cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bergen op Zoom
Historie
Tot 1287 maakde Bergen op Zoom deil oet vaan de hierlekheid Breda; vaanaof dat jaor góng Bergen op Zoom wijer es centrum vaan 'n eige hierlekheid. Roond deen tied moot de plaots ouch stadrechte höbbe. Wienie is neet bekind: de akte moot tijdens 'ne brand in 't stadsarchief in 1397 verlore gegaange zien. Later woort de hierlekheid tot markiezaat. De stad oontwikkelde eerdewerk en lake-industrie; mèt de lèste beconcurreerde me de Vlaomse stei.
Tijens d'n Tachtegjaoregen oorlog woort de stad versjèllende kiere vereuverd, meh bleef oeteindelek in han vaan de opstand, ouch al door mechteg vestewerke vaan Menno van Coehoorn. In 1747, bij de Franse successieoorlog, vereuverde de Franse de stad, die daonao tot 1814 in Franse han bleef en garnizoensstad waor.
Commewijne (distrik)
Commewijne is ein vaan de distrikte vaan Suriname. 't Distrik ligk op de rechseover vaan de rivier de Suriname, direk ten ooste vaan Paramaribo. Commewijne weurt in 't noorde begrinsd door de Atlantische Oceaan, in 't weste door de distrikte Paramaribo en Wanica, in 't zuie door 't distrik Para en in 't ooste door het distrik Marowijne. De hoofplaots is Nieuw-Amsterdam en 't distrik heet 25.088 inwoeners (2006) en een landoppervlaakde vaan 2353 km².
Bestuurleke deile
right|300px|thumb|Ressorte vaan Commewijne
Commewijne is oonderverdeild in zès ressorte naomelek:
Economie
De Commewijnse economie is hoofzakelek gebaseerd op landbouw, mèt plantages dee hun oersprunk höbbe in d'n ierste jäör vaan de Nederlandse kolonisatie in de 17e iew. Plantage Mariënburg is sterk vervalle, meh de febrik weurt nog tot ummertouw bezoch door toeriste. Sókkerreet is nog altied euveral te vinde nèt wie citrus en cacao. Heineve is vèsserij ouch vaan groet belaank. Vèsvaangste vinde väörnaomelek plaots väör de kös, op de Suriname en de Commewijne riviere.
Boris Johnson
thumb|Boris Johnson Alexander Boris de Pfeffel Johnson (19 juni 1964) is 'ne Britse politieker en saer 24 juli 2019 de premier van 't Vereinig Keuninkriek. Van 2001 toet 2008 waas hae lid van 't Brits Parlemènt ('t Lieëgerhoes). Van 4 mei 2008 toet 7 mei 2016 waas t'r de börgermeister van Lónje. Daonao woort t'r op 13 juli 2016 de Minister van Boetelandjse Zake ónger Theresa May.
Op 23 juli 2019 woort Johnson dore leje vanne Conservatieve Partie mit 66% veur verkaozen es de nuje partieveurder, wodoor d'r autematisch ouch de premier van 't landj is gewore. Hae is 'ne groeate veurstenjer vanne Brexit.
Boris Johnson haet studeerdj ane Universiteit van Oxford enne Europese Sjoeal in Brössel, wonao d'r de journalistiek in is gegange.
Keuninkriek vaan de Nederlen
thumb|Locatie vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen. 't Keuninkriek vaan de Nederlen (Nederlands: Koninkrijk der Nederlanden; Fries: Keninkryk fan 'e Nederlannen; Papiaments Reino Hulandes; Ingels Kingdom of the Netherlands), is 'ne souvereine staot dee oet veer len besteit, te weite Nederland (inclusief de BES-eilen), Aruba, Curaçao en Sint-Maarten. De veer staote deile e staoshoof (de keuning, sinds 2013 Willem-Alexander vaan de Nederlen), meh höbbe eder 'n eige regering. In de drei Caribische eilandstaote weurt de keuning door 'ne gouvernäör vertrooje. Dees drei staote regele gans hun binnelands beleid; veur 't boetelands beleid en defensie zien ze evels op Nederland aongeweze.
Dees situatie bleef in de groond dezelfde tot 1954, wie 't Statuut vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen woort opgestèld. Suriname en de Nederlandse Antille (Indië had ziech al aofgesjeie) woorte in plaots vaan kolonies noe otonoom len mèt eige regeringe. Dit statuut is noe nog vaan krach, meh de indeiling vaan 't keuninkriek is versjèllende kiere veranderd. In 1975 woort Suriname oonaofhenkelek, in 1986 sjeide Aruba ziech vaan de Nederlandse Antille aof (status aparte) en in 2010 woorte de Nederlandse Antille oontboonde. Curaçao en Sint-Maarten zien sindsdeen ouch otonoom deile vaan 't Keuninkriek, Bonaire, Saba en Sint-Eustatius zien noe bezunder gemeintes vaan Nederland.
Millimeter
De millimeter is de lengde geliek aon 'ne doezendste meter, oftewel 0,001 meter. Milli is aofgeleid vaan 't Latiens woord veur doezend.
De millimeter weurt ouch gebruuk um de hoeveelheid rege aon te geve: 'ne millimeter rege is 'ne liter rege op 'ne veerkante meter.
STS-134
thumb|Embleem vaan STS-134 STS-134 (voloet Space Transportation System 134) waor 'n Space Shuttle-missie nao 't International Space Station. De vlöch waor de lèste vaan Space Shuttle Endeavour en de veurlèste vaan alle Space Shuttle-vlöchte. De lancering voond plaots op 16 mei 2011 um 8:56 oor lokalen tied (14:56 oor Nederlandsen tied) en doorde 16 daog. Primair doel vaan de missie waor 't aoflevere vaan de Alpha Magnetic Spectrometer en 'ne ExPRESS Logistics Carrier. Op 1 juni 2011 um 2:35 oor lokalen tied (8:35 oor Nederlandsen tied) landde de Endeavour weer op Kennedy Space Center in Florida.
Bemanning
De bemanning bestoont oet 6 persoene: commandant Mark E. Kelly, piloot Gregory H. Johnson , en de missie-specialiste Michael Fincke, Roberto Vittorio (ESA), Andrew J. Feustel en Gregory Chamitoff.
Op 13 januari 2011 woort, nao 't sjeetincident in Tucson, woebei congreslid Gabriella Gifford, de vrouw vaan Mark Kelly, woort neergesjote, 'ne reserve-commandant aongeweze in de vörm vaan Frederick W. Sturckow. Op 4 fibberwarie 2011 gaof Kelly aon tot heer toch zouw vlege es commandant en de training veur de vlöch zouw goon vervolge.
Menu
D'r term menu is, wie väöl terme in de kaoëkkeuns, Fraans. Menu is oorsjpronkelek aafgeleid oet 't Latiense minutus dat  get dat klèng is gemakd betekent; in 't Fraans waoërt 't gebroekd vör 'n samevatting of résumé van allerlèj saoërt.
