cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Donau
Oeasteriek
Óngeveer halfwaeg tösje 't Pruse Passau en 't Oeasteriekse Linz lègk de Schlögener Schlinge, 'ne meander dae de Donau kórt rechsómkieër deit make. 'n 70-tal km nao de Pruse grens lègk aan beide overs den Linz, de derde groeatste stad van 't landj.
Veurbie Mauthausen, Enns (wo de gelieknamige ziereveer oetmóndj) en Grein (wo de Donau zie deepste pöntj aanwies in Oeasteriek), bereik de reveer nao óngeveer 90 km de stad Melk mit zien bekèndje abdie. Vervólges ströimp t'r amper 35 km door ein van de sjoeanste Donauvalleie, de Wachau, die van Dürnstein toet Krems an der Donau reik. Dit gebied steit geklasseerdj es UNESCO-Waerelderfgood. Aansloetendj doorkruuts t'r de Tullnerfeldvlakdje.
't Is al bao aan de Slowaakse grens det de Donau door de höidstad Wieëne ströimp. Wieëne waas gedoerendjen ieëuwe de groeatste en belangriekste van al Donaustej, meh mót dees óngersjeiding óngertösje mit Boedapes en Belgrado deile. De reveer maakdje van de stad e veurnaom hanjelscentrum, en toet op vandaag is de Donau 'n belangrieke hanjelsroute tösje 't veurmalig Oeasblok en Wès-Europa. d'r Waere ingenieuze wèrke oetgeveurdj óm de gevólge van euverstrouminge in Wieëne te bepèrke.
Belangrieke rechterzierevere zeen:
Van links kómme:
In Oeasteriek lègke elf waterkrachcentrales op de Donau. De Internationale Commissie ter Besjerming van de Donau (Internationale Kommission zum Schutz der Donau) haet häör zetel in Wieëne en haet es óngerwerp de besjerming van 't laefmilieu van 't Donaubekke.
Slowakije
Wo de Morava in de Donau (Dunaj) oetmóndj, geit de Donau, nao hieël ef de Oeasterieks-Slowaakse grens gevormp te höbbe, Slowakije binne. Slech e 45-tal km nao Wieëne lègk op de linkerover de Slowaakse höidstad Bratislava, mit moderne oetbreidinge aan de euverkantj. Achter Bratislava vormp t'r de grens mit Hóngarije.
Ómdet de Donau ömmer de Slowaakse zuudgrens vólg (oetgezönjerdj in Bratislava), kómme alle Slowaakse zierevere van links. De veurnaomste daovan zeen:
Hóngarije
Nao de mónjing van de Ipeľ (Hóngaars: Ipoly) verleut de Donau (Duna) bie Szob de Slowaakse grens en waere beide overe Hongaars. Kórt daoróp dwinge de Börzsöny- en Pilisberg de reveer in 'ne rechheukige bóch nao 't zuje óm zoea de fameuze Donaukneen bie Visegrád (Pruus: Plintenburg) te vorme. Zoea óngerbrèk t'r zeine loup van wès nao oeas óm 500 km strik nao 't zuje te vlöjje.
Nao zoea 40 km ströimp de Donau door de Hongaarse höidstad Boedapes, die mit zie 1,8 miljoen inwoeaners de allergroeatste stad aan de loop vanne Donau is. Hie verleut t'r den 't Hongaars middelgebergdje en geit t'r de Groeate Hongaarse Leegvlakdje (Hongaars: (Nagy-)Alföld) binne, wovan d'r de wèstelike grens vormp. De reveer is inmiddels zoea breid det veurbie Boedapes nammeh twieë brögke zeen. Nao talrieke kleinder stej wie Dunaújváros (Donauneustadt), Baja (Frankenstadt), Paks (Paksch) en Kalocsa (Kollotschau) verleut de Donau kórt nao Mohács Hongarije en vormp wiejer de grens tösje Kroatië en Sèrvië.
Belangrieke zierevere (al van rechs) die in Hongarije oetmónje zeen:
De Donaucommissie haet ziene zetel in Boedapes.
Kroatië
Mit 'n totaal lingdje van 137 km haet Kroatië nao Moldavië en Oekraïne 't kleinste stök Donau (Dunav) óp zie gróndjgebied. Dae ströimp óp 't drielanjepöntj veurbie Mohács mit Hongarije en Sèrvië bie Batina 't landj binne en vormp vandao-oet de natuurlike grens tösjen Kroatië en Sèrvië.
De belangriekste Kroatische stad aan de Donau is Vukovar (Pruus: Wulkoburg). 't Leep tiedes de krieg mit Sèrvië zwaor sjaaj óp.
Aangezeen de Donau ömmer óp grens löp, kinne Kroatische zierevere allein van rechs kómme. De belangriekste is de Drau (Kroatisch: Drava), nao de Tisza de twieëdslankste ziereveer van de Donau, dae zoea 20 km veur zien mónjing door Osijek (de veerdje stad van 't landj) passeertj.
Sèrvië
Vanaaf Bezdan (taengeneuver 't Kroatische Batina), zjuus veurbie de grènsj mit Hóngarije, vörmp de Donau (Дунав) de noeardj-zuudgrènsj tösje Kroatië (rèchterover) en Servië (linkerover). Zoea 25 km wiejer lègk ane Sèrvische kantj de havestad Apatin, die toet de Twieëdje Waereldkrieg bao oetsloetendj door "Donauzwaben" (in de 18en ieëw geïmmigreerdje Pruse) bevólk waas en toet den Abthausen hoot. Bie Vukovar in Kroatië nömp t'r zien traditioneel zuudoeastelike stroumrichting, wovan d'r sins de Donaukneen in 't noearje van Hóngarije waas aafgeweke, wieër aan en geit get wiejer bie Bačka Palanka Sèrvië in.
Wiejer stroumaafwers passeertj de Donau Novi Sad (Нови Сад), de óp ein nao groeatste stad van 't landj, wo in 1999 tiedes NAVO-bombardemènte tiedes de Kosovokrieg alsdrie de brögke verlaore gónge. De zès daorópvólgendje jaore verleep 't verkieër tösje beide stadsdeile via 'n pontonbrögk. Aangezeen die meh drie kieër per waek waerdje geäöpendj, waas dit de belangriekste hindernès veur 't sjeepsverkieër óp de Donau. Sins de hèräöpening van de Vrieheidsbrögk óp 11 oktoeaber 2005 is de reveer wieër óngehinderdj bevaarber.
Den ströimp t'r veurbie de rewien van de vèsting Golubac en geit den door de Iezere Paort (Гвоздена). Vervólges vörmp t'r de grènsj tösje Sèrvië en Roemenië toet de Djerdap-stuujdam. Aan Sèrvische kantj lègk 't Nationaal Park Djerdap (sins 1974, 63.608 ha).
Linkerzierevere zeen:
Rèchterzierevere zeen:
Bölgarije
De Donau markeertj gedoerendje 500 km de noeardgrens van Bölgarije (rechterover) mit Roemenië (linkerover). d'r Lègk mer ein brögk, die sins 1954 de groeatste Bölgaarse Donaustad Roese verbindj mit 't Roemeense Giurgiu. Óndanks 't lank stök langs de grens en óndanks 't feit det t'r de einig bevaarbere reveer van 't landj is, haet de Donau veur Bölgarije euver 't algemein slechs economische beteikenis veure lokaal hanjelsvlaot. Dit kömp door de lègking in 't dönbevólkdje, oeters noearje van 't landj.
