cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jacob Werlof
'n Plaggehut
Jacob Werlof wonde in 'n èèges gemakde hut, die op e klèè häövelke sjtong. D'r vloer van de hut waor ummer druuëg. De muuër how-e gemakd va vertikaal in d'r groond gesjtaoëke sjtekke en dao tussje dör how e wisse gevlochte. Dis waerkwies gebruukde me och um hage te tune. Op die groof gevlochte muuër lach-e waze. 't Daak waor e bietsje sjèèf en belach mit wussje lèsjegraas. Wieër how 't Wissemenneke 'n kachel en e bèd. Och how-e e sjtelke gemakt vör z'n gèèt. Neet wied van de hut waoër 'n sjpreenk, 'n klèng bron.
Oberhausen
Oberhausen (Ripuarisch: Ovverhouse) is 'n krinkloes stad (stad die neet behuurt bis 'ne krink of Kreis, dus Kreisfrei is) in 't weste vaan Noordrien-Wesfale. De Wesfaalse plaots vèlt oonder 't Regierungbezirk Düsseldorf en ligk neve de stei Bottrop, Esse, Duusbörg en Mölm en de krink Kreis Wesel. Oberhausen ligk op 'n huugde vaan 35 meter. De stad heet 'n oppervlak vaan 77,1 km², en volgens de census vaan 2014 gief 't dao 209.097 inwoeners. Heimèt heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 2712 de veerkante kilometer. Sinds de nuie stadsraod vaan 2014 is de SPD de groetste polletieke partij mèt 23 zetels. Op de twiede plaots kump daan CDU (20) en de daarde weurt gedeild mèt alletwie vief zetele: de Grüne en Bündnis Oberhausener Bürger.
Oberhausen is de groetste stad vaan Duutsland zoonder universiteit of hoegesjaol. De stad besteit oet drei distrikte.
Lies van börgemeisters van Brach
De gemeinte Brach haet tot 2007 besjtande en had de volgende börgemeisters:
Bron
Dees lies is gekopieerd van 't corresponderend Nederlandstalig artikel.
Reuzególdmöl
De reuzególdmöl (Letien: Chrysospalax) is e geslech det deil oetmaak vanne góldmöl, bestäöndje oet twieë saorte die veurkómmen in Zuud-Afrika.
Indeiling
't Geslech Chrysospalax wuuertj wiejer es volg ingedeildj:
Aventurien
Aventurien is e greun toet ruuetsig broen-gekluuerdje variantj van 't mineraal kwarts. Meistes kump dezen aedelstein veur inne greune variantj en wuuertj t'r geslepe.
Aventurien haet de helheid 7 en kump ónger anger veur in Röslandj innen Oeral en in Sjina. Aventurien wuuertj wie väöl anger variantje van kwarts (wie amethis en roeazekwarts) geslepe zoeadet 't matterjaal kan waere gebroek in sieräöj. De sjemische samestèlling van aventurien is SiO2 + KAl2(OH,F)2 / AlSi3O10 + Cr.
Werlo
Werlo is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Vin, Kirkevin, Kerke, Kempe, Theberath en Eicken in. Werlo besteitj oete straote Werlo, Werlofeld, Haarener Straße en Stapper Straße.
Vèlbed
Velbed (huachdütsch: Velbert) es 'ne rhiensche Stadt in't Kreïs Mettmann, wat tou Nordrhien-Westfalen (Düütschlangd) gehüart.
Velbed het 74,9 km² on 81.564 Inwohers (31. Dezember 2020), wat'n Bevölkerungsdeechte van 1093/km² met sech brengen deit.
Dat Städtske liegt op 248 m üewer'n Meeresspiegel on het dreï Stadtteïle. Mongdart es Velbedersch, wat eïn vanne berg'schen Dialekten es. Döt Sproch gehüart tom Lembörgschen, wat jeder beï us weït.
Jef Diederen
thumb|Jef Diederen in 1964 Jef Diederen waor 'ne Limburgse kunssjilder en graficus. Hae ies gebore in Heerle in 1920 en op 26 mièrt 2009 gesjtorve in Amsterdam. 'ne Andere Sjef Diederen ies 'ne bekènde Limburgse zenger, gebore in Brokem bie Valkeberg.
Opleiding
Van 1939 tot 1943 deit ‘r de sjtadsacademie of Miedelbaar Kunsnijverheidssjoal in Mestreech. Hie lìèrt ‘r Pieter Defesche en Ger Lataster kènne. Nao de Twiède waereldoorlog maak ‘r zien sjtudie aaf aan de rieksacademie in Amsterdam. Sjtudiegenote zint hie neve Lataster Karel Appel en Corneille. Same mèt de diechter Bert Schierbeek deit ‘r in 1965 ’t projek De Val. In de jaore 60 weurt hae beneump tot docent sjildere en grafiek Kunsacademie van Den Bosch. Vanaaf de jaore 70 van de 20e ièw krieg hae de meugelikheid um, ouch op groat formaat, te sjildere in 't veurmalig atelier van de impressionis George Breitner. Diederen maak ouch väöl grafiek en daoneve glaas-in-loadvènstere.
Sjtiel
In ’t begin sjildert hae realistische landsjappe van Zuud Limburg, mèt de koel (mien) e.d. Later uut hae ziech op de grens van figuratie en abstractie. Hae neump dat zelf: á la Cezanne. Alhoewaal hae sóms weurt gerekend tot de Pos-Cobragroep of Amsterdamse Limburgersj haet Jef Diederen ziech noats aangesjlote bie ’n bepaalde groepering of sjtruiming. Zien werk weurt lyrisch-abstracte kuns geneump. Frankriek ies ’n brón van inspiratie (kesjtièle, kathedrale en historische figure) en daoneve poëzie, muziek en sociaal engagement.
Wes-Vlaondere
Wes-Vlaondere (officieel West-Vlaanderen) is 'n provincie vaan 't Belsj (gewes Vlaondere) die gans in 't weste vaan dat land ligk; es einege Belzje provincie aon de Noordzie. Wijer grens Wes-Vlaondere ouch es einege Belzje provincie aon zoewel Nederland es Fraankriek; de aander grenze weure gevörmp mèt Oos-Vlaondere en Wallonië (provincie Henegouwe, perceizer gezag). Hoofstad is Brugge. 't Groetste deil vaan de provincie vèlt same mèt 't Wes-Vlaoms taolgebeed; de streektaol is ein vaan de levendegste in de Nederlen.
Indeiling
rechts Wes-Vlaandere kint ach arrondisseminte: Brugge, Diksmuide, Ieper, Kortrijk, Oostende, Roeselare, Tielt en Veurne. 't Gief 64 gemeintes.
Strömstad
Strömstad is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 11.561 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 471,54 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 24,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
18,65% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Reservoir Dogs
Reservoir Dogs is d'n ierste film vaan Quentin Tarantino oet 1992. Tarantino heet de film zoewel geregisseerd es gesjreve. De hoofrolle weure gespäöld door de aktäörs Harvey Keitel Tim Roth, Steve Buscemi, Chris Penn en Michael Madsen. De film koste 2.100.000 dollar.
