cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Meteoriet
Tiejes d'n trèk van de stein door d'n dampkrink wuèrtj 't matterjaal sterk aafgebrems en hièl heit; dae kan den es 'ne meteoor versjiene mit e leechspaor.
Weitesjappers kónne door óngerzeuk te doon nao meteoriete miè te weite kómme euver 't óntstaon van 't zónstèlsel. Sómmige meteoriete bestaon oet stein, anger oet iezer. Op sómmige plaatse, wie Antarctica, zint meteoriete in 't ies en de sniè gemaekeliker te vinje es op anger plaatse. Van sómmige van dees meteoriete wuèrtj aangenómme det ze aafkumstig zint van Mars; wersjienlik zint dees eweggeslingerdj door 'ne meteoorinslaag op die planeet.
Annedaol
Toet en mit 1994 vool de Annedaol ónger de gemeinte Postert. Vanaaf 1994 toet en mit 2007 vool de Annedaol ónger de gemeinte Amb Mofert en vanaaf 2007 vèlt 't buurtsjap ónger de gemeinte Roerdalen. E klein deil van de Annedaol vèlt ónger D'n Deelgaard (Nederlands: Maria Hoop).
Ligking
De Annedaol ligk zuudwestelik van Postert róndj de Akersjtraot.
Noord-Bevelands
frame|Ziewse dialekte in breie zin. Noord-Bevelands is nommer 7. Noord-Bevelands is 't Ziews dialek vaan 't eiland en de gemeinte Noord-Beveland in de provincie Zieland.
Algemein
Noord-Beveland raakde in 1530 en 1532 compleet euverstruimp en woort daonao verlaote. Pas vaanaof 1598 woort 't eiland weer obbenuits ingepolderd. De taolhistorie vaan 't eiland is dus betrèkkelek kort. 't Gebeed woort evels compleet agrarisch vaan karakter; Kortgene, wat in de middeliewe 'n stad waor gewees, kraog zie steidelek karakter neet trök. Dit beteikende tot 't eiland wieneg prestiesj had. Aon d'n aandere kant hadde boetestaonders hei ouch neet väöl te zeuke; tot d'n aonlag vaan 't Deltaplan kaom Noord-Beveland heidoor in e vrij sterk isolemint.
Kinmerke
Of en af, twie vörm vaan 'tzelfde woord die Zieland sterk verdeilde, koume op Noord-Beveland allebei veur.
Wie in de mierderheid vaan de Ziewse dialekte weurt de korte a veur 'n -l getransformeerd in 'n lang, min of mie gerunden achterklinker: vaolle 'valle'.
In de noordeleke dialekte kump de sjerplang oo in twie vörm veur. Veur 'nen dentaol heet ze 'nen naoslaag; in aander gevalle is 't 'ne monoftong (boôt, boam). In 't zuie vaan de provincie is in allebei de gevalle 'nen diftong te hure (boôt, boôm). Op Noord-Beveland vint me de noordeleke en zuieleke situatie nevenein. In Colijnsplaat kump veur 'nen dentaol neve de oô ouch nog 'ne vallenden diftong veur bwot. Dit huurt me wijer allein in Achthuizen op Goeree-Overflakkee.
De korte o in e woord wie jo(e)nk kin weure geslote tot oe in e paar wäörd. Dit is veur Zieland 'n vrij normaal situatie.
Cultivatie
Zengeres Anja Kopmels oet Kortgene zingk luusterleedsjes in 't Noord-Bevelands. In Kats deeg de plaotseleke buunvereineging 'n vertaoling vaan Herman Heijermans zie speul Brief in schemer (Brief in d'n duuster).
Copernicium
Copernicium (Cn), ieëre: ununbium (Uub), is 't hóngerdj-twellefste element oet 't periodiek systeem en woort in 1996 veur 't ieës gevörmp in Darmstadt door 't Duutsj Gesellschaft für Schwerionenforschung, gelèd door professor Sigurd Hofmann.
't Element is verneump gewaore nao d'n astronoom Nicolaas Copernicus, de gróndjlègker van 't modern heliocentrisch werreldbild, wobie de aerd róndje zón drejtj. 't Element haet 'n halveringstied van 240 µs en wuuertj daoveur neet aangetróffe inne vriej netuur.
Toet noe aan zeen róndje 75 coperniciumatoeame óntstange via versjillige kernreacties.
Copernicium mót me neet verwarre mit 't geologisch tiedvak copernicum.
Van Kooten en De Bie
Oontstoon
Kees van Kooten (*1941) en Wim de Bies (1939-2023) lierde ziech kinne op sjaol in D'n Haag. Al op jonge leeftied wèrkde ze bij de VARA; in 1963 kaome ze bij de VPRO in deens. In ierste instantie wèrkde ze veur de radio. In de jaore zèsteg maakde ze ouch al diverse singles, boe-oonder Waar is mijn bal nou? Hun ierste vaste type waore de Klisjeemannetjes (zuug oonder).
In 1972 begóste ze ouch mèt de Bescheurkalender, 'ne komische sjäörkalender. Dit initiatief hele ze vol tot en mèt 1986, wie ze meinde tot de formule oetgemolke waor.
Op de tv
Vaanaof 1974 versjijnde de twie op de tv. Tot aon 1998, wie ze stopde, waor dit hun veurnaomste vörm vaan expressie. Umtot de tv in dees jaore 't vermaak vaan bekaans edereine waor, waor hun bereik hendeg groet. Hun programma's kaome ummer op de zondagaovend op; de maondagmörge, wie lui ziech op 't werk troffe, woort väöl dreuver gepraot. Door de jaore heer, en oondaanks de wisselende formules, hele ze 'tzelfde team veur de techniek en de grime.
Simplisties Verbond
't Ierste program wat ze same maakde waor Het Simplisties Verbond. Hei-in ageerde ze tege oonnujeg 'gelöl' wat me in de politiek en op de tv kós hure. Wee ziech dao-aon sjöldeg maakde, kraog symbolisch de 'matteklopper'. De matteklopper woort ouch 't symbool vaan 't program.
De spelling mèt -ies veur wäörd die indege op -isch waor in dezen tied gebrukelek in linkse milieus, en pasde ouch good bij de kemissie vaan 't duo.
Koot en Bie/Van Kooten en De Bie
Vaanaof 1980 maakde ze e programma wat gewoen nao hunzelf hètde. Sinds jaor en daag hadde ze ziech, es parodie op Gerard (van 't) Reve, mèt aofgekorte achternaome getoejd. Nao ei sezoen waore ze evels wel klaor mèt de grap.
In dees jaore stoonte de twie op 't huugdepunt vaan hunne roem. Väöl bekinde types zien in dit program oontstande.
Keek op de week
Tösse 1988 en 1993 maakde ze dit. De formule leunde noe, mie es vreuger, op 't doorneme vaan de actualiteit vaan de aofloupende week. Zoe had 't program 't vas oonderdeil Kijk op het Rijk, boe-in de lendeleke politiek woort besproke. Keek op de week kaom ummer direk nao 't journaol vaan ach oor; es gevolg daovaan bleef edereine loere.