Van de 12 Donauhaves óp Bölgaars gróndjgebied zeen de belangriekste die van Vidin, Lom, Orjachovo, Nikopol, Svištov, Roese en Silistra. In Svištov beriek de Donau 't zudelikste pöntj van ziene loup. Dao rich t'r zich weer waat richting noeardjoeaste en verleut zoea 200 km wiejer Bölgarije bie Silistra.
Doordet de Donau de noeardjgrens van Bölgarije vormp, kómme alle zierevere die d'r oetmónje van rechs. De belangriekste zeen:
Roemenië
Mit 1075 km, 'n dèrdje van de totaal lingdje van de Donau, is Roemenië van wied oet 't belangriekste Donaulandj. Bie 't aankómmen oet Sèrvië ströimp t'r langs de grènsj in zuudwèstelike richting door 't Banatgebergdje, 'nen oetlouper van de Transsylvanische Alpe. Veurbie Orşova ströimp t'r door de bekèndje Iezere Paort, die toet de damwèrke in de jaore '70 't gevieërlikste stök van de Donau waas. Daorachter lègk de stad Drobeta-Turnu Severin. Den maak de reveer 'n bóch nao 't zuje en passeertj Gruia, Pristol, Cetate en Calafat. Vervólges rich t'r zich wieër nao 't oeaste en vörmp gedoerendje 500 km de grènsj mit Bölgarije.
Zoea ströimp t'r door de stej Dăbuleni, Corabia (mit aan de euverkantj de mónjing van de Iskar), Turnu Măgurele, Zimnicea (mit aan de euverkantj de mónjing van de Jantra), Giurgiu (mit aan de euverkantj 't Bölgaarsje Roese), Olteniţa, wo de Argeş oetmóndj, en Călăraşi (óp zietak). Hiej maak de Donau 'ne bóch nao 't noearje en vörmp de wèstelike grènsj van de Dobroedzja. Hae ströimp door Cernavodă, Topalu, Hârşova, Giurgeni en Gropeni en later langs de binnehaves van Brăila en Galaţi. Zoea 15 km wiejer maak t'r 'ne lèsten bóch nao 't oeaste en vörmp de grènsj mit Oekraïne wo d'r nag door Tulcea en Pardina ströimp veur d'r zich vertak in de Donaudelta, e zieër waersvól natuurgebied. De noeardelikste erm daovan blief es grènsj dene.
Alle Roemeense zierevere van belang kómme van links. Dit zeen:
Moldavië
Van al overstate haet Moldavië wiedoet 't kleinste stök Donau (Dunărea). Hae ströimp 't landj binne nao de mónjing van de Proet bie 't Moldavisch grensdörp Giurgiuleşti, in 't zudeliks pöntj van 't landj. Oorspronkelik doerdje dit slechs 340 maeter, waar 't neet det Oekraïne bie 'n gróndjoetwisseling in 1999 Moldavië 230 maeter extra aanbood en zoea 't totaal Moldavisch stök op 570 maeter brach. 't Landjómslaote Moldavië maak van de gelegeheid gebroek óm d'r 'n have te boewe en zoea zien aafhankelikheid van anger lenj te verkleine. De boew van 'ne aoljeterminal begós in 1996 en waerdje aafgewerk in 2006.
De Proet is de einige Moldavische ziereveer en vormp de ganse oeasgrens mit Roemenië.
Oekraïne
Naodet de Donau (Дунай /Dunay) Moldavië verleut, splits t'r zich nao de Roemeense stad Tulcea in drie tek. De noeardjelikste, de Chilia, vormp de grens tösje Roemenië en Oekraïne en is ouch de belangriekste aafwatering; 63% van 't water ströimp d'rdoor nao de Zwarte Zieë. De veurnaomste Oekraïense stej aan de Donau zeen Izmajil (Ізмаїл), Kilia (Кілія) en Vilkovo (Вілкове). Nao Kilia is de Chiliatak genömp. De anger twieë tek, de Sulinaërm en Sfântu Gheorghetak stroume door Roemenië.
In Vilkovo begintj 't controversieel Bystrojekanaal, det 'n snel verbinjing (бистрий /bystryj = "snel" in 't Oekraïens) mós lègke tösje de Donau en de Zwarte Zieë. Dae vaarwaeg zów den gans ónger Oekraïense controle lègke en de sjeepvaartkóste drökke. Ónger internationale drök waerdje de planne in juni 2005 tiedelik stilgelag. 't Projek zów groeate ecologische sjaaj toebringe in de 800.000 ha groeate Donaudelta, wovan zon 120.000 ha Oekraïens is.
Donaudelta
thumb|right|250px|Satellietfoto vanne Donaudelta. De Donaudelta (Delta Dunării in 't Roemeens) is mit 'n oppervlakdje van 3446 km² de groeatste Europese reveerdelta. De delta bevindj zich groeatendeils in Dobroedzja, Roemenië; 'n kleiner deil lik in Odes'ka oblast', Oekraïne. 't Gebied is riek aan bosse, maere, moerasse en dune, mit ströimkes en geule die oetmónje in de Zwarte Zieë. Mieër es 1200 versjillende plante, 300 saorte veugel en 45 saortn zeutwatervisse kómme d'r veur. 't Gebied is 'ne belangrieke trekhalte en bröiplaats veur veugel.
De delta is óngerdeil van 't Miens en Biosfeerprogramma van de UNESCO en steit op de Waerelderfgoodlies. Ongeveer 2733 km² natuurgebied wuuertj besjermp en mieëdere kwetsbare stökke zeen geslaote veur 't publiek.
d'r Wone ongeveer 15.000 miense, die door de visserie en de landjboew in häör laevesóngerhaaj waere veurzeen. Hiebie wuuertj gebroekgemaak van traditionele houtere kajaks. 't Euverdeil van de inwoners zeen Roemene mer d'r is ouch 'ne omvangrieke gemeinsjap van Lipovane. Dit zeen afstammelinge van Russe die de Aaje Rite aanhónge en in 1772 vlöchte veur 't regime van tsaar Peter de Grote om godsdeenstige vervolging te veurkómme. 't Belangriekste centrum van Lipovaanse gemeinsjap in 't Oekraïense deil van de Donaudelta is Vilkove.
Eder jaor wuuertj de delta 40 maeter breier, es gevolg van 't alluvium det door de Donau langs de reveer wuuertj gedeponeerdj. Dit maak de delta oeters dynamisch.
Sjeepvaart
left|thumb|Bulkcarrier op de Donau bie [[Linz.]] Vanaaf Kelheim, efkes veur Regensburg, op bao 500 km van ziene brón, wuuertj de Donau de kómmendje 2415 km toet aan ziene mónjing bevaarber. De äöpening van 't Rien-Main-Donaukanaal in 1992 beteikendje 'ne nuje stimulans veur de sjeepvaartj. d'r Äöpendje zich ömmers 'ne nuje vaarroute van de Noeardzieë, via de Rien en de Main, mit de Zwarte Zieë. Zoea waerdje haves en industriegebiede es Rotterdam, Antjwèrpe en 't Roergebied mit Zuudoeas-Europa verbónjen. Ouch waerdje in 1984 't 64 km lank Donau-Zwarte Zieëkanaal geäöpendj, wodoor me neet mieë door de Donaudelta hoof te varen óm de Zwarte Zieë te bereike, meh 350 km kin aafsnieje.
