cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yuval Noah Harari
Zie veerde book oet 2014 woort'‘ne bestseller dee heer iers op 't Herbreeuws sjreef en daonao op 't Ingels: Sapiens: A Brief History of Humankind (Vrij vertaold: Sapiens: ’n Korte Historie vaan de Mins). 't Vervolg op dat book kaom oet in 2016: Homo Deus: A Brief History of Tomorrow (Homo Deus: 'n Korte Historie vaan Mörrege; Homo Deus is Latien veur 'ne Godsmins). 't Ierste book hilt ziech bezeg hilt mèt de historie vaan de mins en wie in die historie bepaolde filosofische vraogstökker centraol begoste te staon die neet allein e produk waore vaan de wereld boe-in de homo sapiens leefde mer ouch laankzaom meh zeker 'nen enorme impek begoste te höbbe op de wereld zelf, en op de homo sapiens. 't Twiede book pak dees oontwikkeling op en perbeert de allewijl situatie in te sjatte boe-in veur d'n ierste kier in de historie de groete perbleme veur de homo sapiens neet vaan boete aofkomme (zoewie hoonger en krengdes) mer door de homo sapiens zelf gecreëerd zien (zoewie eerdopwerming en technologie die de mins in veerdegheie liekent in te haole). 't Laot zien wie veer es mins zien gegaange door drei stages vaan geluive: Animalisme ('t geliekstèlle vaan minse aon dere en zelfs aon de ganse natuur), theïsme (wie Jäödom, Christendom en Islam; God centraol zitte en de mins es ‘tössepersoen’ en nao God gesjaope weze situere tösse de Goddeleke wereld vaan God en de Eerdse wereld vaan de diere) en 't humanisme (allein de mins steit nog centraol – al 't aander geluif is bijzaok). De veerde stage die veer lieke in te gaon volges Harari is die vaan 't zoegenaomp Dataisme. Heer stèlt tot die stage al is begós de wereld te dominere, door 'n nui gedachte centraol te zètte: alles, ouch organismes, is algoritme. Data is datgeen wat ech weerde heet in veurspoed. De mins zelf is eigelek meh bijzaok. Wijer stèlt Harari tot sommege lui daankzij technologische veurspoed zawwe kin evoluere tot e nuij soort mins die bove de homo sapiens steit. Harari benaodrök evels tot ’t mesjiens wel gaaroet neet klop tot organismes puur algoritmes zien, mer tot de meiste lui (inclusief biologe) dit wel geluive en daomèt dataiste zien. Harari stèlt tot dit ’n centraole vraog geit weure in de aonkommende iew: Is alles in de wereld algoritme?
Brónne
De Rössischtaolege versie vaan dit artikel en 't Ingelstaoleg Wikipedia-artikel vaan Homo Deus: A Brief History of Tomorrow.
7 juni
7 juni is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 158en daag vaan e gewoen jaor, en d'n 159en vaan e sjrikkeljaor.
Virton
Aander kerne
left|thumb|'t Sjtadhoes va Virton. Belmont, Bleid, Chenois, Èthe, Gomery, Grandcourt, Latour, Ruette, Saint-Mard, Saint-Remy.
Bergen (Noord-Holland)
frame|Ligking vaan Bergen in Noord-Holland Bergen is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in 't Kennemerland, aon de Noordzie, mèt (1 juli 2006) 31.422 inwoeners en 'n oppervlak vaan 119,85 km2 (daovaan 22,70 km2 water). De gemeinte besteit oet de dörper en gehuchter Aagtdorp, Bergen, Bergen aan Zee, Camperduin, Catrijp, Egmond aan den Hoef, Egmond aan Zee, Egmond-Binnen, Groet, Hargen, Rinnegom, Schoorl, Schoorldam (gedeiltelek) en Wimmenum. Daoneve umvat ze nog 'n aontal naobersjappe. De gemeinte leef vaan de landbouw meh allewijl veural ouch vaan 't toerisme.
De Bilt
De Bilt, 'n landbouw- en forenzegemeinte, is veural bekind door de vesteging vaan 't KNMI, eve boete 't dörp. Ouch 't RIVM is hei gevesteg. Op 1 januari 2001 woort de gemeinte Maartensdijk aon De Bilt touwgeveug.
Discoursanalyse
Discoursanalyse ies, zoawie de naam al verraojd, de cultureel-antropologische en sociolinguïstische weitesjap die ziech bezeg hilt mit 't analysere van 'nen discours, de oarsjpruk van 'ne bepaalden discours en de gevolge van daen discours.
Discourse kinne gans breid mer ouch gans specifiek gedifieneerd weure, dat liegk aan de konteks woa-in de discoursanalyse weurt gepraktiseerd. 'nen Discours ies, gans algemein gezeen, 'n bepaalde meneer van kalle die versjèlt van 'n angere meneer. e Veurbeeld ies wie Louis 'n breef sjrief, sjrief hae dat in 'ne gansen angeren discours es wie Sjeng 'n zelfde soort breef sjrief. De discoursanalyse analyseert dan wat 't versjil is tusje Louis' typischen discours en Sjengs discours, wat veur versjillende effekte Louis en Sjeng höbbe op hun lezers en wat dat waer zou kinne zigke euver de verwachtingspatroane van hun lezerspubliek.
In de praktiek geit discoursanalyse bekans altied euver get maatsjappeleks en in die konteks weurt discours breier gedefinieerd, es 'n meneer van communicere die door versjillende luuj weurt gebruuk en ziech op bepaalde gebeje (vocabulaire is dao 'ne belangrieken doorsjlaaggever in) aofsjeid van angere dominante discourse die in dezelfde konteks diks weure gebruuk. Me kin beveurbeeld 't versjil analysere tusje de socialistischen discours en liberalen discours euver e bepaald actueel polletiek ongerwerp (of ongerzeuke of d'r waal zoaget es 'ne socialistischen discours ies). Me kin de Fransen discourse en d'n Duutsjen discours rondum 'n bepaald historische periode analysere. Me kin ouch de Westersen discours in medicijne en biologie analysere en vergelieke mit die oet 't Oaste, of oet de Middelièwe - en wat dat zaet euver de versjillende maatsjappeleke begrippe in die kontekste. Of me kin 'n analytische vergelieking demonstrere tusje de discourse van de politie en 't leger, en dao-oet conclusies trikke oet de versjillende maatsjappeleke statusse die politie en leger genete in e land.
Sociaal weitesjappe
De sociaal weitesjappe of sociaalweitesjappe weure, euver 't algemein, gevörmp door drie tek van de weitesjap die betrikking höbbe op de studie van de maotsjappie en de meneer wie de miensj ziech gedraag in de maotsjappie en häör ouch beïnvloojd. Dit is aevels de Angelsaksische, en ummer dikser ouch internationale, meneer van sociaal weitesjappe deffiniëre. In Nederland en Duutsjland weure allewiel dees definitie gehanteerd sind ongevaer de jaore tachtig. In Belsj weurt aevels allein 't gedraag van de miensj tot de sociaal weitesjappe gerekend. In Frankriek weurt de sociaal weitesjappe gezeen es tak van de geistesweitesjappe.
