cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marilyn Monroe
Lies vaan Films
1953 Niagara; rol: Rose Loomis; genre: drama / film-noir / thriller
1953 Gentlemen Prefer Blondes; rol: Lorelei Lee; genre: komedie / drama / musical
1953 How to Marry a Millionaire; rol: Pola Debevoise; genre: komedie / drama / romantiek
1956 Bus Stop; rol: Cherie; genre: komedie / drama / romantiek
1955 The Seven Year Itch; rol: The Girl; genre: romantische komedie
1957 The Prince and the Showgirl; rol: Elsie Marina; genre: romantische komedie
1960 Let's Make Love; rol: Amanda Dell; genre: komedie / musical / romantiek
1962 Something's Got to Give; rol: Ellen Wagstaff Arden; neet veerdeg gemaakte remake vaan ‘My Favorite Wife’
Thomas van Aalten
thumb|right Thomas van Alten (26 september 1978, Huissen) is 'ne Nederlandstaolege sjriever oet Nederland, dee actief is in 't sjrieversjap sinds 2000. De sjriever is bekind um wèrke wie Zoetermeer.
Oeuvre
Hei volg 'n lies vaan beuk vaan de sjriever in de originele Nederlandse taol.
Vraej va Fexhe
De Vraej va Fexhe waoërt op 18 juni 1316 in Fexhe-le-Haut-Clocher gesjlaoëte tösje preensbisjop Adolf van der Marck, 't Seent-Lambertuskapittel, d'r adel en de groeëte Luukse sjtaej. De vraej va Fexhe how 'n nationaal karakter en alle preens-bisjoppe va Luuk zowwe bies an 't èng van 't Ancien Régiem d'r eed va troew an dit verdrag motte aaflègke.
Inhaod van de vraej va Fexhe (mèt later toevoeginge):
Mèt dis vraej wol me ooch 'n èng make an d'r jaorelaank aa-sjlepende en d'r gewaelddadige Awans- en Warouxkrèèg in 't preensbisdom Luuk. Dat gelökde evvel neet.
Bahama's
De Bahama's vórme 'n eilenggroep in de Atlantische Oceaan en 'n natie: 't Gemaenebes van de Bahama's (Ingelsj: Commonwealth of The Bahamas). D'r archipel, dae besjtaet oet twieëdoezend "cays" en ziëvehónderd eileng, ligkt t'n oeëste van d'r Amerikaanse sjtaat Florida en t'n noorde va Cuba en 't Caribisch gebeed, meh makt gaen dael oet van de Antillen.
Geografie
Van de ziëvehónderd eileng die de Bahama's vórme zint d'r mer dertig tót viertig bewoeënd. 't Groeëtste eiland (5.957 km²) is Andros, dat zich óngevaer 190 kilometer t'n zuudoeëste va Florida bevingkt. De groeëtste sjtad (210,832 i-weunesj) en daonaeëve de hoofsjtad is Nassau, dat ligkt op 't eiland New Providence. 't Hoeëgste punt (63 meter) is d'r Mount Alvernia. Op de eileng hieësjt e subtropisch klimaat, ónger i-vlood van d'r Werme Golfsjtraom.
Historie
In 't midde van de ziëvetieënde ieëw sjtichde Britse koloniste ieësjte kolonies op de Bahama's, naodat Kuëning Karel I van Ingeland de eileng i 1629 bezat. Óngevaer achdoezend Amerikaanse Loyaliste en hun sjlave kaome vanaaf 1783 vanoet New York, Florida, North Carolina en South Carolina nao de Bahama's. De Britte gove de eileng i 1964 'n aege regering en i 1973 woerte de Bahama's gans ónafhenkelik, aevel 't land bleef lid van 't Gemaenebes va Naties. Lynden Pindling waor d'r ieësjte zjwarte premier van de kolonie i 1967 en woert minister-president i 1973.
Huuj d'r daag zint de Bahama's 'n populair besjtömming vuur toeriste vawaeëge 't goow klimaat en 't groeët aantal zandsjtrande. 't Toerisme is aen van de wichtigste brónne van inkomste.
thumb|left|Kaart thumb|250px|Toerisme op de Bahama's
FvD
thumb|Logo van 't FvD 't FvD (Forum voor Democratie) is 'n rechs-nationalistische en eurosceptische partei, ópgerich óp 22 september 2016. Oersjprunkelig woar 't 'ne denktank, meh sjnel woeëd 't forum ómgezet i 'n politieke partei.De partei hat i jannewarie 2022 58.890 lede. D'r fractievuurzitter is Thierry Baudet.
Sjtankpunte
't FvD pleit vuur 'n direkte democratie, mit e zakekabinet, 'ne gekoaze minister-president en bindende referenda. Zie is wier nationalistisch, wat tot oeting kunt i d'r wunsj óm de Nederlangske gesjichde en kultoer te promote en 'ne sjtrengere aapak van integratieperbleme durch e wetsvuursjtel. 't Oetgangspunt va de Nederlangkse soevereiniteet is e wichtig óngerdeel van 't parteiprogram. De partei wilt gee nuie beveughede aa de Europese Unie uëverdrage. Óch wil de partei direk sjtoppe mit de oetbreijing va de Europese Unie en e referendum uëver de euro en de öape grenze.
Verkezinge
Bij de Twiede Kamerverkezinge vaan 2021 haolde 't FvD 8 zetele. De groetste euverwinning tot noe touw waor bij de verkezinge veur de Provinciaol Staote vaan 2019. In diverse provincies woorte ze de groetste fractie. Umtot de Provinciaol Staote ouch de Ierste Kamer keze, haolt de partij dao later dit jaor nao verwachting 13 zetele.
Yuma County (Arizona)
thumb|200px|Graofsjappe vaan Arizona thumb|200px|Ligking vaan Yuma Yuma is 'n in 1864 gestiech graofsjap in Arizona, VS. 't Heet ziene naom te daanke aon de inheimse Amerikane, die hei nog altied in maote woene. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Yuma Stad.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 14.281 km² boevaan 14.262 km² land is en 13 km² water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Yuma County 160.026.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Åsele
Åsele is 'n gemèndje in Västerbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 3.282 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 4.276,95 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 0,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
4,42% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Krabechtige
De krab- of krieëfechtige (Letien: Crustacea) vörmen 'n óngerstam vanne gelidpuuetige bieëster. De krabechtige waeren ówwels de sjaoldere geneump, meh dees term kan mit mekkelik verwarre mitte sjelpdere, die toete weikdere behuueren en neet toete gelidpuuetige.
Taxonomie
Morten Thrane Brünnich richdje de óngerstam in 1772 op.
De krabechtige vörmen 'n hieël divers groep aan dere die in gruuedje sterk kónne variëre. Sómmige saorte höbbe mer 'n totaal lieflingdje van inkel millimaeters, dewiel bie anger de spanwiedje vanne sjieëre drie maeter kan bereike. Krieëften en krabbe behuuere toete grótste dere van dees óngerstam; de meiste saorte zeen väöl kleinder. Lang neet alle krabechtige höbbe sjieëren enne meiste krabechtige waere t'n ónrechte "krieëf" geneump, wie de langoes. Ouch waere kleinder saorte echte krieëfte juus es "gernaal" aangemirk, dewiel allein saorte oete infraorde Caridea gernale zeen.