Veur 't varen op de Donau is d'r 'n apaart Donaupatent nuuedig. Dit wuuertj allein verkrege nao 't aaflègke van 'n exame det deper ingeit op óndeepdje, plaatse, ströiminge e.d. Nao äöpening van 't Main-Donaukanaal haet de Belgische cartograaf (en aadsjipper) Pierre Verberght de gehele Donau in kaart gebrach veur de sjeepvaartj. Dees kaarte waeren op hieël väöl sjeper gebroek.
Vanoet Nederlandj wuuertj d'r väöl èrs, vieëvoor, magnesiet en zaat nao de Donau gebrach. En den veural nao Pruses, Oeasteriek en Hongarije. Vanoet dees lenj kómme d'r weer väöl landjboewproducte trögk wie maïs, zónnebloompitte, gèrs, kuuelzaod e.d.
E binnensjeep haet óngeveer 14 vaardaag nuuedig van Rotterdam nao Boedapes. Dit is aafhankelik van waterstenj.
Van de Donau is 't Pruse gedeildje èrg slech bevaarber. Dit veural op 't trajek Straubing - Vilshofen. (graofwaeg tösje Regensburg en Passau) Dit gedeildje zów wiejer gekanaliseerdj mótte waere door sluus, zoeadet d'r 'ne gegarandeerdje deepgank gerealiseerdj wuuertj. Allein haje milieubewaeginge dit veuresnag mit succes taenge. Gevólg is waal det väöl verveur op dit trajel euver de waeg geit.
Plosief
Dees blokkaasj kan waere gemaak mitten tóngspits of 't tóngblaad (stumloeazen alveolaire plosief, stumhöbbendjen alveolaire plosief), 't echelste deil vanne tóng (stumloeaze velaire plosief, stumhöbbendje velaire plosief), de luppe (stumloeaze bilabiale plosief, stumhöbbendje bilabiale plosief) of de glottis (glottisslaag). Plosieve waeren óngersjeie vanne nasale, bie de litste blief de lóchstroum doorgaon dore naas, enne fricatieve, wobie 'n gedeildjelik blokkaasj veurkump meh de lóchstroum toch door kan gaon in 't spraokkenaal.
Donau
Sjeepvaart
Daonaeve zeen d'r op e taal aan toeristisch interessante trajecte van de Donau ouch passageersdeenste en cruisevaarte, wie Passau-Wenen-Boedapest.
Plosief
Alle spraoken oppe werreld höbbe plosieve, wovan de meiste mèndestes de stumloeas plosieve, en ; al geldj det neet veur alle spraoke.
Donau
Sjeepvaart
Waat betröf de Donausjeepvaartj, wuuertj de reveer opgedeildj in drie deiler:
Plosief
Oetspraok
Inne oetspraok van 'ne plosief kan me drie fazen óngersjeie:
Nasaal occlusieve zeen saortgeliek. Tiejes d'n aanvank enne vashajing blief de lóchstroum doorgaon dore naas en bieje looslaoting kump geine plötseligen impuls.
Donau
Visserie
De Donau is oeters riek aan vis. In de Donau kin karper, zalm en steur gevónje waere. Ouch zeen d'r genóg anger saorte, wie maerval. d'r Wuuertj ouch väöl in de zierevere van de Donau gevis, wie in de Tisza of de maerkes d'rnaeve. In Roemenië speeltj de Donauvisserie 'n erg belangrieke rol. In de Donaudelta is d'r vis in euvervlooj. Veur de Lipovane die in de Donaudelta laeve is de visvangs häör einige brón van inkóms.
Plosief
Oetspraok
Bie affricate zeen d'n aanvank en vashajing juus wie bie 'ne plosief, meh de looslaoting gesjèdj wie bie 'me fricatief.
Vörm
Plosieve kómmen in versjillige vörm veur. Zoea kónne ze-n óngersjied make tösse stumloeas en stumhöbbendj, lingdje en aspiraasje.
Donau
Toerisme
Naeve vistoerisme, zeen d'r ouch campings, hotels of vankantiewoninge aan de Donau mit anger doele. d'r Zeen versjillende fietsroutes in Midde-Europa, worónger de Donauraadwaeg of Donauroute. Dees route is 950 km lank en löp aan waerszieje van de Donau. d'r Zeen zelfs speciale "fietshotels" aangelag. Op de grens mit Servië en Roemenië is t'r de Iezere Paort. De Iezere Paort is 'n kloufdaal van de Donau det in rume zin 'n trajek van 134 km lingdje omvat. d'r Waere vaartochte georganiseerdj in de Iezere Paort. Ouch de Donaudelta is hieël toeristisch. Me kömp t'r veur vaartochte of de visserie.
Donaueschingen is ouch 'n väölbezóchdje plaats vanwaenge de samevloojing van de twieë 'Donaubrónne'.
Vriemetselariej
thumb|right|Symbool van de vriemetselaere.
De vriemetselariej of maçonnerie is 'n waeltwiej brodersjap va vriemetselaere of franc-maçons die zich organisere in plaatsjeleke of regionaal loges en sjtraeve nao geesteleke verheffing van de miensjheed. De loges besjteunt van aodsher oet mansluuj mae allewiel geft 't ooch wal vróluujloges. Me kan allèng lid waeëre van 'n loge óp väördracht van e al besjtaond lid.
Historie
D'r wert 'n oondersjèèt gemakd tösje de middelieëwse en de nuuj vriemetselariej. Van de middelieëwse metselaersvereniginge van boewgezelle oontlieënde de nuuj metselariej, die in d'r 18de ieëw oontsjtong, de symbole wie d'r weenkelhaok, waterpaas, passer, 't sjeetloeëd en de rituele.
In Ingeland en Sjotland ontsjtonge in 't begin van d'r 18de ieëw de speculatief vriemetselariej. Algemèng wert aa-genaome dat de örsjte loge of wèrkplaatsj in 1717 in Londe waoërt opgerich. Vrie flot versjprèjd de bewaeging zich op 't Europese vastelaand, oeë taege 't midde van d'r ieëw in alle belangrieke plaatsje èng of mieërdere loges töt sjtaand kaome.
De pauseleke veroordeling in 1738 is op zichzelf al 'n aanwiezing dat de vriemetselariej in Europa 'n neet oonbelangriek versjiensel waor. De loges waore clubs of broodersjappe, die volges bepaalde rites vergaderde en an hön breur bepaalde morele plichte väörhele, zoewie oonderlinge biesjtaand.
Ze koesterde hieël verhaeve ideje, oeëbie 't welzijn van 't mensdom ömmer in 't ow gehaowe moes waeëre: geliekhèèd, broederlekhèèd, verdraagzaamhèèd, vraej, materiële en morele väöroetgaank. Al dis ideale vin v'r ooch truuk in 't gedachtegood van de Verlichting. De loges recruteerde in de intellectuele klasse van dae tied: de aristocratie, gèselekhèèd en börgeriej.
