cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
São Paulo (staot)
Historie
300px|left|thumb|De stiechting vaan São Vicente, e sjèlderij vaan [[Benedito Calixto.]] Al vreug in de zèstienden iew dege Spaonse en Portugese sjeper de kös aon, meh pas in 1532 woort de ierste nederzètting gestiech, São Vicente. Dit is direk ouch de ajdste Europese stad vaan gans Brazilië. Twie jaor later woort de stad de hoofplaots vaan 't gelieknaomeg kapteinsjap. Oondaanks dit vreug begin kaom 't kapteinsjap neet tot groete bleuj. De liegligkende kösstriek waor mer klein, en in 't hoegland heersde krenkdes en hoongersnoed. De teelt vaan sókkerreet, wiedoet de belaankriekste bron van inkomste in 't vreug koloniaol Brazilië, concentreerde ziech daorum op 't noordooste. De insegste die ech mèt väöl 't bergland introkke waore de jezuïete. Zij stiechde in 1554 São Paulo de Piratininga, kort-eweg São Paulo (Piritininga is de naom veur de regio boe de stad woort gestiech). Oonderhaven iew hadde ze 't achterland bekaans allein mèt de indiaone, die ze tot 't christendom bekierde. Allein de bandeirantes, avontureers-oontdèkkingsreizegers (lètterlek 'veendeldregers') die 't binneland verkóste, waagde ziech wijer nog stèlselmaoteg in 't bergland.
Ind zeventienden iew voonte de bandeirantes evels groete kwantiteite goud in 't achterland, neet allein in de huiege staot São Paulo meh ouch väöl deper nao 't binneland. Dit trok binne inkel jaore hordes koloniste nao 't hoegland. Umtot 't goud evels euver zie nao Europa mós weure verveurd, profiteerde ziehaves (wie Santos) en plaotse oonderweeg dao ouch vaan. São Paulo, veurheer e jezuïetedörp, woort noe 'n groete stad. 't Kapteinsjap São Vicente woort in 1709 gans zelfstendeg vaan Rio de Janeiro (boe 't veurheer oonder had geressorteerd) en woort umgeduip tot 't Kapteinsjap vaan São Paulo en Minas Gerais. 't Waor in deen tied oonmetelek groet en umvatde oongeveer de huiege staote São Paulo, Minas Gerais, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, Goiás, Tocantins, Paraná en Santa Catarina. Mèt zienen enormen umvaank, gecombineerd mèt de snel greujende bevolking in 't binneland, woort dat kapteinsjap evels al gaw oonbestuurbaar; in 1720 woort 't in stökker gesnooje en oontstoont e kleinder kapteinsjap São Paulo. Nog diverse kiere zouw groondgebeed vaan 't kapteinsjap en de later provincie weure aofgehaold; de lèste kier tot dat gebäörde waor in 1853 mèt de stiechting vaan de provincie Paraná.
thumb|De aw Koffiebäörs in Santos. De inkomste oet 't goud lepen aon 't ind vaan d'n iew sterk trök. De bevolking góng zien noe ummer mie op landbouw touwlègke. Door 't oetgebreid kappe vaan 't woud waor 't land intösse wel gesjik veur sókkerreet. Vaanaof 1817 kaom evels de teelt vaan koffie op. Binne inkel jaore waor de koffiebouw en -handel al 'n groete bron vaan inkomste. Ganse stei, veural in de Paraíbavallei, kaome heidoor op, wie Guaratinguetá, Bananal, Lorena, Pindamonhangaba en Taubaté. Ouch de bestoonde stei proffeteerde vaan d'n opkoumenden handel.
In 1850 verbooj de regering de slaovehandel, zoetot de greujende economie neet mie allein mèt slaovewerk kós weure oondersteund. Heidoor waore arbeiers vaan boete nujeg, die mèt doezende tegeliek oet Europa en Azië woorte aongetrokke. De immigratie góng door tot kort veur d'n Twiede Wereldoorlog. Allewel tot 't gros vaan die lui aon 't werk góng op 't land (väölal, inderdaod, in de koffiebouw), greujde ouch São Paulo-stad in dezen tied explosief. Had de stad in 1872 nog mer good 30.000 inwoeners (tegeneuver 275.000 in Rio), in 1900 waore dat 'rs al 240.000. De ganse staot tèlde in datzelfde jaor 2.280.000 inwoeners en waor daomèt (nao Minas Gerais) d'n twiede vaan 't land. In 1873 woort in de staot ouch de Partido Republicano Paulista (PRP) opgeriech, ein vaan de ierste rippublikeinse beweginge in 't land, die in de vreug rippubliek 'n belaankrieke politieke rol späölde. De Paulistische dominantie zörgde veur vreigel mèt aander deile vaan 't land. Wie in 1930 Júlio Prestes, gouverneur vaan São Paulo, tot presidente woort gekoze, pleegde 't leger 'ne coup. Dat waor zier tege de zin vaan de Paulista's, die in 1932 'nen tegecoup perbeerde. Oetindelek woort deze de kop ingeduid.
De groeten ecomischen umslaag kaom mèt de crisis vaan de jaore 1930. De economie vaan São Paulo rösde op koffie en waor gooddeils aofhenkelek vaan d'n export nao Europa en Noord-Amerika. Wie dao crisis heersde, stortde de vraog nao luxeprodukte in. Zoedoende kaom noe de industrie op. Dezen trend góng nao d'n oorlog oonverminderd daor. Werkloes boere en landarbeiers trokke massaol nao São Paulo en aander stei in 't ooste vaan 't land. De staotshoofstad bereikde oetindelek in de jaore zeventeg en tachteg oongewoen proporties, die wereldwied allein door Tokio en Mexico-stad woorte euvertroffe. De migrante bouwde ziech väölal illegaol in, zoetot oetgestrekde sloppewieke (favelas) oontstoonte boe-in ermooj en zwoer criminaliteit heersde. Op de langen door brach de industrialisatie evels veurspood veur de mieste lui. Sinds jaor en daag kint de staot ein vaan de sterkste economieë, en väöl welziensfactore (kindersterfde, alfabetisering, inkoume) zien hei wezelek hoeger oontwikkeld es gemiddeld in 't land. Ouch leep de zwoere misdaod in de stad nao 2000 get trök. De sociaol probleme zien evels nog laank neet de wereld oet.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Portugeestaoleg artikel, en wel in dees versie.
Waterratte
Waterratte is 't meervoud van Waterrat of weurtj gebroektj veur de benaming van versjillendje carnavalsvereniginge in Limburg en ouch in Duitslandj.
Zo zeen d'r ongermeer in Ool, Urmunj, Sjin op Gäöl en Heugem Waterratte te vinje. In Oberbruch biej Heinsberg is ouch ein carnavalsvereniging die zich de "Brööker Waaterratte" numptj.
Non-dominicante
Non-dominicante zint Katholieke, die sóndigs neet nao de kèrk goon, um de Heilige Mès bie te wone. Non-Dominicante ies 'n woord oet 't Latien. In de Vief gebode van de Kèrk sjteit in 't 2e gebod, dat me op zón- en verpliechde fièsdaag (rösdaag) deil moet numme aan de Eucharistieviering en dat op dees daag gein verbao werk gedoon maog weure.
