cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vietnamees
Chu nom
Umtot veur diverse wäörd gei fonetisch complemint kós weure gevoonde en/of 't gebruuk vaan allein oersprunkeleke karakters dobbelzinnege situaties oplieverde, heet me door de iewe heer e groet aontal oersprunkelek Vietnamese karakters oontwikkeld. Dèks teikene ziech die door de combinatie vaan twie aw karakters, boe eint vaan de twie de facto es diacritisch teike deent.
't Chu nom bleef tot begin twintegsten iew in algemein gebruuk, tot 't door de koloniaol euverheid gepriffereerd Latiens sjrif 't pleit won. Es me 't allewijl al aontröf, is dat veural in de vörm vaan sjrif-amulètte en historiserende opsjrifte.
Latiens
De ierste Latiense transcripties vaan 't Vietnamees woorte al kort nao de westerse oontdèkking vaan 't land gemaak door de Portugese jezuïete Gaspar do Amaral en António Barbosa. In de zeventienden iew góng hunne Fransen ordegenoet Alexandre de Rhodes dao-op wijer. Heer stèlde 'nen dreitaolegen dictionair same, d'n Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, dee in 1651, kort nao zienen doed, woort gedrök. Hei-in laog de spèlling vaan de taol al veur e groet deil vas. Dit verklaort ouch boeveur 't Vietnamees sjrif de spore vaan de Portugese spèlling dreug, en boeveur 't soms neet mèt de oetspraok correspondeert: de sjrieftaol is gebaseerd op de oetspraok wie die roond 1600 waor. Ei dink is wel veraanderd: 't teike 8px, wat de klaank [β] weergaof, is intösse aofgesjaf, umtot de klaank is goon samevalle mèt de v (vreuger oetspraok [w], allewijl [v]).
Langen tied waor dit sjrif veural in gebruuk bij Europeaone (veural missionaire) die ziech de taol wouwe liere, en bij de christeleke minderheid in 't land. Dit veraanderde evels mèt de Franse euverheersing. In 1910 veurde 't koloniaol bewind 't Latiens sjrif verpliech in (meh de Chinese karakters woorte neet verboje). 't Sjrif won daonao in inkel decennia 't pleit, umtot 't chu nom, ouch bij anti-Franse revolutionaire, woort geassocieerd mèt de vreuger Chinese dominantie en reactionair ideeë.
Kinmerkend aon 't Vietnamees alfabet is 't groet aontal diacritische teikes wat op vocaole kin veurkoume. Alle toene boete de ierste (ngang) weure gemarkeerd, meh teikes weure ouch gebruuk veur klaankkwaliteite oeterein te hawwe. Zoedoende kinne op ein lètter soms twie diacriete euverein veurkoume. Aon dit verzaodeg sjrifbeeld is gesjreve Vietnamees vrij gemekelek te herkinne, ouch veur wee de taol neet versteit.
De Vietnameze neume 't Latiens alfabet Quốc ngữ of chữ Quốc ngữ.
Klaanklier
De klaanklier vaan 't Vietnamees vertuint de mieste teikene vaan de taolboond boe 't bij huurt, neet in de lèste plaots mèt de Zuid-Chinese dialekte. 't Heet e vrij groet aontal vocaole en diftonge en eder syllaab heet ein vaan de in totaol zès toene. Syllabe kinne weure geslote mèt 'ne plosief, wat in 't Standaardchinees neet is meh in de Chinese dialekte die aon de grens mèt Vietnam klinke wel.
De spelling is soms neet direk logisch veur boetestaonders. Zoe kin de klinkerlengde aofhaange vaan de lètter die denao kump, of gebruuk me veur dezelfde klinkerkwaliteit gans aander teikes naomaote ze kort of laank is. Dit weurt dujelek oet de veurbeelde heioonder.
Vocaole
't Vietnamees kint nege monoftonge (einklaanke), boevaan 'rs twie weer oetgesplits kinne weure nao lengde. Die twie weure mèt versjèllende teikes gesjreve. Zoe krijg me de volgende èlf vocaole: i/y [i], ư [ɨ], u [u], ê [e], ơ [əː], â [ə], ô [o], e [ɛ], a [aː], ă [a] en o [ɔ].
De taol kint ouch centrerende en sletende diftonge. De ierste höbbe ummer 'ne geslote vocaol es ierste lid. Hun aontal is daodoor beperk tot drei: ia/iê [iə̯] ưa/ươ [ɨə̯] en ua/uô [uə̯]. De sletende diftonge kinne bekaans vaanaof ederen aandere vocaol. Mèt [w] es lèste lid zien dat iu [iw], ưu [ɨw], êu [ew], âu [əw], eo [ɛw],	ao [aːw] en au [aw]. Mèt [j] es lèste lid heet me ưi [ɨj], ui [uj], ai [aːj], ay [aj] en oi [ɔj]. (*ơu is theoretisch meugelek, meh kump neet veur.) Dit bringk 't totaol op achtien diftonge.
Tot slot heet me nog veer triftonge. Ze bestoon alleveer oet de combinatie vaan 'ne centrerenden diftong mèt e sletend lid. Zoe krijg me: iêu [iə̯w], ươu [ɨə̯w], ươi [ɨə̯j] en uôi [uə̯j].
Consonante
Wie me kin zien is de spèlling in modern ouge neet ummer intuïtief of logisch. Ierstens kump dat door d'n invlood vaan de veural Romaanse taole boe de jezuïete ze op baseerde. Zoe woort veur de klaank [k] bij veurkeur de c gebruuk en allein k gespèld wienie 'n e of i denao kaom en de oetspraok zoeget dus vereisde. Um diezelfde rei zuut me ouch de qu- veur de cluster [kw-], wie in oonder mie 't Italiaans en (soms) 't Portugees. Zier Portugees is ouch de spèlling nh veur de klaank [ɲ]. 't Gebruuk vaan gh- en zelfs ngh- wienie 'n e of i achter de lètter kump is daan weer typisch Italiaons: in die taol heet de -h- de functie um de oetspraok vaan de g- intak te laote, in 't Vietnamees heet ze evels geinen invlood op de oetspraok.
'n Wijer verklaoring is de veraanderde oetspraok vaan de taol. 't Teike x, noe wie [s] oetgesproke, stoont vreuger veur de klaank [ɕ], zoewie 't in 't Portugees ouch zouw weure geleze. Ph weurt door Europeaone zoewiezoe al gaw es [f] geleze, meh vreuger kloonk dao de geaspireerde plosief [ph], wat verklaort boeveur me neet veur de sumpelder f heet gekoze. Get soortgelieks gelt trouwens veur de kh: die kloonk in vreuger iewe wie [kh]. De lètter 8px is, wie bove al gezag, wel aofgesjaf wie de bijbehurende klaank ([β]) waor verdwene.
Toene
thumb|De contoure vaan de Vietnamese toene wie ze in de moond vaan 'ne noordeleke spreker klinke. De noordeleke dialekte kinne zès versjèllende toene. In tegestèlling tot väöl aander toentaole weure ze in 't Vietnamees oetgesjreve.
