cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sint Maarten (Nederlands)
Historie
De partitie vaan 't eiland in e Frans en e Nederlands stök geit trök tot de zeventiende iew. Hollenders en Fransoze kaome roond 1630 oongeveer gliektijeg op 't eiland aon. Ze maakde gemein zaok tege de Spanjole, die ouch op 't eiland zaote en op dat memint mèt de Republiek in oorlog waore. In 1648 verdeilde ze 't eiland oonderein volgens de grens die noe nog ligk. Nao hiel väöl wisselinge vaan machhöbber maakde me dees grens in 1817, nao de Napoleontischen tied, definitief. Nao deen tied kaom 't, in versjèllende staotsvörm, in 'n staotkundege verbinding mèt de aander Nederlandse bezittinge in de Antille, laank es Curaçao en Oonderhurege, nao d'n Oorlog es Nederlandse Antille. Tösse 1951 en 1983 waor Sint Maarten ein eilandgebied mèt Sint Eustatius en Saba (oonder de naom Eilandgebied Bovewindse Eilen); in dat jaor woorte die twie klein eilendsjes zelfstendeg.
In de ierste jaore vaan de einentwintegste iew kaom de touwkoms vaan de Nederlandse Antille ter discussie. Wie in 2004 in e referendum de bevolking veur 'ne status aparte bleek (wijer waore doorgoon in de Antille, integratie in Nederland en complete oonaofhenkelekheid aon de orde), góng de consensus nao ontbinding vaan 't gans land. Sint Maarten zouw, zjus wie Curaçao, e land binne 't keuninkriek weure. Nao versjèllende kiere oetstèlle woort d'n datum daoveur oetindelek gestèld op 10 oktober 2010. De nuie status woort in de ierste jaore gei succes. In 2014 kaom e rapport oet wat zag tot de Sint-Maartense politiek zoe vol waor vaan corruptie en cliëntelisme tot de wètte vaan 't eiland koelek gehandhaaf woorte. Hei-op greep de Nederlandse regering in.
Sociaol geografie
left|thumb|Topografische kaart vaan (gans) Sint Maarten. De bevolkingsdiechheid ligk roond de doezend lui per veerkentege kilometer; daodoor zien alle woenkerne praktisch aoneingegreujd. Toch maak de census nog wel versjèl tösse de aw kerne. Hoofplaots is Philipsburg, groetste plaots is Lower Prince's Quarter. De volkstèlling vaan 2001 tèlde 30.594 inwoeners; dat zien 'rs evels zeker mier, umtot 't eiland nogal get illegaol immigrante heet. Vaan de gerezjistreerde inwoeners had 51% de Nederlandse nationaliteit, boevaan 30 percintpunt op 't eiland waor gebore. De res besteit veur e good deil oet gasarbeiders oet de regio: veural Dominicaone en Haïtiaone, daoneve ouch Jamaicaone, Guyaneze en Maagde-eilanders. De dominante taol is 't Ingels: 68% gaof 't Ingels op es toestaol, daobij kaome nog 8% die dat specifieerde es Creools. De creooltaol vaan Sint Maarten is neet bezunder aofwiekend vaan 't "blaank" Ingels; me kin 't ieder verglieke mèt e dialek es mèt 'n apaarte taol. 13% sprik Spaons, 4% Nederlands. Nederlands is de officieel taol; oonderwies in 't Ingels weurt evels al sinds minseheugenis aongeboje. In religieus opziech is 't katholicisme, wie euveral op de Nederlandse Antille, de groetste gemeinsjap (39%); dao is 'n groete en diverse gróp protestante (12% pinkstergemeintes, 11% methodiste, 7% baptiste, 6% zevendendaagsadventiste, 4% anglicaone en 3% calviniste) en 'n klein gróp joede (3%).
The Carpenters
miniatuur The Carpenters waoren 'n Amerikaanse popgróp die in 1970 doorbraoke. 't Waor e duo dat bestoont oet de broor en de zöster Richard en Karen Carpenter. Ze behaolde groete hits in de VS en in Europa.
Stumloeaze bilabiale plosief
De stumloeaze bilabiale plosief of stumloeas bilabiaal ploefklank is 'ne mitklinker dae inne meiste gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne stumloeaze bilabiale plosief zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumloeaze bilabiale plosief väöl veur, in alle dialekte. De dialekten in Nederlandj en op 't Belsj höbben 'nen óngeaspireerdje stumloeaze bilabiale plosief,, dewiel d'r in Duutsjlandj meistes waal wuuertj geaspireerdj, , wen d'r es ieëste mitklinker ane begin van 'ne beklemtoeandje littergreep steit.
Anen ènj van e waord en in 'ne stumloeaze kónteks kan de stumloeaze bilabiale plosief 'nen allofoon zeen vanne stumhöbbendje bilabiale plosief door auslautverhärtung; wen 't waord wuuertj gevolg door 'n anger waord det aanvèngk mit 'ne klinker, den is t'r juus ummer stumhöbbendj.
Lies vaan Romaanse taolvariante
Dit is 'n lies mèt alle Romaanse taole en hun dialekte, levend, doed en historisch. De indeiling vaan de Romaanse taole is oonderwerp vaan discussie en controverse; daorum weurt de traditioneel verdeiling in Wes- en Oos-Romaans hei neet gegeve.
Alexander Poesjkin
Aleksandr Sergeevič Puškin (Rössisch: Александр Сергеевич Пушкин; 6 juni 1799, Moskou – 10 fibberwarie 1837, Sint-Pieëtersbörg, of 26 mei 1799 – 29 jannewarie 1837 volges Juliaanse klender) waas 'ne Rössischen dichter.
Puškin wuuertj algemein besjoewdj es de grótste Rössischen dichter en ouch es eine vanne grótste dichters oete werreldlitteratuur. Mit anger groeate Rössische sjrievers, wie Mixail Lermontov, Nikolaj Gogol, Ivan Toergenjev, Fjodor Tjoettsjev, Fjodor Dostojevski, Lev Tolstoj en Anton Tsjechov huuertj Poesjkin toete zoeageneumdje "góljen ieëf" vanne Rössische litteratuur.
Hae wuuertj nag ummer hieël väöl gelaeze. Van jóngs aaf aan kriege kinjer zien poëzie in verhäölkes en breve te laeze vanwaenge zien vleujendje, sjitterendje, muzikaal spraok. Euverzètters höbben 't lestig det good euver te bringe.
Naeve wiedverbrèdje lyriek mit väöl leefdjes- en anger gedichter, wie "Ich leef dich", "Nach", "Wintjeraovendj" en "Hers", haet Puškin ouch proza naogelaote wie "Sjöppevrouw", "De gesjiechte van Poegatsjov" en "De kapiteinsdochter".
Sjifferhei
Sjifferhei (Nederlandjs: Schifferheide) is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.
't Gehuch ligk ane Sjifferheisjtroat, tösse De Sjpekhei en Vauputs in.
Josh Duhamel
Josh Duhamel (Minot, 7 november 1972) is 'ne Amerikaanse acteur.
Limburg Lions
Limburg Lions is de grootste handbalclub van Zittert-Gelaen en Baek, in de Ieredevisie. De club is óntsjtange nao 'ne fusie tösje BFC oet Baek, Sittardia oet Zittert en V&L oet Gelaen in 2008.