De sociaal weitesjappe vertille oes get euver de waereld wat wier geit es oos direkte ervaring, en kinne oes oetligke wie oos eige maatsjappie wirk - van de oorzake van wirkeloasheid of wat ikkenomische greui zaw kinne veroorzake, tot wie en wiezoa luuj sjtumme, of wat luuj gelukkig maak. Ze geve informatie veur regeringe en beleidsmakers, lokaal autoriteite (wie de provincie Limburg of de gemeinte Mesjtreech), non-governmentaal organisaties en angere. Euver 't algemein weure daes weitesjappe waer óngerverdeild in maatsjappieweitesjappe en gedraagsweitesjappe. Diks euverlappe de sociaal weitesjappe mit de geistesweitesjappe en de exacte weitesjappe.
Pas rond de ièwwisseling van de 19e en 20e ièw begooste de sociale weitesjappe op te komme, mit name dankzie de opkoms van ikkenomie. In ièrsjte instantie begooste ze veural terrein te winne in de Angelsaksische waereld. In continentaal Europa woort tot nao de oorlog meistes 'n categorisering van de weitesjappe gehanteerd die alle tek plaatsde in de geistes- of exacte weitesjappe.
Euverlappinge
Sommege weteisjappe weure deils tot de sociaal weitesjappe gerekend, en deils tot anger weitesjappeleke sjtruiminge.
Minsk
thumb|'t Ónaafhenkeligheedsplein in 't centrum va Minsk Minsk(Wit-Russisch: Мінск, óch waal Менск; Russisch: Минск) is de hoofsjtad va Wit-Rusland. De sjtad ligk in 't midde van 't lank en hat zoeën 1,9 mieljoeën iwuënesj. De revier de Svislotsj sjtruimt durch de sjtad. Minks is óch e wichtig verkiersknooppunt, oeë de weëg va Berlien noa Moskou en Noord-Europa noa noaberlank Oekraïne zich krütse.
Toekóms
De toekóms is d'n tied dae nao 't hujig memènt kump. 't Taengestèldje hievan is 't vergangene, d'n tied dae veur 't huuj koom. 't Sniejpuntj van 't vergangene en d'n toekóms is 't noe. 'n Meugelike diffenisie gegrundj op de twièdje houfwèt van de thermodynamica is: d'n tiedsrichting worin de entropie van e geïsoleerdje macroscopisch systième toenump is de toekóms.
Regierungsbezirk Arnsberg
thumb 't Regierungsbezirk Arnsberg of 't Regieringsdistrik Arnsberg is ein vaan de vief Noordrienwesfaalse Regierungsbezirke. Zie besleit 't zuidooste vaan Noordrien-Wesfale. Häör hoofstad is Arnsberg. 't Distrik heet 'n oppervlaak vaan 8011,13 km² en volgens de census vaan 30 juni 2013 3.552.021 inwoeners. Heimèt heet 't 'n deechte vaan 443 inwoeners de veerkante kilometer. 't Distrik geit al trök nao 't jaor 1815, wie 't op 30 april woort opgeriech es deil vaan de provincie Wesfale vaan Pruses, same mèt Regierungsbezirk Münster en Regierungsbezirk Detmold. In tegendeil bis de meiste distrikte in Centraol-Europa, is dit distrik in häöre vörm noets mie veranderd, zelfs neet nao de groete Europese hervörminge, veural op 't gebeed vaan Duitstaolege, vaan 1945. Dit maak Arnsberg es hoofstad vaan 't regierungbezirk erg betwis. 't Gief 78 gemeintes in 't distrik, in zeve kring (Kreise) en vief krinkloes stei.
Rowwen Hèze
Rowwen Hèze kin sloon op:
Kogelstoete
250px|thumb|right|'n Man aan 't kogelstoete. Kogelstoete is 'n sport binne de atletiek. De bedoeling is um de kogel zo ver meugelik weg te stoete vanoet 'n wit stoetblok.
Scouting
Scouting, Scouts, padvinderij of verkennerij (Scouting in 't Ingels) is 'n door Baden-Powell opgeriechte internationaal jeugorganisatie, boevaan ouch takke in Nederland en Belsj bestoon. In Nederland woort veur 1973 Scouting in algemeine en protestantse kringe 'padvinderij' en in kathelieke kringe 'verkennerij' genump, tegenwoordeg zien dees terme awwerwèts en sprik me euver Scouting. In Vlaandere woort en weurt allein mer gesproke euver (Jong)Verkenners en (Jong)Gidsen.
Kogelstoete
Raegels
Tiedes 't stoete van de kogel muug men de grond en de balk rondum de ring neet aanrake. Nao de stoet mot de werper of werpster de ring aan d'n achterzieje verlaote. De kogel mot baovedien binne de sector belande. Geit ein van deze punte fout, dan is de worp ongeldig en wuurt deze neet opgemaete.
Scouting
Wereldwied is Scouting de groetste jeug- en jongere-organisatie mèt in totaal oongeveer 38 miljoen lede, verdeilt euver zoe'n 160 len. In väöl len weurt nog ondersjeid gemaak tusse Verkenners en Gidse. Dit zien respectievelijk de jonges- en meidskesvereiniginge. 't Speul is dèks min of mie geliek en in väöl len kinne ze oondertösse gemingde gróppe of speltakke. De tradities versjèlle nog wel. De mieste scoutsvereiniginge in de wereld zien vereinig in de euverkoepelende World Organisation of the Scout Movement (WOSM) en/of The World Association of Girl Guides and Girl Scouts (WAGGGS).
Kogelstoete
Raegels
De ring haet 'nne diameter van 2,135 maeter. De zwaorte van de kogel hangkt aaf van de leeftiedsklasse en geslach. De gewichten laupe oetein van 1 kilogram tot en met 7,26 kilogram.
Lies van Austronesische spraoke
Dit is 'n lies mit Austronesische spraoke die 'n artikel höbben op dees Wikipedia. De spraoke waeren ingedeildj per subfemielje.
Kogelstoete
Raegels
Men muug de kogel neet werpe, mar de kogel mot vanoet de nek gestoete waere. Net as beej speerwerpe en discuswerpe mot 't veurwerp binne de sectorliene naerkomme. De sectorhook beej kogelstoete is groeëter dan beej speerwerpen; 34.92 grade. De gestoete aafstand wuurt gemaete tusse de dichtsbeejziende indruk van de kogel ('t "0-punt") en de binneziede van 't stoetblok. 't Aantal stoeten is aafhankelik van de wedstried, meistal muug aedere daelnimmer dreej kier stoete en de eerste acht daelnimmers nog dreej kier.
Manne
<li>23,06 m daor Ulf Timmermann, Wes-Duitsland</li> </ol> <li>22,91 m daor Alessandro Andrei, Italië </li> </ol>
Vrouwe
<li>22,60 m daor Natalja Lisovskaja, Sovjet-Unie </li> </ol> <li>22,53 m daor Natalja Lisovskaja, Sovjet-Unie </li> </ol>
Perzische Golf
De Perzische Golf haet door zien riekdóm aan roewen aolie en aerdgaas e groot strategisch belank. De vief grótste producente van roewen aolie, Saoedi-Arabische, Iraan, Irak, Koeweit en de Vereinigde Arabische Emirate, ligke hie. Daoboete höbbe Iraan en Qatar naeve Ruslandj de grótste veurraod aan aerdgaas. Euver dees fossiel riekdóm zeen e groot deil oorloge geveurd gewaore, worónger d'n Irak-Iraanoorlog (1980-1988), de Golfoorlog (1990-1991) en d'n Irakoorlog (2003-2011).