't Verhaol
Cabot is d'n oongesjreve meister in 't organisere vaan euvervalle op jueweleers. Ziene zoon 'Nice Guy' (aordege jong) Eddie bringk 'n gróp criminele bei-ein um 'ne belaankrieke diamantair te berove. De zès weite niks vaanein aof en kinne allein mer codenaome: Mr. White, Mr. Blue, Mr. Pink, Mr. Orange, Mr. Brown en Mr. Blonde. Mie zelfs, de hiere höbbe allemaol de instruktie gekrege um hun echte identiteit geheim te hawwe en gein inkel aonwiezing te geve. Es de euverval achter de rögk is, kriege ze 'n financieel beloening die hun 'ne röstegen awwen daag verzekerd. Mer tijdes de "hold-up" löp evels alles fout.
Vin
Vinne zeen de óngersjeiendjste kènmirke van 'ne vis en bestaon oet klein knäökskes die vanoet 't lief oetstaeken en mit hoed bedèk zeen. Dees hoed hèltj ouch de knäökskes same, wie e wèb bieje meiste visse, of wie 'ne flipper, wie biejen hej. Mit oetzunjering vanne stertvin, höbbe de vinne gein direkte verbinjing mitte rögkegraot en waere ze allein óngersteundj door spere. De veurnaamste functie van vinnen is veur te zörge det de visse kónne zwumme. Vinne die op versjillige plaatsen ane vis zitte, höbben ouch anger functies, wie veuroetbewaege, drejje, 'n rechte positie hajen of stoppe. De meiste visse gebroeke vinne wen ze zwumme; vlegendje visse gebroeke bórsvinne veur te gliejen en veulsprietvisse (Antennariidae) gebroeke die veur te kroepe. Vinne kinnen ouch gebroek waere veur anger doelènj: menkeshejjen en muskietviskes (Gambusia affinis) gebroeken 'nen aangepasdje vin veur sperma in te bringe; vóshejje gebroeken häöre stertvin veur proeaj aaf te leie; steinvissen höbbe knäökskes in häör rögkvinne die vergif kónnen injectere; vinermige gebroeke d'n ieëste knaok van häöre rögkvin wie 'ne vishengel veur proeaj te lokke; trèkkervisse vermeie proeajdere door in spleten in 't koraal te gaon zitten enne knäökskes in häör vinne te gebroeken óm zichzelf dao oppe plaats vas te haje.
Scrotum
't Scrotum of de balzak (in de vouksmóndj ouch waal sumpelewaeg bujel of buul geneump) is bie mennelike bieëster 'nen hoedploeaj dae boete 't lief hèngk en worin zich de teelbel oftewaal testikele bevinje. 't Bevindj zich tösse de bein, tösse de penis en d'n anus.
De teelbel kónne op de juuste temperatuur waere gehaje (inkel graoje ónger de liefstemperatuur) doordet 't scrotum aafhenkelik van de ómgaevingstemperatuur kórterbie of juus wiejer eweg van 't lief kan waere gebrach.
Bie castratie wuèrtj d'n inhawd van 't scrotum gans eweggehaoldj, wodoor neet allein de perduksje van zaod, mer ouch de hormoanperduksje die normaal-gespraoke in de teelbel plaatsvindj, wuèrtj óngerbraoke.
In de seksualiteit speeltj de geveuligheid van 't scrotum 'n rol. 'n Veurzichtelike aanraking kan hièl väöl opwinjing veroarzake, mer 'n roew aanraking is juus pienlik.
Sitcom
Sitcom is e genre vaan komische televisieseries wat gesitueerd is roond 'n vaste gróp karakters in 'n alledaogse umgeving. Door touwval en de rare eigensjappe vaan de karakters oontstoon dao in komische situaties. Umtotoor sitcoms ziech aafspeule in alledaogse situaties, is herkinbaarheid ein vaan de sterke punte vaan dit type komedie.
'ne Bekinde vreuge Nederlandse sitcom is Zeg 'ns aaa... en Vlaondere kint De kampioene.
Luiza Possi
240px|miniatuur|rechts|Luiza Possi (2017) Luiza Possi Gadelha (Rio de Janeiro, gebore 26 juni 1984) is 'ne Braziliaanse singer-songwriter en muzikant.
Wülfrath
't Op 262 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 8 stadsdeile.
Chlamydia
Genitalië
Bij vrouwlui oontstik dèks de baarmojerhals, meh in 50 tot 70% vaan de gevalle is dit symptoomloes. Vaan hun die 'n asymptomatische oontsteking höbbe die neet door d'n dokter weurt oontdèk, oontwikkelt oongeveer de helf blaos- of eileieroontsteking; dit liet dèks litteikes achter op de genitalië. Daodoor kin de lijster oonvröchbaar weure. Aander symptome zien pien bij 't pisse en de coïtus, koorts en frequintere gaank nao de plee.
Bij manslui uut ziech de krenkde dèks in 't oontstoke pisbuis (uretritis), e brennend geveul bij 't pisse, opgezatte klitse en groete aofsjeiing, die get leechter en minder tej is es de aofsjeiing die me bij druper krijg.
Ouge
Chlamydia aon 't oug neump me trachoom; dit is 'n agressief krenkde die dèks tot blindheid veurt. Me kin 't bij de geboorte kriege es de mojer besmet is, meh de bacterie verspreit ziech ouch hiel gemekelek via de vingere; es eine de ouge mer oetvrief en eine daonao 'n haand gief kin dat dus al tot besmetting leie.
Aander symptome
Me kin vaan chlamydia ouch athritis kriege, en wel 't Syndroom vaan Reiter. Dit euverkump veural manslui of jónge oonder de 25. In 't geval vaan de bactier C. trachomatis kin me ouch lymphogranuloma venereum ofwel lymfeklieroontsteking kriege.
Nappes op de Proms
Nappes op de Proms woort georganiseerd door Neet um aan te huure.
Verkezinge
Verkezinge of, in inkelvoud, 'n verkezing, rifferere nao e polletiek konsep wat 't formeel collectief besjlissingvörmingsproces ongersjtreep woabie 'n bevouking 'n individu of miè indivduë kees, sjtump in anger weurd, um 'n publieke amb te bekleie. Sjtriek genomme rifferere verkezinge, Wahl en élection allemaol nao 't woord keus - woadoor in prinsiep ouch e rifferendum es verkezinge kin weure besjouwd. Euver 't algemein gebruuk me in Europa ivvels de nauwer, ièrsjgeneumde diffenitie van "verkezinge".
Verkezinge zin saer de 17e ièw 't gebruukelik mechanisme woabie de moderne reprizzentatieve democratie wirk. Verkezinge kinne functies vervulle in de legislatieve mach, soms ouch in de executieve en judicieel mach, en veur regionaal en lokaal euverheje. Dit proces weurt ouch gebruuk in väöl anger particulier en zakelik organisaties en van clubs of vriewilligersvereiniginge.
