zeen in de 9e eëuw. 't Betruf hie moere van tweë maeter dik gemaak oet oersjtein en maaskeije mèt dao-op 'ne veerkantje houte woontaore van 15 maeter. 't Doel van de taore waas óm 't sjeepvaartverkeër op de revier te controlere en tol te heffe. Nao gedeiltelike aafbraok zint de restante opgevöld mèt zandj en is de motte nog meë verbreid en opgeheuëgd, wodoor 'ne plateauheuvel van 9 maeter heuëgte óntsjtóng. 't Hujige kesjteël is vermoedelik deils geboewd in de 12de eëuw toen 'ne taore en 'n mergelsjteine ringmoer mèt weergank op baoge aan de bènnenkantj woorte aangelag. Bènne de ringmoer is 'ne zaal oet de 13de eëuw en, hie-aan vasgeboewd, 'ne paorttaore dae ouch oet de 13de eëuw sjtamt. Vervolges boewde me in 1325 aan de noordoaskantj boete de ringmoer 'ne veerkantje donjon. Róndj 1400 woort nog 'ne nuuje paorttaore geboewd aan de zuudoaskantj, de zoagenaamde Maastaore. In de loup van de eëuwe woorte nog 'n aantal geboewe opgerich bènne de moere van 't kesjteël.
Donau
Gesjiedenis
In de zevendjen ieëw v.Chr. vore de Grieke van de Zwarte Zieë stroumopwers de Donau op, nao 't passere van Tomis, 't hujige Constanţa. Häör ontdekkingsreis indigdje bie de Iezere Paort, wo de Donau inkele tieëntalle kilometers lank door 'n nej revien ströimp en 't daodoor te geveerlik waerdje veur de Griekse sjeper om de reis veurt te zitte nao de zujelikke Karpaten en 't Servisch ertsgebergdje, aan de grens tösse 't hujige Roemenië en Servië.
Kesjteël Keverberg
Naamgaeving
De naam Keverberg is aafkómstig van de femielienaam Keverberg d’Aldenghoor, die eigenaer ware van 't kesjteël van 1779 pès 't begin van de twintigste eëuw.
Donau
Gesjiedenis
Van 't jaor 37 toet de regeringsperiode van keizer Valentinianus I (364-375) vormdje de Donau, vriewaal vanaaf de brón toet aan de mónjing, de natuurlikke noeardoeasgrens van 't Romeins Riek. Deze grens kindje echter inkele óngerbraekinge wie bie de Val van de Limes in 259. Tegeliek waas de reveer de vaarroute veur zoeawaal 't leger es veur de beveurraojing van de aan de stroum gelaenge nederzittinge.
Kesjteël Keverberg
Gesjiedenis en beweuners
't Kesjteël waas van oarsjpróng 't middelpuntj van 't graafsjap Kessel, veur 't eësj geneump in de tieënde eëuw, toen keizer Otto I van 't Heilige Roamse Riek ziene naef en vazal graaf Ansfried tot graaf van Kessel beneumpde, wodoor dae muntjrech kreeg veur Kessel en tol ging heffe op de Maas. Deze Ansfried haet later, es bisjop van Utrecht, de abdie van Toear gesjtich. 'n Onech kèndj van deze Ansfried, Balderik genaamp, woort ziene opvolger es graaf van Kessel. Balderik woort opgevolg door Hendrik I van Kessel. De naokómmelinge van deze Hendrik bleve es bewoners op 't kesjteël pès 1279, toen 't woort verkoch aan Reinoud I van Gelder. Aangezeen Reinoud 't kesjteël neet zelf wól es beweuner, beneumde hae eine Godfried van Berck tot beheërder, dae zich dan ouch prónt zelf tot heër van Kessel beneumde. In 1541 sjtórf dees femielie oet en erfde 'ne naef, Caspar Van Merwijck, 't kesjteël. In 1597 is 't kesjteël door Sjtaatse troepe in brandj gesjtaoke en daanao weer herboewd mèt 'n drie verdepinge hoag baksjteine geboew. 'n Belangrieke femielie waas die van Van Merwijck. Zie haeje ónger angere contacte mèt veldjheër Maarten van Rossum, Karel V, prins Maurits en aartshertog Albert van Oostenrijk. In 1779 sjtórf 't gesjlach Van Merwijck oet en erfde Caspar baron van Keverberg es naef van de femielie 't ganse bezit, inclusief 't kesjteël van Kessel. 't Waas veur 't eësj dat de naam Keverberg in de gesjiedenis van 't kesjteël opdook. Deze Caspar kaom aan zien eindj door verdrènking in de Maas en saerdeen geit 't geruch dat hae regelmatig op de Maas zou róndjsjpoake. De lètste adelike beweuner van kesjteël Kessel waas Frederik Hendrik Charles de Keverberg, de zoon en ènnigste kèndj van Karel Frederik de Keverberg. Deze baron sjtórf 'ne einzame doad in 1876, verlaote door zien vrouw en dochter. 't Kesjteël woort 'n óngerkómme veur Duutsje sjipperskènjer en vervolges verkochte de erve van de femielie de Keverberg 't in 1903 aan de congregatie van de Zusters van de Goddelijke Voorzienigheid. Dees zusters richde 't kesjteël in es kloaster en maakde d'r 'n maedjespensionaat van, St. Aloysiusgesjtich genaamp.