Zès klasse van krabechtige waere óngersjèdj:
Karl Popper
thumb|right|Karl Popper
Nuujhare
Nuujhare is 't deil van Hare (Haaren), inne gemèndje Vuch, in Kreis Hinsberg in Naordrien-Wèsfale, det ane, vanoete Nederlandjse grens gezeen, euverkantj vanne Waldfeuchterbach enne Kitschbach. Allewiel maak dit wiedoet 't grótste deil van 't dörp oet. Dit stök van Haren is al vas aan 't greuje mit 't dörp Vin (Vinn) (bie Kirkevin, Kirchhoven) en vörmp daomit 'n bao kónstante beboewing vanne Nederlandjse grens toet ane stad Hinsberg.
Lemieësj
Lemieësj (Nederlands: Lemiers) ies 'n dörp in de gemeinte Vaols in 't heuvelland van Zuud-Limburg. Ouwer name zint: Lumirs, Lomers en Lymier. In de Selzerbeek- of Sinzelbeek (ouch waal Senserbach) monde hie vief beke oet: Zieversbach, Klaasvelderbach, Hermansbach, Harleserbach, Orsbacher Pütz.
Karl Popper
Karl Popper (Wene, 28 juli 1902 - Londe, 17 september 1994) is 'ne filosoof en 'ne wetensjapper dae sjtèlde dat kènnis väörtkeumt oet ervaring. E wert aanzieë es dergennige, dae mit z'n kritisch rationalisme de mits vernietigende besjoeëre taege 't logisch positivisme oontworpe haat.
Nuujhare
Nuujharen is opgeboedj róndje veurmaolige gehuchte Haaserdriesch, Haas (straotnaam: Am Haas), Driesch (straotnaam: Am Driesch) en Steinritsch (straotnaam: Am Steinritsch), die richting Vin ligk. Ouch Soperich en Eckholtertriesch zeen veurmaolige gehuchte wo noe Nuujhare ligk.
Karl Popper
Waeërd van waarneminge
Volges Popper besjteunt ging hel zintuigelijke waarnemingsfeite. Waarneminge kriege pas betekenis in d'r kontekst van väöraafgaande theorie en kinne dus noeëts d'r ervaringsbasis zieë oeë-op os wetensjappeleke kènnis kint werre gefundeerd. Wetensjappeleke kinnis is neet objectief boete d'r miensj gegaeve, mae miensjewaerk.
Lemieësj
Kerne
't Dörp besjteit oet 3 deile:
't Nederlands gedeilte haet 800 inweunersj.
Karl Popper
Kritiek op logisch positivisme
De positivistische bezighèèd, um 'n beperkt aantal waarneminge tut algemeen geldende witte te verheffe, is sjtrikt logisch bezieë neet mäögelek. Wetensjappeleke oetsjprake zulle 't sjtadium va vermoedens of hypotheses noeëts achter zich kinne laote. 't Aantal waarneminge is ummer hieël kling t.o.v. 't totaal aantal mäögeleke waarneminge en eeder volgende waarneming kint mit de vurige in taegesjpraok zieë.
Van verifieerbaarhèèd nao falsifieerbaarhèèd
Op grond van dizze kritiek op 't op inductie gebazeerde verifieerbaarhèèdsbeginsel van d'r Wiener Kreis oeëmit 't oondersjèèt tussje wetensjappeleke en neet-wetensjappeleke kinnis gemakt kint waeëre, ontwerpt Popper 'n aander criterium um dat oondersjèèt te make. Poppers falsifieerbaarhèèdscriterium sjtilt ieëder eise an de vurm es an d'r inhoud van 'n theorie. Uvver de relaasje tussje kinnis en werkelekhèèd, dus uvver d'r empirische basis van theorieje, vilt winnig te zigke. Aandersj dan de lede van de Wiener Kreis geet Popper d'r dus neet van oet dat de wetensjappelekhèèd van 'n theorie groeëter wert naarmate ze mieë 'woeër' is bewaeze. Want uvver de woeërheed van 'n theorie is niks te zigke. De oonwoeërhèèd is dao-in-taege wal degelek vas te sjtille. Aanhaowende toetsing van theorieje en radikaal verwerpe van theorieje die 't laote aafwete, sjtilt volges Popper d'r greuj van de wetensjappeleke kinnis veilig. Wetensjappeleke kinnis zal noeëts de wirklikhèèd vatte, mae häör op dis meneer waal ummer mieë naoder kaome.
De aoëpe maatsjappiej
Popper sjtèlt de aoëpe maatsjappiej, oeëin 'n maximaal vriehèèd tut 't oetwissele van ideeje en ervaringe besjtèèt, es ideaal. Z'n deenke is verwaant an Jürgen Habermas.
Lenvik
thumb|De ligking van Lenvik in de pervincie Troms. Lenvik is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Troms in Nórwaeg. De gemeinte had 11.051 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 895,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 12,3. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1931.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Godfrey Gao
Godfrey Gao I-Hsiang (22 september 1984, Taipei (Taiwan) - 27 november 2019, Ningbo (Zhejiang, Sjina)) waas e Taiwanees-Canadees model det ouch aktief waas es aktäör. Hae wuuert döks ómsjreven es 't ieëste mannelik supermodel van Azië. Hae waas d'n ieësten Aziatische manskaerel die veurkwaam inne reklaam van Louis Vuitton.
Gao greudje op in Taiwan en haw 'n Maleise mam en 'nen Taiwanese pap. Doe d'r neuge waas verhoesdje d'r same mit zien femielje nao Vancouver, wo d'r góng studeren ane Capilano Universiteit. In 2004 góng d'r trögk nao Taiwan veur es model te gaon wirke. Ouch dieëj d'r mit aan versjillendje tilleviesseries en filme.
In 2013 speeldje d'r de rol van Magnus Bane inne film The Mortal Instruments: City of Bones.
8 september
Fièsdaag van Maria Geboorte
Nationale fièsdaag in Andorra en Macedonië
Internationale daag van alfabetisering (UNESCO)
1418
1417 - 1418 - 1419
Technetium
Technetium is e sjemisch element mit es symboeal Tc en 't atoeamnómmer 43. 't Is e zilvergries euvergangsmetaal det in 1937 woort óntdèk.
Eigesjep
Sjemisch gezeen ligk technetium tösse mangaan en renium; elemente die zich in 't periodiek systeem betrèkkelik baoven en ónger technetium bevinje. 't Metaal is oplosbaart in keuningswater, salpaeterzoer en gekónsentreerdj zwaevelzoer, meh neet in zaatzoer.