Menu kan zieë:
Corny-Machéroménil
Corny-Machéroménil ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groat Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 191 inweunersj. Ze ies 10,54 km2 groat. Dao woonde dus zoan 18 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Rethel, wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrendissement van Rethel.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Mars (god)
thumb|Beeld vaan Mars oet d'n iersten iew, gevoonde op 't Forum vaan Nerva. Mars waor de Romeinse god vaan d'n oorlog, en vaanajds ouch 'ne landbouwgod. Nao de Romeinse mythe waor heer 't keend vaan Juno allein, die häöm mèt behölp vaan Flora en 'n magische blom baarde. Ouch zaog me häöm es de verleier vaan Rhea Silvia en de vaajer vaan Romulus en Remus, de stiechters vaan Roeme. Later is heer, wie de mieste Romeinse gode, geliekgestèld aon 'ne Grieksen tegehenger, Ares, boedoor zie beeld en de mythe roontelum häöm veranderde. Iewelaank stoont de tempel vaan Mars boete de stad, totdat keizer Augustus op 't nui forum 'nen tempel in Roeme zelf veur häöm opriechde. Fieste ter iere vaan Mars woorte gehawwe in miert (welke maond, Martis mensis, nao häöm is geneump) en oktober. Kalendae Martis, langen tied de Romeinse nuijaorsdaag en d'n daag vaan mojersjapsfies Matronalia, woort gezeen es de geboortedaag vaan Mars. De spech en de wouf waore aon häöm gewijd.
Koempel
thumb|250px|Limburgse mienwirkesj, 1946 thumb|250px| 'n Mienwirkesjlamp 'ne Koempel (of mienwirker) is emes dae wirkzaam is in de mienboew, ’n koel, biejveurbeeld in 'n kaolemien of 'n goudmien.
Herkóms van de naam koempel
De naam koempel (Nederlands kompel) kump van 't Duutsje Kumpel, dat oarsjprunkelik vrundj of maat beteikende. ’t Nederlandse kompel is dus eigentlik ein germanisme, dat wil zègke 'n vernederlandsing, veur 't Duutsje Kumpel en woort pas ingeveurd biej de kóms van de Sjtaatsmiene in Limburg; daoveur hèj ’t in ’t Nederlands ein negatieve beteikenis.
Ómdat mienwirkers zich de gevare aanhawwend bewus ware, vormde zich tösje de koempels meistal eine hechte bandj. Mienwirkers neumde mekaar daoróm kammeraod. Door boetesjtaonders woorte zie bergman geneumd.
Koempels in Nederlandj en Belsj
Koempels wirkde euver 't algemein in sjiechte van drie ploge, wobiej achtereinvolges jeder ploog ach oer in de mien wirkde. De nachsjiech waas veurbehawwe aan koempels van 18 jaor en awwer.
Mienwirkers droge meistal 'ne helm mèt dao-op ’n lamp gemonteerd, womit zie gerich op hun werk koosjte sjiene. Ouch hèje zie 'n sjpeciaal mienwirkesjlamp biej zich, die oplichde es d'r 't doadelike miengaas in de buurt waas.
Jedere koempel hèj 'n uniek nummer, dat op eine penning waas gesjlage. Deze penning kreeg me biej de porteer mit en woort biej de ingank van de sjach aafgegaeve. Aan 't eindj van de sjich woort de penning weer door de koempel opgehaold en aafgeleverd biej de porteer. Op dees meneer koosj me contrelere of d'r gein koempels in de mien ware achtergebleve.
't Werk in de miene waas namelik neet zónger gevaor. Behauve 't giftige en dus geveërlike miengaas woaan me koosj euverlieje, waas d'r ouch 't grauwvuur en 't gevaor van insjtorte van miengèng. Óm dat te veurkómme, woorte de miengènge gesjtut mèt dennehout, woveur in de kusgebeje völ dennebuim woorte geplant. Ouch kaom 't veur, dat miengèng vollepe mèt water, wodoor de koempels koosjte verdrènke.
Door dees mienrampe zint völ mienwirkers ómgekómme. De mienramp van Marcinelle is in Belsj nog neet vergaete. Euveral in de waereld vènje d'r nog regelmaotig mienrampe plaats. 't Beroop van mienwirker is dan ouch ein van de gevaorlikste beroepe die besjtaon.
De sanitaire veurzeninge in de mien zelf ware beperk tot ein tón, die kiebel woort geneump. Baovengróndjs waas 'n wèsjlekaal wo de koempels zich nao de sjich koosjte wèsje en ómkleije. 't Wèsje waas verplich, en de koempels wèsjde zich daobiej ónger ein de rök, dat woort poekele geneump. De dagelikse of waekelikse mienwirkesjkleijaag nóm de koempel ummer mit nao hoes óm die door de vrouw te laote wèsje. Dees kleijaasj deeg hae in 'ne pungel, 'ne blaw-gries geblokde handjdook wo de kleijer in woorte gedaon en de handjdook aan de punte bieein woort gebónje. Dees pungele woorte in ’t badlokaal aan häök opgetakeld zoadat ze dreuëg bleve.
Veur de kóms van de elektriciteit woorte veur 't óngergróndjs transport paerd en daoveur nog moelaezele es trèkdeere gebruuk. Taenge de tied, dat dees deere baovengróndjs ware, ware ze blèndj gewore. Mèt huij en sjtrui veur dees paerd kaome d'r ouch muus en ratte in de gangesjtèlsels en 't waas dan ouch van belang dat mienwirkesj hun bótterhamme in metale deuëskes verpakde. Es drank woort in ’n blikke flesj mèt beugelsjloeting (d'r blech) kawwe thee of koffie mètgenómme. ’t Óngergróndjs opaete van de bótterhamme tösje ’t werk in en mèt pikzjwarte hènj, woort Boetere geneump.
Óngergróndjs moch neet gerouk waere, daoróm gebruukde völ mienwirkesj proemtebak óm op te kouwe, de zoageneumde Proemesjiek. Daomit maakde ze sjpeeksel aan taenge 'ne druige móndj en taenge ’t sjtöbsjlikke.
Patrones
De patrones van de koempels is de Heilige Barbara, de besjermvrouwe van de luuj met 'n gevaorlik beroep. In Zuud-Limburg waas häöre feësdaag op 4 december lange tied 'ne vrieje daag. Oarsjprónkelik, pès in de jaore dertig van de 19e eeuw, waas dit aevel de Heilige Catharina.
Beroopsziektes
Koempels woorte dèks getróffe door beroopsziektes, zoa-es mienwirkesj-pneumoconiose en silicose (mienwirkeslónge, sjtöblónge), mienwirkesj-nystagmus (oagsiddere) veroarzaak door infecties mèt Ancylostoma Duodenale (mienwörm), kroepkneeje, diverse rögkklachte en hernia inguinalis (liesbreuke).