Krasse knarren
In 1993, wie de twie in de viefteg waore, merkde ze tot ze de binding mèt de sameleving get verlore - entans mèt wat modieus waor. Hun program waor daorum - entans in ierste instantie - geriech op lui die ziech aajd voolte zoonder 't al ech te zien, neet bejaord, meh 'verjaord'.
Deksel van de desk
Al in 1995 kaome ze mèt e nui program, hun lèste: Deksel van de desk. Hei-in zaote de twie maander in maangater (groete rioolpötte boe me in kin aofdaole), mèt de deksele deneve. Opzat vaan 't program waor 'n parodie op de dèks sensationeel tv vaan deen tied, veural bij de commerciële meh ouch bij de peblieke; in hun program woorte zoegezag 'oonthöllinge' gedoon. Nao verluip vaan tied verwaterde dezen opzat.
In 1998 greujde 't werk Van Kooten de buim oet. Heer besloot oet te sjeie mèt 't tv make. Op 22 miert 1998 waor de lèste oetzending vaan 't program.
De meziek bij Deksel van de desk waor vaan Wynton Marsalis: 'Brother veal'.
Nao hun samewèrking
Al wie ze e duo vörmde hadde de hiere ouch los vaanein werk gemaak. Veural De Bie waor dao-in actief; zoe brach 'r in 1984, 1990 en 1996 al plate daan wel cd's oet. Ouch nao de sjeiing waor 't veural De Bie dee ziech leet hure. Vaan 2001 tot 2008 heel heer Bieslos bij, ein vaan de ierste bekinde Nederlandse weblogks. Van Kooten sjreef e hemfelke beuk, veural otobiografisch vaan aard; vaan häöm is oonder mie De verrekijker 't Bokeweekgesjenk vaan 2013.
In 2007 woorte Van Kooten en De Bie beneump tot ierelid vaan 't Genootschap Onze Taal, 'n ier die veur hun allein aon Marten Toonder waor bedach. De rei waor in principe dezelfde: de groete bijdraoge aon de Nederlandse taol.
Bekinde types
't Ierste duo vaan Van Kooten en De Bie, oetgedach in de jaore zèsteg. Ze späölde twie volkse, plat praotende Hagenere. Hun kinmerk waor 't frequint gebruuk vaan oetdrökkinge (clichés), meh daan dèks verkierd gebruuk of oongewoen touwgepas. Mèt hun tv-werk raakde dit duo op d'n achtergroond. In 1977 dege ze einmaoleg nog 'ne sketch, boe-in ze mie es tien menute vrijelek euver seks praotde. Dezen dialoog kaom op de plaat en woort zoe klassiek; väöl vaan de synonieme die ze veur seks gebruukde zien algemein in gebruuk geraak (zuug oonder).
De cast vaan 't gelieknaomeg tv-program (zuug bove).
In 1980 kaome de twie eder week op de tv es de 'vrije jongens' Jacobse en Van Es, twie beunhaoze mèt e sterk Haags accint. Me zaog ze ummer bezeg in illegaol praktijke wie prostitutie, opliechterij en drugshandel. F. Jacobse, gespäöld door Van Kooten, had e snörke en naom ummer de leiing, dewijl Tedje van Es (De Bie), mèt bakkebaarde die direk in ziene knievel euvergónge, ummer 't voel werk mós doen. Nao e jaor kaome de twie mèt e politiek initiatief, de Tegenpartij, mèt diverse hendeg populistische punte wie oplufting vaan maximumsnelheid en diverse regele in 't bedriefsleve, zoewie 't verplaotse vaan allochtone nao 'toeslen' (nao Zuid-Afrikaons veurbeeld). 't Duo woort hendeg geleef, en de zoegezagte campagne (gans mèt posters en partijleed) deeg 't good. Naotot bleek tot de oonzinnege 'ideeë' vaan de twie ouch ech bij sommege lui aonsloge, beslote Van Kooten en De Bie de vrij jónges kort veur de verkezinge vaan 1981 'um te bringe'. Later bleek hunnen doed in scène gezat en bleke de twie nao Argentinië gevlöch; dèkser es incidenteel kierde ze evels neet trök. Van Kooten en De Bie hadde later spiet devaan tot ze de personnages weer tot leve hadde gebrach, meh merkde tot ze 't neet kóste laote umtot Jacobse en Van Es 'zoe fijn waore veur te speule'.
'n Dominante ma (Van Kooten) en häöre gefrusteerde, inwoenende zoon vaan 40 (De Bie). Me zuut ze dèks same in de stad loupe, boe Carla get veur häöre Frank deit en 'm zoonder bezej prijs en käört, dewijl Frank ziech oetleef in seksueel fantasieë.
Twie 'awwer joongere' vaan in de daarteg, die ouch begin jaore tachteg de hippiecultuur nog trouw zien gebleve en oet de pas loupe mèt d'n tied. Me zuut ze dèks blowe, meh ze koume ouch op veur lotgenoete.
Noe en daan zuut me ouch de Juinense naobergemeinte Ter Weksel, boe Van Kooten de börgemeister späölt en De Bie wèthawwe Knippe. Boe Juinen get ingeslaope is, perbere die twie Ter Weksel zjus ambitieus 'op de kaart te zètte'. De börgemeister vaan Ter Weksel is los-eweg gebaseerd op Bram Peper, dee in de jaore tachteg börgemeister vaan Rotterdam woort en drum bekind stoont tot 'r ambitieus en pragmatisch beleid bove principes zat. Vaan Juinen is wel gezag tot 't op Bussum gebaseerd waor. Van Kooten en De Bie höbbe dat ummer oontkind. Wel is väöl vaan 't programma in Bussum gedrejd, meh dat waor volgens de twie allein um praktische reies: Van Kooten woende dao veur zie werk bij de tv.
Twie awwer broors mèt awwerwètse, börgerleke ideeë die ziech oonderein ouch dèks vreigele.
'ne Zwerver, gespäöld door De Bie. Heer versjijnt dèks um commentaar te geve op 't nuits oet naom vaan de liegste klasse. Heer is ummer oet op ruizing mèt d'n echte De Bie.
'nen Inzjenieur dee vreuger in de kojl in Limbörg heet gewèrk, en nao 't touwgoon vaan de kojl ziech opslut veur te filosofere. Heer perbeert te vechte tege d'n tiedgeis.
'nen Euverseksde zwerver, gespäöld door Van Kooten. Heer heet 'n heise stum en 'n koortslup en vèlt ummer oonbekinde lui mèt vaan alles lesteg.
'ne Voetbalhooligan vaan de Voorburgse amateurclub TONEGIDO. Umtot zien club zoe klein is, is 'r d'n insegsten hooligan daovaan. Gans allein zuut zie vandalisme en intimidatie get belachelek oet.
'nen Intellectueel oet 't awjongesnètwerk, dee ummer hoop op 'n belaankrieke functie wie minister.
'nen Oos-Europadeskundege, 't type vaan deskundege wat um zien expertise veur de tv weurt ingerope meh feitelek niks te zègke heet.