Versjiening
Ven netuur kump technetium op aerd (bekans) neet veur. 't Wuuertj verkregen es e splietingsperduk van zwaor kerne wie uranium-238 of door 't bómberdere van molybdeen mit neutrone. Saer de óntdèkking van technetium is me op zeuk gegange nao 't element in de vriej netuur. In 1962 is 't in Afrika in extreem lieëg kónsentraasjes gevónje in 't mineraal uraniet door spontaan splieting van uranium. De wieväölheje zeen aevel vanoet commercieel ougpuntj gans ónintersant.
Oet spectrumliene van sómmige sterre (spectraalklas S, M en N) bliek technetium op anger plaatse in 't hieëlal waal van netuur veur te kómme. Hiedoor is me toet nuuj inzichte gekómme waat betröf de perduksje van zwaor elemente in sterre.
Flatanger
thumb|De ligking van Flatanger in de pervincie Nord-Trøndelag. Flatanger is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 1.174 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 457,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1749.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Nord-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Castilië-La Mancha
Castilië-La Mancha (Sjpaans: Castilla-La Mancha) is ee va de 17 autonome regio's in 't centraal deel va Sjpaanje. De regio grens aa Castilië en León, Madrid, Aragón, Valencia, Murcia, Andalusië en Extremadura. Castilië-La Mancha hat bekans 2,1 miljoen iwuënesj op 'n oppervlaak va 79.462 km² en is mit 'n deechde va 25,9 lüj je kilometer ee va de duns bevólkte regio's va gans Sjpaanje. De hoofsjtad is Toledo, meh Albacete is de groeëtste sjtad.
Bestuurleke indeiling
Castilië-La Mancha heet 5 provincies:
Volksleed
Artikel 5 vaan 't statuut vaan otonomie zeet tot de regio 'n volksleed moot höbbe, mer nao mie es 25 jaor is nog steeds gein leed verkoze.
30 juli
Heiligedaag van Petrus Chrysologus
Colombia
Colombia (officieel República de Colombia, in Vlaondere dèks Columbia geneump) is e land in 't noordweste vaan Zuid-Amerika, ten weste aon de Groete Oceaan, te noorde aon de Caribische Zie gelege. 't Grens aon Panama, Venezuela, Braziel, Peru en Equador. Hoofstad is Bogotá, ander groete stei zien Medellín, Cali en Carthagena. In 't weste vaan 't land ligke de noordelekste oetluipers vaan 't Andes-gebergde; in 't ooste ligk nog väöl tropisch regewoud; dit gebeed is de boveloup vaan o.m. de Amazone en de Orinoco.
Bestuurleke indeiling
Colombia is in 32 departeminte verdeild. De hoofstad Bogotá heet 'n eige distrik.
Demografie
De bevolking, die ziech veural in 't weste vaan 't land concentreert, besteit veur 60% oet Mestieze. Ander gróppe zien de blanke, de negers, de creole en de Indiane; veural in 't ooste vaan 't land zien die dominant. De euverweldegende mierderheid vaan de bevolking is Spaonstaoleg; daoneve besteit 't Palenquero, 'n creooltaol gebaseerd op 't Spaons, en e gans scala vaan stammetaole. Die in 't weste zien dèks al oetgestorve of bekans oetgestorve; in 't ooste zien ze levender. 't Quechua is allein in 't uterste zuie mèt 5.000 sprekers vertegewoordeg en verdwijnt snel; väöl belaankrieker zien 't Quaiquer, 't Embera, Páez en 't Wayuu. 'n Aontal zigeunders hèlt nog vas aon 't Vlax-Romani. Zeker negeteg percent vaan de bevolking is christelek; daovaan make kathelieke zoeget 75% vaan de bevólking oet, meh perciese percentages variëre get (tösse de 70% en 80%). De res weurt opgemaak door versjèllende soorte protestantisme, joededom en islam. 't Protestantisme is wie in ander Zuid-Amerikaonse len sterk in opkoms, dewiel 't aontal kathelieke hei daalt.
Historie
Archeologische reste goon trök tot 1450 v.Chr. De aw culture vaan Colombia waore georganiseerd in zoegenaomde cacicazgo's, gelaogde machstructure. In 1500 zeilde de Spanjaarde veur oonder leiing vaan Rodrigo de Bastidas veur 't iers langs de noordkös vaan 't land; in 1502 volgde Christophorus Columbus, nao wee 't land verneump is. De nederzètting Santa María la Antigua del Darién in 't tegewoordeg departemint Chocó, gestiech in 1525, waor de ierste Europese stad op 't Amerikaans continent. In de naovolgende jaore en iewe zouw 't Spaons gezag ziech wijer nao 't zuie oetbreie, tot de vrijheidsbeweging in 't begin vaan de negentiende iew dao 'n ind aon maakde. Vaan 1810 tot 1819 woort, oonder leiing vaan Simón Bolívar, 'ne vrijheidsoorlog gevochte dee eindegde in de creatie vaan de Repubiek Gran Colombia, die neve 't huieg Colombia ouch Panama, Venezuela en Ecuador umvatde. In 1830 veel de unie oeterein en verklaorde Ecuador en Venezuela ziech oonaofhenkelek. 't Land neumde ziech tot 1886 Nui Granada. In 1903 woort door interferentie vaan de Vereinegde Staote 't departemint Panama 'n oonaofhenkelek land; de VS hadde sterk in 't Panamakanaal geïnvesteerd en wouwe Panama es satellietstaot gebruke. In de late jaore veerteg en vreug jaore viefteg voont e serie gewelddadege conflicte plaots. 't Land sjógkelde lang tösse dictatuur en democratie. Sins jaore veure communistische rebelle, vereineg in de FARC, 'n guerilla vaanoet de oerbos in 't ooste vaan 't land. Oontveuringe zien aon de orde vaan d'n daag.
Rogier van Aerde
Rogier van Aerde (4 oktober 1917, Rotterdam - 8 november 2007, Apeldoorn) is 'ne Nederlandstaolege sjriever oet Nederland, dee actief is in 't sjrieversjap sinds 1941. De sjriever is bekind um wèrke wie Kaïn.
Mohave County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Arizona thumb|200px|Ligking vaan Mohave County in Arizona Mohave is 'n in 1864 gestiech graofsjap in 't uterste noordweste vaan Arizona, Vereinegde Staote. 't Waor ein vaan de ierste graofsjappe vaan Arizona.
Ziene naom heet 't te daanke aon eint vaan de inheimse Indiaonestamme (zuug oonder). De hoofplaots vaan 't graofsjap is Kingman.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 34.477 km² boevaan 34.477 km² land is en 409 km² water. 't Graofsjap is daomèt groeter es 't Belsj en neet väöl kleinder es Nederland, meh zier väöl dunner bevolk. 't Besteit veur 't euvergroet deil oet weuste. De Grand Canyon ligk veur e groet deil in Mohave County.
Demografie
Volgens de volkstèlling vaan 2010 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Mohave County 200.186. Dit is 'n sterke stijging tege de veurege volkstèlling (2000), wie 't aontal inwoeners nog op 155.032 laog. Ouch de in de decennia daoveur greujde de bevolking hel. Toch zien versjèllende plaotse (zuug oonder) in de loup vaan de jaore tot spookstei vervalle. De bevolking concentreert ziech in de paar echte stei die 't graofsjap riek is.
