cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bani Hilal
thumb|300px|Bani Hilal sjleet d'r kóp aaf van Hagazi ibn Rafe thumb|200px|De barde die d'r Bani Hilal zinge begeleide zich èges óp d'r [[rebab (mètstens mèt twieë sjnaore)]] Taghribat Bani Hilal (تغريبة بني هلال, ooch bekaand es Sirat Abu Zeid Al Hilali سيرة ابي زيد الهلالي) is e Arabisch epos dat vertèlt över Banu Hilal's rees van Egypte nao Tunesië en de verovering van 't lètste. In 2003 is 't verhaol oetgerope töt Waelterfgood dör de UNESCO.
Historische achtergroond
An d'r basis van dit episch verhaol liekt de gebäörtenis dat Tunesië zich aafsjplitsde van 't Fatimid Riek in d'r 10de ieëw. 'ne Hóngersnoeëd dae Egypte gedurende zaeëve jaor teisterde en 'ne vergliekbare noeëd dae de Arabische sjtamme tróf. De sjtamme trokke mèt hön dere nao Egypte óp zeuk nao voedsel en verblief. Al-Mustansir va Cairo, d'r kalief van 't Fatimid Riek in Egypte how neet genóg middele öm Tunesië wer in te naeme en dirigeerde in zieng plaatsj de sjtamme van Arabië daoheen. Op dis meneer hoefde Egypte gèng financiëel of miensjeleke brónne aa te sjnieje öm Tunesië truuk te kriege. Bani Hilal waoërt alle sjteun oontzag mae es de bewoners van de oases tösje Egypte en Tunesië in ópsjtaand kieëme, da waoërt dat neet gemeld an d'r al-Mustansir. Dizze wrede polletieke daad how twieë groeëte effecte, 'ne culturele en 'ne literaire.
Cultureel effect
't Gevólg van Arabisch kallende sjtamme in Tunesië makde d'r regio Arabisch-kallend en neet Berberstalig.
Literair effect
't Epos waoërt geïnspireerd dör de baovesjtaonde historische gebäörtenisse. 'ne Sirat is e literair genre, n.l. e reesverhaol.
't Verhaol
In 't verhaol is d'r rivaal van d'r Hilali leider Abu Zayd al-Hilali, d'r Khalifa al-Zanati d'r haeld van d'r sjtam van de Zenata. D'r kreeg tösje deArabiere va Banu Hilal en de Berbers va Zenata is 't hoofdthema vör d'r Sirat dae geneumd is nao Abu Zayd. 't Gedich, dat oet hieël väöl verhaole besjtèèt, vertèlt 't verhaol van d'r Bani Hilal sjtam óp waeg nao Tunesië. De karakters zeunt complex en vertegenwoordige miensjeleke typen. Naeve väöl aandere, zeunt vief personages centraal.
Oonderzeuk en gebroek
D'r Egyptische dichter en sjriever Abdel Rahman el-Abnoudi haat in de aafgelope 30 jaor 'n groeëte collectie van d'r Sirat aa-gelag en haat, wie e reesde va Egypte nao Libië nao Tunesië, de variaante van 't epos óp baand ópgenaome.
Louis Napoléon Bonaparte
Louis Napoléon Bonaparte, vaan geboorte Luigi Napoleone Buonaparte (Ajaccio, Corsica; 2 september 1778 - Livorno, Toscane; 25 juli 1846), waor Keuning vaan Holland vaan 1806 bis 1810. Heer waor de jongere broor vaan de Franse keizer Napoléon I en de vajer vaan de latere keizer Napoléon III. Väöl historici besjouwe Louis neet es riechtege keuning mer es "gekroende gouvernäör" in deens vaan Napoléon I. Ouch zien vrouw Hortense besjreef zien functie zoe. Louis bleef gewoen 'ne Franse staotsbörger. Toch perbeerde Louis zienen eige geng te gaon en kaom op, contra de instructies vaan ziene broor, veur de belange vaan de bourgeoisie vaan 't Keuninkriek Holland. Dit leijde tot ummertouw mie allegaties mèt ziene broor. Wie gevolg moos Louis in 1810 aoftreije, boenao 't Keuninkriek Holland gans en al woort geannexeerd door Fraankriek.
Louis woort in ierste instantie gezien es 'n marionet vaan Napoléon mer nao 'n tiedsje woort heer ummertouw mie geleef oonder 't volk vaan Holland door zien betrokke optreie bij rampe.
't Ind vaan de Rippubliek
De opriechting vaan 't Keuninkriek Holland, feitelek gemeind es 'ne vazalstaot vaan 't Ierste Franse Keizerriek, meinde ouch 't ind vaan de Bataafse Rippubliek. Naotot Louis opzij woort gesjove door ziene broor Napoléon, woort 't keuninkriekske ingelijf bij Fraankriek. Bij 't oeteinvalle vaan 't Keizerriek en 't dao-opvolgende Congres vaan Wene (1814-1815) woort Holland de polletiek dominate regio vaan 't Soeverein Voorstedóm vaan de Nederlen. Snel daonao, ind 1815, woort dit voorstedóm opgevolg door 't Keuninkriek vaan de Nederlen, boe-ouch de Limbörge touw gónge behure. Holland noch Nederland zouwe oets trökkiere nao 'ne rippublikeinse vörm vaan regiere.
't Gief versjèllende spore in 't allewijl Nederland die nog zien trök te linke nao Louis, boete de historische interpretatie tot Nederland welliech noets e keuninkriek zou zien gewore zoonder Louis es keuning vaan Holland. Zoe maakde Louis op 20 april 1808 Amsterdam de hoofstad vaan 't Hollands Keuninkriek, wat zie zou blieve in 't latere Nederland. Ouch is de architectuur en kuns in Holland oet deen tied hendeg beïnvloojd door de regiering vaan Louis. Dees kunsstruiming weurt de Empire geneump.
Aerdweitesjappe
Aardweitesjappe omvat traditionele weitesjappe zoas geologie, fysische geografie, geofysica en ingenieursgeologie, die zich veural met gesjteinte en häör ontsjtaoën en gedrag bezig houte. Mer behauve gesjteinte richt aardweitesjappe zich ouch op de atmosfeer, water en ies. Daoërom behure aouch weitesjappe as hydrologie, glaciologie, meteorologie, klimatologie, hydrografie en oceanografie tot de aardweitesjappe.
Weitesjapsrichtinge as natuurkunde, sjeikunde, wiskunde en biologie drage hölpmiddele en gereidsjappe aan.
Omdat de aarde ein planeet is, kinne de aardweitesjappe ouch as 'n tak van de planetologie bejouwt were. Aardweitesjappelike kennis, en veural geomorfologie, weurt bevoorbild ouch toegepas bie 't zeuke naoë sjpore va water, sjnieë en ies op de planeet Mars.
Vakgebede binne aardweitesjappe
Hieónger volgt ein liest van vakgebede binne de aardweitesjappe:
Waopes vaan Friesland
De Nederlandse provincie Friesland heet wie de aander èlf provincies e waope. Datzelfde gelt veur de gemeintes, zoewie veur alle vreuger gemeintes. 'n Bezunderheid aon Friesland is tot hiel väöl dörper (zoe'n 200) 'n eige waope höbbe zoonder zelf oets 'n gemeinte te zien gewees - me kin Friesland rösteg 't 'land vaan de dörpswaopes' neume.
