cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emmaboda
Demografische óntwikkeling
10,13% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
1887
1884 - 1885 - 1886 - 1887 - 1888 - 1889 - 1890 1887 (MDCCCLXXXVII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|150px| De boew van de [[Eiffeltaore sjtart in 1887]] thumb|right|200px| De Gael Revier in China treujt boete zien oeversj, 900.000 doaje zint 't gevolg
Steinkjer
thumb|De ligking van Steinkjer in de pervincie Nord-Trøndelag. Steinkjer is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg; 't waas toet 2018 de houfsjtad van de pervincie Nord-Trøndelag. De gemeinte had 20.477 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.563,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 13,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
1887
Gebore
thumb|right|150px| Arthur Rubinstein, gebaore in 1887 thumb|right|150px| Jim Thorpe, gebaore in 1887 thumb|right|150px| Willem Andriessen, gebaore in 1887 thumb|150px|[[Marc Chagall, gebaore in 1887]]
Steinkjer
De gemeintecode is 1702.
1887
Gesjtórve
thumb|right|150px| Eduard Douwes Dekker (Multatuli), gesjtórve in 1887
Steinkjer
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
1887
Boewkuns
't Keuninklik Theater Carré kump gereid nao óntwerp van de architecten J.P.F. van Rossem en W.J. Vuyk en wirt op 3 december geäöpend door de opdrachtgaever de Duutsje circusdirecteur Oscar Carré.
Maleis
frameless|right 't Maleis (Bahasa Melayu, Bahasa Indonesia, Bahasa Malaysia) is 'n Austronesische taol die weurt gesproke in groete deile vaan Zuidoos-Azië. De taol is woersjijnelek aofkumsteg vaan Borneo en is daoneve ouch inheims in Malaya ('t vasteland vaan Maleisië), 't zuie vaan Thailand en groete deile vaan Sumatra. 't Is de officieel taol vaan Maleisië (in de vörm Maleisisch), Indonesië (in de vörm Indonesisich) en Brunei zoewie ein vaan de veer officieel taole vaan Singapore en de ASEAN. Heidoor weurt de taol tot wied boete häör oersprunkelek gebeed gesproke en verstande. De taol is achterein sterk gevörmp door de Indische, Arabisch-islamitische en Europees-koloniaol culture. 't Aontal moojertaolsprekers bedreug zeker 80 mieljoen; 't totaol aontal sprekers ligk roond de 300 mieljoen.
Terminologie
'Maleis' is historisch gezeen 'ne goje naom, veur zoewied 't de rei betröf boeveur de taol zoe verspreid raakde. De mach en invlood vaan Maleise voorstedomme maakde vaan de taol 'ne lingua franca veur groete deile vaan d'n Austronesische wereld. Langen tied woort de taol vrij universeel Bahasa Melayu geneump. Ouch in Nederlands-Indië woort vaan Maleisch gesproke. De naom Bahasa Indonesia woort in 1927 veur 't iers gebruuk door Indonesische nationaliste en is daonao in algemein gebruuk gekoume, oondaanks 't feit tot de taolnorme in Maleisië en Indonesië sindsdeen zjus nao-ein zien touwgegreujd. Euveregens weurt op Zuid-Sumatra, boe dialekte vaan 't Maleis inheims zien, nog ummer vaan Bahasa Melayu gesproke.
Analoog hei-aon kin me nao de specifieke vörm vaan 't Maleis in Maleisië ouch mèt de naom Maleisisch verwieze. Dat is evels neet universeel.
Verspreiing
Nao de expansie vaan 't Maleis heet de taol in diverse aander gebeje, veural in d'n Indonesischen arsjipel, veuj aon de groond gekrege, dèks in min of mie gecreoliseerde vörm. In 't bezunder is dit 't geval in Jakarta, boe vreuger Soendanees woort gesproke meh ziech in de koloniaolen tied 't Betawi oontwikkelde. Zjus zoeget gelt veur 't kösgebeed vaan Wes-Borneo (zoewel Brunei es Maleisië en Indonesië).
Verspreiing in Nederland
Mèt de repatriëring vaan Indische Nederlanders en Indo-Europeaone nao 1949 zien diverse moojertaol- en twiedetaolsprekers vaan 't Maleis nao Nederland gekoume. De mieste vaan hun gónge evels gaw euver op 't Nederlands (al of neet in zienen Indische vörm). Bij de mieste Indische Nederlanders is 't Bahasa Indonesia veural nog 'n cultuurtaol, die me kin liere um ziech in zienen achtergroond te verdepe, meh die door lui vaan oonder de zeventeg neet mie actief weurt gebruuk. Maleis kin, neve Indisch-Nederlands en Petjoh, dèks weure gehuurd op gelegenhede wie de pasar malam.
Plaots binne de Austronesische taole
't Maleis huurt in eder geval tot de Malayo-Polynesische taole, 'n gróp die alle Austronesische taole boete Taiwan umvat. Ouch daobinne gief 't weer diverse subfemilies. 't Maleis vèlt in de Wes-Indonesische gróp, die oonder mie alle taole vaan Borneo, Java, Bali, Lombok, sommege vaan Sumatra (inclusief 't Atjehs meh exclusief taole oet 't binneland vaan Noord- en Midde-Sumatra) en get taoleilen op Hainan en in Vietnam en Cambodja umvat, wie ouch 't op Madagaskar gesproke Malagasy. Bezunder ing verwant is 't Maleis aon de taole vaan de westeleke Dajaks, meh ouch aon 't Soendanees vaan westelek Java. 't Is daorum neet zoe vreem tot 't Maleis ziech hei vrij gemekelek kós verspreie. Mèt oonder mie 't Javaans is 't e bitteke minder verwant, meh nog ummer valle de euvereinkomste vrij snel op.
Dialekte
't Aonwieze vaan Maleise dialekte weurt door diverse factore bemeujelek. Ierstens vèlt de grens tösse dialekte en ing verwante taole neet dujelek te trèkke. Diverse bronne zien de Maleise dialekte vaan beveurbeeld Sumatra es apaarte taole en spreke vaan 'Maleise taole'. Twiedens weure nationaol standaarde noe ins wel, daan weer neet es apaarte dialekte besjreve. Daardens gief 't diverse contakvariëteite, die sterk kinne aofwieke - zoe sterk tot diverse oonderzeukers ze es creooltaole aonmerke. Dat zouw oonder mie beteikene tot 't Betawi, 't Maleis vaan Jakarta, neet tot de Maleise dialekte moch weure gerekend.
Zuut me aof vaan de Dajaktaole, die (wie bove oetgelag) beter weure verstande es verwante taole, daan krijg me euver 't algemein de volgende hoof dialekte:
Veural de lèste vief variëteite weure wel es creole umsjreve, umtot ze dujeleke spore vaan de substraottaole drage en dèks ouch merkbaar zien versumpeld.