De Limburg Lions sjpeelt häör wedsjtriede in 't Fitland XL Zittert, dat 'n capaciteit haet van 2.000 zitplaatsje. Tot 2013 haet Lions altied in Glanerbrook gesjpeeld. Lions 2 sjpeelt häör wedsjriede in 't De Haamen oet Baek
SSW
De Südschleswegischer Wahlverband (Deens Sydslesvigsk Vælgerforening, Noord-Fries Söödschlaswiksche Wäälerferbånd), kort-eweg SSW is 'n regionaol partij oet Duitsland, die opkump veur de belange vaan de Deense en (Noord-)Friese minderheid in 't noorde vaan Sleeswiek-Holstein. Ze besteit sinds 1948. Häör politieke filosofie is centrum-links.
Umtot in Duitsland minderheidspartije zien vrijgestèld vaan de keesdörpel, kin de partij ziech ouch in groeter legislature laote hure. Op dit memint (2021) bezèt de partij 3 vaan de 73 zetele in de Landsdaag vaan Sleeswiek-Holstein. Op 26 september 2021 zörgde de SSW veur 'ne primeur door bij de lendeleke verkezinge ouch eine zetel in de Boondsdaag te hole.
Lies vaan Nobelprieswinners (literatuur)
De Nobelpries in de Literatuur weurt eder jaor touwgekind door de Zweedse Academie aon sjrievers die bezunder weerdevol bijdraoge aon de wereldliteratuur höbbe gelieverd. Dat hoof neet per se fictie/bellettristiek te zien; ouch wetensjappeleke oteurs koume in aonmerking. Veural in de beginjaore góng de veurkäör oet nao geëngageerde sjrievers, in lijn mèt 't testamint vaan Alfred Nobel wat 'verluf idealisme' wouw beloene. Wie de aander Nobelprieze weurt ouch de literatuurpries in oktober bekind gemaak en normaal gezeen in december oetgereik.
Opmerking: Olga Tokarczuk kraog de pries eigelek nog veur 2018 al touwgekind. Door e sjandaol binnen 't Nobelcomité besloot me in dat jaor evels vaan touwkinning aof te zien en in 2019 twie laureaote aon te wieze.
1463
1462 - 1463 - 1464
Ronald Reagan
Reagan woort gebore in Tampico, Illinois meh greujde op in Dixion, Illinois. Nao zien iervol oontslaag in 1928 studeerde heer twie jaor aon 't Eureka College.
Haëmet
300px|thumb|De Laurenskèrk in Haëmet. Haëmet (Nederlands: Hamont) is 'n plaots in de Belzje provincie Limbörg, gemeinte Haëmet-Achel, tege de Nederlandse grens bij Buul (Budel). De deilgemeinte had op 1 jannewarie 2008 8.607 inwoeners, daovaan 8.115 in de kern Haëmet en 492 in 't gehuch 't Loeë.
Historie
Es Hamont woort de plaots veur 't iers geneump in 1257. De etymologie is oondudelek: de naom kin zien aofgeleid vaan haag-mont 'berg/heuvel mèt 'n hègk drum' of vaan Hameide 'umperkde plaots'. De bewoening vaan 't gebeed is e stök awwer: me heet hei graafheuvele oet de broonstied en 'n Romeinse muntsjat gevoonde. In d'n twelfden iew hoort 't gebeed bij 't kapittel vaan de Mestreechter Sintervaoskèrk. Voog vaan dit domein waore de hiere vaan Boxtel. Dit leide oetindelek tot 't oontstoon vaan de vrijhierlekheid Grevebrook, boe-in Haëmet 'n steideleke functie vervölde. Vaanaof 1307 kraog de stad e handelskarakter wie de Lombarde ziech hei vestegde. Tege 't ind vaan de veertienden iew kraog Haëmet formeel stadsrechte. In 1401 góng de stad nao e conflik euver op 't Prinsbisdom Luik. Haëmet woort 'n Gooj Stad vaan 't graafsjap Loeën. In 1585 koch de prinsbisjop ouch de rechte euver de res vaan de hierlekheid Grevebrook, die daomèt verdween.
In d'n Tachtegjaoregen Oorlog wisselde de stad e paar kier vaan hier; oetindelek kaom ze in 1648 zjus boete de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen te ligke. De grens ligk nog ummer op dezelfde plaots. In d'n achtienden iew bleujde hei de teutehandel, dee in de stad nog ummer monumentaol hoezer heet naogelaote. Oonder Belsj bewind kaome 't Kempes Kenaal en d'n Iezere Rijn veurbij Haëmet, wat de plaots 'n bleuejende industrie oplieverde. In 1918, kort nao de Waopestèlstand, vloog 'nen Duitse munitietrein in brand (Ramp van Haëmet). Tot 1977 waor Haëmet 'n zelfstandege stad; in dat jaor góng ze op in de nui gemeinte Haëmet-Achel, die in 1985 de stadstitel kraog.
Berg (Heële)
Berg is e gehuch i g'n gemingde Heële. 't Ligk aa 't Aambusj, drèk t'n oeëste va 't centrum va g'n sjtad, in de richting va Lankgraaf (Muëleberg). I 't gehuch ligk e vuurmalig kluëster, Huize De Berg.
Haëmet
Beziensweerdeghede
Haëmet weurt gedomineerd door de neogotische Laurenskèrk oet 1904. 'n Bezunderheid vaan die kèrk is tot ze väöl awwer interieur heet, boe-oonder 'ne preikstool oet d'n achtienden iew en versjèllende laatgotische beelder. De merret kint 'n aontal aw hoezer (boevaan Hoes Ruijcken oet 1655 't ajdste is), die in 't verleie door teute en aander handelslui zien gebouwd of bewoend. Op de merret steit wijer 'n perroen oet 1782, die zoewel es poomp wie es kaak deensdeeg. De Ursuline en Augustinesse höbbe hei allebei e neogotisch kloester achtergelaote. Ouch neogotisch (neo-tudor um perceis te zien) is Kestiel Beverbeek oet 1889.
Waope
120px|thumb|Waope vaan Haëmet. De stad Haëmet dreug e waope wat ziech es volg liet umsjrieve:
't Waope, wat op 22 miert 1920 officieel woort verliend, spiegelt e deil vaan de stad häör historie. Wie gezag waor de stad de hoofplaots vaan de hierlekheid Grevebrook. De hiere vaan Grevebrook stamde oet 't Hollands hoes vaan Arkel; dit waope zuut me in 't twiede deil (zuug ouch Waopes vaan Zuid-Holland). Later kaom Haëmet (en tot slot ouch de ganse hierlekheid) bij 't graafsjap Loeën te hure; 't waope vaan Loeën is in 't ierste deil trök te vinde.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Trol (internet)
‘ne Trol, (mv. trolle) van ‘t Ingelsj troll, ies op internet ‘ne persoon dae op fora, websites, chatkanale beriechte plaats mèt ’t doel veursjpelbaar reacties van ander luuj oet te lokke of aandach te trèkke. ’n Ander soort trol kaom vreuger in sages veur. ’t Biehuèrende werkwoord ies trolle, trolde getrold.