Veroordeling dör de kèrk
In 1738 tekende paus Clemens XII 'ne bul In Eminenti, oeëbie e de excommunicatiesjtraof oetsjprook taege Katholieke die lid waore van 'n loge. De veroordeling waoërt in 1751 nog 'ns bevestigd dör Benedictus XIV. In 't Preensbisdom Luuk vaardigt preensbisjop Theodoor va Beiere in 1760 'n mandamaent oet in verbaand mèt de loge die in Verviersj gevestigd waor en verbeejd 't lidmaatsjap op sjtaove va excommunicatio major Van dèzze frivole preensbisjop maog veroondersjtèld waeëre, dat e dis veroordeling neet oet ège bewaeging haat oetgesjpraoëke, mae waal oonder druk van bepaalde kèrkeleke instanties.
Öm de kèrkelek veroordeling te begriepe mot me vör owwe haowe dat de post-tridentiense Roomse Kèrk in 'n verdedigingspositie laefde en dat ze achterdochtèg waor vör alle nuuj ideje en vör alle nuuj bewaeginge, die neet oonder hör controle vele. Opvallend is waal dat väöl katholieke en zelfs hoeëger gèseleke zich an de kèrkeleke veroordelinge neet sjteurde.
De vriemetselariej in d'r Euregio Maas-Rien
D'r Luukse historicus Georges de Froidcourt vermeldt vör 't jaor 1749 'n loge, La Nymphe de Chaudfontaine, gesjtich dör d'r Ingelsje Lord Stanhope, dae in 't kuuroord verbleef. Oet 't mandemaent van Theodoor van Beiere bliekt dat Verviersj al in 1760 'n loge how. Volges Froidcourt is 't aanneumelek dat 't in Luuk 'n loge how in 't midde van d'r 18de ieëw. Dis wèrkplaatsj haat häör waerk oonderbraoëke en waoërt in 1770 heropgericht en erkaant dör 't Groot Ooste va Fraankriek: La Parfaite Intelligence (De volmaakte versjtaandhouding).
In 't verzeuk van de leden in 1775 an 't Groot Ooste van Fraankriek, oeë-in ze öm constituties vraoge, is te laeze: depuis un temps immémorable les vrais frères maçons dispersés sur la surface de la Province de Liège, se sont rassemblés dans sa capitale pour y travailler à l'Art Royal de la maçonnerie, soutenus par la Force, instruits pas la Sagesse, ornés par la Beauté. De aow constituties waore verlaore gegange nao d'r doeëd van d'r sjatbewaarder Frère Le Rond (Laurent Le Rond, kanunnik va Zoutleeuw, gesjtorve è Luuk op 14 november 1770 in d'r laeftied va 72 jaor). In 't verzeuksjrif va 1775 waoërte es leden 26 breursj geneumd, bekaans allemaol va adel.
Kort dao-op waoërte in Luuk twieë nuuj wèrkplaatsje opgerich: La Parfaite Ègalitè, oeëvan de lede töt de börgeriej behoerte (1775) en La parfaite Union of L´Union des Coeurs (1775), ooch nog Loge de Saint-Jean geneumd, warsjienglek ömwille van ´t lokaal oeë ze biejèè kieëme, n.l. d´r kloeëstergaank van de Seent Janskèrk.
In Mestreech besjtong al in 't midde van d'r ieëw 'n loge La Constance. Aoke how ooch 'n Franstalige loge, die d'r ègeste naam droog. Georges de Froidcourt haat aa-getuuënd dat F.K. de Velbrück lid waor van La Parfaite Intelligence.
Loges in de Euregio
De Vriemetselaere va Zitterd, georganiseerd in de loge La Lune, make saer begin 2007 reklaam väör hun aktivitète in 't Plat.
De vriemetselarie is eine drang dae van binne oet de minsj keumt waodeur hae 't geistelek laeve van häöm en van aander luuj op eine hogere traej wil brènge.
Kesjteël Groêselt
right|thumb|300px| Kesjtiel va Groêselt
't Kesjteël van Groêselt ligk in de kómp van 't gelieknamige dörp Groêselt dat 'n deil vörmp van de Nederlands Limburgse gemeinte Èèsjde.
Besjrieving van 't kesjteël
't Hujige kesjteël is in 1833 es landjhoes geboewd door de Mesjtreechse femielie Gadiot. 't Is opgerich op de gróndjveste van ein van de rónj taores van 'n veurmalige, róndj 1300 geboewde, rechhokige börch. Reste van de drie angere hooktaores en 't tösjeligkend moerwerk zint nog aanwezig. Bie de boew van t hoes oet baksjtein en natuursjtein zint deils de restante van de aw börch hergebroek. In 1880 woort 't landjhoes in neogotische sjtiel verboewd en woorte op de heuk 'n aantal arkeltäörekes toegevoog. Geliektiedig woort taege de reste van de noordaostelike kesjteëlmoer 'n oranjerie biegeboewd. Aan de hoofwèg haet 't kesjteël 'n oet 1881 daterend paortgeboew mèt paorttaore in neogotische stiel mèt neoclassicistische elemente. Róndj 't kesjteël bevundj zich 'n ruum en sjiek park.
Gesjiedenis en beweuners
In oarsjprung zou op de plek van 't kesjteël 'n 13e eëuws mottekesjteël höbbe gelaege dat de veurlouper waas van 'n róndj 1300 geboewde rechhokige börch mèt rónje hooktaores. Dees börch waas eigedom van de machtige Heëre van Gronsveld en vörmde de zetel van hun Heërlikheid. De Heëre van Gronsveld bezaote meërdere börchte en lanjerieje in 't hertogdom Limburg en 't Landj Van Rode. Toen Jan II van Gronsveld in 1386 in Aoke woort vermoard erfde ziene broor Henric, Heër van Rimburg, zien ganse bezit. Door 't öntbraeke van 'ne mannelike naozaat kaom de heërlikheid Gronsveld in bezit van de femielie van Bronckhorst toen Diederik van Bronckhorst, heër van Batenburg en Anholt, trouwde mèt de kleindochter van Henric. Dees femielie van Bronckhorst hèj gooj relaties mèt de Duutsje keizer Maximiliaan en dèm ziene zoon Karel V. Op veursjpraak van de keizer woort de vrieje heërlikheid verheve tot baronie wodoor Diederik en zien naozate de titel baron mochte drage. Joost van Bronckhorst woort door de keizer verheve tot rieksgraaf, wodoor dae zitting kreeg in de Duutsje Rieksdaag en zich vors van 't Duutsje Riek moch neume.
Door dees óntwikkelinge verbleve de Bronckhorsten vriewaal oetsjloetend in Duutsjland en trokke ze zich meë en meë trök oet Gronsveld. Oeteindelik kaom 't kesjteël laeg te sjtaon en woort 't ein toevluchsaord veur zjwervers en roavers. Ein van die roaversbendes woort gevörmp door 'n sjtel Hessische ruters oet de Noordelike Nederlande. Toen dees bendes sjteeds dèkser plunjertochte ginge haute in de gebeje tösje Luuk, Mesjtreech en Aake, woort d'r in 1594 door de prinsbisjop van Luuk 'n leger op aaf gesjtuurd. Toen de börch tiedes de sjtraofexpeditie ónger zjwaor kanonsvuur kaom te ligke beteikende dit 't einje van de èns zoa prachtige börch.
Volksverhaol
'n Volksverhaol ies 'n saer oertieje móndeling euvergeleverd verhaol. In Limburg b.v. woort de gesjiedenis óf vasgelag in kronieke óf wiejer vertèld in verhaolvörm. Humor, opmerkelike belevenisse, fantastische verhaole woorte vertèld aan de cafétaofel of rónd de ope haard.