Emsdetten
Emsdetten (Nedersaksisch: Detten) is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 72,06 km² en 35.447 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 492 de veerkante kilometer.
't Op 45 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel ach oortsdeile.
Heigank
Heigank is 'n klein buurt en 'n straot van Nuienhage. 't Is 'n óngerdeil van Awd-Nuienhage.
In the Wee Small Hours
In The Wee Small Hours is 'nen album vaan Frank Sinatra oet 1955. De produksie veel oonder Voyle Gilmore, oonder 't label Capitol. De lengde vaan d'n album is 49:52. De produksie naom plaots in Hollywood (Californië, VS) en steit bekind es 'nen album dee ziech betaomp euver einzaompegheid, introspectie, verlore leefde, mislökde verhajdinge, depressie en nachleve. Heimèt is 't volgens väöl critici de ierste konsepalbum. D'n album is 'n hoegtepunt in de jazz, specifiek de vocal jazz en traditionele Amerikaanse popmeziek.
Rissa (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Rissa in de pervincie Sør-Trøndelag. Rissa is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 6.417 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 621,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 10,3. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
In the Wee Small Hours
Nómmerlies
De nómmers die op d'n album staon, zien:
Rissa (Nórwaeg)
De gemeintecode is 1624.
Kan
thumb|300px|right|St. Hubertuskèrk in Kan in 2005 thumb|300px|Brök euver 't Albertkanaal in Kan Kan (Nederlands: Kanne), is 'n döörp in de gemeinte Reems in Belsj (Belsj Limburg) vlak bij de grens mèt Nederland (Nederlands Limburg). 't Lik aon de voot van de Sint-Pietersberg en d'n Observaant, in 't dal van de Neker, dè door 't pläötske löp en aon 't Albertkanaal. Aon de kapel en 't kastiel lik Naerkan en aon d'n aandere kaant van de kanaal lik 't Avergaot (histories aok behurend bij Opkan). 't Gruutste gedeilte van Kan is 't vreugere Opkan. Kan grens aon Mestreech, namelik aon Bieslaand (euver de Kannerwèeg) en Sint-Pieter (euver de Melgerwèeg), en in Belsj aon Vroenhove (euver de Muizeberg), Zösse (euver de Kavei, de Zösserdèl of de Slingerberg en oan Wallonië: Aemaol en Klein-Ternejje. In Kan weurt Limburgs en Nederlands gekald.
In the Wee Small Hours
Nómmerlies
De bekinste nómmers vaan dees lies zien: In the Wee Small Hours of the Morning, Mood Indigo en I Get Along Without You Very Well.
Ketoen
thumb|Riepe ketoenböl. Ketoen of boumwol is 'ne zaachte, eincellige vaezel dae oete opperhoed (epidermis) vanne zäöj vanne ketoenplantj (Gossypium) greudj. De vaezele waere toet dräöj gespónnen en den zoea gebroek veur zaachte, lóchdoorlaotendje [[tèkstiel van te make (veur beveurbeildj kleier).
Veer saorten aan ketoenplantj waere gebroek veure perduksje:
Ketoen is e hieël waerdevól gewas, ómdet slechs óngevieër 10% van 't roew gewich bieje verwirking verlaore geitj. Es späör van was, eiwit en dergelike d'roet zeen gehaoldj, blief e netuurlik polymeer van zuver celluloos euver. Dees celluloos is gerangsjik op 'n meneer die ketoen unieke eigesjappe guuef waat betröf sterkdje, doerzaamheid en absorptie; de elasticiteit van ketoen is aevel klein. Edere vaezel is samegestèldj oet twintjig toet dertig läögskes aan celluloos die net óm einanger haer zeen gedrejdj. De ketoenvaezel haet 'n kènmirkendje structuur: 'n miniatuur laeg brandjwaerslang die ómme as is gedrejdj. Hiedoor óntstaon flesjetrèkkerechtige drejjinge womit de vaezelen achterein häöke bie 't spinne. Hiedoor kónne hieël fien gares waere gespónne. De binjing die dore drejjingen óntsteitj hètj 't spinverbandj van ketoen. De vaezel is hol enne hol ruumdje hètj lumen. De stapellingdje (gemiddeldje vaezellingdje) van ketoen varieertj van 10 toet 50 mm, aafhenkelik vanne saort ennen herkóms. De lengste is 't bès-gesjik veur fijn gledde gares en dus ouch 't duurste. De boetekantj vanne ketoenvaezel is bedèk mit e wasläögske: de cuticula. Ómdet dit wateraafstoeatendj is mót dees laog veur naatbehanjelinge waeren eweggehaoldj.
De ketoenindustrie läöntj zwaor op sjemische perdukte wie kónsmès en insekticied, wodoor de teelt neet miljeuvruntjelik is. Sómmige landjboewers sjakelen euver op mieër ecologische perduksjemethode. Inmiddels zeen ouch al perdukte van organische (eco-)ketoen verkriegbaar.
De grótste perducent van ketoen oppe welt is Sjina, mit 'n perduksje van 25,5 miljoen bel de jaor. De Vereinigdje Staote (17,6 miljoen bel) en India (12,5 miljoen bel) volge dao-op. In Europa is Griekelandj de grótste perducent mit 1,7 miljoen bel.
Kan
't Dörp
't Pläötske is veuraal bekind um z'n mergelgrotte (de berg) en z'n sjampijongs. Van de oetgehaolde mergelstein zien väöl winninge (boerderijen) en hoezer gebojd, hij en in d'n umtrèk. Dao staet 'n kèerk, gewijd aon d'n heilige Hubertus mèt 'ne Middeliewse tore en 'ne Limburgse spits t'rop. In de 20e iew is 'ne groete zaol dr'aongebojd. 't Gehiel is aok van plaotselike (mergel)stein opgetrokke.
Aon de kanaal lik 'ne jachhave. Bij de rivier d'n Neker stèet de zoegenaomde Smoekelmeule (waotermeule) en dao lik, behalve 'n aontal veerkaantswinninge in d'n umtrèk, 'ne winning Mosman oet 1651. Versjillende heukskes van Kan zien besjörmde dörpsgezichte. Kan is genomineerd es aen van de vieftien sjonste döörpe van Vlaandere.
Rissa (Nórwaeg)
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Sør-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Lies vaan musicologe
Dit is 'n lies vaan musicologe, dat wèlt zègke gelierde die ziech höbbe bezeggehawwe mèt meziekwetensjap.
Vestfold
In de pervincie weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Gemeintes
Veerteen gemeintes ligken in Vestfold:
11 jannewarie
11 jannewarie is d'n 11e daag vaan 't jaor.
1961
1958 - 1959 - 1960 - 1961 - 1962 - 1963 - 1964 1961 (MCMLXI) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender.