Soorte waopes
Es me 'nen trend moot aonwieze in de Friese waopes, daan is 't d'n have Rieksadeleer dee in versjèllende waopes trökkump. Heer steit veur de rieksoonmiddelleke (otonome) status dee 't gebeed oets had (zuug oonder). De väöl dörpswaopes basere hun waopes dèks op states en stinze ('n soort hofstei) die bij 't dörp ligke of laoge, meh sommege zien pas väöl later oontwikkeld en zien mie sprekend of beeldend vaan aard.
Provinciewaope
400px|Waope vaan de provincie Friesland (Fryslân). De provincie Friesland dreug 't volgend waope:
Friesland woort vaanaof d'n daartienden iew in lien gegeve aon Holland, 't Stiech en Gelder, meh allein de Hollenders lökde 't (oonder graof Floris V) um Wes-Friesland te oonderwerpe. (De Hollandse graove neume ziech wel 'hier vaan Friesland', d.w.z. gans Friesland.) De res vaan 't gebeed bleef de facto zelfstendeg. 't Veel oeterein in twie entiteite: 't zier lendelek gebeed tösse Lauwers en Eems (later oonderworpe es de Groninger Ummelen) en 't mie versteidelek gebeed tösse Vlie en Lauwers (allewijl de provincie Friesland). Dit gebeed droog aonvenkelek gein eige waope, meh dat veranderde in de veertienden iew. Daan versjijnt in de Hollandse Kroniek e waope zoegeneump vaan d'n achsten-iewse keuning Radboud: vaan lazuur bezejd mèt penninge vaan zèlver, mèt twie goonde liewe vaan goud. (Dit is natuurlek oonzin, umtot de heraldische traditie neet wijer trökgeit es roond 1100.) Dit zal gemeind zien um de Hollandse claims op Friesland te oonderbouwe, want Radboud weurt ouch de stamvaajer vaan 't Hollands graovegeslach geneump.
Ouch de Bourgondische graove duie, mèt wisselend succes, hunne claim door; ze wèlle zelfs d'n titel 'keuning van Friesland' (veur de lèste kier gedrage in d'n achsten iew) in han kriege en gebruke veur hun claims 't Radboud-waope. Roond 1500 make de penninge in 't waope plaots veur gouwe blökskes. Oonder de Habsburgers, bij Filips II um perceis te zien, weurt 't aontal blökskes tot 7 trökgebrach, en kaom de keuningskroen drop. De vrij Staote vaan Friesland, die ziech bij d'n Opstand aonslote, naome dit waope euver, meh mèt de Rieksadeleer es sjèldhawwer (de Frieze hadde ieder tijdelek de Rieksoonmiddelleke status gehad) en 'n graovekroen. Nao de Vrei vaan Munster (1648), wie de Nederlen formeel oet 't Duits Riek stapde, kaome twie liewe veur d'n adeleer in de plaots. Aoventouw versjijnt 'n waopespreuk, Nisi Dominus nobiscum frustra ('Es Slivvenier neet mèt us is, is 't veur niks'). Sindsdeen veranderde 't waope allein op details. D'n huiege vörm woort definitief vasgelag bij Keuninklek Besluut vaan 11 fibberwarie 1958.
't Fries waope is ouch trök te vinde in 't waope vaan de provincie Noord-Holland. 'n Aander fictief waope vaan keuning Radboud, de basis veur 't Fries veendel (in zèlver drie linkersjuinsbelk vaan lazuur, vergezeld vaan harte daan wel pompeblaajer vaan keel [roed]), kump trök in 't waope vaan Groninge.
Gemeintewaopes
N.B. De Friese naome zien allein daan tösse häökskes gezat wienie de gemeintes in 't Fries taolgebeed ligke, en wienie d'n officieel vasgestèlde Friese naom ouch de plaotseleke is. Bij sommege gemeintes mèt twie naome is de Friese officieel, bij aandere de Nederlandse; zuug daoveur de artikele euver de gemeintes zelf.
De gemeinte Waadhoeke dreug nog gei waope.
Protozoa
De protozoa zint 'n neet-lenger erkandje resgroep van eincellige, eukaryotische micro-organisme, die neet behuère tót de plantje, sjummele, dere en Chromista (mit ónger anger de broenwiere en diatomeeje).
De protozoa woorte in veer gruup verdeildj nao de waeg worop ze zich veurtbewaege:
De protozoa waere allewiel nao häör fylogenetische aafstamming verdeildj euver de versjillendje supergruup.
Vansbro
Vansbro is 'n gemèndje in Dalarnas län, Zwede. De gemèndje tèltj 6.991 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.548,70 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 4,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
4,13% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Marcoen
De ouwersj van Marcoen waore van adel. Nao zien preestersjtudie sjtiechde Marcoen 'n kloaster in Valognes nao 't model van Antonius Abt. Hie woort hae de ièrsjte abt. 'n Ander kloaster, mèt nog sjtrenger reigelsj, begoes hae op 't eiland Yersey. Marcoen laefde hièl sober en woort bekènd vanwege wondere die gebeurde rónd zien persoon.
Verièring
De heilige weurt, ser de 13e ièw, aangerope veur de keuningskrenkde, 'n soort kropgezjwel (scrofuloze) in de kael. De krenkde kreeg deze naam umdat liejers aan dees krenkde genoze es Franse of Ingelsje keuninge hun nao hun kroaning aanraakde. Die wonderbaarlike geneeskrach woort toegesjreve aan de kèrkelike plechtigheid van de zalving. Alle Franse keuninge, tot en mèt Karel X van Bourbon, ginge nao hun inauguratie de relieke van Marcoen in Corbégny bezeuke. Karel X deeg diet in 1825 veur de lètste kièr. De heilige Marcoen weurt ouch aangerope veur klierkrenkdes, sjtruma, eczeem, blindheid en doufheid.
De fièsdaag vèlt op 1 mei. O.a. de Martinuskèrk van Welte ies 'n baevaartsoord veur deze heilge. De viering vingk plaats in 'n octaaf.
Kuns
In de kuns weurt Marcoen aafgebeeld es 'ne Benedictiener monnik, dae 'ne kranke miensj bie de kael veult.
Noisy fairytales
Noisy fairytales is 't debuutalbum vaan de Haorster punkband de Heideroosjes. 't Woort oetgebrach in 1993. De band bestoont al sinds 1989 en had daoveur al 'nen demo oetgebrach, In your face!.
Op dit album vint me veural sumpel punkleedsjes, wezelek korter en minder väöleisend es hun later albums. De tekste zien nog gooddeils in 't Ingels; de later kinmerkende mix vaan Ingels en Nederlands is hei nog neet zoe oetgesproke. Vaan dit album zien gein singles getrokke, al zien e paar leedsjes wel bekind gewore. Dit gelt in 't bezunder veur "Ze smelten de paashaas", wat es bonustrack evels gei volweerdeg deil vaan 't album oetmaak.
