cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tunesië
Tunesië (Arabisch تونس‎ال at-tūnis, Frans La Tunisie) is 'n republiek in noordelek Afrika, aon de Middellandse Zie, grenzend aon Algerije en Libië. 't Land ligk op 't aajd groondgebeed vaan de Carthaagse republiek en heet en cultuur boe-in ziech Arabische en Berberse eleminte verminge. De hoofstad is Tunis, aander groete stei zien Sfax en Ariana. 't Land heet e weusteklimaot, meh in de noordeleke kösregio heers e werm mediterraan klimaot, wat 'n bleujende toeriste-industrie oonderhèlt.
Bestuurleke indeiling
De gouverneursjappe, geneump nao hun hoofplaotse zien:
Religie
Zoe'n 98% vaan de Tunesische bevolking is aonhenger van de soennitischen islam, wat daomèt de dominante religie in 't land is. D'n islam is ouch erkind es staotsreligie, wat de president verpliech moslim te zien en neet-moslims verbeujt moslims tot e aander gelouf te bekiere. De groondwèt sjrijf evels wel bepèrkde vrijheid vaan religie en secularisme veur: zoe is de plak (hijab) verboje bij euverheidsinstèllinge. Dao is in 't land 'n islamistische factie die dat tegegeit. Oonder 't rezjiem vaan Ben Ali woorte zij vervolg. Oongeveer 25.000 lui zien christelek, dat is e kwart percint vaan de bevolking. De bulk vaan die christene is katholiek en 't protestantisme oefent veural aontrèkkingskrach oet op islamitische joongere die ziech bekiere tot 't christendom. 't Joededom heet roond de 1500 aonhengers, veural in Tunis en op 't eiland Djerba.
't Christendom in Tunesië kint 'n lang gesjiedenis. Zoe waor Cyprianus in de derde iew nao Christus de bissjop van Carthago. Ouch woende hei nog bis in de 14e iew katholieke christene. In 1884 woort oonder Frans gezag e aartsbisdom opgerich, wat evels neet zoe lank nao de oonaofhankelikheid van 't land oonder drök van de nui regering woort opgeheve. De meiste kèrke woorte in dees periode genationaliseerd. Vendaog d'n daag is de kathedraal vaan Sint-Vincent-de-Paul de belaankriekste kèrk in 't land en e belaankriek relizjieus centrum veur katholieke christene.
In vreuger jaore woende ouch väöl joede in Tunesië. 't Aontal lui wat dat gelouf praktizeert, is hel gesloonke sinds de opriechting vaan Israel. Op 't eiland Djerba, boe de joedse gemeinsjap nog 't groets is, bevind ziech meugelek de ajdste synagoog vaan Afrika en de ganse wereld. Dit is daan ouch e belaankriek pelgrimsoord. Allewaal Tunesië bekind steit es e rilletief tolerant land, gief 't waal zörg euver de rechte van relizjieus minderhede, zeker sinds de polletieken oonrös vaan 2011.
Taol
De officieel taol is 't Arabisch, wat in gans 't land in zienen dialectische vörm weurt gesproke. Dit Tunesisch Arabisch, wat väöl Berberse, Franse en Italiaanse lienwäörd kint, is oonderdeil vaan de Maghrebijnse dialekgroop en laog in 'nen awwere vörm aon de basis vaan 't Maltees. Frans, de pos-koloniaol taol, weurt door väöl opgeleide lui es twiede taol gesproke. De Berbertaole, de oersprunkeleke taole vaan Noord-Afrika, zien in 't steidelek en gearabiseerd Tunesië wied trökgedroonge. Ze weure nog gesproke door sommege lui op Djerba en door de inwoeners vaan Matmata; in Sened storf 't in d'n twintegsten iew oet. De Berberdialekte vaan Tunesië stoon bekind es Shelha.
Sport
De belaankriekste sport is hei voetbal. 't Tunesisch voetbalèlftal won de Afrikacup in 2004 en deeg in 2006 veur de lèste kier mèt aon e Wereldkampiónsjap. Ouch handbal is populair.
Historie
Tunesië, Tunisiyyah, is geneump nao zien hoofplaots Tunis, e Berbers toponiem wat milennia trökgeit, meh wat ziech pas in d'n islamitischen tied oontwikkelde tot stad.
De oersprunkeleke bewoeners vaan Tunesië weure geach de Berbers te zien. Zij naome roond 4000 veur Christus de landbouw euver vaan de Egyptenere. Landbouw waor meugelek in de vröchbaar kösstrieke vaan 't land. Roond 't jaor 1000 veur Christus begóste de Feniciërs 't gebeed te kolonisere; koloniste oet Tyrus stiechde in de negenden iew veur Christus Carthago (volges de legende gebäörde dat oonder keuningin Dido in 814 v.Chr.). De Carthagers spraoke e dialek vaan 't Fenicisch, 'n hendeg aon 't Hebreeuws verwante Semitische taol, en verierde Kanaänitische gode wie Baäl en Tanit.
Carthago greujde oet tot 'n groete machsfactor, zeker naotot de concurrentie mèt de Griekse kolonies op Sicilië leide tot 'nen oorlog dee Carthago won. Boete Noord-Afrika bojde de stad zien imperium oet tot in Spaanje. De naom Hispania weurt geach vaan Carthaagse orizjien te zien. Concurrentie mèt 't Romeins Riek veurde tot de Punische Oorloge, boebij Hannibal (in Tunesië nog ummertouw gezeen es nationalen held) de Romeinse Republiek hendeg bedreigde. Roeme won de oorloge evels en Carthago woort oetindelek (nao de Slaag um Carthago, 149 veur Christus) platgelag. Nao de vereuvering góng Tunesië wijer es de Romeinse provincie Africa, wat 'land vaan de Berbers' beteikent. Oonder Romeinse hiersjap woort 't land de graansjuur vaan 't Romeins Riek. In de ierste iewe vaan de jaortèlling verspreide ziech 't christendóm. In de viefden iew vestegde de Vandaole ziech hei, 'nen iew later kaom 't gebeed nog ins in Oos-Romeinse han, wie keizer Justinianus 't inliefde.
Aon de associatie mèt de Latiense en christeleke wereld kaom 'n ind roond 't jaor 700, wie de Arabiere 't land binnevele en d'n islam brachte. Zij stiechde de stad Kairouan, boe de ajdste moskee in de westeleke islamitische wereld steit. Tunesië, wat aonvenkelek Ifriqiyyah hètde, bleujde oonder islamitische hiersjappij, neet wieneg door de inveuring vaan irrigatie. 't Gebeed laog in de vreug middeliewe in versjèllende han; zoe regeerde hei in d'n tienden iew de Fatimide-dynastie. De twiste tösse de Ziride en de Hammadide d'n iew dao-op lete 't land in verval achter. In d'n twelfden iew kaom de Noormanne, die al e keuninkriek op (oets ouch Arabisch) Sicilië hadde, de kös vaan Tunesië kort bezètte. Naotot de Arabiere de Noormanne hadde verdreve, woort 't christendóm actief vervolg. Vaanaof oongeveer 1230 tot 1574 regeerde de Hafside, die vaan Berberse orizjien waore.