In de golf ligke gooj vèsgrunj, oetgebrèdde koraalriffe en pareloesters, mer dees waere bedreig door vervoeling van de industrie.
Hallsberg
Hallsberg is 'n gemèndje in Örebro län, Zwede. De gemèndje tèltj 15.267 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 640,15 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 23,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,54% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Termaar
Termaar kènt betrèkking höbbe op:
Bie Ranzel liek ouch nog de buurtsjap Termoors.
Kiev
thumb|De Sint-Michaelskathedraal Kiev (alternatief sjpelling: Kiëv; Oekraïens: Київ, Kyjiv; Russisch: Киев Kijev) is de hoofsjtad en geliek óch de groeëtste sjtad van Oekraïne. De sjtad ligk aa g'n Dnjepr, neet wied va noaberland Wit-Rusland en hat óngevier 2,9 mieljoeën iwuënesj. Besjtuurlig gezieë sjteet de sjtad, graad wie Sebastopol óp de Krim, óp 'tzelfde niveau wie alle oblaste van Okraïne. Kiev is óch d'r naamgeëver en besjtuurlig centrum van d'r gelieknamige oblas, wiewaal 't geë óngerdeel doava vurmt.
Wienieë de hoofsjtad van Oekraïne woeëd gesjtich, is óndudelig. Volges de Nestorkroniek, e manuscrip oet d'r 12e ieëw, woar dat in d'r 9e ieëw, wie de Varjage oet Scandinavië hei koame. In 't lank doarumhin woeënde de Poljane, e Slavisch volk. Hei óntsjtóng 'n handelsroute, die Scandinavië mit de Sjwatte Zieë verbóng. Kiev beleëfde zinge bluitied tussje 882 en 1169, wie 't de hoofsjtad van 't Kievse Riek woar. 't Houw in deë tied zeker 30.000 iwuënesj en woar doamit ing van de groeëtste sjteë van Europa. Aan dees periode koam in 1240 definitief 'n ing; de Mongole maakde de sjtad mit d'r grónk geliek. In de zes ieëwe die doaróp volgde, woar Kiev 'n provinciesjtad in 't Pools-Litouwse Gemenebes. De sjtad gruide hel in d'r 19e ieëw.
Noa d'r Ieësjte Weltkreeg woeëd Kiev mieëder kiere veroaverd durch versjillende sjtriedende partieë: Oekraïense nationaliste, bolsjewieke, de witte armee en Pole. Oetintelig hant de bolsjewieke gewónne, wat tot gevolg houw dat Kiev en Oekraïne vuur zieëvetig joare e deel van de Sovjet-Unie zouwe weëde. In 1941 woeëd Kiev veroaverd durch Nazi-Dütsje tróppe. Get boete de sjtadsmoere, in 't revien van Babi Jar, woeëde mieë es 100.000 joede vermoard. In 2004 woar Kiev 't tonieël va fel demonstraties van aanhengesj va Viktor Joesjtsjenko teëge de vervalsing van d'r verkezingsoetsjlaag durch aanhengesj van Viktor Janoekovytsj. Tussje november 2013 en meëts 2014 woeëd ópnuits teëge Janoekovytsj geprotesteerd, oeëbei mieë es hóngerd lüj um 't leëve koame.
Hoagfiès
E hoagfiès in de katholieke kèrk ies ´n belangriek kèrkelik fiès,´t hoagste in rang in de liturgie. De viering begint op d'n aovend vanteveure. Es zoan hoagfiès 8 daag doert kalle v'r van 'n octaaf. Op de fièsdaag weurt 'n (pontificaal) hoagmès gecelebreerd. De liturgische kleur ies wiet.
Kiev
Bei de Róssische invasie van 2022 woar 't pakke van Kiev ee van de ieësjte doele. Vanoet 't noorde woeëd in inne daag noa de sjtad ópgeruk, mar de sjtad wirkelig vereuvere lukde neet. De Rósse begóste de sjtad doa-óp te belegke en te bombardere.
Hoagfiès
De belangriekste hoag kèrkelike fièste zint: Paosje, Hemelvaart, Pinkstere, en Kaersjmes.
Belgae
thumb|250px|Belgica Romana
D'r Belgae waore ein groop Keltische naties of sjtamme die in 't Nord-oeëste vanne Gallië wuinde, vanne Rijn toet aan waat noe Brussel is enne ouch de Nordliche Ardenne, d'n Eifel en de Bördenlandschaften omvaatte. Zieë wuinde ongerveer in 't gebeed det noe Lèmburg is.
De dree belangriekste sjtamme waore de Eburone, de Nervii enne de Remi.
Dees Keltische sjtamme höbbe d'rveur gezorg det veer noe nog Keltisch substraat (klanke, vocabulair) in 't Limburgs, mae ooch in 't Welsj höbbe.
De Belgae waore de ieërste Kelte die zich vestigde in Ingeland enne Ierland.
Van de naam van dees sjtamme kump de naom België aaf.
Zirkonium
Zirkonium of zirkoon is e sjemisch element mit e symboeal Zr en 't atoeamnómmer 40. 't Is e góldkluuerig euvergangsmetaal.
Toepassinge
Zirkonium wuuertj inne industrie veurnamelik gebroek es zirkoon (ZrSiO4) veur 't make van malle die waere gebroek bie 't gete van anger metalen en 't polieste van keramische matterjale. Zirkoon wuuertj ouch waal gebroek es 'ne netuurliken aedelstein in sieräöj. Anger toepassinge zeen:
St. Joris
thumb|212px|Sint Joris Joris (Latien: Georgius; gesjtorve 23 april 303) waor ein kattelieke marteliër enne heilege. Sins 1222 is t'r eine patroën (besjermheilege) vanne Ingeland (Ingels: Saint George). Ouch is t'r as Sant Jordi d'r besjermheilige vanne Spaanse autonome regio Catalonië.
Zirkonium
Toepassinge
Zirkonium(IV)oxied wuuertj houfzakelik gebroek es e keramisch matterjaal. Toepassinge zeen:
St. Joris
Léve
Sint-Joris Kaam oet ein christelijke familie, aon het eindj vanne 3e ieëw. Zien vader kaam oet Cappadocië, zien mooder oet Palestina. Zien vader, ein offizjier in 't liëger, sjtirf toen Joris nog jònk waas. Toen d'r volwassen waor, waor d'r wie zien vader militair en waor offizjier in 't liëger vanne Diocletianus.
Toen d'r ein decreet oetvaordigde woëin d'r vervolging vanne christenen waor bevole, weigerde d'r hiej aon deel te neime, en verklaaojde 'r zelf christen te zien. Hiejop leet Diocletianus hum ombringe.
Nach diverse folteringen ist 'r oppe 23 april 303 oppe sjtadsmoër onthoeëfjd en waor daomie marteliër.
Sjutterie
Wèssem haet ein sjutterie die St, Joris heit. Inne 2004 haet d'n sjutterie St. Joris oet Wèssem d'n OLS (het Oud Limburgs Schuttersfeest) gewonne. Inne 2005 organisieërtj d'n OLS.