In 2010 ouch waor 86,9% vaan bevolking blaank, 0.9% zwart, 2,2% Indiaon, 1,1% Aziaot en 0,2% Pacifiër. 2,7% hoort tot twie of mie rasse, 6,0% gaof aon bij 'n aander ras te hure. Latino's (hispanics) vaan n'importe welk ras maakde 14,8% vaan de bevolking oet (neet oongewoen in dees regio).
De inheimse Indiaone (die dus mèt e paar doezend zien) leve deils in rizzervaote, boevaan 't 'rs drei gief. Neve 't Mohave-rizzervaot gief 't ouch gebeed veur de Kaibab- en Walapaivolker. De Mohave en de Kaibab ('ne stam dee tot de Paiute) huurt zien oonderein verwante sprekers vaan Yumaanse taole, dewijl de Walapai oonder de Uto-Azteeks praotende volker valle.
Plaotse
Bullhead, Kingman en Lake Havasu zien klein stei mèt inwoenertalle in de tiendoezende, Colorado heet mer inkel doezende inwoeners.
Daoneve gief good twinteg klein dörper en gehuchte die boete de gemeinteleke indeiling valle (unincorporated settlements):
'n Aontal plaotse is intösse compleet verlaote en tot spookstad vervalle. Dat gelt al veur sommege vaan de bovestoonde, meh zeker, en laankdoreg, veur de volgende:
Frans Kellendonklaezing
De Kellendonklaezing wert saer 1992 jaorleks georganiseerd dör de Radboud Universitèèt va Nijmege ter naogedachtenis an d'r sjriever Frans Kellendonk dae dao sjtudeerde.
Costa Rica
Costa Rica is e land in Midde-Amerika, grenzend aon Nicaragua in 't noorde en Panama in 't zuie, mèt in 't ooste de Caribische Zie en in 't weste de Stèl Oceaon. Hoofstad en groetste stad is San José, aander stei zien oonder mie Puerto Limón en San Francisco. 't Land sjafde es eint vaan de ierste zie leger aof, is relatief welvarend en wieneg corrup, milieubewus en heet 'n lang democratische traditie. Heimèt is Costa Rica 'ne witte raof in de regio en um die rei weurt 't soms 't 'Zwitserland vaan Midde-Amerika' geneump.
Bestuurleke indeiling
Costa Rica is verdeild in zeve provincies, 81 kantons en 421 distrikte. De zeve provincies zien de volgende:
Fysische geografie
Costa Rica, gelege tösse 8 en 12 graod noorderbreidde en 82 en 86 graod westerlengde, is e relatief klei land (oongeveer zoe groet wie Nederland en Vlaondere same) op de Midde-Amerikaansen istmus. 't Land is bergechteg; d'n hoegste berg in 't land is de Cerro Chirripó mèt 3819 meter. Völkaone gief 't hei ouch: de Irazú, die in 'n oetbarsting vaan 1963 tot 1965 väöl sjaoj veroerzaakde, is mèt 3431 de hoegste vaan 't land. In 't gebergde oontspringe versjèllende relatief klein en korte revere; sommege watere oet in de Stèl Oceaon, aandere in de Caribische zie, weer aandere in 't Nicaraguameer wat kort bove grens tösse Costa Rica en Nicaragua ligk. 't Groetste binnewater in 't land is 't Arenalmeer, e kunsmaoteg meer. 'n Aontal eilen ligk aon allebei de köste. 't Groetste eiland is Calero. 't Oonbewoend Kokoseiland ligk zoe'n 500 kilometer oet de kös en steit um zien natuur op de Wereldèrfgoodlies vaan d'n UNESCO.
Levende natuur
left|thumb|[[Greunkop-smaragkolibrie (Elvira cupreiceps), 'ne kolibrie endemisch in Costa Rica.]] In Costa Rica, e land mèt 26 nationaol parke (2011), leve neet minder es 500.000 versjèllende diersoorte, of 4% vaan de wereld ziene fauna, wat 't land hoeg op de lies vaan mies biodiverse len zèt. Natuurlek zien de mieste soorte insekte (300.000 soorte) en aander oongewervelde. Me kint zoe'n 1250 soorte kapelle en zeker 8000 motte. Wijer kint 't land 175 amfibieë (veural kwakkers), 225 reptiele (120 soorte slange, good 70 soorte herdisse), bekans 250 soorte zoogdiere en 900 veugel. In de levende natuur vaan Costa Rica moot me versjèl make tösse die vaan 't vasteland en de eilendsjes veur de kös tegeneuver die vaan Kokoseiland. Dat lèste heet 'n typische eilandnatuur: wieneg soorte meh väöl endemische soorte, in 't bezunder veugel.
Cultuur en demografie
De inwoeners vaan Costa Rica weure Costaricaone of (informeel) Ticos geneump.
Etnische gróppe
In vergelieking mèt de naoberlen is Costa Rica 'n oetgesproke wit land. 94% vaan de bevolking is wit of mesties (in de census weurt dao gei versjèl tösse gemaak), 3% zwart of Creools (vaan Caribischen oersprunk), 1% Amerindisch, 1% Chinees en 1% aanders. De Indiaone leve veural in rizzervaote.
Taole
In 't verlèngde vaan de etnische homogeniteit vaan 't land is de taoldiversiteit in 't land ouch relatief lieg. Inclusief de plaotseleke gebaoretaol kint me 10 taole, daovaan versjèllende bedreigde. De bevolking sprik in groete mierderheid Spaons, wat de einege officieel taol is. De Afro-Caribische minderheid sprik Limón-Creoolingels (ouch wel bekind es Mekatelyu), wat es minderheidstaol weurt erkind. Dat gelt ouch veur 't Bribri, de groetste Amerindische taol, wat zoe'n 11.000 sprekers heet. Aander inheimse taole zien 't Cabécar, 't Ngäbere en 't klein Maléku Jaíka. Bekaans oetgestorve is 't Boruca; 't Teribe is in Costa Rica ouch bekans verdwene (meh weurt in Panama nog wel väöl gesproke). Alle inheimse taole vaan Costa Rica hure bij de Chibchaanse taole. Tot slot gief me veur 't land nog 'n klein sprekersgemeinsjap vaan 't Plautdietsch op.
Religie
Per 2007 is 70,5% vaan de Costaricaone is katholiek (in naom daan toch), 13,8% hingk 't evangelisch christendóm aon, 11,3% is neet-religieus en 4,3% huurt bij 'n aander religie.
Heet nog ummertouw 't roems-katholicisme es staotsreligie. De discussie euver aofsjaffing weurt wel geveurd; presidentin Chincilla is dao evels tege.