't Universeel gebruuk van verkezinge es instrument veur 't selectere van reprizzentante in modern representatief democratieë sjtoon in kontras mèt de praktiek in 't democratisch archetype: 't oud Athene. Hie woorte de verkezinge neet gebroek umdat die besjoud woorte es 'n oligarchisch instituut. In plaatsj daovan woorte verkozene gesorteerd door middel van 't lot, willekeurig dus, oet de collectie sjtumme die geleverd waore.
In Nederlands Limbörg weure eder veer jaor verkezinge van de Provinciaal Sjtate van Limbörg gehawwe. In Belsj Limbörg weure Provincieraodsverkezinge gehawwe, mer die vinge minder dieks plaatsj: eine kièr in de zès jaor. Daoneve geuf 't in bei provincies ouch veur eder gemeinte gemeinteraodsverkezinge. Ouch hie gilt: In Nederlands Limbörg eine kièr de veer jaor (wie Mesjtreech) en in Belsj Limbörg eine kièr de zès jaor (wie Tóngere). In Belsj höbs de nog 'n extra laag die Nederland neet haet: de geweste. Zoea sjtumme Belsj-Limbörgers dus ouch nog eder vief jaor mèt in Vlaomse verkezinge.
Wier geuf 't in Nederland eder veer jaor Nederlandse verkezinge um de Twiède Kamer te verkeze, dae op ziene beurt 'n kabbinèt moet sjteune. Vilt zoa'n kabbinèt, of luk 't neet um 't te vörme, dan moete d'r nuuj nationaal verkezinge weure gehawwe. Dit in tegesjtilling bies provinciaal en gemeintelik verkezinge, die op sjtrikte veer-jaorlikse data zin gepland: tusjedoorse raoje kinne valle, mer zörge dus neet veur nuuj verkezinge. In Belsj besjteit zoa'n versjil neet. Nuuj verkezinge sjtoon vas en maoge neet opins weure geherorganiseerd.
Daoneve gaon Belzje en Nederlanders allebei eine kièr de vief jaor nao de sjtumbus um mèt te sjtumme tiejesj de Europees verkezinge van de Europese Unie (EU), woa ze direk maoge sjtumme veur 't Europees Parlemint. Dat Parlemint verkees op ziene beurt de Europees Kemissie (es 't woare de "regering" van de EU) en kin eder wètsveursjèl vanoet de Kemissie tegehawwe.
Funs van Grinsven
Funs van Grinsven - Gebaore te Venlo 16 september 1908. Gestorve te Venlo op 18 augustus 2003 waas zenger, dichter, kómpenis, akteur en teksdichter.
thumb|200px|Funs van Grinsven beej Nappes
Funs van Grinsven studeerde in de jaore 30 van d'n vurrige iëw aan de toniélschoeël in München. Oét heimwee schreef Funs 't leedje " Venlo, stedje van lol en plezeer". Dit nummer makde van Funs ein bekindheid in Venlo (en wièd dao boète). Tiejes de Vastelaovend van 1938 zweijde Funs d'n scepter euver 't Venlose Jocus-riek as Prins Funs 1.
Tiejes d'n oorlog werkde Funs beej 't Roeëje Kruuts, wao hae zien Amerikaanse vrouw Mary ouk lièrde kinne. Zien functie beej 't Roeëje Kruuts stelde um ouk in staot um ónderduikers te helpe. Nao d'n oorlog ging Funs aan de slaag beej de drökkerie van ziene Pap, Drukkerij van Grinsven. Ónder de puinhuip van zien platgebómbardeerd elderlik hoès aan de Remundsestraot vónd Funs kort nao d'n oorlog ziene alde prinsemantel truùk. Dit insprireerde Funs tot 't schriève van ein leedje waat ziër succesvol woord in de Venlose revue, Venlo mien Ald. Deze mantel is in later jaore nog door diverse Venlose stadsprinse in d'n Venlose vastelaovesoptoch meigedrage.
Ind jaore 80 traoj Funs nog maar hièl aaf en toe op, meistal same met Annie Renkien. In 1996 aevel woord Funs gevraog um zien "evergreens" weer ens veur ein groeët publiek veur te drage. Dit optraeje, waobeej Funs begeleid woort door Glenn Corneille op piano, waas tiejes de 1e oètveuring van Nappes op de Proms. Vanaaf dit moment stónd Funs weer met groeëte regelmaot op de bühne, waobeej zien optraeje same met Glenn Corneille, Slagerij Van Kampen én 100 trommelaers, tiejes de overture van 't Venloos Zomerparkfeest in 1996 tot de meis spraakmakende behuùrde. Heej kreeg Funs 't klaor um 16.000 minse as koeër mei te laote zinge.
In 't jaor 2002 schreef Baer van der Meij, op verzeuk van Veldeke krink Venlo, 't book " Euver Funs gespraoke " 'nne gas verhaole en verhäölkes verteld door Funs van Grinsven aan Baer van der Meij.
Groninge
Greuninge kènt verwieze nao:
Vlorp
Naeve de dörpskomp Vlorp besteit de kèrn ouch oet 't gehuch Vlorp-Statie en de buurgesjap Etsberg. In 't boetegebied lèk ouch 't Nationaal Park De Mienwaeg, mit de residentie van de Maharishi Mahesh Yogi en 't veurmalèg St.-Ludwigscolleesj.
Vlorp wurt in 943 in 'n oorkunde van de Utrèchse bisjop Balderik veur 't eers genömp, es plaats in 't stif van Berg (Sint-Odiliënberg). Vanaaf 1277, wie det stif opgehaeve woor, vormde 't ein parochie mit Postert; in detzilfde jaor woor ouch de sjepebank veur Vlorp en Posjtert same opgerich. Same mit vief anger sjepebenk besteurde die 't Amb Mofert en kwaam 't dörp in leen bie de edelman Reinoud van Gelder.
Tot 1991 waar Vlorp 'n zelfstanjèg gemeinde, tot ze det jaor bie Melik en Hèrkebosj gevoeg woor; die gemeinde woor in 1993 hernömp tot Roerdale.
Gerard Krekelberg, 'ne inweuner van Vlodrop sjreef de Nederlandse teks van 't Limburgs volksleed én de teks van 't Vlorps volksleed (Noe ouch van Melick). Van Häöm sjteit e sjtandbeeld in bróns tegeneuver de Martinuskèrk.
Berg aan de Maas
thumb|right|Vaer euver de Maas van Berg nao [[Meëzek (Meeswijk) in Belsj]] Berg aan de Maas is 'n dörp in de gemeinte Stein. Berg aan de Maas lik tusje Julianakanaal en Maas en waor vreuger ongerdeil van de gemeinte Uermend die noe deil oetmaak van de gemeinte Stein. 't Inwoeneraantal waor in 2007 circa 2050. Dat van Nattenhaove is 170.
Buurtsjap: Nattenhaove
Helium
Helium is e sjemisch elemint. 't Is 'ne gans liechte, kleur- en smaakloezen edelgaas. 't Elemint kump in spore veur in d'n Eerde atmosfeer, meh ouch in Eerdholtes. In stare höp 't ziech op es fusieproduk vaan waterstof. Helium kint diverse touwpassinge en heet de aondach vaan de wetensjap door e paar gans bezunder eigesjappe.