Historie
De gesjreve historie vaan 't Maleis geit trök tot de zevenden iew. Oet dezen tied stamp de Kedukan Bukit-inscriptie vaan Zuid-Sumatra en mesjiens ouch de Sojomerto-inscriptie vaan Midde-Java, al weurt dee lèste ouch op de negenden iew gedateerd. Dit lèste tuint wie laank de Maleise taol op Java al groond oonder de veuj heet. In dezen tied stoonte Maleisië, Sumatra, Java en aander eilen oonder sterken invlood vaan de Indische besjaving. 't Maleis woort in dezen tied daan ouch in Indische sjrifte opgesjreve; op Java specifiek in 't Kawisjrif, wat ziech dao oet 't Tamil-alfabet oontwikkelde. De taol vaan dees inscripties weurt Aajdmaleis geneump. Of 't ouch ech de veurawwer vaan 't later Maleis is, is umstrejje: de taol vertuint diverse kinmerke die in 't later gesjreve Maleis neet veurkoume en kin, zeker umtot de inscripties get wijer nao 't zuie zien aongetroffe, bès 'n aander dialek weergeve.
Vaanaof begin veertienden iew weurt de taol in 't Arabisch sjrif gesjreve. 't Corpus weurt noe väöl oetgebreider en blijf zeker neet mie beperk tot inscripties. De koms vaan dit sjrif vèlt natuurlek same mèt de koms vaan d'n islam nao 't gebeed. In Noord-Sumatra (Atjeh) gebäört dit get ieder es in Zuid-Sumatra en op Java. Zelfs in tekste oet deen tied die nog in 't Kawi-sjrif stoon, vint me al ummer mie Arabische en Perzische lienwäörd. De volgende iewe numme lokaol sultanaote oet Maleisië en Atjeh de mach euver en weurt de inslamitische cultuur euveral dominant (boete Bali, wat hindoeïstisch blijf). Veural op 't Maleis vaan 't huieg Maleisië heet de Arabische taol groeten invlood gehad.
Tegen 't ind vaan de zèsteinden iew kaome de Portugeze 't gebeed in en stiechde dao ouch kolonies. Zoedoende liende 't Maleis ouch get wäörd oet 't Portugees, in 't bezunder veur typisch westerse zakes die in Oos-Azië oonbekind waore. Nao korten tied woort hun rol euvergenome door de Hollenders, die de Banda-eilen pakde en op Java de stad Batavia stiechde. Umtot de V.O.C. häör handelsmonopolie gere beheel, woorte neet al te väöl Europeaone in de kolonie touwgelaote. Daobij bleef de handelstaol 't Maleis, wat gemekeleker is es Nederlands of Portugees en al in de wij umgeving door väöl lui woort verstande. D'n invlood vaan 't Nederlands op de taol waor dus gering.
Pas in de negentienden iew begóste ziech mie Nederlanders en (in Maleisië) Britte in 't gebeed te vestege, 'nen trend dee in de ierste veerteg jaor vaan d'n twintegsten iew nog touwnaom. Noe woort 't taolcontak väöl intensiever. 't Indonesisch kint e paar doezend Nederlandse wäörd; 't aontal Ingelse wäörd in 't Maleisisch is nog e stök groeter, umtot dao ouch nao de koloniaolen tied 't Ingels ziene status heel. In dezen tied begós me de taol ouch dekser in 't Latiens sjrif (Maleis: Rumi) op te sjrieve en minder in 't Arabisch. De spelling waor daobij versjèllend: de Indonesische spelling vaan 1901 (de spèlling-Van Ophuijsen) sterk op 't Nederlands geènt. Euveregens woorte tot aon de oonaofhenkelekheid de koloniaol taole nog väöl dèkser opgesjreve. Wel had de Indonesische aofsjeiingsbeweging al in de jaore twinteg bepaold tot 't Maleis, neet 't Nederlands, de officieel taol vaan 't te stiechte land mós weure, en tot de taol veurtaon Bahasa Indonesia mós hete. 'n Aander veraandering in de laat-koloniaolen tied waor de opkoms vaan Singapore. Dit trok väöl Brits-Indiërs meh veural väöl Chineze aon. Heidoor verloor 't Maleis in die stad zien plaots es dominante umgaankstaol.
De Japanse bezètter perbeerde de twie taolnorme al te vereinege, veural veur propagandadoele. Dit doel kaom in 1947 al korterbij, wie 't zjus aofgesjeie Indonesië de spèlling-Van Ophuijsen aofsjafde. Pas in 1972 woort de spelling veur 't Maleisisch en 't Indonesisch gans geharmoniseerd. Dit beteikende ouch offers vaan Maleisische kant: e groet aontal etymologisch gespèlde Arabische wäörd móste vaanaof noe fonetisch weure gesjreve, en bij oetspraokversjèlle woort soms veur d'n Indonesische variant gekoze.
1895
1892 - 1893 - 1894 - 1895 - 1896 - 1897 - 1898 1895 (MDCCCXCV) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag op de Gregoriaanse kalender.
Maleis
Sjrif
't Modern Latiens alfabet gebruuk alle 26 lètters, al koume de q, x en z allein in lienwäörd veur. Diacritische teikes oontbreke (zoewel 't Maleisisch es 't Indonesisch vaan veur 1972 had die wel). Digrafe zien de sy, die de klaank /ʃ/ weergief, de ny, die veur de /ɲ/ steit, en de ng (veur /ŋ/). Veur veural Arabische lienwäörd heet me nog de gh en de kh, die kinne klinke wie [ɣ] resp. [x] meh neet ummer in iere weure gehawwe. Veurheer kaome in 't Maleisisch, meh neet in 't Indonesisch nog mie digrafe veur in Arabische wäörd, die evels nog väöl minder woorte oondersjeie. Zoe kloonk de th algemein wie [s]. 't Indonesisch gebruukde tot 1947 de oe veur de klaank /u/, dus gans op z'ch Nederlands. Sommege lui, wie Soekarno en Soeharto, zien hun naom zoe blieve spèlle.
Wienie 't Jawi te pas weurt gebrach, verlere de Arabische wäörd noets hun oersprunkeleke spèlling, of de klaanke boe ze oersprunkelek veur stoonte noe weure oondersjeie of neet.
Klaanklier
De klaanklier vaan 't Maleis is, wie in zoeväöl Austronesische taole, rillatief euverziechtelek. Wel bestoon versjèlle tösse 't Maleisisch en 't Indonesisch. In de ierste taolnorm weure soms bij gelierde sprekers nog Arabische klaanke in iere gehawwe. Die foneme zalle v'r hei boete bedink laote. In 't (Standaard-)Indonesisch weure nog historisch versjèllende klinkers oeterein gehawwe die in 't Maleisisch zien samegevalle. Daobij heet 't Maleis ouch mie es 't Indonesisch de neiging veur klinkers die neet de klemtoen kriege te ridducere.