't Album heet de hitlieste neet gehaold.
Späöllies
Alle composities zien vaan de band.
Jo Cobben
Jozef George Gerardus Cobben of Jo Cobben is 'ne Limburgstalige sjriever, dae gebaore is in Aelse (1938). Z'n moder waor aafkomstig van Mechele/Wittem en z'ne pa oet Aelse. Cobben haat ene broor en twié zösters. Z'n vrouw is aafkomstig van Stein. Nao de lièger sjoal in Aelse sjtudeerde Cobben aaf an de HBS-A St. Michiel in Gelaen. Jo Cobben haet ummer administratief werk gedaon op ’t Holles meh ouch op ’t Pruses.
Affiniteit mit ’t Limburgs dialek
Jo is in ‘t Limburgse groat getrokke. De pap en de mam kalde thoes plat mit de kènjer en ouch de vrunj van Jo kalde Aelsers plat. Es kèndj al vónj Jo ’t Aelsers (’t dialek van de Sajelère) sjoan. Toen Jo in 1998 mit de VUT ging vónj hae in de bieb in Stein ’n beukske in ’t Zitterds. Dat haet zoa ‘ne indrök op ‘m gemaak tot ‘r ouch anger beuk in ’t plat is gaon laeze. Hae ging zich toen ouch ummer mieë realisere tot zoa väöl ouw weurd verlaore ginge. Bie zichzelf mirkde hae tot ‘r weurd waal nog koos meh ze neet aktief gebruukde. Bie zien kènjer en kleinkènjer zaog ‘r dat ouch. Dat verlaore gaon van die ouw weurd ging ‘m aan de prie. Jo haet toen geprebeerd óm mit get anger geïntresseerde bie-einkomste te organisere óm in ’t plat en euver ’t plat te kalle. Dat is tot ziene spiet niks gewore. Toen is ‘r mer begoos mit get wat ‘r al langer wou doon: ’t make van ’n Aelsers woordebook. Dat leverde De Platte Aelsenaer op. Wie ‘r dat woordebook vaerdig houw vónj ‘r tot ‘r de weurd en de oetdrökkinge baeter tot laeve moos brènge in laevesechte situaties. Dat houw es resultaat ’t book De drie Engele van Aelse. De reakties van de luuj oet Aelse en ómgaeving op De Platte Aelsenaer en De Drie Engele van Aelse dege ‘m zoa good tot ‘r aan ’n nuuj book begoos. Dat kump later mesjien nog oet. Jo deit ’t noe allemaol get röstiger aan meh hae bliet ‘ne vechter veur ’t behoud van ‘t Limburgs en zeker veur ’t Aelsers.
Kènnis van ’t Limburgs dialek
Jo haet zich alles zelf eige gemaak. Hae haet väöl gelaeze en es ‘r aan ’t werk waor in en veur ’t Aelsers dan nóm ‘r zich ummer de tied óm dènger die ‘r neet wis op te zeuke. Hae vónj väöl informatie bie Veldeke.
Spelling
Jo kènt zich neet gans vènje in de Veldekespelling. Veur de Platte Aelsenaer haet hae soms eige regels gemaak omtot hae vónj tot Veldeke tekort sjaot óm bepaalde Aelserse klanke op papier vas te lègke. Veur De Drie Engele van Aelse moos hae van de oetgaever toch gebruuk make van de Veldekespelling. Dat haet ‘r ouch gedaon.
Publicaties
’t Ièste werk van Jo (tenminste ’t ièste oetgegaeve werk) is De Platte Aelsenaer, in feite ’n woordebook. Daonao maakde Jo De drie Engele van Aelse. Dat is ’n prozawerk in ’t Aelsers. Bie de drökker likt nog ‘ne nuuje roman in ’t Aelsers. Of dae ouch werkelik oetkumpt is nog neet zeker. Dat hingt aaf van geldj en ’t aantal geïnteresseerde. Jo kènt vanwaege contractueel verplichtinge mit de oetgaever neet gans zelf bepalen wat mit ’t manuscript gebäört.
Dit woordebook is gedrök bie Drökkerie Knoben in Aelse. Jo houw es doel mit dit book eigelik allein mer ’t beware van Aelserse weurd en oetdrökkinge. Inspiratie veur dit book vónj Jo door ’n book in ’t Zitterds. De Platte Aelsenaer is gesjreve vanoet ’t Holles nao ’t Aelsers. Achterin haet Jo ’n apaart hoofstök gesjreve euver Aelserse weurd die volges häöm op ’t punt staon verlaore te gaon. Veurin haet ‘r ’n stök spelling opgenómme. Jo haet óngevièr drie jaor aan ’t book gewirk, praktisch daag en nach. In 2007 versjeen de twiède drök (zónger wijziginge). Leuk óm te vermelje is dat de opbrèngs van ’t book gans nao ’t Streekmuseum in Aelse geit. D’r zin noe zoa ‘n 1300 exemplare verkoch.
Jo haet veur de Platte Aelsenaer van de Gemeinte Stein de Cultuurpries gekrege. Deze historische komische roman is eigelik ’n bunjeling van verhaole van oud-Aelsenaere. Jo haet väöl óngerzeuk veur dit book gedaon en hae haet hièl get gesprekke mit ouw luuj oet Aelse geveurd euver weurd en ouw gebruke. De hoofpersone höbbe neet ech bestange meh ze zin toch hièl herkènbaar es Aelsenaere. Jo haet óngevièr ’n jaor gewirk aan ’t book. De drökker maakde 500 exemplare en die zin zoa good es oetverkoch.
Groeate Maere
thumb|De Groeate Maere mitte veurnaamste plaatse langs de waterkantj. De Groeate Maere (Ingels: Great Lakes) verwies nao de vief grótter maere die zich op of kortbie de päöl tösse de Vereinigdje Staoten en Canada bevinje. De Groeate Maere bestaon oet 't Baovemaer (Lake Superior), 't Huronmaer, 't Michiganmaer, 't Eriemaer en 't Ontariomaer. 't Michiganmaer is 't insigste det gans op Amerikaanse gróndj ligk; die anger veer ligken ouch deils op Canadese gróndj. Ómme gans bedruueg de wateroppervlakdje vanne maere 244.106 km².
Kruchte
Kruchte (Nederlandjs: Kruchten of Cruchten) is e veurmaolig gehuch inne Nederlandjs-Limbörgse gemèndje Maasgoew. 't Gehuch behuuerdje toete gemèndje Brach en loog ane Maas, in 't verlingdje vanne Havestraot. Oetènjelik greudje 't gehuch gans vas aan Brach, toetdet 't neet mieër es apaarte plaats te herkènne waas.
1915
1912 - 1913 - 1914 - 1915 - 1916 - 1917 - 1918 1915 (MCMXV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Gregoriaanse kalender.
Kruchte
Waeg die vreuger toet 't gehuch behuuerdje zeen de Kruchterstraot, de Maasstraot, de Tipstraot enne Dwersjstraot.