Non-paschante houte geine Paosje. Paosje houte wilt zègke, dat me gebiech haet en ter communie ies gewaes.
Concert
E concert, ouch wel bekind, veural in Vlaondere, es concerto, is 'n instrumintaol meziekwerk veur orkes en ein of mie soliste, gemeinelek in drei deile. 't Concert is oontstande in d'n Italiaanse barok en kaom al snel tot bleuj. Eine vaan de groete pioniers waor Antonio Vivaldi. In de negentienden iew kaom 't in prestiesj achter te stoon op de symfonie, die sinds toen de belaankriekste vörm vaan instrumintaole meziek woort; toch bleve componiste tot op d'n daag vaan vendaog vrij algemein concerte sjrieve. In konzaers die orkeste geve, is 't concert traditioneel e vas oonderdeil, neve de ouvertuur en de symfonie.
Begin
De term concerto, Italiaans veur 'wèdiefer', weurt al in de zèstienden iew touwgepas veur oetveuringe vaan koerwerke boe-aon 'n orkes mètdeit ('t gebruuk vaan orkeste weurt in deen tied algemein). De gedachte is daan tot de twie ensembles mètein strije um de aondach vaan d'n touwhuurder. Midde zeventienden iew kump 't veur 't iers in gebruuk veur instrumintaol werk: in 't zoegeneump concerto grosso. Dit is 'n compositie boe-in 'n gróp vaan inkel soliste (2-4), gemeinelek violiste, 't opnump tege e striekorkes (mèt continuo). De soliste weure concertino geneump, 't orkes - verwarrend - ouch concerto grosso. Neet väöl later kump ouch 't soloconcert op, boe-in 't mer eine solis gief. Gemeinelek is dit ouch 'ne violis: 't vioolconcert is gebore.
De groete meister vaan 't concerto grosso is Arcangelo Corelli (1653-1713). Heer lègk tege 't ind vaan d'n iew de gebrukeleke vörm vas: veer deile laankzaam-snel-laankzaam-snel.
Laatbarok
Väöl Italiaanse meisters numme de concertvörm vaan Corelli euver, oonder hun Tomaso Albinoni (1671-1751), Pietro Locatelli (1695-1764) en Giuseppe Torelli (1658-1709). Ouch Antonio Vivaldi (1678-1741) weurt in dees traditie groetgebrach, meh heer verliet 't model vaan Corelli al gaw. Deze Venetiaanse preester, dee neet minder es 600 concerte zal sjrieve, beperk 't aontal deile tot drei, in de volgorde snel-laankzaam-snel. De twie hookdeile kriege 'ne rondo-echtege vörm, 't laankzaam middedeil kump in leedvörm te stoon. Vivaldi componeert veur alle meugeleke instruminte soloconcerte; neve de viool (boe heer nog altied 't mieste veur sjrijf) kriege ouch cello, fagot, blok- en dweersfluit, hobo, klavecimbel, luit, mandoline en viola d'amore hun eige soloconcerte. Neve gewoen concerti grossi sjrijf heer ouch veur combinaties vaan stiek- en blaosinstruminte, zoewie concerti in ripieni (striekers zoonder soliste) en concerti per molti stromenti (hiel väöl versjèllende instruminte mèt beperkde solorol), die de weeg nao de symfonie vrijmake. Vivaldi zien innovatief meneer vaan concerte sjrieve is vaan groet belaank veur de meziekhistorie.
In dezen tied rake componiste oet Duitslaand (en de res vaan Europa) oonder sterken Italiaansen invlood. Es gevolg daovaan numme ze algemein 't concert euver. Johann Sebastian Bach (1685-1750) beveurbeeld riech ziech euver 't algemein op Vivaldi en maak zien concerte dreideileg. Heer sjrijf vioolconcerte, hoboconcerte en dobbelconcerte. Daoneve arrangeert heer versjèllende bestaonde werke (vaan häömzelf, vaan Vivaldi en vaan nog aander componiste) tot klavecimbelconcerte. Umtot zien zoons deze vörm zalle euvernumme, is dees veur deen tied oongewoen actie vaan groet historisch belaank. Ouch vaan belaank zien de Brandenbörgse Concerte, concerti grossi boe-in Bach mèt nui vörm experimenteert. Tegeliek wèrke ouch Georg Friedrich Händel (1685-1759) en Georg Philipp Telemann (1681-1767), in hunnen tied bekinder es Bach, mèt 't concert. Händel blijf evels de concertvörm vaan Corelli mie trouw. Väöl vaan zien concerte höbbe nog veer deile; de riepe concerti grossi höbbe 'rs zelfs vijf of zès. Ouch Händel experimenteert mèt 't klaveer: heer sjrijf es ierste concerte veur örgel en orkes.
Rococo en klassiek
In 't midde vaan d'n achtienden iew maak 't concert 'n verandering door. 't Soloconcert wint 't definitief vaan 't concerto grosso; nao virtuoze weurt ummer mie opgezeen. De vörm evolueert vaan de vreugere rondovörm nao 'n gemodificeerde sonnatevörm, oonder invlood vaan oonder mie de symfonie. Concerte weure noe altied dreideileg, en zien normaal zoe oet:
Vaan belaank veur de oontwikkeling vaan 't concert zien de breurs Carl Philip Emanuel Bach (1714-1788) en Johann Christian Bach (1735-1782), zäöns vaan Johann Sebastian en de bekindste componiste vaan hunnen tied. Bij hun generatie weurt 't klaveerconcert 't belaankriekste concert. Zij en hun tiedgenoete zalle de generatie dao-op weer vörme. Carl Philip Emanuel heet groeten invlood op Joseph Haydn (1732-1809). Zien concerte zien evels vrij traditioneel, en neet baonbrekend in vergelieking mèt zien symfonieë of striekkwartette. Toch huurt me zien twie celloconcerte en zie trompötconcert nog dèks. Bij Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) evels, dee zwoer gevörmp weurt door Johann Christian Bach, is 't concert wel vaan groet belaank. 't Mies umvaankriek zien de pianoconcerte (traditioneel 27 getèld); wijer sjreef heer ouch concerte veur de viool (5), heure (4), (dweers)fluit (2), klarinèt, hobo en fagot (alle eint). De klaveer- en vioolconcerte waore veur eige gebruuk; wie de mieste componiste in zienen tied waor heer ouch professioneel oetveurend musicus en waore de concerte ouch bedoeld um zien eige talent te tuine.
Sinfonia concertante
In de klassieken tied drage väöl werke de naom sinfonia concertante. Deze naom is evels misleiend: zoe'n werke zien wat vörm betröf gein symfonieë meh concerte, en wel veur mie es eine solis. Haydn sjreef 'n Sinfonia concertante veur hobo, fagot, viool en cello, Mozart sjreef eine veur viool en altviool (nog ein veur veer blaosinstruminte is twievelechteg). Soms woorte zoe'n werke ouch aanders geneump: concertone (lètterlek 'groet concert', beveurbeeld 't Concertone veur twie viole en orkes vaan Mozart) of gewoen concert (ouch bij Mozart: Concert veur fluit en harp en orkes).