Vocaole
't Maleis heet minstens zès vocaole: /i, e, ə, a, u, o/. In 't Indonesisch oondersjeit me ouch nog [ɛ] en [ɔ]. Die kinne al-evel 't bèste weure verstande es allofone vaan /e/ en /o/ in geslote syllabe, meh veural in dictionaire weure veur ope en geslote e toch oeterein gehawwe (è en é). Umtot ouch de sjwa es e weurt gesjreve, kin die wienie nujeg es ê weure verdujelek.
't Maleis vaan Malaya, boe de mieste Maleisiërs woene, ridduceert de -a aon 't ind vaan e woord tot [ə]. 't Indonesisch en 't Maleis vaan Sarawak, Sabah en Brunei doen dat gemeinelek neet.
De sjwa is dèks vlöchteg, wie de svarabaktivocaol in 't Limbörgs. In de spèlling-Van Ophuijsen woort 'r dèks gaaroet neet oetgesjreve: spatoe 'sjoon' (modern sepatu); Blanda 'Hollender' (modern Belanda).
Consonante
't Maleis heet de volgende consonante. Tösse häökskes stoon die allein in lienwäörd veurkoume.
Bij zier gelierde sprekers kin me ouch nog de dentaol fricatieve [θ] en [ð] hure. Die woorte in 't Maleis vreuger wie th resp. dh gespèld meh koume evels zoe wieneg veur tot ze in 1972 mer gans zien vervaange door s en z. Ouch de aander geliende klaanke weure dèkser, zeker door liegopgeleide sprekers, door inheimse klaanke vervaange. Zoe weurt /x/ tot [k], /v/ tot [f] en /ɣ/ tot [g]. /f/ kin ouch nog tot [p] weure, meh deze klaank zien de sprekers vaan 't Maleis in 't gemein wel gewoen.
De /h/ is in väöl posities zwaak en kin soms gans verdwijne. Allein tösse twie dezelfde vocaole weurt ze consequent in ier gehawwe.
Prosodie
't Maleis is wie de allermieste Austronesische taole gein toentaol. De klemtoen vèlt in 't gemein op de veurlèste of lèste syllaab. 't Spraokritme vaan de taol is rillatief syllabisch, wat wèlt zègke tot de syllabe neet zoeväöl in lengde versjèlle (zoeget wie in 't Italiaans of Spaons).
Grammair
't Maleis weurt welins besjreve es 'n isolerende taol, meh maak intensief gebruuk vaan veur- en achterveugsele en kin naovenant beter weure verstande es 'n agglutinerende taol. In de contakvariante vaan de taol weure zoe'n pre- en suffixe väöl minder gebruuk; die goon daorum al mie d'n isolerende kant op. Mèt pre- en suffixering kinne werkwäörd zelfstendeg weure gemaak (ajar 'liere, oonderwieze' > ajaran 'lier'), objeks- en subjeksbetrèkkinge weure dujelek gemaak (belajar 'liere, oonderwies kriege'; mengajar 'beliere'), agens- en patiensnomina weure gemaak (pelajar 'lierer', pengajar 'lierling') en bijveugeleke naomwäörd weure gemaak (terpelajar 'gelierd'). Naomvel, werkwoordsverveuging of grammaticaol euvereinstumming heet 't Maleis neet, miervoudsvörm kinne weure aongegeve door reduplicatie, wat in d'n einen of aandere vörm in de Austronesische taole zier dèks optreujt (ayam 'hin', ayam-ayam 'hinne'). Soms weurt allein de beginklinker geredupliceerd (daun 'blaad', dedaun 'blaajer'). Es 't oet de contex dujelek is, weurt 't miervoud neet oetgedrök. Persoeneleke veurnaomwäörd bestoon wel in 't inkelvoud en miervoud, en make ouch nog versjèl tösse inclusief en exclusief miervoud in de ierste persoen. Daobij gief 't informeel en beleefde persoeneleke veurnaomwäörd, ouch in de ierste persoen - e kinmerk wat 't Maleis mèt väöl taole oet de sinosfeer deilt.
Door 't oontbreke vaan naomvalle en d'n euvervlood aon prefixe boemèt me 't werkwoord vaan perspectief kin veraandere, is 't de vraog of 't Maleis wel zoeget wie 'n oonderwerp heet. Me vint in de taol zoewel clausules vaan 't type SVO es OVS, boebij me de lèste es 'passief' kin analysere. Beter is 't veur hei vaan 'agens' te spreke, zoetot me AVO of OVA es type krijg.
Vocabulair
De bewoge historie vaan de taol weerspiegelt ziech in 't vocabulair. Nog ummer besteit e groet deil vaan 't vocabulair oet Austronesische erfwäörd, meh mèt de koms vaan de Indische besjaving naom de taol al 'nen euvervlood aon wäörd oet 't Sanskriet en Tamil euver (bahasa 'taol' vaan Sanskriet bhāṣā, gajah 'olifant' vaan Sanskriet gaja, kapal 'sjeep' vaan Tamil கப்பல் kappal). Naotot d'n islam woort ingeveurd, naom 't Maleis ouch väöl Arabische wäörd euver; neve wäörd euver 't geluif waore dat ouch wäörd euver wetensjappe boe de Arabere wied in waore (dunia 'wereld' vaan دنيا dunyā, halal vaan حلال ḥalāl, selamat 'veurspeujeteg' oet سلامات salāmāt, zoewie de zeve daog vaan de week). De koms vaan de Europeaone brach weer gans get Portugese (sepatu 'sjoon' oet sapato, témpo 'tied' oet tempo), Nederlandse (advokat 'avvekaot', beken 'bekind', bioskop, buku 'book', dokter, jas, laci 'läöjke', om 'noonk', perboden 'verbooje', sepanduk 'spandook', vas 'vaos', wastafel) en Ingelse wäörd, welke lèste categorie ziech allewijl nog oetbreit. Ouch zörgde de koloniaolen tied veur de koms vaan väöl Chineze nao mèt naome Singapore en Batavia, zoetot de taol ouch oet diverse Chinese dialekte heet geliend. Tot slot gief 't in 't Maleis, zeker in 't Indonesisch, diverse wäörd oet aander inheimse taole (oet 't Balinees bangkung 'zoog', oet 't Javaans batik, oet 't Soendanees kesohor 'bekind'), die drin zien gekoume door 't gebruuk vaan 't Maleis es contaktaol daan wel door de migratie nao Batavia vaan lui oet gans d'n arsjipel.