Jo Cobben
Sjtäölke
”Sjang keek Lewie èns aan en vroog of ‘r noe ‘r versjil veulde tösje de duip van róndj 1920, 1930 en de duip van 2000. “Jao, jao,” momelde Lewie. “Dat waor mich ‘ne ganse angere waereld. Dat de waereld in zwa ‘ne korte tioed zwaväöl kènt verangere houw ich nwats veur mäögelik gehouwe.” ”Mer get anges,”ging ‘r wiejer, “veer zitte hieje noe al oere en zeen nog neet boete gewaes. Laote veer noe ‘ns opstappe en gaon kieke wie ’t dao noe oet zuut.”
Groeate Maere
't Landj rónjelómme maeren is riek aan delfstóffe wie iezererts, niekkel, koper, loead, zink, góldj, zilver en asbes. Veur 't verveur daovan, esouch 't verveur van steinkaol, zeen de maere hieël wichtig. Euvere Saint Lawrencezieëwaeg is d'n Atlantischen Oceaan te bereiken en euver 't Illinois en Michigankenaal kump m'n oet bieje Mississippi.
SINema (album)
SINema is 't zevende studio-album vaan de Haorster punkband De Heideroosjes. De plaat kaom oet in 2003; ze haolde de 39e plaots in de Nederlandsen Album Top 100 en zelfs de 13e in de Vlaomse.
Singles vaan dit album waore "Damclub hooligan" en "Scapegoat revolution". 't Ierste nommer woort veurzeen vaan 'ne videoclip mèt acteur Ruben van der Meer es d'n titulaire vandaol.
Tracklies
Twie nommers vaan dit album woorte later gecoverd veur 't dobbelalbum Ode & Tribute. The Apers coverde "Scapegoat revolution" en Bløf maakde zien eige versie vaan "Dan breekt de hel los".
Lengerich (Noordrien-Wesfale)
Lengerich (Nedersaksisch: Liängeryk) is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 90,79 km² en 21.978 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 242 de veerkante kilometer.
't Op 77 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 12 stadsdeile.
Aels (sjtroek)
Aels (Nederland: Els) ies 'ne sjtroek of 'ne kleine boum. Dao zint twiè inheemse soorte: de Zjwarte Aels (Alnus glutinosa) en de Grauw Aels (Alnus incana). De plante huère bie de Berkefamilie (Betulaceae).
De Zjwarte Aels (Alnus glutinosa)
De Zjwarte Aels ies 'ne sjtroek of kleine boum dae 20 maeter hoag kèn weure. Hae haet dan 'n kroan wie 'n soort koepel. De jóng tekskes zint kaal meh plekkerig. De eivörmige blaar mèt 'ne dubbel gezaegde rand en rónne tuup, höbbe 'n lengde van 4-11 cm. Zoan blaad haet 5 tot 7 paar zienerve. Van Januari tot Mièrt vingk de bleuj plaats mèt hangende kettekes, dat zin de mannelike blome, en later kómme dan de sjtaonde propvörmige vrouwelike bleujwieze. Dat zin de zoageneumde Aelzeproppe, die in de winterperiode houtig weure. Ze höbbe die houtige sjöbbe um de vröchskes te besjerme.
De sjtruuk sjtoon gaere aan de waterkant en in de beemde. De boum kèn good (ziè)wind verdrage en verdreug sjnoeie. 't Ies 'ne sjnelgreujer. In gans Europa, de Kaukasus en in Siberië kump 'r veur.
De Grauw Aels of Wiette Aels (Alnus incana)
De Grauw Aels ies 'ne sjtroek of kleine boum van 'ne maeter of 15 - 20. De eivörmige blaar mèt dubbelgezaegde rand en sjpietse punt, höbbe 'n lengde van 4-11 cm. Zoan blaad haet 9 tot 12 paar dónzige zienerve. De ónderkant ies griesgreun en behaord. De bleuj ies 't zelfde es bie de Zjwarte Aels, allein de de proppe höbbe korter sjteelkes.
Dees sjtruuk houte neet zoa van vochtige grónd, meh sjtoon lever in de bösj en ouch op zandgrónd. Hae kèn ouch neet good tege de wind. De plant kump oarsjrónkelik oet Oas-Europa.
Daoneve besjtoon nog de Hartvörmige Aels (Alnus cordata) (inheems in Italië) en de Roa Aels (Alnus rubra) (inheems in Noord-Amerika)
Italiaans
thumb|right|De verspreiing vaan 't Italiaans 't Italiaans is de officieel taol vaan Italië, wie die door zoe'n 65.000.000 lui gesproke weurt. 't Is ouch de officieel taol vaan San Marino en Vaticaanstad en ein vaan de veer officieel taole vaan Zwitserland. Wijer weurt de taol ouch gesproke in Malta, de Sloveense en Franse grensgebede, in veurmaolege euverziese gebede wie Albanië, Eritrea en de Dodekanesos en door immigrante in de VS, Brazilië en Argentinië. 't Italiaans is ouch de officieel taol vaan de Orde vaan Malta. De Italiaanse standaardtaol is veurnaomelek gebaseerd op veertiendeniewse dialekte oet de Toscane. De taole vaan Corsica, Sardinië en Sicilië weure miestal neet es dialekte vaan 't Italiaans gezeen, in 't bezunder 't Sardijns neet.
Lienwäörd
Väöl Italiaanse wäörd zien, oonveranderd of aongepas, in 't Limburgs gekoume. Dees wäörd zien in veer hoofcategorieë op te deile. De ierste zien de financieel terme (euvergenome in de late middeliewe), wie baank en kassa. De twiede zien de muziekterme, wie allegro, andante, adagio, sonate, cantate, opera, aria, solo, duo etc. De daarde zien de wäörd die mèt de allewijl hendeg populair Italiaanse keuke te make höbbe: pasta, spaghetti, pizza, ravioli ezw. In de veerde categorie valle veural de wäörd die typisch Italiaanse dinger aongeve, wie mafia.
Sjrif
't Italiaans weurt gesjreve in 't Latijns sjrif. 't Alfabet kint 21 lètters. De lètters j, k, w, x en y oontbreke, al koume ze wel veur in lienwäörd oet 't Grieks en Ingels. Italiaanse wäörd eindege bekans ummer op klinkers.
Miervoud
Miervoudsvörming is hendeg sumpel. Eindeg 't woord op -o, weurt 't miervoud -i, beveurbeeld letto - letti. Eindeg 't woord op -a, weurt 't miervoud -e: chiesa - chiese. Väöl lienwäörd, wäörd die eindege op -i (crisi), medeklinkers (film), wäörd die aofgeleid zien vaan 'nen oersprunkeleke vörm (foto - fotografia) en wäörd mèt 't accent op de lètste lèttergreep (tabù) verandere in 't miervoud neet.
Lidwäörd
Wijer gief 't zeve onbepaolde lidwäörd:
Marby
Marby ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 72 luuj op 'n oppervlaak van 7,35 veerkante kilometer en daomèt goof 9,796 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +5,5% de jaor.
Veerkante killemaeter
'ne Veerkante killemaeter (simbool km²) is 'n maot veur de gruudje van 'n oppervlak. 't Is 't oppervlak van 'n veerkant met zieje van eine killemaeter lank.