Maan vaan 't Jaor
John F. Kennedy
Celkern
De celkern is 'n organel woa in biej eukaryote cellen 't DNA ligken opgeslage. De celkern waerd door e membraan gesjeie van 't cytoplasma.
Opboew
De celkern is ómgaeve door e döbbel celmembraan. De twee membrane waere van ein gesjeie door 'n ruumde van óngeveer 10 tot 40 nm. Hiej in zitte väöl äöpeninge mit 'ne diamaeter van óngeveer 100nm. Dees äöpeninge waere kernporië geneump. 't Boeten- en binnemembraan loupe in ein euver. Door dezen euverloup óntsteit 'n kernenvelop róndj de kern en daodoor óntsteit 'n eige miljeu in de celkern. De membrane zeen selectief doorlaotend. Meistal is 't mer einrichtingsverkiear tösse de celkern en 't cytoplasma. Groate molecule, macromolecule geheite, gaon door de kernporiën. Meistal zeen dees grote moleculen allerlei sjtoffe die de kernactiviteit regele. De kernenvelop dreug duks ribosomen op 't cytoplasmatisch oppervlak en löp door op bepaalde plaatse euver in 't endoplasmatisch reticulum.
Functie
't Kopiëre van DNA vintj plaats in de celkern. De kopie waerd 't RNA geneump. 't RNA is 'nen informatiedrager. d'r Zeen versjillende saorte RNA mit eder zien eige funksie. Biej de celdeiling vintj es ieërste 'n verdubbeling van 't DNA plaats en daonao 'n deiling van de celkern. Pas daonao waert de res vanne cel euver de twee nuuj te vorme celle verdeild. De celkern is naeven 't mitochondrium, 't endoplasmatisch reticulum en eine chloroplas 't enige organel mit zien eige ribosome. Prokaryote höbbe geine celkern; 't DNA waerd dao den ónbesjurmp in 't cytoplasma bewaard.
Lens (Fraankriek)
thumb|Geziech op de binnestad vaan Lens. Lens (Picardisch: Linse) is 'n stad in Fraankriek, in de regio Nord-Pas de Calais-Picardie, 't departemint Pas-de-Calais en 't arrondissemint Lens, boevaan 't de hoofplaots is. De gemeinte heet 'n oppervlaakde vaan 11,70 km² en had in 2013 31.647 inwoeners. De stad vörmp 'n agglomeratie mèt Douai (Dowaai) en ligk ouch neet wied vaan Arras (Atrecht). Lens, vaanajds gelege in 't graofsjap Vlaondere (en wel in Waals-Vlaondere, wat vaanajds al Frans/Picardischtaoleg waor), kraog in d'n daartienden iew stadsrechte meh woort in 1303 door de Vlaomse legers verweus. Wie de res vaan Frans Vlaondere zouw Lens in 1659 oonder de Franse kroen koume. De stad bleef e besjeie bestoon hawwe tot in 1849 kole woorte oontdèk. Heidoor zouw de stad vaan nog gein dreidoezend nao mie es 30.000 inwoeners greuje. Me kin in de umgeving nog väöl typische huip vinde vaan losgekapde stein oet de kojle.
Penantie
thumb|400px|'n Penantie weurt genome. D'n aonvaller heet de bal zjus weggetramp en steit nog bij de stip. De keeper duuk nao de bal en heet in dit geval de gojen hook oetgezeuk. 'n Penantie (ouch wel op z'n Ingels penalty) is 'n straof dee in 't voetbal veur bepaolde euvertrejjinge kin weure opgelag. Perceizer gezag: 'n penantie weurt gegeve es de verdeidegende partij in häör eige zestienmetergebeed (ouch: penantiegebeed) 'nen aonval vaan de tegepartij mèt 'n euvertrejjing oonderbrik. Es straof maag 'ne speuler (n'importe wee) vaan de tegepartij daan vaanaof èlf meter - 'nen aofstand aongegeve mèt de zoegenaomde penantiestip - vrij op de gool sjete. Allein de keeper maag perbere de bal oet de gool te hawwe. De sjeidsrechter kin de speuler vaan de euvertrejjing ouch nog 'n geel of roej kaart geve, aofhenkelek vaan de gemaakde euvertrejjing.
Es de penantie neet zit (in 'n minderheid vaan de gevalle), geit 't speul gewoen door. Weure de regele euvertroje, daan moot de penantie soms euver. Dit is veural 't geval wienie 'nen aandere speuler vaan de aonvallers te vreug de zestien meter in löp (es de penantie zit), of wienie de verdeidegers te vreug inloupe (es ze neet zit).
Um de penantie te kriege
Umtot 't 'n gemekeleke meneer vaan score is, goon voetballers dèks op zeuk nao 'n penantie. Dit maag zoe laank es me zelf gein aonvallende euvertrejjinge maak. Me kin de verdeidegende speuler 'dwinge' veur hel in te koume, zoetot heer dèks te laat is um de speuler neet te rake. Dèks zuut me ouch tot 'ne speuler bij de minste aonraking geit ligke um de sjeidsrechter(s) mer te tuine tot 'n euvertrejjing is gebäörd. Wienie me evels gaaroet neet geraak is, is dit verboje; dit weurt 'n schwalbe geneump en dao krijg me 'n geel kaart veur.
Um de penantie te make
De mieste penanties (zeker veer op de vief) zitte, meh vaanzelfsprekend is dat neet. Sjut me lieg, daan kin de keeper beter debij; sjut me hoeg, daan heet me 't risico euver of op de lat te sjete. Get soortgelieks gelt veur de breidde: 't is good um in d'n hook te riechte, me dat gief ouch 't risico um neve of op de paol te sjete.
Gooj aonvallers kinne aofwiekende technieke perbere. Soms is 't good um de penantie lieg door 't midde te sjete. Dit weurt 'ne panenka geneump, nao d'n Tsjecho-Slowaakse voetballer Antonín Panenka dee dat in 1976 tege Wes-Duitsland deeg. Wijer gief 't de penantie in twieë: d'n aonvaller sjut neet op de gool, meh späölt opzij, boenao 'ne mètspeuler inlöp en de bal in de gool sjut. Es me dit good deit, wèt de keeper korten tied neet wat gebäört en steit heer verkierd um de gool tege te hawwe. Deze variant is door mie voetballers gedoon, meh is in Nederland veural bekind gewore door Johan Cruijff en Jesper Olsen (Ajax tege Helmond Sport, 1982).
Um de penantie te stoppe
Miestal heet 'ne keeper neet d'n tied um naotot d'n aonvaller gesjote heet nog nao de bal te duke, umtot te väöl tied verlore zouw goon aon 't numme vaan dees beslissing. De gemiddelde keeper kin ziech 't bèste 'nen hook keze, in de hoop tot d'n aonvaller inderdaod daoheen sjut, en daan direk es d'n aonvaller insjut goon duke. Soms kin 't evels de meujte loene um de speuler in zien beweginge te volge (meh zuug bove), en zoe te zien mèt wat veur bein heer wie geit sjete. Ouch kin me psychologische tactieke gebruke um d'n aonvaller oet zien concentratie te hole. In alle gevalle is 't good es de keeper ziech maximaol strek, zoetot heer de bal ouch oet de gool hèlt wienie dee door 't midde geit.