Merk op tot de inheimse naome veur de toene zelfverwiezend zien: ze besjrieve neet allein de huugde en contour vaan de toen, meh drage ouch alle zès perceis de toen die ze besjrieve.
Grammair
't Vietnamees is wie gezag 'n isolerende taol. Dit beteikent tot 't in weze gein morfologie heet: werkwäörd weure neet verveug, (veur)naomwäörd weure neet verboge. Zjus wie in 't Chinees heet 't door de iewe heer evels wel 'n neiging gegeve veur wortele aonein te pleke tot samestèllinge.
De syntaxis comfermeert ziech in 't gemein aon de volgorde SVO (oonderwerp - werkwoord - veurwerp), stèlt 't hoof veurop (markeerders koume nao 't gemarkeerde) en maak gebruuk vaan classificatore. Dit alles heet 't gemein mèt 't Chinees en aander taole oet de Zuidoos-Aziatischen taolboond. Wijer heet 't de neiging persoeneleke veurnaomwäörd weg te laote en vraogwäörd aon 't ind vaan 'n clausuul te stèlle - ouch dat zien dinger die in 't Chinees neet oonbekind zien.
Wie väöl Oos-Aziatische taole heet 't Vietnamees 'n oetgebreid taoletiquèt roond persoeneleke veurnaomwäörd. Ze weure dèks oet beleefheid of besjeieheid gans weggelaote (zuug direk bove), en es me ze wel gebruuk kin 'ne verkierde vörm soms hendeg oongepas of arrogant euverkoume, of zjus bevreemdend wèrke oonder femilie of vrun.
Vocabulair
Zjus wie aander taole oet de sinosfeer heet d'n iewelangen invlood vaan China gezörg veur e groet aontal Chinese lienwäörd. Veural op 't gebeed vaan wetensjap en bestuur - de taolregisters mèt hoeg aonzien - is e groet deil vaan 't lexicon vaan Chinese aofkoms. Me sjat tot 30 tot wel 60% vaan 't Vietnamees vocabulair oet Chinese lienwäörd of samestèllinge mèt minstens eine Chinese wortel besteit. Neet ummer zien die lienwäörd nog good te herkinne, umtot de klaank devaan is aongepas aon de Vietnamese taol, en sinds 't oontliene allebei de taole hunnen eige weeg zien gegaange. Zoe is oet 't Middelchinees 味 *mjɨjH 't Vietnamees vị gewore, dewijl 't Mandarijn dao mùi zeet. Ouch de beteikenis is veraanderd: in 't Vietnamees beteikent dit woord 'reuk' of 'staank', in 't Chinees ieder 'smaak'.
Vaan de Franse inminging tot aon 't ind vaan de koloniaolen tied heet de taol väöl Franse wäörd euvergenome, veural veur typisch Franse daan wel westerse zakes, wie cà phê 'kaffee' en ô tô 'oto'. 't Frans heet nog ummer 'n zeker positie in 't Vietnamees opebaar leve, meh veur groetsjaolege oontlieninge zörg dat neet mie. Allewijl lient 't Vietnamees mie wäörd oet 't Ingels, wie dat wereldwied 't geval is.
Dialekte
Franse oonderzeukers in de koloniaolen tied meinde drei hoofdialekte te herkinne, 't Tonkinees, 't Annamees en 't Cochinchinees. De dialekte umvatte respectievelek 't noorde, midde en zuie vaan 't land. Rillatief recint oonderzeuk heet 't Annamees in twie nui dialekgróppe opgebroke: 't Noord-Centraol Vietnamees en 't Midde-Vietnamees. Sommege oondersjeie ouch nog e Zuid-Centraol Vietnamees.
De dialekte loupe neet dramatisch oeterein, meh dujeleke versjèlle zien te hure. 't Tonkinees kinmerk ziech veural door 't samevalle vaan e paar foneme die in de standaardtaol nog oeterein weure gehawwe. X en s valle hei same in [s], ch en tr klinke allebei wie [t͡ɕ] en r, d en gi weure wie [z] oetgesproke. Op 't platteland geit de n daobij ouch nog in de l op (allebei [l] dus). Op aander gebeje vertuint 't Tonkinees get minder aofwiekinge. De toene weure hei zjus zoe oetgesproke wie bove besjreve, en ouch 't vocabulair steit kortbij de standaardtaol.
Veur de Noord-Centraol gróp gelt e bitteke 't umgekierde. De consonante zien dao zoeget dezelfde wie in de standaardtaol, meh in de toene zien mie aofwiekinge te oontdèkke. In sommege dialekte (beveurbeeld dat vaan Vinh) gief 't nog wel zès toene, meh daan wel mèt compleet aander huugdes en contoure es in 't Tonkinees. Väöl aander dialekte veuge hỏi en ngã evels same, dewijl nog weer aandere ngã en nặng tot einen toen umwèrke. Zier opvallend zien ouch de lexicaol versjèlle, die doordinge tot in de elemintairste wäörd en mie es de fonetische versjèlle de verstoonbaarheid mèt zoewel noord es zuid in gevaor bringe: mô 'boe' tegeneuver đâu, răng 'boeveur' tegeneuver tại sao, trốc 'kop' tegeneuver đầu, đọi 'kómp' tegeneuver noordelek bát en zuielek chén, nhớp 'veis' tegeneuver noordelek bẩn en zuielek dơ. De mieste vaan dit soort wäörd deilt 't Noord-Centraol-Vietnamees mèt 't Midde-Vietnamees.
't Midde-Vietnamees is op fonetisch gebeed evels weer dujelek aanders. Diverse consonante weure hei samegeveug, meh weer gans aandere es in 't Tonkinees. D, gi en v valle hei same in [j]. Hiel opvallend is tot de Vietnamese diafoneme /k/ en /t/ neet oetereingehawwe weure: nao gelaank de fonetische umgeving klinke ze wie [t], [k] of [kp]. 't Is hendeg zeldzaam tot die twie foneme samevalle; 'n aander veurbeeld is 't Hawaiiaans. Wijer heet ouch dit dialek vief toene; hỏi en ngã valle same. 'n Soortgelieke fusie is gebeurd tösse /n/, /ɲ/ en /ŋ/: die klinke alle drei wie [n], [ŋ] of [ŋm] aofhaankelek vaan de plaots in 't woord.
't Cochinchinees wiek neet zoeväöl aof vaan de aander dialekte. Dit kump umtot 't zuie vaan Vietnam pas rillatief laat door Vietnameze is gekoloniseerd. Euver 't algemein is de klaanklier die vaan 't Midde-Vietnamees (mèt alle bove besjreve fusies en dezelfde vief toene, zij 't mèt aander profiele) en 't vocabulair dat vaan 't Tonkinees. Oetzunderinge in 't vocabulair zien oonder mie muỗng 'lepel', boe 't noorde en 't midde thìa höbbe. De r kin op 't platteland nog opgoon in de g [ɣ]. Umtot sinds jaor en daag väöl noordelinge nao Ho Chi Minhstad trèkke, is dit dialek oonder touwnummenden Tonkinesen invlood gekoume en weure x en s ([s]) zoe good wie ch en tr ([ç]) dèks samegeveug. Ouch weurt soms de v es foneem herstèld.