Negentienden iew
Ludwig van Beethoven (1770-1823) riech ziech veur zien klaveerconcerte naodrökkelek op Mozart, heer zal 'rs oetindelek vijf componere. Daoneve sjrijf heer ouch e groet vioolconcert. De gewoente um mer ein ambitieus vioolconcert te componere maak sjool in de negentienden iew: nao Beethoven doen beveurbeeld Felix Mendelssohn Bartholdy (1809-1847), Robert Schumann (1810-1856), Johannes Brahms (1833-1897) en Antonin Dvořák (1841-1904) dat. De mieste vaan dees componiste sjrieve ouch klaveerconcerte, dèks mie es eint.
Aon 't begin vaan de romantiek is de figuur vaan de virtuoze componis-oetveurder nog volop te vinde; sterker nog: heer leef mie es oets. Veural de vioolconcerte vaan Niccolò Paganini (1782-1840), die es bekans oonspäölbaar bekind stoon, zien noe nog bekind. Later in d'n iew, es de figuur vaan de componis belaankrieker weurt es de persoen vaan d'n oetveurende, geit dit fenomeen nao d'n achtergroond (al störf heer neet oet, wie oonder mie Henryk Wieniawski en Joseph Joachim bewieze). Ouch kinmerkend is tot de blozersconcerte bekans verdwijne: boe Carl Maria von Weber (1786-1826) nog twie klarinètconcerte sjrijf (mèt daobij e zoegeneump concertino), zuut me nao häöm veural nog klaveer- en vioolconcerte. Inkel componiste (Dvořak, Saint-Saëns) sjrieve ouch celloconcerte. Concerte mèt mie es eine solis weure ouch zeldzaom; Beethoven zie tripelconcert veur piano, viool en cello en Brahms zie dobbelconcert veur viool en cello zien de belaankriekste.
De vörmprincipes vaan de klassieke meziek blijve min of mie behawwe, al weure de contoure, wie dat in de romantiek gebrukelek waor, wel vager. 'n Bekinde oetzundering is 't twiede klaveerconcert vaan Brahms, boe-in de componis de veerdeilege vörm vaan de symfonie euvernump. Groete oetzundering is Franz Liszt (1811-1886), dee in zien twie klaveerconcerte - veural in 't twiede - vaan de klassieke vörmprincipes niks euverliet.
Le Fréty
Le Fréty ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Concert
Negentienden iew
Ouch nui in de romantiek is 't concertstök (ouch wel op z'ch Duits Konzertstück gesjreve), e concerterend werk in ei deil.
Umtot e solo-instrumint bove e gans orkes moot kinne oetkoume, greuje de orkesbezèttinge bij concerte neet zoe hel wie bij symfonieë.
Le Fréty
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
Concert
Twintegsten iew
Versjèllende stijlriechtinge vaan de moderne meziek höbbe gebruuk gemaak vaan 't concert. Arnold Schönberg (1874-1951) sjreef e klaveer- en e vioolconcert, Alban Berg (1885-1935) sjreef ouch e vioolconcert, wat allewijl eint vaan de mies geleefde atonaal composities is. Geleef waor 't concert ouch bij de neoclassiciste, die bekans allemaol wel klaveer- of vioolconcerte brachte. Me zuut bij hun de neiging um 't orkes te verkleine: Igor Stravinski (1882-1971) sjrijf in zie klaveerconcert allein blozers veur (hermenieorkes), Manuel de Falla (1876-1946) sjreef bij zie klavecimbelconcert mer 5 aander instruminte veur (kamermeziekbezètting). In d'n jazz spraok Duke Ellington vaan e concert bij zie Concerto for Cootie, 'n origineel stök (gei song-arrangemint) mèt allein de trompöt in 'n solorol.
Nao d'n oorlog raakde 't concert weer hendeg oet de mode. Veur de groethede vaan de Nuie Meziek waor 't 'ne väöls te traditionele meziekvörm. John Cage (1912-1990) sjrijf in zien gemaotegde periood wel concerte, en zinspäölt in zienen touwvalsmeziek-periood op 't genre door zie Concert [neet concerto] for Piano and Orchestra. 'nen Aanderen oetzundering is Bruno Maderna, dee oonder mie drei hoboconcerte componeert. Bij väöl minimalistische en postmodern componiste is 't concert weer gans trök: zoe weure de vioolconcerte vaan Philip Glass (*1937) en John Adams (*1947) väöl oetgeveurd.
1284
1281 - 1282 - 1283 - 1284 - 1285 - 1286 - 1287 1287 waor e sjrikkeljaor wat begós op zaoterdag op de Juliaanse kalender.
Jules Verne
thumb|right|200px| Jules Verne nao ein foto van oet óngeveër 1890 thumb|right|200px|Autograaf van Jule Verne thumb|right|200px| Jules Verne (Nantes, 8 fibberwarie 1828 – Amiens, 24 mieërt 1905) waor ‘ne Franse sjriever en pioneer in 't sciencefictiongenre.
Laevesloup
Jules Gabriel Verne woort gebaore es awtste van de vief kènjer van Pierre Verne, eine Pariese advocaat oet ein gesjlach van juriste, en Sophie Allotte de la Fuÿe. Hae greujde op in Île Feydeau in Nantes. In 1847 góng hae nao Paries óm rechte te gaon sjtudere. Hae trouwde in 1857 mèt Honorine de Viane, ein widvrouw die al tweë dochters hèj. In 1861 krege ze eine zoon, Michel Jules Verne.
Zien book Cinq semaines en ballon (Vief waeke in eine ballon) beteikende in 1863 ziene doorbraak, en woort in versjillende tale gepubliceerd. Vanaaf dat mement woorte d’r jaorliks tweë of meë bookdeile van zien handj gepubliceerd.
De femielie Verne vestigde zich in 1871 in Amiens. In 1888 woort Jules Verne gekaoze in de gemeinteraod. Hae heel zich in 't biezunjer bezig mèt culturele zake, zoaes theaters (biejveurbeeld 't sjtadscircus, 't taengewoordige Cirque Jules Verne), sjaole en sjtedelikke óntwikkeling. Verne woort drie keër herkaoze (in 1892, 1896 en 1900).
Jules Verne sjtórf in Amiens op 77-jaorige laeftied, zien graaf is te vènje in Amiens. 't 'Musée Jules Verne' is gevestig in Nantes.
Väöl vaan zien beuk zawwe later ver filmp weure. Zoe woort zoen wèrk es inspiratie gebruuk veur Le Voyage Dans la Lune oet 1903, 'ne geluidloeze film dee weurt gezeen es eine vaan de ierste lang speulfilms.