'ne Veerkante killemaeter is geliek aan hónjerdj hectaar, of e miljoen m². 't Kump euverein met óngevier twie hónjerdj voetbalpleine.
't Landj-oppervlakt van Nederland is óngevier 41.500 veerkante killemaeter.
't Oppervlak van Bèlsj is óngevier 30.500 veerkante killemaeter.
Quadratmeter
Larvik
thumb|Torstrand, Larvik. thumb|De ligking van Larvik in de pervincie Vestfold. Larvik is 'n sjtedje en 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vestfold in Nórwaeg. De gemeinte had 43.867 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 530,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 82. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Eemsdelta
thumb|250px|Topografische kaart vaan de gemeinte Eemsdelta Eemsdelta (Gronings Emsdelta) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Groninge. Ze is op 1 jannewarie 2021 oontstande oet de gemeintes Appingedam, Delfzijl en Loppersum. De gemeinte umvat 32 kerne; de mieste daovaan zien hendeg klein.
Kerne
Appingedam, Bierum, Biessum, Borgsweer, Delfzijl, Eekwerd, Eekwerderdraai, Eenum, Farmsum, Fraamklap, Garrelsweer, Garsthuizen, Godlinze, Hoeksmeer, Holwierde, Honderd, Huizinge, Kolhol, Krewerd, Leermens, Loppersum, Losdorp, Lutjerijp, Lutjewijdwerd, Meedhuizen, Merum, Middelstum, Nansum, Oosterwijtwerd, Opwierde, Solwerd, Spijk, Startenhuizen, Stedum, Stork, Termunten, Termunterzijl, Tjamsweer, Toornwerd, Uitwierde, Wagenborgen, Weiwerd, Westeremden, Westerwijtwerd, Wirdum, Wirdumerdraai, Woldendorp, 't Zandt, Zeerijp en Zijldijk.
Historie
De gemeinte heet 'n gans diverse historie. 't Westelek deil, oonderdeil vaan 't Hogeland, is al doezende jaore bewoend. De väöl terpe, in Groninge wierde geneump, stamme dèks nog oet de prehistorie en de dörper zien zier aajd. Delfzijl daorentege is pas in Vreugmodernen Tied oontstande.
Politiek
't Gebeed is neet zoe links wie aander deile vaan de provincie. 'n Aonzienelek aontal lui stump veur 'n christeleke partij, en ouch lokaol partije zien good bedeild. De PvdA stoont vaanajds sterk in Delfzijl, meh door d'n aonhawwende politieke crisis dao höbbe in die gemeinte alle traditioneel partije 't lesteg. De lokaol partije zien in de raod vaan Eemsdelta extreem sterk vertrooje.
De verkezinge vaan 18 november 2020 lieverde dit op:
'ne Maond later kaom e rechs colleesj vaan Lokaal belang, ChristenUnie, VVD en CDA mèt e bestuursakkoord.
Börgemeister
Börgemeister is Gerard Beukema vaan de PvdA. Beukema waor al sinds 2015 woernummende börgemeister vaan Delfzijl.
Waope
In 2020, al veur de stiechting vaan de gemeinte, woort häör door d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind, wat ziech zoe liet besjrieve:
't Waope combineert symbole oet de waopes vaan de drei opgelufde gemeintes. De pelikaon is vaan Appingedam, de sleutel vaan Loppersum en 't aanker vaan Delfzijl. De harpij kaom ouch veur in - neet neve - 't waope vaan Delfzijl, en d'n adeleer is gebaseerd op d'n dobbelen adeleer vaan Groninge, dee ouch (obbenuits op, neet neven 't sjèld) in 't lèste waope vaan Loppersum stoont.
Aonzien
E groet deil vaan de gemeinte is dunbevolk mèt weidse oetziechte. Weilen en terpdörper dominere 't landsjap. De dörper zien dèks monumentaol, mèt väölal romaanse dörpskèrkskes. Diverse vaan die kèrke stoon ouch bekind um hun bezunder örgele, de ajdste vaan Nederland en zelfs bij de ajdste vaan de wereld. Tot de dörper nao d'n Twiede Wereldoorlog koelek zien gegreujd, droog neet bij aon hun leefbaarheid meh te mie aon hun sjoen dörpsgeziech.
Heimèt in contras steit Delfzijl, wat recint is oontstande en daobij, door zien functie es versting- en industriestad, e paar kier groondeg is umgebouwd. Zoe is 't ein vaan de mins monumentaol stei vaan Nederland. Veur de have vaan Delfzijl zien in d'n twintegsten iew de dörper Heveskes en Oterdum gesloop. In vestingdörp Farmsum, wat feitelek binne de stadsbebouwing vaan Delfzijl ligk, is mie sjoens bewoerd gebleve.
Taol
In gans de gemeinte weurt Gronings gesproke. In 't weste vaan de gemeinte (zègk mer de aw gemeinte Loppersum en 't noorde vaan de aw gemeinte Delfzijl) weurt Hogelandsters gesproke, e karakteristiek en binne de provincie good gewaardeerd subdialek. Vaanaof Appingedam en Delfzijl nao 't zuidooste touw sprik me Oldambsters; de vörm vaan Oldambsters die hei inheims is (Duurwoldsters) versjèlt evels wieneg vaan 't Hogelandsters. Zoedoende is de gemeinte taolkundeg rillatief homogeen.
Wieväöl lui nog plat praote is neet dujelek, meh zeker in 't Hogeland leef 't dialek nog volop, tot op zeker huugde ouch bij de joongere. In 'n stad wie Delfzijl is dat natuurlek minder.
Bronne
E deil vaan de informatie kump vaan 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel.
Negentiende iew
achtiende iew -- negentiende iew -- twintegste iew
Natuurwetensjappe
Veural in d'n twieden hèlf vaan d'n iew volgde de oontwikkelinge ziech snel op; väöl iewenaw vraoge woorte beantwoord en väöl dinkbeelder raakde door nui oontdèkkinge verawwerd.
Filosofie
De belaankriekste filosofie vaan de negentienden iew kaom uit de Duitse len. 't Waor veural d'n invlood vaan Immanuel Kant dee ziech deeg gelle.
Oetvindinge
Väöl oontdèkkinge gedoon in d'n achtienden en negentienden iew woorte in de negentienden iew umgezat in oetvindinge. Dees oetvindinge zouwe dèks d'n invlood op 't leve ingriepend veraandere. 't Heet evels in de mieste gevalle nog jaore gedoord ietot de oetvindinge praktisch en/of betaolbaar woorte veur consumintegebruuk.
Kunste
De negentienden iew kós diverse kunsstruiminge, dao-oonder romantiek, realisme, naturalisme en impressionisme. Groete oetzundering waor de arsjitectuur, die de gansen iew neostijle hanteerde.
Sport
Sport woort in de negentienden iew veur 't iers e rillevant maotsjappelek versjijnsel. In d'n twieden hèlf vaan dezen iew woorte, mèt naome in Ingeland, diverse sporte veur 't iers vasgelag.
Jaore
{| class=wikitable
Terworm
Terworm is e gehuch en kesjtieël va Heële bei Welte. 't Litt t'n zude va De Vrank, t'n oeëste va Voelender, t'n weste va Heële en t'n noarde va Welte.