Vörm
'n Sage ies 'n volksverhaol rónd 'n historische kern.
'n Legende geit dèks euver 'ne heilige meh kèn ouch 'n euvergeleverd volksverhaol zin.
Daoneve besjtoon nog 't epos, de mythe en 't sjpreukske es volksverhaol.
Ouch besjtoon volksverhaole, specifiek geriech aan kinger, wie 't zandmenneke.
Kesjteël Groêselt
Gesjiedenis en beweuners
Ondanks dat de heëre van Bronckhorst d'r neet meë woonde, besjlaote ze toch 't kesjteël gedeiltelik te hersjtèlle. 't Oastelike deil woort hieveur opnuuj in de aorsjprunkelike sjtaat opgerich. Dit kesjteël bleef eigedom van de femielie van Bronckhorst pès 1719 toen 't graafsjap door euvererving in bezit kaom van t Duutsje gesjlach Von Tirring-Jettenbach. In 1801 woort 't aevel door de Franse geconfisqueerd en vervolges verkoch aan 'ne makelaer oet Visé. In 1825 woort 't eigedom van 'ne Mesjtreechse aannömer dae 't groatesdeils sjloopde en de vriegekóme materiale op anger plaatsje hergebroekde. De restante woorte door de Mesjteechtenaer A. Gadiot opgekoch en hae leet die plek zien landjhoes boewe. De Gadiots bleve eigenaer pès 1988 toen 't kesjteël in eigedom euerging naar de Amsterdamse farmaceut H. Freie, momenteel nog sjteeds de beweuner van 't kesjteël.
Sjans (Èl)
De Sjans (Nederlandjs: Schans) is e klein gehuch bie Èl inne gemèndje Leudaal. 't Gehuch ligk ane Tungelderbaek. Sjans ligk ingeklemp tösse dees baek in 't naordwèste, de A2 en 't Kanaal Wèssem-Neejwieërt in 't naordoeaste en Èl in 't zuje.
Schoonhoven
Schoonhoven is 'n klein stad in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, aon de reveer de Lek. Mèt zoe'n twelfdoezend inwoeners (Willige Langerak mètgerekend) is 't de groetste plaots (meh neet de hoofplaots) vaan de gemeinte Krimpenerwaard. Neve 't stedsje Schoonhoven weure ouch e deil vaan 't dörp Willige Langerak (allein d'n dörpskern; de lintbebouwing ligk in de gemeinte Lopik) en deile vaan de naobersjappe Zevender (westelek deil; res bij Lopik) en Bovenberg (oostelek deil; res bij Bergambacht) tot de kern gerekend.
Sjans (Èl)
De volgendje waeg ligken oppe Sjans: Busstraot en Kampstraot.
Schoonhoven
Stadsfuncties en -geziech
Schoonhoven hoesves 'n vaksjaol veur edelsmei en zjuwelere. Veural de zèlverbewèrking is hei vaan groete historische beteikenis. De aw stad is umgeve door zeventienden-iewse walmör, allewijl es beplante prommenaad ingeriech, mèt de bezeensweerdege Veerpoort oet 1601. 't Laat-gotisch raodhoes, boe-aon woort begós in 1452, oetgebouwd in 1776 en gerestaureerd tösse 1927 en 1929, heet e groet oetgebreid kerriljong. De hervörmde kèrk heet e koer oet 1375 en 'nen torie oet de vieftienden iew. In dees kèrk ligk oonder mie 't graaf vaan ziemaan Olivier van Noort.
Historie
Schoonhoven waor sinds ind daartienden iew 'n hierlekheid die achterein door versjèllende geslachte bestuurd woort. Stadsrechte kraog de plaots in deile, zoetot me neet perceis kin zègke wienie Schoonhoven 'n stad woort. 1280, 1320 en 1322 weure geneump. Later in de veertienden iew kaom de hierlekheid aon de graove vaan Holland. Tijens de Hoekse en Kabeljouwse twiste woort 't e bolwerk vaan de Hoeke. Nao in 1572 door de Watergeuze vereuverd te zien kaom de stad in 1575 weer in han vaan de Spanjole, tot de Pacificatie vaan Gent dao in 1577 'n ind aon maakde. Later in de Tachtegjaoregen Oorlog, tijdens 't Twelfjaoreg Bestand, waor in Schoonhoven 't remonstrantisme good vertegewoordeg.
In 1970 kaom d'n awwen dörpskern vaan Willige Langerak aon Schoonhoven; wijer bleef de gemeinte ummer boete herindeilinge. Dit woort aanders in 2015, wie de gemeinte ziech aonsloot bij de groete fusiegemeinte Krimpenerwaard.
Schoonhoven waor de lèste jaore vaan zie bestoon nao oppervlak de kleinste gemeinte vaan Nederland.
Oete Waeg
Oete Waeg is de awdste aktieve zate hermenie van Gelaen. De klup is opgerich in 1975. De naam is ontleënd aan 't bekènde leedje "Oete waeg veur de hofkapel" (teks: Frans Boermans, meziek: Thuur Luxembourg).
Initiatieve
Vanoet dees kapel zeen väöl initiatieve genómme die de Vastelaovend in de Waereldsjtad glans gaeve: 't Gelaens Vastelaovesleedjeskónkoer, 't Gelaens Kapellekónkoer (op Vastelaovesmaondig) en de Oete Waegmiddig. Van 't lètsgeneumde evenement zeen ènkele edisies legendaries: de literaire middig, de cyclus Zittesje middig in Gelaen, de Gelaense middig in Zitterd en daonao de Bor-se middig in Gelaen. 't Luk Oete Waeg meistal om op 't kapellekónkoer de nummer 1, 2 of 3 van 't LVK te prizzentere.
Uniform, sound en lede
De klub is herkenbaar door de vaste uniforme (fantasie-uniform huzaar) in de kleure road, blauw en goud. De "sound" van ein zate hermeniej is in muzikale terme lestig te omsjrieve. Mesjien kömp "väöl forte, mer (te) weinig piano" waal heël dichbiej, ofwaal ederein probeert heller te sjpele es degeen wat naeve häör/häöm sjteit. De kapel kènt väöl Gelaense prominente en haet al dèks de prins geleverd veur Vastelaovesvereiniginge, zoa-es de Flaarisse en de Uule. Gezeen de robuuste ego's van de leje is 't risicovol om name van prominente leje hiej te vermelde, aangezeen mesjiens waal ederein vinjt dat 'r hiej geneumd zou mótte waere. Provinciebreid en mèt de Vastelaovend es achtergrondj is Ben Erkens, viefvoudig winnaar van 't LVK, in eder geval 't bekèndste lid van Oete Waeg.