Um 'ne wèdstrijd te beslisse
In toernoje die mèt 'n knock-outfaas weure beslis, maag 'n wedstrijd of 'n paar vaan wedstrije neet in 'ne gelieke stand indege. Späölt me toch geliek, daan weurt verlengk. Soms weurt ouch in de verlenging de wedstrijd neet oetgemaak. Vreuger späölde me daan de wedstrijd later nog ins euver, of, es me geinen tied had, goejde me 'n munt op. Naotot op 't EK vaan 1968 allebei 'ne kier waor gebäörd, besloot me tot dat aanders mós. Es nao verlenging de wedstrije geliek indege, numme de voetballers 'n serie vaan vief penanties. De speulers sjete umstebeurt, en um en um vaan eder partij, 'n penantie, en wee nao vief stök de mieste raak heet, heet gewonne. Is 't nao vief penanties nog geliek, daan geit me door volgens 't sudden death-systeem: wee es ierste 'n penantie mis dewijl d'n aander raak sjut, heet verlore.
Bij 'n penantieserie mage de speulers die neet aon de beurt zien neet mètdoen. Dat beteikent dus tot 'n penantie in twieë neet kin. Daobij maag d'n aonvaller mer eine kier sjete: es de bal door de paol, de lat of de keeper gekierd weurt, gelt de penantie es gemis.
L'Échelle
L'Échelle ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 142 luuj op 'n oppervlaak van 9,86 veerkante kilometer en daomèt goof 14,26 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +2,0% de jaor.
Liv and Maddie
Liv and Maddie is 'n Amerikaanse komiese tillevizieserie, bedach door John D. Beck en Ron Hart. De serie ging in première op Disney Channel op 19 juli 2013. De serie geit euver identieke tweelingzösters. De hoofrolle waere vertolk door aktrice Dove Cameron es Liv en Maddie Rooney.
Vestlandet
Vestlandet is 'nen historische regio in 't wèste van Nórwaeg langs de kus van de Atlantischen Oceaan. Deze regio besteit oet de provincies Rogaland, Hordaland, Sogn og Fjordane en Møre og Romsdal. In Vestlandet wone zoget 1.300.000 luuj. De grootste plaats Vestlandet is Bergen, gevolg door Stavanger.
Avelgem
Deilgemeintes
Avelgem besteit oet vief deilgemeintes. Avelgem zelf besleit 'n oppervlak vaan 9,96 km² en had in 2006 6.190 inwoeners. De gemeinte bevat gein aander kèrkdörper, meh wel nog 't gehuch Rugge in de deilgemeinte Avelgem.
Natuur
Binne Avelgem ligk 't natuurgebeed de Aw Schelde, mèt aw meanders vaan deze reveer.
Historie
In 1977 woorte de gemeintes Bossuit, Kerkhove, Outrijve en Waarmaarde es deilgemeinte aon Avelgem touwgevoog.
Boschpoort
thumb|right|Ligking vaan Boschpoort Boschpoort is 'n wiek zjus ten noorde vaan 't centrum vaan Mestreech, langs d'n oetvalsweeg nao Smeermaos en Laoneke in Belsj. Boschpoort ligk tege de Maos aon, aon d'n aandere kant ligk Borghare.
Kinmerk vaan de wiek is 't väöle water, in en roond de wiek, zoewie 't Voedingskenaal, de Jo-Jo-have, de Zuid-Willemsvaart, 't Aofvoerkenaal en netuurlek de Maos. In Boschpoort ligke, es einigste plaots in Mestreech, woenbote. thumb|'n Hoes in [[Art-nouveau in Boschpoort]]
Aon de groete weeg nao Smeermaos ligk 'n monumentaol, baksteine kèrk, die gebouwd is in Art-deco-stijl. De sjaol (kèrk en sjaol zien oontworpe door arsjietek Keyser) en väöl hoezer datere ouch oet de jaore twinteg en daarteg vaan de twintigste iew. Boschpoort weurt dèks aongeduid es Bosscherveld, dewijl dit de naom is vaan 't industrieterrein wat vlak debij ligk.
Toshirō Mifune
Toshirō Mifune (三船 敏郎, Mifune Toshirō) ( 1920 - 1997) waor 'ne Japanse filmrezjiseur en filmsjriever.
Veldeke-Verhaolekonkoer
't Veldeke-Verhaole-Konkoers is in 't leve gerope in plaats van de Veldeke-literatuurpries in 2015. De aanleiing ies um 't sjrieve in 't Limburgs 'ne nuje impuls te geve. Bie de Literatuurpries sjtong 't wedsjtriedelement veurop, bie 't verhaolekonkoer liek de naodrök op de kwaliteitsverbetering van 't Limburgs literair sjrieve. Aan de deilnummersj weurt gevraog um ein, nog neet ièrder gepubliceerd, kort verhaol te sjrieve van minimaal 1.000 en maximaal 2.500 weurd, in 'n Limburgs dialek, mèt 'ne herkènbare Limburgse insjlaag. De zes bèste verhaole were door 'ne jury, besjtaonde oet Pierre Bakkes, Colla Bemelmans en Silvia Weusten geselecteerd en daonao gepubliceerd in ein speciaal oetgaaf van Platbook. Daoneve kriege de sjrieversj 'ne workshop aangebao onder leiding van Benny Lindelauf, woa-in de toegepasde verhaoltechnieke centraal zulle sjtoon.
2015
De zes oetgekoze auteursj zint:
Same mèt 't Veldeke Jaorbook 2016, krege alle Veldeke-lede 'n apaart beukske debie: 'Veldeke Verhoale Katern' mèt alle zès de verhaole d'rin aafgedrök.
Öcher plat
't Öcher Plat is 't dialek dat de lüh va j'n Dütsje sjtad Oche kalle. 't Hoeët tot 't westelige deel va de Ripoarische dialekgróp en is zieër verwant mit 't Völzer Plat, dat aa j'ne Limburjische ziej va j'n jrens jekald weat. Óch hat 't verwantsjaf mit 't Kirchröadsj, 't Bóchezer, 't Eupener en 't Sjtolberjer. 't Öcher Plat kint 'n markante melodie i zing sjproak, die mit (niederrheinische) Singsang weat betseisjent. Anger wichtige merkmaler vanoes Dütsj perspektief zint 't jebróch va Holsje en Franzuësisje oesdrök en d'r typische iesj/miesj-klank (wie in 't Völzer). Mer zet dös Öscher Plat, dewiel de mieëtste lüh oes anger sjtrieëker va Dütsjland Aachener Platt zare.