Toekomsveursjpeller
Verne is veural bekènd es de sjriever dae "de toekoms veursjpelde". Hae besjreef in zien beuk väöl zake die destieds es fantasie woorte besjouwd, mèr later in ein indrukwèkkend aantal gevalle wirkelikheid woorte. Hae veurzaog ein reis nao de maon die get meë es 100 jaor later veur 't eësj gerealiseerd woort biej 't Apollo-programma. Mèr d’r zint ouch essentiëel versjille tösje dit book en de ruumdevaart aan te wieze. Zoa woorte de maonreizigers van Jules Verne aafgesjaote mèt behulp van ein reusachtig kanón en neet gelanceerd mèt ein rakèt. De maonreizigers lanje ouch neet op de maon, mèr vloge d’r ómheen óm vervolges truk te kómme. Get wat in 't Apollo-programma al gebeurde mèt Apollo 8. Leuk óm te weite is dat de plaatsj van lancering ouch op Cape Canaveral waas en de plaatsj wo Apollo 11 neerkaom op aarde mèr ènnige kilomaeters versjilde mèt de kogel oet 't book van Verne.
Ouch veurzaog hae de langeaafsjtandsreize in lóchballonne, hae veurzaog de tochte van óngerzeëboate ónger 't poolies, etcetera. Zien gave óm dees veursjpellinge te doon berösde aevel neet allein op fantasie. Hae waas heël intelligent, waas heël good op de heuëgde van de technische óntwikkelinge van zien tied, deeg degelik óngerzeuk en pasde weitesjappelikke logica toe.
Ómdat 't 19e eëuwse beuk zint, is de informatie sóms achterhaold. Zoa maak ein aantal luuj in Hector Servadac ein reis op eine komeet. Terwiel de komeet van de aarde aaf bewaeg, daalt de temperatuur neet wiejer es 60 grade ónger nul ómdat Jules Verne veróndersjtèlt dat dat 't absolute nulpunt is. Later óngerzeuk haet dat op 273,15 grade ónger nul vasgesjtèld. En in Nao 't middelpuntj van de aarde numme de hoofrolsjpelers eine veurraod proviand en oetrösting mit dae in werkelikheid neet opgeluch zouw kènne waere. In Van de aarde nao de maon veule de reizigers ummer de zjwaortekrach van de aarde, terwiel ze in werkelikheid gewichsloos zouwe zeen gewaes.
Analyse
Väöl van Vernes romans kènne waere besjouwd es populairweitesjappelikke aardriekskunde of natuurkunde verpak in ein sjpannend avontuur en bevatte dus ein educatief elemènt. De vaerdigheje van ingenieur Cyrus Smith höbbe neet ten doel ‘t laeve van de koloniste van ’t Geheimzinnig eilandj te redde, mèr zint ein praktische lès in natuur- en sjeikunde. Professor Lidenbrock óngernump gein expeditie Nao ‘t middelpuntj van de aarde óm weitesjappelik óngerzeuk te verrichte, mèr óm ein populaire oeteinzètting van de geologie te gaeve. En de boosaardige ingenieur Robur de veroveraer gebruuk ziene helikopter neet óm de president en de secretaris van de ballonvaardersclub te óntveure, mèr óm de laezer in te wieje in de geheime van de aerodynamica.
Oetgave in 't Nederlands
In ‘t Nederlands waas 't werk pes 2005 vriejwaal allein nog mer antiquarisch verkriegbaar. In 2005 woorte de bekèndste titels, woónger De reis óm de waereld in 80 daag, Reis nao 't middelpuntj van de aarde en 20.000 miele ónger zeë opnuuj oetgegaeve in hardcover.
Esperanto
Verne waas geïnteresseerd in väöl oeteinloupende óngerwerpe, woónger ouch Esperanto. Zien book, óngepubliceerd pes 1993 bevat 50 bladzieje euver Esperanto in de euverloup "Studiereis". Dao zaet ein van zien helde: "Esperanto is 't zekerste, en sjnelste voertuig nao besjaving". En hae zaet taenge zien volgelinge: "De sjleutel tot ein gemeinsjappelikke taal, verlaore in de Taore van Babel, kent waere gevónje in ‘t gebruuk van 't Esperanto".
Østlandet
Østlandet is 'nen historische regio in 't oeaste van Nórwaeg tösse de Scandinavische berg en 't Kattegaat. Deze regio besteit oet de provincies Akershus, Buskerud, Hedmark, Oppland, Oslo, Østfold, Telemark en Vestfold. In Østlandet wone zoget 2.500.000 luuj. De grootste plaats in Østlandet is Oslo.
Erkelens
Erkelens (Duuts: Erkelenz) is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Kreis Heinsberg, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 117,34 km² en 42.792 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 365 de veerkante kilometer. De brón vaan 't revierke de Niers ligk vlak neve de binnestad.
Väöl dörper in de umgeving vaan de stad zien in de lèste decennia gesloop veur de winning vaan broenkole, of weure mèt sloop bedreig. Begin 2023 is 't de beurt aon Lutseroa.
Landnómmer
thumb|500px|Landnómmers de land en de regio De Landnómmer is dat deil vaan de telefoonnómmer dat verwijs nao e land. Bij 't belle nao 't boeteland weurt in de gekoze nómmer de landnómmer veuraofgegaange door de Internationaole Touwgaankscode.
De landnómmer besteit oet twie deile. 't Ierste deil besteit oet de nómmer vaan de regio, 't twiede vaan 't land.
Zoe is de wereld opgedeeld in 9 regio's: Noord-Amerika (1), Afrika (2), Centraol-Europa en Noord-Europa (3), Wes-Europa, Zuid-Europa en Oos-Europa (4), Zuud-Amerika (5), Australië en Antarctica (6), Centraol-Azië (7), Oos-Azië (8), Midde-Ooste en Zuid-Azië (9).
Ouch zien de len Canada, Australië en de VS e geval apaart. Dao zien de staote of provincies (VS heet staote, Canada en Australië provincies) landnómmers op ziech.
Roan
thumb|De ligking van Roan in de pervincie Sør-Trøndelag. Roan is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 1.066 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 373,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,9. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1632.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Sør-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 0,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Attënné
Van Raikssmiddëlbôrë Sjuò'l (kòlm(w)ëjên), opgërich op 5 mièt 1852, promëvièerdë dees énstélléng op 26 septembër 1881 tot "Koninklijk Atheneum" (àttëné) met 2 richténgë: dë “nauwërë” humaniora en de “addërë” humaniora. Dë léssë wuôntë gëgèvë én twee seksës: een "Nederlandsë" en een "Fransë"
Dë draai lèstë décènnia van dë vùrbaaië eeuw wùôntë dë léssë en ouk dë sjuò'l gërôk dúr opeinvolgëndë en vërsjillëndë ondërwaisstructuurë (dénk mèr ôn ARGO, sjuò'lëgroepë, sjuò'lëgëmeinsjà'ppë ), door veraandërdë pedagogische gëdêechtës (van traditioneel ondërwais, ieùvër V.S.O. nùo eenheidsstructuur).
Bëgin deës eeuw bësluôot hët "Europees Netwerk van Onderwijsraden" (EUNEC) zich tau të léggë op draai thema’s: de commércialisièréng van het ondërwais, Europese sôomënwêrkéng en gëlaikë kaansë, sësiôolë vërbóndënheid en opvoedéng tot bùrgërzin.
