cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Massa
Massa is 'n natuurkundige grootheid die 'n eigesjap van wieväölheid van materie aangeuf. Veurwirpe die van väöl materjaal zeen gemaak höbben 'n grote massa. Massa weurt oetgedrök in kilogram.
Leopolsbörch
De gemeint is veural bekèndj deur de kezern en de oetgestrèkde oefenterreine van 't Bèlsj Leger.
Massa
Massa uut zich op twee menere. De eerste meneer is det materie "zjwaor" is. Dit beteikent det materiaal weurt aangetróch door, beveurbeeld, de aerd: ze is óngeverhevig aan gravitatie. De anger meneer is det materie "traog" is, waat beteikent det ze zich verzèt taege verangering van bewaeging. Dees twee versjieningsvörm waere zjwaor massa en traog massa geneump. Zwaor massa kan men maete door de zjwaordekrach op e veurwirp te maete en te vergelieke mit 'n sjtanderdmassa. Traog massa kan men maete door e veurwirp van sjnelheid te verangere, vertraoge of versjnelle, 'n boch laote make en de daoveur beneudigde krach te maete. In de klassieke mechanica zeen de twee massa's versjillende eigesjappe, al höbbe ze dezelfde einheid. In de moderner natuurkunde weurt d'rvan oetgegange det eigentlik mer ein eigesjap massa is. De SI-einheid van massa is de kilogram.
Leopolsbörch
De gemeint Léopolsbörch óntsting oet de fuzie van de deilgemeinte Léopolsbörch en Heppe. De deilgemeint Léopolsbörch woor de jóngste gemeint van Bèlsj, èndj 19e ièw gegrujd langs de kezern.
Bouillon (sjtad)
Aander kerne
left|thumb|Zich óp Bouillon. Bellevaux, Corbion, Dohan, Les Hayons, Noirefontaine, Poupehan, Rochehaut, Sensenruth, Ucimont en Vivy.
Wiesvrouw
Vroedvrouw
In Nederland hèlt 'n vroedvrouw of verloskundige ziech bezig mèt 't begeleide van de normaal verloupende zjwangersjap en de geboorte (bevalling) van 't kind. In gevalle van complicaties zal zie de vrouw verwieze nao 'ne medisch specialis: 'ne gynaecoloog of 'ne vrouwearts. Nederlandse vroedvrouwe wèrke dèks same in de vörm van 'n maatsjap.
Oranje Nassau I
De Oranje Nassau I waor de ièrsjte van de 4 kolemiene van de particulier Oranje Nassaumiene (N.V. Maatschappij tot Exploitatie van Limburgsche Steenkolenmijnen). Dees mien loog in Heerle, neve de sjtasie, op 't terrein woa noe 't CBS gevestig ies.
Wiyot (spraok)
't Wiyot is 'n Algische spraok die gekaldj wuuertj door 't Wiyotvouk in 't naordwèste vanne staot Californië vanne Vereinigdje Staote. 't Is neet bekèndj of 't nag luuj mit 't Wiyot es moderspraok guuef. De litste spraeker stórf in 1962. De etnische bevolking is 450 (2000) en de spraok haet de ISO 639-3 code wiy.
Oranje Nassau I
De Oranje Nassau I waor in productie van 1899 tot 1974. Wie me dees mien wol boewe, houw me 't probleem dat d'r gein meugelikhede waore um de kole te transportere. De Oranje Nassau I woort pas geëupend nao 't gereidkómme van de sjpoorlien Zittert-Heerle, dae d'r op initiatief van Henri Sarolea waor gekómme. De concessie veur de mienboew op dees plaats waor in heng gekómme van de Duutsje familie Honigmann, die de N.V. Maatschappij tot Exploitatie van Limburgsche Steenkolenmijnen opriechde.
Wiesvrouw
Vroedvrouw
Op 't Belsj ies zjwangersjap en bevalling sjterk in de medische sector getrokke en bevalle bekans alle vrouwe in 'n ziekehoes. De zjwangersjap en bevalling were begeleid door 'n gynaecoloog, dae in 't ziekehoes, woa hae dèks aan verbónge ies, ouch de bevalling begeleid. Normaal bevallinge were dèks begeleid door vroedvrówwe, wèrkzaam in 't ziekehoes, die èvvel ummer wèrke ónder de eindverantwoordelekheid van de gynaecoloog. Thoes bevalle ies op 't Belsj zeldzaam en weurt gedoon door 'n zelfsjtendege gynaecologe.
De assistente van 'n vroedvrouw of de hölp van de kraomvrouw mèt häöre baby in de ièrsjte daag nao de geboorte, hèt 'n kraomverzörgster of kraomverpleegster.
Oranje Nassau I
De Oranje Nassau I houw twiè sjachte. Later ies d'r 'n driede biegeboewd. In de geboewe van sjach II ies allewiel 't Nederlands Mienmuseum gevestig. Diet geboew ies opgenómme in de "Top 100 der Nederlandse UNESCO-monumenten". De twiè hoag sjouwe van de Oranje Nassau I houwe es biename "Lange Lies" en "Lange Jan". Ze woorte in 1976 gesjloop. De productie van de mien waor 31.978.000 ton.
Wiyot (spraok)
't Wiyot wuuertj gesjreven in 't Letiens sjrif. Huuj wuuertj verzóch ómme spraok te laoten heroplaeve.
Oranje Nassau I
De Oranje Nassau I waor de lètste mien die toegóng, op 31 december 1974.
Karreveld
't Karreveld ligk t'n naorde vanne Vissersjteert en t'n wèste vanne Rogkelsebaek.
Wiesvrouw
Historie van 't beroep
In de 18de ièw riechde F.K. de Velbrück in Luuk 'n sjoal op veur wiesvrouwe c.q. vroedvrouwe.
Danike
Danike of Danèke (Nederlands: Daniken ) is 'n buurtsjap van Gelaen in Nederlands Limburg die allewiel deil oet maak van de gemeinte Zittert-Gelaen. 'n Gedeilte vilt ónger Sjweikese in de gemeinte Baekdale.
Alphonse Olterdissen
thumb|250px|right|Beeld vaan Alphonse Olterdissen door [[Willem Hofhuizen, aon de Groete Lurestraot in Mestreech]] Alphonse (Fons) Olterdissen (Mestreech 12 december 1865 - aldao 24 fibberwarie 1923) waor 'ne Mestreechse sjriever en diechter. Zien wèrk, dat besteit oet toneelstökker en opera's, behuurt tot 't bekindste wat oets op 't Mestreechs of zelfs op 't Limburgs gesjreve is. 't Slotkoer vaan zien kemikke opera Trijn de Begijn woort later 't Mestreechs Volksleed.
Wiesvrouw
Historie van 't beroep
In de Franse Tied woort in Europa de gezondheidszörg veur 't ièrsj gereglementeerd en ouch wiesvrouwe woorte doe verpliech 'n opleiding te volge en 'n diploma te haole. Veur Zitterd zoot de examecommissie in Aoke. Versjeie vroedmeistersj, heilmeistersj en appetièkersj haolde in dae tied hun papiere in Dusseldorf, Bonn of Kölle. Wie Nederland en Belsj daonao ein land waore gewore koes me veur die opleiding ouch terech in Hasselt. 't Zou in daen tied gein opleiding gegeve höbbe in Nederlands Limburg.
Lötterao
Bezeenswaardighede
Door de mienboew zint völ biezóngere geboewe verdwene. Van de wènige dènger die restere is ‘t Drossaerdhoes aan de Geensjtraot vermeldenswaert. In ‘t Openluchtmuseum in Arnhem sjtaet ein authentieke Limburgse hoeve oet Lötterao. Van de veurmalige Sjtaatsmien Maurits is ‘t hoofgeboew en ‘ne watertaore euvergebleve en es monument aangeduud.
