cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jean Meijntz
Sjriever
De lèste jaore geneet hae groate bekèndheid vanwaege de oetgaaf van zien beuk euver carnaval. 't Book De Bütt en de Büttenredner haet hae in 1997 gesjreve nao aanleiding van de drie buutreednersjoale die hae haet opgezat in Nijmege, Gelaen en Aoke. In dit book haet hae veural väöl informatie gegaeve euver de gesjiedenis van de bütt, algemein informatie euver de carnaval en ein recent euverzich van Limburgse buutreedner. In 2003 versjeen zien book De nar en hofnar in de akademische karnaval. Dit book lieët zeen dat d'r naeve de optochte, vastelaovend, buutreedne en dergelike, meë besjteit róndjóm de carnaval, namelik narre-rechbanke, narre-academies en narre-universiteite, die oetgebreid waere belich in dit book. Nao aanleiding van de publicatie van dit book promeveerde hae opnuuj aan de narre-universiteit Limburg. Jean haet ein biezunjere poszegelverzameling opgeboewd mèt es thema: Karnaval in de Filatelie. Dees verzameling stelt hae inmiddels tentoan in Sittard, 's-Hertogenbosch en Groenlo en ze reis ouch bènnekort nao 't boetelandj. Nao aanleiding van zien verzameling haet hae in 2006 zien book Karnaval in de Filatelie oetgebrach. Meyntz sjreef ónger angere ouch dertieën carnavalsleedjes en versjillende carnavalsbute. Hae sjtóng zelf ouch ach jaor in de buut.
Óngersjeijinge
Meijntz woort in Belsj en Duutsjlandj al versjillende keëre geieërd veur zien biedrages aan ’t carnavalsgebeure. In 't Duutsje Neukirchen-Vluyn woort hae oetgerope tot Spasvogel des Jahres. Ouch óntving hae de hoagste óngersjeijing van 't Schwäbisch-Allemannisch insjtituut, 't awtste narre-insjtituut van Duutsjlandj en hae woort tiedes 'ne gala-aovend van de Aachener Karneval Verein 1857 gehöldigd vanwaege 't succesvol doorloupe van de buuttereednersjoal. In 1996 óntving hae vanwaege zien biezunjere verdeenste de Piet Giesberts herinneringsmedaje, de jaorliks hoagste óngersjeiding van de Vastelaovesvereiniging 'De Sjoutvotte' oet Gelaen. In 2005 woort Jean Meijntz in zien eige sjtad geieërd mèt de 'Orde van d'n Aafgebrende Gaaskaetel, de 'Hoesorde' van carnavalsvereiniging De Flaarisse, vanwaege zien biejzunjere verdeenste veur de Gelaense vastelaovend.
Sévigny-la-Forêt
Sévigny-la-Forêt ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 278 luuj op 'n oppervlaak van 26,13 veerkante kilometer en daomèt goof 't 10,64 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,83% de jaor.
Philippe-Charles Schmerling
Philippe-Charles Schmerling (Delft, 2 maart 1790 - Luuk, 7 november 1836) is 'ne dókter en paleontoloog. Schmerling oontdèkde in 1830 in Engis D'r miensj va Engis, dele van e geraemsj die pas 100 jaor later es örsj voonde reste van 'ne Neanderthaler erkènd waoërte. Schmerling wert besjoewd es d'r groondliegker van de paleontologie.
Biografie
Philippe-Charles Schmerling waoërt gebaore óp 2 maart 1790 in Delft es zoon van Jan Carel Schmerling, 'ne handelaer uit 's-Hertogenbosch. E sjtudeert in Delft en Leide. Hienao verhuuust e nao Den Haag oeë geet wèrke in 't medisch kabinet van dókter De Riemer. In 1812 sjlaagt e väör 't exame es medisch officier. An 't èng van 1813 begint e zieng carrière in 't Nederlands leger es militaire arts. E wert dan gesjtationeerd in Venlo en dit bies 1816. In Venlo lieërt Philippe-Charles Schmerling z'n toekomstige vrów Sara Henriette Elisabeth De Douglas kènne. Ze trówwe óp 17 oktober 1821. Kórt hienao verhuust 't kóppel nao Luuk. Ze kriege twieé keender: Jeanne Caroline Elisabeth Lucie, gebaore óp 16 juli 1823 en Louise Anne Henriette, gebaore óp 23 augustus 1825.
In 1822 hervat e zieng sjtudies an de universiteet va Luuk en wert dókter in 1825. Z'ne doctoraatsthesis is getiteld De studii psychologiae in medicina utilitate et necessitate.
Wetensjappeleke oontdèkking
In 1829 begoof Schmerling zich nao Engis vör 'n consult bie 'ne sjteenhouwer, in 't dal van de Maas tösje Luuk en Huy. E zoog dat 'ne groep keender mèt knäöek waore an 't sjpäöle. E duidde die knäöek es fossielle va zoogdiere. De jaore daoóp góng e óp oonderzeuk in 'n 60-tal krietgrotte van dae regio.
Schmerling oontdèkde väöl reste va zoegdere die gaar neet in d'r sjtrieëk väörkaome, zoewie van neushoorns, mammoete, baere mae ooch miensjeleke reste tróf e aa in de ègeste laog, oeë oet e aafleide dat 't góng öm fossielle va luuj oet de prehistorie. E oondèkde twieë sjedels in Engis en ene in Engihoul. Twieë daovan zeunt oet 't neolithicum mae Engis2 waoërt later geïdentificeerd is dat van e Neanderthalerkeend.
Schmerling besjrieft zieng vondste in zie belangriekste waerk Recherches sur les ossemens fossiles découverts dans les cavernes de la province de Liège dat wert gepubliceerd in 1833 en hieël väöl illustraties bevat.
Schmerling bevestigt dat d'r miensj en d'r mamoet in de ègeste laog zeunt voonde, mae oonder druk van de wetensjappeleke blokkaasj e kraeg z'n twiefels över de betekenis van dat verbaand: « Nous doutons fort, sjreef-e ''que l'éléphant, lors de l'époque du remplissage de nos cavernes, habitât nos contrées. Au contraire, nous croyons plutôt que ces restes ont été amenés de loin, ou bien que ces débris ont été déplacés d'un terrain plus ancien et ont été entraînés dans les cavernes.''» Ooch zów e zoegezag de vergissing van Georges Cuvier make, dae neet geleufde dat in d'r tied van de mamoete ooch al luuj laefde.
Orkesmeziek
Orkesmeziek is instrumentaole meziek gesjreve veur 'n orkes, 'n instrumentaol ensemble vaan minstens tien, miestentieds evels väöl mie speulers. Vaanaof d'n achtienden iew höbbe väöl componiste ziech mèt orkesmeziek bezeggehawwe.