Aon 't begin vaan de nuien tied kaom Tunis, wie de res vaan de Maghrib (Barbarije), bekind te stoon es zieruiversnös. Dit kaom door de falende mach vaan de lèste Hafside. Door hun zwaakde vereuverde Spaanje väöl kösstei in Noord-Afrika. Ouch de Ottomaanse Turke droonge aon en oetindelek liefde ze de Maghreb in, boebij ze ouch de mieste Spaonse bezittinge pakde. De sultan delegeerde de hiersjappij aon liemaander (paşalar) en achterlienmaander (beyler). De beyler haolde oetindelek groete otonomie. Vaanaof 1705 regeerde de Husseinide (e Turks geslach wat vaan Kreta aofkumsteg waor). In de negentienden iew kaom 't Turks Riek, ouch Tunesië, in verval en mingde Westerse len ziech ummer mier in de binnelandse politiek. In 1881 bezatte de Fransoze 't, en maakde 't land e protectoraot, boebij de Hoesseinide es keuninge mochte aonblieve.
In 1942 waor Tunesië de buun vaan hevege gevechte. De Geallieerde, die mèt Operatie Toorts in Noord-Afrika aon land waore gekoume, avanceerde tot aon Tunesië vaanoet 't noorde en vaanoet 't zuie (nao de Slaag bij El-Alamein). Veldmaarsjalk Erwin Rommel begós 'n tegecampagne tege de Amerikane, wat in 't begin good lökde. Oetindelek wiste ziech de Geallieerde te vereinege en braoke ze door de Marethlinie heer.
Nao d'n oorlog naom de oonrös in gans Frans Noord-Afrika touw; ouch in Tunesië. In 1955 woort beslote tot otonomie, ind 1956 woort 't land al oonaofhenkelek. De bey, Mohammed VIII al-Amin, waor neet geleef en heer mós in 1957 al aoftrejje. Daomèt woort Tunesië 'n republiek, 'n einpartijstaot feitelek, oonder Habib Bourgiba. Dezen dictator weurt wel mèt Atatürk vergeleke: heer waor oetgesproke secularistisch en heel 'ne persoenlekheidscultus um ziech op. Heer brach stabiliteit, wat häöm in de Westerse wereld steun oplieverde. In november 1987 trooj heer trök en woort generaol Zine El-Abidine Ben Ali president. Heer veurde e vergeliekbaar beleid wie ziene veurgenger, wat 't land economische veurspood brach meh persoenleke vrijhede minimaliseerde. Wie de economie verslechterde, kierde ziech de bevolking tege häöm. Ind 2010 en begin 2011 kaom 't tot 'ne volksopstand, dee Ben Ali op de vlöch jaogde en de regeringspartij oet 't zaol stoetde. Dees gebäörtenis kaom internationaol bekind te stoon es de Jasmienrevolutie, en zat 't zoegeneump Arabisch Veurjaor in gaank.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold vaan, 't corresponderend Ingels artikel.
Marko Koers
thumb|250px|right| Marko Koers Marko Ewout Koers (Meulehook, 3 november 1972) is 'ne veurmalige Nederlandjse atleet, dae gesjpecialiseerd waas in de middellange aafsjtenj, mèt name de 800 maeter en de 1500 maeter. Hae is neugevoudig Nederlandjs kampioen en haet noe (2011) nog ummer de Nederlandjse records in henj op de 1000 m (2.15,05) en de Èngelsje miel indoor (3.57,37). Hae deegh drei keër veur Nederlandj mit aan de Olympische Sjpele.
Eësjte internationaal toernoje
Op jónge laeftied begoosj Koers mèt helloupe en al sjnel bookde hae successe op nationaal en internationaal jeugwedsjtrieje. Zoa naom hae in 1990 deil aan zien eësjte groate internationaal toernooj, de waereldkampioensjappe veur junioren in Plovdiv mer hae waas doe nog neet erg succesvol en woort op de 1500 m in zien serie zelfs oetgesjakeld. Naa aafloup weet hae dit aan de zjwaore lemietejach die aan dit toernooj veuraaf waas gegange, gekoppeld aan de sjpanning rónj 't eindj van 't sjoaljaor. Ein jaor later wiej de Limburger in 't Griekse Thessaloniki opnuuj mètdeeg aan de Europese jeugkampioensjappe waas hae al wat succesvoller. Nao in zien serie op de 800 m es tweëde te zeen geëindigdj in 1.53,39, raakde hae in de hauve finale verwikkeld in ein fel gevech en bleek hae in de sjlotfase neet opgewassen taenge ’t geweld van de anger luipersj. Mer euver ziene geloupe tied van 1.50,68 koosj hae redelik tevraeje zeen. Datzelfde jaor kroog Marko Koers ein sjtudiebeursj en góng nao de Amerikaanse universiteit van Illinois.
Eësjte Olympische Sjpele en WK-ervaring
In 1992 kwalificeerde Marko Koers zich op de 800 m veur de Olympische Sjpele van Barcelona. Hiej dróng hae mèt eine tied van 1.46,88 in de series door tot de hauve finale, wo-in hae zevende woort in 1.52,53. In 1993 wón hae mèt euvermach de 800 m op de Universiade in Buffalo. Hae bleef in 1.48,57 alle concurrente mèt bienao ein seconde de baas. Door dees resultate woort väöl van häöm verwach op de Waereldkampioensjappe atletiek van 1993 in Stuttgart woo hae mètdeeg aan de 800 m. 't Lökde häöm aevel neet óm de finale te haole. Naodat hae in de series mèt de hakke euver de sjloot in 1.46,40 es ein van de verlezende tiedsjnelste waas doorgedrónge tot de hauve finale, kaom hae hiejin óndanks ziene sjnelle tied van 1.45,90, net get te kort óm mèt zien viefde plaatsj de finale te haole.
Teleursjtèllinge
Ein jaor later, biej de Europese kampioensjappe in Helsinki, moch hae 't opnuuj probere en weer waas d'r van teveure väöl optimisme euver zien meugelikheje. Mer ouch noe kaom hae neet in de finale naodat hae in de hauve finale opnuuj viefde woort. In november 1994 moosj hae ein knee-operatie óngergaon wodoor zien veursezoen van 1995 verlaore ging en hae daodoor pas laat in dat sezoen, wo-in ’t WK op ’t programma sjtóng, in vorm waas. Op dat WK kaom hae dan ouch neet wiejer es deilname aan de series.
Zilver mèt ein gouwe rendje
Op de Sjpele van 1996 waas gebleke dat Marko Koers noe zoawied waas gekómme dat hae biej de volgende belangrieke wedsjtriej veur ’t eëremetaal koosj mètdoon. Biej ’t WK van 1997 woorte häöm dan ouch opnuuj medajjekanse toegedich, mer veer zjwaor wedsjtrieje op de 800m in vief daag bleke nog net weer get teväöl van ’t goje. Mèt 'ne tied van 1.44,85 woort hae oetentelik zösde in deze wedsjtried gewónne door Wilson Kipketer in 1.43,38. ’t Teväöl aan wedsjtrieje wó hae in 't sezoen veuraafgaond aan dit WK hej geloupe, eisde hunne tol. In 1998 leek Koers biej 't Europees indoorkampioensjap in Valencia op dezelfde aafsjtand aevel regelrech op 't goud aaf te gaon, naodat hae in de finale op 50 maeter veur 't eindj de leijende Noor Vebjørn Rodal, regerend olympisch kampioen, wis te passere. Allebei hejje ze aevel gein raekening gehawwe mèt de jónge Duutsjer Nils Schumann, Europees jeugkampioen, dae aan de bènnekantj door ein piepklein gaetje kroop en mèt ein sjterke demarraasj in 1.47,02 nao 't goud sjprinde. Koers veraoverde door zien aanvallend loupe vlak achter Schumann de zilvere medajje in 1.47,20.