Veurkoume
Helium is nao waterstof 't mies veurkoumend elemint. De miesten helium oontstoont al kort nao d'n Oerknal, in 't nucleosynthesetiedperk (e tiedperk tösse zoeget 10 en 20 seonde nao d'n Oerknal, wie de umstandeghede in 't nui universum perceis good waore veur kernfusie). Wijer oontsteit helium in stare, doortot die hunne waterstof constant tot helium fusere.
Helium op Eerd is dèkser 't gevolg vaan radioactief verval: wienie e radioactief elemint alfastraoling oetzend, gebäört dat in de vörm vaan alfadeilkes die geliek zien aon helium-4-kerne. D'n helium dee me in eerdgaasvelder vint, is 't gevolg vaan mieljarde jaore verval vaan veural uranium.
Eigesjappe
right|thumb|170px|Kroepende helium-II Helium kump in twie natuurleke isotope veur, 3He en 4He, meh de 4-isotoop is erreg euverwegend. Dit is 'nen opmerkelek liechte gaas, wel zwoerder es waterstof meh neet in de proporties die me op groond vaan de atoomkerngruutde verwachte kin. 't Elemint is zoe good wie ummer gaasvörmig. Extreem umstendeghede zien nudeg um 't vleujbaar te kriege: dit lök pas roond veer kelvin bij 'nen drök vaan einen atmosfeer. Moot me vleujbaar helium höbbe, daan deit me dit gemeinelek oonder väöl hoegeren drök.
't Doen stolle vaan helium bij normalen drök is neet meugelek; zelfs bij temperature vaan mer 'n fractie bove 't absoluut nulpunt blijf 't daan vloeibaar. Pas hiel kortbij 't absoluut nulpunt kump dao verandering in, es helium in Bose-Einsteincondensaot of aander vörm vaan oontaarde materie verandert. Heibij geit ziech (door 't oetzunderlek lieg energieniveau in 't stèlsel) de materie nao de wètte vaan de kwantummechanica gedrage. Oonder 'nen drök vaan 25 atmosfeer kin helium, bij 'n temperatuur vaan zjus get minder es eine kelvin, wel stolle.
Vloeibaren helium besteit in twie versjijninge: helium-I en helium-II, die eder hun eige eigensjappe höbbe. Helium-II heet de unieke eigensjap tot 't door sterke adhesie in aander vate krup tot 't zoewel in 't orzjineel es in 't nui vaat op 'tzelfde niveau steit (zuug illustratie heineve).
Eve meujlik es 't vloeibaar make vaan helium is 't veur 't elemint te doen binde mèt ander eleminte. Helium is 'n oetzunderlek edel elemint.
Touwpassinge
Helium weurt in e beperk aontal touwpassinge gebruuk, ummer ofwel um zien inertie (=oonvermoge mèt ander eleminte te binde), ofwel um zie gering gewiech. 't Weurt in ballons gestop um die te doen vlege en 't is veur modern zeppelins 't alternatief veur 't brandbaar waterstof. 't Weurt in de industrie oonder mie touwgepas bij de productie vaan haafgeleiers oet silicium, en um machines of ander stoffe aof te keule. Op broonke e.d. is 't populair umtot 't inaoseme vaan helium de stum tijdelek vervörmp. Dit effek kump ouch veur bij dukers die op groete deepte wèrreke. 't Gaasmingsel wat dees dukers inaoseme bevat ouch helium um 't aondeil stikstof te vermindere wat e positief effek heet op zgn. stikstofnarcose.
Umtot de mieste gaasvelder intösse zien aongebaord, is helium oonderhand sjeers gewore. Noe al is 't ind vaan d'n heliumveurraod oet eerdhaoltes in ziech. Dat is op ziech gein ramp, umtot me 't ouch oet de loch kin filtere. 't Beteikent evels wel tot helium väöl deurder geit weure; touwpassinge veur 't plezeer zouwe daodoor sterk kinne trökloupe.
Zwaone en gajze
thumb|Twie grijze gajze. thumb|De knóbbelzwaon, in de Benelux de gewoenste (meh neet d'n insegste) zwaonesoort. Zwaone en gajze of Anserinae zien 'n oonderfemilie vaan waterveugel oet de vogelorde Eendachtege. 't Versjèl wat in 't daogeleks spraokgebruuk tösse gajze en zwaone gemaak weurt is tot zwaone groeter zien es gajze, en tot zwaone miestal standveugel zien en gajze trèkveugel.
Euver 't algemein leve de zwaone en gajze in gemaotegde streke. E groet deil vaan de soorte kump in de Benelux veur; noe es standvogel, daan es trèkvogel, daan weer es daolgas of exoot.
Saorte
ZWAONE EN GAJZE (Anserinae)
Hans Andreus
thumb|"Je bent zo" vaan Hans Andreus es [[moergediech in D'n Haag.]] Hans Andreus, pseudoniem vaan Johan Wilhelm van der Zant (Amsterdam, 21 fibberwarie 1926 - Putten, 9 juni 1977) waor 'ne Nederlandsen diechter en sjriever vaan kinderbeuk.
Biografie
Hans Andreus woort gebore es keend vaan 'n manisch-depressieve moojer, die oonder häör zwangersjap trojde mèt 'ne maan dee woersjijnelek neet de natuurleke pa vaan Johan waor. Es 't keend drei jaor is, sjeie zien awwers. In 1930 hertrojt zien ma; ze geit mèt Johan en häöre nui maan in Scheveningen woene. De band tösse Johan en ziene stiefvaajer is slech. In 1937 verhuisde 't gezin trök nao Amsterdam, boe Johan of Hans vaanaof 1939 de HBS deit. Heer maakde de sjaol neet aof, al sloot heer dao wel vrundsjap mèt Bertus Swaanswijk (Lucebert). Femilieleie zatte häöm aon um bij de SS te goon, wat zien awwers neet wouwe. Heer woort nao 't Oosfroont oetgezoonde en voch achterein in Kroatië en Esland, boe heer gewoond raakde. Oetindelek haolde zien awwers häöm in 1944 trök nao Nederland. In 'n zaak tege häöm nao d'n Oorlog woort heer vrijgesproke, umtot heer geach woort neet vrijwèlleg meh door pressie vaan aandere in SS-deens te zien gegaange. Sinds 1945 waor Van der Zant op de Amsterdamse Toneelsjaol.