Werkwies
‘ne Internettrol zièjt ónrös door euveral woa dat mer meugelik ies tege de luuj te agere. Veubeeld: Op ‘n neet-roukersj-forum zal ‘ne trol ummer wir beginne mèt te zègke wie fijn rouke ies. ’n Ander methode ies ’t oetlokke van reacties of discussies euver zake die neet relevant zin of sjienargumente geve mèt es doel um de gebrukersj binne de gemeinsjap bewös te frustere.
’t Kump ouch veur dat emes zaet dat get ’n feit ies, terwiel ’r in werkelikheid ’n meining nao veur bringk. Dit ies neet ummer negatief, meh ’t kèn behuèrlik provocerend zin (sóms). Veurbeeld: "Aids ies de sjtraof van God veur homoseksuele". Ingebrach es slogan zonder verdere nuancering, ies ‘t vrie veursjpelbaar dat forumdeilnummersj ziech dan ergere aan de oetgesjponne conversatieliene die dao-op volge en die dan eigelik nieks toevoge.
‘ne Trol maak veural gebruuk van argumente die door andere zin gebruuk en effectief zin gebleke in ’t zièje van ónrös en óndudelikheid en zal daobie neet vermelde dat eigelik ‘ne andere geciteerd weurt. ‘ne Trol kièrt ziech noats tege ‘ne ganse groep, behalve in ’n poging um ziechzelf es sjlachoffer van ’n deil daovan te presentere. Door ziech namelik tege eine of e beperk aantal persone te riechte, probeert ‘ne trol dae/die te isolere en daomèt de aandach aaf te leie. Door daoneve controleerbaar zjuuste oetsjpraoke te doon of te handele, geuf ‘ne trol de indrök serieus bezig te zin, terwiel ’t echte doel van zien acties ziet in ’t sjtoke, luuj  tegeneinopzètte, twièdrach zièje door mieddel van leuges en hauf woarhede. Trolle houte van discussiëre, euver trolle zelf, zonder inhoudelik doel of ing: daorum ies ’t neet oetzonderlik es ‘ne trol andere van trolle besjöldig mèt 't gezègkde: “Wats te zaes, bies se zelf!”
‘t Begrip trol
‘t Begrip trol (es zelfsjtendig naamwoord) ies bekènd in alle Germaanse tale. ‘t Beteikent in ‘n sage ‘n bovenatuurlijk weze of ‘n koaj en soms vruntelike kiekende (m.a.w. valsje) dwerg. In ’t Ingelsj besjteit neve ’t naamwoord ouch e werkwoord to troll mèt twiè beteikenisse: (1) ontsjpanne e leedsje zinge en vösje mèt de hölp van ’ne lokvösj dae achter de boot weurt gesjlèp.
De pretentieloosheid tot koaje nonchalance (op ‘t vlak van sjpelling, inhoud en goje sjmaak) van ‘ne trol geuf aan moderatore väöl zörg en euverwerk. Veural in usenet, meh ouch in chats kump me trolle tege, en ouch ander online-projecte, zoa-es Wikipedia höbbe te make mèt trolle.
Zuug ouch: Nettiquette
Balafoon
'ne Balafoon is e slaaginstrument, aafkumstig oet Wès-Afrika. 't Instrument liek op 'ne marimba. Fleskalebasse, hangendj ónger de houtere letjes, denen es 'ne rizzenater. In Guinee wuuertj meistes d'n diatonische balafoon bespeeldj (diatoniek); in Burkina Faso speeltj me de pentatonische (pentatoniek).
Inne Malinké (Maninka, Bambara) spraoke hètj 't instrument bala. De toeveuging -foon is wersjienlik 'n wèsterse toeveuging analoog ane instrumentname xylofoon en vibrafoon.
Eiffeltaore
thumb|150px|right| De Eiffeltaore in Paries miniatuur De Eiffeltaore (Frans: la tour Eiffel) is 'ne sjtale taore in de Franse hoofsjtad Paries en is ein van de bekènste bakes in dees sjtad.
Besjrieving
De taore sjteit waereldwied bekènd es ein symbool veur gans Frankriek. Hae woort in de jaore 1887 pes 1889 geboewd ter gelaegeheid van ’t hónderdjaorig jubeleum van de Franse Revelutie en veur de in 1889 te hawwe Waereldtentoansjtèlling in Paries. De stjaole consjtructie is geneump nao ziene boewer, Gustave Eiffel en sjteit aan de gelieknamige Avenue Gustave Eiffel in 't Parc du Champ de Mars, direk aan de revier de Seine. De 10.000 tón zjwaore taore is 300 maeter hoag, mèt de TV-antenne mètgeraekent zelfs 324 maeter hoag. Allewiel fungeert de taore es touriste-attraksie en wirt jaorliks door meë es zös miljoen luuj bezoch. In 2002 woort de 200-miljoenste bezeuker óntvange. Mèt de lif is 't meugelik óm nao de top van de Eiffeltaore te gaon. Vanaaf dit puntj haet me ein uniek oetzich euver Paries. Mèt de trap is de taore allein tot 't tweëde platform veur 't pebliek toegankelik. Informatiepanele gaeve aan welke geboewe te zeen zint vanaaf de Eiffeltaore.
Gesjiedenis
thumb|150px|left| Gustave Eiffel, de boewer van de Eiffeltaore thumb|200px|right|Boew van dese Eiffeltaore tösje 1887 en 1889 Mèt de boew van de taore woort op 28 jannewarie 1887 begoosj en op 31 mieërt 1889 woort hae door de firma Gustave Eiffel & Cie, veur de aanvank van de waereldtentoansjtèlling opgeleverd. ’t Waas aevel neet Eiffel, mer Stephen Sauvestre de architek, dae de taore in opdrag van de zjwitser Maurice Koechlin in concep óntwórp. Koechlin hej same mèt ziene collega Emile Nouguier 't idee en maakde de eësjte óntwerpe.
De boewkoste van de Eiffeltaore bedroge exak 7.739.401 Francs en 31 centimes en ware daomit óngeveër ein miljoen franc hoager es door Eiffel begroat. In de lètste vief moandj van 't äöpeningsjaor 1889 bezochte aevel 1,9 miljoen luuj de nuuj attractie, zoadat pes ’t eindj van ’t jaor al dreikwart van de totale koosjte waere geïnd. Daomit waas de Eiffeltaore ein winsgaevende óngernumming. In 26 maondj boewde 3.000 metaalwirkersj 18.038 geprefabriceerde óngerdeile same wobiej ze 2,5 miljoen klinknaegel woorte gebroek. Biej de boew dege zich gein óngevalle mèt daojelikke afloup veur, wat raekening hawwend mèt doemalige veiligheidssjtandaard es biezunjer óngewoon waas te betrachte.
Aanvankelik waas d'r nog al wat weersjtand van de Pariese bevolking taenge de boew van de taore, die zaoge 'm mee es ein sjandvlek. Veróntwaardigde kunstenaers neumde 'm tragische sjtraotlantaere en zaoge de duustere febriekssjaorsjtein es 'n ónteëring van de sjtad. In kuns- en literaire kringe vónje acties plaatsj wobiej door väöl deilnummersj vluchsjrifte woorte getekent taenge de boew van de taore. In de res van 't landj koosj me de ophöf in de hoofsjtad graotesdeils neet volge. Allewiel guldj de Eiffeltaore es ein van de sjoanste veurbeelde van architektuur in de waereld en groate deile van de Pariese bevolking neume 'm intösje de iezere dame.