Derde olympisch optraeje
In de jaore die volgde naom Koers nog deil aan versjillende internationaal toernoje en hae moch zelfs in 2000 veur de derde keër mitdoon aan de Olympische Sjpele]] in Sydney, mer op de 1500 m euverlaefde hae mèt zien 3.39,42 deze keër de hauve finale neet. De lètste keër dat häöm dit waal lökde op ein groat kampioensjap waas op 't EK van 2002 in München, wo hae op de 1500 m achste woort.
Nao in 2003 nog tweë keër Nederlandjs kampioen 1500 maeter te zeen gewóre en nao in 2004 veur de lètste keër aan ein WK indoor te höbbe deilgenómme, zat Koers aan 't eindj van dat jaor eine puntj achter zien sjportcarrière. Vervolges waas hae ènnige tied wirkzaam voor de Sjtichting Sjporttop en mentor van Kai Bloetjes. Allewiel is hae adviseur bedriefssjport (óm wirkgaeversj te helpe biej interne betrokkeheid en vitaliteit van wirknummersj) en begeleijt hae rolsjtooltennisster Aniek van Koot.
Nederlandjse kampioensjappe
Outdoor
Indoor
Perseuënlikke records
Outdoor
Indoor
Anzio
Anzio (sprek oet wie Ántsjo) of Antium is 'n gemeinte in de provincie Roeme, die weer deil oetmaak vaan d'n Italiaonse regio Lazio. 't Goof in Anzio op 31 december 2018 55.101 inwoeners. Mèt 'n oppervlak vaan 43,4 veerkentege kilometer, hojsde dao dus 1.270 lui de veerkentege kilometer. Ze ligk op 'n huugde vaan 3 meter aon de Mediterraonse Zie.
Frank Sinatra
thumb|Sinatra in '57 Francis Albert "Frank" Sinatra (12 december 1915 in Hoboken, New Jersey - 14 mei 1998 in Los Angeles, Californië) waor 'nen Amerikaanse jazzzenger, aktäör, direktäör en producer. Heer is veural bekind es 't bezej vaan de Swingtied.
Anzio
In 't Roemeins Riek waor Antium e bekind stedsje vaanwege twie keizers, Caligula en Nero, die dao gebore waore. Wijers had Gaius Cilnius Maecenas 'n villa dao. Wie 't de Groete brand vaan Roeme goof in de nach vaan 18 op 19 juli 64, oontsnapde Nero nao Antium um dao te hojze in zien villa. Achteraof woort häöm oonversjèllegheid verwete. Zoe sjreve de Roemeinse historici Cassius Dio en Suetonius verwietentere tot Nero e buunkostuum aondoog en 'n Aajdgrieks leed euver de verweusting vaan de stad Illium zóng. Tacitus, deen eiges nege jaor aajd waor op 't momint vaan de brand, deit dit evels aof es e geröch. Op force vaan häöm spoojde Nero ziech trök nao Roeme um bij te stoon en hölp te organisere, die heer oet zienen eige moyen betaolde. Zoe opende heer zien peliezer veur de zwervers en deilde kosteloes veujsel oet.
Frank Sinatra
Sinatra waor volgens väöl lui eine vaan de meis belaangrieke figure oet de popmeziek vaan de 20e iew. Zien einegste rivale veur die titel zien euver 't algemein aongenomme Bing Crosby, Elvis Presley en the Beatles.
In 'n professioneel carrière wat 60 jaor däörde, demonstreerde heer 'n opmèrkeleke abiliteit um zien stijl te behawwe in ummertouw veranderende popklimate. Sinatra stoond aon 't begin vaan de twiede haaf vaan de 20e iew: d'n tied boe-in 't fenoneem popmeziek eder jaor weer get leek te verandere. Heer kaom op de veurgroond vaan d'n Amerikaanse meziekwereld in de Swingtied vaan de daarteger en veerteger jaore, heelp de Swingtied vaan de veerteger en viefteger jaore te definiere, and vervolgde in 't trèkke vaan luustereers in de Rock & Roll-tied (oongeveer 1955, mèt 't ind vaan de Twiede Swingtied - 1965, mèt 't begin vaan de Hippietied). Heer scoorde ziene ierste nómmer ein hit in 1940 en waor nog ummertouw 'ne miljoneverkaopende in 1994. Dees populariteit waor e symbool veur zien succes in 't zinge en promote vaan 't Amerikaans populair leed wie 't waor gesjreve - veural dat vaan de vreug 20e iew en de volgende twinteger, daarteger en veerteger jaore. Heer waor behendeg in 't aontrèkke vaan 't wèrk vaan groete theatercomponiste oet dees periood, wie Jerome Kern, Irving Berlin, George Gershwin, Cole Porter, en Richard Rodgers, en herinterpreteerde hun leedsjes veur later peblieke op e meneer wat leide tot de heroontdèkking en de permanent veraankering vaan de Amerikaanse klassiekers. Op opnaome en in liveperformances (film, radio, tillevisie) zóng heer consistent staanderdklassiekers op 'n meneer die hun tiedloesheid demonstreerde.
Es zoon vaan 'nen Italo-Amerikaanse brandweermaan stopde Sinatra mèt de middelbare sjaol veur zien lèste jaor begós um aon 'n muzikaal carrière te beginne. In september 1935 naom heer deil es stöm in de gróp The Hoboken Four op Major Bowes' Original Amateur Hour. De gróp won de radiowedstrij en tourde mèt Bowes. Sinatra naom 'n baon aon es zingenden ober bij de "Rustic Cabin" in Englewood (ouch New Jersey). Heer zong nog ummertouw in de lente vaan 1939, wie heer de trompetis Harry James op de radio huurde, wee recentelek zien eige big band had georganiseerd naotot heer de band vaan Benny Goodman verlaote had. James naom Siatra aon, en zoe naom heer zienen iersten album op op 13 juli 1939. Aon 't ind vaan 't jaor accepteerde Sinatra e veurstèl vaan de väöl succesvollere bandleier Tommy Dorsey, veur wee Sinatra góng wirke in jannewarie 1940. Euver de kommende twie en 'n haaf jaor naom heer deil aon 16 Top Ten hits, opgenomme door Dorsey, boevaan "I'll Never Smile Again" de bekinste is en later ouch zaw wore opgenomme in de Grammy Hall of Fame. Gedäörende dees periood trooj heer op in versjèllende radioshows mèt Dorsey en versjeen heer mèt zien band in de films Las Vegas Nights (1941) en Ship Ahoy (1942).