In 1946 debuteerde heer es diechter, direk al oonder 't pseudoniem Hans Andreus. In 1947 stopde heer mèt de Toneelsjaol en besloot heer gans vaan 't sjrieversjap te leve. Andreus woort redacteur bij 't tiedsjrif Podium. Hei-in publiceerde diverse groete opkoumende diechters, boe-oonder ziene vrund Lucebert. Vaanaof 1951 weurt 't idioom vaan de diechters dudelek avant-gardistischer; daan geit me spreke vaan de Vieftegers. Dat jaor ouch versjeen d'n ierste bundel vaan Andreus, Muziek voor kijkdieren. Ouch nog in 1951 vertrok heer same mèt Simon Vinkenoog nao Paries, boe heer zien geleefde Odile trof. De twie trokke wijer door Europa en gónge in 1953 in Roeme woene. In Paries en Roeme góng Andreus ouch um mèt Hugo Claus. Oondertösse góng Andreus door mèt diechte, gewoen in 't Nederlands. In 1954 góng de relatie mèt Odile evels oet, wie Andreus 'n inzinking kraog en agressief woort tege zien geleefde. Heer mós trök nao Nederland, um te weure opgenome in 't röshoes Novalis in D'n Haag. Poginge um 't weer good te make mislökde; in 1955 gónge de twie veurgood oeterein. Andreus zouw hei-euver in 1957 de cyclus De sonnetten van de kleine waanzin.
In 1957 kraog Andreus ouch 'n nui leefste, mèt wee 'r e jaor later trouwde. 't Paar verhuisde nao 't Gooi: iers nao Laren, daan nao Eemnes. Dat houwelek doort mer tot 1960, meh brach wel twie kinder voort. Kort tenao lierde Andreus zien twiede vrouw kinne; e houwelek volgde in 1962. Dees vrouw, die häöm nog drei kinder zouw geve bleef heer trouw. Oondertösse verhuisde ze nog wijer vaan de groete stad aof: nao de Veluwezuim, achterein nao Scherpenzeel, 't Harde, Hoevelaken en Putten. In deen tied begós Andreus ouch mèt 't sjrieve vaan kinderliteratuur. Zien verhaole euver Meester Pompelmoes, 'n awwerwètse meh oongewoene sjaolmeister, zouwe zier geleef weure, al zien ze sinds jaore neet mie verkriegbaar.
Hans Andreus bleef las hawwe vaan zien psychische probleme en oontwikkelde ouch waanbeelder. Zoe waor heer euvertuig tot ziene natuurleke pa 'ne joed waor dee in Auschwitz waor gestorve, en tot heer d'n euverlevende waor vaan 'nen twieling dee zien moojer gans hej wèlle abortere. Jäögtrauma's laoge hei dudelek aon de basis. Wijer weurt zie werk dudelek mystieker. Pas de lèste jaore in Putten, boe heer rös en financieel zekerheid had, góng 't beter. In 1977 kraog heer evels te hure tot heer oonheilbare knokekaanker had. Nog datzelfde jaor storf heer draon. Bekind woort zie "Laatste gedicht" wat heer kort veur zienen doed sjreef.
Werk
Veer beperken us hei tot zien diechbundels veur volwassene en zien kinderverhaole. Andreus sjreef daoneve ouch novelle en verhaole veur volwassene, essays, en poëzie veur kinder.
Beuk euver Meester Pompelmoes
De Pompelmoesverhaole zien in 1969 en 1975 gebundeld, en in 1999 nog ins. In 2013 brach me 'n blomlezing oet.
Midde-Ooste
't Midde Ooste is 'n polletieke en historische regio die neet in grenze is vasgelag. Wel is dudelek tot 't is gelege op 't kruuspunt vaan drei continente: Europa, Afrika en Azië. Toch hantere de meise geografe 't idee tot 't Midde-Ooste 't Aziatisch gebeed is tege de grenze vaan Europa en Afrika. In dat geval steit 't Midde-Ooste geliek aon 't Arabisch Sjiereiland. 't Midde-Ooste weurt bekans altied vergeleke mèt de islamitische wereld. De groetste taol in 't Midde-Ooste is Arabisch.
Len
't Midde-Ooste kin qua len variëre, mer meistal geit 't um de volgende:
Umtot de volgende len ouch islamitisch zien, weure ze ouch dèks mètgerekend:
Dewijl Israël geografisch gezeen oonder 't Midde-Ooste vilt, weurt 't soms neet bis dees regio gerekend, veural door Israëli's zelf, vaanwege de Arabische cultuur die in Israël väöl minder aonwezeg is es in aander Midde-Oostelek len.
''*Egypte behuurt meh deils tot 't Midde-Ooste. Alles ten weste vaan de Suez is Afrikaons.''
Christendóm
De lier van 't christendom steit opgesjreve in de Biebel, dee oet twie deile besteit: 't Nui en 't Aajd Testament. 't Aajd Testament geit euver 't ontstoon vaan de wereld en de gesjiedenis van 't Joedse volk. 't Nui Testament geit euver 't leve van Zjezus Christus.
't Christendóm is oontstande oet 't joededom naotot sommege Joede dachte tot Zjezus de messias (verlosser) waor. 't Christendom waor vanaof de 4e iew n.Chr. tot aon de godsdeensoorloge vaan de 16e iew de belangriekste godsdeens vaan Europa.
't Christendom weurt op väöl menere beleje, boe-in me drei hoofstrome herkinne kint:
Aels
Aels kènt zin:
That '70s Show
That '70s Show, That 70's Show, That 70s Show of That '70's Show is 'ne Amerikaanse tv-serie dee geit euver 'ne zwik tieners aon 't ind vaan de jaore 70. De ierste aoflevering waor (in de VS) op 23 augustus 1998 en de lèste aoflevering woort oetgezonde op 18 mei 2006. Hei mèt is 't d'n einigste sitcom vaan televisiezender Fox dee 't seizoen 1998/1999 heet 'euverleef'. Mèt perceis 200 aofleveringe en 8 sezoene is 't ouch in totaal de op drei nao langste sitcom vaan Fox, nao The Simpsons, King of the Hill en Married with Children. De ierste aoflevering späölt ziech aof op 17 mei 1976, hei mèt is 't tiedsversjèl tösse de fictieve tied vaan de ierste aoflevering en d'n tied vaan oetzending vaan de lèste, op einen daag nao, zjus dertig jaor. De serie weurt in Limburg oetgezonde op Comedy Central en woort ieder al oetgezonde door Yorin. Inmiddels zien alle ach seizoene in Nederland oet op dvd.
Personages
Ouch de awwers vaan Eric speule 'ne groete rol in de serie. Ziene pap, Red Forman is 'ne oorlogsveteraon dee neet kin wachte tot ziene zoon de deur oet geit, umtot Eric in zien ouge 'ne "Dumbass" is, aon de aandere kant kin Erics dellerege zuster Laurie Forman in pap zien ouge niks verkierd doen. Ouch goejt heer dèks met 'ne kleurrieke variant vaan "iemes oonder zien koont stampe" ("You morons just hung a vacancy sign on your asses and my foot's looking for a room!" -Afl. 8.1, Bohemian Rhapsody). Zien mam, Kitty Forman is hoesvrouw en verpleegster in 't hospitaol. Dao neve kump zie haafweegs de serie in d'n euvergaank wat veur nog mie hilarische situaties zörg. Weier zien de bure vaan Eric (dit zien de pap en mam vaan Donna), Bob en Midge Pinciotti, ouch twie belaankrieke persoene in de serie. Midge verliet de serie nao sezoen 3 en is later nog in get aofleveringe te zien in sezoen 6 en 7.