Historie
In de precolumbiaansen tied laog 't modern Costa Rica in de periferie vaan de groete Midde-Amerikaanse culture (Maya's, Azteke). In de zestienden iew kaome de Spanjole 't land in, nao de vereuvering begós Costa Rica deil oet te make vaan de provincie (capitanía) Guatemala, die in naom entans weer deil waor vaan 't Oonderkeuninkriek Nui-Spaanje ('t later Mexico). Mier es in aander deile vaan Midde-Amerika voont hei 'n samesmèlting plaots tösse de Europese en de inheimse bevolking, zoetot 't hei neet väöl indiaonevolker mie gief. Door de aofwezegheid vaan edelmataole en de groeten aofstand tot de centra vaan 't riek bleef de oontwikkeling vaan 't land sterk achter.
Wie in 1821 Mexico oonaofhenkelek woort, verklaorde gans de provincie vaan Guatemala ziech ouch los vaan Spaanje. In 't begin waor 't nog neet dudelek of deze staot wel of neet bij 't Keizerriek Mexico hoort; vaanaof 1823 waor dit land evels definitief oonaofhenkelek es de Vereinegde Provincies vaan Midde-Amerika. Dit land veel vaan 1838 tot 1839 oeterein in versjèllende staote, boe-oonder Costa Rica. In de loup vaan de negentienden iew kaom in Costa Rica de landbouw op, iers koffie, tege 't ind vaan d'n iew banane. Wie in aander Midde-Amerikaanse len ('bananerepublieke') kaom de teelt vaan landbouwprodukte in Amerikaanse han en bemeujde de industriële ziech intensief mèt de binnelandse politiek en infrastructureel projekte. In vergelieking mèt de naoberlen is Costa Rica ummer relatief stabiel gebleve, al waore revoluties en oorloge neet gans vaan de loch. Nao de börgeroorlog vaan 1948, dee indegde mèt 'ne staotsgreep door José Figueres Ferrer, hervörmde me 't land groondeg. Democratie woort ingestèld en 't leger woort aofgesjaf. Sinds deen tied is 't rösteg in 't land en höbbe economie en politiek good gefunctioneerd.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer veur e bitteke op en:Wildlife of Costa Rica en en:Laura Chinchilla.
Awans- en Warouxkrèèg
D'r Awans- en Warouxkrèèg waor 'ne börgerkrèèg in 't Luukse (1296-1335) tösje de ridderfamilies Awans en Waroux oet Haspengouw. Volges d'r kronieksjriever van Haspengouw, Jacob van Hemricourt, waor d'r inzat van d'r bloederige sjtrijd de sjaking van 'n oonvriej vrow, oonderhorig an Humbert Corbeal van Awans, dör 'n familielid van hieër Willem va Waroux. D'r Mal-Saint-Martin of d'r Seent-Maeërtensraamp (1312) brach de Awans an de ziej van de volkspartiej, de Waroux an de ziej van de patriciërs. De Vraej va Fexhe brach gèng oplossing. D'r Luukse bisjop Adolf van der Marck (1313-1344) zörgde oonder sjerke drök oeteindelek vör 'n oplossing in 1335 mèt de Vraej des Lignages. Lignage (veraoderd) of parenté betekent (blood)verwaantsjap. Vanaaf doe zowwe de gesjille tösje de edele besjlecht waeëre dör 'n tribunaal, dat oet 12 ridders besjtong. Dis Vraej wert da ooch waal de Vraej van de Xll geneumd. De vete tösje de Awans en de Waroux bewèrkde d'r oondergaank van de Luukse aristocratie.
Externe leenk
D'r teks van Jacob van Hemricourt över d'r Awans- en Warouxkrèèg
Rabindranath Tagore
Rabindranath Tagore, of Thakur (Calcutta, 7 mei 1861 - Calcutta, 7 augustus 1941) waas 'ne bekèndjen dichter, roman- en toneelsjriever. Daoboete waas t'r d'n ieësten Indiase winner vanne Nobelpries.
Tagore woort op 7 mei 1861 gebaore tiejes de Britste koloniaal euverhieërsjing van India in 'n rieke brahmaanse femielje, die in Calcutta wóndje. Zie vader, Debendranath Tagore (1817-1905) waas 'nen tied lang eine vanne leiers vanne Brahmo Samaj. Zie moder, Sarada Devi, stórf wie Rabindranath nag jónk waas. In 1883 troedje d'r mit Mrinalini Devi (gebaoren es Bhabatarini), die doe tieën jaor aad waas. Zie krege vief kinjer, wo slechs ei vólwasse van woort. Mrinalini Devi zelf stórf in 1902.
Kinda
Demografische óntwikkeling
4,57% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Desi Bouterse
thumb|Desi Bouterse. Desiré Delano Bouterse (13 oktoeaber 1945) is 'ne milletaere leider, staotshouf en politieker vanne Nasjenale Democratische Partie in Suriname.
Bouterse waas e centraal feguur inne börgerkrieg dae oetbersdje nao de ónaafhenkelikheid van Suriname en hae wuuertj gezeen es sjöljig veure Decembermaorde in 1982, woveur d'r in 2019 ouch is veroeardeildj dore rechbank. Ouch wuuertj t'r besjöljig betróch te zeen bie drugssmokkel.
Askvoll
thumb|De ligking van Askvoll in de pervincie Sogn og Fjordane. Askvoll is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 3.182 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 322,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 9,9. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1428.
Kungälv
Kungälv is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 38.898 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 364,73 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 106,6 luuj de km².
Askvoll
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Kungälv
Demografische óntwikkeling
7,54% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Groeëte Heide
De Groeëte Heide is ein netuurgebeed van 247ha groeët, det oëstelik van de stad Venlo en taenge de de grens mit 't Pruus leejt. 't Gebeed, det veurnamelik besteit oet hei en get verspreide stökke bós, is in behaer van 't Limburgs Landschap. 't Gebeed is good te beriëke vanaaf de Klagenfurtlaan, de alde waeg nao 't Pruus dae is vervange door de nujen A74. Tiëdes d'n Twieëde Waereldaorlog loog heej de vleegbasis Haerunge-Venlo. Nao d'n aorlog is 't complex groeëtedeils opgeroemd; inkel de verkierstore is blièf staon. De reste daovan zeen nog good te zeen en ligge kórt beej d'n eingang van 't netuurgebeed. D'r zeen ouk nog deile van ein landwieër aanwaezig, ein alde fortificatie det besteit oet ein opgewórpe wal mit twieë grèppele.
Aan de Pruse ziej van de grens, leejt de Venloër Heide, de veurtzetting van de Groeëte Heide.
Kreis Aachen
Kreis Aachen (Krink Aoke) is 'ne krink (Kreis) in 't weste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). Dit Rienlandse distrik ligk in 't Regierungsbezirk Köln, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Aoke. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 546,33 km², 'n inwoenertal vaan 308.273 en 'n bevolkingsdeechte vaan 564 de veerkante km (volgens de census op 30 sep 2009. Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'n landraod (Landrat) in de hoofplaots. (Aoke vilt nog oonder Euregio Maos-Rien, boe Mestreech de-facto de hoofzetel vaan druug.) In Aoke weurt 'n dialek gesproke dat oonder 't euvergengsdialek vilt vaan Limbörgs en Ripuarisch.