Versjèlle tösse Maleisisch en Indonesisch
De opvallendste versjèlle tössen 't Maleisisch en 't Indonesisch zitte perceis in 't vocabulair. 't Indonesisch gebruuk e paar doezend wäörd vaan Nederlandsen oersprunk, boe 't Maleisisch 'rs mer inkele vaan kint. Ouch heet 't Indonesisch mie wäörd oet aander inheimse taole euvergepak. Bij 'internationaol', Latijnse wäörd gebruuk 't Maleisisch vörm die op 't Ingels gebaseerd zien, 't Indonesisch evels vörm die of op 't Nederlands of direk op 't Latien zien gebaseerd. Arabische wäörd vint me in alle twie de standaardtaole, meh in 't Maleisisch ech wel mie - en ouch iejer in vörm die aon 't oersprunkelek groondwoord rappelere. E paar veurbeelde kinne dit illustrere:
Literatuur
De Aajd-Maleisen tied heet (aofgezeen vaan 'n aonzienelek corpus aon oraol literatuur) gein echte literatuur opgelieverd; bewoerde tekste beperke ziech tot inscripties. Oet 't Klassiek Maleis heet evels wel 'nen euvervlood aon laanger tekste euvergebleve. Tekste oet deen tied vertuine, wie me maag verwachte, groeten invlood vaan zoewel de Indische es vaan de Arabische literatuur. 't Gief historie, wètstekste, prozaverhaole (hikayat), spreukeverzaomelinge (gurindam) en poëzie (mantra's, syair [epische diechkuns], pantoen [lyrische gediechte in gesjakelde kwatrijne]).
Aon 't ind vaan de negentienden iew woort de westerse (en in minder maote Chinese) literatuur ingeveurd; zoe versjene oonder mie vertaolinge vaan Robinson Crusoe en Le tour du monde en quatre-vingts jours in 't Maleis. Pas nao 1920 kaom, veural in Nederlands-Indië, de modern literatuur in de landstaol(e) good op geng. D'n ierste Maleise daan wel Indonesische roman sjijnt Azab dan Sengsara vaan Merari Siregar te zien. De volgende ginneratie Indische sjrievers, die euver 't algemein begin twintegsten iew woort gebore, waor sterk nationalistisch gekleurd; dit behelsde ouch cultureel nationalisme. D'n invlood vaan de Nederlandse literatuur bleef evels groet. Zoe lete diechters ziech inspirere door de sonnètte vaan de Tachtegers. Kort nao d'n oorlog waor de literatuur sterk politiek en soms zier direk. Naotot de oonaofhenkelekheid waor veileggestèld, bleef de literatuur e geveuleg oonderwerp: sjrievers sjreve dèks kritisch euver de hiersers Soekarno en Soeharto. De beuk vaan Pramoedya Ananta Toer woorte ouch internationaol bekind.
Invlood op 't Nederlands en Limbörgs
Door 't iewelaank taolcontak vaan 't Maleis en 't Nederlands naome 't VOC-personeel en later de koloniste väöl Maleise wäörd euver. 't Indisch-Nederlands zit vol demèt, meh ouch in 't Algemein Nederlands, entans in 't Nederlands in Nederland, zien väöl Maleise wäörd doorgedroonge. Alleriers zien dat wäörd veur zakes oet Zuidoos-Azië die in Europa oonbekind waore, wie bamboe, doerian, kaketoe, kampong, manga (allewijl gemeinelek mango, oonder Ingelsen invlood), orang-oetan en rotan/rotting. Aander wäörd verwieze ouch nao de Indische daan wel tropische leefwijs meh zien neet internationaol verbreid, wie klamboe, rimboe en toko. Zier bekind in Nederland woorte ouch de väöl gerechte/ingrediënte oet de Indische en Chinees-Indische keuke, wie babi pangang, gadogado, ketjap, kroepoek, nasi goreng, sambal, saté en tahoe (neve tofoe, wat oet 't Chinees kump en oonder Ingelsen invlood allewijl gebrukeleker is). Ouch veur alledaogse dinger zien Maleise begrippe euvergenome. Sommege zien nog hendeg herkinbaar, wie senang, wat zoeväöl beteikent wie 'op zie gemaak', meh aander zien al zoe ingebörgerd tot me ze nog lesteg zal herkinne, wie bakkeleien, banjeren, branie (oersprunkelek e bijveugelek naomwoord, allewijl zoeget wie 'lef'), (dat is niet mijn) pakkie-an, piekeren en soebatten.
Veur e groet deil vaan die wäörd gelt tot ze veural gebruuk weure in Wes-Nederland, boe de zielui vaandan kaome en boe de mieste Indische Nederlanders zien goon woene. Sommege evels zien zjus zoe good tot de Limbörgse dialekte doorgedroonge. Amper en batjakker beveurbeeld weure algemein es Mestreechse wäörd geaccepteerd.
Euveregens heet 't Maleis ouch depen invlood naogelaote op 't Afrikaans. De versumpeling vaan de grammatica in die taol kump deils veur rekening vaan de Maleise gemeinsjap in de Kaapkolonie. Ouch kint 't Afrikaans e groet aontal Maleise wäörd, wie 't väölgebruuk baie. 'n Creooltaol mèt e gemingk Nederlands-Maleis vocabulair is 't Petjoh.
Bronne
Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel en wel in dees versie, zoewie op miejer aonligkende artikele.
Le Thour
Le Thour ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 378 luuj op 'n oppervlaak van 16,62 veerkante kilometer en daomèt goof 't 22,74 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,9% de jaor.
1841
1838 - 1839 - 1840 - 1841 - 1842 - 1843 – 1844 1841 (MDCCCXLI) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Gregoriaanse kalender.
Gesjtorve
thumb|right|150px| William Henry Harrison, gesjtorve 30 daag nao zien inauguratie es President van de VS.
Keuninklikke aw hermenie van Èèsjde
De Keuninklikke aw hermenie van Èèsjde (Nederlands: Koninklijke oude harmonie van Eijsden (KOH)) is 'n verejniging mit 'n hermenieorkest en 'n sjlaogwerkensemble oet Èèsjde, die weerd opgericht ien 1874.
Ien Èèsjde is de hermenie aog es "De Blôw" bekint, dit um de blôwwe kleur van de pette. Dit ondersjeid is noedzaokelik, umdat der nog 'n ander hermenieorkest ien Èèsjde besjteit, um mit naom te numme de Keuninklikke Hermenie "Sainte Cécile", die ien Èèsjde "De Roei wurre geneumd. Dit aog um de kleur van de roei pette.
De aonlejjing van de oprichting van de hermenie waor wersjeinlijk 't zilvere kroeningsfête van Keuning Willem lll ien 1874. Waardevolle sjteun kreeg dizze beweiging doer jonkhier Mr. C. P. G. von Geusau, Guillaume Eugène de Greef, Joseph Haenen, Jean François Pisart en Theodoor van Tiel. Versjeijene jaore waor dis hermenie de ejnige ien Èèsjde. Ien 1880 keem ut tot 'n sjejjing der geeste, zo wie ze dat ien Èèsjde zegge. Dow ontsjtond der de "nuj" hermenie, beitergezag de Keuninklikke Hermenie "Sainte Cécile" (1880), die venaof dat memingt sjteeds concurrent geblieve is van de aw hermenie. Mèr dizze concurrentie heit ien eder geval geleid tot een ongekinde muzikale bleuj ien Èèsjde.
Ien 1949 weerd aon de Keuninklikke aw hermenie van Èèsjde es iersjte verejniging ien Èèsjde ut predicaat "Keuninklijk" gegeive.