Finse Golf
thumb|Ligking
De Finse Golf (finn. Suomenlahti, estn. Soome laht, russ. Финский залив, zwe. Finska viken) is ein langgesjtrekte baai van'ne Ooszee. De rivier Newa mondj aan'ne ooskantj in'ne Finse Golf oet. De wesgrens van'ne Finse Golf weurdj meistal getrokke tösse de sjiereilenj Hanko in Finlandj en Põõsapea in Eslandj. 't oppervlak van'ne Finse Golf kumptj zo op 29.500 km². De maximaal breidte is 130 km.
thumb|right|Satelietopname Van'ne eilenj is 't Russische eilandj Hoglandj mit 21 km² 't grootste. Op 't Russisch eiland, Kotlin, is 't referentiepuntj wo heugtemaetinge in Ruslandj en ein groot deil van Oos-Europa aan waere gerelateerdj, is 't peil van Kronsjtadt.
't Zoutgehalte van'ne Finse Golf is nog leger dan die van'ne res van'ne Ooszee: det is in 't weste ongeveer 6 promille en numptj nao 't ooste verder aaf. Det weurdj veroorzaaktj door de toeveur van väöl water door de Newa.
Biezonjer
thumb|left|upright=2.4|Eilenj en sjtaej
Australisch hierevoetbalèlftal
't Australisch hierevoetbalèlftal, bijgenaomp de Socceroos, vertrejt Australië in internationaol voetbalmatche.
Voetbal is in 't land neet d'n ierste sport. Oonder football versteit me in 't land ieder Australisch voetbal. Ouch cricket en rugby zien zwoer concurrente. Toch heet 't team, zeker sinds 2000, good gepresteerd en mèt regelmaot 't wereldkampioensjap bezoch. D'n Australische voetbalboond (FFA) waor vaanajds aongeslote bij de OFC (de federatie vaan Oceanië), meh vèlt allewijl oonder d'n Aziatischen AFC.
Historie
thumb|300px|Australië in zienen ierste match, oet tege Nui-Zieland. Australië zouw de match mèt 3-1 verlere. Voetbal kaom al hiel vreug mèt Britse koloniste (zoewel gestraofde es vrijwèllege) en toerende teams nao Australië. In de ierste jaore sloog de sport evels neet breid aon en woort 'r allein sporadisch gedoon. Pas in 1911 woort 'ne voetbalboond opgeriech, de Commonwealth Football Association. Die woort in 1921 vervaange door de Australian Soccer Association.
De ASA begós mèt 't opriechte vaan e nationaol team, wat op 17 juni in Dunedin tege Nui-Zieland späölde (zuug heineve). de match góng mèt 3-1 verlore. Ouch de decennia dao-op zouw Australië, wat dèks tege aander kolonies en dominions späölde, wieneg succes behole. In 1955 kraog 't in eige hoes zèlfs e 0-8 verlees tege Zuid-Afrika te verwèrke. In 1956 tuinde 't team ziech aon de res vaan de wereld, wie 't deilnaom aon de Olympische Speule in Melbourne. Ouch dao presteerden 't neet väöl. 'n Belaankrieke rei um neet aon groete toernoje mèt te doen waor de isolatie vaan 't land: lochreize waore oongemein deur en euver zie doort 't weke tot maond um aon te koume.
In 1966 sjreef Australië ziech veur 't iers veur e WK in; 't kwalificeerde ziech evels neet. Dat gebäörde einmaoleg wel in 1974. Daonao bleef 't WK veur Australië laank boete bereik. Oceanië heet (ouch noe nog) mer 'n haaf plaots op 't WK; ouch de kampioen vaan die regio moot dus iers nog vaan 'n aander land winne um mèt te doen. In 1966, 1970, 1986, 1994, 1998 en 2002 won 't land edere kier de kwalificatie veur Oceanië, meh stuitden 't in de play-offs ummer op e sterker land. Binne Oceanië waor Australië, zeker vaanaof 1980, wel oppermechteg. Tösse 1980 en 2004 won 't veer kier d'n OFC-beker. D'n insegste serieuzen tegestand kaom vaan Nui-Zieland. Tegen 't èlftal vaan Amerikaans Samoa haolde Australië in 2001 zelfs 'ne wins vaan 31-0 (mèt neet minder es èlf gole veur Archie Thompson allein al), e wereldrecord veur voetbalinterlands.
In 2005 besloot Australië de OFC te verlaote en ziech bij de AFC aon te slete. 't Voetbalteam had ziech toen al mèt 'ne play-off tege Uruguay veur 't WK vaan 2006 geplaots. Op dat WK woort 't team gecoach door de Nederlander Guus Hiddink. Australië bereikde oetindelek de achste finaal; nog ummertouw hun bèste rizzeltaote oets op e WK. Veur de WK's vaan 2010 en 2014 wiste ze ziech wel te plaotse, zoe good wie veur dat vaan 2018. Heibij waor obbenuits 'ne Nederlander de coach: Bert van Marwijk, dee Mark van Bommel es assistent had. Ouch in de AFC is Australië ein vaan de sterker teams. In 2015 woort 't land kampioen vaan Azië.
Max Planck
Max Karl Ernst Ludwig Planck (23 april, 1858 - 4 oktoeaber 1947) waas 'ne Duutsje theoretisch-netuurkóndige dae mitte kwantumtheorie koom, woveur d'r ouch de Nobelpries veure Netuurkónde in 1918 haet gewónne.
Caetano Veloso
Caetano Emanuel Viana Teles Veloso (Santo Amaro da Purificação, gebore 7 augustus 1942) is 'ne Braziliaanse singer-songwriter en muzikant.
Max Planck
Planck haet väöl biedraag geleverdj ane theoretische netuurkónde, meh zien bekèndjheid es netuurkóndige kump veural veurt veur zien rol es de miens achtere kwantumtheorie. Aevel is ziene naam ouch bekèndj op breieren academische gróndj, vanwaege de in 1948 herneumdje Duutsje weitesjappelike instèlling, 't Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft nao 't Max-Planck-Gesellschaft. Dit gezelsjap ómvatj noe drie-en-tachetig instèlling van weitesjappelike specialisaties, wie 't Max Planck Instituut veur Evolutionair Antropologie.
Max Planck zien kwantumtheorie haet 't miensjelik begrip van atomair en subatomair percèsse gerivvelusjeneerdj, juus wie Albert Einstein zien relativiteitstheorie 't begrip van ruumdje en tied haet gerivvelusjeneerdj. Same staon dees twieë veure fundamenteel theorieje vanne netuurkónde innen twintjigsten ieëf.
Kerkener Haag
Kerkener Haag of Kerrekener Haag (Duutsj: Karkener Haag) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Kerken en Kempen in. 't Ligk ane straote: Roermonder Straße, Stapper Straße, Karkener Haag en Mühlenbruch.
't Gehuch zelf is veur alle veurzeningen op Kerken en in minder maot Kempen aangeweze.
Ana Carolina
180px|thumb|Ana Carolina (2012) Ana Carolina Souza (Juiz de Fora, gebore 9 september 1974) is 'ne Braziliaanse singer-songwriter en muzikant.