Barok
Iewelaank gaof 't wel orkeste meh koelek orkesmeziek. In de renaissance woorte instrumentaol stökskes gesjreve (beveurbeeld d'n Ingelse consortmeziek), die me wel mèt väöl lui kós oetveure meh die veer toch ieder kamermeziek zouwe neume. D'n ierste componis dee combinaties vaan specifieke instruminte veursjrijf is Giovanni Garbieli. In zien mierkoerege motètte vreug heer neet allein expliciet um instruminte bij de zaank, meh zeet heer ouch welke instruminte dat mote zien. In de jaore die volge sjrieve mie componiste orkeste veur, zeker in typisch barokke genres wie d'n opera en de cantaat. Zoe'n werke beginne dèks mèt 'n discrete, gans instrumentaol inleiding, sinfonia (Italiaons) of ouverture (Frans) geneump.
Pas roond 1700 begint orkesmeziek es 'n apaart genre op te koume. Daan oontsteit 't concerto grosso, e werk veur striekorkes en e kleinder grupke solostriekers, en korten tied later ouch 't soloconcert. In naovolging vaan Arcangelo Corelli sjrieve talloes Italiaonse en later ouch boetelandse componiste concerti grossi, dèks in series vaan zès um oet te geve. De groete maan vaan 't soloconcert is Antonio Vivaldi: heer sjrijf mie es 600 concerte, miestal veur ei solo-instrument. Ouch weurt in dezen tied de orkestraol suite populair: de versjèllende danse oet de suite in 'n mierdeilege compositie veur orkes.
Johann Sebastian Bach nump de concertvörm vaan Vivaldi euver, meh gief mèt de Brandenbörgse concerte ouch zienen eigen drej aon 't concerto grosso. Zier bekind weure ouch zien veer orkestraol suites. Georg Friedrich Händel sjrijf twie kier zès concerti grossi, versjèllende concerte veur örgel en orkes en diverse suites, boe-oonder de Water music-suites.
Rococo en klassiek
Nao Händel verdwijnt 't concerto grosso zoeget compleet en koume nui vörm op. Zoe tröf me ummer dèkser de symfonie aon, 'ne vörm oontstande oet de opera-ouvertuur. 't Soloconcert blijf wel populair; concerte veur mierder soliste weure in 't vervolg (dèks) sinfonia concertante geneump. Diverse componiste hawwe ziech intensief mèt dees genres bezeg, dao-oonder de breurs Carl Philipp Emanuel en Johann Christian Bach, Giuseppe Sammartini en de zoegeneumde Mannheimer Sjaol roond Johann en Carl Stamitz. In Mannheim is e hiel groet orkes, boevaan de diverse leie allemaol op e hoeg niveau stoon en väöl vaan hun ouch veur 't orkes componere. Dit maak diverse innovatief componeertechnieke meugelek, wie de Mannheimer rakètte en 't Mannheimer crescendo.
Later in d'n iew versjuif 't brenpunt vaan de meziek nao Wene. Dit is de woenplaots vaan Wolfgang Amadeus Mozart, neve componis ouch professioneel pianis en daorum zier vaan beteikenis mèt zien pianoconcerte. Ouch zien symfonieë zien vaan belaank, meh in dat genre heet heer mie concurrentie. De groetste meister vaan de symfonie is Joseph Haydn. Allewel tot heer decennialaank in deens vaan 'ne voors wèrk, weure zien symfonieë euveral in de westerse wereld gespäöld en gelle ze alle componiste es veurbeeld. Heer oontwikkelt de symfonische vörm sterk; zoe breit heer oonder mie 't orkes sterk oet en maak heer werke vaan e haafoor de norm (dewijl 'n symfonie ieder dèks nog tien menute doort).
De symfonie en 't concert, roond 1750 nog veural fiesmeziek veur edel en welgestèlde opdrachgevers, waor heimèt ummer mie e pretentieus kunswerk gewore. De functie vaan amusemintsmeziek woort euvergenome door werke wie 't divertimento en de serenaad. Zoe'n werke hoofde neet per se veur orkes gesjreve te zien meh waore dat dèks wel. Mozart en Haydn höbbe versjèllende werke in dees genres gesjreve.
Romantiek
Roond 1800 weurt Ludwig van Beethoven actief, dee ziech oonder väöl mie ouch mèt de symfonie en 't concert bezeghèlt. Zie werk weurt dèks nog bij de klassieke meziek gerekend meh vertuint al väöl trekke vaan de romantiek. In zien nege symfonieë breit heer 't orkes gestiedeg oet, um tot slot zelfs zaangers drin touw te laote (slotdeil vaan de Negende). Heer sjrijf vief pianoconcerte en mer ei vioolconcert. In dat lèste maak heer sjaol: diverse groete componiste oet de negentienden iew sjrieve ouch mer ein hiel ambitieus vioolconcert. Beethoven bedink ouch nui vörm. Zoe sjrijf heer veer versjèllende ouverture veur zienen opera Fidelio, die dèks los weure oetgeveurd. Heimèt is de konzèr-ouvertuur gebore.
Nao 1850 koume ouch de symfonie en 't concert weer in de mode. Johannes Brahms blijf vrij kort bij de klassieke veurbeelder, dewijl Anton Bruckner in zien symfonieë veural inspiratie zeuk bij de Negende vaan Beethoven. In diverse Noord- en Oos-Europese len kump de symfonie ouch in de mode, beveurbeeld bij de Bohemer Antonín Dvořák en bij de Russe Pjotr Iljitsj Tsjaikovski en Aleksander Borodin.
Roond 1900 oontsteit veural in Wene de laatromantiek. Typerend veur de laatromantische orkesmeziek is de enorm oetbreiing vaan de symfonieorkeste, tot wel hoonderde speulers. 't Werk vaan Gustav Mahler en Richard Strauss, neet touwvalleg zelf allebei dirizjènte, kin es veurbeeld dene. Kinmerkend veur de symfonieë vaan Mahler is wijer hun enorm lengde. In Paries weurt dezen trend gevolg door de joongen Igor Stravinski, dee zoe'n orkeste veur zien ballètte veursjrijf.
Impressionisme
't Impressionisme waor wel 'n reactie op de romantiek, meh componiste wie Claude Debussy en Maurice Ravel sjreve nog dezelfde groete orkeste veur. Wel typisch is de veranderde orkestratietechniek: in plaots vaan massief klaankblök perbere ze zoeväöl meugelek oongewoen combinatie vaan instruminte laote hure. Ouch sjrieve ze gein symfonieë, aongezeen ze dee term te belaoje vinde. Liever geve ze hun werke poëtische titels wie La mer, al componeert Ravel wel twie pianoconcerte.