Immigratie
thumb|400px|De weltwiede nettomigratiesaldi (2017) Immigratie is d'r term vuur 't zich vèstige in e anger lank of gebeed. 'nen Immigrant is ieëmes deë e lank binnekumt, in tegezats tot lüj die zich tiedelig vèstige in e lank. D'r tegepool va 'nen immigrant is 'nen emigrant: ieëmes deë e lank verlaat. Alle bewegónge op de va migrante op de immigratieroutes, heësj d'r immigratietoesjtruim. Deë toesjtuim kin versjille per land. Zoeë hant rieker of veilige leng 'ne groeëteren toesjtruim wie de economisch erme of politiek geverlige leng. Um dees redene hat jieëker lank e eige migratiebeleid. In zoeën beleid weëd entsjeidet wievöal lüj zich in 't lank van aavraag möage vèstige, woeë en aa wèlke eise zie mótte voldoon.
Redene vuur immigratie
De redene vuur immigratie noa 'n bepaald lang zint meëtstes neet eidudig. 'ne Immigrant kin vlöchte vuur kreeg, dewiel deëzèlfde kreeg óch 'n sjleëte ivlód hat op de economie van 't lank oeë de vlöchteling oet emigreert. De arbeidsmaat i dat lank is dan beivuurbild igesjtoert durch kreegshengelinge.
Immigratie i g'n welt
thumb|Immigratie i g'n [[EU (2010-2014)]]
Vlöchtelinge en economische immigratie
E sjpeciaal gróp binne de immigrante, zint de vlöchtelinge. Zie vrage asiel aan in 't lank oeë zie wunse 't immigrere. Mieëtstes vlöcht dees gróp vuur kreeg of um economische redene, zoeëwie arbeid of d'r druim va materieel gelök. Op 't memint kómme de mietste kreegsvlöchtelinge of politieke vlöchtelinge oet 't Midde Oeëste, dewiel de mietste economische vlöchtelinge uëverwegend va de continente Afrika en Azië kómme. De letste joare hant de Europese leng dön immigratiebeleid tsemlig versjerp, oeë-unger óch Oeës-Europese leng wie Pole en Hongarieë. Zoeë hat me Hongarieë besjlaote um de grens mit Servië aaf te sjloete vuur migrante die vanoet anger EU-leng woare trükgesjik. In juli 2015 begós me aa de boew va die 175 kilometer lange umheinóng. Die wilde me vervólges óch nag verlenge neëve de grens mit Kroatië.
Immigratie binne de economisch rieker leng
In economisch rieëker regio's, zoeëwie Europa, 't Australië en Noard-Amerika migrere migrante dökker um sentimenteel of psychologische motieve. Óch economische redene kómme vuur i as rede vuur 't migrere en 't venge va 'ne gesjik of gewunsj beroop of sjtudie is óch vöalvuurkómmend motief vuur emigratie.
Immigratie i de economisch erme of unveilige leng
Binne de (deel)continente Afrika, Zuud-Azië en Zuud-Amerika i minder mieës zint de immegratiesjtruime mieë tiedelig en neet aahaotend va eëd. Dat wil zare, dat i tegezats tot migratiesjtruime noa de rieëker leng vanoet erm leng, de migratie i die regio mieë gevólg is va kreeg en natoerrampe. Óch kin klimaverangeróng, dös 'n untwikkelóng va langen door, rede zing vuur migratie. Zoeë zint lieg ligkende atolle i de Pacifiek, wie Tuvalu ernsjtig bedreig durch de sjteigóng van 't zieëniveau.
Visies op immigratie
De immigratie va vlöchtelinge is i vöal leng e controversjieel perbleem. Vuur allem Oeës-Europese leng wie Hongarieë haote zich vuur d'r toesjtruim va de neet-westesje migrante vanoet de kreegsheëd in 't Midde Oeëste te bepèrke, weil de immigrante de leëvessjtandaard en de lone zouwe drökke. Somwieles weëd óch de homogeniteet va e lank as rede gebroek um migratie te bepèrke. Durch d'r toesjtruim va migrante oet anger deler va de welt, zouw de lokale koeltoer verlöare drieëge te goa. Dat sentiment sjpieëlt i Wes-Europese lenger, meh óch in Oeës-Europese leng en Japan inne wichtige rol. Vunnef leng modige migratie actief, meh selectief, aa: de VS, Canada, Nüj-Zieëlank, Australië en Israel. De immigratie is groeëtedeels verantwöadelig vuur e hoeëg netuurlige bevolkeróngsgreuj i die leng. Vergriezóng, mit 'ne negatieve bevólkingsgreuj en dalóng van de beropsbevolkeróng kan durch immigratie tegegegange weëde, wat dan hendig intersant is vuur vöal Wes-Europese leng en leng wie Japan en Australië, die recent óch te make gekrieëge hant mit vergriezóng.
Óch i Nederland is immigratie e maatsjappelig perbleem. I de gesjichde sjteet Nederland, en mit name de ouw gewes Holland, bekank um zing tolerantie. Vanaaf de zestieënden ieëw goof 't zoeëwaal politieke vlöchtelinge as vlöchtelinge die um kreeg of um economische redene vlöchte (Nederlang deeg 't ecnomisch good). Bis de weltkrege in 't begin va de twintigsten ieëw woar Nederland e toevlöchsoord. Aa 't eng va deëzelfde ieëw greujde 't kritiek tege 't tolerante migratiebeleid, vuural rónk de joare 2000. Op 14 februari 2002, inkel maande noa de aasjleëg van 11 september 2001 i New York, kam de partie LPF va Pim Fortuyn op, deë felle kritiek hat op d'r islam. Noa de moard op höm i datzèlfde joar, richde d'r Venlonaar Geert Wilders in 2006 de PVV op. Tegeliek zeet me i versjillige anger Europese leng óch dat 't populisme in opkóms is. Bekangde vuurbilder zint 't Franzuësisje Front National en 't Dütsje AfD. I de hoeëgtepunt va de crisis (noajoar 2015) is 't óch tot actief verzèt en börgerlige ungehuërzaamheed gekómme. Mit name d'r angs vuur terrorisme durch 't toelate van immigrante oet 't Midde Oeës is unger de bevolkeróng en critici van 't Europees migratiebeleid zieër groeët. E significant deel va de bevolkeróng hat vuural angs vuur d'r islam en vingk dat 't geluif unvereënigbaar is mit de westesje democratie.
De gesjichde van immigratie i Nederland en Limburg
Immigratie va beteëkenis goof 't vanaaf de zestieënden ieëw, óch waal d'r Gooden Ieëw. I de middelieëwe goof 't al Joede as etno-religieuze minderheed en óch Zigeuners en Dütsjesj. Vanaaf d'r Gooden Ieëw greujde dat aatal durch de economisch gooj umsjtandighede en 'n veilig plèk. Dees immegrante woare vuurnamelig arbeiders en hankwirkslüj. De godsdeenskrege, die Wes-Europa toen beheësjte, woar doamals de wichtigsten brón va Dütsje emigratie. Aan 't eng va d'r zèlfde ieëw zoochte óch Franzuësisje Hugenote heem hei i de Nederleng as gevólg va de Bartholomeusnach in 1572 en de Hugenotekrege die doa-op vólgde. Doanoa vólgde 'ne nüje sjtruim Joede, meh vuurnamelig Asjkenazim, dewiel de Joede die vlöchde noa de Nederleng i d'r zestieënden ieëw dökker Sefardisch woare, dös aafkómstig oet Zuud-Europa.