Noe en daan dege ze ouch echte persoene nao. Eine vaan de persoene die ze parodieerde waor de Venlose gelierde Chriet Titulaer.
Taolkundege verdeenste
Van Kooten en De Bie höbbe de Nederlandse taol door de jaore heer verrijk mèt 'n oongekind groet aontal wäörd. Sommege höbbe ze zelf bedach, aandere höbbe ze gepopulariseerd. Natuurlek bleve de mieste wäörd neet in gebruuk, meh e hemfelke is blieve haange eb opgenome in de Van Dale en aander dictionaire.
Bekaans zjus zoe belaankriek is hun beteikenis veur 't Haags. Veur de Klisjeemannetjes kóste de mieste Nederlanders dit dialek neet; es me in deen tied plat op de radio of de tv hoort, waor dat bekaans ummer Amsterdams. Nao hunnen tied hoort me dat dialek evels ummer dèkser, beveurbeeld bij de cabaretiers Harrie Jekkers en Sjaak Bral, en in de strip Haagse Harrie vaan Marnix Rueb. Van Kooten en De Bie bedachte neve de Klisjeemannetjes nog mie figure die Haags plat praotde, gans in 't bezunder Jacobse en Van Es.
Wäörd die in dictionaire zien gekoume
Daoneve gief 't nog tal vaan oetdrökkinge die oet hun werk aofkomsteg zien, wie krasse knarren, mag ik even een teiltje, oudere jongere, stoned als een garnaal en vrije jongen. (De lèste is neet door Van Kooten en De Bie bedach, meh ouch weer door hun bekind gemaak.)
Paul von Hindenburg
thumb|Paul von Hindenburg Paul Ludwig Hans von Beneckendorf und von Hindenburg (Poznań, 2 oktober 1847 – Gut Neudeck (West-Pruisen), 2 augustus 1934) waas de tweede Riekspresident van Duitslandj. Tiedes d'n Eerste Waereldoorlog waas hae van 1916 – 1918 ein van de opperbevelhöbbers van 't Duits leger, in'ne rang van veldmaarsjalk. Hae won ongermeer de Sjlaag biej Tannenberg in 1914. Es tweede riekspresident van'ne Weimarrepubliek benumdje hae in 1933 Adolf Hitler es riekskanseleer.
Paramaribo
Paramaribo is de hoofstad vaan 't land Suriname en vörmp 't gelieknaomeg stadsdistrik Paramaribo. De stad, mèt in 2004 zoe'n 242.946 inwoeners, ligk aon de wesover vaan 'n rivier dee ouch Paramaribo geneump weurt.
Paul von Hindenburg
Eine gebaore militair
Paul von Hindenburg waerdje op 2 oktober 1847 gebaore in 't Pruse sjtedje Posen. Zien vader, Robert von Beneckendorff und von Hindenburg, waas eine adellikke Pruse offiseer en ouch grootgrondjbezitter. Zien moder waas aartsdochter Luise (geb. Schwickart). Neet allein door de lokasie van ziene gebaortegrondj, Pruses (Pruisen) sjtong bekindj es militaristies, mer ouch door 't beroep van zien vader, kan gezag waere det Paul von Hindenburg es militair waerdje gebaore. In eder geval waas ein militair loupbaan vanoet dees situatie neet onwaarsjienlik. Van 1859 tot 1866 volgdje von Hindenburg de Cadettesjool in Wahlstatt, det taegewoordig Legnickie Pole hétj en in Pole ligktj. Toendertied loog dit gebied in Duitslandj en veel onger 't gebied Liegnitz. Op de Cadettesjool waerdje de cadette ingewiejdj inne militair cultuur. Ze leerdje militairweitensjappelikke zake en technische vaardigheje die good van pas zoewe komme in ein officiersfunctie. Ouch 't lere van sjtrategieje en oorlogsgesjiedenis maakdje deil oet van 't vakkepakket van eine cadet. Door dit alles waerdje Paul von Hindenburg sjteeds meer veurbereid op 't beroep van militair, dat van groot belang is gewaes veur de res van ziejn laeve.
Paramaribo
Historie
Mierdere kiere voonte groete stadsbrande plaots; de groetste waor in 1821. Nao de afsjaffing vaan de slaovernij in 1863, en 't aofloupe in 1873 vaan de tienjaorige periood vaan gedwónge arbeid, trokke väöl veurmaolege slaove nao de stad. Dit maakde de ierste groete stadsoetbreiing noedzakelek. Tot 1950 woende erm en riek doorein. Op de erve vaan groete woeninge woorte kabberdoese veur slaove gebouwd; later vestege ziech hei de erme. Vaanaof 1950 oontwikkelde de euverheid groete bouwprojekte, en zien de rieke nao 't zuidweste vaan de stad getrokke.
Paul von Hindenburg
Eine gebaore militair
thumb|Handjteikening van von Hindenburg
Paramaribo
Bestuurleke deile
300px|left
Paul von Hindenburg
Nao zien opleiding: oorlog
Nao zien opleiding aanne cadettesjool in Wahlstatt, veel Hindenburg geliek mit zien naas inne militair botter. Mit anger wäörd, hae kos geliek zien militair vaardighede toepasse. Dit kos hae doon es luitenant van 't 3de Garde regiment te voot inne Duitse oorlog in 1866. Deze oorlog weurdj ouch waal de Pruus - Oosteriekse oorlog genumpdj en haaj es doel om door verovering zoväöl meugelik Duitse deilsjtaote te laote samesjmulte toet een groot Duits riek. Hindenburg noom in deze oorlog, dae ongeveer 1 jaor doerdje, deil aanne sjlaag van Königgrätz (Hradec Králové in 't Tsjechisch). Nao deze oorlog volgdje d'r in 1870, dus ongeveer 4 jaor later, eine volgendje oorlog. Det waas de Duits - Franse oorlog. Tiedes deze oorlog, dae doerdje van 1870 toet 1871, noom Hindenburg deil aanne sjlaag van Sedan. Es aafgezant van zien garderegiment woondje hae de keizerproclemasie biej die inne Sjpegelzaal van 't kesjteel van Versaille waerdje gehaje.
Paramaribo
Bestuurleke deile
De oonderdeile (ressorts) vaan 't stadsdistrik Paramaribo zeen:
Oonderwies
Op 't gebeed vaan oonderwies is Paramaribo de belaankriekste stad vaan Suriname. De Anton de Kom Universiteit vaan Suriname is de einege universiteit in 't land en heet drei faculteite en 16 studieriechtinge. Dit zien de Faculteit vaan de Maotsjappijwetensjappe (Nederlands: Faculteit der Maatschappijwetenschappen), de Faculteit vaan de Medische Wetensjappe (Nederlands: Faculteit der Medische Wetenschappen) en de Faculteit vaan de Technologische Wetensjappe (Nederlands: Faculteit der Technologische Wetenschappen). Neve de universiteit besteit ouch 't Natuurtechnisch Instituut en 'n vesteging vaan de HBO instèlling INHolland.