Ochtrup
Ochtrup is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 105,63 km² en 19.065 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 180 de veerkante kilometer.
't Op 55 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei stadsdeile.
Esneux
thumb|Liegking van Esneux in de provincie Luuk Esneux ies 'n gemeinte in de Belzje provincie Luuk, in 't arrondissement Luuk. Esneux liek aan de Ourthe, in de Condroz, óngevaer 20 kilomaeter ten zuje van de sjtad Luuk. De gemeinte haet 'n oppervlak van 34,05 km² en 13.072 inweunersj (1 januari 2006). Binne de gemeinte liek ouch de deilgemeinte Tilff. Wiejer woonkerne binne de gemeinte zint: Amostrennes, Avionpuits, Beauregard, Crévecoeur, Fêchereux, Flagothier-La Haze, Fontin-Hamay, Hony, Ham, Limoges, Mery, Monfort, Nomont-Avister, Souverain-pré, Tilff-Cortil en Sur-le-Mont.
Aanziech van de gemeinte en bezeenswaerdighede
thumb|right|Ziech op Esneux Esneux besjteit oet twiè gedeiltes, hoag- en lièg-Esneux, die door 'ne sjteine trap verbónge zint. 't Lièg gedeilte liek aan de Ourthe. In 't hoag gedeilte liek de kèrk van Esneux en 't Kesjtièl Le Fy (woavan me zaet dat 't Walt Disney geïnspireerd zou höbbe bie zien kesjtièl van Doornroosje in Disneyland). D'r liegke nog 'n aantal kesjtièle in de gemeinte. Ouch zint d'r intersante grotte.
Historie
Esneux waor ónderdeil van 't Hertogdóm Limburg; 't loog in 'n gebeed dat 'n exclaaf waor binne 't Prinsbisdóm Luuk, die "au-delà des bois" geneump woort.
De gemeinte ies óntsjtange bie de gemeintefusie van 1977.
Nebraska
Geografie
Nebraska heet 'n oppervlak vaan 200.520 km² (0,6% water), en heet 1.747.214 inwoeners (8,60/km²).
Sjtadion Feijenoord
Sjtadion Feijenoord, in'ne volksmondj De Kuip, is ein voetbalsjtadion, in Rotterdam Zuid (IJsselmonde). 't Is ein sjtadion mit voetbalhistorie wo de betaaldjvoetbalorganisasie Feyenoord häör thoeswedstriede sjpeeltj. Drievendje krach achter de boew van dit sjtadion waas Feyenoord-veurzitter Leen van Zandvliet, nao hem is ouch 't aanligkendje plein vernumpdj. 't Sjtadion waerdje ontworpe door architek Leendert van der Vlugt. Mit de boew waerdje in 1935 begos; 't waerdje geäöpendj op 27 meert 1937. De naam van 't sjtadion is mit ij, ondanks dat d'r aan'ne Olympiaziej 't gesjreve sjtuitj mit een y.
Brusselse Poort
thumb|right|Ligking vaan de Brusselse Poort Brusselse Poort is 'n wiek ten weste vaan 't centrum vaan Mestreech. De wiek ligk ten ooste vaan Potteberg, ten noordooste vaan Belfort, ten zuidooste vaan Malpertuis, ten zuie vaan Kaberg, ten weste vaan 't Fróntekerteer en ten noorde vaan Mariaberg.
D'r zien 'n aontal veurzieninge in de wiek, boe-ónder het winkelcentrum Brusselse Poort, wat ouch 'n regionaal functie heet. De veurmalige St. Lambertuskèrk is neet veur publiek geopend umtot ze op instorte steit, meh d'r zien planne um de kèrk te goon restaurere en te goon gebruke es kentoer.
Turnhout (arrendissement)
't Arrendissement Turnhout is ein vanne driej besteurleke arrendissemente van de provincie Antwerpe. 't Arrendissement haet 'n oppervlak van 1.356,86 km² en haw op 1 juli 2005 417.827 inwoener. 't Bestuit uit de gemeinte:
Apebrook
Allewiel ligk in 't gebied veurnamelik veljer en nag e bietje bós. Häöf staon dao neet mieë.
Les Deux-Villes
Les Deux-Villes (litterlik: De Twiè Dörper) ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groat Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 253 inweunersj. Ze ies 8,14 km2 groat. Dao woonde dus zoan 31 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Carignan, wat waer deil oet maak van 't arrendissement Sedan.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Tungelder
Tungelder (Hollendjs: Tungelroy) is 'n in oorsprong agrarisch kerkdörrep, inne gemeindje Wieërt. 't Ligktj ca. 5 km zuidelek van de stad. Tungelder is bekindj veur de, in 1892 geopendje ieëste Coöperatieve Boterfabriek. In daen tiêd woorter al in 't dialekt gesjreve, getuge 't vantj veur deez gelegenheid oetgebrachdje "Tungelders Volksleed". Hiejónger 't twieëdje couplet:
Literatuur
Dao weurtj in Tungelder neet allein plat gekaldj, mer gelökkig ouch nog gesjreve en gelaeze. In 1943 begost student/óngerduiker George F. Kooijman oet Haarlem, hiej baeter bekindj als Hallefers Nor, aan `t verzamele van alle, tot inne jaore vieftig gangbare, Tungelderse weurd en oetdrökkinge. In 1985 woort zien 500-pagina dikke Thematisch Woordenboek van het Tungelroys, mèt veurbieëldjzinne en illustraties, biej Rodopi in Amsterdam oetgegaeve. In 1992 versjeen vanne zellefdje auteur 't beukske Herstjes inne Pan (plezerige en anger herinjerìnge aan ziene óngerduiktiêd in Tungelder. Vanaaf 1946 woorte tieëntalle van zien gedichte en verhäölkes in 't tieêdsjrift "Veldeke" gepubliceerdj.
In 2008 sjreef Coen Beelen 'ne bundel euver Tungelroy: "Op z'n Boôrefluitjes".
Sybrand van Haersma Buma
thumb|Sybrand van Haersma Buma Sybrand van Haersma Buma (Workum, 30 juli 1965) is 'ne Nederlandse politicus veur 't CDA.
Van Haersma Buma, lid vaan e Fries patriciërsgeslach, woort gebore in Workum, allewijl gemeinte Súdwest-Fryslân, provincie Friesland en zoon vaan Bernhard van Haersma Buma en kleinzoon vaan Sybrand van Haersma Buma sr., allebei ouch politici. Later verhuisde heer nao Voorburg, boe heer in 2002 veur zien partij in de raod vaan Leidschendam-Voorburg kaom. Kort tenao haolde heer 'ne zedeleer in de Twiede Kamer. Veur zien aonstèlling waor heer al beleidsmètwèrker justitie; noe woort dit ouch zien specialisatie es Kamerlid.
Vaanaof oktober 2010 gaof Van Haersma Buma leiing aon de CDA-fractie, es opvolger vaan Maxime Verhagen dee toen vice-premier in 't kabinèt-Rutte woort. Es fractieveurzitter mós heer noe persoenlek umgoon mèt de dissidente Koppejan en Ferrier, die tege dit kabinèt (m.n. de samewèrking mèt de PVV) waore. In miert en aprèl 2012 deeg 'r mèt aon 't 'Catshoeseuverlèk' euver de begroeting vaan 2013.