Motte
Mottes oeë de kesjtieël verdwene zeunt
In Borgloon is de motte good bewaard mae de geboewe, oeëts ooch geboewd dör de grave va Loeën, zeunt verdwene. In Wienesrao bevindt zich 'n motte tösje de Sjtaeëveskèrk en 't Kesjtieël Wiënesraoë. Hie-in zowwe zich reste beveende van 'ne Middelieëwse taoëre. Mottes oeë de kesjtieële voet zeunt liegke in Gulpe (Grach Burggraaf), Sjènne (Terborgh), Detere (d'r Koppelberg), Ech (d'r Bollenberg), Ten Esje, Eys (de Boereberg), Göttekaove (De sjtool van Zwentibold), Mesjtreech (Sint-Pietersberg) (De Tombe).
Lötterao
De kirk
In 1858 woort 14.000 gölje door de raod biegedrage veur de boew van ’n kirk in Lötterao-Kraowinkel. Iërsj woort ‘r ein noadkirk ingerich, en in 1862 koosj waere begoosj mèt de boew. De architect waas C. Weber. In 1907 woort de stómpe taoresjpits vervange door eine hoage ingesjnoerde zèshokige vörm. Dees kirk woort in 1937 weer aafgebraoke. Daonao woort de hujige kirk geboewd nao ein óntwerp van Jos Cuypers, ‘ne zoon van Pierre Cuypers. In 2005-2006 is de kirk gerestaureerd.
Motte
Ander mottes
De kèrke va b.v. Norbik, Sjlennich, Moontse, Hommerig, Teuve en Aubel zeunt op 'n gewoeën motte geboewd. In Èèsjde waoërte in januari 2009 archeologische reste van 'n middelieëwse motteburcht voonde. Nao get oonderzeuk wert d'r nuujboew óp geplaatsjt.
Ouch de aaj kirk van Mofert stóng op 'n motte, meh nao de sloop is die aafgegrave.
Op ander plaatsje in Nederland gift 't vergeliekbaar heuvele, wie de taerpe in Friesland, wierde in Groninge, woerde in Holland en vliedbaerge in Zieëland.
Aruba
Historie
Vaanaof 1948 oontstoont 't nationalisme en de oonaofhenkelekheidsbeweging op Aruba. In 1976 woorte 't veendel en 't volksleed vasgestèld. Umtot Aruba ziech es toeriste-oord ummer wijer oontwikkelde en e stök welvarender waor es Curuçao, 't hoofeiland vaan de Nederlandse Antille, greujde de oonvrei op 't eiland. Op 1 januari 1986 maakde Aruba ziech los oet de Nederlandse Antille um 'n eige land binne 't Keuninkriek te vörme, mèt de bedoeling tot 't in de jaore negeteg oonaofhenkelek zouw weure. Dit is op de lang baon gesjove en nui oontwikkelinge in de politiek tösse Nederland en de euverziese gebeedsdeile höbbe 't oonwoersjijnelek gemaak tot Aruba ziech in de kortbij touwkoms ouch ech zal aofsjeie.
Volga
De Volga of Wolga is ein reveer in Wes-Röslandj en mit ein totale lengte van 3530 kilomaeter ouch de langste reveer van Europa.
De reveer óntsjprink op de Waldajheugte ten Noord-Weste van Moskou, op ein heugte van 225 maeter baove zeeniveau. Hae sjtruimp wiejer via de sjtaej Tver, Kazan, Samara, Volgograd en móndj oeteindelik oet in de Kaspische Zee naobiej Astrachen 28 maeter ónger zeeniveau. De Volga waert gevoed door óngeveer tweehóngerd ziejreveere en kint ein gemiddeld verval van 7 centimaeter per kilomaeter.
Krejje
Kinmerke
Boete door hun gruutde en hun dieet valle krejje ouch op door hun intelligentie. Veural de raof deit 't dao-in good. Vaan versjèllende krejjesoorte is bekind tot ze e rudimentair vermoge tot tèlle höbbe en tot ze gereidsjap wie klein tekskes gebruke um aon ete te kómme (wie dat ouch vaan aapechtege bekind is). Raove kinne geluide oet hun umgeving, inclusief de minseleke stum, imitere.
Aruba
Historie
left|thumb|De nog bestaonde 'natural bridge', mèt op d'n achtergroond d'n inham boe de aw is ineingevalleOp 2 september 2005 veel de Natural Bridge, de langste natuurleke brögk in de Cariben, en 'n belangrieke toeristische attractie, inein. 'n Kleiner aander natuurleke brögk is evels nog ummertouw te bezien.
Volga
thumb|350px|De Volga naobiej Samara
Lös
'n Theorie vanne psycholoog Abraham Maslow guuef aan det 't versjillige beheufdjeniveaus guuef. Dees theorie wuuertj de Piramide van Maslow geneump. 'ne Miens zal zich ieës in zien biologische of matterjeel beheufdje mótte veurzeen en vervölges straeve nao bevraejiging van ónmatterjeel beheufdje.
Daverdisse
thumb|Locatie van Daverdisse in Luxemburg. Daverdisse is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Luxemburg op 't Belsj in 't arrondissemaent Neufchâteau. Op 'n oppervlakde va 56,4 km² wonne 1.428 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 25 minse per km².
Twents
Publicaties
Cabaretier Herman Finkers publiceert ouch Twentstaoleg en brach zien mies recente shows in twie taolversies oet. Finkers is ouch betrokke bij de hiel populaire regiosoap Van jonge leu en oale groond ("Euver jóng lui en awwe groond"), die in 2005 begós bij TV Oost en intösse bij väöl ander umrope (inclusief de nationaol televisie) te zien is (gewees).
Lös
Inne Roeams-Kattelieke kirk wuuertj "lös" aangeduudj es de derdje vanne zeve houfzunj. Ouch hiebie geitj 't euver seksueel lös. 'n Positieve genieëking van "lös" kump binnen 't kristendóm ouch veur. Zoea is d'n ieëste regel van Psalm 25, 'n in lichtelik vereljerdj spraokbroek gesjreve kirkleed det in sómmige geriffermeerdje kirke nag wuuertj gezónge, "Wae haet lös d'n Hieër te vreize?" det zoea gemèndj wie "wae wuuertj aangenaam dore wil van God te doon?".
Daverdisse
Daverdisse is qua inwoners de klèngste fusiegemèngde va Belsj.
Katwijks
Inleiding: historie en plaotsbestumming
In de vreug Middeliewe waor 't later Zuid-Holland, wie de ganse Noordziekösstriek, Ingweoonstaoleg: me spraok dao Fries of e dialek wat dao-op liekende. Mèt de Frankische euverhiersing begós me in dit gebeed Frankisch te spreke, meh met sterke Friese/Ingweoonse invlode: 't Hollands waor gebore. Dit Hollands dialek waor de taol die de oersprunkeleke stiechters vaan Katwijk aan Zee (oontstande in d'n dertienden iew) mètbrachte.
Roj
thumb|Geertekèrk in Roj Roj (ouch wel Roy gesjreve; Nederlands: Gruitrode) is e dörp in de Belsj-Limbörgse gemeinte Audsberge, boe 't 'n deilgemeinte vaan is.