Donau
Gesjiedenis
De euverstaek van de Donau nao Dacië lukdje pas in 101 nao de boew van 'n brök ter huuegdje van de stad Drobeta-Turnu Severin, kórtbie de Iezere Paort, en nao 't oetvechte van twieë veldslaag, in 102 en 106. De euverwinning op de Daciërs, aangeveurdj door Decebalus, di-j de provincie Dacia ontstaon, die in 271 weer verlaore góng.
Kesjteël Keverberg
't Recent verleje en 't heje
In de Tweëde Waereldaorlog woort 't kesjteël bezat door Duutsje soldaote, die 't bie hunne aaftoch opbloze en in brandj sjtaoke. De bènnemoere woorte gans verinneweerd en door de óntsjtaone brandj bleef d'r niks meë gans van 't interieur. De zusters zaoge gein kans om 't kesjteël te laote herboewe en zoa woort de börch van Kessel 'n rewien. Nao de aorlog sjtóng de ringmoer nog euvereindj, mèt nisse en kantele, 'n gedeilte van de weergank, de moere van de groate zaal, de zietaore en de paorttaore. 't Gewelf ónger de groate zaal is inmiddels weer hersjtèld. In 1953 woorte de restante door de gemeinte Kessel aangekoch. D'r waas zoavöl van 't kesjteël verlaore gegange dat me haet besjlaote óm de börch neet te resterere mèr te consolidere, dat wilt zègke te handjhave in de sjtaot wo-in hae noe is en zoadanig te óngerhauwe dat wiejer verval neet meë kènt optraeje. De euverbliefsele woorte in middeleëuwse sfeer trök gebrach mèt oetzunjering van boewdeile oet de zevetieënde eëuw. In augustus en september wirt 't gebruuk es aopelóchtheater en in oktwoaber en november wirt 't ómgeboewd tot sjpoakkesjteël.
Donau
Gesjiedenis
In de neugendje ieëw waas de Donau de trekroute van 't Aziatisch herdersvólk de Magyare, die halt hele in 't hujige Hongarije en dao mit de daoral gevestigdje Slavische bevólking ónger Stefanus I van Hongarije 't Hongaarse keuninkriek stichdje.
Ouch de Route Charlemagne, dae tösse 1096 en 1099 tiedes d'n ieëste kruutstoch gebroek waerdje door 't leger van Godfried van Bouillon, leep langs de Donau van Regensburg toet Belgrado. Zón 340 jaor later noom 't Ottomaans leger dezelfdje waeg mer in taengegesteldje richting. De Donau waas veur de Törke de hoofroute veur de verplaatsing en beveurraojing van de truup tiedes häör veldtoch door Zuudoeas-Europa. De reveer maakdje 't veur de Ottomane meugelik om snel veuroet te gaon en in 't jaor 1440 begós de belegering van Belgrado, zón 2000 km stroumopwers. De stad veel echter pas in 1521 en inkele jaore later, in 1526, veroverdje 't Ottomaans leger 't keuninkriek Hongarije bie d'n ieëste Slaag bie Mohács. Aangezeen keuning Lodewijk II van Hongarije daorin omkwaam, waerdje Boheme en Slowakije (doe deile van Hongarije) door Ferdinand I, zwaoger van Lodewijk II, in 't Habsburgse Oosteriek ingelief. Hiemit waerdje de Donaumonarchie gebaore.