Eugène Dubois
thumb|200px|Eugène Dubois Marie Eugène François Thomas Dubois (Èèsjde, 28 januari 1858 - Hale, 16 december 1940) waor 'ne Nederlandse anatoom en geoloog. Hae sjtudeerde mediciene in Amsterdam. In 1887 góng hae es militair arts nao Sumatra en later nao Java.
Hae zoch es ièrsjte geriech nao euverbliefsele van de veurouwersj van de miensj. Ièrder óntdèkkinge wie de Neanderthaler waore toeval gewaes. Hae waor d'r van euvertuug dat de oarsjpróng van de miensjelike soort in de trope moos liegke; daorum góng hae zeuke in Indonesië.
Dubois vóng in 1891 in Trinil op Java inderdaad botte en sjedelfragmente van de sjedel van - wat hae dach - 'n tösjevörm tösje aap en miensj, die hae Pithecanthropus erectus (bekènd es de "Javamiensj") neumde. Dubois dach dat hae 'ne belangrieke sjakel in de óntwiekkeling van miensjaap tot miensj houw gevónge, meh koes neet al zien collega's daovan euvertuge. Later woorte de door häöm gevónge fossiele ónder de Homo erectus gerekend.
Vanwege zien ergernis euver 't soms zelfs roondoet vijandig weitensjappelik debat euver zien vóndste in Indonesië begoes Dubois ziech toe te lègke op ander ónderzeuksgebejer. Vöral oonderzoch hae cefalisatie en dit waerk blaeëk naoderhaand bekaans zjuus zoe belangriek es d'r oontbraeëkende sjakel in de evolutie van d'r miensj dae e voonde how. De fossiele bewaarde hae in zien hoes en leet hae geine miè zeen of ónderzeuke. In 1898 woort Dubois hoagleraar in de geologie, kristallografie, mineralogie en paleontologie aan de Universiteit van Amsterdam; vanaaf 1908 waor hae ouch professor in de fysische geografie. Pas in 1923 leet hae de fossiele van de Javamiensj weer aan de boetewaereld zeen.
Dubois sjtorf in 1940. Hae woort begrave in Venlo op oongewiejde groond. Zien verzameling ies es de Collectie Dubois óndergebrach in 't museum Naturalis in Leide.
Tentoonsjtèlling in Hale
In Hale is 'n tentoeënsjtèlling georganiseerd n.a.v. 150ste gebaoërtejaor.
29 augustus
Fièsdaag van de ónthuiding van Johannes de Duiper
La Bruyère
thumb|Locatie va La Bruyère in Name. La Bruyère is 'n gemèngde in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Name. Op 'n oppervlakde va 52,98 km² wonne 8.988 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 170 minse per km².
La Bruyère makt dael oet van d'r Haspengouw.
Aander kerne
left|thumb|Oetzich övver de kèrk va Rhisnes in de gemèngde La Bruyère. Émines, Rhisnes (gemèngdehoes), Villers-lez-Heest, Warisoulx, Bovesse, Meux en Saint-Denis.
Felix Rutten
right|thumb|200px| Felix Rutten Felix Rutten waor 'ne sjriever en diechter, in 't Nederlands en in 't Zitterts. Hae woort gebore op 13 juli 1882 in Zittert en sjtorf op 22 december 1971 in Roame, op dezelfde daag es ziene vrund en sjriever Godfried Bomans.
Biografie
Rutten sjtudeerde Germaanse filologie aan de doe nog Franstalige universiteit in Leuve (Belsj) en promoveerde in 1909 in Luuk op 'n proofsjrief euver Joost van den Vondel. Vanaaf 1910 maakde hae reize door Europa en Noord-Afrika en deeg daovan versjlaag in literair reisbeuk. Tösje 1914 en 1929 verbleef 'r in Nederland. Van 1919 tot 1929 waor hae getrouwd mèt Marie Koenen, ouch 'n sjriefster, woamet hae in Gäöl op de Sjieversberg bie 't Sjtómmeveldsje woonde. Nao de sjeiing vertrók hae nao Roame. Es Limburgse Romein woort hae bekènd en veur zien promotie veur de sjtad kreeg hae in 1957 de medaille van verdeenste van de Ièwige sjtad. De meiste verhaole en gediechte in 't Zitterts sjreef 'r vanaaf zien 70e verjäördaag. Bie ziene 80e verjäördaag woort 'r ièrebörger van de sjtad Zittert.
Es diechter ies 'r 'ne naovolger van de Tachtigersj.
Werk
Hae publiceerde poëzie en proza in Veldeke, Dietsche Warande en Belfort, De Beweging, Gemeenschap, De Groene Linde, De Gids, Roeping, Onze Eeuw, De Beiaard, De Aarde en haar Volken, Orpheus, Eigen Haard, Den Gulden Winckel, Ons Eigen Tijdschrift, Vlaamsche Arbeid, Mededeelingen Nederlands Historisch Instituut Rome en Limburgs Dagblad 1955-1958. Daonaeve waar hae ein van de redakteure van 't tiedsjrif Nedermaas.
Dialek:
Sjtäölke
Michel en zien "femme".
Zie waar wirkelik, dat moos gezag zeen, ein sjoon vrouw. Mit heure man, dae vööl geldj verdeind haw nao den oorlog van '70, woonde ze in ein deftig hoes op de bètste sjtandj van et aristokrate-sjtedje Remunj. Es me mer geldj haet! En ze hawwen et noe eimaol. Wie me de wit-marmere gank bènnekoum, keek me taenge e'laevesgroot beeld, op sokkel, van irges eine Mercurius, ein copie oet gips; en oppen euverluip van den trap, belag met roë luiper, taengen ein dito Flora. Baove, oppe verdeiping, waar de waat-ze-nuimde blawwe salon, mit aansjtotende meziekkamer, wo de piano sjtong: dat heisjde auch de balkonkamer. Mer de eigelike deftigheid waar onger, de grote zaal, mit pluche portière es me binnekoum en vaste karpet, mit sjwaor floere gerdiene veur de vinstere, sofa mit geborduurde antimakassars, wo gouddraod doorhaer leip, en besjilderde kösses in vööl kleure, zaedelaere gans mit satien bekleid, zogenaamde "crapaux", en "pouffes" mit lang fraanjele derlangs. Hie waar alles zie en pluusj en chenille. Gein taofel in de midde, mer loeter klein töfelkes hie en dao, bekend es "mimi's"...
Oêsj
Oêsj (Nederlands: Oost) is 'n gehuch ien de Nederlands-Limburgse gemejnte Èèsjde-Mergraote, ien 't noerde van 't dörp Èèsjde en ten wesjte van Moarend, aon de reveer de Maos. De gemejnte deilt 't ien bie de kèijn Oêsj-Moarend (Oost-Maarland), 'n saomevoging van Oêsj en Moarend, dij op 1 miert 2006 997 inwoeners haw.
Etymologie
Iersjte vermelding van Oêsj sjtamt oet 1062 Oya; ien 1147 Oi (Brussels Rieksarchief, kirkelek); ien 1163 Oies (Abdij Tongerlo). De naom heat dus niks te maoke mit de wingdrichting; missjin waol mit ganze.