Ien 1963 promoveerde de Keuninklikke aw hermenie van Èèsjde onder lejjing van de dirigent van dow Matthijs Scheffer, nao 't hoegsjte niveau: de Superieure Afdeling van de Limburgse Bond van Harmoniegezelschappen ien de Federatie van Katholieke Muziekbonden ien Nederland (F.K.M.). Nujje hoegtepungte waore de muzikale prestaties dij in 1988/1989 ongder lejjing van dirigent Jean Steutelings wèrde gelieverd.
Ien 1933 deeg de Keuninklikke aw hermenie van Èèsjde onder lejjing van Ben Essers mit aon 't Wereld Muziek Concours (WMC) ien Kerkraoj en lieverde 'n enorme prestatie. Ien 1997 weerd dit reseltaat nog uuvertroffe. In 2013 deeg de KOH wir mit aon ut WMC, oe ze 'n topscore van 95.75 behaolde ien de Iersjte Divisie Hermenie (Eerste Divisie Harmonie). Mit dit pungte-aontal is de KOH Nederlands kampioen ien zing divisie en Vice-Wereldkampioen.
Vreuger
Ien 1959 umermde de drumband de iersjte vrowwelikke lede, oe mit 'n begin weerd gemak mit de emancipatie ien de tot dan tow conservatieve blaos- en tambourweireld.
Higgsdeilke
't Higgsdeilke ies 't kleinste en minuscuul deilke wat volges natuurweitesjappers besjteit. 't Zou kleiner zin dan 'n miljartste van 'ne miljartste milimaeter en 't ies belangriek umdat daomèt verklaort kènt were wie deilkes aan massa kómme. Higgsdeilkes vertrage sómmige deilkes miè es ander deilkes, woadoor 't lestig weurt veur die deilkes um ziech veurt te bewaege. 'n Substantie die lestiger veurtbewaeg haet groater massa. 't Higgsdeilke veurkump dat alle elementair deilkes mèt de sjnelheid van 't leech heen en weer sjete door 't heelal.
Natuurkundige höbbe de bewieze veur 't besjtoon van 't Higgsdeilke in 2012 gevónge door protone op ein te laote boetse in de 27 kilomaeter lange deilkesversjneller LHC.
Vostokmaer
't Vostokmaer is 't grótste maer van mieër es 140 maere die zich ónger 't ies bevinjen in Antarctica. 't Bevindj zich ónger 't Rössisch Vostokstation, de basis worop in 1983 de leegste temperatuur oppe aerd allertieje woort waargenómme: -89,2°C. 't Maer is 250 kilomaeter lank en 50 km breid. 't Besteit oet twieë bassins die verdeildj zeen door 'ne rögk; 't water baove deze rögk is 200 m deep; 't naordelik bassin is 400 m deep en 't zujelik 800 m.
Hei (Gangelt)
Hei (Duutsj: Nachbarheid) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 120 inwoeaners. 't Ligk tösse An der Villa (richting Bókket), Breibere, Zaofele, Zaelsten en Hertsel in. De ènsigste straot die dore Hei löp hètj ouch Nachbarheid.
Vostokmaer
Dore rögk kan de biologische en sjemische samestèlling vanne bassins versjillendj zeen. Mit 'n oppervlakdje van 15.690 km² haet 't 'n gemiddeldje deepdje van 344 m en 'ne gesjatdjen inhaad van 5400 km³. In mei 2005 woort 'n eilandj óntdèk inne midde van 't maer.
De gemiddeldje temperatuur van 't water ligk op zón −3 °C; 't water blief vleujbaar ónger 't normaal vreerpuntj dore hoeag drök van 't euverligkendj ies. De geothermische wurmdje vanne aerd verwurmp de baom van 't maer en 't ies baovenop 't maer isoleert 't water vanne lieëg temperaturen ane oppervlakdje vanne ieskap.
Hei (Gangelt)
Hei behuuerdje same mit Boesjerhei, Breibere, Brookhaove, Brukske en Sjum toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.
Vostokmaer
Óngerzeuk nao 't Vostokmaer is van belang veur 't vinje van boetenaerds laeve. 't Water oppe maon Europa (van Jupiter) bevindj zich ouch ónger 'n diekke laog ies; es me organisme vindj in 't Vostokmaer maak det de kans op laeven op dae maon väöl grótter.
Lucquy
Lucquy ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 572 luuj op 'n oppervlaak van 5,07 veerkante kilometer en daomèt goof 't 112,8 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,98% de jaor.
Europese Kemissie
De Europees Kemissie (EK, Ingels: European Commission, Frans: Commission européenne, Duuts: Europäische Kommission) is 't einsegste instituut dat de direkte executieve mach vaan de Europese Unie (EU) es instituut oetoefend zoonder tot de belange vaan de EU-lidstaote mèt mage wege (wie dat wel 't geval is in d'n Europese Raod en Raod vaan de EU). Zie is verantweurdelek veur 't veurstèlle vaan wètgeving, oetveuringsbeslute, handhaving vaan de EU-verdrage en 't behier vaan 't daag-bis-daag-bedrieg vaan de EU. 't Weurt daorum soms ouch wel oetgelag es de regiering vaan de EU. Eurocommissarisse zwere bij de Hof vaan Justitie vaan de Europese Unie in Luxembörg verpanding aon de verdrage te respectere en gans oonaofhenkelek in de oetoefeninge vaan hun take tiejes hun mandaot zien.
De Kemissie wèrk wie'e kabinètregiering, mèt 28 leije vaan de Kemissie (informeel bekènd es kemissarisse of Eurokemissarisse). Per lidstaot gief 't ei lid, allewel leije zien geboonde aon de belange vaan de EU es gehiel in plaots vaan 't land vaan herkoms. Ei vaan de 28 is de President vaan de Europees Kemissie (allewijl Ursula von der Leyen) door d'n Europese Raod veurgestèld en door 't Europees Parlemint verkoze. De Raod beneump vervolges de aander 27 leije vaan de Kemissie (Eurokemissarisse) in euvereinstömming mèt de veurgedrage veurzitter, en de 28 leije es ein inkel liechaom weure vervolges oonderworpe aon 'n stömming vaan 't Europees Parlemint. De allewijl Kemissie is de Kemissie-Von der Leyen, oonder leiing vaan Ursula von der Leyen; zie góng ind 2019 vaan start. Dèks weurt de veurzitter door de media Europese prizzedent geneump, al zal dat begrip noets weure gebruuk door de veurzitter zelf.
't Bezej 'kemissie' weurt gebruuk veur ofwel 't college vaan de 28 commissarisse ('t College) of um ouch 't gaans bestuursorgaan vaan oongeveer 23.000 Europese ambtenere te beneume. De gebrukeleke procedurele taole vaan de Kemissie zien Ingels, Frans en Duuts. In de praktiek hoof 'ne Kemissaris allein Ingels te hove spreke. De leije vaan de Kemissie en hun kabinètte (oonmiddeleke teams) zien gevesteg in 't Berlaymontgebouw in Breusel.