Veuroorlogsen avant-garde
Es reactie op de enorm oetbreiing vaan de symfonieorkeste roond 1900 goon componiste begin twintegsten iew veur kleinder ensembles sjrieve. Dit begint al vreug mèt de ierste kamersymfonie vaan Arnold Schönberg, mèt vieftien stumme die allemaol inkelvoudeg bezat zien. Nog väöl dudeleker vint me dee trend bij de neoclassiciste: Stravinski in ziene middeltied, 't Frans collectief Les Six en de Rus Sergej Prokovjev. Hun orkeste liekene op die vaan Mozart en Beethoven en ouch de vörm vaan hun werke is klassiek: dèks zien 't symfonieë of concerte, soms zelfs suites of concerti grossi. Ouch componiste die mie 'n romantische esthetiek aonhawwe, wie Albert Rousel, Jean Sibelius en Dmitri Sjostakovitsj, make hun orkeste besjeiener vaan vörm.
Nao-oorlogsen avant-garde
Al in de jaore daarteg waor de Fransoos Olivier Messiaen bezeg mèt werk, oonder mie orkeswerke, die nog väöl vaan 't laatromantisch ideaol euverindhele: groete orkeste en lang vörm, gecombineerd mèt lesteg touwgenkeleke, avant-gardistische meziek. Zien Turangalîla-symfonie oet 1949 zal eine vaan de belaankriekste orkeswerke vaan häören iew weure.
Messiaen inspireert 'n ganse generatie nui avan-gardiste oet de zoegeneumde Darmstadter Sjaol. Euver 't algemein ligk hun belaankstèlling neet bij d'n orkesmeziek; Karlheinz Stockhausen componeert evels mèt Gruppen en Carré zier innovatief orkeswerke boebij versjèllende orkeste um de luustereer heer zien opgestèld. Ouch zien Mixtur is vaan groet belaank: hei weurt veur 't iers d'n orkesklaank vermingk mèt live-elektronica.
De sjaol vaan Darmstadt lievert versjèllende reacties op. De Franse Griek Iannis Xenakis oontwikkelt de stochastische meziek en componeert oonder mie Metastasis um zien ideeë te tuine. D'n Hongaar György Ligeti deit in Atmosphères en Lontano baonbrekend werk mèt bewegende clusters. Ouch de Pool Krzysztof Penderecki gebruuk clusters, die evels ieder statisch zien (in Klaogzaank veur de slachoffers vaan Hiroshima).
Posmodern struiminge
Mèt d'n trökkier nao conventioneelder meziekvörm vaanaof de jaore zeveteg kaom ouch de weeg vrij veur d'n trökkier nao traditioneel genres. D'n al geneumde Penderecki is ziech intensief mèt de symfonie goon bezeghawwe, wie ouch de Rus Alfred Schnittke, dee neve symfonieë ouch concerti grossi sjreef. De Fin Einojuhani Rauttavaara had roond 2000 groet succes mèt ziene good in 't gehuur ligkende orkesmeziek. Ouch Philip Glass en John Adams höbbe väölgespäölde orkesmeziek gemaak. De mieste componiste evels sjrieve veur kleinder ensembles, ouch al umtot de Nuie Meziekwereld ziech dèks op kleine sjaol, boete de mainstream vaan de groete orkeste, aofspäölt.
Panters
thumb|'n Lieëvin. thumb|'nen Tieger. De pant(j)ers of pant(j)erkatte (Letien: Panthera) vörmen e geslech binne de katechtige. 't Guuef veer saorte die nag róndjloupe; dees make de grótste bieëster oete femielje vanne katechtigen oet. Ze kónnen allemaol boumklummen en zie zeen de ènsigste katte die kónne kriete. d'n Tieger is de grótste pantersaort; 't lieëpaerd de klènste.
't Jachlieëpaerd behuuert neet toet 't geslech en is nejjer verwantj ane klein katte.
Of de snieëpanter (Uncia uncia) bie 't geslech huuert is ónzeker. 't Geslech Neofelis is nej verwantj.
Indeiling
Panthera wuuert wiejer es volg ingedeildj:
Prins Edwardeilandj
thumb|De ligking van Prins Edwardeilandj in Canada. Prins Edwardeilandj (Ingels: Prince Edward Island) is 'n pervinsje in 't oeaste van Canada mit 'n oppervlakdje van 5.648 km². Inne pervinsje wone róndj de 150.000 luuj (2020). De houfstad is Charlottetown. Prins Edwardeilandj is de klènste pervinsje van 't landj.
Prins Edwardeilandj grens in 't wèsten aan New Brunswick, sieër 1997 zeen dees mitte Confederation Bridge verbónje mitein. In 't zuje ligk Nova Scotia det me kan bereike mitte vaerboeat en in 't naordoeaste ligk Newfoundland en Labrador. De pervinsje Prins Edwardeilandj is e lieëglandj; 't hoogste puntj ligk op meh 152 m baove zieëspegel.
Roemenië
Roemenië (Roemeens: România) is e land en 'ne lidstaot vaan de Europese Unie (EU) op 't carrefour vaan Centraol, Oos- en Zuidoos-Europa. 't Grens in 't zuie aon Bölgarije, in 't noorde aon Oekraïne, in 't weste aon Hongarije, in 't zuidweste aon Servië, in 't ooste aon Moldavië en in 't zuidooste aon de Zwarte Zie. 't Land heet euver 't algemein e gemaoteg continentaol klimaot en 'n opervlaakde vaan 238,397 veerkante kilometer, mèt 'n bevolking vaan roontelum 19 mieljoon (2021). Roemenië is 't twelfde land vaan Europa en de zèsde lidstaot vaan de EU op basis vaan bevolking. De hoofstad en groetste stad is Boekares. Aander groet steieleke gebeeje zien Iași, Cluj-Napoca, Timișoara, Constanța, Craiova, Brașov en Galați.
De Donau, de opein nao laangste revier vaan Europa, oontsprink in 't Duits Zwart Woud en heer struimp 2857 laank in zuidoosteleke riechting, veurtot 'r oetmoont in de Roemeensen Donaudelta. De Karpaote, die Roemenië vaan 't noorde nao 't zuidweste doorkruse, umvatte de Moldoveanu berg op 'n huugde vaan 2544 meter.