Vreueger
Oêsj woert ien 1357 'n zelfsjtandege hierlekhèèd, die doer vererving aon de graof van Groêselt kaom en daomit de facto mit dit graofsjap vereineg woert. De jure veel ongder Voere. Ien 1608 kreeg de plaots, tot dèè tied vallend ongder 's-Graovevoere, 'n eige sjieëpebank. Tot 1828 waor Oêsj 'n zelfsjtandege gemejnte; ien dat jaor ging 't op ien Èèsjde.
Umeå
Umeå is 'n gemèndje in enne houfstad van Västerbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 111.273 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 2.331,39 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 47,7 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,43% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Joker
De joker (oetspraok miestens volgens Limbörgse/Nederlandse regele; in Midde-Limburg ouch wel 'ne jollie(mander) geneump) is 'n speulkaart die in sommege kaartspeule weurt gebruuk. Allewijl weurt zie standaard mètgelieverd in Frans-Ingelse kaartspeule; me vint in e book kaarte dèks twie of drei jokers. Zoe'n kaart tuint es regel e pleetsje vaan 'nen awwerwètse nar (Ingels: joker). De kaart besteit nog neet zoe laank.
Historie
De kaart is in de Vereinegde Staote oontstande, en wel in 't speul euchre. Daobij gief 't twie hoeg troufkaarte: d'n trouveboer en de boer vaan de aonligkende kleur (de kaartkleur die ouch zwart of roed is, beveurbeeld hartes bij roetes trouf). Zoe roond 1860 kaom dao 'n extra kaart in gebruuk die dao nog bove stoont (imperial bower). De naom joker kump allezeleve vaan de naom vaan 't speul euchre. Toch moot me aonnumme tot ouch 't tarokspeul 'n rol heet gespäöld. Hei-in kump al vaanajds 'ne nar in veur, 'n vergeliekbaar flexibel kaart mèt 'n hoeg weerde. Dao sprik ouch veur tot me al binne inkel jaore jokers is goon drökke mèt 't beeld vaan de nar drop (en dus neet vaan de boer, boe heer oersprunkelek veur stoont).
In ierste instantie woort de joker allein in Amerikaanse kaartbeuk gedoon. Dao begós roond 1875 't pokerspeul ouch vaan de joker gebruuk te make. Later wejde 't gebruuk euver nao 't Vereineg Keuninkriek, en vaandao nao 't Europees vasteland. In 't Zuid-Amerikaans canasta raakde twie jokers in gebruuk; sinds 't midde vaan d'n twintegsten iew weure die standaard in kaartspeule gestop. Veur bepaolde speule gebruuk me ouch drei jokers. 'nen Oetsjeter is Zwicker oet Noord-Duitsland, boe me wel zès jokers gebruuk; heiveur weure speciaol speule gemaak. Allewijl vint me dèks twie of drei jokers in e book kaarte. Soms zit dao nog 'n extra kaart bij (mèt de puntetèlling vaan bridge of canasta); me kin aofspreke um die es extra joker te gebruke.
Uterlek
Euver 't algemein tuint de joker 'ne nar, meh umtot 't 'n jónger kaart is es de aandere, gief 't dao väöl variatie in. Sommege lui spaore de jokers vaan specifieke kaartspeule; zeldzaom exemplare weure soms veur väöl geld verhandeld.
Iesselmaer
't Iesselmaer is e maer in Nederlandj. 't Is óntstange nao 't aafsloete van e deil vanne Zuderzieë. d'n Aafsloetdiek woort vóltoeadj op 28 mei 1932 enne officieel naamsverangering vónj plaats op 20 september 1932. 't Maer woort verneump nao de reveer d'n Iessel, dae dao-in oetmóndj. 't Deil vanne vreuger Zuderzieë t'n naorde vannen Aafsloetdiek wuuertj allewiel toete Waddezieë geraekendj. De Zuderzieë is óntstangen inne begin vannen dertieëndjen ieëf nao Christus, naodet zieëwater tiejes euverstruimingen 't Almaere instruimdje. De Romeine kanjen 't Almaere óngere naam Flevomaer.
Doren aanlag vannen Houtribdiek in 1976 woort 't Markermaer aafgesplits van 't Iesselmaer.
Vriethof (Mestreech)
De Vriethof (Nederlands Het Vrijthof) is 'ne groete plei in 't centrum vaan Mestreech, dee bekind steit um de väöl historische gebouwe en kaffees die drum stoon. Mèt vastelaovend is de Vriethof 't centrum vaan de vastelaovendsfestiviteite; bekind is de ceremonie vaan 't lufte vaan 't Mooswief. Ouch weurt 'r dèks gebruuk veur manifestaties, wie opelochconcerte (zuug ouch André Rieu).
Historie
De Vriethof is oontstoon es veurhof (vriethof) vaan de Sintervaoskèrk. In de Roemeinsen tied laog 't waorsjijnlik zjus boete de stad, es e stök naat gaarsland aon de Maos. Mèt de greuj vaan de Sintervaoskèrk woort 't lankzaamaon 't centrum vaan de stad. Roond 't jaor 1000 woort aon de Vriethof 'ne palts opgeriech, dee naoventrint 200 jaor stand zouw hawwe; in of um 1224 maakden 'r plaots veur e kloester: 't Wittevrouwekloester. Nog ind dezelfden iew volgden e Dominicanerkloester. In dezelfden tied woort ouch de Sintervaoskèrk wie me die noe kint, in hoegroemaonse stiel, opgebouwd (tories kaome roond 1225 veerdeg). De Sintjanskèrk volgde tösse 1450 en 1480.
De meiste bebouwing aon de Vriethof stamp oet de achtiende en negentiende iew. De Hollandse ginneraol Cornelis Dibbets woort d'n ierste bewuner vaan 't Ginneraolshoes, wat op de fundaminte vaan 't Wittevrouwekloester opgetrokke woort.
In 2003 oondergóng de Vriethof 'n ingriepende verbouwing, boemèt in 't vastelaovendsleedsje vaan dat jaor gespot woort.
Centraal-Europa
thumb|Centraal of Middel-Europa volges de eng (duustergreun) en de brei definitie (duuster- én helgreun) Centraal-Europa of Middel-Europa is 'n gebeed binne Europa det mierder definities haet gehad, meistal um historische, etnische, politieke of geografische raejene. De begrenzing van dit gebeed tösse Wes-Europa en Oeës-Europa is neet exak, maar gebroekelik is det in 't weste de grens mit de Benelux-lande en Frankriek wuurt gehanteerd, in 't naorde de grens mit Daenemarke, in 't oeëste de grens mit de Oeësters-Orthodoxe Kerk en d'n islam en in 't zude mit Italië. De grenze van dit gebeed kómme groeëtedeils euverein mit 't gróndgebeed van Oeësteriek-Hongarieje, 't Prusisch Keizerriek en de Alpelande. Volges dees definitie ligke de Alpelande en de Visegrád-lande in Centraal-Europa. Smeis waere de Alpelande ouk tot Wes-Europa geraekend.
Mille (Zelfkantj)
Mille (Duutsj: Millen) is e dörp inne gemèndje Zelfkantj in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk in 't wèstelik gebied vanne gemèndje, tösse Töddere en De Nuujsjtad (kórtbie Zitterd). In Mille woeane net get mieër es 300 luuj.
Centraal-Europa
Dit zien de zoeëgenaamde Alpelande.