Literatuur
Neve e vrij groet corpus aon oraol euvergedrage literatuur is in Vietnam iewelaank literatuur in 't Chinees gesjreve. Dees literair traditie bleef zelfs vrij algemein tot in d'n achtienden iew. Pas roond dezen tied weurt 't algemein um poëzie in 't chu nom, dus in 't Vietnamees te sjrieve. Eint vaan de ierste groete werke is 't gediech Chinh Phụ Ngâm Khúc vaan Đoàn Thị Điểm (1705-1748), die daoveur e Chineestaoleg werk vertaolde. Wel oersprunkelek is Truyện Kiều vaan Nguyễn Du (1765-1820) en 't werk vaan Hồ Xuân Hương (1772-1822). Nog väöl aander groeter en kleinder diechters wèrkde roond dezelfden tied. In de negentienden iew góng dees traditie wijer mèt oonder mie 't werk Hạnh Thục ca vaan Nguyễn Thị Bích.
Mèt de koms vaan de Fransoze maakde neet allein 't Latiens sjrif zien entree, meh ouch westerse literatuurvörm wie de roman. Vrij bekind woort de roman Số đỏ vaan Vũ Trọng Phụng. Nao 't instèlle vaan 't communistisch bewind kraog de literatuur 't meujeleker; touwgestande beuk móste dèks es agitprop in deens vaan 't communisme stoon en 't werk vaan Phụng waor beveurbeeld langen tied es 'obsceen' verboje. Sinds de jaore tachteg is dat beleid versóppeld; tot internationaol erkinde werke heet dat nog neet geleid. Ouch in de Vietnamesen diaspora weurt gesjreve, al zien sommege oteurs intössen op 't Ingels of Frans euvergestap.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie, zoewie op inkel aonligkende artikele.
Askim
thumb|De ligking van Askim in de pervincie Østfold. Askim is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Østfold in Nórwaeg. De gemeinte had 14.184 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 68,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 208,6. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0124.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 11,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Apollo-program
't Apollo-program waor 'n program vaan de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA. 't Projek leep vaan 1961 tot 1972, en had es doel um bemande vlöchte nao de maon oet te veure. President John F. Kennedy kondegde 't projek aon op 25 mei 1961 mèt de mededeling tot veur 1970 de ierste mins op de maon geland zouw zien. De missie boebij dat gebäörde waor Apollo 11. De ierste mins op de maon waor Neil Armstrong, dee op 20 juli 1969 voot zat op de maon.
Achtergroond
In 't begin vaan de jaore zesteg had de VS 'nen achterstand op de Russe op 't gebeed vaan de ruimtevaart. De Russe hadde d'n ierste satelliet in ruimte gebrach (Spoetnik op 4 oktober 1957) en d'n ierste maan in 'n baon um de Eerd (Yoeri Gagarin op 12 aprèl 1961). Op 25 mei 1961 brach president John F. Kennedy nao boete tot de VS de ierste zouwe zien die 'ne maan op de maon zouwe zètte, en häöm ouch weer trök nao de Eerd zouwe bringe. Dit moos veur 't ind vaan 't decennium goon gebäöre. Op dat momint waor evels pas einen Amerikaan in de ruimte gewees (20 daog veur de aonkondeging vaan Kennedy). 't Gaof daan ouch väöl twiefel euver de haolbaarheid vaan dees planne.
Ruimtevaartuige
In 't program mooste gaans nui ruimtevaartuige weure oontwikkeld. Bij aonvaank vaan 't program waor de Mercury de rakèt boemèt Alan Shepard d'n iersten Amerikaan in de ruimte woort. Via de oontwikkeling vaan de Gemini-ruimtevaartuige, boemèt steeds twie lui de ruimte in woorte gelanceerd (boe-oonder ouch Neil Armstrong en Buzz Aldrin, die es ierste op de maon zouwe neerkoume), kaom 't tot de oontwikkeling vaan de Saturnus-rakèt en de Apollo-module.
In ierste instantie waor 't idee um 'n ruimtevaartuig te oontwikkele wat in zien gehiel nao de maon zouw vlege, dao neerkoume, en weer trök zouw vlege nao de Eerd. Dit kós op twie menere: ein hiel groet ruimtevaartuig wat vaan de Eerd woort gelanceerd, of mierdere kleinere die in de ruimte woorte gekoppeld en vaan dao oet nao de maon zouwe vlege. 't Ierste veel al snel aof umtot dit veur minseleke begrippe 'n gigantisch groete rakèt zouw weure. Oeteindelek woort gekoze veur 'n miertrapsrakèt mèt 'n commandocapsule en 'nen apaarte maonlander. De commandocapsule bleef in 'n baon um de maon wijl de maonlander op de maon zouw neerkoume. Bij 't opstijge vaan de maon bleef 'n deil vaan de lander achter. De res koppelde weer mèt de commandocapsule, boenao 't maonlander deil weer woort aofgestoete.
Command/service-module
thumb|right|200px|De Apollo command/service-module in de ruimte In de konisch gevörmpde command-module kóste drei astronaute zitte vaanaof de lancering, nao de maon en trök nao Eerd (mèt 'ne splashdown es landing). In de command-module zaote de thrusters (stuurmotors), 'ne koppeltunnel, stuur- en navigatiesystemen en de Apollo-besturingscomputer. Aon de command-module zaot de service-module, boe-in de rakètmotor en de brandstof zaot. Daoneve nog brandstofcelle, stuurmotor, de antenne veur communicatie mèt Mission Control en opslaagtanks veur water en loch. Allein de command-module waor veurzeen vaan 'n hittesjèld, dus de service-module woort vlak veur tot me trökkaom in de Eerd-atmosfeer aofgestoete. De command-module had parachutes die veur 'ne 'zachte' splashdown in d'n oceaon zörgde.
Maon-module
De maon-module waor oontwikkeld um op de maon neer te koume en daovaan weer op te stijge. De constructie waor zoe liech in gewiech tot ze op de Eerd neet zouw kinne vlege. D'r kóste twie bemanningslede in plaotsnumme en ze bestaond oet twie deile, 'n landingsdeil en 'n opstijgdeil. In 't landingsdeil kóste experiminte weure opgeslage en de maon-oto.
Booster/rakèt
De Saturnus V besteit oet drei trappe en 'ne zoegenaomde Instrument Unit, die zörgde veur de besturing. De iersten trap brande 2,5 minute en versnelde 't gehiel nao 2,68 km/s. D'n twieden trap versnelde 't gehiel nao 6,84 km/s in de dao-opvolgende zès minute. D'n daarden trap brach 't restant in 'n baon um de Eerd en zörgde later veur de lancering oet die baon op weeg nao de maon.
Brand
Bij 't oonderzeuk nao de brand kaome versjèllende oontwerpfoute nao väöre. De bemande vlöchte woorte 20 maond oetgestèld. De Saturnus IB-rakèt die dees missie zouw lancere waor neet versjendeleerd in de brand en woort later gebruuk in de Apollo 5 missie.