A-10 Thunderbolt II
thumb|left|A-10 oet Spangdahlem De Fairchild A-10 waerdje ontwikkeldj omdet de USAF ein nuuj antitank-vleegtuug neudig haaj. Ze mos vanaaf US bases operere die kortbiej 't Warschaupact lage. De A-10 beschiktj euver weinig, maar gooj vuurkrach (maar ein kanon) en kan väöl besjeetinge weersjtaon. Det bleek oet ein tes wobiej eine A-10 waerdje besjaote en geweun door kos blieve vlege. De Thunderbolt II is zo sjtevig gemaaktj det hae eine vlegendje tank is genumpdj. Zien casco is gemaaktj in ein honingraotsjtructuur die besjtand is taege treffers van pantser doorbaorendje en hoog explosieve munitie toet 23mm. Alle veur de vluch noodzakelikke systeme zeen driedöbbel oetgeveurdj (ein döbbel hydraulisch en ein inkel mechanisch systeem). Hiedoor kan de vleger zelfs zônger hydrauliek of mit eine half afgesjaote vleugel nog veilig lanje. 't Toesjtel haetj zelfdichtende brandjsjtoftanks en is speciaal zo geconstrueerd det 't mit 1 motor, 1 sjtert, 1 hoogteroer en eine half afgesjeurde vleugel nog besjtuurbaar te vlege is! De cockpit en deile van 't sjtuursysteem waere besjermpdj door ein kuup van 400 kilo titanium bepantsering die meerdere 20mm treffers kan doorsjtaon.
Fairchild besjloot om 't toesjtel oet te röste mit turbofans en neet mit "geweun" sjtraolmotors. Hiedoor waas de A-10 moeielik te achtervolge mit hittezeukendje rakette. De offisjele naam veur de A-10 is Thunderbolt II, hae waerdje genumpdj nao ziene veurgenger de P-47 Thunderbolt oet WOII mer hae sjtuitj door de karakteristieke motorböltje achterop de romp ouch bekindj onger de naam Warthog (wrattezjwijn).
't Waas de bedoeling det de A-10's door de F16 waerdje vervange, maar det ging oeteindelik neet door. In allebei de Golfoorloge, waerdje de A-10 intensief ingezatj. Zo waerdje d'r in'ne Tweede Golfoorlog 144 A-10’s ingezatj die teentalle tanks, gesjut en bunkers vernietigdje.
thumb|left|'t Baordkanon vuurt 30 mm patrone aaf thumb|right|In Afghanistan
Gesjiedenis
De A-10 waerdje ontwikkeldj door de ervaringe die de USAF in'ne Vietnamoorlog haaj opgedaon. In det conflict ware väöl toesjtelle mit de close air support rol ernstig besjadigdj of neergesjaote door klein kaliber vuurwaopes, grondj-loch aafwaerrakette en geweun lochaafwaergesjöt.
De firma Fairchild ontwikkeldje daorom ein prototype de YA-10A det zien eerste vluch maakdje op 5 april 1972.
In oktober 1975 roldje de eerste operasionele A-10’s van'ne productielien.
De eerste leveringe aan'ne USAF sjtardje in meert 1976 en 't eerste operasionele squadron waas in oktober 1977 gereid op'pe vleegbasis Davis-Monthan, Arizona.
Technische gegaeves van'ne Mk.1
Lengte: 16,25 m.
Breidte: 17,53 m.
Heugte: 4,47 m.
Gevechsbereik: 885 km.
Elsene
right Elsene (Frans: Ixelles) ies 'n gemeinte in 't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes. De gemeinte haet 'n oppervlak van 6,34 km² en 77.729 inweunersj (1 januari 2005). Elsene liek in 't zuudoaste van Brussel en besjteit oet twiè deile; 't weurt in twièje gedeild door de Louizalaan, die bie de gemeinte Brussel huèrt.
Functies
thumb|right|Gemeintehoes van Elsene Elsene functioneert veural es woongemeinte. Dao ies 'n groate Kongolese gemeinsjap, die ziech gevestig haet in de wiek Matonge (sóms ouch waal "Klein Zaïre" geneump). Op 't gróndgebied van Elsene liek de belangriekste campus van de Vrije Universiteit Brussel en de Campus de la Plaine van de Université Libre de Bruxelles. In de geboewe van de veurmalige Abdij Ter Kameren zint 't Nationaal Geografisch Instituut en de Nationaal Hoagesjoal veur Beeldende Kunste gevestig. In Elsene liegke drie treinsjtasies, woavan de belangriekste, de sjtasie Brussel-Luxemburg (vreuger "Leopoldswijk"), kort bie de Europese insjtèllinge liek.
Sjtadsbeeld en bezeenswaerdighede
thumb|right|De Abdij Ter Kameren Elsene haet väöl woonhoezer oet 't ing van de 19e en 't begin van de 20e ièw, die veur de burgerie geboewd zint. D'r liegke hoezer in versjillende sjtiele oet daen tied, bieveurbeeld eclectisme, Jugendstil, art déco en de Vlaamse neorenaissance, ónder andere in de umgeving van de bekènde vieversj van Elsene.
De veurmalige Abdij Ter Kameren ies rónd 1200 door cisterciënzersj gesjtiech en haet 'n 14e- en 15e-ièwse kèrk. 't Flageygeboew hoesvesde vreuger de radio-umroop en ies geboewd in art déco-sjtiel. 't Gemeintelik Museum van Elsene haet 'n collectie Belzje en Franse sjilderkuns oet de 19e en 20e ièw.
Historie
De gemeinte Elsene ies in 1795 óntsjtange, wie Opper- en Neder-Elsene mèt Boendaal woorte samegevoog.
Zuud-Bevelank
Zuud-Bevelank (Nederlands: Zuid-Beveland) is 't oeëstelig deel va g'n provins Zieëlank. Zudelig grens 't gebeed aa d'r Westerschelde, noardelig aa Noard-Bevelank en d'r Oosterschelde. Westelig grens Zuud-Beveland aa Walchere en oeëstelig aa g'n provins Noard-Brabant. 't Gebeed besjteet oet de gemingdes Goes, Kapelle-Biezelinge, Borsele en Reijmerswaal. Beiee telt Zuud-Beveland ungeveër 90.000 lüj. I Zuud-Bevelank zint de mieëtste lüj gerifformeerd-protestants. Vruëger besjtóng 't gebeed oet sjlikke en sjorre mit eileng, die sjpieëder bietsjke bei bietsjke igepolderd woeëde. Dees polders kinmerke zich döks durch 'n kling óppervlaak. 't Lanksjap is heidurch aafwisselend, mit dieksjkes, weie en bóngedsj. In 't gebeed óntsjtónge in de Middelieëwe versjillende sjteë, wie Goes (de groeëtste va Zuud-Bevelank mit 26.920 lüj in 2010), Kapelle, Borssele, Kruiningen en Yerseke. Yerseke sjteet óch bekank óm zing mósjele en oesterindustrie. De res van 't gebeed weëd gebroek vuur lankboew. Zuud-Bevelank vangk óch 't groeëtste deel van 't verkier i Zieëlank op. D'r wichtigste weëg is d'r autosjnelweëg A58. Wier guëf 't nog e kót sjtuk autosjnelweëg bei Goes: d'r A256. D'r A256 geet uëver i d'r N256 noa Noard-Beveland en Sjouwe, deë uëver g'n bekanke vunnef kilometer lange Zieëlankbruk lup. Anger wichtige weëg zint d'r N62, d'r N254 en d'r N289. D'r N62 lup via de in 2003 geöapende Westerscheldetunnel noa Zieëws-Vlaandere. D'r lup óch inne ieëzerweëg va Bergen op Zoom noa Vlissingen.