Mille (Zelfkantj)
Gesjiechte
De kestieël Mille waar toete verkoup vanne hieërlikheid Millen aan Dietrich II van Hinsberg in 1281 de zaetel vanne hieëre van Mille. Nao wiejer tössetiedse wusselinge vanne mach behuuerdje Mille vanaaf 1499 toet 't Hertogdóm Gulik; de kestieël Mille woort de zaetel vanne oete drie hieërlikheje Gangelt, Vuch en Millen opgeboedje Guliksen amb Mille.
Centraal-Europa
Dees lande behure tot de Visegrádgroep.
Mille (Zelfkantj)
Gesjiechte
Tössen 't begin vannen twelfdjen ieëf en 't jaor 1802 besting in Millen ein ane Benediktienerabdie Sint-Michael in Siegburg óngergesjik Benediktienerkloeaster; de al bestäöndje parochiekirk woort es proosdiekirk gebroek.
Centraal-Europa
Sóms mak me ouk ónderscheid tösse Centraal- en Middel-Europa. Mit Middel-Europa wuurt meistal Pruses, Oeësteriek, Zwitserland en Liechtenstein gemeind. Um cultureel en politiek-historische raejene kint me in det geval Luxemburg, Elzas-Lotharinge en Königsberg tot die regio raekene. Centraal-Europa wuurt ierder geassocieerd mit 't veurmalig Habsburgs Keizerriek. Volges dees definitie umvat de regio ouk 't in de Oekraïne gelaege Roethenië en (Oeës-)Galicië, 't in Roemenië gelaege Transsylvanië, 't in Servië gelaege Vojvodina en 't Banaat, 't in Kroatië gelaege Slavonië en in 't Italië gelaege Zuud-Tirol. 't Steit dus neet vas wie groeët dees regio is.
Tiedes de Kalden Oorlog woorte Pole, Tsjechoslowakieje en Hongarieje veur politieke raejene ouk waal tot Oeës-Europa geraekend. Det is de raeje waorum Pruses smeis toch tot Wes-Europa wuurt geraekend.
Mille (Zelfkantj)
Gesjiechte
De Roeaj Baek vörmp saer de grensbepaoling door 't Congres van Wenen in 1815 de grens tösse Duutsjlandj en Nederlandj. Saer dezen tied is de links vanne baek gelaenge kestieël Nederlandjs, mer 't rechs vanne baek gelaenge dörp Duutsj.
Centraal-Europa
Wiewaal 't vuuel politieke, etnische en taalkóndige verschille guuef tösse Centraal- of Middel-Europese lande, vertuine de meiste lande wat betröf geschiedenis, cultuur en gastronomie ouk groeëte euvereinkomste. Saer 2004 hure alle lande in dees regio beej de Europese Unie, mit oetzondering van Zwitserland en Liechtenstein.
Mille (Zelfkantj)
Gesjiechte
Van 23 april 1949 toet 31 juli 1963 sting de Zelfkantj en daomit ouch Millen ónger Nederlandjs gezag. Op 1 augustus 1963 völgdje nao betaling van 280 miljoen Duutsje mark aan Nederlandj de trögkgaaf. Op 24 juni 1969 woort de gemèndje Millen opgeluf en samegeveug mitte ómligkendje gemèndje toete gemèndje Zelfkantj.
Centraal-Europa
Limburg in Centraal-Europa?
In de vruuge 19e ieëw woort 't gróndgebeed van de Duutse Bond tot Centraal-Europa geraekend. In det geval kint me ouk Nederlands Limburg raekene tot Centraal-Europa.
Oksaal
thumb|De plaats van 't oksaal achterin 'n kèrk
't Oksaal of koar ies 'n ruumde achterin of opzie in 'n katholieke kèrk woa 't kèrkkoar of 'n ander zangkoar zingk ter begeleiding en óndersjteuning van de versjillende liturgische vieringe. Meistal liek 't oksaal op 'n ope verdeping mèt balcon ten opziechte van de zietruumde van de kèrkgengersj. 't Kèrkörgel of harmonium bevingk ziech ouch hie of in de buurt. Zoan örgeltribune kèn ouch achter of op 'ne doksaal zin ingeriech. Bie bepaalde gelegenhede weurt 'r ouch waal gezónge op 't preesterkoar, veur in de kèrk, woa 't hoofaltaor sjteit. Diet preesterkoar weurt sóms van de zietruumde, 't sjeep van de kèrk, gesjeie door 'n koarhèk of 'ne doksaal.
Alles paletti
Alles paletti is 'n oetdrökking die alles okay betekent en väöral in 't ooste van de provincie Nederlands-Limburg, 't Belzje Gemmenich en ömgaeving en in Duutsjlaand gebroekd wert. 't Zów in Limburg väöral in d'r context va vastelaovend gebroekd waeëre. 't Gèèt hie öm 'n oetdrökking die me neet kan verbuge.
Es (humoristische) verlinging gebroek me döks alles paletti mit de confetti of (op Duutsjland) alles paletti im Zirkus Confetti.
Geveulswaeërd
De geveulswaeërd van de oetdrökking Alles paletti is evvel gaans aandersj es 't geveul dat Alles okay oetdrökt. Bie Alles paletti sjpelt de väörgesjiedenis, oeëin 't gaar neet okay waor, 'n belangrieke ról.
Etymologie
Alles paletti is verwaant an pleite, dat in 't Nederlands weg of verdwenen betekent en via 't Jiddische pleta dat vlucht betekent en 't Bargoens in 't Nederlands is kaome.
Externe leenk
Oetlègk etymologie Alles paletti (Duutsj)
Knouppunt Zaarderheike
thumb|Knouppunt Zaarderheike Knouppunt Zaarderheike is 'n knouppunt in Nederlands Limburg, ten naordweste van Blierik. D'n A73 kruus heej d'n A67. 't Knouppunt is oetgeveurd es klieëblaad. Öm de doorveurcapaciteit van 't verkier in doorgaonde richtinge te vergroeëte, is 't veurzeen van rangeerbane.
Naamgaeving
't Knouppunt is verneump gewaore nao 't gehöch Zaarderheike, det get westeliker in 'n bedriefsterrein leejt. Ouk 't aangrenzend naoldholtbós hit zoeë. Vreuger goof 't ouk nog stökke hei aan de naordoeëskant, mer 't neteurgebeed haet dao plaatsgemak veur 't bedriefsterrein Trade Port.
Mettet
thumb|Locatie va Mettet in Name. Mettet is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Name. Op 'n oppervlakde va 116,78 km² wonne 12.895 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 110 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De kèrk va Mettet. Biesme, Biesmerée, Graux, Oret, Saint-Gérard, Furnaux, Ermeton-sur-Biert en Stave.