Van 1889 pes 1930 waas de taore 't haogste boewwerk in de waereld. In 1889 losde hae hiejin 't Washington Monemènt (169,3 maeter) aaf. Hae woort in 1930 door 't Chrysler Building (319 maeter) in New York euvertróffe, dae op zien beurt ein jaor later in 1931 weer woort aafgelos door Empire State Building (449 maeter, tot ’t daak 381 maeter). In 1958 verloor de Eiffeltaore ouch 't predikaat hoagste taore van de waereld aan de 332 maeter hoage Tokyo Tower, dae ein naogenóg gelieke boewwieze hej.
Oarsjprunkelik hej Eiffel allein mer ein vergunning óm de taore veur twintig jaor te laote sjtaon. Hae zouw in 1909 weer waere aafgebraoke. Wiej hae aevel door zien heuëgde es heël waerdevol in de waereld deeg veurkómme en hae daodoor ouch good bruukbaar waas veur de communicatie en de eësjte transatlantische radioverbènjinge in de nuuj eeuw meugelik maakde, woort besjlaote óm 'm te laote sjtaon.
Trivia
thumb|150px|left|Blikseminsjlaag op 3 juni 1902, 21:20 oer
Yavapai County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Arizona thumb|200px|Ligking vaan Yavapai Yavapai is 'n in 1865 gestiech graofsjap in Arizona, VS. De naom kump vaan de gelieknaomege stam die hei leefde. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Prescott.
Folklore
Folklore ies de naam veur de gemeinsjappelike, veural traditioneel versjiensele, gebruke en euverleveringe betreffende de volkscultuur. Zoa höbs se Nederlandse folklore, Limburgse folklore, .........
Yavapai County
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 21.051 km² boevaan 21.039 km² land is en 12 km² water.
Folklore
Folklore ies ouch de verzamelnaam veur verhaole leedsjes, muzieksjtökker, gebruke, ambachte die nog de luuj nog waal kènne, meh, die bekans neet miè were toegepas.
Yavapai County
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Yavapai County 167.517.
Folklore
Tradities
'n Traditie ies ein van generatie op generatie euvergeleverde geweunte of volksgebruuk. Ouch cultuurgood vèlt ónder traditie.
Yavapai County
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Folklore
Tradities
Veurbeelde van tradities: hanekrièje, paolhouwe, mei-den plante, St. Maartensoptochte, inbloze veur carnaval, Carnavalsoptoch; eier tietsje mèt Paosje, paosjvure, St Jansvure mèt Sint Jan (24 juni) (zomerzónnewende), 't Mooswief in Mestreech; appelsiene goaje in Zittert,
Vereiniginge
volksdans, gebruke, ouw ambachte, heemkunde, sjötterie, jónkheid, paol ouwe, kleierdrach, óntgreuning,
Verhaole
volksverhaole, sjpreukskes, sage, legende,
Religie
brónk, volksgeluif, kruusprocessie, kèrmes, autozegening, inzegening of inwiejing,
Volksfièste
vastelaovend, mei-denplanting, heiligdomsvaart; Sinterklaos, koninginnedaag
Muziek
Volksleedsjes, hermenie, zate hermenie, fanfare, troubadour,
Folklorefestival
Um de folklore leventig te houwe were op diverse plaatse folkorefestivals georganiseerd. bv in Wienesrao. Hie zint demonstraties te zeen van ouw ambachte. Volksmuziek weurt ten gehuère gebrach in 'n traditioneel umgeving.
Sjöbvleugelege
thumb|Daagpauwoug (Aglais io), 'n in de Benelux vrij algemein kapel. Sjöbvleugele (Lepidoptera) zien 'n orde vaan insekte die de kapelle en motte umvaange. 't Aontal bekinde soorte ligk roond de 175.000; die zien geordend in 126 femilies en 46 superfemilies. Ze zien good te oondersjeie vaan aander insekte door de väöl sjöbbe (sjale) euver hun lief, die in e soort vaan 'haore' zien geëvolueerd en de kapelle hun boonte kleureprach geve, zoewie door de roltóng. De sjöbvleugelege zien holometabool, wat wèlt zègke tot de larve neet op volwasse bieste liekene en ziech verpoppe. De larve weure rupse (örges aanders ouch wel róps(j)e) geneump.
Veur de kapelle bestoon versjèllende dialeknaome; boete de naom kapel (Mestreech e.u., Venlo e.u.) kint me in 't Limbörgs ouch vlinder (Noord-Limbörg en Roerstreek, Noordwes-Belsj Limburg), pieëpel etc. (Midde-Belsj Limbörg, Haspegouw, Heuvelland en Voerstreek), snuffel (Weertland en Noordoos-Belsj Limbörg), roevogel (oongeveer gemeinte Ech-Zöstere en Mofert) en zomervogel (Buul e.u.); mesjiens in 't noordelekste puntsje vaan Nederlands Limburg ouch pannevogel. Väöl vaan die naome koume ouch in aander dialekgróppe veur.
Systematiek
De orde vaan Sjöbvleugelege maak, wie de mieste levende insekte, deil oet vaan de Neoptera (Nuivleugelege); dit in tegestèlling tot oonder mie de sjiere en eindaagsvlege (die de Palaeoptera vörme). Bezunder zien ze verwant aon de sjeetmotte (Trichoptera).
Nao de feiteleke fylogenie vaan de insekte is de lèste jaore väöl oonderzeuk gedoon. Traditioneel evels weure de sjöbvleugele verdeild in veer oonderordes, 49 superfemilies en versjèllende femilies. Vaan de 49 superfemilies weure 46 motte geneump en drei kapelle. De veer oonderordes zien de volgende:
Rovinj
thumb|Oetzich euver Rovinj mit op'pe heuvel de Sveta Eufemija Rovinj [] (Istrisch Ruvèigno, Italiaans Rovigno, Aadduits Ruwein) is ein sjtedje in Kroatië aanne westkus van 't sjiereilandj Istrië. 't Stedje haetj 14.234 inwoners (stand: 2001), en daovan heurtj 16,74 % toet de Italiaanse minderheid.
In 't weste und zuidweste is 't sjtedje door de Adriatische Zee omgaeve, in 't noorde ligktj 't Limfjord es natuurlikke begrenzing. Nao 't ooste ligktj 't veuraord Rovinjsko Selo, en ongeveer 25 Kilometer verder de sjtad Kanfanar.
't Beeld van 't sjtedje weurdj gevormdj door de op de hoogste heuvel van 't sjiereilandj gelaege kirk. Dees kirk oet de 18e eeuw, de Sveta Eufemija, haetj eine tore dae is naogeboewtj volges veurbeeldj van'ne Campanile in Venetië.
Conservatisme
Conservatisme is 'n politische ideologie die 't historisch óntstangene es oetgangspuntj nump. Emes dae conservatief is hech mieë waerd aan netuurlik gegreudje gewuuendje es aan nuuj, door feilbaar individue bedachdje, radicaal ideologieje. De gróndj woort gelag doren Ierse filosoof Edmund Burke.