Bemande vlöchte
Apollo 7 waor de ierste bemande vlöch op 11 oktober 1968. De missie doorde 11 daog en brach de module mèt de bemanning in 'n baon um de Eerd. Oondaanks verkajdheidsprobleme bij de bemanning (zie hadde flinke probleme um hun lochwege vrij te kriege in de ruimte), woort oetgebreid geoefend mèt ruimtekoppelinge. Nao evaluatie vaan dees vlöch woort de beslissing genome tot me nao de maon kós vlege.
Apollo 8 woort gelanceerd op 21 december 1968 en vloog in 3 daog nao de maon. Dao drejde de capsule in 20 oor 10 runnekes um de maon, en op 24 december vloge zie trök nao de Eerd boe ze op 27 december weer neerkoum.
Apollo 9 waor weer 'n tesvlöch um de Eerd, boe-in geoefend woort mèt de maonlander.
Op 18 mei 1969 woort Apollo 10 gelanceerd veur de generale repetitie. De maonlander naderde oetindelek de maon tot op 15,6 kilometer.
Apollo 11
Op 16 juli 1969 woort Apollo 11 gelanceerd mèt aon boord Neil Armstrong, Buzz Aldrin en Micheal Collins. Op 19 juli 1969 kaom de commando-module en de maonlander in 'n baon um de maon. Einen daag later woort de maonlander mèt Armstrong en Aldrin aon boord losgekoppeld. Iers woort 'ne soort pirouette gemaak, zoetot Collins kós controlere of 't landingsgestèl good oetzaog. Tijdens de landing raakde de boordcomputer euverbelas boedoor alle alarme aofgónge, mer binne 15 seconde kós mission control melle tot niks aon de hand waor. Ouch Armstrong waor neet oonder d'n indrök, umtot volges häöm alles prima wèrkde. Heer zaog evels pas hiel laat tot de landingsplaots bezejt waor mèt rotsblokke (zoe groet wie 'n Volkswagebös). Armstrong kós evels vrij gemekelek de maonlander 'n stök weier laote vlege, oondaanks tot 't brandstofpeil gevaarlek lieg woort. Oeteindelek landde heer de maonlander op 'n vlakde die heer Tranquility Base neumde. Oondaanks tot zie noe iers zouwe mote röste dege zie metein hun ruimtepakke aon en gónge zie nao boete op 't momint tot d'n drök dat touwstoont. Zoe woort Armstrong d'n ierste maan op de maon mèt de memorabele wäörd: That's one small step for a man, one giant leap for mankind. Vieftien minute later stoont ouch Aldrin op de maon. Einentwinteg oor later stege zie weer op, mèt get improvisatie: doortot de ruimte in de maonlander zoe krap waor hadde zie de startknóp draof gestoete. Aldrin kós de motor evels starte door 'n pen in de opening boe de knop zaot te duie. Mèt 21,5 kilo maonstein aon boord koum zie neer op 24 juli 1969 in de Groeten Oceaan.
Apollo 12
Apollo 12 woort gelanceerd op 18 november 1969 en zou lande op 24 november 1969 op loupaofstand vaan de oonbemande sonde Surveyor 3. Bij trökkier höbbe de astronaute deile vaan die sonde mètgenome nao Eerd.
Apollo 13
Apollo 13 waor de vijfde bemande missie nao de maon. De bemanning bestoont oet Jim Lovell, Jack Swigert en Fred Haise. De lancering voont plaots op 11 aprèl 1970. Twie daog nao de lancering oontplofde zuurstoftank 2. De commandant Lovell spraok toen de historische wäörd: "Okay Houston, we've had a problem". De oontploffing had 'n ventiel vaan zuurstoftank 1 versjendeleerd en in 'n paar oor is de gaanse zuurstofveurraod verlore gegaange. Daodoor gaof 't ouch gei water en geine energie mie. Ouch de rakètmotor kós neet mie gebruuk weure. Gelökkeg kós me gebruuk make vaan de maonlander veur energie, water en zuurstof te levere. Ouch kós me gebruuk make vaan de motor vaan de lander om trök op Eerd te koume.
Resterende vlöchte
Nao Apollo 13 kaome nog 4 vlöchte: Apollo 14 woort gelanceerd op 31 jannewarie 1971, Apollo 15 (met maonwage) op 26 juli 1971, Apollo 16 op 16 aprèl 1972 en Apollo 17 woort es lèste gelanceerd op 11 december 1972. In totaol zien 12 lui op de maon gewees.
Neoromaans
thumb|250px|Kèrk [[De Berg, mèt neoromaanse oetbreiding oet 1925.]]'t Neoromaans is 'ne neosjtiel oet d'r 19de en begin 20ste ieëw aan 't èng van d'r Romantiek. D'r neoromaanse boewsjtiel waor 'n heroplaeving van d'r middelieëwse romaanse sjtiel. Architekten die in dizze sjtiel boewde zeunt: Carl Weber, Jos Cuypers, Jan Stuyt en Caspar Franssen.
Troew
Troew of trouw kan verwieze nao:
1429
1428 - 1429 - 1430
Immigratie- en naturalisatiedeens
D'r Immigratie- en Naturalisatiedeens (IND) is in Nederland 't oonderdeel van 't ministerie van Justitie dat zörg drègt vör de oetveuring van 't vreemdelingebeleid. Dat hèlt in dat d'r IND alle aanvraoge beoordeelt va vraeme die in Nederland wille verblieve of Nederlander wille waeëre.
De raejes vörwat vraeme in Nederland wille verblieve zeunt divers:
Neet-EU-börgers
Edere neet EU-börger, dae vör langere tied nao Nederland wilt kaome, dat wilt zègke langer wie driej mond, kriet te make mèt de IND. Me kan 'n verbliefsvergunning (VVR) aa-vraoge, mae ooch e visum of 'n Machtiging tot Voorlopig Verblijf (MVV). Wienieë me langere tied in Nederland haat verblaeve, kan me 'ne aanvraog töt naturalisatie doeë.
EU-börgers
EU-börgers kriege pas mèt de IND te make es ze sjtudiefinanciering of -toelages vör de keender wille aa-vraoge of èges 'n oetkieëring nuëdèg haant. Da mót me över e verbliefsdocumaent besjikke. Dat documaent mót me bie de IND aa-vraoge. Väörwaardes vör insjrieving zeunt: aantoeëne dat me e jaor in ege middele kan väörzieë of de haandtekening van 'ne werkgaever. Es me neet aan de väörwaardes vóldèèt, kan me neet ingesjraeve werre bie de IND en kriet me 't verbliefsdocumaent neet.
AIVD
De IND makt deel oet van de Contra-terrorisme Infobox: 'n samenwerkingsverbaand dat oonder d'r Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst vèlt en dat töt doel haat bie te drage an de besjtrijding van terrorisme.
1827
1824 - 1825 - 1826 - 1827 - 1828 - 1829 - 1830 1827 (MDCCCXXVII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender.
Gebore
thumb|right|150px|Pierre Cuypers, gebaore op 16 mei 1827.