Edere Kemissaris (of Eurokemissaris) heet neet allein zien eige portefuille (zjus wie ministers op nationaol niveau) mer höbbe ouch de leiing in hunnen eigen Directorate-General (DG) (vergeliekbaar mèt ministeries op nationaol niveau). 'n Aontal Eurokemissarisse höbbe mie es einen DG.
Allewel de Kemissie bij väöl sectore mer minimaole inbring heet in de EU vergeleke mèt nationale regieringe (wie oonderwies en gezoondheid), heet ze op aander gebeeje väöl mie mach. In 't vertegeweurdege vaan d'n Europesen interne merret in polletieke handelsoonderhandelinge mèt neet-EU-len heet de Kemissie zelfs de polletieke exclusiviteit um te mage spreke (en daobij höbbe de lidstaote dus in principe gein inkel mach).
Kemissie-Von der Leyen (2019-2024)
De Von der Leyen-Kemissie regeert de EU sinds ind 2019 en zal, tenzij ze oondertösse oetein vilt, blieve tot de Europese verkezinge vaan 2024. De Von der Leyen-Kemissie, oonder leiing vaan President Ursula von der Leyen, is 'n coalitie vaan drei Europese partije, naomelek de christendemocratische Europese Volkspartij (EVP), de sociaaldemocratische S&D en de liberale Renew Europe. Wijers zitte ouch nog twie nationaal polletieke partije in de coalitie, naomelek de Poolse conservatief-nationalistische PiS en de Italiaanse centrum-populistische M5S.
Directorates-General (2019-2024)
De volgende Directorates-General (ofwel "Directoraote-Ginneraol"; aofgekort DG) valle oonder de Kemissie-Von der Leyen. DG's zien de EU-equivalint vaan wat me op nationaol niveau ministeries neump. Zjus wie ministeries, kin eder Kemissie ministeries opriechte, opdoke, fusere en herneume. De DG's zien hei-oonder op 't Ingels gesjreve, de meis gebruukden taol vaan de drei wèrktaole vaan de EU (Ingels, Duits en Frans). In aander EU-taole weure de DG's officieel neet vertaold.
Antibiotica
't Ieëste antibiotiek penicillien woort in 1928 óntdèk door Alexander Flemming es de wirkzaam stof van 'ne sjummel: Penicillium notatum. Allein in 1941 versjene de ieëste publikaasjes van toepassingen op luuj. Later koom dao 't streptomycien nag bie en alderhenj aan aafgelèdje middele.
De óntdèkking van antibiotica wie penicillien mèndje 'n doorbraak inne bestrieje van gekrenkdje kaenen en me sprook den ouch van e "wónjermiddel", det 'n groeate effectiviteit haw mit gering biewirkinge.
Poprad
thumb|Poprad inne snieë. Poprad (Hóngaars: Poprád, Pruus: Deutschendorf) is 'n stad in 't noearje van Slowakije aan de voot van 't Tatragebergdje. Poprad haet e historisch centrum en is gelaenge aan de reveer de Poprad. De stad haet zich herhaoldjelik kandidaat gesteldj veur 't organisere van de Olympische Wintjerspele. Poprad haet óngeveer 55.000 inwoeaners.
Stadsdeile
De gemeindje Poprad besteit oet de vólgendje stadsdeile en dörpskerne. Tösje häökskes steit 't jaor worin 't stadsdeil of 't dörp bie de gemeindje waerdje gevoog.
Verkieër
Poprad is 't beginpöntj van de Tatranská Elektrická Železnica (Tatra Elektrische Spaorwaeg), 'n aantal smaalspaorliene die de reservate in 't Hoeage Tatra-gebied, zoeawie Starý Smokovec, Štrbské Pleso en Tatranská Lomnica mit einanger en Poprad verbinje. Wiejer haet Poprad treinverbinjinge mit anger stej in Slowakije en daoboete, wie Praag in Tsjechië.
Luit
Mèt luit kin weure gemeind:
Ménil-Annelles
Ménil-Annelles, neet te verwarre mèt Ménil-Lépinois, ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 113 luuj op 'n oppervlaak van 9,15 veerkante kilometer en daomèt goof 't 12,35 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +2,9% de jaor.
Mechanische sporte
thumb|Racende oto's in de Formule 1 (hei op de GP vaan Maleisië). Mechanische sporte, ouch wel motorsporte geneump (allewel tot dat verwarrend kin wèrke) zien die sporte boebij me gein minseleke of dierleke krach gebruuk meh door middel vaan motore prestaties moot lievere. Gemeinelek geit 't heibij um de snelheid; mechanische sporte höbbe dus de vörm vaan 'ne race of wèdloup. Bij mechanische sporte weurt de veerdegheid vaan de sporter gecombineerd mèt de kwaliteit vaan 't materiaol; inferieur veurtuige make 't extreem lesteg um 'ne race te winne. Hei-in liekene dees sporte op de peerdssport (boe me vaan de kwaliteit vaan 't peerd aofhenkelek is), en in minder maote ouch op sporte wie fietserenne en sjaatse (boe me wel zelf de krach lievert meh boe 't materiaol väöl vaan de snelheid bepaolt).
De bekindste en geleefste mechanische sporte zien otorace en motorrace, die allebei in diverse klasse zien ingedeild. Heibij weurt op 'n baon gevare, gemeinelek mierder rundes. Los daovaan stoon de rally en de motorcross, boebij me in ope veld veurt. Ouch mèt motorbote weurt soms gerace. E veurbeeld vaan 'ne neet op snelheid geriechde mechanische sport is otopolo, wat neet väöl weurt gedoon.
Motorbootrace stoont op 't program vaan de Olympische Speule in 1908. Sindsdeen zien mechanische sporte neet mie op de Speule veurgekoume, umtot 't Olympisch Comité besloot ze te were.
Bekinde machanische sporters oet de Limbörge zien pa en zoon Jos en Max Verstappen, die in de Formule 1 vore resp. vare.
Zieë-ies
thumb|Zieë-ies. Zieë-ies is de beneuming veur bevraore zieëwater in bei poealzieëje. Ouch wuuert 't begrip sómwiel gebroek veur ies det vanoet anger watere de zieë instruimp.
Wichtige vörm van zieë-ies zeen driefies (drievendje stökker ies die óntstaon oet gróndjies), pakies (opein gesjaoven iessjolle) en ies det is verbónje mit 't vastelandj.
Zieë-ies speeltj 'n wichtige rol in 't klimaatstèlsel vanne aerd. 't Zieë-ies is euverwaegendj bedèk mit snieë en kènmirk zich door 'n hieël hoeag waerketsingsvermeuge (albedo) van 't zónleech. Wiel juus e groeat deil vanne kortegolfstraoling doren iesvriejen oceaan wuuert absorbeerdj, waerkets 't zieë-ies dees straoling. Dees trögkkoppeling versterk zich en haet 'ne groeaten invlood oppe straolingsbalans. In taengestèlling toet landjies haet 't smultje van 't zieë-ies gènnen drekken invlood op 't zieëspegel.