Legenje
Sint-Joris wurdj tradizjoneel aafgebeiljd mit ein draak, die d'r vòlges d'r euverliëverink zou höbbe gedoeëd, oppe veurwaarde det 'r d'n bevolking vaan 't landj dat deur de drach wurdj getiranniseerd deur 'm gedoeëpt zou moge were.
De besjermheilege vanne Ridderkerk is St. Joris. 't wapen vanne Ridderkerk (zie aldaar) bevat Sint Joris en zien drach.
Sint-Jorisdaag
23 april is Sint-Jorisdaag en wurdj deur scouting internazjionaal herdach. Eursjpronglich deur Lord Baden-Powell gekoppeljd aon ridderlijkheid en mieëgdje redde, maor tegenwoërdig steit Sint-Jorisdaag in 't lich vaan 't thema good en kwaod.
Patroën
Sint-Joris is:
Birma
Birma (officieel ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်‌, Pyidaungzu Myanmar Naingngandaw; allewijl ouch in boetelandse stökker Myanmar geneump) is e land in Zuidoos-Azië, gerekend tot Achter-Indië. 't Grens aon Bangladesh, India, China, Laos en Thailand. Hoofstad is Naypyidaw (sinds 2005), ander stei zien Rangoon (de aw hoofstad), Mandalay, Sittwe en Tavoy. Birma, vreuger 'n Britse kolonie, waor nao zien oonaofhenkelekheid tientalle jaore 'n militair dictatuur, meh maak de lèste jaore 'nen euvergaank nao e civiel bestuur door.
Bestuurleke indeiling
Birma is ingedeild in zeve divisies en zeve staote. De divisies ligke in 't gebeed vaan de etnische Birmeze, de staote zien 't woengebeed vaan de minderhede en höbbe mie zelfstendegheid.
Demografie
De etnische Birmeze make 69% vaan de bevolking oet. De res weurt oetgemaak door 'n bonte versjeieheid aon klein volker, boevaan de Shan (9%), de Karen (6%), de Rachiene (5%) en de Mon (2%) de groetste zien. 't Burmees is de officieel taol.
Historie
Roond 3000 v.Chr. immigreerde de Mon nao 't gebeed; zie waore de ierste besjaving dao. Roond 't begin vaan de jaortèlling woorte ze gooddeils verdronge door de Pyu, die op dat gebeed 'n aontal stadsstäötsjes stiechde. Daovaan waor Sri Ksetra de veurnaomste. Umtot ze ziech neet tot ein staot vereinegde kóste ze ziech neet good verdeidege tege de invalle vaan de Birmeze in de negenden iew. In 849 vestegde die e keuninkriek mèt Pagan es centrum. Keuning Anawrahta (1044-1077) en zien opvolgers breide 't land flink oet, zoetot gans Zuidoos-Azië in de twelfde iew door Birma en 't Khmer-riek bezat waor. Daonao kaom 't riek in verval, door intern twiste (de geisteleke kraoge ummer mier mach) en door invalle vaan de Mongole. In 1289 wierpe die de dynastie um en installerde 'ne vazal. In 1364 waort 't keuninkriek obbenuits opgeriech; 't bleef bestoon tot 1527, wie de Shan 't land invele. Intösse riechde de Mon in 't zuie hun eige keuninkriek nui op.
Al in 1531 woort 'n nui dynastie opgeriech, de Toungu-dynastie, die begós mèt keuning Tabinsjwehti. Dees dynastie lökden 't in de zestiende en zeventiende iew de Portugeze boete de deur te hawwe, meh verzwakden in de achtiende iew tot ze in 1752 vele. 't Machsvacuüm woort gevöld door de Konbaung-dynastie, die Thailand vereuverde en ziech daodoor 'nen oorlog mèt 't bezörgde China op de hals hoolt; de Chinees invasie woort evels aofgeslaoge. In de negentiende iew evels vele de Britte binne, die vanoet Brits-Indië hun mach aon 't oetbreie waore. Nao drei oorloge (1824-1826, 1852 en 1885) woort 't land in 1886 gans geannexeerd en aon Brits-Indië touwgevoog.
Aonvenkelek woort 't land hendeg oetgebojt door de Britte, meh nao vreidzem verzèt in de jaore twinteg woort 't bewind get coulanter. Tijens d'n Twiede Wereldoorlog woort 't land door Japan bezèt en laote de Japaneze hei dwangarbeiers oonder vreiseleke umstendeghede 'ne spoorweeg aonlègke. Dao waore ouch väöl Indische Hollenders bij. Wie Birma mèt de res vaan zuid-Azië bevrijd woort kaom 't nationalisme dao op, wat in 1948 tot 't erkinne vaan zien oonaofhenkelekheid leide. Es oonaofhenkelek land waor 't weineg stabiel en in 1962 greep chef-staaf Ne Win de mach. Sinsdeen zöchden 't land oonder militair dictatuur. In 'n nui constitutie in 1974 verbood me al ander partije en lufde me de trias politica officieel op. Ind jaore 1980 maakde 't rezjiem aonstalte um e civiel bestuur in te stèlle; in 1990 woorte verkezinge gehawwe. Wie die gewonne woorte door Aung San Suu Kyi, 'n al te kritische kandidaot veur 't rezjiem, besloot me de verkezinge oongeldeg te verklaore. Dit leide tot internationaol veroontweerdeging en diverse sancties, die evels wieneg effek hadde.
In 1992 woort de naom officieel veranderd in Myanmar, ouch in boetelandse communicatie. E groet deil vaan de jaore 1990 en 2000 veranderde wieneg in 't land. Bemerkensweerd waor de verplaotsing vaan de hoofstad nao 't midde vaan 't land. Naypyidaw, de nui hoofstad, waor nog laank neet aof en had zelfs nog geine naom wie 't ind 2005 't bestuurlek centrum vaan Birma woort. Ind 2007 kaome oetgebreide proteste op gaank, veur e groet deil voortgetrokke door de boeddhistische geistelekheid in 't land (Saffraanrevolutie). Nao 't oonderdrökke vaan dees revolutie besloot de junta obbenuits tot hervörminge, boe-oonder 'n nui groondwèt (2008) en verkezinge. In dees beslissing späölde ouch de touwnummenden drök vaan diverse etnische minderhede die ziech gewaopend tege de regering verzatte. Sinds dezen tied woorte diverse democratische hervörminge inderdaod ingeveurd. Nao nog zier umstrejje verkezinge in 2010 besloot de junta ziech in 2011 op te luffe. Nao vrij parlemintsverkezinge in november 2015 kaom de NLD vaan Aung San Suu Kyi aon de mach; zij zelf kós evels geine president weure door de streng eise die de groondwèt stèlt. Häöre partijgenoet Htin Kyaw woort in miert 2016 beëideg tot d'n ierste civiele president sinds 1968. Door de versjèllende hervörminge kaom 't land, jaorelaank eint vaan de otoritairste vaan de wereld, noe bekind te stoon es e "hybride rezjiem".
't Beleid vaan Aung en Htin woort evels mèt de jaore umstrejjener. Veural in 't boeteland, boe me zich verzat tege de etnische zuvering op de Rohingya, e Bengaols sprekend volk aon de wesgrens vaan 't land. Binnelands bleef de regering evels populair. Bij de verkezinge vaan november 2020 bouwde de partij vaan Aung häör euverweldegende mierderheid nog wijer oet. 't Leger verklaorde dao-op de verkezinge frauduleus en pleegde op 1 fibberwarie 2021 'ne coup.