Pantanal
thumb|Ligking vaan de Pantanal in Zuid-Amerika. thumb|Landsjap in de Pantanal. De Pantanal (Portugese oetspraok: [pɐ̃taˈnaw]; vaan pântano 'moeras') is e natuurgebeed in Zuid-Amerika. 't Gebeed ligk veur 't groetste deil in de Braziliaanse staot Mato Grosso do Sul, meh strèk ziech oet tot in Mato Grosso zoewie in Bolivia en e stökske vaan Paraguay. De Pantanal besteit oet rillatief sjeers begreujd savanneland (cerrado) wat evels e groet deil vaan 't jaor oonder water kump te stoon. Dees combinatie maak 't gebeed tot 'n uniek wetland mèt 'n groete diversiteit aon waterplante en land- en waterbieste. Sinds 2000 is de Pantanal UNESCO-Werelderfgood.
Loehansk (sjtad)
thumb|right|De sjtasie va Loehansk Loehansk (Oekraïenisj: Луганськ, Róssisj: Луганск, alternatief sjpelling: Loegansk) is 'n sjtad in 't oeëste va g'n Oekraïne mit óngevier 400.000 inwuuenesj. De helf van de inwuuenesj is etnisch Oekraïenisj, de anger helf is Róssisj, dewiel bauw jieëkeree Róssisj kalt. 't Is de jure 't bestuurlik centrum van d'r gelieknamige oblas, dewiel 't de facto seër 't begin van d'r pro-Róssisje opsjtand in d'r Donbass in 2014 de hoofsjtad va g'n Volksrippebliek Loehansk is, 'ne aafsjeiingssjtaat deë besjtuurd weëd durch pro-Róssisje rebelle.
Lev Nikolaevič Tolstoj
Lev Nikolaevič Tolstoj, Leo Tolstoj of Leo Tolstoy (Rössisch: Лев Никола́евич Толсто́й,), gebaoren op 9 september 1828 bie Tula, gestórven op 20 november 1910 in Astapovo, waas 'ne Rössische sjriever. Hae waor 'ne graof van aedel.
Loehansk (sjtad)
Loehansk dank zinne naam aan 't revierke d'r Loehan en ligk midde i g'ne Donbass. In 1795 woeëd hei 'n metaalfabriek gebouwd, wat de plaatsj tot e wichtig industrieel centrum maakde. Loehansk is evvel pas seër 1882 'n echte sjtad. De sjtad is dök van naam verenderd. Zoeë heesjde zie tusje 1935 en 1958 en 1969 en 1990 Vorosjilovgrad, es ierbetoeën aan ginneraal en politiker Kliment Vorosjilov. Wie de Oekraïne ónaafhankelik woeëd, kreeg de sjtad höare ouwe naam truuk.
Lev Nikolaevič Tolstoj
Hae sjreef veural romans en novelle, meh later in zie laeve sjreef t'r ouch toneelstökker en essays. Zie bekèndjste wirke zeen Anna Karenina en Krieg en vraej, det 'm zès jaor aan sjrieve kósdje.
Loehansk (sjtad)
In 2014 vónge in en um de sjtad gevechte plaatsj tusje de Oekraïenisje armee en pro-Róssisje separatiste. Vöal gebouwe raakde doabei besjadig.
Lev Nikolaevič Tolstoj
Tolstoj is ouch bekèndj veur zien ingewikkeldje en paradoxaal persuuenlikheid en zien extreem moralistische en ascetische standjpuntje, die d'r oetwirkdje nao 'n moreel krisis en geistelike opwèkking inne jaore 1870, doe d'r ouch opgemirk woort es 'ne moraalfilosoof en socialen hervörmer.
Loehansk (sjtad)
In Loehansk guuef 't aantal universitete. Joarelank woar 'n locomotieffabriek d'r wichtigste werkgeëver i Loehansk en umstjreëke. De fabriek woeëd in 2015, es gevolg van 't kreegsgeweld, gesjlote. Dat gool óch vuur de lófhave, get boete de sjtad.
Lev Nikolaevič Tolstoj
Hae wuuertj ouch betrach es ei vanne houffigure binnen 't anarchisme. Hae woort ónger anger geïnspireerdj door Henry David Thoreau. Tolstoj zien litterlike vertolking vanne Bergraeje maakdje 'm toet 'ne kristen-anarchis en anarchopacifis. Zie gedachdjegood euver 't "óngeweldj", dae besjreve woort in wirke wie God zie riek is binne dichzelf beïnvleudje luuj wie Mahatma Gandhi en Martin Luther King.
Jan van Aken
thumb|right Jan van Aken (9 augustus 1961, Herwen-en-Aerdt) is 'ne Nederlandstaolege sjriever oet Nederland, dee actief is in 't sjrieversjap sinds 2000. De sjriever is bekind um wèrke wie De Ommegang.
Oeuvre
Hei volg 'n lies vaan beuk vaan de sjriever in de originele Nederlandse taol.
Lyngen
thumb|De ligking van Lyngen in de pervincie Troms. Lyngen is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Troms in Nórwaeg. De gemeinte had 3.161 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 810,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,9. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1938.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
1419
1418 - 1419 - 1420
1721
1718 - 1719 - 1720 - 1721 - 1722 - 1723 - 1724
Gebäörtenisse
thumb|150px|right| Tsaar Peter de Groate, in 1721 tot keizer gekroand van Ruslandj thumb|150px|Samoa, in 1721 óntdèk door Jacob Roggeveen
Gesjtorve
thumb|right|150px|Clemens XI, gestjórve in 1721
9 september
Heiligedaag van Petrus Claver
Veurtplantjing
Veurtplantjing is 't percès bie eukaryote organisme wobie die zörge veur naogeslech, veur 't veurtbestaon vanne populatie en zoea veur 't veurtbestaon vanne saort. Bie mieëcellige organisme wuuertj veurtplantjing aafgewusseldj mit fase van greuj en óntwikkeling.
De twieë wichtigste vörm van veurtplantjing zeen geslechtelike of seksueel veurtplantjing en óngeslechtelike of aseksueel veurtplantjing.
Waorheid
Waorheid is e begrip det min of mieë synoniem is aan echheid, geljigheid en juusheid. 't Adjectief "waor" wuuertj oppe ieëste plaats toegesjreven aan euvertuginge, oetspraoken en theorieje. In dit verbandj kan me 't contrastere mit emes dae mit opzatj ónwaorheid sprèk en dus luug. Waorheid kan aevel ouch waere toegesjreven aan 'n laeveshajing, ethiek of politiek systeem. Waat waorheid próntj mèntj is óngerwirp van discussie, die wied inne gesjiechte trögkgeitj. De vraog nao de aerd van waorheid is wichtig ómdet de miens verkuus te geluiven in det det waor is en spontaan neet in staot liek te zeen te weite waat waor is en waat neet. Dit uutj zich beveurbeildj in 't gegaeve det luuj taengegestèldje meininge kónne verdeidige wovan bie bei wuuertj gezag det die "waor" zeen.