Malung-Sälen
Malung-Sälen is 'n gemèndje in Dalarnas län, Zwede. De gemèndje tèltj 10.478 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 4.105,77 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 2,6 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
6,71% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
15 juni
15 juni is de 166ste daag van 't jaor (167ste daag in ein sjrikkeljaor) in de Gregoriaanse kalender. Nog 199 daag pès 't eindj van 't jaor.
Gebäörtenisse
thumb|right|Filips de Tweëde, verklaorde in 1580 Willem van Oranje vogelvriej. thumb|right|Benjamin Franklin mèt zien experiment mèt 'ne vleger biej ein ónwaersbuuj.
Gebore
thumb|right|Edvard Grieg, gebaore in 1843.
Gesjtorve
thumb|right|Filips de Goje, gesjtorve in 1467. thumb|right|Ella Fitzgerald, gesjtorve in 1996.
Zuul
Zuul kan zieë:
Waopes vaan Euverijssel
De provincie Euverijssel heet e waope, zij 't eint vaan de jónger provinciewaopes vaan Nederland. Ouch de Euverijsselse gemeintes en de mieste ex-gemeintes kinne 'n eige waope.
Landrichamps
Landrichamps ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Waopes vaan Euverijssel
Provinciewaope
Iewelaank waor Euverijssel gein apaart gewes; 't stoont bekind es 't Euverstiech, dat deil vaan 't Stiech wat vaanoet de stad Utrech gezeen aon de aander kant vaan d'n IJssel lag, zeker wie de graove, later hertoge vaan Gelder de tösseligkende Veluwe pakde. Wie in 1528 Sjarel V 't Stiech annexeerde maakde heer vaan 't Neder- en Euverstiech twie versjèllende geweste, mèt twie versjèllende waopes. Umtot de annexatie vaan 't Stiech formeel gebäörde in naom vaan Holland (graof vaan Holland waor ein vaan Sjarel V zien väöl titels), veurde me 'n gebroke versie in vaan 't Hollands waope: op 't veld, en oonder de liew, kaom 'ne gegolfden dweersbalk dee d'n IJssel veurstèlt.
Landrichamps
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 131 luuj op 'n oppervlaak van 4,72 veerkante kilometer en daomèt goof 27,75 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,56% de jaor.
Waopes vaan Euverijssel
Provinciewaope
Naotot ouch Euverijssel ziech bij d'n Opstand aonslut, hawwe de staote dit waope aon meh veuge ze 'n lauwerkroen en twie liewe es sjèldhawwers touw. Die kroen waor in d'n tied vaan de Rippubliek wel umstrejje: Euverijssel waor noets mie es 'n hierlekheid gewees en dao waor gein kroen veur. In 1816, oonder 't Keuninkriek dus, koos me tot slot veur 'n graovekroen. De liewe woorte toen aonziend, en oonder 't sjèld kaom op e lint Transisalania te stoon, de naom vaan de provincie in 't Latien. 't Waope bleef officieus tot op 6 mei 1950, wie bij Keuninklek Besluut 't waope woort verliend; zoonder 't oondersjrif en mèt de sjèldhawwers weer in oersprunkeleke positie.
Dörpswaopes
Zeker ei dörp wat noets 'n gemeinte is gewees kint 'n eige waope.
Brokopondo (distrik)
Brokopondo is 'n distrik vaan Suriname. De hoofstad is Brokopondo. 't Distrik heet 'n bevolking vaan 13.299 inwoeners (2004) en 'n oppervlak vaan 7364 km².
Historie
In d'n 21e iew is gouw oontdèk in 't distrik, wat väöl lui vaan aander deile vaan Suriname meh ouch oet Canada en Braziel heet aongetrokke.
Geografie
Brokopondo weurt veur 'n groet deil bedèk door regewoud.
Stuwmeer
't Groete Brokopondostuwmeer (vreuger 't vaan Blommesteinmeer) ligk in 't district bij de plaaots Afobaka. 't Stuwmeer is aongelag tösse 1961 en 1964, veur de touwlievering vaan stroum aon bauxietverwèrkende industrie (mèt naome de enerzjieverslindende aluminiumsmèlters) bie Paranam.
Bestuurleke deile
miniatuur|300x300px|Ressorte vaan Brokopondo 't Distrik Brokopondo is in De Nationale Assemblée vertegewoordeg door drei gekoze parlementariërs. 't Distrik is polletiek oonderverdeild in zès ressorte naomelek:
Broenvès
thumb|Verspreiing vaan de broenvès. thumb|Broenvès roond Denemarke. thumb| thumb| thumb| De Broenvès (of gewoene broenvès; ouch wel zieverke; Latiense naom Phocoena phocoena (Linnaeus 1758) ) is 'ne kleine walvèsechtege oet de oonderorde vaan de Tandwalvèsse en de femilie vaan de Broenvèsse. Taxonomisch gezeen is de broenvès geinen dolfijn. Ze leve in väöl oondepe zieë op 't noordelek haafroond (zoewie de Noordzie), veural in gemaotegde streke; daoboete höbbe ze mie concurrentie mèt versjèllende dolfijnesoorte. Ouch veur de kös vaan 't Belsj en Nederland weure ze gezeen.
Naom
De naom 'broenvès' is veural Nederlands (bruinvis), dewijl aonduiinge wie 'zieverke' in väöl aander Germaanse en Romaanse taole veurkoume (Latien porculus marinus, Duits Meeresschwein, Ingels porpoise [<Aajdfrans por(cs)-peis 'verke-vès'], modern Frans marsouin [< Middelnederlands mereswijn]). Natuurlek is de broenvès, wie de walvès en d'n inkvès, geine vès (en gei verke); zoe'n naome zien bij ziebieste neet oongewoen. Ouch is 'r normaal gezeen neet broen, zuug oonder. De naom zieverke kin verband hawwe mèt 't knorrend geluid wat 'r soms maak.
De wetensjappeleke naom Phocoena phocoena liet ziech aofleie vaan 't Aajdgrieks φώκη phōkē 'ziehoond'; in die taol waor 't synoniem δέλφαξ delphaks ('zieverke', meh ouch gewoen 'verkske'; verwant aon δελφίς delphis 'dolfijn') ouch in gebruuk.
Veurkoume en oondersoorte
Me vint de broenvès in diechte concentraties op oondepe plaotse in zieë op 't continentaol plat en noe en daan in deper water (meh zelde deep in 't water, al kinne ze mie es 200 meter duke ). Dit lèste is 't geval in de Noordeleke Ieszie, zoe tösse Nova Zembla, Spitsberge, Iesland, Greunland en 't Europees en Noord-Amerikaans (Canada en de VS zeker tot aon Virginia) vasteland. Ouch in de Noordzie en Ooszie kump 't bies veur, en wijer zuideleke langs 't weste vaan Europa en zelfs Afrika tot aon Senegal. In de Zwarte Zie en de Zie vaan Azov leef ouch 'n populatie, meh in de Middellandse Zie zuut me ze neet (frequint). In de zuideleke Noordzie, veur de kös vaan Nederland, woorte ze tösse 1965 en 1985 koelek gezien, meh sindsdeen zien ze trökgekoume; de lèste jaore is 't zwoertepunt zelfs dudelek vaan 't noorde nao 't zuie versjuif. Ouch veur de Belzje kös koume ze allewijl weer dèks veur; ze weure 'nen inkele kier zelfs tot in de Schelde gezeen. Aon de Aziatische kös zuut me ze vaan bove de Beringstraot tot aon Japan; of ze ouch bij de Korea's veurkoume, is oonzeker. Aon de Noord-Amerikaanse weskös koume ze veur vaan Alaska tot en mèt Californië.