Me geitj ouch vanne stèlregel det de miens feilbaar is en eder verangering doordach mót waeren oetgeveurdj. Dit allein es 't nuuedig bliek te zeen. Conservatieve luuj zeen dus neet persé taengen eder verangering, meh veural taenge verangeringe puur veur te verangere. Conservatisme haet dus ouch 'nen aafkieër van radicaal struiminge, ómdet dees in häör dinke neet zat oug höbbe veur dees feilbaarheid vanne miens.
Inne praktiek straeve conservatieve nao zoea min meugelik staotsinterventie (in taengestèlling toet 't socialisme), ómdet me ouch deze staot feilbaar ach. Angerziedsj zal me ouch zich aafzètte taenge te väöl individualisme (in taengestèlling toet 't liberalisme en 't libertarisme), ómdet ouch individue feilbaar zeen. Conservatisme haet dus ideologische raakvlakke mit 't solidarisme. Effectief höbbe väöl conservatieve bewaegingen 'n solidaristische sociaal politiek.
Conservatieve stèlle det de miens noeadzaak haet aan vaste puntje veur neet oet 't oug te verlere wo me zitj en hange ze meistes mit 't traditionalisme, wobie respèk veur waerd en norme centraal steitj.
Pils
thumb|E glaas Brand Pils of Pils(e)ner is e beer van óngergisting mit 'n goodgeël kluur. 't Bevat óngevier 5% alcohol en weëd gemak van water, mout, hop en gis. Mit behulp van anger ingediënte, wie meis of soeker, kan 't alcoholgehalte weëde verhuueg. 't Touwveuge van anger ingediënte is evvel neet zoeë gebroekelig (Reinheitsgebot).
D'r naam is aafgeleid va g'n Tsjechisje sjtad Pilsen (Plzeň). Iwuuenesj van die sjtad woare aan 't begin van de 19e ieëw neet content mit de kwaliteet van 't beer. Ze besjlote 'n nui brouwerei 't bouwe en d'r Josef Groll i te hure. Zinne pap woar 'ne ervare brouwer i Vilshofen, Beiere. In 1842 woeëd 't ieësjte flesjke pils geproduceerd, wat e groeët sukses woar. Huuj sjteet 't beer, wat me doa brouwt, bekind ónger d'r merknaam Pilsner Urquell. Vuural i Zuud-Duutsjland en Tsjechië weëd dan ooch van aodsher vöal pils gebrouwe. I groeëte dele va Nederland, Nederlands Limburg, 't Belsj en g'ne Nederrien brouwde me vruueger mieëtstes beer van boavegisting (bv. duuster beer wie alt of angesj hel bere van dat tuup, wie Kölsj). Bekinde Limburgse pilsproducente zint Alfa, Brand, Gulpener en Hertog Jan.
Transsylvanië
Transsylvanië of Zevebörge (Roemeens: Transilvania of Ardeal; Hongaars: Erdély; Duutsj: Siebenbürgen) is 'ne historische regio dae e groot deil van 't hujig noorde en wèste van Roemenië besjleit.
Transsylvanië waas langen tied óngerdeil van 't Keuninkriek Hongarieje en waas vanaaf de Sjlaag bie Mohács (1526) tot ane begin van de negenteende eew feitelik 't insigste deil van Hongarieje det zien autonomie had weite te behaje. Transsylvanië waas in daen tied namelik 'n autonoom deil van 't Ottomaans Riek en waas dus neet wie de res van Hongarieje bezatte door de Törke wie waal de Habsburgse Oosteriekers. Dees historische positie haet biegedrage aan e Transsylvaans bewöszeen det allewiel nag bie väöl Transylvaniërs 'n rol sjpeelt.
Nag altied laef in Transsylvanië 'n grote Hongaarse minderheid die örges tösse de 1,6 tot 2 miljoen luuj ligk. Óngeveer ein derdje van de Hongaarse minderheid vèlt ónger de apaarte etnische groep de Székely. Allewiel zeen de Hongare in de meerderheid in de distrikte Covasna en Harghita in de historische regio Szeklerland, de veurmaolige grenssjtreek van 't Hongaars Keuninkriek. Ouch in de res van Transsylvanië zeen grote gruup Hongaarse minderheje te vinje. E veurbeeld hievan is de zo-geneumde Transsylvanische Vlaakde. Daonaeve bevindj zich in Transsylvanië totte ènj van de twintjigste eew 'n grote minderheid Duutsjtalige, de Sakse: ein teende deil van de bevolking en in inkel zujelike provincies zelfs de meerderheid. Anges es de naam zów vermeuje zeen ze wersjienlik oorsjprunkelik aafkumstig oet Lotharinge, 't Rienlandj en veural oet de Moezelsjtreek, Vlaondere en Braobantj, en höbbe ze dus geine Saksische oorsjprónk.
Transsylvanië beteikent 't landj aan d'n angere kantj (trans-) van 't waad/de bós (silva). Gemènd waere de bósrieke Apuseniberg die de Grote Hongaarse Leegvlaakde sjeie van de Transsylvanische Vlaakde. De naam Zevebörge verwies vermeujelik nao de zeve door de Sakse gesjtichte sjtaej:
't Gebied det allewiel Transsylvanië weurt geneump kump neet gans euverein mit 't historisch Transsylvanië. Hujig Transsylvanië ómvat ouch deile van Maramureș, Crișana en 't Banaat.
Velaire nasaal
De velaire nasaal of velair naasklank is 'ne mitklinker det in väöl gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
De kènmirke vanne retroflexe nasaal zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de bilabiale nasaal väöl veur, in alle dialekte. ie bieje anger sonoranten in 't Limbörgs kan d'r verlingk waere wen de veuropkómmendje klinker 'ne klinker mit sleiptoean is ennen opvolgendje mitklinker 'nen obstruent is, wie in krink [kr̥ɪ́ŋ̊:k] (hie is t'r ouch door auslautverhärtung vannen obstruent döks stumloeas). Wen geine mitklinker völg is de palatale nasaal praktisch noeatj lank (juus wie de palatale nasaal); dit ómdet de velaire nasaal hie ummer 't gevolg is van verstoeating (vergeliek krink [kr̥ɪ́ŋ̊:k] taenge kring [kr̥ɪ̀ŋ]). De velaire nasaal is e gevolg vanne klankversjuving [ng] > [ŋg], mit auslautverhärtung nao [ŋk]; wo in 't Nederlandjs de [g] is aafgesleten is dae op 't Limbörgs bieje sleiptoean gebleven es [k] (vergeliek Limbörgs dink en zank mit Nederlandjs ding en zang). De velaire nasaal is in 't Limbörgs 'n nasaal oetsjeijing. Gewuuenlik is de velaire nasaal stumhöbbendj in 't Limbörgs, behauve allofoon in stumloeas ómgaevinge.
Inne beginposiesje kump de palatale nasaal neet veur in Limbörgse irfwäörd en aaj lieënwäörd (entans veure meiste dialekte). Dit kump vanwaenge dñ allofonen oearsprónk dae allein inne midden en anen ènj van wäörd zich haet gególje. Waal kump t'r in interjecties sómtieds veur ane begin van e waord.