Leka
thumb|De ligking van Leka in de pervincie Nord-Trøndelag. Leka is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 595 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 108,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
Roemenië
Roemenië woort in 1859 gevörmp door 'n personele unie vaan de Donaukeuninkrieke vaan Moldavië en Walachije. De nuie staot, officieel Roemenië geneump vaanaof 1866, woort in 1877 gans oonaofhaankelek vaan 't Ottomaons Riek. In d'n tied vaan de Ierste Wereldoorlog voch Roemenië, naotot 't in 1914 de neutraoliteit had verklaord, same mèt de geallieerde meugendheie vaanaof 1916. In de naosleep vaan deen oorlog woorte Boekoving, Bessarabië, Transsylvanië en deile vaan Banat, Crișana en Maramures deil vaan 't Keuninkriek vaan Roemenië. In de zomer vaan 1940, es gevolg vaan 't Molotov-Ribbentrop-pak woort Roemenië gedwonge um Bessarabië en Noord-Boekoving aof te staon aon de Sovjet-Unie en Noord-Transsylvanië aon Hongarije. In november 1940 teikende Roemenië 't tripartiet pak en es rizzeltaot daovaan góng Roemenië in juni 1941 aon de kant vaan Nazi-Duitsland d'n Twiede Wereldoorlog in, vechtend contra de Sovjet-Unie bis augustus 1944 bij de geallieerde aonsloot en Noord-Transsylvanië heruiverde. Nao d'n oorlog en de bezètting door 't Roed Leger woort Roemenië 'ne socialistische en communistische rippebliek en lid vaan 't Warschaupak. Nao de Roemeense rivvelutie vaan 1989 begos Roemenië aon 'nen euvergaank nao democratie en merretikkenemie.
Tarn (verdudeliking)
Tarn kan verwieze nao:
Roemenië
Roemenië is 'n oontwikkelingsland mèt 'n ikkenemie mèt 'n hoeg inkoume, op de 49e plaots in de Human Development Index. 't Heet de 47ste groetste ikkenemie in de wereld op basis vaan BNP. Roemenië maakde in de vreuge 2000'der jaore 'n snel ikkenomische greui door; allewijl is de ikkenemie vaan Roemenië gebaseerd op deenste. Roemenië is 'ne prodecent en 'ne netto-exportäör vaan mesjienes en electrische energie via bedrieve wie Automobile Dacia en OMV Petrom. Roemenië is sinds 1955 lid vaan de Vereinegde Naties, de NAVO sinds 2004 en de EU sinds 2007. De mierderheid vaan de Roemene is Roemeenstaoleg en identificeert mèt de Oosters-Orthedoxie.
In 't nuujs - Naord-, Midde- en Oes-Europa
2019
De Zjwaedse klimaatactiviste Greta Thunberg weurt oetgerope tot Persoen van 't Jaor daor 't blaad Time. Mit häör zèsteen jaor is ze de jónkste oets die daen titel óntvènk.
't Amerikaans Hoeg van Aafgevaerdigde erkènt mit 'n groete mierderheid de genocide op de Armeniërs.
Volodymyr Zelenski wintj de presidentsverkezinge in de Oekraïne. Volgens exitpolls haet hae in de twiede runj zoeget 73,2% van de sjtumme gehaold.
De Sociaaldemocratische Partie wintj de Finse parlemèntsverkezinge, èng veur de rechspopulistische Finnepartie.
Bie presidentjsverkezinge in Sjlowakieë weurt de linkse Zuzana Čaputová tot presidentj gekoze. Zie weurt de ierste vrouw in 't landj die dat amb bekleit.
In Bres, Wit-Róslandj, weurt e massagraaf oete Twiede Waereldoorlog óntdèk, mit daorin de lichame van hónderde joede.
Róslandj sjort 't INF-verdraag op, naodet de VS gister aankóndigde 'tzelfde te doon.
Paweł Adamowicz, de börgemeister van de Poolse sjtad Danzig, weurt door 'ne 27-jäörige man denaergesjtaoke en sjtörf einen daag later aan zien verwónjinge.
Bie e treinóngelök in Denemarke zeen ach doeje gevalle. Zèsteen luuj rake gewóndj.
2018
Inne Róssische sjtad Magnitogorsk sjtort e flatgeboew deils in. Daobie kómme 38 luuj óm 't laeve.
Door 'n explosie in 'n koel in 't oeste van Tsjechië zeen zeker daarteen kómpels óm 't laeve gekómme.
Róslandj nump drie Oekraïense marinesjeper in besjlaag. 't Grensincidentj escaleert flót; de Oekraïne kunjig de sjtaot van belag aaf.
D'n Amerikaanse presidentj Donald Trump zaet 't nucleair waopevedraag mit Róslandj op, ómdet dit lèste landj 't al jaore zoew sjènne.
Bie parlemèntsverkezinge in Zjwaede wintj de rechs-populistische Sverigedemokraterna henjig; de Sociaal-democratische partie liekentj aevel toch de groetste te blieve.
Nederlandj en Australië sjtelle Róslandj officieel aansjprakelik veur 't denaersjete van vleegmesjien MH17.
Presidentj Poetin äöpent de Krimbrök, die de Krim en 't vastelandj van Róslandj verbindj.
D'n Daensen oetvènjer en excentriekeling Peter Madsen weurt tot laeveslank veroerdeild óm de verkrachting, maord en lieksjènnis op de Zjwaedse journaliste Kim Wall.
De Oekraïnse Prizzedent Petro Porosjenko laot weite bij 't Oecumenisch patriarchaot vaan Constantinopel oonaofhenkelekheid aon te vraoge veur de Oekraïens-Orthodoxe Kèrk. Dit zaw beteikene tot de Oekraïense Kèrk ziech los maak vaan de Russisch-Orthodoxe Kèrk.
D'n Hongaarse premier Viktor Orbán wintj mèt 'n ruum mierderheid de parlementsverkezinge.
Bie 'ne brandj in e winkelcentrum inne Róssische sjtad Kemerovo kómme 64 luuj óm 't laeve.
De zittende president Vladimir Poetin wint de Róssische verkezinge. Hae zouw 76,5% van de sjtumme höbbe behaold, 't bèste rizzeltaat oets.
Inne Oekraïense huidsjtad Kiev weurt e tentekamp van aksieveurders taege de regering geruump. Agente en aksieveurders rake sjlaags; teen luuj rake gewóndj, hónderd luuj weure gearresteerd.
De Sjlowaakse journalis Ján Kuciak weurt vermaord aangetroffe in zien hoes in Velka Maca, 65 kilomaeter ten ooste vanne huidsjtad Bratislava.
Prins-gemaol Hendrik van Daenemark sjtörf op 83-jäörige laeftied.
Vlöch 793 van Saratov Airlines van Moskou nao Orsk sjtort kort nao zien opsjtiege denaer. Alle 71 inzittende kómme óm.
2017
Bekans veerhóngerd Oekraïense en Róssische kreegsgevangene van 't pro-Russisch conflik innen Donbass weure vriegelaote. De gevangeneruul is óngerdeil van 't Minskakkoord.