Veer oondersoorte kinne weure oondersjeie: P.p. phocoena in d'n Atlantischen Oceaon, P.p. vomerina in 't ooste vaan de Stèllen Oceaon, P.p. relicta in de Zwarte Zie en ein zoonder naom in de westeleke Stèllen Oceaon. Ouch 'n populatie in de Ooszie heet de speciaol aondach.
Uterlek
De boek vaan de diere is wit, de rögk is doonkergries tot zwart (en normaal neet broen). Bij joonge kinne ouch deile vaan de boek zwart gekleurd zien (juveniel melanisme). In de bovekaak höbbe de bieste 22 tot 28, aon d'n oonderkaak 21 tot 25 hiel korte en stoompe tan.
Kobe
thumb|'t Sjtadssilhouet va Kobe mit 't Rokkō-gebirgde doa hinger thumb|Oetzich op de sjtad vanaaf 't gebirgde Kobe (神戸市, Kōbe-shi) is ing sjtad i Japan en geliek óch de hoofsjtad va de prefectuur Hyogo. 't Is doaneëve de wichtigste havesjtad va de regio Kansai, zuudwestelig op 't eilank Honshu en de sjtad maak deel oet va de agglomeratie Osaka-Kobe-Kyoto. Op 1 februari 2016 telde de sjtad 1.537.418 lüj op e oppervlaak va 552,23 km², wat 'n gemiddelde deechde guëf van 2.784 lüj je kilometer. I g'n sjtad wuëne mieë as 45.000 boetelengesj oet mieë as hóngerd leng. De sjtad sjteet óch bekank um de eëdssjok va Kobe in 1995. E Bekank boewwirk is de Akashi-Kaikyobruk. Dees hangbruk die ge-öapend woeëd in 1998, hat mit 1.990 meter de langste uëversjpanning van alle brukke op d'r eëd.
Broenvès
Ete
Broenvèsse ete versjèllende soorte vès en weekdiere wie inkvèsse. Dèks geit 't um klein, neet gepantserde vèssoorte wie hiering, wieting, kabbeljaw en makreel Umtot de broenvès in väöl versjèllende biotope leef, is ziene veurnaomste proej neet euveral dezelfde.
Natuurleke vijande
De broenvès heet natuurleke vijande in d'n orka en in versjèllende groete hejjesoorte. Vaan d'n toemeleer en de gewoenen dolfijn is bekind tot ze broenvèsse aonvalle en doeje zoonder ze op te ete. Me nump aon tot dit mèt concurrentie um ete te make heet; 't zouw kinne zien touwgenome doortot de vès door minseleke vangs sjaarser is gewore.
Kobe
Ligging
thumb|Kobe aa d'r Bóch van Osaka De sjtad Kobe litt aa d'r Bóch van Osaka, 't oeëstelige deel va de Japanse Binnezieë. Kobe litt same mit de sjteëj Akashi in 't weste en Ashiya in 't oeëste op e sjmal sjtök lank van ungeveër twieë bis zeëve kilometer breë. Hei wuënt bekans jieëker minsj. Drèk t'n noarde litt 't Rokkō-gebirgde mit toppe va bis 931 meter hoeëg. Vaweënge tekót aa ruumte, woeëde óch mieërdere eilang opgesjpoate. De lóchhave va Kobe litt beivuurbild op zoeën kunsmieësig eilank.
Broenvès
Gedraag
Meistentieds leve broenvèsse allein of in pare, soms ouch in sjaole vaan e bies of zes. In de paartied zeuke ze ziech oonderein wel op; daan kinne gróppe vaan tientalle bieste oontstoon. Jónge blieve e tiedsje bij hun mojer, wie laank perceis is neet bekind. Hun gedraag is in vergelieking mèt beveurbeeld toemelere get oonopvallend: ze springe zelde oet 't water (allewel tot ze dat wel kinne) en weure ouch neet bij beut gezien. Sjouw veur lui zien ze evels neet: ze koume tot in haves (zuug d'n Ingelse naom harbour propoise) en woorte in de zeventienden iew zelfs in de grachte vaan Amsterdam gezeen.
Kobe
Gesjichde
De gesjichde va Kobe geet truuk bis i de achste ieëw, toen 't is untsjtange as have. De have hat zich durch zinge gunstige ligging sjnel untwikkeld en woeëd inne va de wichtigste haves va Japan. Óch handelssjeper oet Sjina vore hei riggelmieësig op aaf. In 1180 woar de sjtad vuur vieëf maande de hoofsjtad va Japan. Generaal Taira no Kiyomori sjtuëde zinge klingzoeën, d'r keizer Antoku, noa Fukuhara. 't Gaf toen óch dök militaire conflicte tusje versjillige ivlódrieke clans, wie de Taira en Minamoto.
Broenvès
Geluid
Wie de mieste walvèsse laote broenvèsse e wied scale aon klaanke hure. De klaanke die 'ne broenvès oetstoet, reike vaan 0 tot 160 kHz en zien dus gooddeils ultrasoon. Me verdeilt de geluidssignale nao aard in veer klasse. Alleriers geluide mèt 'n lieg frequinte, zoe tösse 1400 en 2500 Hz (dit is dus huurbaar geluid); dit zal veur communicatie dene. Daan gief 't geluid mèt 'n frequentie tösse 110 en 140 kHz; me nump aon tot dit veur echolocatie vaan bewegende objekte (proejbieste en jegerbieste) weurt gebruuk. Klasse drei besteit oet klaanke mèt lieg enegerie oetgestote, vaan 'n frequentie tösse 30 en 60 kHz. De veerde klasse ligk tösse 13 en 100 kHz; aongezeen dat de klaanke zien die de broenvès 't bèste kin hure, zalle die wel veur echolocatie op langen aofstand (plaotsbestumming) zien bedoeld. Daoneve liet 't bies nog sinusklaanke mèt 'n lieg (veur lui huurbaar) frequentie hure; die weure neet tot de signale gerekend, meh höbbe ieder 'n sociaol functie.
Voortplanting en oontwikkeling
thumb|Embryo vaan 'ne broenvès, 9 cm laank. Mennekes weure tösse de twie en drei jaor geslachsriep, vruiwkes zoe tösse drei en veer jaor. In de waters veur de Europees köste ligk de paartied zoe tösse midde juli en ind augustus. In deen tied zwelle de klitse vaan 't menneke tot wel hoonderd kier hun oersprunkelek gewiech, vaan e paar gram tot oongeveer 400 gram. Wie bij aander walvèsechtege besteit de paring oet e laank veurspeul, boebij 't menneke 't vruiwke laank hel moot naozwumme, en 'n copulatie die mer e paar seconde doort. Es die paring veurbij is, kin ziech gans 't ritueel herhole.