Katwijks
Inleiding: historie en plaotsbestumming
In de nuien tied oontstoont in Holland laankzaamaon 't Standaardnederlands. Dees taol waor wel veur e belaankriek deil Hollands, meh stoont ouch oonder invlood vaan 't Braobants (in de veertiende en vieftiende iew es sjrieftaol opgekoume) en 't Hoegduits (prestigieus o.a. door Luther zien Biebelvertaoling). Väöl typisch Hollands taoleige woort daorum aofgekäörd. Me begós ouch 't gesproke Hollands aon deze standaard aon te passe, iers in de stei, later ouch op 't umringend platteland. Sommege dörper evels laoge mie geïsoleerd. Dit gol oonder mie veur de Hollandse vèssersplaotse. De plaotseleke bevolking waor veural geriech op ander vèssersplaotse en mer hiel wieneg op 't achterland. Zoe kós 't gebeure tot de taol vaan de stei wel doordróng tot aon Katwijk a/d Rijn (e plattelandsdörp) meh neet in Katwijk aan Zee.
't Katwijks heet zoe zie Hollands taoleige vas kinne hawwe. Dit beteikent evels neet tot 't sinds de middeliewe neet veranderd is. Invlood vaan boete kaom veural vaan ander vèssersdialekte, en ouch 't Ingels speulde 'n rol. Katwijk bleef tot in de twintegste iew zoe geïsoleerd. Nao d'n oorlog evels raakden 't vasgegreujd aon Leiden, zoetot 't deil oet ging make vaan de Randstad. Ouch waor vèsserij neet mie 't veurnaomste (haos eineg) middel vaan bestoon en kaom 't massa(strand)toerisme op. Dit leit oonvermijdelek tot kwantitatief (achteroetgaank vaan sprekers) en kwalitatief (vernederlandsing) verval. Toch is de vitaliteit vaan 't Katwijks nog ummer hoeg: 't weurt in väöl situaties gebruuk en kint ouch oonder joongere nog sprekers.
Brussel
Sjtadsgeziech
't Centrum van Breusel haet e Vlaams en Brabants uterlik. 't Bekènds ies waal de Groate Mert mèt de gildehoezer oet de 17e ièw en 't gotisch sjtadhoes. De kathedraal Sint-Michiel en Sint-Goedele ies in de sjtiel van de Brabantse gotiek geboewd. Wiejer bezeenswaerdighede in 't centrum zint 't beeldsje van Menneke Pies (Manneken Pis), de Muntsjouwburg, de volkswiek Marolle mèt 't Justitiepaleis, de Zavel, 't Keuningsplein mèt diverse musea en 't Keuninklik Paleis.
Roj
Tot 5 miert 1346 waor de hierlekheid Roj in han vaan de graof vaan Loeën, daonao veel ze tot aon de Fransen tied oonder 't aartsbisdóm Kölle. 't Waor e zoegenaomp allodium, 'n eigegood, umringk door Luiks gebeed. Tot 1977, wie 't fuseerde mèt Mieëve, woar Roj 'n zelfstendege gemeinte. In 2019 góng Mieëve-Roj zelf weer op in de nui gemeinte Audsberge,
Bhutan
Demografie
De veurnaomste bevolkingsgróp, die oongeveer de helf vaan de bevolking besleit, is de Ngalop; de twiede zien de Sjartsjop. Bei grópe zien vaan Tibetaanse aofkoms. Wijer zien dao väöl Nepaleze, die es arbeidsmigrante in de jaore viefteg gekoume zien. De offesjeel taol is 't Dzongkha, meh hiel väöl ander taole en dialecte zien in gebruuk, sommege beperk tot ein dörpsgemeinsjap.
Brussel
Sjtadsgeziech
Sjuus boete 't centrum liegke väöl hoezer in Art nouveau-sjtiel, woa-onder versjillende van de architek Victor Horta. De Nationaal Basiliek van 't Heilig Hart liek in Koekelberg. In 't Bruparck, 't terrein woa in 1958 de waereldtentoansjtèlling woort gehouwte, sjteit 't Atomium.
Tippelder
Bezeenswaerdig
thumb|left|Der [[Óndersjte bösj bie Tippelder en Terziet ]]
Brussel
Trein
Breusel haet versjillende treinsjtasies, de belangriekste zint:
Waeg
Dao zint drie róndwaeg um Breusel: de Ring róndum 't Breusels Gewes (de sjnelwaeg: R0), de groate rink um de neugetièn gemeintes van Breusel en de kleine rink dae de sjtadsmoer oet de 14e en 15e ièw volg.
Metro en tram
De metro van Breusel haet 68 sjtasies en twiè liene. Wiejer rieje d'r ouch trams in Breusel.
Effeld
Effeld is e dörpke inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale, en tèltj rónjelómme 1.200 inwoeaners (2006). 't Dörp ligk ane grens mit Nederlandj in 't daal vanne Roer.
Alphonse Olterdissen
Leve
Olterdissen woort in Mestreech gebore, meh umtot heer 'ne Duitse vaajer en 'n Zieuwse moojer had waor 't Nederlands zien moojertaol. Heer lierde 't plat evels op straot. In 1883 góng heer in Amsterdam nao de Rijksschool voor de Kunstnijverheid. Wie heer dao-op aofstudeerde begós heer 'n teikensjaol in Mestreech, die gei succes woort. Later in de jaore negeteg begós heer ziech veur de promotie vaan 't Mestreechs toerisme in te zètte mèt de vereineging Maastricht Vooruit. Zie gebrek aon zakelekheid lieverde häöm 'n enorm sjöld op.
Danike
't Gedeilte van Sjènne is metein ouch 't groatste deil, en sjtrèk zich oet van Kesjteël Sint Jansgelaen bie Sjpawbaek via Sjweikese tot aan de voot van de Keldenaer, de verbènjingswaeg tösje Gelaen en Pöt. Mèt ruum 50 inwoners is dit 't kleinste buurtsjap bènne de gemeinte Sjènne.
Alphonse Olterdissen
Leve
Die sjöld perbeerde heer aof te losse mèt kemediestökker en operèttes. Nao e paar flops trof heer in 1907 doel mèt De kaptein vaan Köpenick, e stök op 't Mestreechs en euver 'n in die daog hendeg populair thema: de nep-kapitein Wilhelm Voigt. 't Waor mie es genóg veur zien sjöld te kinne absolvere. De twiede kemikke opera, bovegeneumpde Trijn de Begijn, woort ouch 'n hit. Bij bei stökker verzörgde zie broor Gustave Olterdissen de meziek, dee veural oet arranzjeminte vaan bekinde aria's en (kinder-)leedsjes bestoont. Vaanaof 1916 heel heer ziech bezeg mèt 't sjrieve vaan columns, ouch op 't Mestreechs.
Danike
De Ómgaeving van Danike is van heël groate landjsjappelike waerd en is geleef biej de inwoners van Gelaen vanwaege de aanwezigheid van 'n oetgesjtrek recreatiegebied wo-ónger 't Danikerbosj en de, op 't gróndjgebied van Sjènne gelaege mèr door de gemeinte Zitterd-Gelaen óngerhawwe, kènjerboerderie en de oetgestjrekde wanjelpaedjes. In Danike ligk ouch de veurmalige sjteinfebriek "Plinthos" (ouch op Sjènnes gróndjgebied), die noe fungeert es informatiecentrum van "Landschapspark de Graven".
Brón
.
Volksgeluif
Volksdevotie
Volksdevotie woamèt bepaalde katholieke en orthodoxe gebruke bedoeld were neve de sacramente. Hiebie huère ouch zake, die gekerstend zin zoa-es de verièring van:
Izegem
Izegem is 'n stad en gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Roeselare. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 25,48 km² en had op 1 januari 2008 26.781 inwoeners.