[[Categorie:Laevende luuj]
Kotlin
right|180px|thumb|De ligking van Kotlin veur [[Sint-Petersburg]]
Kotlin (Russisch: Котлин, Fins: Retusaari) is ein Russisch eilandj veur Sint-Petersburg in'ne Finse Golf. De vestingsjtad Kronsjtadt ligktj op 't eilandj. 't Eilandj weurdj door twee damme mit Sint Petersburg verbonje.
left|100px
Aan'ne voot van'ne vesting (kronsjtadt) bevindj zich de zogenumpdje Kronstädter Pegel, dae es eikpuntj veur 't vas sjtelle van heugtes gebroektj waerdj in Oos-Europa, toet 1993 waerdje dao ouch in'ne DDR gebroek van gemaaktj. Noe weurdj dao ouch Amsterdams peil gebroektj.
Dormaje
Dormaje (Duits: Dormagen) is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Rhein-Kreis Neuss, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Ze ligk aon de Rien, die häör aofsjeid vaan Dusseldörp, en tege Kölle aon. Mèt häör 85,49 km² en 62.428 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 731 de veerkante kilometer.
Grevenbroich
Grevebrooch (Duits: Grevenbroich) is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Rhein-Kreis Neuss, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 102,51 km² en 61.891 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 604 de veerkante kilometer.
't Op 54 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel stads- en oortsdeile.
Groeate góldmol
De groeate góldmol of reuzególdmol (Letien: Chrysospalax trevelyani) is 'n saort aan zougdere vanne góldmolfemielje. 't Bieës is inheimsj aan bestumdje deiler in 't zuje van Zuud-Afrika; zie netuurlik laefgebied besteit oete busj vanne Ooskaappervinsje.
De saort woort veuren ieës óntdèk door Herbert Trevelyan dae inne Piriebós inne buurt van King William's town in destieds Brits-Kaffrarië. De góldmol is zoeaget 25 cm lank enne vach is baovenaan duusterbroen mit 'n witsige óngervach. Ouch de klawwe enne renj vanne luppe zeen witsig. De groeate góldmol is blindj, haet gein oetwenjige oearlelle en ouch geine stert.
Alleur
thumb|De liegking van Ans in de Luukse provincie, woa Alleur van oetmaak. Alleur (Waals: Aleur) ies 'n deilgemeinte die deil oetmaak vaan de gemeinte Ans, in de Provincie Luuk. Wier liegk 't dörp in 't arrondissement Luuk. De deilgemeinte ies opgegange in die gemeinte in 't jaor 1970. Luuj oet dit dörp weure Alleurois en warousien geneump. De poscode van dees plaatsj ies 4432.
Anger deilgemeintes in Ans zin:
Germaanse taole
Kinmèrke
De Germaanse taole vörmde ziech es taalgroop um de westeleke Ooszieköste es Indo-Germaanse taol op 't substraot vaan 't volk vaan de Hunebedbouwers. Ze mote ziech al hiel vreug vaan de andere Indo-Europese taole höbbe aofgesjeie door de Wèt vaan Grimm, e taolprincipe wat de consequinte mutatie vaan de oorsprunkeleke Indo-Europese plosieve in 'n aontal ander kleng inhèlt. 't Aontal echte verbetije is beperk tot twie, 't presens en 't preteritum, al höbbe alle Germaanse taole (in de ierste plaots 't Ingels) door 't gebruuk vaan participia en hölpverbe e väöl groeter aontal samegestelde tije gecreëerd. Väöl verbe vörme hunne verleien tied mèt ablaut (de zoegeneumde sterke verbe), e systeem wat dees taolgroop es einege vaan 't Proto-Indo-Europees heet euvergenómme. De meiste verbe zien evels zwak en vörme ziech mèt 'ne suffix. De Germaanse taole höbbe e sterk dynamisch accint op de wortelsyllaab (dèks de ierste vaan e woord); daodoor höbbe de meiste hun vocaole in de neet-betoende syllabes laote verzwakke tot sjwa's. Sommege taole höbbe nog e systeem vaan naomvalle bewoerd ('t Proto-Germaans had 'rs zes, 't Duits en 't Ieslands höbbe 'rs nog veer). Wijer kint 't Germaans vaan oorsproonk sterke en zwakke adjectieve - dit systeem is nog dudelek in 't Duits en leechtelek in 't Nederlands presint, meh is verdwenen in 't Limburgs (boete in 't Venloos boe-in 't is gereïntroduceerd).
Sjrifteleke euverlevering
Allewel tot vaandaog d'n daag de Germaanse taole de meis opgesjreve taole t'r wereld zien, is tot in de late Middeliewe vaan dees taole weineg bekind. 't Proto-Germaans, wat in eder geval in de twiede helf vaan 't ierste milennium veur Christus gesproke woort, is allein euvergeleverd in de Negauhelm, woe 'n korte inscriptie in steit. In de ierste iew na Christus sjrijf Tacitus zie wèrk Germania, woe-in väöl Germaanse naome veurkoume. Vaanaof de twiede iew zien de ierste inscripties in rune bewoerd gebalove. Echte tekste woorte pas in de veerde iew opgesjreve: de Gotische bisjop Wulfila vertaolde e paar Biebelfragminte in 't Gotisch en sjreef dao ouch e paar theologische werke (skeireins) in. In Ingeland oonstoont later 'n bleujende traditie in 't Angelsaksisch. Op Iesland woorte de aw Germaanse sages opgesjreve. Pas vaanaof de daartiende en veertiende iew kaom de traditie blievend op geng, 't iers in de literatuur. De meiste Germaanse taole waore in deen tied al in de middelfase.
Alle Germaanse taole, boete 't Jiddisch, weure noe in 't Latiens sjrif gesjreve. In d'n heidensen tied waor 't runesjrif in gebruuk. 't Gotisch had zien eige Gotisch sjrif.
Indeiling
In de Roemeinsen tied, op slag vaan de Middeliewe, moot me drei dudelek versjèllende taole binne 't Germaans oondersjeie kinne höbbe. Dao-oet leit me de volgende drei subfamilies aof: de Noordgermaanse taole, de Wesgermaanse taole en de Oosgermaanse taole.
Zuug veur 'n oetgebreide lies vaan (sub-)dialekte en diverse variante en standaarde de Lies vaan Germaanse taolvariante.
Noordgermaanse taole
Aajdnoords Ieslands, Faeröers, Noors-Nynorsk Noors-Bokmål, Elfdaals, Jämtlands, Zweeds, Deens
Wesgermaanse taole
Middelingels, Middelnederlands, Middelhoegduits
Ingels, Sjots, Weslauwers Fries, Saterfries, Noordfries
Nederlands, Limburgs, Nedersaksisch, Oosnederduits, Afrikaans
Ripuarisch, Moezelfrankisch, Middelhessisch, Noerdhessisch, Oeshessisch, Rijnfrankisch, Thürings, Noerdobersächsisch, Silezisch, Hoegpruisisch, Hoegsaksisch, Lausitzisch-Neumärkisch, Pennsylvaans
Hoegfrankisch, Alemannisch, Beiers-Oosterieks, Jiddisch
Oosgermaanse taole
Die zien allemaol historisch. Allein 't Gotisch is wèrkelek bewoerd gebleve.