Bærum
thumb|De ligking van Bærum in de pervincie Akershus. Bærum is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 105.928 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 192,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 551,7. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0219.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 10,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
1906
1903 - 1904 - 1905 - 1906 - 1907 - 1908 - 1909 1906 (MCMVI) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender.
Kannibalisme
Kannibalisme is de geweunte vaan minse um aander minse op te ete of, algemeiner, de geweunte vaan e bepaold soert bies um zienen eige soort te ete. Iemes dee kannibalisme aonhenk weurt 'ne kannibaal genömp. Dit kump vaan 't Spaonse woord canibal, wat weer 'n verbastering is veur 't aajd Spaons woord veur 'ne bewoener vaan de Caraïbe, caribal. Dee stoonde bekènd um hun kanibaalse geweuntes oonder de Europeane. Umtot kannibalisme denigrerend kin euverkomme door zien Euro-Koloniaal aofkoms, weurt 't ouch wel antropofagie genömp vaan 't Aajdgriekse anthropos (mins) en fach (vrete). 'ne Kannibaal weurt in dit geval 'nen antropofaag genömp.
't Vreugste bewies vaan kannibalisme in de prehistorie besteit oet verminkde kneuk, gevoonde in de Grand Dolina in Spanje, daterend oet 800.000 veur Christus (dat is zoen 100.000 jaor veur 't Paleolithicum of Awwe Steintied). Dees kneuk suzjerere tot dit gebruuk betaomp bij leije vaan de ierste bekinde minsesoert in Europa, d'n homo antecessor. Soorgelieke voondsde oet later tiej toene aon tot kannibalisme doorgóng nao de koms vaan de homo sapiens en aander hominied soorte. 't Gief diverse theories euver 't oontstande vaan kannibalisme. Op force van ein daovaan waor 't e gevolg vaan veujselgebrèk, volgens 'n aander waor 't tot me wilde veurkoume tot 't vleis vaan de mins (meistens vaan 'nen doeie, soms evels vaan 'ne zwake dee volges de stam toch op e gegeve memint zaw hiemele) zaw weure bemechteg door roofbieste, boedoor väölliech de smaak veur minse zaw weure gestimuleerd bij dees diere. Kannibalisme heelt es normaal cultureel aspek vol bis de modernen tied in Centraol- en Wes-Afrika, Australië, Sumatra, 't zuie vaan Noord-Amerika en Zuid-Amerika. In sommeg culture waor minsevleis e gewoen soort vleis, in aandere culture woort 't zjus gezeen es 'n delicates. Zoe ote de lui in Nui-Zieland 't vleis vaan hun verslage vijande op. In Afrika woorte sommege organe gebruuk veur toevenarij, umtot de medicijnmaan gelof tot me de force en däögde vaan de slachoffer euverginge op deegeine dee 't vleis oot. In Middel-Amerika ote de Azteke nao ze de kriegsgevaangene opgeofferd hadde aon de Gode nao alle woersjijnlekheid op. In Australië goof 't 'n vörm vaan endokannibalisme, wat meint tot me oet cultureel geweunte de gehiemelde femilieleije opaot oet respek veur hun geiste.
De kolonisatie vaan dees gebeije in de 15e en 16e iew zörgde d'r veur tot kannibalisme 'n taboe woort. In extreem umstendigheije kump 't evels nog ummertouw veur. Bij extreme hoongersnoed beveurbeeld. Mer ouch bij zelfverklaorde kannibale, die soms vrijwèlleg, aanders tege wèl, aander lui opete. Dit is in de meiste deile vaan de wereld, inclusief de EU, streng verbooje.
Portugees
thumb|upright=2|Gebruuk vaan 't Portugees en Portugese creooltaole in de wereld. Doonkerblauw: Officieel taol en taol vaan de mierderheid; Middeblauw: Officieel taol en taol vaan 'n minderheid; Leechblauw: significante Portugeestaolege gemeinsjap(pe). 't Portugees is 'n Romaanse taol, en wiedoet de mies gesproke taol in Portugal en Brazilië. De taol is ouch officieel in Angola, Mozambique, Kaapverdië, Guinee-Bissau, São Tomé en Príncipe, Macau en Oos-Timor; veural in de ierste twie len woene daobij e groet aontal mojertaolsprekers. Wijer weurt de taol door 'n aontal minse gesproke in Goa (India). De streektaole Galicisch en Fala, gesproke in Spaanje, zien ing verwant aon 't Portugees meh weure dao op politieke grun miestal neet oonder gerekend. 't Portugees heet zoe'n 220 miljoen ierstetaolsprekers (en nog miljoene aander twiedetaolsprekers, veural in Afrika); heimèt is 't ein vaan de groetste taole op de wereld. De groete mierderhied vaan de sprekers woent in Brazilië. Zien wereldwij verbreiing daank 't Portugees aon 't koloniaol wereldriek dat de Portugeze tösse de vieftienden en achtienden iew höbbe opgebouwd.
Historie
't Portugees vèlt oonder de Ibero-Romaanse taole. 't Deilt daomèt väöl wezeleke oontwikkelinge mèt 't Spaons (Castiliaans) en nog gans get mie mèt 't Astur-Leonees. Mèt 't Galicisch vörmp 't eigelek 'n einheid: Portugal waor oersprunkelek e graofsjap vaan 't keuninkriek Galicië, ingestèld naotot de christene dit gebeed op de More vereuverd hadde. De militaire die dat dege kaome oet 't noordeleker Galicië en 't Galicisch góng Portugal es taol vaan de nui elite dominere. Wie Portugal in 1139 'n oonaofhenkelek keuninkriek woort, begós de Portugese taol ziech aanders te oontwikkele. 't Keuninkriek breide ziech wijer nao 't zuie oet, en de Portugese taol weurt euveral in 't riek opgelag. Tegeliek bleef d'n invlood vaan 't Spaons zier beperk, zoetot de twie taole veural in oetspraok hendeg oeterein greujde.
Nuimundege
De Nuimundege (Deuterostomata) zien ein vaan de twie groete bovestamme vaan Bilateria (lijnsymmetrische bieste). Zjus wie de Oermundege of Protostomata oontwikkelt 't embryo in e vreug stadium twie leukskes die 't blastoom 'leek' make, meh bij de Nuimundege weurt 't ierste leukske d'n anus en 't twiede de moond (Aajdgrieks deuteros 'twiede', stoma 'moond'), dewijl 't bij de Aajdmundege perceis aandersum is.