De velaire nasaal kan waere gezeen es 'nen allofoon vannen alveolaire nasaal bie 'ne velaire kónteks: krink [kr̥ɪ́ŋ̊:k] /krɪ́n:(g)k/; wo me neet drek 'nen opvolgendje velaire klinker haet zów me 'm kónnen analyseren es /ng/ of /nɰ/: kring [krɪ̀ɲ] /krɪ̀ng ~ krɪ̀nɰ/. In hieël strikte zin vörmp t'r dus gei foneem inne Limbörgse dialekte. In taengestèlling toette palatale nasaal is dees analysering aevel betrèkkelik zeldjzaam en wuuertj ane velaire nasaal meistes toch de staot van foneem toegekandj.
Juus wie bie de anger nasalen in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen de nasaal wuuertj opgevolg door 'ne sibilant of fricatief.
Zandvoorts
't Zandvoorts is 't Hollands dialek wat me vaanajds in Zandvoort sprik. Oondaanks tot Zandvoort in Noord-Holland ligk, moot 't dialek tot 't Zuid-Hollands weure gerekend. 't Zandvoorts vertuint opvallende euvereinkomste mèt 't Noordwijks, Katwijks en (in minder maote) Schevenings. Alle veer zien 't vèssersdialekte die väöl conservatiever zien es de dialekte oet 't achterland.
Kinmerke
In Zandvoort euverwege wie gezag de Zuid-Hollandse kinmerke, meh noordelek taolgood kump zeker wel drin veur. Dees euvergaankspositie deilt 't mèt Aalsmeer. Me meint tot 't in Midde-Holland vreuger 'n ganse zone heet gegeve boe noordeleke en zuieleke kinmerke inein euvergónge; ouch 't Amsterdams moot dao vreuger bij höbbe gehuurd. Opvallend is evels wel tot 't Zandvoorts en 't Aalsmeers allebei gans eige combinaties vaan noord en zuid höbbe: wat me in de ein plaots op z'ch Zuid-Hollands zeet, zeet me in de aander op z'ch Noord-Hollands en vice versa.
Typisch zuielek
Typisch zuielek is oonder mie de o veur 'n historische e in dorde 'daarde', Korsemes 'Keersemes' en vors 'veers', wat me door gans 't Zuid-Hollands gebeed aontröf. In Zandvoort huurt me de klaank zelfs in wäörd boe aander dialekte häöm neet höbbe: ort 'ert', worf, 'werf, hoof', zworve 'zwerve'. Vergeliekbaar dialekte höbbe dao dèks 'n u.
Me maak nog ummertouw versjèl tösse de au en ou, wie dat in oonder mie Katwijk ouch zoe is.
De oe vaan de standaardtaol weurt soms gebroke tot ou: roupe 'rope', zouke 'zeuke'. Dit heet 't Zandvoorts gemein mèt 't Katwijks en Noordwijks, meh ouch mèt dialekte wijer oet 't zuie wie 't Oud-Beijerlands. In Aalsmeer zeet me dit neet.
't Zandvoorts maak gei versjèl tösse de verlengde en historisch lang aa, wie de Noord-Hollandse dialekte en 't Aalsmeers dat wel doen. Late kin hei dus zoewel late es laote beteikene, dewijl me dao in Aalsmeer lete tege zouw zègke.
'Nog' klink in 't Zandvoorts es nog, op z'ch Zuid-Hollands, neet wie nag, wat in Noord-Holland en in 't Aalsmeers weurt gebruuk.
Typisch noordelek
't Zandvoorts heet versjèllende noordeleke kinmerke. Alderiers de oetspraok: Zandvoort maak deil oet vaan 'nen have cirkel roontelum Amsterdam boe me dentaol klaanke (d, t, n) palataol en mèt spanning (liech gemouilleerd) oetsprik. Dit maak 't Zandvoorts al gans aanders es 't Noordwijks en Katwijks, wat ech wel Zuid-Hollands klink.
De sk- aon 't begin vaan e woord is in Zandvoort bewoerd gebleve. Dat is ouch in Noordwijk en Katwijk nog zoe, meh neet in Aalsmeer; 't is dus e typisch vèssersdink.
't Achterveugsel -sjap kump in 't Zandvoorts trök es -skip, 'n typisch Ingweoonse en daorum noordeleke vörm. Ouch in Aalsmeer kint me nog -schip; zuielek daovaan evels neet mie.
't Woord veur 'tien' [liefsdeil] is toon, alweer Ingweoons en typisch noordelek. Dit zeet me zelfs in Aalsmeer neet; Zandvoort is ech wel de zuielekste plaots boe dit gezag weurt.
Wijer
De w is bilabiaol en kin klinke wie 'n vol Ingelse [w]. Dat heet 't Zandvoorts gemein mèt 't Noordwijks en Katwijks, zoe good wie mèt 't Egmonds.
't Zandvoorts kint 'n aontal gevalle vaan oontrunding, veural op plaotse boe 'n historische o stoont: verk 'versjèt' veur oersprunkelek vork, wat verklaord moot weure oet awwer *vurk. Ouch in 't Egmonds kint me oontrunding, meh dao is 't consequent wat in Zandvoort neet zoe is.
Råde
thumb|De ligking van Råde in de pervincie Østfold. Råde is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Østfold in Nórwaeg. De gemeinte had 6.544 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 118,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 55,5. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Zandvoorts
Behaajd
Wieväöl lui nog Zandvoorts spreke is neet bekind. Dujelek is tot 't dialek väöl te lije heet gehad vaan 't massatoerisme. Toch is 't nog neet gans verdwene; 'n plaotseleke buunvereineging veurt speule in 't Zandvoorts op.
Råde
De gemeintecode is 0135.
Eresjteng
Eresjteng (Nederlandjs: Erenstein) is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.
Eresjteng ligk ane Anstelerbaek, gans in 't naordwèste vanne gemèndje. Allewiel wuuertj e groeat deil van 't veurmaolig gebied van 't gehuch in gebroek genómme veure industrie. 't Guuef waal nag ummer e paar aan häöf dao.
Elovsdottir
Elovsdottir of Ingrid Elovsdotter (róndj 1220 in Östergötland - 2 september 1282, Skänninge) waas 'n Zweedse dominicaan en is 't kattelieke zelige. Zie stamdje oet ei vanne minne groeate adelsgeslechte van Zwede den d'r tied en guldj es 'ne veurluiper vanne Hèlge Birgitta van Zwede.
Es witvrouw richdje Ingrid 't ieëste dominikanerinnekloeaster van Zwede op, det 't nao 'n baevaart nao Roeame en Jeruzalem zelf ouch betrooj. Ingrid waas toet inne zèstieëndjen ieëf 'n hieël populair figuur in Zwede en woort verieërdj wie 'n Hèhle, tródsdet zie nag ummer neet es Hèlge is verklaordj gewaore. Ingrid zien zeligverklaoring koom op 16 mieërt 1499, mieër es tachetig jaor nao 't aandrage van zien zeligverklaoring bie 't Concilie van Konstanz. Saer 30 juni 1507 waere Ingrid zien relikwieje bewaardj in Skänninge.
Elovsdottir wuuertj es dominicanernón mit e kruuts aafgebildj. De gedinkdaag is 2 september.