Heerde
frame|Ligking vaan Heerde in Gelderland Heerde is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, op de Veluwe, aon d'n IJssel, mèt 'n oppervlak vaan 80,39 km2 (daovaan 1,66 km2 water) en (per 1 januari 2007) 17.999 inwoeners. De gemeinte umvat de kerne Heerde, Hoorn, Veessen, Vorchten en Wapenveld.
Binne de gemeinte ligke versjèllende natuurgebeier. Heerde is de lèste gemeinte boe de Boerenpartij anno 2007 nog ummer actief is.
Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen
thumb|Kaart vaan de Rippubliek De Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen waor 'ne souvereine, federaole staot oet de Vreugmodernen Tied, dee grof-eweg sameveel mèt 't huieg Nederland. Ze bestoont oet zeve, eigelek ach deilstaote mèt 'n groete maot vaan zelfstendegheid, plus neet-zelfstendeg gebeed. Daobij had 't land versjèllende kolonië, die formeel evels neet bij de Rippubliek hoorte. De staot kaom voort oet d'n Tachtegjaoregen Oorlog, d'n opstand tege de Spaonse Habsbörgers die landvoogde vaan de Nederlen waore. Dezen opstand waor in 1568 begós; de oonaofhenkelekheid woort in stappe bezegeld tot ze in 1588 definitief de mach aon de Staote-Generaol leet. In de zeventienden iew zouw de staot tot de mechtegste op de wereld goon hure en ouch op cultureel en wetensjappelek gebeed tot bleuj koume (zoegeneumde Gouwen Iew). D'n achtienden iew woort geteikend door verval. Bij de Fransen inval vaan 1795 kaom de Rippubliek tot 'n ind; ze góng euver in de Bataafse Rippubliek.
Proloog: de Bourgondiërs en de Habsbörgers (tot 1568)
In de middeliewe waore de Nederlen, de noordeleke wie de zuieleke, politiek versnipperd gewees in versjèllende voorstedómme die formeel tot 't Duits Riek hoorte meh zoe good wie oonaofhenkelek waore. In de loup vaan de vieftienden iew kaom dao verandering in, wie de hertoge vaan Bourgondië door verstandshouweleke en geweld ummer mie vaan de Nederlen vereinegde. De hertoge brachte de Nederlen neet allein in personeel unie meh vereinegde ze ouch staotkundeg in wat me de Bourgondische Staot is goon neume. Versjèllende gerechscolleges die 't noe nog gief stamme oet deen tied, wie de Staote-Generaol en de Raod vaan Staote. In 1482 kaom Bourgondië mèt al zien bezittinge aon de Habsbörg; sindsdeen sprik me vaan de Habsbörgse Nederlen. De versjèllende geweste hadde ziech laangen tied tege de vörming vaan 'nen einheidsstaot verzat (Hookse en Kabbeljouwse Twiste), meh mèt dit oppermachteg geslach waor de vereineging vaan de Nederlen e voldoonge feit. In 1556 traoj keizer Sjarel V aof. De Nederlen kaome toen aon de Spaonse keuning Filips II, dee zie haafzöster Margaretha vaan Parma es landvoog instèlde. Vaanaof daan sprik me vaan de Spaonse Nederlen, al is de naom Habsbörgse Nederlen veur dees periood ouch correk.
Vaanaof 't begin verspreide ziech 't protestantisme in de zuieleke Nederlen. Wie in gans 't Habsbörgs Riek stoont hei d'n doedstraaf op en mós de religie heimelek weure beleje. Nao 't midde vaan d'n iew verspreide veural 't calvinisme ziech evels sterk, iers in de zuieleke, later ouch in de noordeleke Nederlen. Neve de religieus oonvrijheid waor ouch de belastingdrök e punt vaan oonvrei. De Spaonse keuning inde in de Nederlen oetgebreide belastinge, die in de Spaonse sjatkis goonge en veural veur versjèllende oorloge woorte gebruuk. Op d'n door kraog 't calvinisme ouch veuj aon de groond oonder de edele, die in 1566 in 't Smeeksjrif vaan de Edele vroge um vrijheid vaan religie. Margaretha sjortde in eder geval de Inquisitie op, meh de fanatieke calviniste vroge um mie en begóste de Beelderstörm. Hei-op stèlde Filips d'n Hertog vaan Alva es landvoog in, dee mèt geweld d'n opstand mós neerhouwe.
D'n Tachtegjaoregen Oorlog (1568-1648)
thumb|De ierste successe vaan de'n Opstand in 1572 (zuug ouch d'n hoofteks). In 1568 begós Wöllem vaan Oranje, stadhawwer vaan Holland, Zieland en Utrech, vaanoet de Duitse len aon 'n campagne um Alva te verdrieve. De slaag bij Heiligerlee (allewijl gemeinte Oldambt, Groninge), gewonne door de prins, gelt algemein es 't begin vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog. Alva reageerde astrein mèt terreur: heer lokde de edele oet 't opstendeg gebeed nao Brussel um ze door de Raod vaan Bereurte t'r doed te doen veroerdeile. Zeker d'n doed vaan Van Horne en Van Egmont op 5 juni makde groeten oonras oonder de bevolking los. Stei dorste ziech evels nog neet aonslete bij d'n opstand, zoetot de campagne vaan Wöllem, nao de verlore slaag bij Geldenaoke, veurluipeg doedbloojde. 't Verzat góng oondergroonds, mèt de Watergeuze, Zandgeuze en Bosgeuze es kapers en guerillero's in deens vaan de prins.
Alva veurde evels nog mie impopulair maotregele door, neet in 't minste diverse belastinge. Veural de Tiende Penning zörgde veur verzat oonder de bevolking. Intösse waore in 1572 de Watergeuze, die tot daan touw in Ingeland kóste blieve, door keuningin Elizabeth I verdreve um de vrei mèt de Habsbörgers te bewoere. Hei-op vele de Watergeuze de Nederlandse Noordziekös aon, te beginne op 1 aprèl mèt Brielle (Den Briel) en op 6 aprèl mèt Vlissingen. Diverse aander stei volgde of slote ziech spontaon bij d'n opstand aon. In Holland en Zieland góng 't um de groete mierderheid vaan de stei, in 't zuie waor me trökhawwender. Wel waore dao in 't binneland de stei Berge en Valencijn (Valenciennes). De veurnaomste stei die ziech neet aonslote waore Amsterdam en Brussel, de residentiestad. In 1572 kaome ouch de calvinistische Staote vaan Holland bijein in Dordrech; dit weurt soms de Unie vaan Dordrech geneump. In 1573 zaog de Spaonse keuning in tot de lijn vaan Alva averechs had gewèrk; heer reep 'm trök en stèlde Luis de Zúñiga y Requesens es landvoog aon.