Verdraag
Achter de Twieëdje Waereldkrieg waerdje in 1946 'ne nuje regeling veur 't sjeepsverkieër aangenómme, dae de oet 1921 stammendje Akkeurd van Paries mós vervange. Al lenj aan de Donau, behalve de verlezers Pruses en Oeasteriek, nomen in 1948 deil aan de Conferentie van Belgrado. Bie d'n óngerteikening van de euvereinkóms waerdje ouch beslis det Oeasteriek leid van de dao opgerichdje Donaucommissie móch waere. Door verzat van de Sovjets kós de Bóndsrepubliek Pruses pas in 1998 toetraeje toet de Commissie, bekans 50 jaor nao de Conferentie van Belgrado. Nag ömmer regeltj de Donaucommissie de samewèrking tösje de Donaulenj bie de sjeepsvaartj.
In 1994 waerdje door versjillendje lenj de Conventie tèr Besjèrming van de Donau aangenómme, waat liedje toet d'n óprichting van de Internationale Commissie tèr Besjèrming van de Donau. Dees organisatie focus zich op de verbaetering en besjèrming van 't laefmilieu in en róndj de Donau.
Cultuurgesjiedenis
De op ein nao groeatste reveer van Europa haet in de culture van zien overstäöt väöl spaore achtergelaote. Naeve de talrieke saazje en legende höbben ouch sjrievers zich op de Donau geïnspireerdj, gaondje van Ovidius in de Aadheid toet Claudio Magris en Péter Esterházy aan 't ènj van de 20en ieëuw. Ouch in Jean Auel zie wèrk speeltj de reveer 'n groeate rol, en zów ziene naam aafgeliedj zeen van 'n modergoddin. Meh ziene belangriekste echo vindj de Donau in de muziek, mit de beroemdje Wieënse wals van Johann Strauss jr., An der schönen blauen Donau op.314 es toppöntj. Strauss jr. componeerdje ouch 'ne snelle polka Vom Donaustrande op.356 en de wals Donauweibchen op.427 nag es ode aan de Donau. Ziene collega Carl Ziehrer brach 5 aan de Donau gerelateerdje wèrke oet: de polka-mazurkas Donauweibchen op.46 en Donau-Nixe op.427; de mars ''Wacht an der Donau! op.385 en de walse Donausegen op.446 en Von der Donau-zur Spree op.552''. Franz Lehár zien An der grauen Donau-Waltz (Donaulegende) reflecteertj de crisis worin Oeasteriek in 1918 zat: 't is 'ne wals in mineur.
Geografie
thumb|450px|Loup van de Donau. De Donau is de einige groeate Europese reveer dae in oeastelike richting ströimp. Nao 2888 km beriek t'r de Zwarte Zieë via de Donaudelta, in Roemenië en Oekraïne. In taengestèlling toet anger revere waere de kilometers van de Donau stroumópwaers geteldj: 't officieel nólpöntj is de vuurtoeare van Sulina aan de Zwarte Zieëkös. Aangezeen de Donau óntsprink in 't Zwarte Woud en oetmóndj in de Zwarte Zieë, wuuertj de reveer in de Pruse vólksmóndj ouch waal Schwarzer Fluss (Zwarte reveer) genömp.
Stej
De Donau ströimp ónger mieë door de volgende groeate stej:
Zierevere
De belangriekste zierevere van de Donau kómme van rechs, en den veural oet de Alpe. Sommige van dees zierevere zeen op zichzelf al belangrieke stroume. Zoeawaal in Tsjechië es in Servië is d'r 'ne ziereveer dae Morava hèt, mit dezelfdje etymologie. Van brón toet mónjing zeen de veurnaamste vertakkinge:
Pruses
De Donau óntsteit eigelik op 1,4 km tèn oeaste van Donaueschingen door de samevlöiing van twieë oet 't Zwarte Woud kómmendje reveerkes, de Brigach en de Breg. Te Donaueschingen zèlf is d'r ouch nag 'ne "Donaubrón", zoeadet t'r 3 Donaubrónne zeen. De brón van de Breg bie Furtwangen geldj óngertösje es officieel ómdet 't 't wieds eweg is vanne mónjing.