Avatar (film)
Avatar is d'r naam van 'ne 3D motion capture film, 'ne sciencefiction in 't genre van 't epos, van regisseur James Cameron dae eind 2009 in de cinema's löpt. D'r film zów e kieërpeunt zieë in de waelt van d'r film ömdat vör 't örsj 't d'r techniek van d'r digitale motion capture övertugend överkeumt.
Villers-Semeuse
Villers-Semeuse ies 'n stad en gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 3.568 luuj op 'n oppervlaak van 7,03 veerkante kilometer en daomèt goof 't 507,5 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,18% de jaor.
Waadhoeke
Waadhoeke (Fries veur Waddenhook) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, in 't noordweste vaan die provincie, aon de Waddezie, mèt naoventrint 46.000 inwoeners. Hoofplaots en wiedoet groetste plaots is Franeker. Waadhoeke oontstoont in 2018 oet 'n fusie tösse 't Bildt, Franekeradeel, Menameradiel en e stökske vaan de ouch opgelufde gemeinte Littenseradiel.
Vörming
De vörming vaan Waadhoeke maak deil oet vaan 'n herindeilingsoperatie die gans Wes- en Noord-Friesland betrof. Nao de groete fusie vaan 1984 bleef 't aontal Friese gemeintes jaorelaank geliek, meh vaanaof 2011 begóste diverse gemeintes toch wijer te fusere.
De naom Waadhoeke woort gekoze naotot de fusiepartners 'nen tied de werknaom Westergo hadde gebruuk. Ouch de opties Franeker en Nij-Westergoa haolden 't neet.
Herindeilingshistorie
'ne Gemeintenaom tösse häökskes wèlt zègke tot e significant deil (minstens eine woenkern) bij oplufting nao 'n aander gemeinte góng.
Kerne
De gemeinte umvat 41 kerne. In de gemeintes 't Bildt en Franekeradeel waore de Nederlandse plaotsnaome officieel, in Littenseradiel en Menameradiel de Friese. Veurluipeg is dat in de nui gemeinte neet veraanderd. Heioonder steit ummer d'n officiële naom iers; wienie dee Fries is, steit dat mèt 'nen asterisk aongegeve.
Lèt op: de alternatief naome vaan de dörper oet 't Bildt zien neet Fries of Nederlands, meh Bildts. 't Fries is in dit polderlandsjap neet inheims, en de plaotsnaomsjèlder zien dao twietaoleg Nederlands-Bildts, zoonder 'nen eventuele Friese naom. Dit gelt neet veur Minnertsga, wat tösse 1984 en 2018 ouch bij 't Bildt hoort: dit ligk op 't aajd land en hei is 't Fries wel inheims.
De kerne zien: Achlum, Baaium* (Baijum), Bitgum* (Beetgum), Bitgummole* (Beetgummermolen), Berlitsum* (Berlikum), Blessum*, Boer, Boksum*, Deinum*, Dronryp* (Dronrijp), Dongjum (Doanjum), Firdgum (Furdgum), Franeker (Frjentsjer), Herbaijum (Hjerbeam), Hitzum (Hitsum), Ingelum* (Engelum), Klooster-Lidlum (Kleaster-Lidlum), Marssum*, Menaam* (Menaldum), Minnertsga (Minnertsgea), Nij Altoenae, Oosterbierum (Easterbierrum), Oudebildtzijl (Ouwe Syl), Peins, Pietersbierum (Pitersbierrum), Ried (Rie), Schalsum (Skalsum), Sexbierum (Seisbierrum), Sint Annaparochie (Sint Anne), Sint Jacobiparochie (Sint Jabik), Skingen* (Schingen), Slappeterp*, Spannum*, Tzum (Tsjom), Tzummarum (Tsjummearrum) Wier*, Winsum*, Wjelsryp* (Welsrijp) en Zweins (Sweins).
Gemeinteraod
Op 22 november 2017 woorte verkezinge veur de raod gehawwe. D'n oetslaag daovaan waor:
Börgemeisters
Marga Waanders vaan de PvdA is börgemeister gewore. Ze waor daoveur börgemeister vaan de intösse ouch opgelufde gemeinte Dongeradeel.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in de dees versie.
Noardeast-Fryslân
Vörming
Umtot Friesland ummer al vrij groetsjaoleg waor ingedeild, bleve herindeilinge vaan beteikenis tot 1984 oet. Dat jaor fuseerde veur 't iers diverse klein gemeintes. Heinao kós de kwestie vaan herindeiling in Friesland jaorelaank röste. De Nederlandse politiek bleef gemeintes evels ummer mie take geve en aonsture op efficiëntie, zoetot op de langen door herindeiling hei ouch weer aontrèkkelek woort. In de jaore tien fuseerde diverse gemeintes. De mierderhied vaan de Friese gemeintes waore betrokke bij de operatie; oetindelek leep 't aontal gemeintes tösse 2011 en 2019 trök vaan 31 tot 18. Dongeradeel, Ferwerderadiel en Kollumerland c.a. gónge bij 't lèste deil vaan de fusiegolf, in 2019, same tot ein gemeinte.
Op 30 miert 2017 woort, nao e rifferendum oonder de bevolking, 'ne naom gekoze. De naom Noardeast-Fryslân, gekoze in naovolging vaan Súdwest-Fryslân, haolden 't tege Dokkumerlân en Ie- en Lauwerslân.
Kerne
De gemeinte umvat neet minder es 52 kerne. Väöl daovaan zien hendeg klein. In Ferwerderadiel waore de Friese naome officieel, in de aander twie fusiepartners de Nederlandse. In 't begin heel me die situatie aon, meh in 2023 woorte de mieste dörpsnaome officieel Friestaoleg.
Hei-oonder geve v'r, neve d'n officiële naom, miestens de Nederlandse meh soms nog de Friese. Ouch de Nedersaksische naom veur gegeve, wienie van touwpassing in die paar oosteleke dörper boe dat gesproke weurt. Die lèste naome zien neet op de sjèlder te vinde en waore dat vreuger ouch neet.
Aalsum (Aalsum)*, Aldwâlde (Oudwoude), Augsbuert-Lytsewâld* (Augsbuurt, Lutjewolde), Blije (Blija), Boartwert (Bortwird), Brantgum, Burdaard (Birdaard), Burum (Boerum)*, Dokkum, Eanjum (Anjum), Eastrum (Oostrum), Feankleaster (Veenklooster), Ferwert (Ferwerd), Foudgum, Ginnum (Genum), Hallum, Hantum, Hantumerútbuorren (Hantumeruitburen), Hantumhuzen (Hantumhuizen), Hegebeintum (Hogebeintum), Hiaure (De lytse Jouwer)*, Holwerd (Holwert), Ie (Ee), Ingwierrum (Engwierum), Jannum (Janum), Jitsum, Jouswier, Kollum, Kollumerpomp* (De Pomp), Kollumersweach (Kollumerzwaag), Lichtaard, Ljussens (Lioessens), Marrum, Mitselwier (Metslawier), Moarre (Morra), Moddergat, Munnekezijl* (Muntsjesyl), Nes, Niawier (Nijewier), Oosternijkerk (Easternijtsjerk), Peazens (Paesens), Raard, Reitsum, De Skâns-Oostmahorn*, Sweagerbosk (Zwagerbosch, Swoagerbosk), Ternaard, De Trieme (Triemen), Waaksens (Waaxens), Wânswert (Wanswerd), Warfstermolen* (Warfstermûne), Westergeast (Westergeest), Wetsens en Wierum. Daoneve gief 't nog diverse naobersjappe, boe-oonder e deil vaan 't bekind Bartlehiem.