Volksgeluif
Volksetymologie
Volksetymologie ies de verklaoring wat 't volk geuf aan ombegrepe weurd. Zoa-es dèks gebeurt bie plaatsname. 't Ónbekènde weurt in verband gebrach mèt 't bekènde in e bepaald woord. De ièrsjte dae de term volksetymologie gebruukde waor W.Förstemann in 't "Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung" (13e ièw).
Izegem
Deilgemeintes
Izegem heet drei deilgemeintes. De deilgemeinte Izegem zelf heet 'n oppervlak vaan 14,88 km².
Katwijks
Klaanklier
De klaankinventair vaan 't Katwijks is belaankriek groeter es dee vaan 't Standaardnederlands. Boe in de standaardtaol väöl opein liekende klaanke zien samegevalle zien in 't Katwijks die versjèlle dèks bewaord gebleve en soms zelfs in nog mie foneme opgesplits.
Bhutan
Demografie
Bhutan is e boeddhistisch land, en 75% hingk de Mahayana-variant daovan aon. De twiede religie is 't hindoeïsme.
Effeld
Oeastelik van Effeld ligk 't Effelder Wald, woraan 't Ophovener Wald aansluutj. Anen oetgank van 't dörp in 't naorde, op Vloearep aan, bevindj zich de Effelder Waldsee, bekèndj van 't vriebaad enne campingplaats. Door Effeld vleujtj de Sjaagbaek (Schaagbach), die t'n wèste van 't dörp de Roer instruimp.
Bhutan
Historie
Sinds minseheugenis is Bhutan door Tibetaanse volker bewoend. In de achste iew brach de Indiase goeroe Padmasambhava 't boeddhisme nao de regio. 't Gebeed bleef verdeild euver mieder stäötsjes tot de lama Ngawang Namgyal 't land vereinegde oonder ein theocratie. Vaanaof 1616 begós heer 't land systematisch te organisere en heer bouwde väöl forte (dzonge). Nao zienen doed verzwakden 't land oonder de twiste vaan rivaliserende en zwakke leislui, tot in 1885 Ugjen Wangchuk 't land weer vereinegde en e tractaat mèt 't Vereineg Keuninkriek sloog. Dit land had Bhutan nudeg veur Brits Indië tege de Sjinese expansie te besjèrme, al bestoont e laankdorend grènsconflik tösse bei len. In 1907 woort Wangchuk es keuning geïnstalleerd. 't Land bleef in de twintegste iew opmerkelek traditioneel. In 1971 woort 't land door de Vereinegde Naties erkind. In de jaore negeteg kaom 'n democratisering op gaank, al bleef de keuning 't hoof vaan de regering. De regering perbeert de traditioneel cultuur zoeväöl meugelek intak te hawwe, wat vaan Bhutan 'n oetzunderlek land maak.
Wiesvrouw
Historie van 't beroep
Saer 1913 waor in Heerle 'n vroedvrouwesjoal, de St. Elisabethkliniek,  gevestig op de lokatie Aokersjtraot. In 1923 verhuusde de vroedvrouwesjoal nao Heerlerbaan. In 1993 ging ze nao Kèrkrao. Ónder de nuje naam: Academie verloskunde vèlt ze saer 2004 ónder 't Academisch ziekehoes in Mestreech.
Effeld
Effeld vörmdje vreuger zien eige gemèndje, meh woort op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg ingelief.
Wiesvrouw
In Duutsjland
In 1818 woort in Sakse door de ièrsjte Hebammenordnung 't beroep van wiesvrouw gereigeld. Op 22 Ssptember 1890 vóng de ièrsjte Duutsje Hebammentag, mèt miè es 900 vrouwe, in Berlien plaats. Hiebie góng 't in hoofzaak um 't inkome. Saer 1850 waor in Pruusje de hölp bie 'n geboorte e verpliech vak veur artse gewore, wat d'r toe leidde dat de wiesvrouwe veur 'ne hóngerloan mooste wèrke. Ouch eisde de vergadering 'n gróndige desinfectie op de maternelle in de ziekehoezer. Dat kontakinfecties mèt bacterieje - door de óngewesje heng van de artse - tot kraomvrouwekoorts leidde, waor al in 1846 door Ignaz Semmelweis beweze. Zien bevinginge woorte èvvel, o.m. door de houding van Rudolf Virchow, 10-talle jaore neet erkènd. 't Doerde bies 1939 bies de wiesvrouw 'n erkènd beroep woort in Duutsjland.
Dentaal
Bekèndje dentaal mitklinkers oet 't Ingels zeen de stumloeazen dentale fricatief enne Stumhöbbendjen dentale fricatief, wie inne wäörd thin en though.
Katwijks
Korte vocale
't Katwijks heet èlf korte klinkers, oongeveer die me ouch in de Limbörgse dialekte trökvint: a [ɑ], e [ɛ], sjwa [ə], i [ı], korte ie [i], o [ɔ], ó [o], ö [œ], korte oe [u], u [ʏ], korte uu [y]. De e geit get de riechting vaan de [æ] op.
In 't Katwijks zien bezunder väöl korte klinkers door versjèllende percesse geëvolueerd tot weerdes die in de standaardtaol oonbekind zien. Zoe'n percesse zien sleting, eupening, umlaut, runding en oontrunding. Väöl vaan de wäörd die hei-oonder volge zien gemeingood in de Zuid-Hollandse relikdialekte en kaome oets in gans Zuid-Holland veur. Sterk verwante veranderinge traoje bovedeen op in Noord-Holland en - in minder maote - in Zieland en Wes-Vlaandere. Mier in 't binneland, in 't Braobants beveurbeeld, zien die klaanke oonbekind.
Izegem
Ligking
Door de gemeinte Izegem struimp 't Roeselare-Leiekenaal. Izegem zelf ligk zuielek, Kachtem en Emelgem ligke noordelek vaan 't kenaal. De drei dörper weure verboonde door 'n oetgebreid industriegebeed wat ziech aon allebei de kante vaan 't kenaal oetstrek.
Economie
Izegem had tot haafweeg veuregen iew 'ne groetsjaolege industriele sector (sjeun, beurstele, olie). Dao is noe neet al te väöl mie vaan euver. Belaankrieker is allewijl 't Veujingsoliefebrik Vandemoortele.
Bezeensweerdeghede
In en bij Izegem vint me de neogotische Heileg Hartkèrk (foto) en de kestiele Blauwhuis en Wolvenhof. Bekinder zien de musea euver 't industrieel verleie vaan de plaots: 't Sjeunmuseum, 't Beurstelmuseum en 't Stoummachienemuseum.
Taol
't Izegems dialek is Continentaol (zuidoostelek) Wes-Vlaams en liekent väöl op 't Kortrijks. Dao zien versjèllende publicaties euver versjene, boe-oonder 'n idioticon (Balcaen, Bogaert, Cneut en Vercreysse, 1994). 't Dialek is bekind tot wied boete de provincie door 't werk vaan 't Hof van Commerce en Flip Kowlier.
Historie
Izegem, oontstande in de middeliewe, bleujde al in d'n daartienden iew es steidelek centrum. Wie mie Vlaamse stei heel 't ziech mèt lake-industrie bezeg. Daonao sleep 't stedsje in, tot d'n aonlègk vaan 't Roeselare-Leiekenaal de economie weer momentum gaof. Tösse 1850 en 1950 woort Izegem eint vaan de belaankriekste industrieel centra in de aanders zoe agrarische provincie. Nao 1950 veel de industrie lankzaam in. In 1965 (opmerkelek vreug) woort Emelgem bij Izegem geveug, in 1977 volgde Kachtem.