Nag e typisch merkmal, is dat d'r jenitief mit d'r nominatief weat jevoeëmt: Der Rav sing Feäre. Wieër is 't jebróch va diftonge karakteristiek vuur 't Öcher plat.
Unjevear 10% va de bevölking kin 't Öcher Plat kalle, äwer 't dialek weat veur allem nag dursj ouw lüh beheësj. Noa d'r Tsweide Weltkreeg nóm 't jebróch van 't dialek fósj aaf. Mer huuët 't plat nag mit vasteloavend en óch jitt 't mieërder vereine die 't Öcher benótse. Aaf en tsoe weade óch hellije messe op 't Öcher Plat jehote.
Coucy
Coucy ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groat Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 503 inweunersj. Ze ies 6,39 km2 groat. Dao woonde dus zoan 79 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Rethel, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Rethel.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
1864
1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - 1866 - 1867 thumb|200px|ZM Sjtousjeep [[Zr. Ms. Medusa (1852)|Medusa forceert de doorgank door de Sjraot van Simonoseki tösje Kioe-Sjioe en Hondo (Japan), september 1864, 1864, Jacob Eduard van Heemskerck van Beest.]] 1864 (MDCCCLXIV) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne vriedag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|150px| Maximiliaan van Oasteriek wirt de nuje keizer van Mexico thumb|left|150px|Karl Marx
Gesjtórve
thumb|right|150px| Giacomo Meyerbeer, gesjtórve in 1864
Vrónhaof
'ne Vrónhaof waas inne Middelieëve de haof van 'ne landjshieër, wovanoet de ómringendje landjboewgrunj woorte geëxploiteertj, deils mit huuerige boere volges 't systeem van 't haofstèlsel.
Vrón vindj zienen oearsprónk in 't Oergermaans *fraujaz, det "hieër" beteikentj.
André Stevens
André Stevens (Oôdré Stêvës) (1913-2001)
In 1935 bëhôldë dë 22-júrigë Oôdré Stêvës én Liúvë dë lissënsiôotststitël ën dë ‘Germaanse Filologie’ mét een dialectologischë vërhaandëléng. Zainë promotër wôs de gëbuorë Túngënèr prof. Ludovic Jean Joseph Grootaers, wô zélf én 1907 ôofgëstudièerd wôs mét een stuuzjë ieuvër dë klank- én vúrmleer van hët dialèk van Tóngërë en dôodúr én zjièkërë zin hët dialectologische grôos vúr dë vüut van zainë jongërë stadsgënoot hô wèchgëmèëd. Het was úmmërs én dë dàttigër juôrë én Liúvë dë gëwéntë dat ôonkómëndë neerlandici as tôolkùndich ondërwérp vúr een dissërtôossë of een scripsë dë histórische klánk- of vúrmleer van het dialèk van hún woonplàk, d.w.z. én dë regël hun móiërtôol bëhaandëldë.. Stêvës kreech dus daai kaans nie, mè hè wôs dúr dë dialectologische microob gebétë. Hè pakdë het dan mèr ëneens grútsër ôn en trôk op enquête aut. Zain dúrzétténgsvërmôogë en zainë spéssiölë ô’nlék vúr historischë tôolkúndë loet húm tau, gëbazjièërd op zain stuuzjë van van téentallë Haspëngouwse lokôolë dialéktë als proefstúk niet mindër as ëen ‘Dialectgeografie van Zuid-Limburg’ (zo wôs dë tietël) vúr të léggë. Domét laach tër de basis vúr zai lôttër wetenschappëlik wérk. Nuô zain stuuzjës wuônt tër prëféssër én dën attënné mè hè bleef gëentërésjièrd én de bëstudjièréng van tôol én dialék.. Hè sjréef de Túngërsë dïksjënêer én 1986. Op dóndërdôg 8 jüni 2001 stôrf Oôdré Stêvës én Tóngërë. Hè és 88 jeur gëwuônë.
Axioma
'n Axioma of postulaat is in de wiskónde 'n stèlling die neet kan waere beweze, meh waal es gróndjslaag wuèrtj aanvaardj. E wiskóndig systeem geit oet van 'n aantaal axioma's en diffenisies en 'n aantaal logische aafleijingsregele. Alle stèlling die me bewies mótte dees logische regele oet de axioma's en diffenisies völge.
E veurbild van 'n axiomasysteem zint de axioma's van Giuseppe Peano, die de netuurlike getale diffeniëre:
Non-paschante
Non-paschante zint Katholieke, die geine Paosje houte. Paosje houte wilt zègke, dat me gebiech haet en ter communie ies gewaes. Non-Paschante ies 'n woord oet 't Latien.
Katholieke, die sóndigs neet nao de kèrk goon, um de Heilige Mès bie te wone, weure Non-dominicante geneump.
Goa
thumb|De ligking van Goa in India. Goa (Konkani: गोंय goṃya; Marathi: गोवा govā) is 'n deilstaot van India, die ligk ane wèskus van 't Indisch Subcontinent. Kwa oppervlakdje (3.702 km²) is 't de klènste staot van India; 't tèltj zón óngerhalf miljoen inwoonders. De houfstad is Panaji.
Goa waas veur ieëvelang, van 1510 toet 1961, 'n klonie van Portugal en maakdje same mitte gebiede Dadra en Nagar Haveli deil oet van Portugees-Indië. Ouch waas 't de houfstad vanne Portugese klonieje in 't Wied Oeaste.
In Goa waere väöl spraoke gekaldj. De wichtigste zeen 't Konkani (de officieel spraok), Marathi, Hindi en 't Ingels. Door 'n klein minderheid wuuert nag Portugees gekaldj.
'n Mieëderheid van 65,8% is hindoeïstisch. d'n Invlood vanne Portugezen is aevel nag ummer good te mirken aan 't rilletief hoeag perzentaasj kristene (26,7%), veural roeams-katteliek.
Orsa
Orsa is 'n gemèndje in Dalarnas län, Zwede. De gemèndje tèltj 7.021 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.742,27 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 4 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,64% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Andebu
thumb|De ligking van Andebu in de pervincie Vestfold. Andebu is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vestfold in Nórwaeg. De gemeinte had 5.937 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 185,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 31. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0719.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
São Paulo (staot)
São Paulo is ein vaan de 27 fidderaol einhede vaan Brazilië, gelege in de regio Zuidoos. De staot, dee is geneump nao zien gelieknaomege hoofstad, grens mèt de klok mèt aon Minas Gerais, Rio de Janeiro, d'n Atlantischen Oceaon, Paraná en Mato Grosso do Sul. São Paulo is de staot mèt wiedoet de groetste bevolking (mie es 20% vaan 't land woent in deze staot) en heet nao 't Federaol Distrik en Rio de Janeiro de groetste bevolkingsdiechheid. 't Oostelek deil vaan de staot is zwoer versteidelek; allein de hoofstad en häör agglomeratie höbbe al mie es 20 mieljoen inwoeners. 't Westelek deil heet zie lendelek karakter väöl mie bewoerd. São Paulo, in de ierste iewe vaan de kolonisatie oonmetelek groet, had langen tied rillatief wieneg beteikenis. De vonds vaan goud in 't achterland brach dao veraandering in: de goudkoorts zörgde ouch in de kösplaotse, boe 't goud mós weure versjeep, veur groete veurspood. In de iewe die volgde greujde stad en staot hel door.