In Zjwitserlandj is de veurmalige Roemeense keuning Michaël van Hohenzollern-Sigmaringen op 96-jäörige laeftied gesjtorve.
't Róssisch hoegggerechshof classificeert de Jehova's getoeges es 'n extremistische orgenisasie. 't Hoofkantoor in Sint-Petersburg woort gesjlote, zoewie ouch versjillende regionale aafdeilinge.
't Europees hof veur de rechte van de minsj bepaalt det de Róssische autoriteite boeteproportioneel geweldj höbbe gebroek bie 't beëindige van de giezeling in 'n sjoel in de Zuud-Róssische sjtad Beslan in 2004 door Tsjtetsjeense terroriste. Bie dit drama kwame 334 giezelaere óm 't laeve. Mier es de haaf van de doeje waore sjoelkinger.
Bie e warehoes in de Zjwaedse hoofsjtad Stockholm ried 'n vrachwage in op winkelende luuj. Veurläöpig geit me d'r van oet det veer luuj bie dizzen terreurdaod óm 't laeve zien gekómme. Zaeker vieftien luuj zouwe gewóndj zien. 'ne 39-jaorige Oezbeek woort ópgepak.
Door 'ne groeten brandj in e munitiedepot in de Oekraïense plaats Balaklija, móste 20.000 luuj geëvacueerd woorte.
Leka
De gemeintecode is 1755.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
In 't nuujs - Naord-, Midde- en Oes-Europa
2017
Zjwaede veurt nao zaeve jaore de deensplich wier in. De raeje is de politieke sjpanning mit Róslandj, die veural veulbaar is in de kórtbiegelaege Baltische sjtaote. Dees deensplich gild veur man- en vrouwluuj.
Finland veurt 't homohoewelik in.
In Roemenië protestere mie es 200.000 luuj taege 't veurneme van de regering óm corruptiezake ónger de 45.000 euro neet langer sjtrafbaar te sjtelle. Hiemit zien dees proteste in ómvang de groetste proteste in Roemenië saer de gewelddadige revolutie van 1989, det de val van 't communisme beteikende.
Op de rampplek van 't in juli 2014 denaer gesjtorte vleegmesjien MH-17 weure minsjelike reste gevónje. Naobesjtaonde wille det 't rampgebeed obbenuuts óngerzóch geit weure op anger achtergeblieve sjtoffelike euversjótte.
De VS sjikke 3.500 militaire nao Pole in 't kader van Operation Atlantic Resolve.
Door extreme winterkouw in groete deile van Zuud- en Oes-Europa zien mier es zèstig doeje gevalle.
2016
De Róssischen diplomaat en ambassadeur Andrei Karlov woort tiedes zien bezeuk aan 'n fototentoonsjtelling in de Turkse hoofsjtad Ankara doedgesjote.
2015
E Russisch passageersvleegmesjien sjtort denaer in de Egyptische Sinaïweuste. Alle 224 inzittende kómme óm. IS claimp 't mesjien te höbbe denaergehaold.
28 september Vladimir Putin röp de VN op 'n coalitie te vörme tege d'n Islamitische Staot, mer ouch tege de rebelle en veur Bashar al-Assad. De VS reageert argressief; 't Weste heet altied 't verdrieve vaan Assad en 't besjerme vaan de liberale rebelle es topprioriteit gezeen in de Syrische börgeroorlog en 't verdrieve vaan d'n IS
De centrumrechse oppositie in Daenemarke wèntj èng de parlemèntsverkezinge van 't regerend centrumlinks blok.
Andrzej Duda wèntj de Paolse prizzedentsverkezinge van de zittende presidentj Bronislaw Komorowski. Allebei de kandidate zeen conservatief; Duda aevel nog get mier as Komorowski.
Boris Nemtsov, 'ne veurnamen oppositieleier in Ruslandj, weurt in Moskou vermaord. Algemein waere politieke motieve aangenome; in de westerse waereld geit me oet van 'n opdrach vanoet de regering.
Bie 'n sjeetpartie in Kopehage kómme twie luuj óm. D'n daojer, dae later ouch weurt doedgesjote, waor 'ne moslimextremis.
Litouwe veurt d'n euro in. De Europese muntj vervèngk de litas.
2014
In Minsk sjlete de Oekraïense regering en de separatistische rebelle e besjtandj.
'n Kolon Róssische pantserwagele kump de Oekraïne binne. 't Is veur 't iers in 't hujig Oekraïens conflik dat Róssische tróppe aan de weskantj van de grens waere gezeen.
In de oestelike Oekraïne, baove daor pro-Russische rebelle beheersj gróndjgebeed, weurt vlöch MH17 (op waeg van Schiphol nao Kuala Lumpur) denaergehaold, nao me dènk bie vergissing daor rebelle die 't veur 'n Oekraïens laegertuug aanzaoge. Aon baord zeen 294 luuj, veural Nederlanjers, die allemaol ómkómme.
De Georgische politicus Edoeard Sjevardnadze sjtörf op 88-jäörige laeftied.
Ónverwachs weurt in e veerpartieje-euverlègk tösje de VS, de EU, Ruslandj en de Oekraïne toch 'n akkaord bereik euver de crisis in 't opsjtenjig oeste van 't leste landj.
Nao daag van opsjtand door etnische Russe in de oestelike Oekraïne zèt de regering 't laeger in óm bezatte euverheidsgeboewe te óntrume.
De Oekraïne mobiliseert naodat de Russische armee de Krim haet bezèt.
Nao weer 'nen daag vol ónras zèt 't Oekraïens parlemènt president Viktor Janoekovitsj aaf. Ieder vlöchde hae al nao Odessa, meh weigerde 'r aaf te trejje.
Viktor Janoekovitsj, de presidentj van de Oekraïne, teikent 'n akkaord mit de oppositie wat ónger mie veurzuut in vervreugde verkezinge.
't Maonjelang protes taege de regering in de Oekraïense hoofsjtad Kiev löp oet op doejelike gevechte tösje pelitie en demonstrante.
2012
Kort baove de sjtad Tsjeljabinsk, Ruslandj, sjpat 'ne meteoor oeterein; 't sjokfróntj rich groete sjaoj aan en versjillende meteoriete waere gevónge.
Taege de verwachtinge in en óndanks berichte van irnstige intimidatie wintj de Goegrischen Droum, e verbóndj van oppositiepartieje, de parlemèntsverkezinge in Georgië van de regerende Vereinigde Nationaal Bewaeging van presidentj Michail Saakasjvili.