Herbeumont
Aander kerne
left|thumb|Zich óp Herbeumont. Gribomont, Martilly, Saint-Médard en Straimont.
Katwijks
Korte vocale
De sjwa kump, wie in alle "Nederlandse" dialekte, väöl veur es svarabaktivocaal en in vreem wäörd mèt oersprunkelek 'nen andere vocaal in 'n oonbeklemtoende syllaab: menaen "banaan".
De i kump soms geëupend trök es e: gestere "gister", krebbe "krib", of gerund es u: dut "dit", wulle "wèlle".
De o kin, miestal veur 'n r, gepalataliseerd zien tot u (en weurt daan es ö oetgesproke; zuug oonder): durrep, murrege, sturrem. Soms is ze geümlaut én oontrund: vaan o via u (ö) tot e, wie in verrek "versjèt".
Heibove stoont opgemerk tot 't Katwijks o neve ó kint, en ö neve u. Dat versjèl is evels mer marginaal aonwezeg en weurt in de spelling dèks neet wiergegeve (zuug oonder veur mie details daoreuver). Toch kinne dees klaankkwaliteite beteikenisoondersjeiend wèrke: [ik] jok "[iech] leeg" tegeneuver jók "jök", en ik störref "iech sterf" tegeneuver ik sturref "iech storf".
Bovedeen kint 't Katwijks nog nasaal vocale, die neet weure oetgesjreve. Die zien oontstande oet combinaties vaan 't typ Vns (korte vocaal - n - s). De n is daan verdwene, in de klinker goon zitte. Mens weurt [mɛ̃s], ons weurt [ɔ̃s]. Wie gezag heet dit geinen invlood op de spelling, die in dees wäörd neet vaan 't Nederlands aofwiek.
Lang vocale
't Katwijks heet tien of èlf lang monoftonge: àà [ɑ:], ae [æ:], àè [ɛ:] (meh zuug oonder), àò [ɒ:], ee [e:], eu [ø:], lang ie [i:], oo [o:], òò [ɔ:], lang oe [u:], lang uu [y:].
De klaank àà kin versjèllende etymologische aofkumste höbbe. Meistes correspondeert 'r mèt ei in 't Nederlands (zuug oonder); 'r kin evels beveurbeeld ouch oet 'n korte e oontstande zien (zuug bove).
't Katwijks heet 't versjèl bewaord tösse de zachlang en de sjerplang ee. De ierste klink es ee: ete, geve, wete, de twiede klink es àè: bràèd, snàèuw, zàèp. In zoe'n wäörd höbbe Limbörgse dialekte dèks ofwel 'n ei of 'n ie/ieë/iè etc.: "breid", "snie", "zeip". 't Liekent trop tot 't Katwijks de sjerplang ee mèt de lang a heet samegeveug; dewijl die twie in de Kleine grammatica van het Katwijks (2004) nog strik oeterein weure gehawwe (àè en ae), weurt in 't Katwijks woordenboek (2020) gei versjèl mie gemaak: allebei weure gewoen es ae gespeld. Dat zouw beteikene tot raep 'reube' en ràèp 'reip, touw' homonieme zien gewore.
't Versjèl tösse de bei ee's weurt in alle Hollandse relikdialekte wel gemaak (meh in de standaardtaol en 't moderner Zuid-Hollands neet), meh oongebrukeleker is de Katwijkse oetspraok vaan de zachlang ee: zoonder i-echtege naoslaag, wie in 't Limbörgs en Nedersaksisch. De zachlang ee is soms gerund tot eu: speule, teuge, zeuve. De sjerplang ee is soms geslote tot ie: bien, ien, twie. D'n awwen ei-klaank is gebleve in blààik en vlààis; bleik en vleis zien wijer o.m. in 't Zieuws bekind (zuug oonder veur de àài).
De eu klink, zjus wie de ee, zoonder naoslaag. Soms is ze oontrund tot ee: krepel, lene, smele.
De ie is 'nen inkele kier gerund: nuuw "nui".
De oo kint, evegood wie de ee, in 't Katwijks nog zachlang en sjerplang variante. In 't ierste geval huurt me 'n oo (alweer zoonder naoslaag!): boot; in 't twiede geval klink 'n òò (bròòd). In 't Limbörg heet de sjerplang òò dèks 'n ou of 'n oe/oeë/o(e)a etc. es tegehenger. Zoe maak me in 't Katwijks versjèl tösse hoop "hoop" en hòòp "houp", en tösse kool "kool" en kòòl "kuul". De zachlang oo kin 'n eu geweure zien: deur, neut, zeumer. Dit is algemein in väöl Nederlandse dialekte.
De Standaardnederlandse oe is oo gebleve in bozem en rope (vergliek de Limbörgse dialekte), en tot eu oontwikkeld in weunsdag "goonsdag".
De uu is in 'n inkel geval oontrund tot ie, beveurbeeld vier "vuur" (ouch in Zieland bekind).
Diftonge
Me kint in 't Katwijks tien diftonge: aai [a:i], àài [ɑ:i], aau [a:u], àèu [ɛ:u], au [au], ij [ɛi], ooi [o:i], ou [ɑu] ow [ɔu] en ui [œi].
In 't Katwijks zien zoewel de ei en de ij diftonge, meh ze klinke neet gliek. De ei is verwijd tot àài, in sommege posities geweure tot 'n monoftong àà: ààiland, mààid; ààge, mààsje. De ij daorentege klink wie 'n ei. Zoe maak me dus versjèl tösse lije "oondergoon" en Lààie "Leiden". De ij weurt allein 'n àài in Rààinsburreg "Rijnsburg" (e naoberdörp vaan Katwijks, boe allebei de ei's in àài verandere!). In de wäörd vijs en ijpehout heet ziech de ii tot diftong oontwikkeld boe dat in 't Standaardnederlands neet gebeurd is.
't Katwijks heet neet minder es veer au/ou-echtege klaanke. De Nederlandse ou is gemeinlijk au, 'ne get wijeren diftong es in de standaardtaol. Gevolg door 'ne sjwa weurt deze klaank verlengk tot aau: anskaauwe "bezeen". De Nederlandse au is in e paar gevalle àèuw geweure en wel bij die wäörd die op -auw indege: blàèuw, gràèuw, klàèuw. In 't Katwijks kump ouch 'n ou veur, es regel oontstande oet 'ne monoftong en corresponderend mèt oe of uu in de standaardtaol: bouk, houk, kouk; douwe, rouw, spouge. Douwe en rouw zien algemein Hollandse spreektaol. Tot slot kint me de ow: es variant op ou in now en wijer nog in snow "snie" (neve snààeuw, zuug bove).
De Katwijkse ui is wijer en indeg in 't oongerunde klinker (i), zjus wie de Limbörgse ui. Soms weurt ze oontrund tot àài: spààite, wààive.
Aai veur ooi kump veur in straaisel.
Consonante
De combinatie -ft is gebleve in after en koft. De verandering ft > cht begós in 't Aajdnederlands in zuidelek Braobant en Vlaandere, meh 't Hollands verzètde ziech iewelaank tege dees innovatie. -ft kump (dèks in mier wäörd) wijer veur in Noord-Holland en is gans gebleve in 't Fries.
De "typisch Noord-Hollandse" combinatie gn- trejt in 't Katwijks incidenteel op: gnieze "neze", gnorre "knorre".
De h blijf in 't Katwijks behawwe, dit in tegestèlling tot 't Schevenings, Noordwijks en Egmonds.
