cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wes-Griekeland
Demografie
Volges de census vaan 2011 heet Wes-Griekeland 'n inwoeneraontal vaan 753.848, en 'n deechde vaan 40/km². 't Is daomèt ein vaan de weinege greuiende regio's in 't krimpende Griekeland. Dit kump veurnaomelek door 't greuiende toerisme in dees regio. In 2001 goof 't nog meh 740.351 Wes-Grieke. De hoofstad is Patras.
Departeminte
De periferie is oonderverdeild in 3 departeminte (nomos):
Bettehaove
Bettehaove (Frans: Bettincourt, Nederlands: Bettenhoven) is e dörp inne Belzje pervinsje Luuk en 'n deilgemèndje vanne stad Wèrm. 't Waas 'n zelfstenjige gemèndje toetdet 't bieje fusie van 1971 woort toegeveug ane gemèndje Wèrm.
Bettehaove ligk op twieë kilomaeter t'n naordwèste vanne stadskern van Wèrm ane taalgrens. De bewoeaning situeertj zich veurnamelik innen toebeboedjen dörpskómp, dae tösse de waeg van Wèrm nao Gingelom ennen autosnelwaeg A3/E40 ligk. t'n Naorde vannen dörpskómp is Bettehaove nag gans agrarisch mit akkerboew- en vieëteeltbedriever.
Bettehaove waas bestuurlik ummer aafhenkelik van Wèrm, toetdet 't anen ènj vanne zeuvetieëndjen ieëf 'n eige hieërlikheid woort. Op kirkelik gebied waas Bettehaove al vreug 'n próchie, wovan ouch de dörper Berlo en Korsworm deil oetmaakdje. Al in 1314 woort 'n kirk vermeldj in 't dörp.
Joan Blaeu
thumb|Joan Blaeu Joan Blaeu Alkmaar 23 september 1596 - Amsterdam 28 mei 1673 waor 'n Nederlandse graväör, cartograaf en oetgaever va atlasse. E waor d'r zoon van d'r catograaf Willem Jansz Blaeu.
Catterino Cavos
thumb|200px|Catterino Cavos Catterino Cavos (30 oktober 1775, Venetië - 10 mei 1840, Sint-Petersbörg), op 't Rössisch beter bekind es Катерино Альбертович Ка́вос ofwel Katerino Al'bertovič Kávos en gebore es Catarino Camillo Cavos, is 'nen Venetiaonse es-ouch Rössische komponis, derigent, organis en mezieklieraar. Heer speulde 'ne veuraonstaonde rol in de oontwikkeling vaan de klassieke meziek en theater in Rösland; in 't speciaal de Rössische opera en in 't algemein de ganse moderne kuns.
Kanteel
'ne Kanteel of tinne is 'n óngerdeil van verdedigingswerke. 't Is 'n rechopsjtaond, veerkantj of rechhokig sjtök van 'n borswaering, mèt eventueel 'n sjeetgaat in 't midde. Kantele waere al sins de awdheid gebruuk es verdedigend element, later, vanaaf de Middeleëuwe, ouch es verfrajing.
Doel
't Doel van kantele waas 't besjerme van de verdedigers taenge door de aanvallende partie aafgesjaote projectiele (piele, later keugel en rakette), terwiel ze door 't gebruuk van sjeetgate en de aopeninge tösje de kantele de aanvallers relatief veilig koosjte besjete. Naeve hun praktische nut woorte en waere kantele ook gebruuk es architectonisch element.
Vörme
In anger deile van de waereld zint ouch anger vörme zao-es aafgerónje blök dèks gebruuk.
Termaar (Mergraote)
Termaar is de naam van 'n buurtsjap in Mergraote, gemeinte Èèsjde-Mergraote, lièger gelege es 't plateau. De naam sjienk truuk te goon nao mare in de beteikenis van pool of plas (sjtilsjtaond water). Termaar is de nate plaats van Mergraote. Langs de waeg sjtoon versjillende ouw boerehäöf en hoezer.
Midde-n in dit gehuch bevingk zich de Bauerkoel, 'ne viè drinkpool, mit daoneve 'n pöthuuske mit zadeldaak en 'n waegkruus tegen 'n ling (Lindeboum). 't Woord koel geuf ouch aan dat de plek lièger gelaege is. Op 'n sjplitsing sjteit 'n kapelke gewiejd aan Maria Sjter van de Ziè. Ins in de drie jaor functioneert de kapel es rösaltaor in de brónk. 't Gebuuwke is van mergel en aafgesjlaote door 'n sjmeediezere breer. Rónd de pool sjtaon ouw boerderieje.