Gemeinteraod
De raod vaan Noardeast-Fryslân kint 29 zetele. De verdeiling is zoe:
Insignes
Ein of mie zèspuntege stare kaome in alledrei de aw gemeintewaopes veur. De res vaan 't waope symboliseert 't land, de kös en de zie.
Taol
In 't groetste deil vaan Noardwest-Fryslân weurt Fries gesproke, in 't Noordhooks dialek. In Dokkum sprik me al iewelaank Stadsfries.
In 't ooste vaan de gemeinte weurt vaanajds gei Fries gesproke. 't Kollumers weurt soms tot 't Stadsfries gerekend, al heet 't zeker ouch get vaan 't Gronings. 't Kollumerlands, de dialekte direk oostelek vaan Kollum valle oonder 't Nedersaksisch meh höbbe wel depe Friesen invlood oondergaange. Me rekent ze tot 't Gronings, mie in 't bezunder tot 't Westerkwartiers. Korter bij Kollum liekent de Friesen invlood sterker te weure. Väöl dao-euver is nog oondudelek en moot nog weure oonderzoch.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Schokland
thumb|'t Veurmaoleg naobersjepke Middelbuurt vaanoet de Noordoospolder; op de veurgroond [[Lakenvelder keuj.]] thumb|Waterstaotskèrk in Middelbuurt. thumb|Rewien vaan de aw Enser kèrk in Zuidbuurt. Schokland (Schokkers: Skokkelaand) is e geweze eiland en 'n geweze gemeinte op de groond vaan de huiege gemeinte Noordoospolder in de Nederlandse provincie Flevoland. De gemeinte zuut Schokland es woenkern. 't Lendsje mèt mer e paar hoonderd meter in doorsnee meh is wel veer kilometer laank. Schokland waor tot 1859 de woenplaots vaan twie vèssersgemeinsjappe, Emmeloord en Ens, wie de regering meinde tot 't te gevierlek waor um dao te woene. Sindsdeen waor 't op de vuurtoriewachter nao oonbewoend. Nao 1942, wie de polder veerdeg kaom, laog Schokland neet mie in zie; sindsdeen kós ziech 't binnelands toerisme dao oontwikkele. Sinds 1995 steit 't op de Werelderfgoodlies vaan d'n UNESCO.
Geologie
Schokland is in de loup vaan 't Holoceen oontstande, oonder invlood vaan de ziespiegelstijging, die veurde tot veenvörming in e groet gebeed in en roontelum 't huieg IJsselmeer. 't Veen vaan Schokland bedèk e landsjap oet 't ind vaan de lèsten iestied, mèt oonder aandere e revierduin (zand wat door d'n euverheersende westewind oet umligkende revierbèddinge is opgestove). De ajdste vermellinge vaan eilen in 't huieg IJsselmeer (de veenres Schokland en de keileim-opduiking Urk) stamme oet de Romeinsen tied.
Schokland is 't eineg nog resterend veurmaoleg veeneiland in de geweze Zuiderzie (Urk is, wie gezag, vaan leim) en daodoor vaan groete geomorfologische en bojemkundege weerde.
Insignes
De gemeinte Schokland veurde gein eige waope.
Ancien régime
Väöl vaan de besjreve historie vaan Schokland verleep gesjeie. Schokland waor cultureel, en langen tied ouch staotkundeg, gesjeie in e noordelek deil, Emmeloord, en e zuielek deil, Ens. Ouch vaan belaank is, tot 't eiland ziene laankgerekde vörm neet altied heet gehad: in de middeliewe waor 't oongeveer eve laank, meh väöl breider.
Emmeloord (Emelwerth, terp (wierde) bij e 'beekske' (ame)) waor in de middeliewe bezit vaan de zieruivers-hiere vaan Kuinre, die 't es oetvalsbasis veur ruiverije op de Zuiderzie gebruukde. Ouch stoont hei de munt vaan Kuinre. Nao d'n oondergaank vaan hun riek kaom Emmeloord in particulier bezit, totdat in 1660 de stad Amsterdam 't koch, en 't mèt Urk vereinegde in de ambshierlekheid Urk en Emmeloord. Ens (Endesea, 'eendezie') laog mier in de louwte vaan de historie en veel ummer oonder 't Euverstiech. 't Bestoont oet twie naobersjappe, de Middelbuurt (boe noe nog de kèrk vaan euver is) en de Zuiderbuurt.
Negentienden iew
Pas in de Fransen tied, d'n tied vaan groete bestuurleke hervörminge, woorte Emmeloord en Ens samegeveug. De naom Schokland waor wel ieder in gebruuk, meh is woersjijnelek 'ne sjelnaom: sjokke zien gedruugde reetplagge of koojflatse die door de allerermste (die ziech zelfs geinen törf kóste betaole) veur de chauffaasj woorte ingezat. Inderdaod waore de lui vaan 't eiland ermeujeteg. De nui gemeinte Schokland bleef in eder geval ouch nao de Fransen tied bestoon, ze kaom in Euverijssel te ligke. Oondaanks de vereineging in ein gemeinte bleef de bevolking oet twie gemeinsjappe bestoon: die vaan Emmeloord waore bekans allemaol katheliek, in Ens waore de lui hervörmp. Ouch hadde ze compleet versjèllende dialekte (in Ens verwant aon 't Urkers, in Emmeloord verwant aon 't Huizers, vaan Huizen NH), die evels wel allebei Schokkers weure geneump, en allezeleve ouch versjèllende kleierdrachte. 't Totaol aontal inwoeners bedroog zoe'n 650; vaan hun woende de mieste in Emmeloord.
Oontruiming
In de loup vaan de iewe raakden 't eiland ummer wijer aofgeslage door de Zuiderzie; bij störmvlood stoont 't gemeinelek oonder. Ouch woort 't leve dao bemeujelek door 't gebrek aon zeut water: 't ziewater struimde oonder de groond door zoetot me veur drink- en waswater op regewater of import oet Kampen aongeweze waor. De Zuiderbuurt woort in 1855 oontruimp; in 1859 besloot keuning Wöllem III gans 't eiland te doen oontruime. Vaanaof 1 miert had me dao veer maond d'n tied veur. Op 10 juli vaan dat jaor woort de gemeinte Schokland opgeheve en aon Kampen touwgeveug. De bewoeners gónge nao aander vèssersplaotse: Volendam (toen gemeinte Edam), Vollenhove (allewijl gemeinte Steenwijkerland) en Brunnepe (gemeinte Kampen). Dao bleve ze dèks aofgeslote gemeinsjappe vörme, die hun taol en cultuur tot deep in d'n twintegsten iew hele. Nog ummertouw vörme de naozaote vaan de Schokkers de zoegenaomde Schokkervereniging.