De n in d'n oetgaank -en weurt neet oetgesproke, wie haos euveral in 't Zuid-Hollands taolgebeed. Ze kint (zjus wie in 't Limbörgs) trökkiere in liaisons vaan 't typ katte-n-in honde.
De r weurt in alle posities gerold ([r]), wat in Zuid-Holland neet gans universeel is.
D'n Oergermaanse cluster sk-, in de standaardtaol bekind es sch- en in väöl Limbörgse dialekte es sj- gerealiseerd, is in 't Katwijks sk- gebleve: skaep "sjaop", skip "sjeep". Same mèt Zandvoort en Noordwijk, boe dat ouch 't geval is, vörmp Katwijk hei-in e taoleiland: nörges anders in 't Zuid-Hollands kump dit veur. Sk- kump wel weer veur in Egmond, wie in eigelek alle dialekte vaan Noord-Holland bove 't IJ.
De w weurt bilabiaal oetgesproke, dat wèlt zègke mèt twie luppe [w], en neet labiodentaal, mèt de tan op ein lup [ʋ]. Allewel tot dat in 't Limbörgs ouch zoe is, is dees oetspraok veur 't Hollands, veur 't westelek Nederlands in 't algemein, oongebrukelek. Ze weurt wijer opgegeve veur Noordwijk, Zandvoort en Egmond. De bilabiaal w waor oersprunkelek regel veur 't gans Hollands. Behave de sterke isolatie vaan de vèssersgemeinsjappe kin ouch invlood vaan 't Ingels 'n rol gespeuld höbbe: in dees taol kint me ouch 'n bilabiaal w en de Katwijkse vèssers (wie ouch de Noordwijkse, Zandvoortse en Egmondse) hadde hun werkterrein op de Noordzie. De bilabiaal w is zelfs bewaord gebleve bij wäörd die mèt wr- beginne, wie wrijve en wringe. In dees wäörd huurt me dudelek 'ne svarabaktivocaal tösse de w en de r (wərijve). 'n Oetzundering is frikke.
Accent
Katwijk ligk oonder (te zuie van) de palatalisatielijn, de lijn die de "Amsterdamse" oetspraok vaan dentale aon e woordind aofgrens. Wäörd wie hond en pad weure daan ouch ieder "op ze Zuid-Hollands" oetgesproke.
Spelling
De Katwijkse veurbeelde in dit artikel zien gooddeils gespeld nao de Kleine Grammatica van het Katwijks vaan L. de Vink (zuug oonder). Deze grammair spelt svarabaktivocale consequint oet, gief de sjwa mèt ə weer op alle plaotse boe 't Standaardnederlands get anders sjrijf es e en maak gei versjèl tösse o en ó of ö en u. In dit artikel is 't sjwa-teike euveral vervaange door e of eweggelaote.
Vocabulair
Wie bij wel alle dialekte 't geval is, weurt in 't Katwijks 't typisch vocabulair 't mies geraak door vernederlandsing. Dat hèlt in tot 't aontal typisch Katwijkse wäörd snel aofnump en oonder de awwer generatie väöl hoeger ligk es bij middelbare en jóngere. Toch gief 't nog altied 'n aonzeenlek aontal wäörd dat neet in 't Standaardnederlands veurkump of in die beteikenis neet gebrukelek is. Väöl vaan die wäörd koume of kaome door gans Zuid-Holland veur, andere tröf me ieder daoboete aon. Mer 'n inkel woord kump boete Katwijk neet (mie) veur. Veurbeelde zien: bien (veur "voot"), dàòneg ("vochteg"), gruizeg ("gölzeg", "jóngesgek"), kreen ("veis, wie 'ne pikker"), onterjuin ("vrech"), twielicht ("sjiemer") en skis ("gaw"). Ouch opvallend is iet veur "neet" (ouch bekind oet 't Schevenings).
De waordesjat vaan 't Katwijks bevat diverse wäörd oet 't vèssersjargon, soms oet 't Ingels euvergenome, wie dam ("sjeepswerf"), demmes ("averij", "sjaoj aon e sjeep", vaan damage), donkje ("sjeepsmotor", vaan donkey), halleverzàè ("haafweeg tösse Nederland en Ingeland", "nog neet wied eweg"). Wijer kint 't Katwijks diverse eige topografische naome. In de ierste plaots zien dit locaties in Katwijk zelf, wie De Vierbaek (de vuurtorie) en De Wurft (de boulevard). Diverse aander plaotse kinne ouch hun Katwijkse naom, dee soms wel, soms neet euvereinkump mèt de inheimse. Dat zien plaotse in de buurt, wie Kattek-Binne ("Katwijk aan den Rijn"), Rààinsburreg ("Rijnsburg", vreemp genoog mèt korte ei), Lààie ("Leiden") en Nòòrteg/Nòòrtek ("Noordwijk", i.'t b. Noordwijk aan Zee), meh ouch wijeraof gelege, concurrerende vèssersplaotse wie Vlaering ("Vlaardingen"), Skeveling ("Scheveningen"), Emuie ("IJmuiden", mèt sjwa aon 't begin) en Aàimend ("Egmond", veural Egmond aan Zee). Ouch veur Ingelse kösplaotse bestoon soms Katwijkse exonieme, wie Hipswicht ("Ipswich") en Skaerreburreg ("Scarborough").
'nen Dictionair vaan 't Katwijks kaom in 2020 nao vieftien jaor veurbereiing veerdeg.
Naomwäörd
Es bepaolinge mierledeg zien en oet mier eigenaome bestoon weurt allein de lèste naom verboge. In zoe'n gevalle kin de naom 'ne döbbele of zelfs tripele buigingsoetgaank kriege: Dat huis is van Jan van Piet van Nellese. Verwante systeme tröf me aon in relikdialekte door gans Zuid-Holland. 't Gebruuk vaan de buiging bij inhaajdsmaote is väöl minder gebrukelek es de buiging vaan persoensnaome.
Katwijkse substantieve kinne, wie haos alle Hollandse dialekte, twie geslachte höbbe: geslachtelek en oonzijeg. Aofgezeen vaan versteinde naomvalsoetdrökkinge wie heibove besjreve weurt tösse mannelek en vrouwelek laank gei versjèl mie gemaak.
't Miervoud weurt gevörmd op -e bij einlettergrepege stamme die op 'ne consonant oetgoon; bij wiedoet de mieste wäörd boe 't Standaardnederlands -en gebruuk. Oetzunderinge zien in de ierste plaots wäörd die op 'ne klinker indege: knie - knien ("knee(ë)"), skoe - skoen ("sjoon, sjeun"), tàè - tàèn ("tien(e)"), zàè - zàèn ("zie(ë)"), zo - zoon ("groos, groze"). Wäörd die op 'n -d indege kinne ouch zoe'n miervoud; de -d- is dao gans verdwene, zelfs zoonder 'n -j- achter te laote: blad - blaen, bròòd - bròòn, mand - màòn ("kö.rf, körf"). Umtot de -n in d'n incluster -en neet weurt oetgesproke, höbbe de paar wäörd die op 'n -e indege 'n miervoud op -s: bigge - bigges, skobbe - skobbes ("sjöb(be)"), vlagge - vlagges. Stapelmiervoud op -es - frequint in groete deile vaan Zuid-Holland - kump o.m. veur bij kip - kippes, mààid - mààides, vent - ventes.