Vanaaf 't momint dat Nederland zich i d'r nuëgetieënden ieëw industrialiseerde, kame vuurnamelig economische vlöchtelinge noa Nederland. D'r Ieësjte Weltkreeg in 't Belsj zörgde vuur 'ne groeëte sjtruim van 1 miljoen lüj. In 't zèlfde tiedsbesjtèk woeëde de sjteen- en broenkoalmiene i Zuud-Limburg ge-öapend, die lüj trók oet gans Europa: va Sjlovenië en Italië tot Sjpanje en Dütsjlank. Óch kame lüj oet alle regio's va Nederlank i Heële en umgeëvóng i de koele wirke. I sommige veëdele va Heële guëf 't nag allezeleëve zoeëgeneumde mienwirkesjkolonieë die geboewd woeëde vuur de arbeiers. 't Diktatoriaal bewink va de nationaal-socialistische leier Adolf Hitler zörgde ungertusje obbenütsj vuur de groeëtsjalige emigratie va Joede oet Dütsjlank. Döks blieëve zie neet, en trókke zie wieër noa 't Vereënig Kuëninkriek en de VS.
I de joare '60 en joare '70 va d'r twintigsten ieëw kame groeëte gróppe arbeidsmigrante noa Nederland oet leng wie Marokko en Turkeie. De dekoloniseróng hat dao vuur gezörg dat vanaaf de joare '50 al groeëter gróppe Indieësj en vanaaf de joare '70 Surinamesj zich vèstigde i Nederland. Bekans dirèk hei-op vólgde de Antilliane. Dizze toesjtruim sjtopde zoeë ungeveër aan 't eng va de joare '80. Ungertusje weëd klaar dat de arbeidsmigrante, oeë-va gedach woeëd dat zie trükkieëre zouwe, neet mieë trükkieërde noa lank va herkóms. 't Beleid va de regieróng toentertied woar soepel. 't Aatal asielaavrage sjteëg hel, en nag sjneller i de joare '90 vaweëge de kreeg i Joegoslavië en de krege in Afrikaanse leng wie Kongo en Rwanda. Och 't valle van 't Iezere Gordien durch d'r val van 't communisme zörgde vuur 'ne aahaotende sjtruim van Oeës-Europese migrante, oeë-unger vuurnamelig Pole, Roemene en Bulgare. 't Arabische Vuurjoar in 2010 en 2011 hat tot gevólg dat 't noe óch vöal vlöchtelinge guëf oet leng oeë noe kreeg is: Syrië en Irak.
Sjtatistieke
I Nederlang wónne 17 miljoen lüj, oeë-va ungeveër 3.594.744 allochtoon. 1.5970.160 zint westers allochton, 1.997.584 is neet-Westers (sjtank: 2014). De nieëgste tabel guëf aa, wèlke gróp en wievöal doava zich bevinge i Nederlands gróndgebeed. 't Tabel guëf de tieën groeëtste etnische gróppe aa:
Noot: 't Aatal Sjineze is officieel 64.097 (oeë durch 't neet opgenómme is i de lies, meh 't guëf vermeujelig vöal mieë, zoeën 80.000 bis 100.000 (sjtank: 2014);
Luciano Pavarotti
thumb|Luciano Pavarotti tiedes e concert in 't Stade Vélodrome i Marseille, 2002 Luciano Pavarotti (Modena, Italië, 12 oktober 1946 - 6 september 2007) waor 'ne Italiaanse tenor in de operamuziek, dae aoch succesvol woert in de populair muziek. Hae waor naeëve José Carreras en Plácido Domingo aene van de bereumdste tenore van de welt.
Jeug
Pavarotti woert gebaoëre in de boetewieke va Modena, Italië, in 'n bekkesjfamilie, meh wól oersjprónkelik sjoeëlmaester waeëre en goof aoch twieë jaor lang lès op 'n liëger sjoeël. Ziene pap waor 'ne fulltime bekker, meh waor daonaeëve 'ne amateurtenor in 't zangkoer van de sjtad Modena, woeë-in aoch Luciano Pavarotti zien ieësjte zangervaringe zou opdoeë. I 1956 besjloot Pavarotti van 't zinge zie beroop te make, en begós aavankelik bie Arrigo Pola i Modena en later bie Ettore Campogalliani i Mantua, klassieke zangkuns te sjtudere. Es bieverdeenste wirkde 'r aoch es verzekeringsagent, óm zich de sjtudie, die mieë es zès jaor doeërde, te kinne bekostige.
Lépron-les-Vallées
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
Luciano Pavarotti
Carrière
Pavarotti makde zien debuut i 1961 i Reggio Emilia, woeë 'r de rol va Rodolfo i Giacomo Puccini's La bohème vertolkde. Dirigent van de oetveuring waor Leone Magiera, ziene doemaolige jeugvrund en later decennialang ziene pianis bie lederaovende en taeëves d'r doemaolige man va Mirella Freni. De oetveuring woert doer de RAI aoch rechsjtrieëks oetgezónde. D'r volgde oetnuëdiginge va versjeije Italiaanse en internationaal operahoezer wie Amsterdam, Covent Garden, d'r Weense Sjtaatsopera, Zürich en Glyndebourne.
Lépron-les-Vallées
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 75 luuj op 'n oppervlaak van 6,42 veerkante kilometer en daomèt goof 11,68 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -5,0% de jaor.
Luciano Pavarotti
Carrière
Aan 't begin va zien carrière waor Pavarotti 'ne lyrisch aenvaodige tenor, ideaal vuur de partieje va Bellini, Donizetti en d'r jónge Verdi. In de laop van d'r tied óntwikkelde zien sjtöm zich, wiewaal aoch in de richting van dramatische partieje bis aan 't verisme, d'r es zier dramatisch besjtempelde operasjtiel dae doer Mascagni en Leoncavallo in 't laeëve woert gerope.
I 1965 wirkde Pavarotti in de Veraenigde Sjtate en Australië mit Joan Sutherland same in Donizetti's Lucia di Lammermoor. E jaor later debuteerde 'r aan 't Teatro alla Scala. D'r volgde optraejes i Barcelona, Paries, Londe en in d'r Metropolitan Opera i New York. Dat optraeje i New York op 17 februari 1972 waor ziene wichtigste doerbraok bie 't Amerikaans publiek, woeëbie 'r 't ganse publiek verwóngerde mit zien hoeëge noeëte in Donizetti's La fille du régiment. Pavarotti's televisieoptraejes woerte väöl besjpraoëke en hae wón väöl Grammy Awards.