Fysische geografie
Mèt zjus gein 250.000 km² is São Paulo d'n twelfde staot vaan Brazilië en oongeveer zoe groet wie 't Vereineg Keuninkriek. Op 't groondgebeed vaan de staot löp 't Braziliaans Hoegland bekaans direk in d'n Atlantischen Oceaon euver. Dit is mèt naome aon 't noorde vaan de kös 't geval; dao zuut me vaanoet zie de berg direk hoonderde meters hoeg ligke. In 't zuie is dit aanders; dao ligk e liegland mèt hei en dao e bergske. Zoe'n vieftien kilometer landinwaarts rijs 't land esnog sjerp op en begint abrup 't hoegland. In totaol ligk 8% vaan 't territorium oonder de 300 meter, 85% tösse de 300 en 900 meter en 7% bove de 900 meter. Dat lèste gebeed vint me noordelek vaan de stad São Paulo, nao de grens mèt Minas touw. Dao steke de bergtoppe ouch hoeg boven 't umringend land oet. D'n hoegste berg is de Pedra da Mina, op de grens mèt Minas Gerais.
Aon de grens mèt Minas Gerais struimp de Rio Grande, dee bij 't dreistaotepunt mèt Mato Grosso do Sul samekump mèt de Paranaíba en daan nao 't zuie wijergeit es de Paraná. Vaanoet Paulistisch groondgebeed kump dao d'n Tietê nog bij, en vaanaof de grens tösse São Paulo en Paraná (staot) ouch nog de Paranapanema. Zoedoende watert e groet deil vaan de staot dus op de Paraná aof. Zelfs 't ooste vaan de staot ligk veur e groet deil in 't bassin vaan dees revier, umtot 't hoegland kortbij zie nog get hoeger is es wijer landinwaarts. Revierkes in 't kösgebeed die wel direk op d'n oceaon aofwatere zien gemeinelek zier kort. 'n Oetzundering is de Rio Ribeira de Iguape, dee ziech hoonderde kilometers door 't zuie vaan de staot slingert.
't Klimaot vaan São Paulo versjèlt vaan väöl aander Braziliaanse staote door 'n combinatie vaan 'n zuieleker ligking en e hoeger reliëf. De lieggelege kösstroek is nog tropisch. 't Hoegland wat dao direk achter oprijs, vingk de vochtege ziewind dee hei domineert abrup op. Daodoor is de kösstroek extreem regenechteg. 'n Stad wie Santos krijg in e jaor 2498 mm rege te verdore, oongeveer drei kier 't jaorgemiddelde vaan de Benelux. Dit gebeed haolt de eise veur e vochteg tropisch klimaot (Af nao Köppen), wat binne Brazilië veural in 't Amazonegebeed besteit. Ouch in 't Hoegland regent 't evels nog genóg. Groete deile vaan de staot kinne e subtropisch (Cfa bij Köppen) daan wel gemaoteg (Cfb) zieklimaot mèt rege in alle sezoene. São Paulo heet in Brazilië de naom 'n regenechtege stad te zien, mèt 1616 mm per jaor klop dat ouch wel. De zomer is hei evels wel väöl nater es de winter: tegeneuver 288 mm in jannewarie stei mer 36 mm in augustus. In 't noorde is de winter nog gans get druger. 't Noordoostelek bergland haolt Cwa, de hoegvlaakde heet e wermer savanneklimaot (Aw) wie dat veur 't midde vaan 't land (de zoegeneumde cerrado) zier typisch is.
Politiek
São Paulo sjik es staot mèt de groetste bevolking neet minder es 70 parlementariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Eige staotparlemint umvat 56 leie.
Gouverneur is anno 2018 Márcio França vaan de centrumlinkse PSB.
São Paulo is evels ouch e bolwerk vaan de extreemrechse PSL. Jair Bolsonaro, dee veur dees partij de presidentsverkezinge vaan 2018 won, kump oet de staot. In de twiede runde haolde heer in zienen toesstaot zoeget 68% vaan de stumme en had in bekaans alle gemeintes de mierderheid.
Demoniem
De wäörd Paulista en Caipira zien in 't mannelek en vrouwelek 'tzelfde.
Bevolkingsconcentraties
thumb|Metropoolgebeje in São Paulo. Zuug de teks veur 'ne legenda. São Paulo is veur Braziliaanse begrippe oongeluifelek diechbevolk. De bevolking concentreert ziech veur 't euvergroet deil in de oosteleke hèlf vaan 't land. Hei grens 't ein metropoolgebeed aon 't aandert - planmaoteg entans, want tösse de stei ligke nog oetgebreide greunbuffers.
Wiedoet 't groetste groetsteidelek gebeed is dat vaan São Paulo zelf ( roed op de kaart). In en um de staotshoofstad woene wel 21,4 mieljoen lui (stand 2017). Twiede is de agglomeratie vaan Campinas ( greun ) mèt good drei mieljoen inwoeners. Daan volg de regio Vale do Paraíba e Litoral Norte, d'n oosteleken oetluiper vaan de staot mèt es groetste stad São José dos Campos ( vol blauw ), boe 2,5 mieljoen lui woene. De agglomeratie Sorocaba ( oranje ) tèlt twie mieljoen inwoeners, de Baixada Santista (de kösstroek mèt Santos es groetste stad; geel ) heet 'rs 1,8 mieljoen. De agglomeratie roond Ribeirão Preto ( leechblauw ) is mèt zoeget 1,66 mieljoen inwoeners pas de zèsde agglomeratie vaan de staot, en de groetste dee ech los ligk vaan São Paulo.
Lies van börgemeisters van Grevors
De gemeinte Grevors haet wies 2001 bestande, en haaj de volgende börgemeisters:
São Paulo (staot)
Bevolkingsconcentraties
't Zal wieneg verbazing wèkke tot wiedoet de groetste gemeinte vaan de staot ouch São Paulo is; de bevolking vaan de eigeleke stad weurt veur 2018 gesjat op 12.176.866 lui. São Paulo is daomèt, n'importe of me allein de gemeinte of de ganse agglomeratie tèlt, ein vaan de allergroetste stei op de wereld. Twiede is Guarulhos, 'n veurstad vaan São Paulo, mèt per 2018 1.365.899 inwoeners; daarde is Campinas, boe 1.194.094 woene.