Bodegraven-Reeuwijk
frame|Ligking vaan Bodegraven-Reeuwijk in Zuid-Holland Bodegraven-Reeuwijk is sinds 1 januari 2011 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, midde in 't Greun Hart, gevörmp oet Bodegraven en Reeuwijk. De gemeinte besliet 88,61 km²; 't aontal inwoeners vaan de fusiepartners same laog op 1 januari 2010 op 32.489. De kerne zien Bodegraven, Driebruggen, De Meije (deils), Nieuwerbrug, Reeuwijk-Brug, Reeuwijk-Dorp, Sluipwijk en Waarder; daoneve ligk in de gemeinte nog 'n aontal naobersjappe. De gemeinte erkint al dees dörper es kerne; wijer oondersjeit ze in Bodegraven nog de wieke Centrum, Noord en Broekmanspolder. Bodegraven is ouch de hoofplaots vaan de gemeinte.
Adonis
Adonis (Aadgrieks: Αδωνις) is e waeze oete Griekse enne Fenicische mythologie. Adonis woort gebaoren oete incestueus leefdje vanne prinses Myrrha en zie vader. Doe dae vader óntdèkdje det t'r mit zien dochter haw geslaope wól d'r die doeadmake, meh de gäöj verangerdje de dochter in 'ne mirreboum. Nao nege maondj droog de boum 'ne sjoean jóng veur. De godinne Persephone en Aphrodite (zie waas mit Adonis minneers) veudjen 'm op. Tróds Aphrodite zien waorsjoewing góng Adonis op jach en hae woort versjäördj door 'n aeverzwien. Adonis waas door zien jeugdige sjoeanheid e symboeal van 't veurjaor enne opbleujendje netuur.
Adonis waas 'nen ónversjrókke jaeger, dae döks roekkeloeas te wirk góng es t'r op gevieërlik wildj joog. Dit veroearzaakdje väöl ónras bie Aphrodite, die sjrump haw veur det 'm get zów euverkómme.
Zètmael
Zètmael, zatmael, stark of sterk (molecuul: (C6H10O5)n) is 'ne vergaoringsnaom veure kómplekse polymere van glucoos en kaolhydrate die inne netuur denen es voorrezerf veur plantje.
De naam zètmael vindj zienen oearsprónk in 't percès worin óngeraffineerdje zètmaelmilk in slempgäöt wuuertj oetgewassen en óntwaterdj. 't Óntwaterdj mael blief es zètmael inne slempgäöt achter en wuuertj daonao handjmaesig oetgestaoke. d'n Angere naam, stark, is verwantj aan 't Duutsj Stärke en 't Ingels starch. Deze naam sleitj op ein vanne aadste toepassinge van 't zètmael: 't stieve (of sterke) van dook.
Toepassinge
Inne aeteswaarindustrie wuuertj zètmael ónger anger gebroek es e bindjmiddel in aeteswaar. Veurbiljer hievan zeen: sóp, sauze, pudding, noedels, borrelnuuetjes en dróp. Es zeutstof wuuertj 't derivaat glucoossjroeap toegepas in limmenaad, slók, ies en zo wiejer.
Technische toepassinge zeen beveurbeildj liem (behangling en 't verlieme van golfkartón), stiefsel veur taofellinne en wasgood en bindjmiddel veur celluloosvezelssuspensie inne pepierbereijing. Zètmael wuuertj ouch gebroek es pepierhölpstof veure oppervlakdjebehanjeling (sterken en coate) van pepier. Inne tèkstielindustrie wuuertj 't gebroek veur 't versterke van gares veur 't weven es drökverdieker veur pigmenten in 't drökpercès. Daonaeve is nag e väölvaad aan anger toepassinge, wie petfood, veur aoljebaoringe, desintegratiemiddel in farmaceutische toepassinge en zo wiejer.
Bie jodometrie, 'n titratietechniek, wuuertj 't gebroek es indicator veur di-jood, womit 't e deepblaw kómpleks vörmp. De titratie wuuertj ummer oetgeveurdj op zón meneer det veur 't equivalentiepuntj 'n blaw kluuer (jood mit zètmael) aanwaezig is; nao 't equivalentiepuntj is de oplossing kluuerloeas. 't Verzwinje vanne litste späör van 't blaw-gekluuerdje kómpleks guuef 't ènjpuntj vanne titratie aan.
Dronten
thumb|Ligking vaan Dronten in Flevoland Dronten is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Flevoland, in de polder Oostelek Flevoland. 't Oppervlak bedräög 334 km²; de gemeinte heet 40.859 inwoeners (1 april 2016). Neve de plaots Dronten (27.944 inwoeners op 1 juli 2015) kint de gemeinte nog de plaotse Biddinghuizen en Swifterbant.
Dronten mós oorsprunkelek 'n gemeinte mèt 'n kern of tien weure, nao 't model vaan de Noordoospolder; later herzeninge vaan de planne höbbe dat aontal tot drei trökgebrach. Daodoor heet de gemeinte e gans weids, ope landsjap. De plaots Dronten steit bekind um häör bezunder arsjitectuur. Ze heet sinds 2013 'n statie aon de Hanzelijn vaan Lelystad nao Zwolle.
Vennbahn
thumb|De Vennbahn thumb|De Dütsje enclaves De Vennbahn woar 'nen ieëzerweëg tusje de Luxemburgse sjtad Troisvierges en Oake. 't Tracé vuët durch de Oeëskantons en de Eifel en vuët óch langs Stolberg, Roetgen, Eupe, Monschau, Malmedy, Sankt Vith en Burg-Reuland. Bei de plaatsj Roetgen en Monschau ligk 't gleis op Dütsj grónkgebeed, oeë durch 't hei vunnef Dütsje exclaves guëf. 't Deel bei Sjtolberg deent hüj nag as ieëzerweëg, meh anger deler, vuural in 't Belsj, zint vaarraadpader. Meugelig weëde i de toekóms de grenze gecorrigeerd.
Gesjichde
't Gleis woeëd durch Pruse aagelèg en woar oersjprunkelig gemeind um de Dütsje indoestriegebeder bei Oake sjnel va koale en ieëzerets te kinne vuurzieë. Óch mós d'r ieëzerweëg economische untwikkelóng i de Eifeldörper sjtimoelere. Aan 't begin va d'r Ieësjte Weltkreeg woeëd 't gleis gebroek vuur 't verveur va Dütsje soldate noa 't front dat toen loog bei de fortificaties va Luuk. Dit woar ungerdeel van 't Schlieffenplan. Noa d'r Ieësjte Weltkreeg woeëd in 't Verdraag va Versailles van 1919 besjtumd dat de Oeëskantons Belsj grónkgebeed woeëde. E praktisch perbleem woar de laag van 't gleis. Durch de grenscorrectie krütste 't vuurtaan aafwisselend Dütsj en Belsj territorium, mit as gevólg dat me op jieëker grensuëvergang formeel grenscontroles mós oetveure. Um dit perbleem op te losse woeëd óch 't ganse tracé bis aa g'n grensuëvergang bei Roare Belsj, inclusief de sjtaties en de technische insjtallaties aan 't Belsj toegeweëze. Heidurch zint de Dütsje exclaves tusje Roetgen en Monschau untsjtange.