Dónderbloom
thumb|right|Dónderbloom, klaproas, kollebloom, Inkebloom Dónderbloom, Klaproos (Papaver rhoeas) gesjlach en familie Papaver. Algemein kroed langs waeg, in en langs ’t kore, grafte en taluds. Ze weurt 30-60 cm hoag en bleujt van mei-juli. De roa bloom haet in de miedde ’n zjwarte vlek. De doasvröch ies glad en bevat zäödsjes die liech verdouvend wèrke. Ander volksname in Limburg: Kol(le)bloom, Inkebloom. Ónderdeil van de kroedwösj
Braziliaans-Ziews
Braziliaans-Ziews is e Ziews dialek wat weurt gesproke in de Braziliaanse staot Espírito Santo. 't Dialek oontstoont naotot in de negentienden iew 'n aontal Ziewse femilies emigreerde nao 't dörpke Holanda (gemeinte Santa Leopoldina). Vaandaog d'n daag weurt de taol nog door e paar femilies gesproke; ze steit op oetsterve oonder d'n drök vaan groeter taole. Door de isolatie vaan hun moojerland en 't intens contak mèt aander taole is 't dialek in rillatief korten tied gans op ziechzelf goon stoon.
Dónderbloom
Dónderbloom, Valeriaan (Valeriana officinalis) Valeriaanfamilie. Valeriana. (Lat. Valére= wel zijn). Algemein plant langs water en in beemde. De plant weurt 1 m. hoag, ze haet gevaerde blaar en roze blome in ’n pluum op de tuup van de sjtengel. Oet de wortel weurt heilend Valeriaan gefabriceerd, dat rösgevend ies. Ónderdeil van de kroedwösj.
Braziliaans-Ziews
Aonkoms in groete ermooj
In de negentienden iew trok Brazilië väöl Europeaone; neve Portugeze veural Pruse en Italiaone. De mieste neet-Portugese migrante gónge in 't zuie woene. Aandere woorte nao de staot Espírito Santo getrokke. Dao kaome in de ierste plaots hendeg väöl Pommere opaon (lui oet de Pruse provincie Pommere, in dit geval oet Achter-Pommere wat vaandaog d'n daag bij Pole huurt), meh ouch get Nederlanders. Veur zoewied bijgehawwe zien tösse 1812 en 1900 504 Nederlanders nao Brazilië geëmigreerd, daovaan (sinds 1858) 323 nao Espírito Santo. Allemaol kaome ze vaan 't groondgebeed vaan de modern gemeinte Sluis. De belaankriekste migratiedörper waore Zuidzande, Cadzand, Groede, Retranchement, Nieuwvliet en Schoondijke. De koloniste emigreerde umtot Zieland in dezen tied 'nen economische crisis doormaakde. Daobij heersde in 't land d'n eereppelpes.
Aongekoume op de plaots in de gemeinte Santa Leopoldina die hun waor touwgeweze, bleek tot de contrakte neet klopde. 't Land waor nog gans oonbewèrk en hei stoonte zelfs nog gein hoezer. Ouch de gewasse (koffie, cassaaf) en bieste die me hun had beloof, oontbraoke. Touwgaank tot 'nen dokter hadde ze eve wieneg, zoetot de sterfde in de ierste jaore hendeg hoeg laog. Wie keizer Peter II in de jaore zèsteg 't gebeed inspecteerde, waor heer zier gesjok door wat heer zaog. Wat evels wel geregeld waor, waor tot lui oet 'tzelfde land in dezelfde kolonie gónge woene en aon 't werk woorte gezat. Neve Holanda gaof 't ouch Luxemburgo, Tirol en Suíça ('Zwitserland').
't Ziews noe
Veur hun oonderzeuk spraoke de oonderzeukers mèt 76 lui oet Ziewse femilies. Mer 13 vaan hun neumde ziech sprekers, en mer eine waor joonger es veerteg. Wel gaof 't in eder leeftiedscategorie nog wel eine dee 't verstoont of dee e paar wäörd spraok. Wat betröf de aander taole: de awwere praotde in 't daogeleks leve veural Pommers, de jongere bekaans allein mer Portugees. Laank neet allemaol voonte ze 't erg tot hun taol aon 't verdwijne waor.
Begin einentwintegsten iew begós de belaankstèlling veur dit Ziews ziech oet te breie. Op 't taolkundeg oonderzeuk volgde 'n documentaire die 't leve en de taol vaan de Ziewse gemeinsjap op beeld vaslag.
Karakter
't Braziliaans-Ziews is in weze 'ne vörm vaan 't Land-vaan-Cadzands. Umtot alle koloniste oet 't Land vaan Cadzand kaome, kóste ze in Brazilië zoonder meujte hun plat blieve gebruke. De invleuj vaan boetenaf koume veural vaan 't Oos-Pommers, wat in dit gebeed 'n soort lingua franca is. De lui kinne ouch wel Portugees (de joongere soms niks aanders mie), meh die taol heet väöl minder invlood gehad umtot 't gein Germaanse taol is ze en väöl wijer vaan 't Ziews aofsteit. 't (Standaard-)Nederlands heet geine status mie veur de sprekers. Bij 't veldwerk hadde ze ouch 'n hendege meujte um de oonderzeukers te verstoon.
Naom
De sprekers neume hun taol ’Ollands, of holandês wienie ze Portugees praote. Allewel tot 'ne spreker in Zieland dat ummer zouw doen, make zij 't versjèl tösse Nederlands en Hollands neet mie.
Klaanklier
Umtot de Braziliaanse Ziewe hun taol neet mie zoe dèks gebruke, weure de Ziewse klaanke soms door aandere vervaange. De klaanke kinne gemekelek binne ein idiolek wissele. Wäörd die vaanajds mèt 'n h begóste, zouwe feitelek gein h- mote höbbe, meh oonder invlood vaan 't Pommers kump ze soms weer trök. Daan vörmp ze ei foneem mèt de g-, die in 't Ziews-Vlaoms wie 'n [ɦ] klink. Zoe wissele de klaanke [ɦ] en [z] ziech soms af in hier/zier ('hei'; Europees Ziews ’ier) of heên/zeên ('gein', Europees Ziews geên, spreek oet heên). Mèt klinkers wie ie [i], eê [ɪə] en ee ([e:]) kin ouch weure gevarieerd.
Directen invlood oet 't Pommers bliek wel doortot clusters mèt s+medeklienker wie sj(C) weure oetgesproke, wie in alle soorten Duits en Limbörgs oonder de Panninger Linie: sjtruken. Ouch veraandert de aw sch- in sj-: sjole 'sjaol' (Europees Ziews schole).
Morfologie
't Vèlt op tot 't betrèkkelek veurnaomwoord wat intösse de plaots vaan die en dat gooddeils heet euvergenome. Ouch dat is oet 't Pommers te verklaore, wat ummertouw al wat veur alle geslachte, getalle en naomvel gebruuk. Die of dat duke noe en daan ouch nog wel op.
Bij väöl sprekers is 't verkleinwoord deils of gans verdwene. Ouch heiveur is 't Oos-Pommers, wat zelf gein verkleinwäörd kint, de verantwoordeleke, want 't Portugees maak die aofleiiengen wel. 't Gebruuk vaan verkleinwäörd versjèlt vaan plaots tot plaots. 'nen Informant in Holandinha kós ze zoonder meujte producere en zag zelfs nog zachjes (e verkleind bijwoord dus). 'nen Oondervraogde spreker in Garrafão gebruukde ze neet oet ziechzelf meh herkós ze wel nao suggestie. 'ne Spreker oet Jatibocas kós ze zelfs nao suggestie neet make en wis veur casinha en mesinha gein aander vertaolinge es respectievelek kleen 'uus en klene taofel.