Stumhöbbendje bilabiale plosief
De stumhöbbendje bilabiale plosief of stumhöbbendje bilabiaal ploefklank is 'ne mitklinker dae in väöl gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne stumhöbbendje bilabiale plosief zeen:
Epifanie (geveul)
'n Epifanie (van 't Aodgriekse ἐπιφάνεια, epiphaneia, "manifestatie") is e plotseling begrip van de groeëter essentie of betekenis van get. D'r term wert zoewal in de filosofie es in de literatuur gebroekd en betekent dan dat me "'t lètste sjtuk van d'r puzzel haat voonde oeëdör me an 't lange lètste 't gaans plaetsje kan zieë" of dat me, óp 't örsjte zich gaar neet relevante, nuuj informatie kriet, die evvel leech werpt óp 'n deper of mieë fundamenteel raamwerk van referenties. Epifanies of plotseling begrip had ooch oontwikkelingssjprung in de technologie en de wetensjap mäögelek gemakd. De beroemde epifanie van Archimedes' beraeëkening van 't volume van 'n bepaalde massa, deeg 'm oetrope "Eureka!" ("Ich han 't voonde!"). In biografieje van väöl mathematici en wetensjappers keumt 'n epifanische periode vör in de vreug carjaer oeëvan de vertakkinge in detail waoërte oetgewèrkd in de jaore daoóp. Zoe waor Albert Einstein es e joonk keend enorm geraakt dör 'ne compas en 't besef dat sommige neet zichtbare krachte in de ruimte d'r vör zörgde dat de naold boezjeerde. E väörbeeld van 'ne flits van holistisch begrip in 'ne väörbereide gees waor Charles Darwin's intuïtie över de natuurleke selectie tiedens The Voyage of the Beagle.
Stumhöbbendje bilabiale plosief
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumhöbbendje bilabiale plosief väöl veur, in alle dialekte. Door auslautverhärtung kump t'r aevel noeatj veur anen ènj van wäörd, behauve wen die drek waeren opgevolg door e waord det aanvèngk mit 'ne klinker.
Epifanie (geveul)
Historie
De twiede betekenis van d'r term epifanie daankt zieng populariteit an James Joyce, dae de betekenis d'r van oeteenzat in Stephen Hero en in de novelle A Portrait of the Artist as a Young Man (1916). Joyce gebroekde d'r term ooch es 't literair devies in eeder kortverhaol van de Dubliners (1914) collectie, 't peunt oeë de protagoniste töt e plotseling besef kaome dat hun 't zich óp zichzelf of hun sociaal conditie radikaal verendert. Vör d'r filosoof Emmanuel Lévinas, is de epifanie of "de manifestatie van 't goddeleke" te zieë in 't gelaat van d'r Aandere.
Stumhöbbendje bilabiale plosief
Limbörgs
Anen ènj van e waord en in 'ne stumloeaze kónteks kan de stumhöbbendje bilabiale plosief de stumloeaze bilabiale plosief es allofoon höbbe door auslautverhärtung; wen 't waord wuuertj gevolg door 'n anger waord det aanvèngk mit 'ne klinker, den geldj det t'r waal stumhöbbendj is.
Epifanie (geveul)
Historie
De klassieke Griekse toneelsjrievers en dichters zoge 't es hun taak öm de toesjouwers in 'ne sjtaot van katharsis te brènge. In d'r moderne tied liekt 'n epifanie achter d'r titel van William Burroughs' Naked Lunch, "a frozen moment when everyone sees what is at the end of the fork." D'r dadaist Marcel Duchamp en d'r Pop Artiest Andy Warhol wille mèt hön waerk en de meneer van presentere 'n epifanie bie d'r toesjouwer óp geng brènge roond de vraog "what art is" en wat neet.
In religie
In 'r Hindoeïsme verwiest epifanie nao de realisatie van Arjuna dat Krishna inderdaad 't universum representeert. Of in 't Boeddhisme oeë d'r term verwieze kan nao Boeddha's. D'r Zen term kensho besjrieft ooch dit momaent, refererend nao 't geveul bie de realisatie van 't aantwaoërd óp 'ne koan. Ooch Christene kènne de epifanie
Weggebekker
In 't gehuch litt 'ne groeëte vusjwiejer. Doavuur hat 't óch 'n hengelsjportverein. Boetedat litt in 't gehuch 'n autosjloeëpbedrief.
Jacob van Zuylen van Nijevelt
Jacob van Zuylen van Nijevelt (29 juni 1816 - 4 november 1890) waor Veurzitter vaan de ministerraod (v'r zègke noe: premier) vaan Nederland vaan 14 miert 1861 tot 1 jannewarie 1862 tegeliekertied mèt Schelto van Heemstra. Dit waor d'n ierste kier tot Nederland twie regeringsleiers tegeliekertied had. Van Zuylen van Nijevelt waor vaan de liberaol beweging, zjus wie ziene collega-veurzitter. Heer volgde Justinus van der Brugghen op es veurzitter en woort aon 't ind vaan zien carrière es Nederlandse regeringsleier opgevolg door Schelto van Heemstra.
't Veurzittersjap vaan de ministerraod woort es de belaangriekste politieke functie binne 't Keuninkriek vaan de Nederlen gezeen, op de Keuning vaan de Nederlen nao. In 1945 woort de functie pas officieel: de premier of minister-president.
Art nouveau
thumb|'n Hoes in [[Art-nouveau in Boschpoort (Mestreech)]] art nouveau ies 'n term in de kuns, óngevaer van 1890-1920, die veural gebruuk weurt in de architectuur, in de muibel- en seerraodkuns en in de binnehoesarchitectuur. De nuuj riechting uut ziech veural in de toegepasde kuns. Geboewe were neergezat es 'n "gesamtkunstwerk". In o.m. Duutsjland, Hongarije en Oastenriek weurt dees periode mèt jugendstil aangegeve. In Ingeland de Modern style.
De art nouveau of jugendstil zint sjtiele, die zoawie de name aangeve, vernujing in de kuns wille zin es reactie op de neosjtiele en 't eclecticisme van 't lètse kwaart van de 19e ièw. Nao de art nouveauperiode volg de art decoperiode.
Kènmerke
De boewsjtiel en inriechting were functioneel. In 't begin waor sjpraoke van 'n decoratieve sjtiel, die ziech manifesteerde in affiches en sjilderinge. In ex- en interieur make rechte liene plaats veur geboge en floraal vörme. De sjtiel haet zien wortele in botanische en entomologische weitesjappelike werke, die versjene in de 19e ièw. Ze zint 'n brón veur 'n vernujende vörm, die de romantische sjtiele van de aafgeloupe periode moos vervange. 't Ies 'n reactie op de industrialisatie en de daomèt samehangende verminking van 't landsjap. 't Ies ouch 'n reagere op de sjtielvermenging in de boew en de euverdadig ingeriechde interieursj mèt väöl tappisserieë, palme en zjwoar meubilair van de nouveau riches. Luuj goon op reis en kómme in contact mèt ander culture (Japan). Gesjtilleerde plantemotieve weure toegepas in zoawaal de architectuur es in 't interieur. Alle ónderdeile, van trap, taofel en bèd tot klink, servies en brevebös zint in sjtiel. Ouch kleiing en seerraod weurt nao dees mode óntworpe.
Kunstenaers en architekte
Victor Horta en Henry van de Velde in Belsj; William Morris en Charles Renny Mackintosh in Ingeland; Antonio Gaudi in Sjpanje;  Hector Guimard, Emile Gallé en Toulouse-Lautrec in Frankriek; Otto Eckman in Duutsjland; Gustave Klimt en Jozef Hoffman in Oastenriek.