Noa d'r Twieëde Weltkreeg gebroekde 't Belsj leger de lien um zjwer materiaal noa 't militair kamp van Elsenborn te transportere. Me perbeerde de lien nag vuur toeristische doele te exploitere, meh óch dat mislökde vuur e deel.
Hüj gebroek
thumb|right|Ieëzerweëg i ge grensgebeed van Oake Hüj functioneert nor 't tracé tusje Stolberg Altstadt en Stolberg Hauptbahnhof. Vanoet hei geet jieëker oer 'nen boemeltoog noa Heële via Hertseroa. 't Sjtök wieër noa Walheim en Eupe is neet i gebroek, meh 't gleis ligk hei nag ummer. Meugelig geet me dit sjtök reactivere vuur moeseumlocomotieve van de Eisenbahnfreunde Grenzland (EFG). Dees verein is gevestig op 't emplacement va Walheim.
Tusje de sjtaties Kalterherberg en Sourbrodt weëd 't gleis seër 2004 gebroek vuur draisines, 'n aat vaarraad, meh dan vuur op 't gleis.
De Dütsje exclaves
Hüj guëf 't de nieëgste vunnef Dütsje exclaves:
'n Anger Dütsje exclave woar Hemmeres in Rienland-Palts, aa g'n reveer de Our. De Vennbahn leep hei vuur 'ne kilometer uëver Dütsj grónkgebeed, meh durch 'n grenscorrectie in 1956, kam de exclave wier i Dütsjlank te ligke.
Liem
Liem is e kleverig matterjaal (normaal 'n vleujstof) det wuuertj gebroek veur twieë of mieëder dinger aanein vas te plekke.
Väöl saorte liem zeen veilig, meh sómmige saorte bevatte sterk-rukendje sjemikalieje. Dees sjemikalieje kónne vergiftig zeen en kónne herresjaaj of anger gekrenkdje veroearzake. De räök van liem mót me perbere te vermieje. Wen liem veur kinjer wuuertj gekóch, mót me daoveur zörge det dees veilig is en gein gifstoffe in zich haet.
Liem kan van plantjaerdige of deerlike perdukte gemaak waere; 't kan ouch op aolje gebaseerdj zeen (sjemikalieje). Sómmige modern saorten aan liem zeen hieël sterk en spelen 'n wichtige rol inne boew en inne industrie.
Sómmige saorte waere gesnaove, mit naam door kinjer in óntwikkelingslenj, veure roes dae den optruuedj. Dit is aevel neet good veure gezóndjheid.
Bauhaus
thumb|250px|Bauhaus Desssau, [[Walter Gropius]] Bauhaus is 'n richting in de keunste, oeë-oonder de architectuur, die in Duutsjlaand an 't begin van d'r 20ste ieëw oontsjtóng en die zich oontwikkelde oet d'r Jugendstil van d'r Belsj Henry van de Velde, dae doe 'n opleidingsinstituut in Weimar leidde. Op 21 maart 1919 waoërt de Bauhaus Keunshoeëgsjoeël gesjticht en nao 'ne verhuus nao Dessau en, wie de NSDAP dao in 1931 de gemèngdeverkezinge wón, nao Berlin waoërt de sjoeël in 1933 ópgehaove dör de nationaalsocialiste. Op dat momaent waor d'r oet Aoke aafkomstige Ludwig Mies van der Rohe directeur van 't instituut. Later, wie dudelek waor dat de Bauhauskeuns in Duutsjlaand polletiek oetgeranzjeerd waor en es Entartete Kunst besjtempeld waoërt emigreerde o.m. Water Gropius en Mies van der Rohe nao de VS en sjtichde dao 'n nuuj Bauhaus opleiding dat in de Verenigde Sjaote 't Nuuj Boewe introduceerde. thumb|left|250px|Martin Luther King bibliotheek in Washington D.C., nao 'n oontwerp va Mies van der Rohe, 1972
Groondgedachte
De oorsjpronkeleke intentie van Henry van de Velde en Walter Gropius waor öm de keuns van de industrialisatie te emancipere dör 't keunshaandwaerk of ambach wer te belaeve. Daomèt waor 'ne groondkritiek op de sjönhèèdsopvatting van de neosjtiele bedoeld. De dör de ambachte oontwikkelde ornamaente waoërte in dae tied allèng nog industriëel en óp groeëte sjaal gereproduceerd. Keuns waor doe 't kopieëre va ow sjtielelemaente in massaproductie waoëre. Mèt 'n herbrónning via 't haandwaerk woolt me experimenteel en manueel 'n nuuj vórmetaal oontwikkele die qua sjtiel baeëter paasde bie 't industrieel vervaardigingsproces.
't „Staatliche Bauhaus“ waoërt dör d'r sjtichter Walter Gropius gezieë es 'n wèrkgemeensjap oeë-in 't oondersjèèd tösje keunstenaer en ambachtsmaan opgehaeve moes waeëre. Dör dis meneer va wèrke wolle de medewèrkers van 't Bauhaus de maatsjappeleke versjille oet d'r waeëg ruime en biedrage an 't begrip tösje versjèjje volkere. In bedoeling en resultate waor Bauhaus verboonde mèt d'r in 1907 opgerichde Duutsje Vakboond, oeë Gropius bies 1933 lid van waor.
''Das Endziel aller bildnerischen Tätigkeit ist der Bau! … Architekten, Bildhauer, Maler, wir alle müssen zum Handwerk zurück! ... Der Künstler ist eine Steigerung des Handwerkers.'' Gropius in zie Bauhaus-Manifest.
Zirkoon
Zirkoon of zirkoean is e mineraal, namelik e zirkonium-silicaat mitte sjemische formuul ZrSiO4. 't Behuuertj toete nesosilicate.
Hendrik III van Gelder
In 1284 leep Hendrik mit zie leger bie Franchimont inne val. Hae kós nag juus ewegkómme, meh de Luukenieëre zoten 'm achternao. Veurdet d'r op 't Kestieël kós komme, waerdjen 'm door zien achtervolgers tusse Lin en Mofert mit 'ne knots ziene kiebes ingehouwe. Bie ajer luuj steit dao landjboewgróndj bekindj es "Prinske-zie-Graaf", verneump nao dit veurval.
Wie d'r doead woor èrfdje ziene naef Reinoud I van Gelder de Hieërlikheid Mofert. Hendrik lèk begrave inne Munsterkirk in Remunj.
Prins-bisjop van Luuk
Wie in 1246 de prins-bössjop van Luuk stórf, waerdje door Otto II van Gelder alles in `t wèrk gestèldj óm Hendrik bisjop te make van dit mechtige Prinsbisdóm. De Luukse bevolking waas hie totaal neet van gedeendj. Doordet Otto ouch in Roeame väöl invloed haw, waerdje Hendrik toch nag op 10 oktoeaber 1247 gekaoze toet bisjop van Luuk. Pas in 1258 waerdje d'r toet priester gewiedj. Hendrik steit zeker neet bekindj es 'ne vrome priester. In Luuk leet d'r zich neet dök zeen, want hae goof de veurkeur aan oorlog veure. Hae stóng bekindj es 'ne 'vrouwe-sjender' en hae sjientj waal 61 kinjer gadj te höbbe.