In 2001 zint d'r Ingelsje tuine ge-eupend woa miè es 2000 versjillende buim en sjtruuk en 500 versjillende plante te bezichtige zunt.
Termaar haat 'n eige carnavalsvereiniging, geneump de Nachdravers.
Bie Klumme lik ouch 'n gehuch mèt de naam Termaar.
Kortemark
Deilgemeintes
De gemeinte Kortemark besteit oet veer deilgemeintes. Binne Handzame ligk nog e vijfde dörp. De deilgemeinte Kortemark zelf mit 20,51 km² en had in 1999 6.068 inwoeners.
Ligking
Door Kortemark struimp de beek de Handzamervaart, die in Handzame Krekebeek weurt geneump.
Functies en economie
Kortemark is veural nog 'n landbouwgemeinte boe ouch etesindustrie (deepvreesgreunte) te vinde is. De brouwerij is (2010) sinds e paar jaor touw, de steinbekkerij is nog wel ope.
Historie
Kortemark woort in 1977 oetgebreid mèt de opgeheve gemeintes Handzame en Zarren-Werken, welke lèste in 1971 waor oontstande oet de toen gefuseerde gemeintes Zarren en Werken.
Bunnik
Bunnik is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Utrech, zjus zuidoostelek vaan de stad Utrech. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 37,62 km², woevaan 0,52 km² water; op 1 januari 2011 bedroog 't aontal inwoeners 14.438, boevaan 6689 in de kern Bunnik. Neve 't dörp Bunnik umvat de gemeinte nog de dörper Odijk en Werkhoven en de naobersjap Vechten, die oonder de kern Bunnik vèlt.
Insignes
't Gemeinteveendel besteit oet drei golvende baone vaan greun, wit en greun. Dit veendel stèlt de Kromme Rijn veur, dee door de greun velder struimp. De gemeinte gebruuk 't neet zoe dèks.
't Waope vaan de gemeinte liet ziech zoe besjrieve: gekwartileerd: 't Waope gedèk mèt 'ne kroen vaan goud, mèt drei fleurons en twie perele en gehawwe door 'nen aofgewenden adeleer vaan sabel en 'nen aofgewende liew vaan goud, allebei genageld en getóngk vaan keel.
De veer kertere stèlle de veer gemeintes veur die de huiege gemeinte Bunnik höbbe gevörmp (zuug ouch oonder bij historie): in 't ierste kerteer steit 't waope vaan de aw gemeinte Bunnik (veur 1964), in 't twiede kerteer dat vaan Odijk, in 't daarde dat vaan de femilie Lichtenberg (hiere vaan Rhijnauwen; de gemeinte veurde zelf gein eige waope) en in 't veerde dat vaan Werkhoven. 't Waope vaan de aw gemeinte Werkhoven had ouch nog twie zèlvere palmtek, die in 't waope vaan Bunnik oontbreke. In tegestèlling tot 't veendel maak 't waope wel deil oet vaan de gemeinte häöre hoesstijl.
Aonzien
thumb|Dörpskèrk, mèt romaansen torie thumb|Veurmaoleg raodhoes De plaots Bunnik besteit veural oet väöl nuibouw, aongezeen 't 'n klein forenzeplaots veur Utrei is gewore, meh heet ouch 'n aontal monuminte. De dörpskèrk (foto) heet 'ne romaansen torie oet d'n daartienden iew en e sjeep oet 1566 in ind-gotiek. D'n torie is bezunder veur deen tied umtot 'r vaan brikke is gebojd (en neet vaan tufstein). Wie mie dörper in Nederland (boete Limbörg) heet Bunnik e raodhoes in neorenaissancestijl (ouch op de foto). De groetste kèrk vaan Bunnik is de modernistische kathelieke kèrk oet 1940, vaan Alphons Boosten (ter vervaanging vaan 'n awwer neogotisch kèrkske), gewijd aon Sinte-Berreb. In totaal bedreug 't aontal rieksmonuminte 103. Odijk heet neet zoeväöl rieksmonuminte (drei um perceis te zien), Werkhoven heet 17 rieksmonuminte en is daobij (al sinds 1966) besjermp dörpsgeziech.
Door de gemeinte löp 't reveerke de Kromme Rijn, wat alledrei de dörper aondeit. In vreuger tije waor dit d'n hoofluip vaan de Rijn; allewijl is 't e sterk meanderend reveerke, vaan touwnummend belaank es natuur- en recreatiegebeed. De landgeujer Rhijnauwen en Oud- en Nieuw-Amelisweerd, mèt 'n belaankrieke recreatiefunctie veur de Utrechse bevolking, ligke (gooddeils entans) binne de Bunnikse gemeintegrenze. In dit Bunniks boetegebeed vint me ouch twie vaan de groetste forte vaan de Nui Hollandse Waterlinie: 't Fort Rhijnauwen en 't Fort bij Vechten.