De Spanjole hadde e good getraind en euvermechteg leger, meh móste in hun enorm riek op diverse froonte tegeliek oorlog veure en hun soldaote waore neet bezunder gemotiveerd. Al-evel haolde ze nog militair successe, wie de slaag op de Mokerhei en de vereuvering vaan Haarlem, meh veural de lèste euverwinning had zier väöl meujte gekos (Haarlem, het Spanjaardsgraf). 't Daan nog klein Alkmaar wis in 1574 d'n aonval zelfs aof te sloon, boe-op versjèllende aander succes volgde (Van Alkmaar de victorie), wie de oontzètting vaan Leiden (3 oktober). Ouch in 1574 woort Middelburg, tot daan touw loyaol gebleve, door de Geuze vereuverd. In 1575 besloot Don Requenses vreidesbesprekinge te belègke in Breda, meh die lepe stök op religieus eise. De Spanjole haolde daonao nog besjeie successe: ze pakde de klein stei Zierikzee, Schoonhoven en Oudewater. Door de achterstallege betaolinge begóste ze in 1576 evels massaol te muite en te plundere (Spaonse Furie). D'n hernuiden drök vaan boete brach de oonderein verdeilde Nederlandse geweste same in de Pacificatie vaan Gent. De nuie landvoog vaan de Nederlen, Don Juan vaan Oosteriek, besloot begin 1577 de Pacificatie ouch te teikene en sloot 't Ieweg Edik. Hei-in woort oonder mie beslote tot de Spaonse tróppe ziech móste tröktrèkke.
thumb|Unies vaan Atrech en Utrech, Spaons gebeed en gebeed wat allein de Pacificatie vaan Gent erkós. 't Edik heel neet laank stand en midde 1577 waor d'n oorlog alweer los. Intösse begós de einheid in de Nederlen te verwatere. In 't zuie vele de protestante oet de gratie, dewijl 't noorde ummer calvinistischer woort, zeker bij de Alteratie vaan Amsterdam (euverluip nao 't kamp vaan d'n Opstand) in 1578. Diverse zuieleke geweste slote, op initiatief vaan de nuie landvoog Alexander vaan Parma, op 6 jannewarie 1579 de Unie vaan Atrecht (Arras), boe-in ze naodrökkelek 't gezag vaan de keuning erkóste. Es reactie dao-op slote Gelderland, Holland, Zieland, Utrech en de Groningse Ummelen de Unie vaan Utrech, boe-in d'n Opstand en 't calvinistisch geluif oondersteund woorte. Friesland, de Graofsjap en diverse zuieleke stei slote ziech later aon, wie ouch Wöllem vaan Oranje. Heimèt waor de sjeiing tösse de noordeleke en zuieleke Nederlen e feit.
Nao e mislök vreideseuverlèk in Kölle, op initiatief vaan d'n Duitse keizer, begós Parma weer aon 'n campagne boe-in heer oonder mie Mestreech pakde. Umtot de Opstandelinge militair nog ummer gein partij waore veur de Spanjole, zochte ze steun bij d'n hertog vaan Anjou, 'ne Fransen edelmaan en politieke vijand vaan Spaanje. Heer stèlde es veurweerde tot de opstendege geweste de Spaonse keuning zouwe aofzwere; dit dege ze in 1581 mèt 't Plakkaot vaan Verlaoting. Oondaanks ziene militaire steun had de Rippubliek e paar geveulege verleze. Belaankrieke stei, veural in 't zuie gónge verlore: Oudenaarde, Brugge, Gent, Ieper, Zutphen en tot slot ouch Antwerpe. Diverse Vlaomse en Braobantse protestante, boe-oonder väöl intellectuele, vlöchde nao Holland. Ouch woort in 1584 Wöllem vaan Oranje vermaord. De kanse kierde wie Ingeland in 1585 boondgenoet woort. E verzeuk um oonder Ingelse landvoogdij te koume wees Elizabeth aof, meh ze sjikde wel de Graof vaan Leicester mèt 6000 soldaote nao de Nederlen. Dit woort evels gei groet succes, zoetot de Nederlen begin 1588 beslote um mer gaaroet geine voors mie aon te numme. Mèt de zoegeneumde Deductie vaan Vrancken woorte de Noordeleke Nederlen 'n rippubliek. Militair woort nog wel mèt Ingeland samegewèrk. De Spaonse keuning had 'ne groete vloot (d'n Armada) es vraak nao Ingeland gesjik. In juli 1588 woort dee bij Grevelingen (Gravelines) verslage door de gecombineerde Ingelse vloot en de Watergeuze.
In de tien jaore die volgde kierde de kanse in 't veurdeil vaan de Rippubliek. De noordeleke provincies waore einsgezind en stadhawwer Maurits vaan Oranje wèrkde good same mèt de regente en d'n Hollandse raodspensionair Johan van Oldenbarnevelt. Naotot in 1590 Breda woort gepak (door soldaote mèt e törfsjeep binne te smokkele), volgde 'n groete campagne in veural de oosteleke Nederlen: allein al in 1591 woorte Zutphen, Deventer, Delfzijl, Hulst en Nimwege gepak, 't jaor dao-op nog ins Steenwijk en Coevorden en weer e jaor later Geertruidenberg. In 1594 voont wijer de Reductie vaan Groninge plaots, boedoor die stad deil góng oetmake vaan de Rippubliek. In 1597 begós Maurits aon nog 'n veldtoch in 't ooste: heer naom dat jaor Rijnberk (Rheinberg), Mäörs, Groenlo, Bredevoort, Enschede, Ootmarsum, Oldenzaal en Lingen in. E jaor later storf Filips II, dee ziech leet opvolge door Filips III en 't riek slech bestuurd achterleet.
De èlf jaore tenao gónge de gevechte op en neer. Van Oldenbarnevelt wouw in 1600 de Duinkèrker kapers (die in deens vaan de Spaonse keuning kaapde) oetreuje, meh woort gestuit bij Nieuwpoort. De slaag bij Nieuwpoort won heer, meh vaan wijer nao 't zuie doorstoete waor gein spraoke. In 1601 kaom d'n Italiaonse generaol Ambrogio Spinola nao de Nederlen en heer zouw diverse successe behole. In 1604 naom heer nao drei jaor Oostende in en daonao braok heer door de verdeidegingslinies vaan Oos-Nederland. Op zie evels bleve de Nederlanders hier en meister. Bij de slaag bij Gibraltar vaan 1607 vernetegde me zelfs de ganse Spaonse vloot. 't Waor de Hollenders in deen tied vaan oorlog ouch nog gelök de weeg nao Indië te vinde, boe ze in 1599 de Banda-eilen wiste te pakke. Versjèllende oondernumminge woorte in 1602 tot de VOC vereineg. Um dit alles besloot me in 1609 e bestand te slete, wat es 't Twelfjaoreg Bestand bekind kaom te stoon.