Kürten
Kürten (tot 1935 Cürten; Ripuarisch: Küürden) is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Rheinisch-Bergischer Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland), noordoostelek vaan Bergisch Gladbach in 't Bergisch Land. Mèt zien 67,29 km² en 19.458 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 289 de veerkante kilometer.
Op 5 december 2007 hiemelde hei de bekinden Duitse componis Karlheinz Stockhausen. Heer woende sinds 1961 in Kürten en waor sinds 1988 ierebörger vaan de gemeinte. Kürten neump ziech um häöm Stockhausen-Gemeinde. In 't dörp bevint ziech ouch 'ne Karlheinz Stockhausen-Platz. Wijers vinde hei alle twie jaor de Stockhausendaog plaots, e congres annex festival dat voortkump oet de compositielesse vaan de meister.
Odenthal
Odenthal is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Rheinisch-Bergischer Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 39,87 km² en 14.727 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 369 de veerkante kilometer.
De op 149 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 32 oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Zaolkèrk
thumb|Zaolkèrk in [[Lemieësj, eint vaan de ajdste gebouwe vaan Nederland.]] thumb|Interieur vaan de zaolkerk vaan [[Rhoon (gemeinte Albrandswaard). Hei is good te zien tot 'n zaolkèrk neet allein gein transepte heet, meh ouch neet mie es ei sjeep heet.]] 'n Zaolkèrk is e typ kèrk die einsjepeg is (de hoofruimte is neet door zuilerije verdeild) en gein transepte heet. Normaliter (in eder geval bij kathelieke kèrke) is wel 'nen apsis presint. De zaolkèrk is daomèt 't sumpelste kèrktyp, tegeneuver de basiliek (miestal kruusvörmeg, mèt drei of vief sjeper, boevaan 't middesjeep hoeger is), de hallekèrk (drei sjeper vaan gelieke huugde) en de centraolbouw (neet laankwerpeg meh drejsymmetrisch, dèks mèt 'n kóppel).
Zaolkèrke zien veurhan oet alle tije en in bouwstijle boe-in kèrke zien gebouwd, meh ze waore relatief gebrukelek roond 't midde vaan de middeliewe. Toen woorte in väöl klein plaotse sumpel en wieneg verseerde kèrkskes gebouwd. Oeraw veurbeelder in Nederland zien de kèrkskes vaan Aajd-Lemiers (foto) en Oosterbeek (gemeinte Renkum). In de late middeliewe, d'n tied vaan de gotiek, woorte väöl vaan die kèrkskes evels al aofgebroke um plaots te make veur groeter en moderner kèrke, dèks trouwens ouch weer zaolbouw.
'n Nui opleving kraog de zaolkèrk bij de rifformatie in Nederland. In 'n calvinistische kèrk moot veural de gemeinte d'n dominee (op de kanzel) kinne zien en hure; me heet dao niks aon zijsjeper. In de paar gevalle tot calvinistische kèrke nui woorte gebouwd, koos me soms veur zaolbouw (beveurbeeld in IJzendijke, gemeinte Sluis). Ouch in de negentienden iew, bij de zoegeneumde Waterstaotkèrke, koume zaolkèrke väöl veur.
Atjehs
't Atjehs is 'n Austronesische spraok die gekaldj wuuertj inne speciaal regio Atjeh van Indonesië, in 't naorde van 't eilandj Sumatra, langse kös. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 3.500.000 luuj (2000) en haet de ISO 639-3 code ace.
Anger benaminge zeen Acehnees, Achehnese, Achinese en Atjehnees. Versjillige dialekte zeen Banda Aceh, Baruh, Bueng, Daja, Pase, Pidie (Pedir, Timu) en Tunong. 't Atjehs is de de facto spraok van provinciaal identiteit in Atjeh. De spraok is laevetig en wuuertj in alle domiene gebroek mit oetzunjering van óngerrich en bestuur. Alle laeftieje kallen 't Atjehs en de opstèlling taengeneuvere spraok is positief. Spraekers kallen ouch Indonesisch, veurnamelik inne stej en bie 't óngerrich.
De spraok wuuertj gesjreven in 't Letiens sjrif, meh de meiste luuj laeze lever in 't Indonesisch. In 1997 is de Biebel ómgezadj nao 't Atjehs. De meiste spraekers zeen islamitisch.
De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar.
Beverwijk
thumb|Ligking vaan Beverwijk in Noord-Holland Beverwijk is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in 't Kennemerland, mèt (1 juli 2006) 36.605 inwoeners en 'n oppervlakde vaan 19,60 km2 (boevaan 1,78 km2 water). Binne de gemeinte ligk wijer nog de kern Wijk aan Zee. Besjèrmheilege vaan Beverwijk is Agatha; veur wee de stad ouch e beivaartoord is. Väöl inwoeners vinde werk bij de hoegoves vaan Corus bij Velsen, te zuije vaan Beverwijk. Beverwijk steit bekind um de Beverwijkse Bazaar, de groetste euverdekde merret vaan Europa.
16 juni
16 juni is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 167en daag vaan e gewoen jaor en d'n 168e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 198 daog.
Blaricum
frame|Ligking vaan Blaricum in Noord-Holland Blaricum is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in 't Gooi, tege de grens mèt Utrei aon, mèt (1 juli 2006) 9163 inwoeners en 'n oppervlak vaan 15,59 km2 (daovaan gei water). Blaricum is ein vaan de riekste gemeintes vaan Nederland. In 't verleie waor 't e rustiek brinkdörp. Vaanaof 't begin vaan de twintegste iew kaom de plaots in trèk bij rieke Amsterdammers en kunstenere. Blaricum heet es vestegingsplaots vaan e hospitaol 'n regionaol verzörgingsfunctie. Belangrieke monuminte zien de Hervörmde Kèrk en 'n aontal historische boerehäöf.
Paragogische sjwa
Paragogische sjwa of paragogische -ə is 'n meneer óm e waord extra naodrök te gaeve. Ze wuuertj algemein gebroek in sómmige Limbörgse dialekte; 't bekèndjste veurbeeld is 't waord "enne". Paragogische sjwa hèltj in det 'n fonologische sjwa (IPA: /ə/) wuuertj geplaats achter e benaodrök waord; dit kan aevel allein es det waord 't litste waord inne zats is, 'ne sleiptoean haet (zuuch: Toeanen in 't Limbörgs) en ènjig op 'ne sonorant, dus: /r/, /l/, /m/ en /n/. Me mót hiebie opmirke det 't gein veurbeeljer guuef wobie /ŋ/ ("ng") paragogische sjwa krieg, aangezeen /ŋ/ mit sleiptoean algemein rizzelteertj in /ŋk/ (vergeliek: /zɪ̀ŋ/ "zing!" mit stoeattoean taenge /zɑ́ŋk/ "zan(g)k" mit sleiptoean).
In sómmige dialekte kump paragogische sjwa ouch neet veur oppe semivocale /j/ en /w/, meh weer waal in e selèk gruupke väöl-gebroekdje wäörd op 'nen hoeage vocaal, wie "noe". Weer anger dialekte staon 't toe oppe alle hoeag vokale mit sleiptoean (/í:/ "ie~" en /ú:/ "oe~") en hoeag-sloetendje diftonge (wie /ɛ́ɪ̯/ "ei~", /ɑ́ʊ̯/ "au~/a~w" en /ɒ́ʊ̯/ "ou~").