Veurtplantjing
Voortplanting bij eukaryote organismen is het proces waarbij organismen zorgen voor nageslacht, voor het voortbestaan van de populatie en zo voor het voortbestaan van de soort. Bij meercellige organismen wordt voortplanting afgewisseld met fasen van groei en ontwikkeling.
Waorheid
Waorheje kónnen 'n bepirkdje geljigheid höbbe, aafhenkelik van 't rifferensiekader: de oetspraak "1 en 1 is 2" is geljig veur getalen oet 't decimaal stèlsel, meh neet veur binair getale. Oppe zelvendje meneer kan 'n waorheid persoeansaafhenkelik zeen: de oetspraak "vis is lekker" geldj veur d'n eine waal, meh veuren angere neet. De oetspraak: "persoean A hèltj van vis" hèltj dao raekening mit.
Veurtplantjing
Sómmige saorte, wie de miens (geslechsriep nao de puberteit), perducere weinig jónge. Anger saorte plantje zich väöl snelder veurt, mer es de naokómmelinge neet mit 'n speciaal behanjeling waere besjurmp stèrve de meiste van häör veurdet ze vólwasse waere. E knien (geslechsriep nao ach maondj) kan tieën toet dertig jónge de jaor veurtbringe. 'ne Krókkedil (geslechsriep nao vieftieën jaor) kan fieftig jónge de jaor veurtbringe. E vröchvleegske (geslechsriep nao tieën toet veertieën daag) kan neugenhóngerdj naokómmelinge kriege.
Waorheid
Taengeneuver relativisme of contextualisme det stèltj det waorheid aafhenkelik is vanne kónteks, bestaon ouch universalistische opvattinge womit beveurbeildj kan waere gestraef nao 'n "euverkoepelendje waorheid" die in alle ómstenjigheje geldj en die ougesjienlik taengestriejige waorheje (of axioma's) op 'n hoeager niveau mitein van bringe.
Veurtplantjing
Bie vissen en inkvisse is spraoke van 'n alternatieve veurtplantjingsstrategie mit satellietmenkes, ze lieken uterlik op vruikes en verzeuken ouch in gedraag op vruikes te lieke. Zoea kónne ze veurbie e menke glitsjen en mit 't vruike (of de vruikes) pare.
Gametogonie is 'n saort veurtplantjing wobie versmultjing optruuedj van twieë geslechscelle (de bevröchting), meistes aafkómstig van versjillige individuë. Dit kump veur bie plantje, deren en luuj.
Inkel biezunjer vörm van veurtplantjing inne netuur zeen maogdjelike veurtplantjing, wobie waal 'n paring plaatsvindj mer allein eige liefcelle waere gebroek door 't vruike. 'n Wiejer-óntwikkeldje vorm hievan is gynandromorfisme, wobie vruikes op menkes lieken en vice-versa. Bie väöl weikdere is twieëslechtigheid normaal, wie bie slekke.
Seent-Maeërtensraamp
D'r Seent-Maeërtensraamp of d'r Mal-Saint-Martin waor 'n volksoetbarsjting op 3 en 4 augustus 1312 in Luuk taege 't complot van d'r adel öm 't gezag in de sjtad te verovere. De ambachte verzatte zich daotaege en sjtoke de Seent-Maeërteskèrk, oeë-in zich edele versjaansd howwe, in braand zoedat 200 van hön 't laeve lete. 't Sjtadspatriciaat moes dao-op de Vraej van Angleur tekene.
Bron
Nijhoffs Geschiedenis Lexicon, Nederland/België, 1981
Gerlach Cerfontaine
Gerlach Cerfontaine (Houtem, 28 november 1946) ies 'ne Nederlandse topman. Hae ies bekènd es de algemein directeur van de Schiphol Group.
Cerfontaine sjtudeerde geneeskunde in Utrech. Nao zien aafsjtudere in 1972 wèrkde hae es hoesarts, verloskundige in Indonesië, sjtudente-arts, en sjeepsarts. Ouch volgde hae vanaaf 1978 nog 'n opleijing tot psychotherapeut. Hae woort in 1980 directeur van e psychiatrisch hospitaal in Utrech, 't Willem Arntzhuis. Cerfontaine woort in 1986 beneump tot directeur patiëntezörg van 't Academisch Hospitaal Utrech, es opvolger van Els Borst, woa hae in de jaore daonao veurzietter van de directie en vervolges veurzietter van de raod van besjtuur woort. Ouch waor hae hoagleraar strategisch management in de hospitaalzörg in Utrech.
In 2003 woort Cerfontaine door D66 gevraog veur de pos van minister van Economische Zake in 't kabinet-Balkenende II, naodat hae ièrder - bie de vörming van 't twiède Paarse kabinet - getip waor es minister van Volksgezóndheid. Hae bedankde vanwege de sjlechte pensioanveurzieninge veur ex-ministersj. Cerfontaine ies noats lid gewaes van 'n politieke partie. In 2004 woort haet geneump es nuje veurzietter van de werkgeversjorganisatie VNO-NCW.
Cerfontaine ies getrouwd mèt de televisiepresentatrice Pia Dijkstra en haet 3 zone.
Legislatieve mach
't Begrip vaan de legislatieve mach stamp aof oet 't idee vaan 'n sjeiing vaan machte, ouch wel de Trias Politica geneump. Dit inmiddels centraol begrip binne de politicologie woort geïntroduceerd door Montesquieu (1689 – 1755). Heer stèlde tot de legislatieve of wetgevende mach 'n dreihook zaw motte vörme mèt de executieve of oetveurende mach (de regiering) en de judiciële of rechterleke mach (zjustitie: rechters en rechbaanke).
't Begrip vaan de legislatieve mach, zoe-ouch de res vaan de Trias Politica, is euvergenomme in de ganse Westerse Wereld. Wat sindsdeen centraol is blieve staon is tot de drei machte, zoe-ouch de legislatieve variant, neet mèt mekaar verboonde mage zien. Iemes dee, of get wat, de legislatieve mach oetveurd maag daoneve dus gein executieve of judiciele mach oet kinne oefene.
Nederland, Belsj, Duitsland
In zoewel Nederland, Belsj wie Duitsland zörge de legislatieve liechaome ('t Parlemint en de Senaot) veur 't aofkäöre vaan wètte en goodkäöre vaan wètte, die vervolges door de regiering (de executieve mach) motte weure oetgeveurd. Daoneve - en minstes zoe belaangriek - motte die wètte, veurtot ze überhaup kinne weure oetgeveurd, zien getoets aon de al bestaonde (en daorum zwoerder wegende) wètte in 't land. Dees toetsing is gein verantweurdelekheid vaan de legislatieve liechaome mer weurt oetgeoefend door rechbaanke en mèt naome 't gerechshof: same vörme die de judiciele of rechterleke mach. Umtot 't parlemint subjek is vaan cyclische democratsiche verkiezinge, gief 't hei gewoenlek de meiste debatte roontelum welke wètte wönsbaar zien. Parlemintariërs perbere d'r dèks ouch veur te zörge tot steun veur of oppositie contra wètte in lijn vilt mèt de beloftes die ze ierder höbbe gemaak in verkezingstied.