De watersjeiding mit de Rien verlöp zieër grillig, waat veur e belangriek deil samehank mit de óntwikkelingsgesjiedenis van beide revere. De stroumgebiede in Zuudpruses griepe op versjillende plaatse inein.
Van de brón toet aan de Oeasteriekse grens lègk de Donau in Pruses 687 km aaf en is daomit de op twieë nao groeatste reveer van 't landj. Aan zien overs lègke groeate stej wie Tuttlingen, Sigmaringen, Ulm, Neu-Ulm, Ingolstadt, Regensburg, Straubing en Passau. Vanaaf Kelheim wuuertj de reveer bevaarbaar.
Rechse zierevere zeen:
Linkse zierevere zeen:
'n Bekèndje zin is Iller, Isar, Lech und Inn fließen rechts zur Donau hin; Wörnitz, Altmühl, Naab und Regen kommen ihr entgegen. Daomit waere in 't ieëste deil van deze riem mitein de belangriekste zierevere vernömp. Zelfs de groeatste linkerziereveer, de Naab, brink mit 40 m/s mer half zoeaväöl water aan es de kleinste rechterziereveer, de Iller. Ouch mónje talrieke kleinder ziereveerkes oet in de Donau, wie de Riß, de Roth, de Große Lauter, de Blau, de Günz, de Brenz, de Mindel, de Zusam, de Schmutter, de Paar, de Abens, de Große Laber, de Vils of Ilz, de Erlau en de Ranna.
In Passau mónje van links ieëst de Ilz en e bietje wiejer van rechs de Inn in de Donau oet. 't Alpewater van de Inn is greun, det van de Donau blauw en 't oet moerasgebiede kómmendje water van de Ilz zwart, wodoor de Donau nag e stök nao de samevlöiing die drie kleure oetsleit. 't Vèltj op wie strang 't greun water van de Inn det van de Donau kleurtj. Naeve 't soms zieër groeate debiet van de Inn, hank dit veurnamelik same mit 't groeate versjil in deepdje tösje de twieë revere (Inn: 1,90 maeter, Donau: 6,80 maeter). De Inn bevat denwaal op jaorgemiddeldje zon 5% mieë water es de Donau zelf. Dit höidzakelik door 't sterk hoeagwater van de Inn tiedes 't döiseizoen in de berg, terwiel de Donau 'n dudelik constanter debiet aanwies – 't brink gedoerendje de meiste tied per jaor (zeve maondje, oktober toet april) mieë water mit zich.
Belangrieke boewwèrke langs de Pruse Donau zeen in 't biezönjer de aersabdie Beuron (Erzabtei Beuron), 't slot van 't vorstegeslach Hohenzollern in Sigmaringen, de gotische Munster van Ulm (Ulmer Münster) mit de hoeagste kèrktore tèr waereldj (161,6 m), de kórt aan de over gelaenge Weltenburgabdie (Abtei Weltenburg) en de Bevriedingshalle (Befreiungshalle), beide in de buurt van Kelheim, de Stein Brögk (Steinerne Brücke) en Sint-Petersdom in Regensburg en 't Walhalla bie Donaustauf.
Oeasteriek
Gein inkel landj wuuertj zoea sterk mit de Donau geassocieerd es Oeasteriek. Dit kömp ónger mieë door de bekindje wals An der schönen blauen Donau (door Johann Strauss jr.) en de bienaam Donaumonarchie veur de Oeasteriek-Hóngaarse dóbbelmonarchie, aangezeen de Donau euver 1300 km door 't destiedse gróndjgebied ströimdje. In 't hujig Oeasteriek blief dao slechs zon 350 km van euver en zoea is 't landj gezak toet óp de 6e plaats in 't rieke van de veurnaamste Donaulenj. Desalneettemin watertj bao 't gans gróndjgebied aaf in de Donau (en dös ouch in de Zwarte Zieë). Inkel de deilstaot Vorarlberg watertj groeatedeils aaf in de Rien (nao de Noeardjzieë), e zieër klein gebied in de noeardjwèshook van Neder-Oeasteriek (Waldviertel) in de Lainsitz (< Moldau < Elbe < Noeardjzieë) en e nag kleinder deil van Opper-Oeasteriek (Mühlviertel) in de Moldau.