Mèt de Katwijkse verkleinwäörd is get unieks. In 't inkelvoud weure ze gevörmp wie in de standaardtaol (allemaol indegend op -je), in 't miervoud indege ze allemaol op -ies. Alle verkleinwäörd op -ie is get wat op de Zuid-Hollandse eilen väöl veurkump, meh zjus neet in de umgeving vaan Katwijk, boe -ie allein nao bepaolde klaanke optrejt. Dit maak 't Katwijks systeem extra vreem. Dit kump op 't volgende neer: bakje - bakkies (Standaardnederlands bakje(s), Haags, Leids, Amsterdams bakkie(s), Oud-Beijerlands bakkie(s)); kannetje - kannetjies (Standaardnederlands kannetje(s), Haags, Leids, Amsterdams kannetje(s), Oud-Beijerlands kannechie(s)), dagje - daegies (Standaardnederlands dagje - da(a)gjes, Haags, Leids, Amsterdams daggie(s)). Sommege verkleinwäörd vörme ziech anders es in de Standaardtaol: bord - borretje ("teleur(ke)"; in de standaardtaol aofgekäörd meh in väöl Zuid-Hollandse dialekte wel gebrukelek). Bijwäörd die ziech vörme mèt 't verkleinwoordsuffix + s mutere volges dezelfde regele wie 't miervoud vaan verkleinwäörd: strakkies ("strak, later").
Veurnaomwäörd
Persoenleke veurnaomwäörd vertuine neet al te väöl versjèl mèt de ander Zuid-Hollandse dialekte. De beklemtoende veurwerpsvörm vaan ik is mijn (Stdnl. mij), dee vaan hij is zijn (Stdnl. hem). De oonbeklemtoende vörm zien wel me en 'm. Mijn en zijn koume door groete deile vaan Zuid-Holland veur, neet allein in relikdialekte. Veurwerpsvörm en bezittelek veurnaomwoord bij zij (inkelvoud) is heur. In de standaardtaol kump heur veur haar archaïsch euver; in ander streektaole es 't Hollands zien heur en verwante vörm evels hiel gebrukelek. Veur de twiede persoen miervoud kump neve jollie ouch jelui veur (obbenuits e woord wat in de standaardtaol es awwerwèts herkind weurt); veur de daarde persoen kint me heulie (vgl. hullie in groete deile vaan Zuid-Holland), veurwerpsvörm ouch heulie of d'rlui. U kump vaan oersprunk neet veur in 't Katwijks; 't is evels wel in gebruuk (geraak). In plaots vaan u zag me en zeet me nog dèks gewoen jij of sprik me de gesprekspartner mèt de daarde persoen aon.
't Katwijks is 'n Ingweoons dialek en heet daorum sinds zien oontstoon gei cognaot vaan zich. Aanders es in de res vaan Holland evels gebruuk me hei nog de wäörd 'm of d'r, wie in Hij wast 'm "Heer was ziech". Bij naodrök gebruuk me z'n ààge, d'r ààge ("ziechzelf"), die in 't Hollands achterland altied es reflexief gebruuk weure. 't Wederkierig veurnaomwoord - in 't Limbörgs nogal zeldzaam, meh soms presint in constructies wie d'ein-d'ander - is mekààr, soms mekander. Soms weurt 't opgeplits in ellek ... d'ààr/ander: Ellek gaf d'ààr 'n borrel.
Aonwiezende veurnaomwäörd zien deuze en dut veur kortbij (dutte in zelfstandeg gebruuk), die en dat veur wied-eweg en geune en gunt veur wied-eweg. Gunt en geune zien typische manifestaties vaan d'n aard vaan 't Katwijks es relikdialek; cognaote zien in sommege Limbörgse dialekte g'n en genne (in 't zuidooste vaan 't Heuvelland) en in awwerwèts Standaardnederlands gene en ginds(e). 't Gebruuk vaan die en dat is nogal beperk en trejt veural op bij zelfstendeg gebruuk. Geune en gunt weure, sterker es die en dat, in tegestèlling tot deuze en dut gevoolt. Dezelfde/'tzelfde bringk me tot oetdrökking mèt de/'t ààge: daer vaert 't ààge skip as gister.
Bij de oonbestumde veurnaomwäörd vèlt 't gebruuk vaan alles veur "edereine" op, wie ouch e paar archaïsmes: allegaer "allemaol" (collectief, tegeneuver distributief gebruuk allemael), allegerhand "allerhande" (in de standaardtaol nogal sjrieftaoleg), nimmendal "niks" (niemendal vreuger in de Hollandse spreektaol hiel gewoen, allewijl get awwerwèts), mieneg, menneg "väöl" (distributief; menig in 't Standaardnederlands typisch sjrieftaol), ààr(s) "aander(s)" (awwen Ingweoonse vörm, gebrukelek in Noord-Holland en Zieland meh in Zuid-Holland bekans euveral door ander vervaange) en verskààie "versjèllende" (mèt mie es twie leie; verscheidene in de standaardtaol allein sjrieftaoleg gebruuk). Ouch in dit verband kin me de oetdrökking veul in vijf neume, die "gans get" beteikent.
Betrèkkeleke veurnaomwäörd zien die en dat. Die heet es verboge vörm wies, mèt variante dies (veur manneleke persoene), wie-'r (veur vrouweleke persoene) en die-'r (veur miervoudege betrèkkinge). In situaties boe de standaardtaol wat vereis gebruuk 't Katwijks nog ummer dat: Dat nou die bròòdwinkel is, dat hààt ààndelek 'n slagerij eweest ("wat noe dee bekkerswinkel is, dat is eigelek 'n slechterij gewees"). Zjus zoeget geit op veur 't relatief bijwoord daer tegeneuver 't standaardtaoleg waar: In 't kaemertje daer me zatte was 't minstes vijfentwinteg graen.
Tèlwäörd
Aofgezeen vaan aofwiekinge in de oetspraok - zuug bove oonder "klaanklier" - höbbe de Katwijkse tèlwäörd nog e paar bezunderhede. In de hoeg tientalle kin 'n t- optrejje: tseuventeg, tacheteg, tnegenteg. In 't Middelnederlands waor die t- universeel, meh in de modern variante is ze allein bij tachteg gebleve. De t- veur tseuventeg en tnegenteg kump wijer allein veur in 't Wes-Vlaams.
In 't Middelnederlands, entans in 't Ingweoons, waor 't ouch gebrukelek um getalle wie twie'nhaaf en vief'nhaaf te beneume es functies vaan 't volgend gans getal. Die meneer vaan have tèlle is in 't groetste deil vaan Nederland en Vlaandere verdwene. In 't Katwijks kump 't evels nog wel veur: dord'allef, zusd'allef. Toch weurt dit tèlsysteem zelfs in 't Katwijks al es verawwerd gezeen. Allewijl kump 't veural nog veur in 't Fries.
E bezunder soort tèlwäörd zien de soort-distributiva, die mèt -gerand gevörmp weure: Ze hebbe driegerand vis evange "Ze höbbe drei soorte vès gevaange".
Werkwäörd
In de wèrkwäörd trejje e paar aofwiekinge op. 't Opvallendste zien de voltoejde deilwäörd die neet mèt ge- meh mèt e- beginne (dit kump op versjèllende plaotse in zoewel Wes- es Oos-Nederland verspreid veur): emaekt, evist. Ge- trejt soms op bij attributief gebruuk vaan 't deilwoord: gebrààide nette (meh: ze hààt de nette-n-ebrààid). Werkwäörd op -ere kriege, wie in 't Duits, gaaroet gei veurvoogsel: passeerd. Sommege wèrkwäörd, die in de standaardtaol in de voltoejde tije mèt zijn vervoog weure, krijge in 't Katwijks hebbe: ik heb eweest.