Tösse 1859 en 1942
Daomèt waor Schokland oonbewoend, op e paar lui nao: de vuurtoriewachter op de zuidpunt, 'nen diekwèrker in de Middelbuurt en 'ne havemeister in Emmeloord, boevaan d'n have nog ummertouw gebruuk bleef weure. De aw hoezer waore aofgebroke, umtot de bewoeners de stein en 't hout mèt hadde genome. Allein de protestantse kèrk in de Middelbuurt bleef stoon. Lui oet Kampen en Urk kaome soms bij wijs vaan toerisme op 't eiland kieke. In 't hoegsezoen kaome mie diekwèrkers nao de Middelbuurt, wie ouch reetkappers. Op de zuidpunt bleef d'n awwe vuurtorie, bekind es Schokker Jaap, nog tot 1940 in gebruuk, tot 1922 bemaand. Ironisch genóg sloog 't eiland nao de oontruiming koelek nog wijer aof. Vaanaof 1932, wie d'n Aofsleetdiek veerdeg kaom, laog 't eiland neet mie in zie.
In de polder
Mèt 't veerdeg koume vaan de Noordoospolder waor Schokland ouch gein eiland mie. 't Waor noe gemekelek te bereike euver land, zeker wie de Schokkerringweg (N352) kaom (heer löp door de Middelbuurt). In de polder woorte twie dörper nao de deile vaan 't eiland geneump: Emmeloord woort de naom vaan de hoofplaots, Ens vaan eint vaan de greundörper. (Ouch de aander dörper in de polder höbbe hunne naom vaan verdwene plaotse.) Um 't toerisme te oontwikkele bouwde me in de jaore 1980 houte hoezer in de Zuiderziestijl um de kèrk in Middelbuurt. In 1995, bij de 19e sessie, woort Schokland op de lies vaan Cultureel Werelderfgood gezat. 't Voldeeg aon criteria iii ('t dreug 'n unieke of teminste oetzunderleke getuigenis vaan 'n cultureel traditie of besjaving die besteit of is verdwene) en v ('t is 'n oetmuntend veurbeeld vaan 'n traditioneel minseleke nederzètting of minselek land- of ziegebruuk wat representatief is veur ein of mie culture, of vaan minseleke interactie mèt de umgeving, in 't bezunder es die door d'n invlood vaan oonumkierbaar verandering kwetsbaar is gewore).
Mèt 't druuglègke vaan de umgeving kraog me te make mèt aander probleme: 't veen begós te verdruge (de boere in de polder höbbe baat bij 'ne liege groondwaterspiegel) en daodoor in te klinke. Daodoor is de bojem vaan Schokland sinds 't oontstoon vaan de polder hel gezak. Me heet noe 'ne sloot um 't eiland gegrave, zoetot 't veen naat blijf.
Aonzien
't Bekindste monumint vaan Schokland is de Enserkèrk in de Middelbuurt (zuug de foto), 'n waterstaotskèrk oet 1834. Ze vervóng de awwer gotische kèrk mèt romaansen torie, die in de Zuidbuurt stoont meh vervalle waor geraak. Vaan die kèrk ligk noe nog 't fundemint (foto); bij de kèrk vint me ouch 'ne kèrkef. Emmeloord had hiel kort 'n eige kathelieke kèrk, die is aofgebroke en heropgebouwd in Ommen. De hoezer in Middelbuurt zien, wie gezag, recint gebouwd.
Rifferenties
Dit artikel is gebaseerd op, en gedeiltelek vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Maria van der Hoeven
Van der Hoeven doorleep de MULO en deeg vervolges de kweeksjoal (mèt hoofakte) in Mestreech. Zie volgde de opleijing MO-A Ingelsj en de opleijing bedriefskunde KHBO aan de Ope Universiteit in Heerle.
Van 1974 tot 1991 waor zie names 't CDA lid van de gemeinteraod van Mestreech. Daoneve waor zie achtereinvolges docent, sjoaldecaan en directeur van 2 opleijingsinstitute. In 1991 woort ze lid van de Twiède Kamer. Ze bleef kamerlid bies 2002; de lètste veer jaor waor zie fractieveurzietter van 't CDA.
Op 22 juli 2002 woort Van der Hoeven minister van Ónderwies in 't Kabinet-Balkenende I. Ze ies de ièrsjte vrouw die dees functie vervölde. Vanaaf 27 mei 2003 haet zie dezelfde functie in 't Kabinet-Balkenende II.
Van der Hoeven houw reigelmaotig aanvaringe mèt Annette Nijs, sjtaatssecretaris van Ónderwies in de kabinette Balkenende I en II. In juni 2004 uutde Nijs in 'n interview kritiek op häör relatie mèt de minister, woanao Nijs nao 'n sjpoeddebat häör óntsjlaag indeende.
In 2007 woort zie óngersjeije mèt de Orde van de Gulden Humor, 'ne pries van de gezamelike Limburgse carnavalsvereiniginge.
Miljöpartiet de Gröna
De Miljöpartiet de Gröna (MP) of kórtewaeg: Miljöpartiet (Limbörgs: Miljeupartie De Gruuene) is 'n Zweedse politische partie. De partie haet geinen echte veurzitter. Me wirk mit e systeem wobie me twieë waordveurders kuus, wobie me veure "geliekheid" ederskieër 'n vrówmès en 'ne manskaerel kuus.
De partie maak deil oet vanne roead-gruuen alliantie en óngerhèltj dus benj mitte SAP enne Vänsterpartiet. Tródsdet sloete de gruuenen 'n samewirking mitte rechser Folkpartiet en Centerpartiet neet oet. Waal haet me aangegaove det me neet in 'n regering wiltj mitte Moderata samlingspartiet.
De partie krieg veural stäön van jóng, vrouwelike, steielike en hoeagopgelèdje kezers.
Angers
thumb|keek op Angers Angers is 'n stad in 't wèste van Frankriek in 't departemènt Maine-et-Loire, zón 300 km zuudwèstelik van Peries. Angers is de houfstaf van det departemènt. De regio rónjelóm Angers neump m'n historisch owwel Anjou.
Angers is 'n industriestad mit zón 150.000 inwoonders, die me Angevins neump. De stad is gestif woren innen tied vanne Romeinen ane kantje vanne Maine. Zie dank ziene naam ane Andecavi, 'ne Keltische stam. 't Deil vanne stad langs de reveer op is bekandj veure bloomsmerte. De stad kinmirk zich door brei, rechte straoten en väöl greun.
Bekiekenswaerdig zeen 't dertieëndje-ieëfs Kestieël van Angers mit zien diekke, rónj tores, enne romaans-gotische Kattedraol van Angers (Cathédrale Saint-Maurice d'Angers).
Gesjiechte
In 1850 veel de hangbrögk van Angers euvere Maine ineen dore resonantie veroearzaak door 730 seldaote die euvere brögk haer mesjeerde; hiebie bleve 226 luuj doead. In mei 1944 woort de stad zwaor bómberdeerd dore geallieerde; hiebie bleve 422 luuj doead en waas väöl sjaaj aan geboewe.