Syntaxis
Sprekers vaan 't Braziliaans-Ziews gebruke väöl doen-oondersteuning, dat wèlt zègke zinnekes zoe vaan 'Deis diech eve loere of m'ne fiets dao nog steit?' (boe-in 't hölpwerkwoord doen dus gein betekenis heet). Die koume in Zieland ouch wel hei en dao veur, meh neet per se in 't Land vaan Cadzand. 't Is meugelek tot dat midde negentienden iew aanders waor, en 't kin ouch good tot 't Braziliaans-Ziews dit weer oet 't Pommers heet euvergenome (wat zoeget soms ouch deit). 't Woersjijnelekste is evels tot dit spontaan is gebäörd in taolcontak. Oonderzeuk liert tot sprekers vaan verwante taole die neiging väöl höbbe, mesjiens veur dudeleker te zien.
Zeker wel door Pommersen invlood zien de sprekers vaan dit dialek constructies goon gebruke wie Da's dan vier daogen om te nao Santa Leopoldina kommen. In 't Europees Ziews stoont om en te, zjus wie in 't Limbörgs, gewoen um de bepaoling heer.
Mesjiens oonder Portugesen invlood laote de Braziliaanse Ziewe ouch soms 't direk objek (lijend veurwerp) weg. In zinne boe 't Europees Ziews ’t zouw vereise, kin dit wegblieve in 'ne zin wie De joengeren, die praote (’t) nie meer. Dit is ouch 'n bezunderheid van 't Braziliaans-Portugees, want zjus zoe good zouw 't Europees Portugees hei e lijend voeurwerp eise: Eles não falam(-la).
Vocabulair
't Braziliaans-Ziews steit bol vaan de Pommerse wäörd. Dèkser zien 't wäörd die ouch in Hoegduitse (en sommege Limbörgse) dialekte bestoon, wie bald 'gaw' en billig 'gojekoup'. Daoneve gief 't ouch väöl Pommerse lienvertaolinge, wie Geeft dat gunter ok koeien ('Gief 't dao ouch keuj'; Europees Ziews Bin d'r daor ok koeien). Portugese wäörd zien väöl minder algemein.
Bronne
Dit artikel is vertaold oet de Ziewstaolegen tegenhenger, door d'n oteur zelf.
Herøy (Møre og Romsdal)
thumb|De ligking van Herøy in de pervincie Møre og Romsdal. Herøy is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 8.373 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 120,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 69,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1515.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Gooise Meren
Gooise Meren is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Ze is per 1 jannewarie 2016 oontstande oet 'n fusie tösse Bussum, Naarden en Muiden; wijer umvat ze nog 't dörp Muiderberg en e deil vaan de naobersjap Crailo. De gemeinte is geneump nao 't Gooi, de striek boe ze 't noordwestelek deil vaan oetmaak, en nao de pole hei-in, gans in 't bezunder 't Naardermeer. Hoofplaots en groetste plaots in Bussum. Muiden huurt historisch gezeen neet bij 't Gooi.
De fusie is gekoume nao jaore vaan oonderhandelinge euver sjaolvergroeting. In ieder stadia waor ouch de gemeinte Weesp bij de planne betrokke; besjeiener planne gónge daan weer oet vaan 'n fusie tösse allein Naarden en Bussum.
Berezina
thumb|De loup vanne Berezina. De Berezina (Wit-Rössisch: Бярэзіна Bjarezina; Rössisch: Березина) is 'n reveer in Wit-Róslandj en 'n ziereveer vannen Dnjepr. Get naordeliker ligk nanne reveer mitte naam Berezina bie Smolensk; dees mundj ouch oet innen Dnjepr.
De reveer óntspringk oppe Wit-Rössische Rögk bieje stad Lepel en haet 'n lingdje van 613 km. 't Struimgebied haet 'n oppervlaakdje van 24.500 km²; 't debiet bieje munjing is gemiddeldj zoea 145 m³/sec. de jaor. De munjing innen Dnjepr ligk zoea 50 km te naordwèste vanne stad Homel. Ane reveer ligke de stej Babroejsk, Barysaw en Swetlagorsk. De wichtigste ziereveer is de Swislatsj, woraan ouch de stad Minsk ligk.
Gesjiechte
left|thumb|Oetzich euvere Berezina. Karel XII van Zwede staak tiejes de Groeate Naordse Krieg taenge tsaar Peter de Groeate reveer euver mit zie leger op 25 juni 1708. De reveer is mit naam bekandj veure Slaag bieje Berezina in 1812, doe 't leger van Napoleon de reveer euvertróch wie 't zich trögktróch vanoet Róslandj en dao zwaor verluus haw.
Tiejes d'n Twieëdje Werreldkrieg woort 't dörp Ala ane Berezina euvervallen en platgebrendj dore Duutsje soldaote. Bie 't zomeroffensief in 1944 vanne Rósse woort 't Duutsj veerdje leger nao 't euverstaeke vanne reveer ómsingeldj en verslage.
Poitiers
thumb|Oetzich euver Poitiers. Poitiers is 'n sjtad in 't midde van Frankriek ane reveer de Clain. Ze ligk in de regio Nuuj-Aquitanië en is de houfsjtad van 't departemènt Vienne. Oet de sjtad kome ónger angere Michael Foucault (dem ziene pap en opa wore dokter dao) enne keuningin Adelheid van Poitiers. In 't jaor 2009 haj Poitiers zón 89.000 inweuners.
De sjtad sjteit bekind veur zien middeleeuws centrum, wo nag väöl historische vakwerkhoezer sjtaon.
Gesjiedenis
left|thumb|Historische vakwerkbeboewing aan de Charles de Gaulle-plaats. Poitiers is al gesjtich gewaore door de keltische Pictones veur d'n tied van 't Romeins Riek en hoot toe Pictavium. Bie de sjlaag bie Poitiers op 10 oktober 732 versjloog e Frans leger ónger Karel Martel 't oprökkendj Arabisch leger. Sinsdeen kós de truukvereuvering van Sjpanje aanvange.
Tiejes de Hóngerdjäörigen Oorlog waar de tweede sjlaag bie Poitiers op 19 september 1356 wobie 't Frans leger waerde versjlage door de Ingelse.
Karel VII van Frankriek sjtichde de universiteit vanne sjtad in 't jaor 1432.
Mit 't Edik van Poitiers op 17 september 1579 sjtopde de Zèsden Hugenotenoorlog, womit väöl vriejheje waerde verkrege veur de protestante.
Poitiers waar de houfsjtad van Poitou, de historische provincie die waerde besjtuurd door de graove van Poitiers.
Quasar
'ne Quasar (Ingelse abbreviatie quasi-stellar radio source), ofwel QSO (Quasi Stellar Object), is 'n actief centrum vaan e starestèlsel (boedoor 't 'n actief starestèlsel, ofwel 'n active galactic nucleus, AGN, is) mèt 'n hendeg hoeg klaorheid. 't Geit um e superzwoer zwart look (e zwart look wat feitelek 'nen extreemzwoere staar is) in 't centrum vaan e starestèlsel, boevaan de umringde sjijf mèt materie leech en straoling oetsjik wienie zie nao 't zwart look weurt getrokke. 'n Soortgelieke sjief roond 'ne staar of e look weurt de accretiesjijf geneump.