Portugees
Historie
In de kolonië vaan Portugal woort veuriers nog mer beperk Portugees gesproke. In Afrika zaote de Portugeze veural in forte en factorije; inheimse rieke woorte neet ingelief. Door de Portugeze mètgenome slave oontwikkelde wel op 't Portugees gebaseerde creooltaole wie 't Kaapverdiaans. In Brazilië vermingde de koloniste ziech mèt de inheimse bevolking en waor de umgaankstaol 't inheims Klassiek Tupi. Pas in d'n achtienden iew, wie 't Tupi verboje woort, begós de bulk vaan de bevolking dao Portugees te spreke. Later, in de negentienden iew, woort de bevolking vaan Angola aongemeujeg um 't te liere: wee katheliek waor en Portugees spraok, kaom veur Portugees staotsbörgersjap in aonmerking. In Mozambique börgerde de taol minder in, meh ouch dao lierde e groet deil vaan de bevolking de koloniaol taol. De Portugese kolonies in Afrika höbbe ouch nao hun oonaofhenkelekheid 't Portugees es officieel taol aongehawwe, es veurnaom bindmiddel tösse de versjèllende volker.
Nuimundege
Wie aajd de Nuimundege zien is neet perceis bekind, umtot neet alle bieste eve good fossiliseerde. Ze zien evels vaanaof 't begin vaan 't Cambrium bekind. Me meint tot op dat memint zoewel de Oer- es de Nuimundege in rillatief korten tied sterk in aontal en diversiteit zien gegreujd (Cambrische explosie).
Nog väöl mie aon hun evolutie, indeiling en plaots in de stamboom vaan 't leve is oondudelek, al kump dao door fylogenetisch oonderzeuk wel ummer mie leech op. Allewijl deilt me de Nuimundege globaol zoe in:
Portugees
Europa
thumb|Portugese dialekte in Portugal. Me zuut dudeleke versjèlle tösse noord en zuid, zoewie tösse stad/kös en platteland/binneland. 't Stökske gries in Portugal is 't [[Mirandees, 'n Astur-Leonees dialek wat neet oonder 't Portugees weurt geplaots.]] De groetste dialectische variatie vint me, rillatief nao oppervlaakde en bevolkingsdiechheid, in 't Galicisch. De mieste zouwe dit gei Portugees dialek neume ('t Galicisch heet zienen eige sjrieftaolnorm), meh um taolkundege reies heet 't wel zin veur 't hei te behandele. De diverse Galicische dialekte of tongvalle kinne in drei zones (wes, midde en oos) weure verdeild, boebij de oosteleke dialekte rillatief kortbij 't Asturiaans stoon. Kinmerkend aon 't Galicisch tegeneuver 't (Standaard-)Portugees zien oonder mie de oetspraok vaan de ch es [tʃ] (wie in 't Spaons, en neet [ʃ] wie in 't Portugees), vaan de v- es [b] (wie in 't Spaons), 't verstumloeze vaan de klaank /ʒ/ tot /ʃ/ en de väöl minder sterke reductie vaan neet-beklemtoende lètters.
Nuimundege
NUIMUNDEGE (Deuterostomata)
Portugees
Europa
De grens mèt 't Portugees in Portugal, Europees Portugees geneump, weurt miestens bij de landsgrens getrokke, meh vaan 't dialek vaan Melgaço weurt nog wel ins gezag tot 't beter bij 't Galicisch pas. In eder geval vint me in 't Noord-Portugees diverse kinmerke die me vaan 't Galicisch kint. Dat gelt veural veur 't bergechteg binneland (Alto-Minho en Trás-os-Montes); de steideleke dialekte vaan Porto en aander plaotse aon of bij de kös zien minder karakteristiek. In dit binneland kin me nog de 'Galicische' oetspraok vaan de ch hure, meh ouch nog versjèlle tösse dentaol en alveolair sisklaanke: tösse paço ['pasu] 'paleis' en passu ['pas̺u] 'stap' zoewie tösse cozer [ku'zeɾ] 'koke' en coser [ku'z̺eɾ] 'nejje' weurt nog versjèl gemaak wat zoe klein is tot 't sprekers vaan aander taole koelek zouw opvalle. In de middeliewe waore ç en z affricaote. E wijer kinmerk, wat ouch in 't kösgebeed veurkump, is tot de ei en de ou diftonge zien gebleve (ze klinke zoe oongeveer wie de Hollandse oetspraok vaan de ee en oo).
't Zuie vaan Portugal (inclusief Algarve, Azore en Madeira) is joonger en daorum taolkundeg minder divers. Belaankriekste kinmerk is tot de ei en ou hei monoftonge zien gewore (ze klinke wie de ee en oo in 't Limbörgs). 't Gief evels e vrij groet gebeed boe de ei 'nen diftong is en de ou 'ne monoftong. In Lissabon beveurbeeld, wat nog zjus in dit gebeed ligk, klink de ei bekans es 'ai'. E gans bezunder geval is nog 't Barranquenho in Barrancos (Spaanje), wat soms es Portugees dialek weurt umsjreve meh ouch bij 't Extramadurees (deil vaan de Astur-Leonese taolgrop) kin weure ingedeild.
Brazilië
Braziliaans Portugees is miestens oonmiddellek te herkinne, ouch veur beginnende sprekers vaan 't Portugees. De dialekgrop bevat e groet aontal conservatismes, die in Portugal gooddeils verlore zien gegaange. Zoe zien -b-, -d- en -g- midde in e woord stumhöbbende plosieve gebleve, dewijl ze in Portugal fricatieve zien gewore, en weurt de -s nao 'ne klinker nog ummer wie [s] oetsproke en neet, wie in Portugal, es 'n [ʃ] (oetzundering hei-op is 't dialek vaan Rio de Janeiro). Ouch zien de neet-beklemtoende klinkers in Brazilië väöl minder gereduceerd es in Portugal. Dit maak 't Braziliaans veur nui lierders beter verstoonbaar es 't Europees Portugees.
'n Belaankrieke vernuiing is de vocalisatie vaan de -l boe geine klinker op volg tot [-w]: Brasil klink es [bɾa'ziw]. De -r op e woordind vèlt zoeget compleet eweg. De /r/ (e foneem wat euvereinkump mèt 'n inkel r- aon 't begin vaan 't woord en 'n dobbel -rr- middenin) weurt sterk brouwend oetgesproke, beveurbeeld [ʁ], al is dat in väöl Europese dialekte ouch al zoe. De clusters /di/ en /ti/ klinke steivas as [dʒi] en [tʃi]: ponte 'brögk' weurt ['põtʃi] tegeneuver EP [põtɨ]. E grammaticaol versjèl is 't oontbreke vaan 't wäördsje tu 'doe/diech': in 't zuie weurt dat gaaroet neet gebruuk (tenzij in de sjrieftaol en aander formeel taolgebruuk) en zeet me in plaots daovaan você, in 't noorde weurt 't wel gebruuk meh daan mèt de werkwoordsvörm die bij 't miervoud hure. ('n Parallel oontwikkeling heet ziech veurgedoon in 't Spaons vaan Latiens Amerika.)
De belaankriekste versjèlle binne 't Braziliaans Portugees zien die tösse 't noorde en 't zuie. Sterk aofwiekende accente höbbe de dialekte vaan de Caipira's en de Gaucho's in 't binneland vaan Zuid-Brazilië. Gans bezunder is ouch 't Riverense, ouch Portunhol geneump, e Portugees dialek mèt Spaonsen invlood wat laanks de grens mèt Uruguay weurt gesproke.