Vielsalm
thumb|Locatie va Vielsalm in Luxemburg. Vielsalm is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Luxemburg op 't Belsj in 't arrondissemaent Bastenake. Op 'n oppervlakde va 139,76 km² wonne 7.574 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 54 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|Zich óp Vielsalm. Bihain, Petit-Thier en Grand-Halleux.
Lies van subdisciplines in de biologie
Dit is ein lies van de subdisciplines in de biologie.
Nuienhage
Nuijenhage (Nederlands: Nieuwenhagen) woar sinds miensjegedinke ee dörp in de sjieëpebank va Heële. Och de parochiekirk sjtóng i Heële. Dus vuuël luuj oeët Nuijehage zint in de Pancratiuskirk va Heele gedeupd, getrouwd en begrave. Nuijenhage haat 'n ege plaatsnaambord in 't dialek.
In 1794, durch de Franzoese, woeët 't ing ege geminte Lankgraaf in Nederlands Limburg. Tot 1982 waor dit 'n zelfsjtendige geminte. D'r naam kump va 'n gebeed, woa-umheen 'n nuuj hègk sjteet.
Kerne: G'n Hei (Nieuwenhagerheide), Ravetsmaar, Voort, Heigank.
Aud-Nuienhage haat 'n inwuuënersaantal va 3.590 luuj (sjtank: 2008) en 'n oppervlakde va 80 hektaar.
1628
1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 1629 - 1630 - 1631 thumb|right|200px| Piet Hein verovert de Sjpaanse zilvervloat thumb|right|200px|De Vasa
Stereofotografie
Stereofotografie wuuërt al zón 100 jaor toegepas. 't Idee is um middels "gewoeëne" fotografie toch ein 3 dimensionaal (3D) beeld te generere. Dees techniek is gebaseerd op de minselike waorneming.
2D + 2D= 3D
Stereofotografie werk feitelik op dezelfde manier. Iërs make we 2 foto's van éín object, waobeej idder foto ónder eine iets aafwièkende hook t.o.v. 't object wuuërt gemak. Beej de prissentatie deent men d'r zörg veur te drage det de linker foto allein aan 't linkeroug wuuërt geprissenteerd en de rechter foto aan 't rechter oug. Feitelik is dees meneer van prissentatie gelièk aan ós "normale" meneer van kièke. De hersene vertale dees 2 beelde oétintelik in ein 3D beeld. Van belang is det de 2 foto's die gebroek waere ein minimale euverlapping hebbe van 58%.
Moeilik veur te stelle? Misschiens heb ge waal ens in eine zgn. ViewMaster gekeke? 't Oétintelike beeld waat ge dao-in zeet is ein 3D beeld. Ge kint dao dus deepde in zeen.
Stereofotografie in de lóchfotografie
Door 't gebroek van stereofotografie beej 't make van lóchfoto's kin de 3e dimensie beej de analyse van dees beelde gebroek waere. Met behölp van 3D beelde zien de beeldanalyste in staot um vuuël miër informatie oèt de beelde te haole. Huùzer "staon inens rech-op", net wie buim, straotlantaeres etc. Me kin 't verschil tösse ''ne berg zand en ein gaat noow ouk éch zeen. Me kin, zoeëgezag "um ein hukske kièke".
De techniek die heejveur gebroek wuuërt is vreej complex. 't Is uiteraard van belang det alle objecte op minstens 2 foto's kómme te staon, anders kin 't stereografisch effect neet behaold waere. Um dit te bereike is ein hoeëge camera-snelheid nuuëdig.
Sensoren werkend met film
thumb|200px|right|Euverlappende beelde op film. Op dees foto de film met eine stereoscoop, nuuëdig um 3D te kinne zeen. Aldere types sensore werkend met lóchfilm zien in staot um miër dan 10 foto's per seconde te make. Uiteraard is de euverlapping van 58% weer van belang. De camerasnelheid is dus van groeët belang. As de foto's van groeëte huuëgde waere genaome is de camerasnelheid relatief langkzaam. Aafhankelijk van de gebroekde sensor en objectief zoel 1 opname per 2 seconde kinne vólstaon. Straoljagers wie de F-16 van de Keuninklikke Lóchmach ware oétgerös met ein Orpheus fotoverkenningssysteem waat in staot waas um met hoeëge snelheid (800km/o) op lieëge huuëgde (85m) stereofoto's te make. Dit beteikende det de camera's met ziër hoeëge snelheid opnames makde, det 't filmtransport rechaeveredig hoeëg waas. Beeldónscherpte woord veurkómme door de gebroekde film mei te laote bewaege tiejes idder opname. Naodet de films óntwikkeld ware woorte dees negatief-films middels eine "stereoscoop" geanalyseerd. Idder 2 naeve-ein liggende plaetjes vormde same ein stereo-paar en koste dus in 3D bekeke waere.
Digitale sensoren
Ouk met digitale sensore is 't meugelik um stereografische beelde te make en te bekièke/analysere. De opnametechniek is in groeëte liène gelièk aan de baove umschreve wieze met film. 't Verschil zit um in de prissentasie.
Polarized stereo
thumb|200px|right|Veurbeeld Polarized stereo - As me 't beeld zónder speciale bril bekiek zuut me twieë foto's doorein.
Eksate
Eksate (Nederlandjs: Exa(e)ten) is e klein gehuch det ónger Häör vèltj inne gemeinte Leudaal. 't Gehuch ligk ane Halensebaek (anen äöverkantj vanne baek ligk Baoksem) en de Riekswaeg (N280). 't Gehuch ligk aan 'n groeat netuurgebied bie de Hornerhei.
In 't gehuch ligk 't bekèndje Kesjtieël Eksate. Ouch de Stokshaof enne Wareberg vallen ónger Eksate.
Bóntje paterskap
De bóntje paterskap of de narrekap (Aconitum variegatum) is 'n plantj vanne ranonkelfemielje (Ranunculaceae). De plantj kump veur innen Europese bergregio, worónger inne Alpe. Wiejer wuuertj de plantj in Nederlandj väöl gebroek inne sierhäöf.
De naam narrekap wuuertj veur dees plantj gebroek inne Duutsje dialekten en is kómmen euverwejje vanoet 't Ripuarisch.
Ruivers
't Ruivers is 't dialek det gespraoke wuuert oppe Ruiver.
Kinmèrke
De Ruiver lèk ten noorde vanne Benrather Linie (make), en ten zuje vanne Uerdinger linie (ouch). 't Lèk ten zuudoeaste vanne Panninger Linie (sjtiel), en ten zuudoeaste vanne Panninger Seitenlinie (sjaop).
Óneigelike twieëklank
Oppe Ruiver kaltj me mit de óneigelike twieëklanke ieë, oeë en uuë.
Veurbeeldjzinke: twieë roeëj ruueskes.
Mouillering
't Ruivers dialek kintj versjèllendje mouilleringe: -ndj, -ntj, -sj, -nj-.
Literatuur
'ne Bekèndje sjriever in 't Ruivers is Herman Bors. Hae wón in 2003 en 2007 de Veldeke-literatuurpries
10 mei
Heiligedaag van Isidoor de Boer
Osby
Osby is 'n gemèndje in Skåne län, Zwede. De gemèndje tèltj 12.625 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 578,55 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 21,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,94% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Teylingen
frame|Ligking vaan Teylingen in Zuid-Holland Teylingen is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, in de Bollestreik, mèt op 1 januari 2006 34.579 inwoeners en 'n oppervlak vaan 33,64 km2 (daovaan 5,00 km2 water). De gemeinte umvat de versteidelekde dörper Sassenheim, Voorhout en Warmond en 't gehöch Teijlingen.