Gotisch en Krimgotisch, Vandaols, Boergondisch
Lóchfotografie
Waord verklaoring
Lóch: Atmosfeer. Fotografie: De naam fotografie is aafgeleid van de Griekse wäörd veur leech (photos) en schriéve (graphein).
Definitie
Lóchfotografie = Fotografie vanaaf per vleegtuug verveurde sensore/platforme.
Zilverjodied
thumb|Kristalle van zilverjodied. Zilverjodied (AgI) is 'n stóf die behuuert toette zilverhalogenide. 't Is e zaat mit 'n lieëg oplosbaarheid in water. Zilverjodied is 'ne vaste ionegeleier. Veur AgI zelf is det 't val bie verhuuegdje temperature. 't Is aevel bie rubidiumzilverjodied wobie det al is bie kamertemperatuur. Zilverjodied wuuert toegepas in batteriejen en veur raenge te make.
Lóchfotografie
Geschiedenis
In de militaire geschiedenis ware de beste militaire leiders diegene die zich realiseerde det wie miër zeej van de vijand en zien opstellinge wiste, wie grutter de meugelikheid waas um dae vijand op 't meis gunstige tiédstip en plaats te bevechte én ein euverwinning te behaole. Dit is neet iets van de letste jaore, det waas doezende jaore truùk al bekind. Det bliek o.a. oét de vólgende visie van de Chinese strateeg Sun Tzu (500vC), die hae aan zien bevelhebbers meigoof: "Kin diene vijand en weit waotoe desse zelf in staot bis, de kins dan 100 gevechte euverlaeve, zónder det det op eine ramp oétlöp".
Zilverjodied
Euveren algemein wuuert zilverjodied betrach es 'n sjejjelike, vervoelendje en vergiftige sjemische verbinjing. Innaam van jodide, worónger zilverjodied, lèdj toet irritaasje vanne hoed, euvermaesige sliemperduksje, koppien en irritaasje vanne sliemvleze. Anger symptome zeen geiselike oetpötting, bloodermood en gewichsverluus. Chronische innaam kan leie toet argyrie, det wuuert gekinmirk door 't blawgries waere vanne ouge, hoed en sliemvleze. Chronisch kóntak mitte hoed kan leie toet 'n permanente verkluuering vanne hoed.
Lóchfotografie
Geschiedenis
Wiès in de 19e iëw bleef verkenning beperk tot waat men kos zeen vanaaf eine (kunsmatige) heuvel, eine tore of de rök van ein paerd. Dit (beperkte) gezichsveld leidde dök tot verkièrde conclusies en sóms verpletterende nederlage, veroorzaak door de beperking van 't waarnemingsvermeuge.
De mins liërt vlege
De iërste vluch met ein "lichter dan lóch mesjien" woord in 1783 oétgevoerd door de Fransoze Pilatre de Lozier en Markies d'Arlandes. Zeej dörfde 't aan um met ein oétvinding van Montgolfier, 'nne heitelóchballon, 't lóchruùm te keze.
De óntwikkeling van de fotografie in d'n 19e iëw
In 1816 woord der door Joseph Nicephore Niépce de iërste foto gemak door ein plaat met leechgeveulig materiaal in ein camera obscura bloët te stellen aan leech. Dit proces woord door vuuële weitenschappers continue verbaeter en verfiend. William Henry Fox Talbot experimenteerde vanaaf 1834 um pepeer leechgeveulig te make én um det "gevange" beeld te fixere.
De 'oétvinding van de fotografie' woord in 1839 in Pariès waereldkundig gemak.
Rónd 1850 woord 't pepeer vervange door glaasplate veurzeen van zilverhalogeniden en ein collodiumlaog. Dees doorzichtige plate meuste, terwiél ze naat ware, waere beleech en verwerk. In 1871 vónd d'n Ingelse arts Maddox de druuëge methode oét. Ein combinatie van ein glaasplaat waoop zilverbromide in een gelatine laog woord ingebed. Dees methode meug gezeen waere as de oervorm van de huidige (conventionele) foto (film) rölkes.
1e Lóchfoto's
De Franse Kolonel van de Genie, Aime Laussedat experimenteerde in 1845 met lóchfoto's met 't doel um dao verkenninge mei te kinne doon. Hae monteerde daoveur ein camera aan eine windvogel. Van de resultate is aevel niks bekint. In 1858 makde Gaspard Felix Tournachon, ouk bekint ónder de naam "Nadar" de 1e echte lóchfoto. Hae fotografeerde de stad Pariès vanoét eine ballon.
De alleriërste lóchfoto's die vanoét ein gemotoriseerd vleegtuug woorte gemak zien hoeëgswaarschienlik toe te schriève aan de initiatieve van d'n Italiaanse Kapitein Carlos Piazza. Hae monteerde ein camera in zien vleegtuug en fotografeerde op 23 oktober 1911 ein aantal Törkse militaire stellinge in Libië. De resultate ware verbluffend. Militaire inlichtingedeenste makde geld en tièd vreej um dit initiatief vaerder te óntwikkele. Met name de Franse ware kértrekkers op dit gebied. In dezen tièd woort ouk de stereofotografie óntdek.
Tösse d'n 1e en 2e Waereldoorlog woord met name de militaire lóchfotografie vaerder óntwikkeld. Camera's woorte veurzeen van lensen met groeëte capaciteit. Fotoplaate woorte vervange door film en de opnamesnelheid woord verbaeterd. Ouk woort der ein systeem óntwikkeld um 's nachs foto's te kinne make d.m.v. 't aafschete van leechgranate.
Net veur 't oétbraeke van WOII had 't Duitse leger opnames laote make, met ein civiel vleegtuug, van 't Belse Fort Eben-Emael, net ónder Mestreech. Aan de hand van dees lóchfoto's hebbe Duitsers de 1e lóchlanding oét de historie gepland én ouk oétgeveurd. Door ein gooje lóchbeeldanalyse van de gemakde foto's hadde de Prusse alle informatie aangaonde de stellinge op 't fort en de beejbehuùrende verdeidigingswerke. Daor ein minitieuze planning én oétveuring (codenaam "Granit") is Fort Eben-Emael op 10 mei 1940 bine 5 minute in Duitse hand gevalle, nét veur d'n Duitse inval in België en Nederland.
Tiejes WOII kwaam de (militaire) lóchfotografie pas éch in zwang en zörgde d'r ouk veur det dees meugelikhede ouk op de civiele mert tot óntwikkeling begóste te kómme.
Door d'n intraej van computers, Internet, digitale fotografie en de ruùmtevaart is de "klassieke lóchfotografie" ónder 't bereik van groeëte groepe minse gekómme. Ein veurbaeld heejvan is de bekinde site van Google Earth. Heejop is beeldmateriaal van de ganse waereld verzameld en toegangkelijk gemak veur idderein. Aangezeen heej metname gebroek wuuërd gemak van satelliet foto's kinne we feitelik nimmer spraeke van lóchfotografie maar wuuërd dit "Remote sensing" geneump.