Geografische verspreijing en behaad
Paragogische sjwa kump veur in 'n ónaangeslaote gebied inne midde van Nederlandjs-Limbörg enne aangrenzendje gebiede op 't Belsj en Duitslandj, worónger de ganse Zelfkantj. Groeate plaatse wo ze veurkump zeen Remunj, Mezeik, Ech, Zitterd en Broensem; plaatse die boete dit gebied ligken en wo ze dus neet wuuertj gebroek zeen Vinlo, Wieërt, Hinsberg, Mestreech en Haerle. Opmirkelik is det ze wiejer ouch nag veurkump (of veurkoom) in e gebied det gans oete slaag ligk, namelik 't naordoeaste vanne pervincie Luuk, in en róndj Aobel en Eupe.
Allewiel liek 't d'rop det de meiste jóngere gei gebroek mieë make vanne paragogische sjwa, mit oetzunjering van e paar versteindje oetdrökkinge. 't Geit hie den óm 't wäördje "enne", mer ouch óm väöl-veurkómmendje wäörd, wie inne volgendje zats: "Kiek oet, man-e!", "Wo ligk det? Hie-e!" en "Wae haet det gedaon? Doe-e!".
Syllabische verspreijing
Paragogische sjwa kump veur op drie versjillige littergreeptypes die allemaol sleiptoean höbbe, namelik:
In princiep kump paragogische sjwa allein veur op 't lits vanne zats of e zatsdeil, al guuef 't waal vermeljinge det det vreuger get flexibeler waas. In 't Mofers moog 'n paragogische sjwa veurkómmen es e waord wuuertj aafgebraoke, wie "derm-e- en maagóngerzeuk" in plaats van "derm- en maagóngerzeuk", meh dit kump meh weinig veur.
Paragogische sjwa's kinnen einanger opvolge. Zoea is 't meugelik det toet veer kieër e waord mit paragogisch sjwa achterein wuuertj geplaats, wie in: "Ja~n-e! Kó~m-e! Hie~-e! Noe~-e!" Theoretisch kan me zoea 'n bao ènjloeaze rits make door wäörd wie "snel" toe te veuge. Mieër es drie à veer opvolginge kómmen inne praktiek aevel neet veur.
Minimaal pare
E veurbeeld van kóntraste die neet anen ènj vanne zats staon is "e\nne" en "e~nne" (of "e~n-e") en "va\nne" en "va~n-e": "E~nne? Wo höbs se noe den in èns las va~n-e?" - "Ich höb in eine kieër las va\nne henj e\nne veut."
Ómdet de paragogische sjwa allein veurkump nao 'ne sleiptoean, guuef 't gein minimaal pare tösse wäörd mit 'ne neutralen toean en 'ne stoeattoean. (Hiedoor is 't samegroepere van dees twieë, zowie Bakkes det duit, den ouch theoretisch meugelik.)
Reformatie
Mit 't houwe van zieng 95 sjtellinge taege 'n kirkduur in 1517, begos Martin Luther de periode van de Reformatie. Nao 1500 jaor kóm d'r in Wes-Europa veur d'n iesjte kier 'n serieus alternatief naeve de Katholieke kèrk. Luther waor 'ne monnik dae de Katholieke kèrk wou hervorme, mer d'r paus waor neet gesjteld op zulke kritiek. Luthers veurnaamste punte va kritiek op de kèrk waore:
Dit letste punt van kritiek impliceert 't einde va de Katholieke kèrk, hoewel Luther dat noeëts gewild hei. Hae wool sjlechts de kèrk verbaetere. Op 'n gegaeve moment werd Luther zelfs durch de paus geëxcommuniceerd, tot Luthers groeëte verdreet.
De luu die zich aansjlóte bie de kritiek van Luther werde Prottestante genump. De teagereactie van de Katholieke kèrk hit de Contra-Reformatie.
Walvès
thumb|De [[zuudkaper (Eubalaena australis).]] Walvèsse zeen zieëzougdere vanne orde walvèsechtige (Cetacea) die noch dolfiene (vanne femieljes Delphinidae of Platanistoidae) noch broenvèsse (Phocoenidae) zeen. Mit anger wäörd ómvatj d'n term walvès alle bieëster oete suborde vanne baardwalvèsse (Mysticeta) esouch de femieljes narwalechtige (Monodontidae), potvèsse (Physeteridae), Kogiidae) en snavelwalvèsse (Ziphidae).
De zwaerdwalvès (Orcinus orca) wuuertj ouch döks betrach es behuuerendj toete walvèsse, meh det is kwa klassifikaasje zinloeas, went hae viltj al óngere dolfiene.
Op walvèsse wuuertj al ieëvelang jach gehaje veur häör vleis, mer ouch veur walvèstraon (veur lampenaolje, kaese, smeermiddel en zeip).
1630
1627 - 1628 - 1629 - 1630 - 1631 - 1632 - 1633 thumb|right|200px| Mauritssjtad (Recife) in [[1645 door Peter Schenk]]
Boewkuns
thumb|right|200px|Taj Mahal
Auvillers-les-Forges
Auvillers-les-Forges ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 878 inweunersj. Ze ies 8,19 km2 groat. Dao woonde dus zoan 107 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Rocroi, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 235-269 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Wes-Griekeland
270px|right|thumb|Periferieë in Griekeland: 1.[[Attika, 2.Centraol-Griekeland, 3.Centraol-Macedonië, 4.Kreta, 5.Oos-Macedonië en Thracië, 6.Epirus, 7.Ionische Eilen, 8.Noord-Egeïsche Eilen, 9.Peloponnesos, 10.Zuid-Egeïsche Eilen, 11.Thessalië, 12.Wes-Griekeland, 13.Wes-Macedonië]] Wes-Griekeland (Grieks: Δυτική Ελλαδα, Dytiki Ellada) is 'n periferie (vergeliekbaar mèt de regio's in Fraankriek) in Griekeland.
Geografie
Wes-Griekeland heet 'n oppervlak vaan 11.350. Wes-Griekeland is opgesplits in e deil wat oonder de regio Noord-Griekeland vèlt, en 'n deil wat oonder de regio Zuud-Griekeland vèlt. De twie Griekse regio's weure deils gesplits door de zie dee 't noorde en zuie vaan Wes-Griekeland bepaold, en 't versjèl tösse Centraol-Griekeland en Peloponnesos. 't Noorde vaan Wes-Griekeland grens in 't weste aon 't einege vasland wat oonder de periferie vaan de Ionische Eilen vèlt. De gaanse noordeleke grens vaan Wes-Griekeland grens aon Epirus, boete e klein stökske in 't noordooste, dat grens aon Thessalië. In 't ooste grens 't aon Centraol-Griekeland. 't Zuie vaan Wes-Griekeland grens inkel aon ein periferie, naomelek in 't zuidooste aon Peloponnesos.
OSIRIS-REx
De naom is 'n aofkorting vaan Origins, Spectral Interpretation, Resource Identification, Security, Regolith Explorer. De sonde kaom op 8 december aon. Nao 'n klein twie jaor in 'n baon um Bennu, boe-in de planetoïed woort bestudeerd en 'n gesjikde plaots woort oetgezoch, naom 't tuig op 20 oktober vlegentere e moonster. Heinao zal de sonde trökkiere nao Eerd woebij de capsule zal lande via parachute op de Utah Test and Training Range in september 2023.