In de verleien tied weure zwakke werkwäörd volges de vertrojde kofschip-regel verboge. Veur alledrei persoene inkelvoud en miervoud gebruuk me daan dezelfde vörm: ik maekte, wij maekte. Bij werkwoordsstamme op -d of -t kin me ouch nog keze veur de Middeliewse vörm op -ede: meldede, zettede neve meldde, zette (vermeld es hiel awwerwèts veur Walcheren; wijer in Wes-Vlaandere te zeuke). De mieste sterke werkwäörd goon bij benaodering wie in de standaardtaol, meh dao is 'n aonzeenlek aontal oetzunderingen. Soms weurt de klinker neet verlengk in 't miervoud boe dit in de standaardtaol wel gebäört: zat - zatte (tegeneuver Stdnl. zat -zaten). Typisch aajd-Hollandse vörm veur oonregelmaotege werkwäörd in de tegewoordegen tied zien hebbe: jij heb, hij het/hàà(i)t, legge ("ligke" of "lègke"): hij lààit etc.
Wie in mier Zuid-Hollandse dialekte kin hij in de werkwoordsvörm geïncorporeerd weure: maektiede "maakden-'r".
Syntaxis
't Katwijks hèlt de greun volgorde aon. Dat hèlt in tot bij achtereinvolgende wèrkwäördsvörm (miestal in bijzinne) de persoensvörm achteraon kump; sumpeler gezag, tot de volgorde in zoe'n geval perceis umgekierd is wie in 't Limbörgs (wat de roej volgorde heet). Good Katwijks is daan ouch Ik denk iet dat-ie dat edaen hebbe ken  veur "Iech dink neet tot 'r 't kin höbbe gedoon ".
Bijwäörd vaan tied weure zoeväöl meugelek achteraon gezat: Ik gae hier nae links altijd, Hè-je-n-'m ezien gistere?
Populair-wetensjappelek
Allebei de werke zien veur dit artikel es bron gebruuk
Werment
thumb|rightleft|275px|Terpkèrkske en Sjippershoes thumb|rightleft|Vlag thumb|right|275px|Dialekteks op 'n moer in 't dörp Uermend (dèk ouch es Uerment of Werment (volges Veldeke) gesjreve), Nederlands: Urmond) is 'n dörp in de gemeinte Stein in Nederlands Limburg. De plaats is gelege aan 't baekske de Ur, 'n ziebaek van de Maas, en langs 't Julianakanaal. Vlakbie lik de Belzje grens. In 't dörp woonde in 2002 4000 luuj. Tot 1982 waor 't ein zelfsjtendige gemeinte. Munte in de naam zou truukgoon op vlöchheuvel. Uermend is verdeild in Oud-Uermend en Uermend-oos dat ouch waal Nuuj-Uermend geneump weurt.
Taal
Opvallend in 't dialek van Uermend (en angere dörpen wie Sjtein en Berg aan de Maas) is de rollende "r".
Historie
Ouwer name zint: Eurmond, Ouermonte en Overmunte (12e ièw).
In 't verleje sjient 't 'ne belangrieke Maashave te zin gewaes.
Bezeenswaerdig
thumb|left|Sjippershoes oet 1617 in [[Maaslandse renaissance en Maaslandse barok ]]
Zedelgem
Zedelgem (Wes-Vlaams: Zillehem) is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Brugge, tösse de stei Brugge en Torhout in. De gemeinte is 60,34 km² groet en had op 1 januari 2010 22.180 inwoeners.
Deilgemeintes
Zedelgem besteit oet veer deilgemeintes. Binne de hoofgemeinte, die 15,34 km² groet is en op 1 januari 2006 7.354 inwoeners had, ligke ouch nog kleinder kerne.
Historie
Zedelgem weurt veur 't iers vermeld in 1089. In 't verleie bleujde hei de metaolindustrie, die euvergóng in de industrie vaan fietse, motorfietse en later mejdeersers (Flandria, allewijl oonderdeil vaan New Holland en nog ummertouw hei gevesteg). In 1919 sjeide me Veldegem es apaarte gemeinte vaan Zedelgem aof. In 1977 woort dat weer oongedoon gemaak, wie Veldegem same mèt Aartrijke en Loppem bij Zedelgem woort ingelijf.
Bezeensweerdeghede
Zedelgem heet 'n neogotische Laurentiuskèrk oet 1842 (foto) mèt twelfden-iewse romaansen torie en doupvoont.
College Rolduc
Óngerwies
College Rolduc is ing van de aodste óngerwiesinsjtellinge i Nederland. Op Rolduc weëd al vanaaf 't 12e joarhónged les jejoave.
Vuur lierlinge die e zoeë ruum meujeliech aabod va sjproache wille, is d’r 't gymnasium, dat ziech van ‘t atheneum ongersjied durch de lesse Jrieks en Latien en doaneëver de lesse uvver d’r Jrieks-Romeinse koeltoer. Umdat ’t Latien zoeë wiechtiech is vuur ’t liere va vreëm sjproache, weëd ’t óp de brugklas vuur ’t janse vwo (gymnasium en atheneum) aajeboane. Jraat wie wiskunde vroage de klassieke sjproache e jroeës analietiesj vermeuje. Uvverijens zunt de meujeliegheete vuur ’t vervolgongerwies vuur gymnasium en atheneum ’t zelfde.
Zuud-Limburgse haof
De Zuud-Limburgse haof, ouch geneump "Romeinse boerderie", carréboerderie of hièrehaof ies 'n boewwerk van 't gesjlote type. Veer, meistal blin gevele in carrévörm, were gesjlote door 'ne poortvleugel, dae meistal euverkap ies. 't Gehièl maak in zien zuverste vörm de indrök van 'n vesting. Hie en dao 'n klein vènsterke, hoag bove de grónd. 'n Groate inriejpoort geuf toegang tot de groate binneplei. Sóms bevingk ziech in de poort 'n extra vootgengersjpeurtsje. Sóms ies d'r 'ne extra ingank veur 't vootvolk. 't Weerbare van zoane haof zouw mèt opzat zoa zin oetgeveurd, es verdediging tege aanvallersj en bokkeriejersj. Die functie hou ouch de hièrehaof. Dit soort boerderieje kómme veur in Nederlands Limburg, Belsj, 't aansjletende deil van Duutsjland en hie en dao ouch in Noord-Frankriek.
Gesjiedenis
Bie opgravinge ies aangetuènd dat aafsjtamming van 'ne Romeinse villa neet aan de orde ies. De centraal ruumde dao-in waor geine ope haof, meh de keuke mèt haard. 't Miedegedeilte houw ouch nog 'n verdeping, zoa es te zeen ies op de sarcophaag van Zumpelveld. De meiste van dees villae zint tot op de grónd geliek gemaak door invalle van de Germane. Zoa zölle de meiste häöf dus van inheimse oarsjpróng zin.
De dweersj op de weuning sjtaonde sjuur mèt drie traveë ies al bekènd oet 1235 van de boew van ‘n tiendsjuur in Zumpelveld. In de late Mieddelièwe, zoa bliek oet ’n opgeteikend bosjrech van Sumpelveld en Bocholz, bliek ’ne volwaardige haof te besjtoon oet ’n geboew mèt 3 traveë, ruumdes tösje gebintes ’n drey hahlwerdig gebundt haus. Dit sjient ‘ne geldende norm te zin gewaes in daen tied gezeen d’n teks in ’n contrac van ‘ne Willem opten Steen, dae in ’t Belzje maasdörp Petersjheim verpliech waor um ’n huys met drij gebonten op ’n bepaald erf te boewe. In Lötterao moos in 1652 door Henricus Corten ’n drij gebonden huysinge weure opgetrokke.