Drie lejer van de punkband Pussy Riot waere tot twie jaor werkkamp veroerdeild nao aanleijing van optrejje in de kirk taege presidenth Vladimir Poetin. Väöl luuj, veural in de westerse waereld, zeen dit as e politiek perces.
Laszlo Csatary, 'ne 97-jäörige nazi, weurt in Boedapes gearresteerd. Heer gelt es de mies gezochde laevende nazi.
In d'n tribbenaal van Oslo begèntj 't perces taege massamaordenaer Anders Breivik.
In Ruslandj weurt de ierste runj van de presidèntsverkezinge gehawwe; Vladimir Poetin wèntj die wie verwach mit 'n absolute mierderheid.
2011
In Ruslandj weurt obbenuujs gedemonstreerd taege d'n oetsjlaag van de verkezinge ieder de maondj en taege de regering van Vladimir Poetin; 't protes is 't groetste saer de val van 't communisme.
Vaclav Havel, 'ne bunesjriever, pioneer in de Revoluties van 1989 en gewaeze presidènt van Tsjecho-Slowakije en Tsjechië, sjtörf op 75-jäörige laeftied.
In Ruslandj hilt me parlemèntsverkezinge. De regerende partie Vereinig Ruslandj haolt óngeveer de hèlf van de sjtumme en verluus daomit de twiederde mierderheid die ze de aafgeloupe jaore had.
Bie parlemèntsverkezinge in Pole wèntj de regerende liberaal partiej van premier Donald Tusk. De centrumlinkse Palikot-bewaeging kump nuuj in de Sejm.
In Letlandj wèntj 't pro-Russisch Harmonisch Centrum de parlemèntsverkezinge.
De parlemèntsverkezinge in Daenemark waere daor 't links blok gewonne; me verwach dat Helle Thorning-Schmidt, leisvrouw van de sociaal-democratische partie, de ierste vrouweleke premier van 't landj weurt.
Bie Jaroslavl in Ruslandj sjtort e vleegmesjien neer mit 't plaatsjelik ieshockeyteam aan baord.
In 't regeringskerteer van Oslo vèntj 'ne zjwaore bómaansjlaag plaats; later weurt op 'n partiejbiejeinkóms van de Arbeierspartiej kortbiej e bloodbad aangerich. Bei acties liekene in 't bezunjer gerich taege de Noorse premier Jens Stoltenberg. 'nen Dènkeliken daojer weurt aangehauwe; 't geit óm 'ne rechs-extremis.
Goran Hadzic, de lèsten oerlogscrimineel dae de Joegeslaviëtribbenaal in D'n Haag nog zeukde, weurt gearresteerd.
In e dörpke in Vojvodina, Servië, weurt de Bosnisch-Servische generaol b.d. Ratko Mladic gearresteerd. Hae weurt gezoch daor de Joegoslavië-tribbenaal óm kreegsmisdaoje in de Joegoslavische kreeg van de jaore neugetig.
Op de Domodedovolochhave in Moskou vèntj 'n zelfmaorsaansjlaag plaats. Hiebij valle zeker 35 doeje en mier as hóngerd gewónje.
2010
Ex-oliemagnaat en regimecriticus Michail Chodorkovski weurt tot 14 jaor gevangenis veroerdeild, volges de Russische wèt weurt dao 8 jaor die hae al zit van aafgetrokke. Binnelands meh veural boetelands is väöl kritiek op wat as 'showperces' weurt gezeen.
In 't centrum van de Zjwaedse hoofsjtad Stockholm gaon twie bomme aaf; dit bliek 'ne mislökden aansjlaag te zeen.
In Malmö, Zjwaede, maak de polies bekèndj 'ne verdachte van tientalle racistische sjeetpartieje te höbbe opgepak.
In Bosnië-Hercegovina vènje algemein verkezinge plaats.
In Letlandj waere de parlemèntsverkezinge gewonne door de centrumrechse regering, die angers hel aan 't bezunige is.
Presidèntj Dmitri Medvedev van Ruslandj óntsjleit Joeri Loezjkov, dae achtien jaor lank börgemeister van Moskou waor.
In Ruslandj begint 'n serie van extreem groete natuurbrenj, die, in combinatie mit hoeg temperature, veur groete lochvervoeling en gevierlike situaties zörge.
'n Vleegmesjien sjtort naer bie de Russische plaats Smolensk. Alle 96 inzittende sjterve t'r plaotse; oonder hun is de Poolse presidènt Lech Kaczynski.
In Moskou plege terroriste twie zelfmaordaonsleeg, boebij teminste 39 lui umkoume.
2009
Sjlowakije veurt as zestiende EU-lidsjtaot d'n euro in, as vervanging van de Sjlowaakse kroen.
2008
De Europese Unie heet bemiddeld in 't Zuid-Osseetse konflik, en d'r is noe e staakt-'t-vure.
D'r Bosnisch-Servische Radovan Karadžić wert in 't holst van de nach övergevlaoge van Belgrado nao de gevangenis van 't Joegoslavie-Tribunaal in Sjeveninge. E mót zich dao verantworde vör oorlogmisdade en vör d'r genocide óp 8000 moslimmansluuj in Srebrenica óp 11 juli 1995.
In Röslandj waere presidentsverkezinge gehawwe. De zittende premier Dmitri Medvedev wèntj, wie vanteväöre verwach.
Var (verdudeliking)
Var kan verwieze nao:
Heële
Kerne i de geminde
Dörper, noabersjafte en wieke (e deel hat óch Limburgstalige plaatsjnaamsjilder):
Sjild en vaan
thumb|120px|Aod sjild van de gemingde Heële (1867-1964). thumb|120px|Nuier sjild van de gemingde Heële (1964-1982). Seër de fusie mit de geminde Gebrooëk i 1982 besjteet 't gemindewoape oet inne lieëw mit krooën, op e sjild dat i twieë sjtukke is gedild. Oppe linker haofsjeet va ge sjild sjteet d'r roeë lieëw va 't vreugere hertogdom Limburg op e zilverkluërig veld, oppe rechter haofsjeet sjteet d'r sjwatte lieëw va de ouw geminde Gebrooëk op e zilverkluërig veld mit horizontaal roeë bane. De vaan va de geminde is blauw mit inne geële Romeinse adeleer en besjteet seër 1966. De adeleer is ing verwiezing noa de Romeinse gesjiechte va Heële.
Geografie
Heële ligk gemiddeld op 103 meëter boave zieënivo (NAP) oppe rank va 't Limburgse huëvellank in 't daal va drei bake: de Kaumerbaak, de Sjandelerbaak en de Geleënbaak, die bei Roeëstere oetkunt in de Maas. De noabergemindes zint Oake, Kirkroa, Lankgraaf, Broensem, Nut, Voelender en Zumpelveld.
Draize
Draize ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groat Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 99 inweunersj, die Draiziens (mannelik) en Draiziennes (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 6,79 km2 groat. Dao woonde dus zoan 15 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Signy-l'Abbaye, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Rethel.
Heële
Demografie
I de geminde Heële wónde i 2000 95.147 lüj, bekans 6.000 mieë wie i 2010. Dat kunt ónger angere durch de vergriezing: in 't joar 2000 woar 16,7 persent 65-plus, hütsedaags is dat 19 percent. 't Persentage jóng lüj (0 bis 15 joar) góng tussje de joare 2000 en 2010 umlieëg va 15,9 persent noa 13,6 persent va gen lüj. Va alle miensje hauw in 2010 4,6 persent neet de Hollendsje nationaliteit. Op de ieësjte plaatsj kómme Pruusse mit 1.047 miensje, op de twieëde plaatsj Marokkane mit 503 miensje.
Draize
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Heële
Gesjiechte
thumb|De Romaanse [[Sint-Pancratiuskirk i Heële]] De gesjiechte va Heële geet trük bis i de prehistorie: a gen ing va d'r 20e ieëw, i 1997, woeëte oppene Sjelsberg i de geminde Heële reste va ing ouw noabersjaf gevónge oet de Michelsbergkultoer (4400 bis 3500 vuur Kristus), e bewies dat i d'r sjtrieëk rónk Heële al zieëker 6000 joar miensje leëve. De Romeine bouwde rónk d'r avank van os joartelling op 't kruutspunt va twieë wiechtige weëg, va Boulogne sur Mer noa Kölle en va Sante noa Trier, de plaatsj Coriovallum. 't Woar e wiechtig regionaal centrum, mit vöal póttebekereie en e groeët badhoes (thermae), dat op 18 juni 1940 trükvónge is durch inne plogende Heëlesje boer.
Draize
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Heële
Gesjiechte
Uëver de gesjiechte va Heële i de ieësjte ieëwe noa d'r val va 't Romeinse Riek is neet vöal bekank. Bis d'r tieënde ieëw giet 't koom bewieze dat i Heële nóg lüj wónde. De aodste vermelding noa de Romeinse tied is oet 1065, in ing akte va Udo, d'r bissjup va Toul. Doanoa is sjproake va boerehöaf en watermuëles i de dale va gen drei Heëlesje bake. Heële woar ing handelsplaatsj gewoeëde en sjpilde obbenüts ing rol in d'r sjtrieëk. De plaatsj woar bis 1244 egedom va de groave va Ahr-Hochstaden, ing famielje oet de Eifel, die d'r Sjelmetoere en de Pankratiuskirk lete bouwe.
I d'r 18e ieëw trone de autoriteite i ge lank va Heële fosj op teëge de Bokkerieësj. Historiker betwiefele hütsedaags of de Bokkerieësj, die wie de lüj doe dachte e pakt mit d'r duvel gesjloate houwe en op d'r bök durch gen lóch voeëte, wirkelig besjtange hant. Hóngerde, waarsjienlig onsjuldige en deks óch erm lüj, woeëte in die joare geëkseketeerd, noa sjwoar gemarteld te zieë.
Heële woeëd i 1793 durch Fransuëzesje troepe igenómme. Same mit plaatsje wie Mesjtreech, Valkeberg en Tóngere woeëd Heële óngerdeel va 't Fransuësezje département de la Meuse Inferieure. Óch manslüj oet Heële hant doanoa es soldoate mitgevóchte i de Europese krege va Frankriek. Inne zów d'r Kuëb va Heële geweës zieë, deë i de 20e ieëw i Heële e sjtandbild gekrieëge hat, en óch inne romanfiguur is oet e Heëlesj book oet 1883 va d'r sjriever Mathieu Kessels.
Wie de Fransoeëze i 1814 d'r kreeg verlore houwe, woeëd Heële ing geminde i de nuie Hollendsje provins Limburg, die doe besjtóng oet wat noe Belsj en Hollendsj Limburg is. Vöal lüj woare doa neet kontent mit en sjteunde doarum i 1830 d'r Belzje opsjtand. Nuëge joar lank, bis 1839, woar Heële Belsj. Durch de Konferensie va Londe i 1838 móste de Belzje evvel de oeëstelige haofsjeet va Limburg trükgeëve. Va seër a weëd Heële neet mieë oet Brussel meh oet Den Haag besjtuurd.
I 1874 woeëte a gene Valkebergerweëg de ieëstje koale i Heële vónge. Noadat i 1894 óch d'r ieësjte sjach gemaak woeëd en Heële i 1896 ing treinverbinding mit Zitterd houw gekrieëge, is rónk 1900 agevange mit de industriële exploitatie va koale. D'r Ieësjte Weltkreeg woar positief vuur de entwiklóng va de koele i Heële en umsjtrieëke. Durch d'r kreeg woar 't lestig gewoeëde um Ingelsje en Duutsje koale te importere. Rónk 1900 wónde i Heële zoeëget 6.000 miensje. Durch de koele woare dat 'rs i 1910 al 12.000 en i 1930 32.000. Vöal lüj va boete Limburg koame noa Heële um es koempels i gen koele te wirke. 't Dörp is doadurch ing sjtad gewoeëde. I de 60'er joare woeëd de exploitatie van de koele evvel lanksaam minder rendabel, en op 17 desember 1965 zag d'r minister va Economische Zaken Joop den Uyl i Heële dat sjleting nuëdig woar. De letste koel i Heële góng i 1974 touw. Durch de sjleting koame i d'r ganse sjtrieëk 60.000 miensje oane wirk te zitte.
Noa de sjleting perbeerde de regering de miensje nui wirk te geëve, onger angere durch 't Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) en 't Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) noa Heële te sjikke. De geminde wil de sjtad, die durch de koele e 'sjwat' imago houw geer e greuner imago geëve. De letste joare kómme bedrieve die zonnecelle make noa d'r sjtrieëk.
Historische inwoeënertalle
In ciefesj van aw volkstèllinge is good te zeen wie sjterk de Heële i d'r aavank van d'r twintigste ieëw, durch de koms van d'r koel, gegreujd is.
(logaritmische sjoal; x1830=100)
Greun: Gemingde Heële Blauw: Provins Limburg
Winkbülle
D'r beinaam va lüj oet Heële is winkbülle. Heële woar i vreuger ieëwe al 't grutste dörp i d'r sjtrieëk, en de lüj oet de anger dörper vónge dat lüj oet Heële get al te tevreie mit zichzelf woare. Noe is 'De Winkbülle' d'r naam va d'r Heëlesje vasteloavesverein.
Sjproak
Durch de massaal immigratie va neet-Limburgers noa Heële is hütsedaags Nederlands of inne variant doava die Heëlesj Hollendsj weëd geneumd de mieëts gesjproake taal i de geminde. 't Aod Heëlesj plat en de doava aafwiekende dialekte va Heëlehei en Gebrooëk besjtónt evvel nog ummer. Wieväöl lüj die dialekte hüj nog kalle, is neet bekank. Heële hat inne eige Veldeke-krink, deë zich bezig hilt mit 't plaatsjlig dialek.
Bis wied i d'r 19e ieëw woeëd i Heële neëve Heëlesj en Hollendsj óch Duutsj gesjproake, vuural i g'n kirk. "'t is noe al joare geleje, in d'r tied dat i Heële en op de anger dörper van de umgeëvóng i gen kirk alles in 't Duutsj woeëd gehouë. De preëdig en de kristelieër, alles woar in 't Duutsj," hat d'r Heëlesje sjriever Eugène Vreuls (1868-1940) doa uëver gesjrieëve. Die passage geet uëver de periode rónk 1880. Besjtuurstaal en taal i gen gemindesjoeël woare doe evvel Hollendsj. Noa d'r Ieësjte Weltkreeg woar de rol va 't Duutsj i Heële oetgesjpild.
Berbertaole
thumb|400px|Berbertaole in de Maghreb. Liechblauw: Tasjelhiet; mauve: Midde-Atlasberbers; geel: Riffijns; oranje: Oaseberbers; raos: Sjenwa; roed: Kabylisch; greun: Sjawijah; doonkerblauw: Toeareg. De Berbertaole (Inheimse naom Tamazight/ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ) zien 'n gróp vaan de Afro-Aziatische taole en dialekte die verspreid euver de ganse Maghreb (d.i. Noord-Afrika westelek vaan 't Nijldaal) weurt gesproke door de Berbers en Toeareg (die neet ummer zoonder mie tot de Berbers weure gerekend). Migrantegemeinsjappe höbbe de taole ouch boete de Maghreb gevesteg; neet in 't minste nao Nederland en 't Belsj. Wieväöl vaan die taole 't gief hingk, wie zoe dèks, aof vaan interpretatie; soms weurt gesproke vaan ein taol, 't Berbers, al zien laank neet alle variante oonderein te verstoon. De Berbertaole zien, veur zoewied bekind, de oersprunkeleke taole vaan de Maghreb. In diechbevolkde, steideleke umgevinge zien ze dèks (neet ummer) verdroonge door 't Arabisch, meh in nomadegemeinsjappe, oases en berggebeed huurt me ze nog volop. Erkinning vaan de Berbertaole is in väöl len e geveuleg punt, boe conflikte tösse Arabisch en Berbers nationalisme bij koume kieke. Wel is de lèste jaore de status vaan de Berbertaole touwgenome en weure ze väöl mie es vreuger op sjrif gestèld.
Terminologie
De wäörd Berber en Berbers koume oet 't Arabisch (البربر al-barbar) en beteikene zoeväöl wie 'bazeleer', dus 'eine dee 'n oonbekinde taol sprik'. 't Arabisch op zien beurt heet dees wäörd euvergenome vaan 't Latiens barbarus en 't Grieks βάρβαρος barbaros; Berber is dus wezelek 'tzelfde woord es barbaar. Toch gelt dit woord neet algemein es e sjelwoord en weurt 't zeker geaccepteerd in de wetensjappeleke wereld.
D'n eige naom vaan de Berbers is Amazigh (miervoud Imazighen; ouch gesjreve Amaziɣ, Imaziɣen), wat 'vrije maan' of 'vechter' beteikent. Hun taol neume ze Tamazight (Tamaziɣt), boe-in de circumfix (zuug oonder bij grammair) t...t is te herkinne. Deze naom weurt väöl gebruuk door de Berbers in Marokko en oonder de Toeareg, meh daoboete vrij beperk. Väöl Berbervolker gebruke dèks specifieke otonieme die allein nao hun eige taol of dialek verwieze, zoewie Siwi veur de taol vaan de Siwa-oaas en Taqbaylit veur 't Kabyle.
Sprekers
Wieväöl lui of Berbertaole spreke, vèlt neet zoe gemekelek vas te stèlle. Väöl len erkinne de taole gaaroet neet en numme 't Berbers neet es optie in volkstèllinge op. Berbers zien dèks ouch twietaoleg, zoetot 'ne spreker vaan 't Berbers op 't ierste gehuur veur Arabier kin weure aongezeen. Sprekers vaan 't Berbers kin me in eder geval in de volgende len vinde:
Inheims
In Algerije weurt e groet aontal Berbertaole daan wel -dialekte gesproke. Ethnologue oondersjeit (in aofloupende volgorde vaan aontal sprekers) 't Kabylisch, 't Sjawijah, 't Sjenwa, 't Toemzabt, 't Taznaniet, 't Tamahaq ('n taol vaan de Toeareg), 't Tagargrent en Temasjien (mèt de aonteikening tot 't dezelfde taol zouw kinne zien), 't Tidikelt, en de eigelek Marokkaanse dialekte Riffijns, Tasjelhiet en Midde-Atlasberbers. De ierste twie weure in diechbevolkde gebeje gesproke en höbbe mie es ein mieljoen inwoeners, de aandere (boete die oet Marokko) weure (veurnaomelek) door oasebewoeners en kemelnomade gemojld en höbbe allemaol minder es hoonderddoezend sprekers. Historische tèllinge en sjattinge euver 't aontal sprekers loupe oeterein. 'n Oonderzeuk oet 1906 brach 1.305.730 aon 't leech, of 29% vaan de toenmaolege bevolking in de kolonie. Kort daonao, in 1911, gaof e geliekaardeg oonderzeuk al väöl minder sprekers: 23%. Dit zouw mote ligke aon versjèlle in tèlmethodes (mèt naom 't al of neet mètrekene van twietaolege). Bij de volkstèlling vaan 1966 waor 't aontal sprekers vaan 't Berbers 2,3 mieljoen, of 19% vaan de ganse bevolking. Ethnologue meint op basis vaan zien eige ciefers tot 't aontal sprekers op 14% ligk (daovaan 9% Kabylisch en 5% Sjawijah).
Good 30.000 Toeareg in Burkina Faso spreke 't Tamasheq, 'n taol die me veural in Mali huurt (zuug oonder).
In 't uterste weste vaan Egypte, wat cultureel korter bij Libië es bij 't Nijldaal steit, gief 't nog ein plaots, de Siwa-oaas, boe me 'n Berbertaol huurt: 't Siwi. 't Heet 30.000 sprekers en is daomèt 'n levendege taol, al gebruke de sprekers ouch 't Arabisch.