Bonaire
frame|Ligking vaan Bonaire veur de kus vaan Venezuela. Bonaire (Papiaments ouch Boneiru) is 'n eiland in de Caribische Zie, ein vaan de Oonderdewindse Eilen vaan de Klein Antille en 'n bezunder gemeinte vaan Nederland. 't Oppervlak bedreug 288 km², 't aontal inwoeners waor per 1 september 2009 15.414. Plaotse op 't eiland zien Kralendijk (raodhoes) en Rincon.
Villers-sur-le-Mont
Villers-sur-le-Mont ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Bonaire
Historie
thumb|Slaovehuiskes op Bonaire. De oersprunkeleke bewoeners vaan Bonaire waore, wie die vaan Aruba en Curaçao, Arowakse Indiane vaan 't Caiquetiovolk. Allewijl getuige allein rotsteikeninge nog vaan dees stamme. In 1499 naome de Spanjole oonder leiding vaan Alonso de Ojeda en Amerigo Vespucci 't land in bezit. Ze stiechde gein kolonie, umtot 't eiland ze oonrendabel leek; de Indiane woorte aofgeveurd es slaove nao 't Zuid-Amerikaans vasteland. Wel raakde 't eiland bewoend es strafkolonie (mèt Rincon es ierste nederzètting) en introduceerde me hei vie. Allewijl leve de naozaote vaan de ezele en geite verwèlderd op 't eiland.
Villers-sur-le-Mont
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
Bonaire
Historie
In 1633 begós de Nederlandsen tied mèt de Hollandse vereuvering vaan 't eiland op de Spanjole (mèt wee de Republiek in oorlog waor). De WIC góng ziech bezeg hawwe mèt de handel hei. Zij naom Bonaire serieus es kolonie en gebruukde 't veural veur de zaajtwinning. Allewijl stoon bij de zaajtpanne nog de karakteristieke klein slaovehuiskes. In de twintegste iew is zaajtwinning neve toerisme nog altied de belaankriekste economische factor. 't Aontal slaove waor evels lieger es op Aruba en Curaçao; noe nog heet Bonaire ouch väöl minder inwoeners es die aander twie eilen. In 1791 góng de WIC failliet en kaom Bonaire es kolonie oonder de Nederlandse staot. 't Woort bestuurd vaanaof Curaçao. In d'n Twiede Wereldoorlog deende 't eiland es interneringskamp veur Pruse en collaborateurs. In 1954 kaom formeel 'n ind aon de kolonialen tied: mèt 't opstèlle vaan 't Statuut vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen woorte Suriname en de Nederlandse Antille otonoom (semi-zelfstendege) len binne 't keuninkriek. Bonaire woort binne dees structuur ein vaan de zes (nao 1986: vief) eilandgebiede.
Villers-sur-le-Mont
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 105 luuj op 'n oppervlaak van 5,3 veerkante kilometer en daomèt goof 't 19,81 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,2% de jaor.
Bonaire
Historie
Vaanaof de jaore tachteg begóste de Nederlandse Antille te desintegrere, veural door ooncontentegheid euver de dominantie vaan Curaçao. In 1986 sjeide Aruba ziech aof vaan de Nederlandse Antille. Op Bonaire woort dees discussie neet geveurd ('t eiland had get wieneg inwoeners um zelfstendeg wijer te goon), meh doortot Curaçao en Sint-Maarten ziech ooncontent tuinde mèt wie de Antille functioneerde, kaom ouch op Bonaire verandering vaan staotsvörm aon de orde. In e referendum oet 2004, boe-in me de keus had tösse 'n status es land, de status quo en deil vaan Nederland, koos me in absolute mierderheid veur 't lèste. Op 10 oktober 2010 góng dit in.
Natuur
Door zien lieg bevolkingsdiechheid en 't oontbreke vaan landbouw is op Bonaire väöl natuur bewaord gebleve. 't Landsjap weurt bepaold door bergskes, saliña's (zaajtmere), grotte en lagunes. Belaankrieke natuurgebiede zien 't Washington Slagbaai Nationaol Park (aon de noordkant, veur veugel en reptiele), 't Nationaol Ziepark Bonaire (in 't weste, geleef bij duikers), 't Lac (mangroves en aander plante) en 't Pekelmeer (flamingo's). Kort veur de kös ligk 't oonbewoend Klein Bonaire (cacteeë en ziesjèldpadde).
30 Seconds to Mars
30 Seconds to Mars is 'ne rockband oet Los Angeles, Vereinegde State van Amerika. De band is in 1998 gesjtich door de Jared Leto (* 26 decembre 1971), Shannon Leto (* 9 maart 1970), same met Tomo Miličević (* 3 september 1979). 30 Seconds to Mars kreeg ein plaatecontrac beej de platemaatsjappiej Immortal Records, Virgin Records.
Haumea (dwergplaneet)
De dwergplaneet is laankgerek mèt 'n diameter vaan woersjienelek 1600 km. Ze heet 2 maone, geneump Hi'iaki en Namaka, mèt resp. 310 km en 160 km doorsnei.
Risør
thumb|De ligking van Risør in de pervincie Aust-Agder. Risør is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Aust-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 6.863 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 191,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 35,9. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0901.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Redies
thumb|De knöl vanne rediesplantj. Redies (Raphanus sativus subsp. sativus) is 'n plantj oete kruutsbloomfemielje (Cruciferae of Brassicaceae).
Gebroek
't Aetbaar deil vanne plantj, 'ne bol mit wit vleisj, is e deil vanne gezwóllen óngergróndjse stengel juus baove de root (radix, 'nen opgezwólle hypocotyl). De sjil haet versjillige kluuere. De roeaj kluuer is 't bekèndjste, mer 't guuef ouch variantje (rasse) mit 'n witte of roeadwitte kluuer.
De bol vanne rediesplantj wuuertj meistes raw gegaete, eventueel gedaopen in zaat. Bie 't ajer waere geitj de redies 'ne stengel vörmen en geitj vanaaf den in kwaliteit achteroet. De sjerpe, paeperechtige smaak kan verzaach waere dore roeaje boetekantj aaf te sjille. Redies kan mekkelik voos (spunzig) waeren es gevolg van waterónttrèkking dore verdampendje blajer. Sómmige rasse zeen aevel weinig geveulig voor voos te waere. Es de knol is gevörmp gewaoren en in eine kieër te väöl water wuuertj gegaove, kónne de knöl gemekkelik gaon bersje.
Allewiel wuuertj in Nederlandj 80% vanne redies verpak in tuutjes van 125 gram toet toete van 10 kg. Dit is good veure smakk, ómdet 't louf d'raaf wuuertj gesni-jje. De redies blief langer vers, toet waal veertieën daag.
Zejje
Redies kan gezejdj waere van dieëtsember toet september. Van dieëtsember toet half mieërt wuuertj 't ónger glaas en daonao inne vólle gróndj gezejdj. Me deentj neet toewer es 300 toet 400 zäöj de veerkantje maeter te zejje.
Bie vreug zejje doertj de teelt inkel maondj en bie zejjen in mieërt óngevieër zès waeke, dewiel inne zómmer dit drie toet veer waeken is.