In Nederland heet 't parlemint d'n Twiede Kamer en de Senaot d'n Ierste Kamer. In Belsj heet 't parlemint de Kamer vaan volksvertegeweurdegers en 't senaot de gewoen 't Senaot. In Duitsland heet 't parlemint de Bundestag (of Boondsdaag) en 't senaot de Landtag (of Landsdaag).
Euregio Maos-Rien
Oeteraard zien alle distrikte vaan de Euregio Maos-Rien subjek aon de legislatieve machte vaan Nederland, Belsj en Duitsland. Mer legislatuur besteit ouch op regionaol en lokaol niveau. Zoe heet Nederlands Limbörg e Limbörgs parlemint in 't Gouvernemint en gief 't dao wijers de gemeinteraod in eder gemeinte.
Ouch Belsj Limbörg heet dit, al zit hun Limbörgs parlemint in 't College. Evels gief 't in Belsj Limbörg ouch nog de gewesteleke laog: es Vlaomse provincie is 't ouch aofhaankelek vaan de wètte die weure doorgeveurd in 't Vlaoms parlemint.
Veur provincie Luik gilt oongeveer 't zelfde, aongezien 't ouch 'n Belzje provincie is. Evels gief 't dao, vaanwege 't feit tot dees provincie in Wallonië ligk, nog 'n extra niveau dat geliek steit aon 't gewestelek niveau: de taolgemeinsjap. Luik ligk immers in de Franstaolege gemeinsjap, die op cultureel niveau ouch väöl inspraok heet via 't Franstaoleg parlemint. Dat is dus aanders es 't Waols parlemint, wat veural väöl ikkenomische bevooghede heet. Vreuger goof 't in Vlaondere ouch 'n parlemint veur de Nederlandstaolege gemeinsjap, mer dat is inmiddels gefuseerd mèt 't Vlaoms parlemint.
In Noordrien-Wesfale gief 't 'n aontal niveaus vergeliekbaar mèt Vlaondere. 't Gief 'n Landtag ('t parlemint vaan Noordrien-Wesfale), 't gief raoje veur de kring (wie Krink Aoke) en 't gief gemeinteraoje veur eder gemeinte.
Europees niveau
In de Europese Unie (EU) zien twie institute verantweurdelek veur de legislatieve mach: 't Europees Parlemint en de Raod vaan de EU. Dee lètste Raod weurt soms ouch wel oetgelag es 'n Europees senaot. 't Parlemint weurt eder vief jaor direk verkoze door Europese börgers: 't kin de Europees Kemissie (de 'regiering'; de executieve mach), de häör Presidentskandidaot en de wètte veurgestèld door de häör tegehawwe of goodkäöre. Door veurweerdelek tege 'n veurgestèlde wèt te stömme kin 't ouch indirek de veurgestèlde wèt vaan de Kemissie vaan inhaajd veraandere. De Raod deit 't zelfde en is indirek verkoze: 't besteit oet de versjillende nationaol ministers die door de democratisch verkoze nationaol regieringe zien oetgekoze.
Soms weurt ouch d'n Europese Raod (de raod vaan nationaol leiers) es 'n legislatieve mach gezien. Evels is 't in de praktiek beter te besjrieve es 'n executieve mach. 't Klop tot 't gein oficieel rech heet um wette veur te stèlle; dat kin allein de Kemissie doen. Mer vaanwege 't feit tpt de nationaol leiers unanimiteit höbbe, mot de Kemissie dèks oonder drök vaan de Raod wètte oetsjrieve en veurstèlle die passe binne de opgestèlde strategie vaan de nationaol leiers.
Integendeil tot de meiste nationaole parleminte, kin 't Europees Parlemint gein wètte initiëre die de Europees Kemissie dwinge um ze euver te nömme. Ze kinne wel suggesties prizzentiere aon de Kemissie, mer de Kemissie kin die gewoen negiere. Dèks weurt dit tekort vaan 't Parlemint es ein vaan de groetste democratische terkote vaan de EU gezien.
Weikdere
De weikdere of molluske (Mollusca) vörmen 'n stam van óngewerveldje dere mit e weik lief en inne regel 'n oetwenjig kalkskelèt (sjelp). In 2009 sjadje me 't aantaal saorten aan weikdere op 200.000, wovan tösse 50.000 en 120.000 saorte zeen besjreve.
Weikdere höbben 'n groeate versjeienheid aan vörm en zeen óngerverdeildj in ach klasse, wovan de bekèndjste de slekke (Gastropoda), de twieëkleppige (Bivalvia) enne inkvisse (Cephalopoda) zeen. Groeate versjille zeen in vörm en anatomie, meh de weikdere höbben 'n aantaal kènmirke gemein, wie de boew van 't zieënstèlsel de bloodsómloup enne óntwikkeling van 't embryo.
De meiste weikdere laeven in 't water en daovan laef 't grótste deil inne zieë. Slechs e deil vanne slekke laef op 't landj. De studie die zich besjeftig mitte weikdere is de malacologie.
Abri
'ne Abri is:
Weikdere
Fossiel weikdere zeen bekèndj vanaaf 't Precambrium.
Abri
List of ancient tribes in Illyria
Bjurholm
Bjurholm is 'n gemèndje in Västerbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 2.555 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.315,60 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1,9 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
4,11% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Adolf van der Marck
Adolf ll van der Marck (augustus 1288 - Clermont-sur-Meuse 3 november 1344) waor va 1313-1344 preensbisjop va Luuk en 'ne zoon van Everhard l van der Mark en Irmgard van Limburg of Berg, die 'n dóchter waor van Hendrik lV va Limburg en 'n jónger zeuster van Walram lV, d'r lètste hertog van Limburg.
Adolf van der Marck waor 'ne autoritaire heerser nao 't väörbeeld va Filips de Schone va Fraankriek. Z'n legiste howwe 't Romeins rech doeë herlaeve, dat alle mach toekènde an 't centraal gezag in d'r persoon van d'r vorst. Dizze preensbisjop wól zoewaal de patriciërs, es de ambachte ónderwerpe en e waoërt daodör ömmer mieë gehaat. Wie e ooch nog de rechterleke mach in z'n heng woolt centralisere, óntsjtóng 'n coalitie va alle Luukse sjtaej, gesjteund dör d'r adel. Dit leidde töt 'ne gewapende ópsjtaand en d'r bisjop vlöchde nao Brabant. In Fexhe-le-Haut-Clocher sjtóng 't leger van de coalitie taegenöver dat van d'r preensbisjop. D'r hónger haat de twieë legers oeteindelek oetgepöt. 't Lambertuskapittel van Luuk sjtèlde dao-op vör te bemiddele in ónderhandelinge, die leidde töt de Vraej va Fexhe in 1316.
Alveolairen tik
d'n Alveolairen tik of alveolaire flap is 'ne mitklinker dae in inkele gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.