Etnische gróppe
In vergelieking mèt 't lendelek gemiddelde is 't aontal blaanke in São Paulo wezelek hoeger. Ouch woene hei bovegemiddeld väöl Aziaote. In 2015 verstoont 61,57% ziech es blaank, neve 29,95% pardos (lui vaan gemingk blood), 7,02% zwarte, 1,22% Aziaote en 0,23% inheimse.
De blaanke bevolking is vaan diverser aofkóms es in väöl aander staote. Boe örges aander lui vaan Portugese aofkoms dominere, höbbe de witte Paulista's ouch Italiaanse, Spaonse, Duitse, Nederlandse (veural in de gemeinte Holambra) zoewie Armeense, Libanese en Syrische wortele. De Aziaote koume oet China, Korea en Japan.
Door dees etnische samestèlling dreug São Paulo dudeleke euvereinkomste mèt de zuieleke staote.
Lies van börgemeisters van Grevors
Bron
Dees lies is euvergenome van de Nederlandstalige Wikipedia.
São Paulo (staot)
Taole
In São Paulo zien (aofgezeen vaan randgebeed) twie Braziliaans-Portugese dialekte inheims. Op 't platteland sprik me 't Caipira, ein vaan de karakteristiekste en aofwiekendste dialekte vaan 't land. 't Opvallende kinmerk is de oetspraok vaan de /r/. In de res vaan 't land is die brouwend ([ʁ], [x], [h] etc.), meh op 't platteland vaan São Paulo is 't 'nen alveolairen approximant (Ingelse of Gooise r, [ɹ]) of 'nen retroflexen approximant (Rotterdamse r, [ɻ]). Ouch 't vocabulair versjèlt merkbaar. 'ne Speciaole variant is 't Cafundó, e dialek gesproke in 't gelieknaomeg dörp in de gemeinte Salto de Pipapora. Dit dialek heet zienen oersprunk in 'n zwarte geheimtaol en kint väöl wäörd vaan Bantoe-oersprunk.
In de stad São Paulo sprik me 't Paulistano. Oersprunkelek waor dit ouch 'ne vörm vaan Caipira, meh door de koms vaan migrante vaan euveral en nörges, veural sinds de negentienden iew, is 't intösse sterk veraanderd. De taol vaan de volksklas kint nog wel get Caipira-eleminte, meh de midde- en boveklasse spreke e dialek wat mer wieneg versjèlt vaan de Braziliaans-Portugese standaardtaol. In de res vaan 't land versteit me oonder Paulistano gemeintelek dit accent.
De naozaote vaan boetelandse migrante spreke deils hun eige taole nog. Migrantetaole zien in São Paulo nog laank neet zoe wiedverbreid es in de zuieleke staote, meh Duits en in minder maote Italiaans zien nog op diverse plaotse te hure.
In vreuger daog spraok me in de ganse staot, meh veural in 't achterland, Klassiek Tupi (dèks lingua geral geneump). Dees taol is sinds jaor en daag verdroonge door 't Portugees meh heet 't Caipira-dialek merkbaar gevörmp. Dialekte vaan 't Guaraní (Chiripá en Mbyá) weure hei nog wel gesproke. 't Kaingang, 'n Jêtaol die vreuger in São Paulo wiedverbreid waor, weurt in rizzervaote aon de ran vaan de staot nog wel gehuurd. 't Terêna, vaan de Maipurese femilie, heet in São Paulo wel get sprekers meh is mie 'n taol vaan Minas Gerais.
Economie
300px|thumb|São Paulo, mèt aofstand de groetste economie vaan 't land, heet 'nen diversen export. São Paulo, in 't bezunder de hoofstad, is 't economisch middelpunt vaan 't land. De staot had in 2016 e Bruto Staotsproduk vaan mie es twie bieljoen real; dat is mie es drei kier zoeväöl wie de nommer twie (Rio de Janeiro) en, um mer get te neume, mie es 't BNP vaan gans Argentinië. Per hoof vaan de bevolking waor 't Bruto Staotsproduk datzelfde jaor 45.542 real, wied achter 't Federaol Distrik (vaanajds al economisch de sterkste bestuurseinheid) meh veur alle aander staote. De minseleken oontwikkelingsindex (HDI) stoont bij de volkstèlling vaan 2010 op 0,783 (hoeg), meh bedroog in 2014 nao sjatting al 0,819. Heimèt is de staot es twiede euver de grens vaan 'zier hoeg oontwikkeld' gegaange. De inkoumesoongeliekheid blijf evels, wie in gans 't land, 'n enorm probleem.
Umtot de euvergroete mierderheid vaan de Paulista's is de stad woene, is de primaire sector in São Paulo rillatief oonbelaankriek: ze maakde in 2011 2,11% vaan de economie oet. Dat nump neet eweg tot de staot 'ne groete producent is vaan oonder mie koffie, sókkerreet en tropische vröchte is. Daoneve weure nog oontèlbaar aander gewasse verbouwd. Ouch de veeteelt is vaan belaank; de staot tèlt zoe'n 11 mieljoen keuj, mie es 200 mieljoen hoonder. Leer, vleis, eier en honing zien produkte vaan beteikenis. De mieste landbouwproductie is neet veur d'n export, meh hel nujeg veur de eige steideleke bevolking.
De mijnbouw umvat oonder mie eerdolie, nikkel en goud.
Tot oongeveer 1930 steunde de economie vaan de staot veural op de koffiebouw en -verkoop, meh naodeen heet ziech de industrie hel oontwikkeld. Dit had vaandoen mèt de crisis, dee de koffiemerret in 't boeteland deeg instorte. De ierste industrieë die ziech oontwikkelde waore de textielindustrie en de veujingsindustrie. Allewel tot de lèste decennia in de deenste väöl mie geld umgeit, is de industrie nog ummer good veur 27,43% vaan de economie en veur hiel väöl werkgelegenheid. Zier oetgebreid is de oto- en vleegmejsienindustrie; de staot produceert zoewel haaffabrikaote (touwlieveringsbedrieve) es verkoupbaar indprodukte. Daoneve kint de staot 'n good oontwikkelde high-techindustrie in en roond Campinas, en 'n biotechnologische industrie in de regio Piracicaba.
D'n tertiaire sector umvat 70,46% vaan de economie. Astronomisch hoeg bedrage goon um in de financiële sector in 't hart vaan São Paulo. Daoneve gief 't nog diverse aander deenstesectore, boe-oonder toerisme. Toeriste, veural binnelandse, koume op drei gebeje aof: de kös mèt zien tropische strande, de hoofstad mèt zie cultureel leve en 't achterland mèt zien natuur en aw koloniaol arsjitectuur.
Historie
D'n huiege staot São Paulo woort doezende jaore laank door versjèllende inheimse gróppe bewoend. Pas rillatief recint, zoe roond 't jaor 1000, zakde de Tupi's oet 't Amazonegebeed nao 't zuie aof. Zij waore de dominante volker wie de Europeaone 't land oontdèkde.