D'n draagtied vaan broenvèsse doort tien tot èlf maond, zoetot de keefkes in miestes mei of juni op de wereld koume. Twielinge zien extreem zeldzaam. 't Joonk waog vief tot zeve kilo en is tösse 65 en 90 centimeter laank. Nao ach tot nege maond weurt 't gespiend. De mèlk is, wie typisch bij walvèsse, relatief riek aon rouw eiwitte en mineraole en zouw 'ne mins neet smake.
Jach en consumptie
Op minstes twie plaotse in de wereld (Greunland en de Zwarte Zie) weurt de broenvès nog (sporadisch) bewus bejaog. In Nederland is dat laank neet mier 't geval; vreuger woort 't bies evels wel gegete. Ouch woort de levertraon es laampolie gebruuk. D'n achternaom Varkevisser (veural frequint in Katwijk) verwijs nao de vangs vaan 't bies.
Kobe
Gesjichde
Unger drök va de VS hat Kobe zinge haves in 1868 ge-öapend vuur de internationale handel. Heidurch woeëd Kobe internationaal gezieë 'n wichtige have. In dees tieëd untsjtange óch de boetelengse gemeensjappe, mitnaam Amerikane en Europeane, die zich vuurnamelig vestigde in 't distrik Kitano. In 1889 woeëd de moderne sjtad gesjtich. I d'r Twieëde Weltkreeg góng 't aatal iwuënesj hel truuk: noa zoeën 300.000. Mieë as 6.300 lüj kame um, 15.300 rakde gewond en mieë as 450.000 rakde daakloeës bei de Amerikaanse bombardemente en 57% van 't sjtadsgebeed woeëd verweus. Noa d'r kreeg greujde de sjtad obbenüts hel, óch in iwuënertal.
Broenvès
Bedreiging en hinder
Oondaanks sterke concurrentie mèt de mins en hinder vaan dee zien activiteite is de broenvès wereldwied neet bedreig. Vreuger (in 1996) is de soort wel es kwetsbaar aongemerk.
Anzegem
Anzegem is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Kortrijk, tege de grens mèt Oos-Vlaandere. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 41,79 km² en had op 1 januari 2008 14.116 inwoeners. Sjötspetroen vaan 't dörp is Sint-Jan-d'n-Duiper.
Kobe
Culinair
De sjtad sjteet óch bekank um 't zieër exclusieve Kobe-beef. Óch kint de sjtad 'n traditie van 't broewe va sake, ing aat va rieëswien.
Anzegem
Deilgemeintes
Anzegem besteit oet zes deilgemeintes. 't Deil Anzegem zelf heet 'n oppervlak vaan 16,19 km² en had in 2005 4.146 inwoeners. Binne de deilgemeinte Anzegem ligk nog 'ne zevende kern.
Broenvès
Bedreiging en hinder
De soort kump dèks in vèsnètte te zitte. Heer weurt daan es bijvangs gezeen en de doej of gewoonde broenvèsse weure weer euverboord gesmete. Me dink aon intelligente vèsnètte die geluid oetzende um de bieste aof te sjrikke. Dit kin 't gehuur vaan de bieste evels sjaoje (zuug ouch direk oonder). 't Is nog neet perceis dudelek in wat veur nètte de broenvèsse blieve zitte, meh normaal geit 't wel um sleipnètte, die euver de bojem ligke. De broenvès heet ouch indirek las vaan vèsserij, door euverbevèssing. De soorte boe de broenvès op jaog (zuug (bove) stoon ouch op minseleke menu's.
Allewel tot de bedreiging allewijl minder is die vaan de bijvangs, heet de broenvès ouch te lije vaan chemische vervojling. Doortot ze relatief väöl in de buurt vaan köste (en dus lui) zitte, numme ze vrij väöl chemische stoffe op. Dit heet de aofgeloupe decennia in beveurbeeld de zuideleke Noordzie gezörg veur de groete vermindering. Door vermindering vaan de watervervojling kóste de aontalle weer touwnumme. Allewijl krijg de broenvès, wie aander walvèssoorte, mie las vaan geluidseuverlas. 't Lewej vaan sjeper en ouch bouwprojekte (wie windmeules, boeveur dus in de zie moot weure geheid) sjaoje 't geveuleg gehuur vaan de bieste hendeg. Veurluipeg heet me dao gein gooj oplossinge veur.
Anzegem
Bezeensweerdeghede
In Anzegem waor 'n dörpskèrk gewijd aon Sint-Jan-d'n-Duiper. Op doonderdag 16 oktober 2014 brende die kèrk nao e defek in de verwerming compleet oet.
Broenvès
Gevaangesjap
Allewel tot de broenvès neet sjouw is veur door lui bewoende umgeving, is 't lesteg veur 'm in 'ne zoo te hawwe; poginge daotouw zien dèks mislök doortot 't bies hoeg eise aon 't leefmilieu stèlt, die in bassins neet gemekelek kinne weure naogedoon. In de negentienden en vreugen twintegsten iew storve zoe väöl diere nao korten tied in gevaangesjap. Allewijl weure ze in sommege dolfinaria gehawwe, zoe in Harderwijk (in de zoegeneumde 'Bruinvisbaai'). 't Geit daan um bieste die verzwaak zien ingebrach en neet obbenuits weure oetgezat; me hèlt dao ouch veurstèllinge mèt ze. 't Hawwe vaan broenvèsse veur wetensjappelek oonderzeuk gebäört Denemarke en wel in 't Fjord og Bæltcentret in Kerteminde bij Kopenhage.
Note en bronne
Dit artikel is oonder mie gebaseerd op de correspondere Duitse, Ingelse en Nederlandse Wikipedia-artikele, en wel de gelinkde versies.
Anzegem
Taol
De dialekte gesproke in de gemeinte Anzegeme hure al bij de Oos-Vlaamse dialekgróp, ouch al ligk de gemeinte in Wes-Vlaandere.
Historie
In 1971 woort de gemeinte Gijzelbrechtegem bij Anzegem geveug, in 1977 volgde de aander deilgemeintes.
Gemeint
'n Gemeint is 'n groep woenkerne (dörpe, gehuchte of steej) mit 't biehurend gróndjgebeed diej tesame deur ei polletik apperaat besteurd waere. De gemeint is de óngeste besteurslaog, met daobove in Nederland de provincie en de riekseuverheid, en in Bèlsj 't arrendissement, de provincie, 't gewês en taolgemeinsjap en de federaal staot.
Naold
thumb|250px|Plaetsje örsjte naold oet [[paleolithicum mèt ów]] thumb|right|250px|Modern naold 'n Naold is e gereedsjap dat gebroekd wert öm sjtökker sjtóf of laer anèè te nieje.
Brokopondo
Brokopondo kin verwieze nao:
Naold
Historie
Archeologische vonste wieze oet dat de Solutréen, e prehistorisch vólk dat tösje 22.000 en 16.500 jaor gelaeje in Fraankriek, Sjpanje, Portugal, mae ooch in Ingelaand gelaefd haat, de naold mèt 't ów haant oetvoonde. Näölde die doe gemakd waoërte va knaoëk zeunt truukvoonde. Waarsjienglek waoërte ooch näölde va hoot gemakd, mae die zeunt natuurlek vergange.