Hootsbrook
Hootsbrook (Nederlandjs: Holzbroek) is e veurmaolig gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.
Rhea's
De rhea's of nandoes (Letien: rhea) is e geslech van groeate loupveugel det wuuert óngerverdeildj in twieë of drie saorte. Alle saorten höbben e gries vaeredèk.
De rhea's lieken oppe struusvogel oet Afrika, mer óngersjeie zich anatomisch en taxonomisch toch dudelik. Det zie zoväöl lieken oppe struusvogel is 't rizzeltaat van convergente evolutie. Waal zeen zie verwantj ane tinamoe's (Tinamidae). Typerendj veur 'ne loupvogel höbbe zie verheljingsgewies groeate ougen en 'ne breie, vlake snavel. Rhea's kómme veur op graasvlaakdjes in subtroeapisch toet gemäötig klimaat in Zuud-Amerika.
Taxonomie
Zie zeen 't ènsigste nag laevendje geslech oete rhea-echtige.
Indeiling
Rhea wuuert wiejer es volg ingedeildj:
Väölpoetege
thumb|Veer väölpoetege, ein oet eder klas. Me zuut 'nen doezendpoet, 'ne mieljoenpoet, 'n pauropode en 'ne worteldoezendpoet. De Väölpoetege (wetensjappelek Latien: Myriapoda) zien 'nen oonderstam vaan gelidpoetege. Ze versjèlle vaan aander gelidpoetege doortot ze op e paar soorte nao mie es vijf paar pu höbbe, dèks zelfs väöl mie. Hunne wetensjappeleke, aon 't Aajdgrieks oontliende naom, beteikent lètterlek '(mèt) tiendoezend pu'.
Kinmerke
't Aontal segminte varieert neet allein per soort, meh ouch per individu. Dat kump umtot väölpoetege in hun leve diverse segminte debij kriege. Ze verpóppe ziech neet meh koume es nymf (larf die liekent op 'n klein versie vaan 't volwasse bies) oet 't ei. Edere kier es ze vervelle, kriege ze segminte en daomèt ouch pu debij. Ein exemplaar vaan de mieljoenpoet Illacme plenipes had wel 750 pu, dewijl 't gemiddelde veur zien soort neet hoeger es 600 ligk. In 't stök mèt de pu zitte ouch stigmata, loker boe de bieste door aoseme.
De leefstijl vaan väölpoetege löp oeterein. Doezendpu zien giftege en snel jagende vleiseters, mieljoenpu zien plante-eters en loupe neet zoe hel. Ouch hun gruutde versjèlt: 't gief soorte vaan mie es 30 cm, meh sommege zien kleinder es 1 cm. Zeker de worteldoezendpu en de Pauropoda weure neet zoe groet.
Evolutie en fossiel historie
Wienie de väölpoetege zien aofgesplits vaan de aander gelidpoetege is neet bekind. De ierste mieljoenpu zien bekind vaan 't laat-Siluur, de ierste doezendpu vaan 't vreug-Devoon. Moleculair analyse suggereert evels tot ze ziech al ieder aofsplitsde, in 't Cambrium. De ierste väölpoetege kinne daan in 't water höbbe geleef. Inderdaod zien oet 't Cambrium gelidpoetege fossiele bekind die rappelere aon väölpoetege.
In 't Carboon bleujde de gelidpoetege, ouch de väölpoetege. Door 't hoeg zuurstofgehalt vaan d'n atmosfeer kóste ze väöl laanger weure es noe. Zoe gaof 't Arthropleura e geslach vaan mieljoenpu wat gemekelek 2 meter of nog mie haolde. (In de condities vaan noe zouw dat bies stikke.) 't Verdwijne vaan 't regewoud roond de Carboon-Permgrens maakde ouch aon de groete mieljoenpu 'n ind.
Indeiling
Zoe'n 16.000 soorte zien bekind. De mieste zien mieljoenpu, vaan de res besteit 't groetste deil oet doezendpu. Wie bij mie kleinder bieskes dink me tot nog doezende soorte op besjrieving zitte te wachte.
Urdu
't Urdu (eige naom اُردُو‎) is 't in Pakistan gebruuk standaardregister vaan 't Hindoestani, in Indogermaanse, Indische taol die in groete deile vaan 't Indiaas subcontinent es lingua franca deensdeit en door de elite weurt gesproke. Wie 't Hindi is 't Urdu gebaseerd op 't Khariboli, 't dialek vaan Delhi en umgeving. 't Urdu is oontstande in 't Mogolriek, 'n islamitisch riek wat praktisch gans Zuid-Azië besloog en sinds de zeventienden iew Delhi es hoofstad had.
Hindi en Urdu versjèlle neet of koelek in klaanklier en grammair, meh zien gemekelek vaanein te oondersjeie door hun sjrifte: dewijl Hindi 't Devanagari gebruuk, weurt Urdu gesjreve in 'n eige versie vaan 't Arabisch sjrif (mie in 't bezunder is 't gebaseerd op de Perzische variant daovaan). Ouch 't vocabulair versjèlt: 't Urdu kint e groet aontal Perzische lienwäörd (en ouch vrij väöl Arabische en Turkse), dewijl 't Hindi mie lexicaol aofhenkelek is vaan 't Sanskriet. Boete Pakistan weurt 't Urdu ouch gebruuk door väöl Indiase moslims; iemes zien religie bepaolt daan dèks of 'r 'nen Hindi- of 'nen Urdu-spreker is. Alles bijein sjat me 't aontal mojertaolsprekers op zoe'n 65 mieljoen, mèt nog ins 40 mieljoen twiedetaolsprekers.
Kloeësterbusj
Kloeësterbusj is bao gans ómgeboedj toette wiek De Vink. Allewiel herinjertj de Kloeësterbusjsjtroat nag aan 't aad gehuch.
Wieërt
De gemeindje Wieërt
De gemeindje Wieërt bestieët uut de kèrne en wiêke:
De gemeindje Wieërt haet sînds 2009 plaatsnaamborde in 't dialek.
Stadsgezicht
Belangriêke monumênte in Wieërt zeen:
In de gemeindje, in oppervlak ein van de groeëtste in Limburg, ligke verder ouch völ neteurgebiede.
Historie
Wieërt is ontstaon op 'n druuëggelagdj moeras, woeë-op de naam al wiesj (op ânger plekke in Nederland komdje ouch völ name mèt weerd of waard tieëge). In 1062 weurtj de plaats vör 't ieërst geneumtj as Wertha, allewaal me tieëgewoeërdig dervan oetgieët det dit 'n vervâlsing es. 't Documênt regeltj de oeëverdracht van 't dörp aan 't Sintervaoskapittel in Mestreech.
't Herstèl es in de nuuëgetieëndje ieëw hieël lânkzaam op gang gekaome, ieërst doeër 't grave van de Knaal, de Zuid-Willemsvaart, later ouch doeër d'n aanlègk van spoeërwieëg. Pas nao den Twieëdje Werreldjoerlog es Wieërt 'n industriestad gewoeëre.
Evenemènte
In Wieërt waere aeder jaor ein aantal belangriêke evenemènte gehaoje. Ein aantal van dieës zeen: