cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moldavisch
't Moldavisch waas tót 2013 de officieel benaming van 't Roemeens in 't rippebliek Moldavië. Roemeens en Moldavisch waere door taalkundige in 't algemein es ein en dezelfde taal besjoewd, mer óm politieke raejene weurt de taal in Moldavië es 'n apaarte taal aangemirk. In Transnistrië weurt 't in 't Cyrillisch gesjreve. In december 2013 bepaolde 't Moldavisch gróndjwèttelik hof det de officieel naam van de taal Roemeens is, wie in de ónaafhenkelikheidsverklaoring sjteit, en neet Moldavisch, wiedet 't in de gróndjwèt sjteit.
Tót aan de negeteenden eeuw waerde Roemeens meistal mit cyrillische litters gesjreve, mer dit sjrif waerde in 1882 officieel vervange door 't Letiens. Doe Bessarabië in 1940 bie de Sovjet-Unie waerde ingelief, waerde 't cyrillisch alfabet weer ingeveurd. Dit waerde aevel in de naodaag van de Sovjet-Unie, in 1989, weer vervange door 't Letiens alfabet. Door 'n spèllingsverangering later in Roemenië, die in Moldavië neet waerde naogevolg, is aevel e klein versjil in sjriefwies óntsjtange. In Roemenië weurt de "î" allein aan 't begin van e waord gebroek en "â" op anger plaatse (bei litters höbbe dezelfde oetsjpraok), in Moldavië weurt allein de "î" gebroek (behalve bie oetzunjeringe wie name, wie "România").
De Koeële
thumb|250px|right|Waegwiezer op de krusing op De Koeële De Koeële (Nederlands: Koulen) ies 'n buurtsjap van Klumme, gemeinte Voelender op 't plateau van Zuud Limburg. De óngevaer 10 häöf en hoezer bevinge ziech aan en in de buurt van 'ne veersjprunk van waeg. Eine waeg kump van Walem via De Koeële en daalt sjtiel door 'ne holle waeg nao Ransdel. De andere waeg kump op van Sjin, via Krekelsbösj en löp nao Termaar.
't Woord koel wies nao 'n plotseling lièger liegkend gedeilte in 't land. 'n Koel beteikent ouch 'n oetgegrave gedeilte um bieveurbeeld kiezel, sjtein of kole oet te hole. De luuj kalle ten aanzeen van diet gehuch euver op de koele (geaccidenteerd terrein).
Sarthe (verdudeliking)
Sarthe kan verwieze nao:
Fyresdal
De gemeintecode is 0831.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Japans hierevoetbalèlftal
thumb|300px|De speulers koume 't veld op veur Japan-[[Braziliaans hierevoetbalèlftal|Brazilië op 't WK vaan 2006. Japan zouw de match mèt 1-4 verlere en neet doorgoon nao de knock-outfaas.]] 't Japans hierevoetbalèlftal vertrejt Japan bij internationaol voetbalmatche. 't Is eint vaan de beter teams in Azië; sinds ind jaore negeteg is 't team vasten deilnummer aon wereldkampioensjappe. Rivaliteite kint 't team mèt Zuid-Korea en Australië; de ierste rivaliteit heet e sterk politiek karakter.
Historie
Al in 1917 späölde e Japans hoegsjaolteam matche tege China en de Filipijne, die mèt groete ciefers verlore gónge. De Japanse voetbalboond woort pas in 1921 opgeriech, en 't ierste officieel nationaol voetbalteam woort in 1930 opgestèld bij de Speule vaan 't Wied Ooste. In 1936 stoont 't team op de Olympische Speule in Berlijn. 't Land sjreef ziech in veur 't WK vaan 1938, meh trok ziech al ietot eine match gespäöld waor oet de kwalificatie trök. Wie 't land in oorlog verkierde, woorte gein matche vaan beteikenis mie gespäöld.
Nao d'n oorlog woort 't voetbal weer opgepak. Japan bleef ein vaan de bèste teams vaan de regio, meh maakde internationaol neet väöl indrök. Oetzundering waore de Olympische Speule vaan 1968 in Mexico-stad, boe Japan de broonze medaje pakde. Dit kaom veural umtot de Speule toen nog amateurvoetbal eisde, dewijl de groete voetballen al waore geprofessionaliseerd. Ouch op de Aziatische Speule haolde Japan soms gooj rizzeltaote. Veur de WK's wis 't land ziech neet te plaotse.
In de jaore negeteg kaom 't Japans voetbal in de lif. In 1988 plaotsde 't land ziech veur 't iers veur de AFC-cup; in 1992 wis 't die al veur d'n ierste vaan veer kier (per 2018) te winne. E paar jaor later waor 't team al zoeväöl verbeterd tot me ziech veur 't WK vaan 1998 in Fraankriek wis te plaotse. Veer jaor later, bij 't WK in eige land, kaom Japan tot de achste finales. Sindsdeen heet 't land aon alle WK's mètgedoon; noets kaom 't evels wijer es de achste finaal. De bèste prestatie lieverde 't team nog op 't WK vaan 2022. Nao spectaculair winste op Duitsland en Spaanje won 't de gróp, boenao 't land in de achste finaol nao penanties woort oetgesjakeld.
Mars (planeet)
thumb|right|280px|De planeet Mars in 2001 ([[Hubbletelescoop).]] De planeet Mars (symbool: ) is de veerde planeet vaan 't Zonnestèlsel, getèld vaanaof de Zon. Zie is genump nao de Roemeinse oorlogsgod. De planeet heet 'n roej kleur en weurt daorum vrij algemein de "Roej Planeet" geneump. Allewel tot de planeet kleinder en kawwer is es de Eerd, en de geringen atmosferischen drök vloeibaar water neet meugelek maak, weurt de planeet dèks gezeen es deginnege die binne 't Zonnestèlsel in väöl opziechte 't meiste op de Eerd liekent. Allein daorum is ze al subjek vaan väöl wetensjappelek oonderzeuk gewees.
Fysieke eigensjappe
Mars is, sinds de herumlijning vaan 't begrip 'planeet' in 2006, nao Mercurius de kleinste planeet. Ziene straol is aon d'n eveneer 3.396,2 ± 0.1 km en 3.376,2 ± 0.1 km aon de pole; dat is e bitteke mie es de helf vaan de Eerd. Naovenant is Mars zien oppervlak daan ouch mer good e kwart en d'n inhaajd mer oongeveer e zevede vaan die vaan de Eerd. De massa, 6,4185 × 1023 kg, bedräög 10,7% vaan de Eerdmassa, minder dus es 't aondeil in d'n inhaajd; Mars is dus minder diech es de Eerd. De zwoertekrach aon 't oppervlak bedräög aon d'n eveneer 0,376 g (Eerd = 1); 'ne mins mèt 'ne massa vaan 80 kg heet op Mars dus e gewiech vaan oongeveer 30 kg.
'nen Daag op Mars doort e bitteke langer es op Eerd, naomelek 1,025957 daog, ofwel 24 oor, 37 menute en 23 seconde. (Dit is de siderischen umlouptied.) Mars drejt, wie de Eerd en de mieste aander planete, vaan wes nao oos (ouch op Mars kump de zon dus in 't ooste op). De planetair as is 25,19° gedrejd. Dit is vergliekbaar mèt de Eerd (23,44°); Mars heet dus polair, gemaotegde en tropische zones die vertrojd euverkoume veur eerdbewoeners.
Areologie
thumb|Enorm sjèldvölkaone, wie dezen Olympus Mons, wieze op recinte geologische activiteit. Areologie is e relatief nui woord, gevörmp nao anologie vaan geologie (vaan Aajdgrieks Ἂρης 'Mars'), um de geologie vaan de planeet Mars te besjrieve.
't Oppervlak vaan Mars is gooddeils bedek mèt basalt, oongewoen riek in silicium. Dit basalt is doorspek mèt ros (iezertrioxide, Fe2O3), vaandao de roej kleur vaan de planeet. Zjus wie de Eerd heet ouch Mars 'ne mantel vaan magma. De kern besteit oet iezer.
Mars heet gei neumesweerd magneetveld, meh observaties wieze drop tot 'r dat oets - gans in 't begin vaan zien historie - wel gehad heet. In deen tied kin plaottektoniek höbbe plaotsgevoonte. Dit is al hiel laank niet mier 't geval. Völkanisme heet evels zier recint (in geologische terme, dat wèlt zègke tot e paar mieljoen jaor geleie) nog plaotsgehad en 't is neet woersjijnelek tot dit gans verleien tied is. Door 't oontbreke vaan plaattektoniek verdwijne de hotspots die de Martiaanse völkaone meugelek make neet; daorum kóste dees völkaone hoonderde mieljoene jaore aongreuje. Alle Martiaanse völkaone zien sjèldvölkaone, die dus 'n aofgeplat, neet-bergechteg uterlek höbbe. De groetste völkaon is Mons Olympus mèt 'n hoegde vaan 21 kilometer bove Martiaans nulniveau en hoonderde kilometers doorsnee. Zeker tege d'n umvaank vaan de klein planeet Mars is 'r enorm. De jóng, groete völkaone ligke op 't Tharsis-plateau. Sinds 2013 is bekind tot ouch 't noordelek hoegland völkanisch actief moot zien gewees; satellietbeelder tuine zelfs de kraters vaan aw supervölkaone.
Ouch Marsjjokke zien meugelek. Umtot de planeet gein tektonische plate kint, haange ouch die same mèt völkanische hotspots en kinne ze neet zoe hefteg weure wie op Eerd. Op 4 mei 2022 maot d'n Amerikaonse Marslander InSight 'ne sjok mèt 'n krach vaan 4,7 op de Memint-Magnitudesjaol. Dit is de zwoerste sjok oets gemete op 'n aander planeet, en ouch zoeget 't theoretisch maximum vaan wat 't op Mars aon sjokke kin geve. Ouch d'n doer vaan dee sjok waor bezunder: 'r heel neet minder es tien oor aon.
Geologe hantere 'n globaol areologische tiedstaofel vaan drei eone:
Atmosfeer en klimaot
right|frame|Bij sjiemer kleurt d'n hiemel vaan Mars blauw (gezeen door Pathfinder).
Drök en samestèlling
Mars heet 'nen iele meh substantielen atmosfeer vaan gemiddeld 600 Pa, variërend vaan mer 30 Pa op d'n top vaan de Mons Olympus tot 1155 Pa in Hellas Planitia. D'n drök is dus ein percint of minder vaan d'n Eerdse atmosfeer. Dit maak d'n atmosfeer in eder geval dudelek ziechbaar, zoetot op groete deile vaan Mars spraoke kin zien vaan 'n oetspansel. De veurnaomste gaas is kooldioxied (CO2), wat 95,72% vaan de samestèlling oetmaak. Wijer belaankrieke gaze zien stikstof (2,7%) en argon (1,6%); oongeboonde zuurstof (O2) maak 0,2% oet. Klein kwantiteite vint me vaan koolmonoxied (CO; 700 ppm), waterdamp (H2O; 300 ppm), stikstofmonoxied (NO; 100 ppm) en neon (Ne; 2,5ppm), en spuurkes gief 't vaan krypton (Kr; 300 ppb), formaldehyde (CH2O; 130 ppb), xenon (Xe; 80 ppb), ozon (O3; 30ppb) en methaan (CH4; 10 ppb). De aonwezegheid vaan methaan heet wetensjappers veur e raodsel gestèld: wie wieneg 't ouch is, op Mars, boe gein ozonlaog de UV-straoling tegehèlt, zou methaan neet in d'n atmosfeer mote kinne bestoon umtot die UV-straoling 't aofbrik. Me geit devaan oet tot dat methaan gevörmp weurt in de bojem door e perces wat me serpentinisatie neump, meh ouch 'n biologische oerzaak weurt serjeus euverwoge. Neve al dees gaze zit d'n atmosfeer bovedeen vol mèt stubdeilkes, zoetot 'r zalmkleureg tot geelbroen oetzuut. Zoonder de stub zouw ouch op Mars de loch blauw zien. Dit is feitelek al zoe bij sjiemer (zuug pleetsje).
Water
Door de gering diechheid kin op Mars normaliter vleujbaar water neet bestoon: es 't neet bevruis zal 't direk verdampe. Wolke heet de planeet wel: die bestoon oet ieskristalle (en neet, um de zjus geneumde reie, oet waterdröpkes). Cirruswolke zien de gewoenste. Zjus wie de Eerd heet ouch Mars sezoene, die good mèt de Eerdse zien te verglieke doortot Mars 'n mèt de Eerd vergliekbaar gedrejde as heet (zuug heibove). Evels, umtot de baon vaan Mars väöl excentrieker is es die vaan de Eerd, weure die sezoene wel beïnvleujd. Op 't perihelium is 't zoemer op 't zuidelek en winter op 't noordelek haafroond, op 't afelium is 't zjus winter op 't zuidelek haafroond en zoemer op 't noordelek. Dit maak de sezoene op 't zuidelek haafroond extremer: de winter is kawwer, de zoemer wermer. Natuurlek dore de sezoene ouch twie kier zoe laank wie op Eerd, aongezeen ouch e Martiaans jaor twie kier zoe laank is. Temperature op Mars loupe vaan oongeveer -140°C in de poolwinter tot 20°C in de trope. Dees groete temperatuurversjèlle koume door d'n ielen atmosfeer, dee neet zoe good wermte vas kin hawwe, tege kin hawwe en spreie. De ieskappe, die allebei de pole permanint besloon, bestoon veural oet wateries; in de Martiaanse winter sleit ouch kooldioxied oet d'n atmosfeer es "droeg ies" op de pole neer. Es 't veurjaor weurt en 't kooldioxide-ies sublimeert weer, daan zörg dat veur hel winde (vaan oongeveer 400 km/h) die stubstörm tot euver de ganse planeet teweegbringe.
thumb|Warrego Vallis (Mariner 9) weurt geach 'n aajd stroumdaal te zien. Versjèllende bevindinge wieze drop tot op Mars oets water gestruimp heet. Zoe weure de versjèllende valles geach e stroumdaal te zien en heet me microscopische rotsvörm gezeen die wieze op erosie door vleujstoffe. Noe is de vraog wie d'n atmosfeer oets zwoer genoog kin zien gewees um rege te doen valle. Welzeker is d'n atmosfeer geërodeerd: aongezeen Mars, in tegestèlling tot de Eerd, gei magneetveld heet, bleus de zonnewind atome vaan de boeteste laog (d'n ionosfeer) wie 'ne komeetstart de ruimte in. Dit geit evels zoe laankzaam - bij Mars is de zonnewind laank al zoe sterk neet mie - tot Mars op die meneer mer e daarde vaan zienen atmosfeer kwiet kin zien geraak, en de atmosfeer dus noets zwoer genóg veur rege kin zien gewees, es 'r allein mer zoe is aofgebroke. 'n Alternatief verklaoring is tot Mars periodiek korter bij de Zon steit. Op Mars is väöl water; boete de poolkappe ligk ouch tot in de gemaotegde regio's permafros, en oonder 't oppervlak zit mesjiens zelfs 'n dikke lieg vleujbaar water. Op 't memint tot Mars opwermp zouw dit d'n atmosfeer zoe kinne verzwoere tot rege kin valle. Euveregens zien neet alle oonderzeukers euvertuig tot de 'struimdale' op Mars 't gevolg vaan 'ne vleujstof zien; Nederlands oonderzeuk oet 2011 tuinde aon tot oonder de zwuurtekrach vaan Mars wind allein daoveur genóg is. Aandere dinke daan weer tot 't um lavastruim moot goon, en neet um waterluip. Nog aandere meine tot blök vaste kooldioxied (droeg ies) heiveur verantwäördelek zien, umtot waterstruim in delta-echtege wejjers zouwe oetloupe. Volgens Amerikaans oonderzeuk oet 2015 heet woersjijnelek noets permanent water euver 't Marsoppervlak gestruimp, umtot 't mieljarde jaore geleie nog kawwer waor in plaots vaan wezelek wermer. Es de geneumde struimdaler vaan water koume, moot dat water gesmolte zien door opkoumende lava. In september vaan datzelfde jaor kundegde de NASA evels aon tot ze mèt spectroscopisch oonderzeuk had oontdèk tot vleujbaar water soms in water struimp. Dit weurt woersjijnelek meugelek gemaak door perchloraote: die binde water aon ziech, losse dao vervolgens in op en vörme e mingsel wat neet zoe gemekelek verdaamp wie zuver water.
Leve
De aonwezigheid vaan water, en algemein vaan koolstof, waterstof, stikstof en zuurstof, heet al mie es 'n iew de vraog opgeworpe of leve op Mars meugelek en zoe jao presint is. De Vikinglanders, die dit oonderzoch höbbe (zuug oonder), haolde intersante rizzeltaote meh zeker gein euvertugend bewies veur leve. 'ne Meteoriet, genaomp Allan Hills 84001, dee in 1996 op Antarctica woort gevoonte, weurt geach vaan Mars te koume en in d'n oertied vaan 't Zonnestèlsel (4 mieljaar jaor geleie) los te zien gesloge. Op deze meteoriet voont me structuurkes die fossiele zouwe kinne zien vaan bacterie-echtege micro-organismes. 't Is evels neet zeker of 't gein mineraole zien; ouch kin absoluut neet weure gezag of 't daan gein Eerdse bacterië zien gewees. En zelfs zouwe 't Martiaanse bacterië zien, daan is de kans nog groet tot dit leve op Mars intösse door natuurgeweld is verdwene.
Topografie
thumb|Hoegdekaart vaan Mars. Versjèllende belaankrieke geografische locaties zien hei-op te vinde. Wie in de negentiende iew beter telescope versjèllende details op 't oppervlak vaan Mars lete zien, begós me die details, in naovolging vaan de maon, in kaart te bringe. De twie ieste "areografe", Johann Heinrich Mädler en Wilhelm Beer, dege dat neve hun bekinder werk in de maonkaarte. Zij gaove de versjèllende kinmerke vaan 't Marsoppervlak evels gein naome meh lètters. Zoe woort hun beginpunt, de Sinus Meridiani, aongegeve mèt de lètter A.
Parti Socialiste (Belsj)
De Parti Scoialiste (PS) is 'n Belsj sociaoldemocratische polletieke partij in Breusel en Wallonië, De partij is oontstande in 1978 wie de Belsj Socialistische Partij woort opgesplits in de Franstaolege PS en de Nederlandstaolege SP, die later de sp.a en sinds 2021 Vooruit heet. De PS is gereprizzenteert in 't Belsj fidderaol parlemint en de drei parleminte vaan de Franse Gemeinsjap, Wallonië en 't Breusels Hoofsteielek Gewes. Ze is 'ne coalitiepartner vaan versjèllende rezjionaal regeringe en de fidderaol regering vaan d'n allewijle Premier vaan 't Belsj, Alexander De Croo. De partij is supranationaol gereprizzenteert en maak deil oet vaan de Eurofractie S&D (boe de Vlaomse sp.a, mer ouch de Nederlandse PvdA en de Duitse SPD deil vaan oetmake.
Mars (planeet)
Topografie
Later astronome kaome dao-op trök en gónge de versjèllende kinmerke vaan 't Marsoppervlak, wie de regiones vaan de maon, wetensjappelek-Latiense naome te geve. Zoe oontstoonte terrae ('continente'), maria ('zieë'), sinus ('bejje'), lacus ('mere') en canales ('kenale'). De lèste categorie, de zoegeneumde Marskenale, woort later aofgesjaf umtot ze neet bleke te bestoon (zuug oonder). Aanders es op de maon meinde me evels gein berg (montes) te zien. De belaankriekste naomgevers waore d'n Ingelsmaan Richard Proctor en d'n Italiaon Giovanni Schiaparelli. Dee lèste zien naome zouwe in algemein gebruuk koume.
Wie me nao d'n Twiede Wereldoorlog Mars mèt ruimtesondes begós te oonderzeuke, raakde väöl mie bekind euver de natuur vaan de versjèllende dinger op 't Marsoppervlak, en raakde ouch väöl nui details bekind. Dit brach astronome detouw sommege naome te verandere. De naom mare verdween vaan de kaart vaan Mars, aongezeen de versjèllende maria neet allemaol dezelfde natuur bleke te höbbe. Nix Olympica beveurbeeld, teväöre gezeen es niks mie es 'n liechgekleurde regio, bleek 'ne berg en woort daorum herduip in Olympus Mons. Allewijl höbbe de mieste Martiaanse völkaone dan ouch Mons in de naom. Hoegvlakdes heite terra (es in Terra Cimmeria), liegvlakdes planitia (beveurbeeld Amazonis Planitia), klove vallis (wie Valles Marineris, jeh miervoud!). Kraters höbbe versjèllende naome. De aldergroetste heite nog altied planitia (beveurbeeld Hellas Planitia), relatief groete (mèt 'ne diameter vaan mie es 60 kilometer) höbbe naome vaan wetensjappers of sciencefictionsjrievers (Kepler, Asimov), kleinekes kriege de naom vaan 'n stad of e dörp op Eerd (Amsterdam, Philadelphia, Weert[!]).
Parti Socialiste (Belsj)
Ze heet versjèllende bekènde premiers op 't Belsj geleverd, wie Paul-Henri Spaak en Elio Di Rupo
Mars (planeet)
Topografie
Versjèllende rifferentiepunte móste wèllekäöreg vasgestèld weure. Um te beginne de nulmeridiaan. Dit punt woort door Mädler en Bär vasgelag op de Sinus Meridiani (zuug bove) en nao de Mariner-9-missie (zuug oonder) verfiend tot 't middepunt vaan 't kreterke Airy-0. 't Aander punt is 't nul-hoegdeniveau. Umtot op Mars gei water is, gief 't ouch gei zieniveau. 't Nulniveau mós daorum kunsmaoteg bepaold weure, en wel zoe tot 't hoegland vaan 't zuidelek haafroond bove nulniveau ligk en 't liegland vaan 't noorde troonder. Me heet dit punt gelag op 't niveau boe d'n atmosferischen drök 610,5 Pa bedreug. Op 't keertsje heineve ligke de blauw en greun gebeie oonder nulniveau, al de res debove. 't Liegste punt ligk in Hellas Planitia op good veer kilometer oonder de nullijn, 't hoegste punt op de top vaan Olympus Mons op mie es 26 kilometer. De hoegdeversjèlle op Mars bedraoge dus mie es 30 kilometer; dat is absoluut oonderhaaf kier zoeväöl es op Eerd, en relatief (gemete nao de kleineren umvaank) drei kier zoeväöl.
Baon
De baon vaan Mars heet e perihelium vaan 206.669.000 km (1,381497 AE), 'n afelium vaan 249.209.300 km (1,665861 AE) en 'n elliptische haafas vaan 227.939.100 km (1,523679 AE; Eerd≈1); Mars steit dus gemiddeld good oonderhaaf kier zoe wied vaan de Zon es de Eerd. De baon heet 'n eccentriciteit vaan 0,093315; dat is väöl mie es de baon vaan de Eerd (0,016710219). Daodoor zien de sezoene op de planeet ouch wezelek anders op noordelek en zuidelek haafroond (herlees wat heibove dao-euver gezag woort). Vaan de echte planete heet allein Mercurius 'n elliptischer baon. Dit liet ziech verklaore oet de sterken invlood die aander planete (Eerd, Jupiter) op de klein planeet Mars höbbe. Zjus wie aander planete heet Mars 'nen eccentriciteitscyclus, boe-in de extreme vaan de baon periodiek groeter en kleinder weure. Op dit memint zit Mars in e trajek vaan greujende eccentriciteit. De baonhèlling vaan Mars is 5,65° tege de zonne-eveneer (tegeneuver 7,155° veur de Eerd; de baon vaan Mars is dus, dinkbeeldeg vaan opzij gezien, "platter") en 1,67° tege 't invariabel vlak (vergliekbaar mèt de Eerd: 1,57°). De hèlling vaan Mars tege 't eclipticavlak (d.w.z. vaanaof de Eerd, tege 't trajek vaan de Zon aon d'n hiemel) is 1,850°.
Es gevolg vaan de daarde wèt vaan Kepler ('t kwedraot vaan 'n planeet häören umlouptied is evereieg aon de daarde mach vaan dezelfde planeet häören aofstand vaan de zon; planete drejje dus laankzamer um de zon naovenant ze wijer devaan aofstoon) doort e jaor op Mars mie es oonderhaaf keer 'n eerds jaor; um perceis te zien 1,8809 Eerds jaor ofwel 1 jaor, 320 daog en 18,2 oor.
D'n aofstand vaan Mars tot de Eerd kin sterk versjèlle. Idealiter bereik de Eerd häör afelium (op 4 juli) roond 't memint tot Mars aon dezelfde kant vaan de zon is; ind augustus is miestal de besten tied vaan 't jaor veur dees conjunctie. Dit is natuurlek neet eder Eerds of Martiaans jaor 't geval. Op 27 augustus 2003 stoonte de planete op 'nen historisch korten aofstand vaan 55.758.006 km (0,372719 AE); dit waor in haos 60.000 jaor neet veurgekoume. 'n Ing benaodering daovaan voont plaots in 1924 (0,37285 AE) en zal pas weer plaotsvinde in 2208 (0,37279 AE).
Maone
thumb|Phobos (Viking 1). Stickney rechs (zuug teks). thumb|Deimos (Mars Reconnaisance Orbiter). Mars heet twie klein maone, geneump Phobos ('angs') en Deimos ('sjrik'), nao de peerd veur d'n oorlogskaar vaan Ares. Dees bei maone zien in augustus 1877 oontdek door d'n Amerikaan Asaph Hall. De bei maone lieke in niks op eus Maon; 't lieke ieder ingevaange planetoïde. Dit weurt neet allein door hunnen umvaank en oonregelmaotege vörm, meh ouch door de vreem baone (veural vaan Phobos) aonnummelek gemaak.
Phobos is de "groetste" vaan de twie maone. De gemiddelde straol is 11,1 km. Phobos is liechter es tot me door zienen umvaank zouw verwachte; 'r kin daan ouch neet gans oet rots bestoon en maag gedeiltelek vaan wateries zien. Opvallendste kinmerk is d'n enorme krater Stickney; d'n inslaag vaan 't projectiel dat häöm veroerzaakde moot de maon bekans kepot gemaak höbbe. Phobos zien baon ligk extreem kort bij Mars: de elliptische haafas bedräög 9377,2 kilometer. Daodoor drejt Phobos in 7 oor en 39,2 menute um de planeet heer. Umtot 'ne Phobos-"maond" väöl korter doort es 'ne Mars-daag, haolt de maon de rotatie vaan de planeet e paar kier per daag in. Ze kump daan ouch op in 't weste en geit oonder in 't ooste. Dit geit zoe snel tot me vaanaof Mars Phobos aon d'n hiemel zuut bewege (wie me op Eerd ruimtestatie ISS wie 'n bewegende staar zuut "euvervlege"). Phobos is (bij "volle Phobos") aon d'n hiemel vaan Mars 'n klein sjief: kleinder es de volle maon bij us, meh väöl groeter es Venus vaanaof de Eerd. Heer kin neet euveral op Mars gezeen weure: in 't bezunder in de poolregiones neet, umtot 'r dao constant achter d'n horizon zit (door de klein aofstand tot Mars). Ouch zuut heer vaanoet de trope groeter oet es vaanoet de gemaotegde regiones: Roond d'n eveneer vaan Mars zit me belaankriek korter bij de maon es örges aanders. (Eus maon steit zoe wied eweg tot me op Eerd dat versjèl kin verwaarloze). Door getijkrachte vaan de planeet Mars weurt Phobos ummer nao häör touwgetrokke; binne de 50 mieljoen jaor zal 'r of te pletter sloon of oetereingebroke weure in 'ne planetaire rink.
Observatie
thumb|Tege zien oppositie begint Mars ziech aon d'n hiemel um te drejje. Mars lègk 't aon de nachteleken hiemel in helderheid inkel aof tege de Maon, Venus en dèks Jupiter, is dèks helderder es alle stare en väöl beter ziechbaar es Mercurius en Saturnus. De sjienbaar magnitude (helderheid aon d'n Eerdhiemel) ligk tösse -2,9 en +1,8; dit groete versjèl hingk same mèt de groete versjèlle in aofstand tot de Eerd. Mars is daan ouch vrij gemekelek veur amateur-astronome te volge en heet 't veurdeil bove Venus tot 'r bekans altied aon d'n hiemel steit. De kleur is ouch mèt 't naaks oug deepgeel tot roed.
De planeet waor daan ouch bekind bij alle volker die aon astronomie dege. Häör bijnaome betrokke ziech ummer op häör roej kleur, die mie es eine kier aonleiing waor veur connecties mèt oorlog (Chinees 火星 'vuurstaar', Egyptisch Ḥr Dšr 'Horus de Roeje', Sanskriet Mangala Angaraka [nao d'n Hindoestaansen oorlogsgod], Hebreeuws מאדים Ma'adim 'de blozende', Grieks Ἄρεως ἀστἡρ 'staar vaan Ares', wat in 't Latien Martis sidus of kort-eweg Mars woort). Mars woort in 't Ptolemaeïsch geocentrisch stèlsel vaan deen tied gezeen es de ierste planeet die boete de sfeer vaan de zon drejde.
In 't humanisme kaom de interesse veur astronomie (en astrologie) weer sterk op. Zoe deeg Michael Mästlin in 1590 in Heidelberg 'n unieke observatie vaan 'n Marsverduustering door Venus. Anomalieë in de baon vaan Mars en aander boeteplanete (beveurbeeld de kröl in de baon; zuug de animatie heineve) waore 't oonder mie die Copernicus en Galilei tot hun theorie vaan 't heliocentrisch stèlsel brachte. Galilei zaog Mars bovedeen in 1609 door zienen telescoop, meh kós mèt dit primitief instrumint bij dees planeet neet väöl oontdèkke. In de loup vaan de zeventiende iew verbeterde de observaties; in 1659 lökden 't Christiaan Huygens um e paar details op 't oppervlak (boe-oonder de Syrtis Major, wat väöl later 'n völkaon bleek) in kaart te bringe en de rotatietied vaan de planeet vas te stèlle op oongeveer 24 oor. In 1672 zaog heer bovedeen es ierste ein vaan de poolkappe.
Groete veuroetgaank in de observatie vaan Mars woort gebook in de negentiende iew, wie telescope groeter en sjerper woorte. Dit stèlde astronome in staot echte kaarte vaan de planeet te make (zuug bove). In de twiede helf vaan de iew begóste astronome op 't Marsoppervlak rechte lijne te zien, die duuster oppervlakdedetails mètein verboonde. D'n Italiaan Giovanni Schiaparelli brach ze in 1877 in kaart en neumde ze canali. Väöl lui, ouch astronome, meinde algaw tot 't um echte kenale góng, die de Marsbewoeners hadde gegraove um 't water op hun ummer druger weurende planeet te kinne behawwe. Krachteg aonhenger vaan dees theorie waor d'n Amerikaan Percival Lowell. Al in de ierste jaore vaan de twintegste iew evels begós die theorie oet de gratie te rake. Sommege astronome zaoge ze in neet, en Eugène Antoniadi merkde in 1909 tot ze verdwene door 'nen hypermoderne, groete telescoop. De kenale bleke daan ouch geziechsbedrog, wat oontsteit doortot 't minselek oug bij oondudelek beeld de neiging heet twie punte mètein te verbinde. 't Bestoon vaan Marskenale woort definitief oontkrach door de Mariner-4-missie. Mariner 9 tuinde evels aon tot ei kenaal, Agathadaemon, wel bestoont; dit bleek 'ne reuzekloof dee me tot Valles Marineris umduipde.
Oonbemaande missies
thumb|Mèt de foto's vaan Mariner 4, wie dees, woort definitief vasgestèld tot de Marskenale neet bestoonte en tot hoeger leve op de planeet neet meugelek waor. Mars is 't doel gewees vaan mier oonbemaande rakètte es welke planeet ouch. Mars is bovedeen 't teniel gewees vaan e groet aontal mislökde missies. Zoe zien haos alle (Sovjet)russische, 'n Europees, 'n Japanse en e groet aontal Amerikaanse missies bij de lancering vergoon, oonderweeg zoonder radiocontak geraak of bij de landing te pletter gevalle. In de astronomische wereld is zelfs e bijgeluif oontstande over 'ne "vlook vaan Mars". De gelökde missies stoon feitelek allemaol op 't conto vaan de Amerikane.
De ierste rakèt die bij Mars aonkaom waor Mariner 4 (gelanceerd 1964, bij Mars vaan 1965-7). Dees sonde kaom neet in 'n baon um de planeet meh deeg "flyby's". Dit veur zienen tied hendeg modern apparaot had oetereinloupende instruminte aon boord, meh deeg in d'n ierste plaots fotografeerwerk. De foto's vaan 't Marsoppervlak waore veur väöl lui 'n teleurstèlling: de Marskenale bestoonte neet en de planeet waor zwoer bekraterd en geologisch inactief. Leve leek neet aonwezeg en, mèt 'nen atmosfeer vaan minder es 1% d'n drök op Eerd, aamper meugelek. Mariner 6 en 7 bevestegde dat beeld: hun foto's tuinde veural vlaakdes mèt kraters, boe-op zelfs de bergkettes vaan de Maon oontbraoke. Toch sjikde de NASA 'n nui sonde nao Mars: Mariner 9. Dit waor de ierste rakèt oets in 'n baon um 'n ander planeet. Wie dit tuig in 1971 aonkaom zaog 't de ganse planeet in stöbstörm gehöld. 't Aontreffe vaan weer op Mars nuanceerde 't beeld vaan de "Doej Planeet", zeker wie de störm optrok. De bekraterde vlaakdes bleke beperk tot 't zuidelek haafroond (boe touwvalleg Mariner 6 en 7 allebei waore laanksgevloge); 't noordelek haafroond waor väöl intersanter. Bovedeen bleke enorm völkaone en klove veur te koume.
Dit maakde de NASA enthousias veur nui missies nao Mars. Dit leide tot 't Viking-program, boe-in twie sondes, die eder bestoonte oet 'nen orbiter en 'ne lander. Alleveer de tuige kaome good aon. De orbiters maakde gedetailleerde foto's vaan Mars en zien maone, de landers oonderzochte de bojem mèt versjèllende chemische experiminte. Nao 'n aontal mislökkinge ouch aon Amerikaanse kant, lanceerde me in 1996 twie sondes, de Mars Global Surveyor (orbiter) en de Pathfinder (lander), die voortgónge op de experiminte vaan de Vikings, veur väöl lieger koste. In 2001 lanceerde de NASA 2001 Mars Odyssey, dee nog ummer in wèrking is. Dat lèste gelt ouch veur d'n Europese Mars Express, dee zienen tegehenger op de Marsbojem, Beagle 2, bij de landing verging. De Mars Reconnaissance Orbiter, gelanceerd in 2005, is sinds 2006 de daarde operationeel sonde um de planeet. De recintste NASA-missie waor de Phoenix, dee in 2008 op de planeet landde.
Geplande missies
Veur de koumende jaore höbbe versjèllende ruimtevaortorganisaties missies nao Mars op staopel gezat. In 2011 krijg de Phoenix e vervolg mèt 't Mars Science Laboratory. In datzelfde jaor zal de Russisch-Chinese Phobos-Grunt gelanceerd weure um moonsters vaan Phobos nao de Eerd mèt te numme ('n experimint wat ieder mislökde mèt 't Sovjetrussisch Phobos-program oet de jaore tachteg). De ESA kump in 2018 mèt d'n ExoMars, dee in de groond moot goon baore op zeuk nao leve. 't Fins-Russisch MetNet zal d'n atmosfeer goon oonderzeuke.
Bemaande missies nao de planeet zien al tientalle jaore oonderwerp vaan speculatie. Oersprunkelek wouw de NASA, in 't verlèngde vaan 't Apollo-program, roond 1980 'ne mins op Mars zètte. Dit plan en aander planne ketsde ummer aof op geldgebrek; bovedeen kóste väöl experiminte mèt väöl gojekouper oonbemaande missies gedoon weure. Sinds 2004 weurt dao evels weer serieus naogedach, naotot president Bush ziech daoveur had oetgesproke. 't Orion-ruimtevaortuig en de Ares-rakèt zien allewijl (2009) in de tesfase; doel is um roond 2020 lui op Mars te zètte. In de wijer touwkóms dink me traon op wetensjappeleke kolonies op Mars te bouwe.
Cultuur
left|80px|Astronomisch en astrologisch symbool vaan Mars.
Astrologie
In de astrologie heet Mars zien domicilie in 't starebeeld Ram en soms (allewijl same mèt Pluto) in de Sjorpión. Heer geit in verhoeging in de Steinbok. Traditioneel woort Mars in verband gebrach mèt 't elemint vuur (neet allein in de westerse, meh ouch in de Chinees astrologie), geel gal (en naovenant koleer), mèt d'n dinsdag, mèt de spiere en de geslachsdeile en mèt de mineraole arsenicum, solfer en iezer. In de modern astrologie weure aon häöm veural nog de manneleke eigesjappe wie krach, oorlogszöch, geilheid en passie touwgesjreve.
't Astronomisch en astrologisch symbool vaan Mars (zuug heineve) stèlt e zweerd en e sjèld veur. 't Is, um de astrologische connotaties die de planeet heet, algemein in gebruuk es symbool veur 't mannelek geslach en woort in de alchemie ouch es teike veur iezer gebruuk.
Fictie
Fictie euver de planeet Mars kaom sterk op geng wie in de wetensjap speculaties euver intelligent leve de run dege. 't Beeld vaan Mars es 'n stervende, verdrugende planeet brach H.G. Wells tot The War of the Worlds (1898). Wie dit book in 1938 tot huurspeul in de vörm vaan nuitsberiechte bewèrk woort, meinde väöl luusterere in paniek tot 't um ech nuits góng. Later woort 't book ouch tot film bewèrk. Ray Bradbury sjreef The Martian Chronicles. In Carl Lewis zien Space Trilogy kump Mars ouch veur. Väöl aander sciencefictionsjrievers sjreve ouch euver Mars. Tosse de Looney Tunes leep ouch 'ne Marvin the Martian; überhaupt waor en is gedeiltelek nog Marsmenneke practisch synoniem mèt boete-eerdse.
Wie in de jaore zesteg bekind woort tot Mars gei hoeger leve kós behojze, verdween de planeet gooddeils oet de sciencefiction. Toch bleef ze ouch, noe veural es objek vaan minseleke kolonisatie, stof veur touwkómsromans. Good veurbeeld is de Mars Trilogy vaan Kim Stanley Robinson. De minseleke kolonies op de planeet vechte dèks veur oonaofhekelekheid vaan de Eerd.
Boete de beuk en de films is de planeet Mars ouch in de muziek opgetrejje, wie in The Planets vaan Gustav Holst. Mars is dao, in lien mèt zien astrologisch profiel, d'n bringer vaan oorlog, en weurt veurzeen vaan helle muziek mèt väöl koper en slaagwerk en sterke, soms bitonaal, dissonante. Dit stök waor 'n inspiratie veur väöl componiste vaan filmmuziek.
Wieërtlandjs
't Wieërtlandjs (Wiertlands) is e Limbörgs streekdialek wat weurt gesproke in de stad Wieërt (Wiert) en häör direkte umgeving. In de indeiling vaan 't Woordenboek van de Limburgse Dialecten weurt 't nog bij de Centraol-Limbörgse dialekte gerekend; ander lui evels, wie Jan Notten, trèkken 't al bij 't Wes-Limbörgs.
't Wieërtlandjs heet 'n aontal kinmerke die 't compleet uniek make binne de Limbörgse dialekte. 't Belaankriekste daovaan is 't oontbreke vaan e functioneel toensysteem en 'nen enorme klaankinventair. Binnen 't Wiertlands zien de versjèlle zjus beperk. Daorum weurt dit subdialek vaan 't Limbörgs wel algemein erkind en gief 't ouch gein groete probleme mèt de definitie.
Umvaank
De volgende plaotse daan wel tongvel valle oonder 't Wiertlands:
N.B.: Väöl vaan de geneumde plaotse zien naobersjappe en allewijl dèks gewoen wieke vaan Wiert. Tot ze hei apaart weure geneump, wèlt neet zègke tot ze per se 'n apaart dialek höbbe of zelfs mer höbbe gehad; 't beteikent allein tot 'n eige Kloekecode veur dees plaotse besteit en tot allezeleve oets dialekonderzeuk in en nao dees plaotse is gedoon.
Wie me kin zien umvat 't Wiertlands neet de ganse gemeinte Wiert. In beveurbeeld Rooj (Stramproy) praote ze gei Wiertlands meh Häörs. Dat heet te make mèt de aander historie vaan die plaotse; Rooj hoort neet bij 't Wiertland en waor tot 1998 'n eige gemeinte.
Sjtatistiek
Sjtatistiek is de weitesjap en praktiek van 't ontwikkele van kennis mit behulp van empirische data oetgedrök in kwantitatieve vorm. 't Is gebasierd op statistische theorie, eine tak van de toegepasde wiskunde. Binne de statistische theorie, waere willekäörigheid en onzekerheid gemodelleerd doer waarsjienlikheidstheorie. Sommige auteurs besjouwe statistiek as 'ne tak van besjlissingstheorie, omdat ein doel van statistiek 't producere van de "biste" informatie van besjikbare data is.
Wieërtlandjs
Kinmerke
Wiert en umgeving ligke zoewel westelek vaan de Panninger Linie es vaan de Panninger Zijlinie. Me zeet hei vaan slecht, spood en stein (neet sjlech, sjpood, sjtein wie wijer nao 't ooste), meh ouch vaan schaop en schoeën. Ouch aon 't ind kump de -sj neet veur: fles, mins, bós. De sj-klaank besteit in 't Wiertlands dus allein in vreem wäörd.
Wiert ligk nog zjus in 't mouilleringsgebeed. In tegestèlling tot beveurbeeld 't Buuls zeet me hei vaan hóndj, vrundj en kènjer. In de werkwoordsoetgaank -tj treujt de mouillering ouch spontaon op (hae maaktj), e kinmerk wat 't Wiertlands deilt mèt de Häörse dialekte en e paar tongvel vaan nog wijer.
Opvallend is tot me in 't Wiertlands gein t-deletie kint. Dat bleek bove al oet veurbeelde wie slecht en maaktj. In 't gemein steit euveral boe me in 't Nederlands 'n -t vint wel 'n -t of -tj. Ouch in werkwoordsvörm wie dich maakst kump de -t (soms) veur.
De twie opvallende kinmerke vaan 't Wiertlands zien 't oontbreke vaan e toenversjèl en 'n väölheid aon klinkers. Dees twie kinmerke ligke in 't verlengde vaanein. 't Is naomelek neet zoe tot de sprekers vaan 't Wiertlands gein sleip- en stoettoene kinne make - me huurt ze dujelek 'zinge' zjus wie de aander Limbörgers - meh nörges deent 't toenversjèl allein um de beteikenis vaan twie wäörd oeterein te hawwe. Ummer gief 't ouch e subtiel versjèl in klaankkwaliteit. 't Wiertlands kint naomelek e hendeg groet aontal klinkers en twieklaanke - deep in de twinteg - en dèks weurt nao zoe e versjèl gegrepe es twie wäörd, die aanders zouwe samevalle, gesjeie mote blieve. Lang vocaole mèt de sleiptoen weure dèks centrerende diftonge; zoe zeet de Wiertlander hoeës in plaots vaan hoes. Me meint tot 't Wiertlands in 'n iejer stadium wel 'n echte toentaol waor, meh tot 't door de oontwikkeling vaan nui klinkers dat versjèl weer heet opgeluf. Dit zouw 't daan gemein höbbe mèt de Treechterlandse en Bilzerlandse dialekte bezuie Mestreech, die ouch gein ech toenversjèl mie höbbe.
Euver 't algemein stoon de vocaole vaan 't Wiertlands väöl korter bij 't Oos- es bij 't Wes-Limbörgs. Door de subtiel en neet ummer veurspeulbaar veraanderinge steit de taol evels ouch wel ins op ziechzelf. E veurbeeld woort zoezjus al gegeve mèt hoeës. Wijer vèlt ouch 't wäördsje uut op, veur oet (oostelek) daan wel uit/aut/èèt (westelek). Dit wäördsje kump in väöl striektaole veur meh nörges aanders in 't Limbörgs (wel in 't Kleverlands, wat o.a. in Noord-Limbörg weurt gesproke). Ouch in werkwoordsvörm wie dich gieës(t), hae gieët volg 't Wiertlands iejer 't Kleverlands es 't aander Limbörgs.
Ouch in aander subtiel dinger kin 't Wiertlands opvallend westelek uige. De sequens as gae weurt beveurbeeld samegetrokke tot ajje.
Intern versjèlle
De intern versjèlle tösse de Wiertlandse dialekte zien subtiel. Opvallend is oonder mie 't wäördsje dich. Dit weurt in de stad Wiert mer hiel beperk gebruuk, veural tege vrouwlui en kinder. Tege manslui is 't eigelek ummer gae. Op 't plattelands weurt dich väöl mie gebruuk.
Dictionaire en aander beuk euver 't Wierts riechte ziech gemeinelek op gans 't Wiertlands, wat wel aongief tot de versjèlle te euverzien zien.
Escheln
Escheln is 'n buurtschap van Sankt Hubert, ónderdeil van de gemeinte Kempe. 't Leet get ten naorde van 't dörp en besteit oet 'n hempelke boerderieje, verpried in 'n landelike umgaeving. 't Water ten naorde van 't gehuch hit de Fliethgraben. 't Buurtschap wuurt mit straotnaamschildjes aangegaeve. De straot is behuurlik lank.
Indonesië
Indonesië (Republik Indonesia) is 'n archipel en e land in Zuidoos-Azië. Hoofstad is Jakarta, ander groete stei zien o.a. Medan, Palembang, Surabaya, Denpasar en Makassar. Veurnaom eilen zien Java, Sumatra, Borneo (Kalimantan), Celebes (Sulawesi), Bali, Lombok, Sumba, Flores, Timor en Nui-Guinea. De eilen Borneo, Timor en Nui Guinea moot Indonesië deile mèt ander len; hei grèns 't land aon resp. Maleisië, Oos-Timor en Papoea Nui-Guinea.
Bestuurleke indeiling
300px|thumb|Provincies vaan Indonesië Indonesië is ingedeild in 33 provincies (provinsi), boevaan vijf (Atjeh, Djakarta, Jogjakarta, Wes-Papoea en Papoea) de status vaan "speciaal regio" (daerah istimewa) höbbe. Dee status hèlt veural mier otonomie in. De provincies zien wijer verdeild in regentsjappe (kabupaten) en stei (kota), die weer in subgeweste (kecumatan) verdeild zien; deze bestoon oetindelek oet dörpsgemeinsjappe (desa of kelurahan). De provincies zien:
Cultuur
Indonesië, 't veerde land op de wereld gemete nao aontal inwoeners, is cultureel extreem divers. Dao zien hoonderde ethnische grope, eder mèt hun eige cultureel oontwikkeling. Väöl culture zien zwoer beïnvlood door factore vaan boetenaof, wie de Indische cultuur, de Chinese cultuur, de Arabisch-Islamtische cultuur en de Westerse cultuur. In ander gebeeje leve nog volker mèt 'n traditioneel leefwijs, die soms aamper mèt de modern wereld in contak zien gekoume.
De mieste Indonesische börgers zien Austronesiërs, wat zoeväöl beteikent es tot ze Austronesische taole spreke. De mies gesproke Austronesische taol in Indonesië (en ouch t'r wereld) is 't Javaans; umgekierd zien de Javane ouch 't groetste volk in Indonesië. Op nommer twie kump 't Soendanees, ouch al op Java gesproke. 't Zoegenaomp Indonesisch (Bahasa Indonesia), de officieel taol vaan 't land, is ouch 'n Austronesische taol en feitelek 'ne vörm vaan 't Maleis; in de Nederlandsen tied woort die taol ouch zoe geneump. In 't ooste vaan 't land huurt me Papoeataole spreke: 'n groete gróp (500+) vaan oonderein hendeg versjèllende en dèks neet gerelateerde taole endemisch oonder de Papoea's op Nui-Guinea en e paar ander eilen.
Indonesië is 't groetste moslim-land (neet islamitisch land, umtot 't gein islamitische staot is) op de wereld; 86 percent vaan häör bevolking hingk d'n islam aon. Veural op Sumatra en Java is dees religie geconcentreerd. 11% is christelek, door missie- en zendingswerk oonder Portugees en Nederlands rezjiem. Op sommege plaotse leit dit tot religieus conflikte, beveurbeeld op de Molukke. De Balineze zien in mierderheid hindoe, 'n euverbliefsel oet d'n tied tot de Indische cultuur in 't gebeed domineerde. Ze vörme oongeveer 2% vaan de totaal bevolking. Vreuger waore dao ouch väöl boeddhiste, wie oonder andere bliek oet de Boroboedoer, meh allewijl zien de mieste boeddhiste etnische Chineze. De Indonesische regering erkint gein ander religies es d'n islam, 't protestantsisme, 't katholicisme, 't hindoeïsme, 't boeddhisme en 't confucianisme, zoetot de väölal animistische religies vaan de natuurvolker de facto oonwètteg zien.
Historie
Vaanwege de oetgestrèkheid vaan Indonesië en 't oontbreke vaan cultureel einheid is 'n historie vaan Indonesië, beknop of oetgebreid, in essentie incompleet. In de historiesjrieving besteit nogal de neiging um Java, wat cultureel domineert, centraal te stèlle, zoetot Indonesische historiesjrieving dèks veural Javaanse historie is.
Reste vaan d'n Homo erectus gevoonte op Java (de "Javamins"), tuine aon tot 't gebeed tösse twie miljoen en 500.000 jaor geleie bewoend woort. D'n erectus, deen tijdens 'nen iestied, wie väöl ziestraote druug mote höbbe gelege, kin zien euvergeloupe, waor mesjiens d'n directe veurluiper vaan d'n in 2004 geïdentificeerden Homo floresiensis op Flores ('n minsesoort die tot in de recente prehistorie bleef bestoon). Wat betröf de modernen mins nump me aon tot de Papoea's de oersprunkeleke bewoeners vaan Indonesië zien. Zie woorte roond 2000 veur Christus nao 't ooste trökgedronge door de Austronesiërs, oersprunkelek aofkumsteg vaan Taiwan.
De (gesjreve) historie vaan Indonesië begint in de vreug middeliewe. Besjaoving woort gebrach door handelspartners India en China, en veural de Indische cultuur kraog veuj aon de groond op Sumatra en Java en veural ouch nao Maleisië, wat taol, cultuur en väöl vaan zien historie deilt mèt de twie veurgeneumde eilen. Vaanaaf oongeveer de zevende iew kaom 't Riek vaan Sjriwidjaja op, wat Wes-Java, Oos-Sumatra en Maleisië umspande. Wie dit riek later verlore góng raakden 't in de vergetelheid, tot me begin twintegste iew op basis vaan aw inscripties en Chinese almanakke 't bestoon vaan dit riek reconstrueerde. Vaanaof ind daartiende iew woort de hegemonie vaan Sjriwidjaja doorbroke door 't hindoeïstisch Riek vaan Madjapahit, mèt zien basis op Oos-Java. Dit mechteg riek bestoont boete zie kerngebeed oet hiel väöl vazalstaote die reikde vaan Maleisië en Sumatra tot aon Timor en zelf Nui-Guinea. Ouch dit riek is neet al te good bekind; neve obbenuits de Chinese encyclopedische werke berös de historiesjrieving vaan dit riek veural op semi-historische, semi-mythologische beuk in 't Kawi. De hiersjappij heel op roond 't ind vaan de middeliewe en nao 't desintegrere vaan 't Riek vaan Madjapahit naom 't Sultanaot vaan Maleisië dees rol euver. Zoe verspreide ziech de Arabisch-Islamitische cultuur en de Maleise taol op Java en Sumatra, allewel tot Bali hindoeïstisch bleef. Dit waor de situatie wie de Europeane ze bij 't ierste contak in de zestiende iew aontroffe.
Vaanaof 1512 waore de Portugeze permanent in 't gebeed gevesteg um e monopolie op de handel in kruier, mèt naome neutemesjaot, groffelsnegel en peper, te hawwe. De Ingelse en de Hollenders volgde; in 1602 woort de Vereinegde Oosindische Compagnie (VOC) opgeriech die in naom vaan de Nederlen oorlog moch veure um 't handelsmonopolie in han te kriege. Mèt 't op de Portugeze vereuvere vaan de Banda-eilen begóste dreien'nhaaf iew vaan Nederlandse presentie in Indonesië. De Portugeze kóste de eilen neet trökvereuvere. Opstande oonder de bevolking tege 't gedwoonge verbouwe vaan kruie woorte hel neergeslage; beröch woorte de acties vaan gouvernäör Jan Pietersz. Coen. Later in de zeventiende iew vestegde ziech de Hollenders ouch op Java, bij de plaots Jacatra, boe 'n kolonie mèt de naom Batavia gestiech woort. De kolonies in de Oos waore twiehoonderd jaor laank bezit vaan de VOC, tot die in 1799 oetindelek failliet góng. |Daonao woorte ze bezit vaan de Nederlandse staot(e), mèt korte periodes vaan Ingelse euverhiersing (um de Franse, die op dat momint in de Nederlen hiersde, neet vaan d'n handel te doen profitere).
De bezittinge vaan de Nederlanders waore beperk vaan umvaank en besloge in de vreug negentiende iew neet mie es de Banda-eilen, Java, Billiton, Banka en Malakka in Maleisië. In 1824 woort Malakka mèt Groet-Brittannië geruild tege bezittinge op Zuid-Sumatra. Heimèt raakde Maleisië en 't later Indonesië definitief politiek gesjeie. De negentiende iew waor de iew vaan 't modern imperialisme. Westerse len zaoge in 't begin kolonies allein es handelsposte en later es wingeweste. Noe evels woort 't 'n prestigezaak um e zoe groet meugelek imperium op te bouwe. Neve de Britte en de Fransoze begóste de Nederlanders noe daan ouch mèt systematische vereuveringe vaan len boe-in ze ieder hoegstens e klei bitsje invlood hadde. Iers concentreerde me ziech op Sumatra - veural Atjeh booj hel weerstand en woort pas in 1907 gepacificeerd - daonao woorte oonder mie Celebes, Borneo, Bali, Flores, Wes-Timor en teslotte Nui-Guinea gekoloniseerd. Pas in 1929 kraog Nederlands Indië de vörm die 't noe heet. Mèt 't opbouwe vaan 't imperium hónge ouch paternalistische gedachtes same: de Europeane, i.c. Nederlanders, zouwe de taak höbbe ander volker besjaoving bij te bringe en "op te trèkke". Dit had in eder geval tot gevolg tot me maotregele die al te zwoer op de bevolking duide (wie 't cultuurstèlsel, aon de kaak gestèld door Multatuli in de Max Havelaar) aofsjafde en veur oonderwies veur de lokaal bevolking zörgde. Dit naom evegood neet eweg tot de Europeane in väöl opziechte superieur bleve en de sameleving racistisch ineinzaot.
In de vreug twintegste iew kaom 't Indonesisch nationalisme op. Väöl intellectuele eisde autonomie of zelfs oonaofhenkelekheid vaan Nederland. 't Nationalisme waor relatief marginaal aonwezeg tot aon de Japanse bezètting in d'n Twiede Wereldoorlog, dee begós in 1941 en in 1942 gooddeils veerdeg waor. De Nederlanders woorte massaal in kampe geïnterneerd en de Indonesiërs woort oonaofhenkelekheid in 't veuroetziech gestèld. Twie daog nao de Japanse capitulatie, op 17 augustus 1945, reep Soekarno de oonaofhenkelekheid oet. Heer woort ouch d'n ierste president vaan 't land. De Nederlanders accepteerde gein einzijege oonaofhenkelekheid en begóste de zoegeneumde Politioneel Acties, boemèt me 't leger nao Indië sjikde um de orde te herstèlle. Tegeliek perbeerde me mèt oonderhandelinge tot e compromis te koume. Oetindelek mós Nederland op 17 december 1949 oonder zwoeren internationalen drök de oonaofhenkelekheid erkinne. Allein Nui-Guinea bleef - es Nederlands Nui-Guinea - tot 1969 Nederlands, tot ouch dat aon Indonesië woort euvergedraoge.