Brokopondo
Zuug ouch:
Naold
Gebroek
Naeve 't anèè nieje va sjtóf en laer werre näölde ooch gebroekd öm get te versere. Dit neumt me bordure. Öm te sjtrikke gebroekt me sjtriknäölde en öm te hekele, hekelnäölde. 'n Naold is noe mètstens va sjtaol en de diekde van 't ów varieert al nao gelang oeë me de naold vör gebroeke wilt. 'n Sjtópnaold haat e groeët ów, 'n niejnaold e klèngt. De lengte varieert ooch nao gelang 't gebroek. 't Gèft näölde van 2cm bies 10cm. De diekde van de naold is zelde dieker wie 2mm.
Näölde werre ooch gebroekd in niejmesjienger.
Lies van graaf van Loeën
Lies van de graaf van 't Loeën, veur zowiet bekindj:
Promethium
Promethium is e sjemisch element mit es symboeal Pm en 't atoeamnómmer 61. 't Is 'n zilverwit toet gries lanthanied.
Toepassinge
In nucleair installaasjes wuuertj promethium berèdj veur 'n aantaal aan toepassinge:
Commewijne
Commewijne kin verwieze nao:
Liew (starebeeld)
thumb|250px|Kaart vaan 't starebeeld Liew. Liew is e starebeeld wat aon de noorderhiemel te zien is. 't Is ouch e teike vaan de dierereem. 't Starebeeld is 't bèste te zien in 't vreugjaor. 't Starebeeld is te vinde door 't umgedrejde vraogteike, wat de kop vaan de liew aonduid (in 't pleetsje aon de rechterkant).
Stare
Liew besteit oet de volgende stare (in volgorde van aofnummende helderheid):
Mythologie
In de Griekse mythologie verwiest dit sjterrebeeld nao d'r Nemeïsche lieëw dae Herakles doodde tiedens ènge van z'n sjlaeg. 'n Aafbeelding daovan is te veende óp de seersjief van Helde.
Condé-lès-Autry
Condé-lès-Autry ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 218 inweunersj. Ze ies 11,55 km2 groat. Dao woonde dus zoan 19 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Château-Porcien, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Rethel.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
2 september
Heiligedaag van Elovsdottir
Nationale fièsdaag in Viëtnam
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Amadeus Mozart (Salzburg 27 jannewarie 1756 - Wene 5 december 1791) waor 'nen Oosteriekse componis. Nao in zien jäög es "woonderkeend" naom te höbbe gemaak vervolgde heer zien loupbaan es klaveervirtuoos en gelegeheidscomponis, woebij heer in bekans eder genre excelleerde. Zie werk behuurt tot 't meis gespeulde en bès geapprècieerde vaan de klassieke muziek. Heer sjreef in bekans alle meugeleke muziekgenres. Zien genialiteit is spreekwoordelek.
Ierste levesjaore
Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart woort op 27 januari 1754 gebore es twiede in leve gebleve keend vaan de Salzburgse componis en internationaal bekinde viooldocint Leopold Mozart. Mèt zjus vief jaor lierde heer klaveer speule, en heer maakde enorm vorderinge. Ouch begós 'r al bekans vaanaof 't ierste memint te componere: korte gemekeleke stökskes veur kleveer. Dit oetzunderlek talent woort daan ouch door pa Mozart geëxploiteerd: op 1 september 1761 leet heer 'm veur 't iers in 't opebaar optrejje. Dao-op volgde reize nao München (1762) en Wene en Linz (1762-1763), woebij 't kinneke same mèt zöster Maria Anna 'Nannerl' Mozart, ouch al hendeg begaof op 't klaveer, veur alderlei publiek moot speule.
De groete reize vaan 1763 tot 1766
In juni 1763 begós pa Mozart mèt zien kinder aon 'n toch door gans Wes-Europa, veur zoe väöl meugelek lui te bereike mèt zien fenomenaal kinder. Nao e tiedsje in Beiere te höbbe roondgetrokke goon ze wijer nao Hesse, 't Rienland en de Zuideleke Nederlen um oetindelek in november in Paries aon te koume. Dao publiceert de kleine Mozart veur 't iers composities, 'ne set vioolsonnates in zuver rococo-idioom, en späölt 'r ouch veur keuning Lowie XV.
In april 1764 verlaote de Mozarts Paries en via Calais goon ze nao Londe. Dao tröf de familie Johann Christian Bach, 'ne zoon vaan Johann Sebastian Bach. Ziene muziek zal veur de oontwikkeling vaan de jónge Mozart belangrieker zien es dee vaan welken andere componis daan ouch. Heer begint in Londe ouch zelf symfonieë te componere, gans in de stijl vaan Bach. Ouch weurt 'n aontal sonnates veur viool en klaveer - Mozart liert vaan z'ne pa ouch viool en altviool speule - gecomponeerd, die later zalle weure oetgegeve. Later, dat is in de Noordeleke Nederlen, woe de familie in 1765 opaon geit. Nao aonvenkeleke weigering vaan pa Mozart (heer vint de Hollenders "e bitteke lómp") geit 't daan toch via Gent en Rotterdam nao Den Haag. In Den Haag loupe bei kinder boektyfus op, wat ze, mèt door de zörg vaan de prinses vaan Oranje, zjus euverleve. In miert 1766 weurt Stadhawwer Wöllem V geïnstalleerd, en Mozart speult op zien installatie. Bovedeen geit ouch e werk, de Galimathias musicum vaan häöm in premièr. Ouch concertere ze in Amsterdam en Utrei; daonao geit de reis via Antwerpe, Breusel en Paries nao Dijon. Via Zwitserland en München koume ze oetindelek trök in Salzburg.
Volwasseweuring en ontwikkeling in stijl tot 1773
In de jaore die koume reis Mozart nog inkel kiere nao versjèllende häöf, en geit 'r ummer langer werke componere. Zoe kump op elfjäöregen leeftied mèt 'n oratorium en zien ierste opera en e jaor later mèt zien ierste mès. Heer sjrijf veur de deens vaan d'n aartsbisjop in Salzburg 'n aontal kèrksonnates. Vaanaof 1770 nump de intensiteit vaan zie componere verbaozingwekkend touw en de haand vaan z'ne pa verdwijnt gans oet ziene muziek. In 1769 weurt heer oonbetaold kapelmeister aon 't hof vaan d'n aartsbisjop; aon 't ind vaan 'tzelfde jaor geit de familie nao Italië, woe ze oonder andere de componiste Niccolò Jommelli en Piccini opzeuke. Veural Jommeli is volges sommege vaan belang gewees veur Mozart ziene kèrkeleke muziek. In Italië weure 'n aontal opera's en e paar motette, boe-oonder Exsultate, jubilate, gesjreve en mèt väöl succes oetgeveurd. In 1772 weurt Mozart, bij verstek nog, door Colloredo e salair touwgekind. In 1773 perbeert Wolfgang in Wene 'n betrèkking te kriege aon d'n hoof, wat mislök.