Aan 't begin van de jaore 1980 richde Pavarotti i Philadelphia 'n zangcompetitie op vuur jóng zengesj en trooj mit de winnaere i 1982 op in oettrèksele va La bohème en L'elisir d'amore. Óm 't 25-jaorig jubileum va zien carrière te viere noom 'r de winnaere van de twieëde competitie i 1986 mit nao Italië vuur gala-optraejes va La bohème i Modena en Genua en daonao nao China, woeë ze oetveuringe va La bohème dege i Peking. Óm zie bezeuk dao aaf te sjlete trooj 'r vuur de allerieësjte kier op in de Groeëte Hal van 't Volk vuur 10.000 luuj, woeë 'r 'n sjtaoënde ovatie óntvóng vuur nuëge meujteloeëze hoeëg c's.
De sjluëtel tót Pavarotti's weltwieje bekindhaed waor de keus va zien vertolking va Puccini's aria Nessun Dorma (oet d'r opera Turandot) es themaleed van 't Weltkampioensjap foetbal va 1990 in Italië. De aria verkreeg pop-status en woert zien handelsmerk. Dit woert gevolgd doer 't enorm succes van 't concert van De Drie Tenore, dat gehaote woert op d'r aovend van 't Weltkampioensjap bie de aow Therme va Caracalla i Roeëme mit collega-tenore José Carreras en Plácido Domingo en dirigent Zubin Mehta. Dit woert de bèsverkochde klassieke opnaam bis huuj d'r daag. Tiedes de jaore 1990 versjeen Pavarotti op väöl good bezóchte aoëpelochconcerte. I juni 1993 zamelde zich mieë es 500.000 loesteraere vuur zie optraeje in 't Central Park i New York, dat daonaeëve doer miljoeëne kiekesj uëver de ganse welt op televisie woert bekiëke. I september van datzelfde jaor zóng 'r aoch nog vuur óngevaer 300.000 luuj bie d'r Eiffeltoeëre.
Krenkde en doeëd
Begin juli 2006 woert bie Luciano Pavarotti alvlaesjklierkanker vasgesjtèld. Inkel daag nao de diagnose óngergóng 'r i New York 'n pancreaticoduodenectomie, woeëbie d'r tumor eweggehaold woert. Dees oetwendige operatie is 'n enorm belasting vuur 't lief en waert doer väöl luuj neet uëverlaefd. Volges ziene manager Terri Robson hersjtèlde d'r tenor zich aevel good van de i-greep. Óndanks dat woerte vuur de dao-opvolgende maonde van 't jaor 2006 alle optraejes afgezag.
I zien ieësjte interview nao zien operatie zag de doenmaols 70-jaorige tenor aan de Italiaanse gezèt La Stampa dat 'r zich baeëter veulde. Hae vatte zien gezóndhaedsprobleme op es filosofisch: "Ich höb alles gehad in mie laeëve, ech alles. Went me mich alles aafnump, zint de goje hier en ich quitte." Pavarotti kóndigde daonao aa nao zie gebaoërteland Italië truuk te wille kiëre, óm dao te hersjtèlle. Aoch goof 'r resoluut aa weer te wille zinge.
In augustus 2007 woert Pavarotti opnuuj opgenómme in 't sjpetaal waeëges de lóngóntstaeëking. Begin september 2007 versjlechterde ziene gezóndhaedstoesjtand mit hoeëg tempo. Op 4 september góng 'r nao haem en zou dao doer ziene dokter wiejer waeëre verzörgd. Op 6 september óm 5.00 sjmörges (MET) sjtórf 'r op 71-jaorige laeftied aan 'n neeraandoeëning.
Pavarotti's lief woert op 't sjaoëf gelag in d'r dóm va Modena, woeë doezende luuj aafsjaed nome. De plechtige oetvaartmès op 8 september 2007, in aawezighaed van d'r Italiaanse premier Romano Prodi, woert geleid doer kardinaal Tarcisio Bertone, sjtaatssecretaris van 't Vaticaan. 't Woert rechsjtrieëks oetgezónde doer zoeëwaal de Italiaanse televisie es CNN en kós taeëves via 't internet waeëre gevolgd. Bie de oetvaart va Pavarotti woert 'n opname van d'r Panis Angelica va César Franck, gezónge doer Pavarotti en ziene vader, aafgesjpieëld.
Pavarotti loot veer dochtesj achter: Lorenza (1962), Cristina (1964) en Giuliana (1967) (alle drie va zien ieësjte vrouw Adua Veroni, mit wae 'r 34 jaor getrouwd waor) en 't i januari 2003 gebaoëre Alice (va ziene twieëde vrouw Nicoletta Mantovani).
Vief gebode van de Kèrk
De vief gebode van de Kèrk
Geer zölt:
De paosjtied ies de tied van vieftig daag tösje Paosje en Pinkstere.
Neve de vief gebode van de kèrk besjtoon binne 't Katholiek gelouf ouch de Tièn Gebode. De tièn gebode zint biebels, de vief gebode aevel zint dogmatisch, dat wilt zègke ze zint door de Romeinse curie veurgesjreve.
Krónéngsprëssèssë
Bëkans 4.000 dèilnémërs zúllë mee as twee jùor vúrbëreidéng aatër dë rùk hùbbë as zë én de wèëk van 5 tot én met 12 juli 2009 vier keer métgôon en dë Zevenjùorliksë Krónéngsprëssèssë én Tóngere.
En dë Krónéngsprëssèssë wiènt het lèvë van Maria en via Heur het lèvë van Jezus op een simpëlë maar ouk religieuzë mënier autgëbèild.
Dë vërsjillëndë téma's, deur de prëssèssëgroeppë autgëbèild, wiènnë 's uòvënds op ë groot podium "gëspeeld", zodat allës van het iùste tot het lèstë wuôd én alles van dë litsjës kan belaistërd wiènnë. Dit és ein van dë hoogtëpuntë van dë Zevenjùorliksë Krónéngsfeestë.
Extern links
Plaetje:070517 affiche voor Tongeren.pdf
Oliver & Company
Oliver & Company is 'nen Amerikaansen animatiefilm oet 1988, geproduceerd door Walt Disney Feature Animation en oetgebrach op 18 november 1988 door Walt Disney Pictures. De 27e animatiefilm van Disney, de film is geïnspireerd oppe klassieke roman Oliver Twist van Charles Dickens.
Nederlandse Taalunie
De Nederlandse Taalunie (NTU; Limbörgs: Neerlandse Taolunie) is d'n taolraod en 'n kinnesinstèlling veur de Nederlandse taol. Ze woort opgeriech in 1980 door de euverhede vaan Nederland en Belsj mèt es buut um 'n gemeinsjappeleke polletiek te vörme veur 'ne standaard in de Nederlandse taol in Nederland, Vlaondere en Suriname. Op väöl gebede gief 't allewijl neet allein inspraok veur de Nederlandse, Belzje en Surinaomse partije mer ouch veur de partije vaan Caribisch Nederland. De NTU weurt veur 't groetste gedeilte geleid door de oonderwiesministers vaan de drei bovegeneumde len.