Teylinge is 'n forenzegemeinte veur Leie. De gemeinte is in 2006 oontstoon oet 'n fusie vaan Sassenheim, Voorhout en Warmond. De naom is oontleind aon 't Sloot (kestiel) Teylingen, boe ouch 't gehöch Teijlingen nao verneump is. Deze naom is veurluipeg, euver d'n definitieve naom zal nog door de gemeinteraod beslote weure.
Ubach uever Worms
Ubach uever Worms is 'n veurmalige gemeinte in de hudige gemeinte Lankgraaf in Nederlands Limburg. De hoofplaats van dees veurmalige gemeinte waor Waobig. 't Grens aan 't Duutsj. De grensrivier de Worm is de sjeiing tösje Ubach euver Worms en 't Duutsje Ubach-Palenberg. Veurmalige miengemeinte.
Dialekte
In de gemeinte kalle ze Waobigs, Grunsjtraots-Bargoens, Sjeter, Brókkelzer, Nuiehages plat.
Door die dialekte löp 'ne isoglos: de Benrather linie, o.a. g weurt (sóms) j. veurbeelde:
Dörper:
Buurtsjappe en Gehuchte
Sjteekoal
Sjteekaol (of einfach: koal, kaol) is e metamorf gesjteente dat gevörmt weëd durch aafzettinge va fossiel plantereste. 't Gesjteente besjteet oet loage koalsjtof, dat durch hoeëge druk, hoeëge temperatoer en 'ne lange tiedsdoer ómgevurmd weëd. Koal vurmt zich noa broenkoal; broenkoal óntsjteet noa turf. Metamorfische processe haote neet óp bei de vurming va koal. Oetintelig óntsjteet diamant. Koale weëde mieëstal óngergrónks gewónne. 't Gesjteente weëd döks gebroek es branksjtof vuur elektriciteetscentrales. Vreuger woeëd koal óch gebroek vuur hoeshaotelige activitete, wie koake of 't brenne va 'ne kachel. De ópkoms va de centraal verwerming óp basis va eëdgaas i de 70'er joare, beteëkende d'r sjloes van 't koalegebroek in 't hoeshaowe.
Koalewinning i Limburg
Zuud- en Midde-Limburg make deel oet va e groeëter sjteenkoaleveld, dat zich oetsjtrek va Ibbenbüren in 't noarde va Noardrien-Wesfale, bis i g'n ouw Noard-Franzuësisje regio Nord-Pas-de-Calais. Dit sjteenkoaleveld woeëd gevörmt in 't geologisch tieëdperk van 't Wesfalien (313-309,9 Ma), 'n deelperiode van 't Carboon (359,2-299 Ma). I d'r twelfde ieëw woeëd vuur 't ieësj koale gedolve i ge daal van 't revierke de Worm bei Kirkroa. In 1723 kreeg 't kloeëster va Rolduc 't rech óm 't sjteekoaleveld i g'n umgeëving va Kirkroa te exploitere. Dit gebeed sjtang sjpieëder bekank es de Domaniaal. Vanaaf 1901 woeëd 't gebeed va Kirkroa bis aa Zittert-Geling (de Oeëstelige en Westelige Miensjtreek) durch d'r Sjtaat geëxploiteerd.
Mieraedig
Mieraedig (Armoracia rusticana of Cochlearia armoracia) is 'n plantj oete kruutsbloomfemielje (Brassicaceae). De plantj steitj bekèndj veure witte penroot dae aetbaar is. Ieës vörmp ze 'n rozet van puntjige, getandje blajer mit lang stele woraan ènj mei heljer witte bleumkes kómme. De plantj haet 'n oearsprunkelik verspreijingsgebied van Zuudoeas-Europa toet Wès-Azië en greudje op reveerkantje. De plantj haet zich wiejer versprèdj euver Europa, Amerika, Japan en Nuuj-Zieëlandj door 't gebroek es haofplantj.
Toepassinge
De witte root, dae väöl vitamien C bevatj, wuuertj gerasp wobie 'n vlöchtige verbinjing, allylisothiocyanaat, vriekump, die 'ne sjerpe, op mósterd liekendje, smaak haet. De stof wuuertj bieje kneuzing vanne celstructuur vanne root door 'n enzym aangemaak. De smaak löp daonao snel trögk. Toeveuging van zoer, bie veurkäör aek, geitj dees reactie taengen en stabiliseertj de smaak.
De root waas driedoezjendj jaor trögk al bekèndj bieje aaj Grieke en wuuertj väöl in Naord- en Centraal-Europa toegepas. Inne juudse keuke wuuertj t'r gebroek es smaakmaker, wie bie vis. Tiejes Pesach wuuertj mieraedig gegaeten es "maror", 't bitter kroed det symboeal steitj veure lestigen tied daen de joeade hawwe tiejes de slavernie in 't Aad-Egypte. In Japan is 'ne sterkere variant, wasabia japonica, dae neet mit zoer wuuertj gekómbineerdj en e vas óngerdeil van sushi is óngere naam "wasabi".
De root is hieël populair inne Vereinigdje Staote en wuuertj veural in 't struimgebied vanne Mississippi róndj St. Louis verboedj. De teelt begós hie róndj 1800 door Duutsje immigrante.
Aneme Wake
't Aneme Wake is 'n Trans-Nuuj-Guinese spraok die gekaldj wuuertj in Papoea-Nuuj-Guinea. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 650 luuj (1990) en haet de ISO 639-3 code aby.
't Aneme Wake wuuertj ouch waal Abia of Abie geneump. 't Wueurtj gekaldj aan beidskantje vanne Owen Stanly-bergktting in 't Afore-distrik inne Oro-provincie en naordelik van Ianu langse Foasi- en Domara-baeke inne Centraal Provincie.
Versjillige dialekte zeen Auwaka, Buniabura, Doma, Jari en Mori. De spraok wuuertj gesjreven in 't Letiens sjrif en spraekers kallen ouch Hiri Motu en Yareba. De lexicaal geliekenis mit 't Moikodi, de spraok die 't meiste op 't Aneme Wake liek, is 65% toet 73%.
De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar.
Haag
Haag is 'n buurt van Tönisberg, ónderdeil van de gemeinte Kempe. 't Leet get ten weste van 't dörp en 't besteit oet twelf straote in totaal. Alle straote hebbe plantename. Direk ten naorde löp d'n A40.
Brook (Häör)
Waeg die van aodsher bie Brook huuerdje zeen de Brookwaeg, de Meleborgwaeg en de Remunjsewaeg. In 't dörp Häör zelf herinjertj de sjtraotnaam Brooksjtraot nag aan 't gehuch. Angesj es de naam duit vermeuje is dees sjtraot noeëtj toet Brook gewaesj. Die haet altied oetgekómme innen Halerwaeg (in 't gehuch Heugde).
Keizer Augustus
Imperator Caesar Augustus (23 september 63 v.Chr. Roeame - 19 augustus 14 n.Chr., Nola) waas d'n ieëste princips van Roeame óm middels cummulatie van versjillige beveugheje van rippeblikeinse magistrate de feitelike mach in henj te kriege euver Roeame.