Oonder aartsbisjop Colloredo in Salzburg
Mèt 18 jaore is Mozart al 'ne gerespecteerde componis mèt werke die good gewaordeerd weure. Vaanaof deen tied begint zien stijl evels lankzaam oorspronkeleker te weure, minder de rococo (of evegood de Sturm und Drang) vaan zien tiedgenote. De symfonieë nómmer 25 en 26 (KV 183 resp. 184) zien dao gooj veurbeelde vaan, wie ouch 't klaveerconcert no. 9 (KV 271). Mozart sjrijf es kapelmeister in Salzburg 'n aardeg aontal werke, meh de sobere Colloredo beknot häöm nogal in zien artistieke vrijheid: heer eis vaan häöm korte no-nonsensemèsse (Missae breves), wat Mozart irriteert. Ouch klaog heer dreuver tot heer bij de lunch mèt 't personeel vaan d'n aartsbisjop moot ete. Daorum maak Mozart gere oetstepkes nao ander stei, woe heer dèks opdrachte tot nui composities oontvingk. In Paries, woe heer o.m. zien Pariese Symfonie en e paar pianowerke sjrijf, störf zien ma, wat häöm hendeg raak. Ouch zien oonbeantwoorde leefde veur de zengeres Aloysa Weber deit 'm leid.
In 1779 slut heer e nui contrak mèt Colloredo, wat häöm e hoeger salair en mie verpliechtinge (wie koerjónges oonderwieze) oplievert. Oondertösse verslechtert de baand mèt Colloredo ummer mie. In 1781, 't jaor boe-in zienen opera Idomeneo, re di Creta (KV 366, dèks gezeen es 't begin vaan Mozart es operagenie) in München in premièr geit, zien zoewel Mozart es Colloredo in Wene. De lèste vräög Wolfgang um e concert te verzörge op dezelfden daag tot Mozart al 'n ander opdrach heet gekrege. Noe provoceert heer bij d'n opperkamerhier zien oontslaag; Mozart weurt letterlek de deur oetgetramp.
De Weense jaore 1781-1791
In Wene vesteg Mozart ziech es vrije kunsteneer, wat veur deen tied - zeker bij componiste - hiel oongewoen waor. Heer verdeent zie geld mèt klaveeroptredes en losse opdrachte veur composities. Allewel tot 'r väöl vaan zoe'n opdrachte oontvingk zit heer dèks in financieel probleme, door slech financieel beleid en 't deur leve in Wene (Mozart wèlt per se bij de Weense elite hure).
Op 4 augustus 1782 trojt heer mèt Constanze Weber, zöster vaan Aloysa, oondanks irnstege bezwoere vaan pa Mozart, wat häöm 'nen tiedeleke breuk mèt z'ne pa oplevert. Later zal dit verbetere, es vader Mozart in 1785, e jaor nao ziene zoon, bij de Vrijmètseleers geit. In 1787 störf Leopold Mozart op 67-jäöregen leeftied.
In Wene liert Mozart väöl componiste en ander muziekpersoenlekhede kinne. Baron Gottfried van Swieten bringk häöm in aonraking mèt de werke vaan Johann Sebastian Bach en Georg Friedrich Händel, woedoor heer zelf fuga's en ander contrapunctische werke geit sjrieve en trèkke vaan die aw stiel in ziene muziek verwèrk. Mèt Joseph Haydn, Johann Baptist Vanhal en Karl Ditters von Dittersdorf späölt heer kwartet en de kamermuziekstiel vaan Haydn, in de ierste plaots vaan dee zien striekkwartette, beïnvleujt 'm deepgoond. Euveregens waordeert Haydn Mozarts zes striekkwarette (KV 387, 421, 428, 458, 464 en 465, in 1785 door Artaria oetegegeve es Opus X.) zoe good tot heer zelf weer door Mozart beïnvlood raak. Mèt de symfonie doen Haydn en Mozart get soortglieks; de symfonieë no. 38-41, zien leste veer, höbbe bekans vaanaof 't begin rippertoir gehawwe en gelle es meisterstökker in 't genre.
'n Samewèrking mèt d'n oontheve preester Lorenzo da Ponte lievert drei monumentaal opera's op: Le nozze di Figaro, Don Giovanni en Così fan tutte. Don Giovanni weurt in oktober 1787 in Praag opgeveurd, en bringk e groet succes teweeg. Dees drei opera's zien 'n geslaogde synthese vaan alderlei komische opera-genres.
Mozart leet twie kinder nao: Carl Thomas Mozart, dee amteneer woort, en Franz Xaver Mozart, dee ouch woonderkeend woort en es vreug-romantisch componis oonder mie Frédéric Chopin beïnvleujd heet.
Invlode vaan ander componiste
Mozart greujden op in 't rococo-muziekklimaot wat nao 't ind vaan de barok euveral in Europa hiersde. Sterk opkoumende genres waore de symfonie, 't soloconcert en de solosonate veur pianoforte (e nui modieus instrumint). In dees genres excelleerde Johann Christian Bach, 'ne componis deen Mozart in 1764 in Londe trof (zuug bove). Same mèt vader Leopold Mozart is heer de allerbelangriekste beïnvleujer vaan Mozart gewees. Leopold is veural belangriek veur Mozart zien visie op muziek; bei componiste hadde 'n veurkäör veur humor en oonverwachte wendinge.
Later invlode kaome vaan Joseph Haydn en vaan de laank gestorve Johann Sebastian Bach. Mozart zie Weens werk kint väöl oongebrukeleke polyfoon passages, die dudelek verband liekene te hawwe mèt dezen awwe meister, mèt ween Mozart door Baron van Swieten (zuug bove) en 'n reis nao Leipzig (woe Bach 25 jaor gewoend en gewèrk had) kinnes maakde. Bij 't zien vaan 'n partituur vaan e Bachmotet zouw heer gezag höbbe "Dat is noe get boe-oet me nog get kin liere!"
Oontwikkelingsfases
'ne Kunsteneer dee daarteg jaor aon de loupende band väöl kuns produceert kin neet vaan d'n einen op d'n anderen daag vaan stiel verandere. Bovedeen sjreef Mozart in väöl versjèllende genres, die allemaol hun eige stielkinmerke en -conventies hadde; boedoor e striekkwartet dudelek in 'ne andere stiel is gesjreve es 'n symfonie of 'ne opera. Toch kint me, wie globaol ouch, de volgende periodes in zie werk oondersjeie:
Symfonische meziek
't Groet aontal symfonieë wat Mozart gesjreve heet steit neet gans in verhajding mèt hun belang. Mozarts ierste ca. 20 symfonieë aoseme dudelek de sfeer vaan Joh. Chr. Bach oet: kort, in drei deile zoonder menuet, allegro 4/4 - andante - allegro 6/8. Later kump, veural oonder invlood vaan Haydn, 't menuèt debij. De bes gewaardeerde symfonieë zien de veer lèste: de 38e (Praagse) symfonie kint 'n boejende laankzaam indeiling, en de 40e is door 't gebruuk vaan polyfoon structure hendeg innovatief.