Oetbreiing
Suriname ratificeerde zien deilnaome aon de NTU in 2004, wijl Carabisch Nederland dat doog in 2007. Mèt de oonaofhaankeleksverklaoringe vaan Curaçao en Aruba, woorte die twie achterein lid in 2011 en 2013.
In 2010 leet Zuid-Afrika in 'n intentieverklaoring in Brögke weite tot 't land ouch lid zou wille weure. Indirek woort heibij touwgegeve door de Zuidafrikaonse regiering tot Afrikaons 'n Nederlandse dochtertaol is. De nui regiering leet ziech evels in 2014 bejaomere euver dees beslissing boenao 't land ziech tröktrok oet gesprekke euver meugelek lidmaotssjap.
Trøndelag
Trøndelag is 'nen historische regio en provincie inne midde van Nórwaeg en besteit oet betrèkkelik vlaken en vröchbare gróndj. 't Gebied vörmp 'nen euvergank tössen 't zujen en 't minder-bevoukde naorde. Deze regio besjting oet de provincies Nord-Trøndelag en Sør-Trøndelag, die op 1 jannewarie 2018 fusioneerde toet ein provincie Trøndelag. In Trøndelag wone zoget 440.000 luuj. De grootste plaats in Trøndelag is Trondheim.
Regierungsbezirk
lang=de|thumb|Verticaol bestuursstructuur in Duitsland 'ne Regierungsbezirk of e Regieringsdistrik is 'n bestuurleke regio in Duitsland. Heer ligk tösse de boveligkende deilstaote en de oonderligkende kring (Kreise) in. In de meiste staote höbbe de regierungsbezirke gein polletiek beteikenis mie en vörme ze dus dèks cultureel regio's. In veer staote gief 't nog polletieke regierungsbezirke: Noordrien-Wesfale, Hesse, Baden-Württemberg en Beiere. Allein in Baden-Württemberg steit 't polletiek bestaon vaan de distrikte neet oonder discussie. Dao höbbe ze in 2005 zjus mie mach gekrege. De meis recenteleke aofsjaffinge vaan Regierungsbezirke zien die vaan Rienland-Palts in 1999, Sakse-Anhalt in 2003 en Nedersakse in 2004. Hei zien de regierungsbezirke regio's gewore. Dao zitte wel bepaolde instèllinge, wie de toeriste-institute, aon verboonde. De Regierungsbezirke vaan Sakse zien in 2008 herneump nao Direktionsbezirke, wat in hilt tot ze minder mach höbbe gekrege es de kring. Alle aandere staote höbbe noets regierungsbezirke gehad. Dit soms vaanwege hun väöls te kleine vlaakte, wie Berlien en 't Saarland, en soms door 'n hendeg dun bevolkeringsdiechte, wie Brandeburg.
Paosjtied
De Paosjtied ies de periode van vieftig daag tösje Paosje en Pinkstere. Katholieke kènne in dees periode voldoon aan bepaalde ónderdeile van de Vief gebode van de Kèrk.
Op de zóndig nao Paosje, Beloke Paosje geneump, weurt 't fiès van Paosje aafgesjlote. 't Woord beloke kump van luke ofwaal sjlete. De ganse Paosjviering doert ein octaaf (8 daag).
Op de vièrtigste daag nao Paosje, op dónderdig tièn daag veur de Pinkstere, vèlt 't fiès van Hemelvaart. Dan weurt de hemelvaart van Christus herdach.
Benin
Benin (officieel République du Bénin) is e land in Wes-Afrika, ten zuie ligkend aon de Atlantische Oceaan, en wijer grenzend aon Togo, Burkina Faso, Niger en Nigeria. Hoofstad is Porto-Novo, meh de regering zit in Cotonou. Ander stei zien Abomey, Parakou en Djougou. Benin stoont vreuger bekind oonder de naom Dahomey.
Demografie
De bevolking vaan Benin is verdeild in mie es zesteg etnische grope, oonderverdeild nao taol. Oongeveer 60% huurt bij de Ewe (die e paar taole umvatte; daovaan is 't Fon de veurnaomste); wijer gif 't sprekers vaan 't Bariba, Atakora en 't Yoruba. Officieel taol is daan ouch 't Frans, wat es cultureel neutraol te book steit.
Historie
In de Vreugmodernen Tied oontwikkelde 't keuninkriek Dahomey ziech op 't groondgebeed van 't modern Benin. Door vereuveringe vaan talloze aander stamme breide 't ziech ummer wijer oet. Vaan de vieftiende tot de achtienden iew woorte heivaandan slaove geëxporteerd, lede vaan euverwonne stamme, te koup gestèld door de keuning vaan Dahomey aon veural de Portugeze en de Hollenders. Die hadde kolonies aon de kös en ambieerde gein vereuvering vaan 't binneland.
De oonaofhenkelekheid brach etnische oonrös mèt ziech mèt en de volgende twelf jaor beleefde 't land versjeie coups en intern conflicte. In 1972 greep militair Mathieu Kérékou de mach. Heer stiechde 'n marxistische staot en herneumde in 1975 't land tot Benin. In 1979 oontboond heer de militair regering en sjreef heer weer verkezinge oet; heer euverleefde evels, mèt of zoonder fraude, alle verkezinge tot heer in 1991 verslage woort. 't Land waor inmiddels in 'n economische crisis gekoume en Kérékou heet 't marxistisch systeem aof mote sjaffe. In 1996 kaom heer obbenuits aon de mach en deeskier beheelt heer die tot noe. Benin is daodoor relatief welvarend en politiek stabiel.
Coulommes-et-Marqueny
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Vlöchteling
thumb|Vlöchtelingekamp in [[Tsjaad, gevöld mèt lui oet Darfoer (Soedan) die dao 'n etnische zuvering zien oontvlöch.]] 'ne Vlöchteling of asielzeuker is iemes wat zien eige umgeving oontvlöch in d'n hoop vaan örges aander e veileg daan wel beter bestoon op te bouwe. In inge zin versteit me oonder vlöchteling allein politieke vlöchtelinge, die vlöchte veur oorlog of vervolging door 't rezjiem in hun land (beveurbeeld um religieus, politieke of etnische reies). Zeker in 't lèste geval riskeert de vlöchteling in eige land dèks d'n doed. In wije zin sprik me ouch wel vaan economische vlöchtelinge, die in hun eige land slechte economische veuroetziechte höbbe en mèt oongeregelde migratie örges aanders materiële welstand wèlle bereike.
Wienie zier groete aontalle vlöchtelinge nao e veileg naoberland vlöchte, lègk dat soms extreem laste aon dat land op, zeker wienie 't land zelf al erm is. Aon d'n aandere kant vlöchte lui soms expres door nao rieker len. Begin einentwintegsten iew greujde 't verzat daotege, veural in rechspopulistischen hook. Ouch in de res vaan 't politiek spectrum leef de discussie wie me mèt de vlöchtelinge moot umgoon, en of (en zoe jao: wie) me ze moot tröksjikke es 't gevaor in hun toesland verdwenen is. In Wes-Europa vint me allewijl vlöchtelingegemeinsjappe oet oonder mie Somalië, Bosnië-Herzegovina, Angola, Rwanda, Kosovo en Syrië.