Dialek
In de gemeinte Bunnik weure Utrechse dialekte gesproke, die väöl liekene op 't Stad-Utrechs, meh dao ouch subtiel vaan versjèlle. Wäörd wie peerd en keers (in Werkhoven ouch perd, wie dat in 't Reveregebeed gebrukelek is) zien hei frequent te hure, dewijl 't modern Stads-Utrechs dao paord en kaors heet. De mieste dialeksprekers in 't dörp Bunniks zien evels gemigreerde Stad-Utrechters; hun dialek huurt me hei daan ouch dèkser.
Historie
't Gebeed vaan Bunnik woort al in de Roemeinsen tied bewoend; 't laog toen aon de Rijn, aon de grens (limes) vaan 't Romeins Riek. Kortbij 't huideg Bunnik laog 't castellum Fectio, op de plaots vaan 't modern Fort bij Vechten. Bunnik zelf oontwikkelde ziech in de achsten of negenden iew en weurt in 914 in 'n oerkónde veur 't iers geneump es Bunnichem (lees Bunnic-hem). In 'tzelfde documint weure ouch Odijk (Iodichem), Vechten (Feedna) en Werkhoven (UUerken) geneump. In de daartiende iew woort 't veurzeen vaan 'n kèrk, woevaan d'n torie nog steit.
Vaanaof 1817 waor Bunnik 'n gemeinte vaan de nui provincie Utrei. In 1857 slókden 't Rhijnauwen op; in 1964 woorte Odijk en Werkhoven aon Bunnik touwgevoog.
Sander Dekker
thumb|Dekker in 2015 Sander Dekker (D'n Haag, 9 fibberwarie 1975) is 'ne Nederlandse politicus vaan de liberaol-conservatieve VVD en d'n huidege Nederlandse minister veur Rechsbesjerming (Rechtsbescherming) in 't Kabbinèt-Rutte III.
Veurtot Dekker minister woort, waor heer gemeinteraodslid in D'n Haag (2003-2006), fractieveurzitter vaan de VVD D'n Haag (2004-2006), Wèthawwer vaan Oonderwies, Jäög en Sport in d'n Haag (1006-2012) en Staotssikkertaris vaan Oonderwies, Kultuur en Weitesjap in 't Kabbinèt-Rutte II (2012-2017).
't Ministersjap veur Rechsbesjerming geit nao 'ne minister zoonder portefueille; dat wil zègke, zoonder hoof te zien vaan 'n eige ministerie. Dekkers ministersjap woort pas in 't huideg kabbinèt, in 2017, ingestèld. Heer is dus d'n ierste minister vaan dit ministersjap. De Minister vaan Rechsbesjerming vèlt oonder 't ministerie vaan Justitie en Veilegheid, boe Ferdinand Grapperhaus allewijl minister vaan is. Dekker geit es minister veur Rechsbesjerming euver rechsbijstand, slachofferhölp, kansspeule, besjerming vaan persoensgegeves en 't Centraol Justitieel Incassobureau (CJIB) in Leeuwarde.
Bolsward
frame|Ligking vaan Bolsward in Friesland. thumb|280px|Veurmaoleg raodhoes vaan Bolsward. Bolsward (Fries Boalsert) is e stedsje (ein vaan de Friese èlf stei) in de gemeinte Súdwest Fryslân, in de Nederlandse provincie Friesland, op de Friese Klei.
Historie
Bolsward is oontstande op drei terpe, boevaan in eder geval eine vaan veur de jaortèlling is. In de middeliewe had de plaots belang es viemerret veur de umgeving. In 1455 kraog Bolsward stadsrechte. Vaanaof de renaissance bleujde de stad oonder mie es textielcentrum, meh vaanaof de achtiende iew góng de welvaart achteroet. Tot 2011 waor Bolsward 'n zelfstendege gemeinte (in oppervlak ein vaan de kleinste vaan Nederland), die op 1 juli 2010 9916 inwoeners had en 'n oppervlak vaan 9,42 km2 besloog (daovaan 0,29 km2 water). Binne de gemeintegrenze laog wijer allein de naobersjap Laad en Zaad.
Monuminte
Bekinde monuminte in Bolsward zien de rewien vaan de Broerekèrk (daartiende iew, verruïneerd 1980) en 't raodhoes (roond 1615).
Noorderbrögk (Mestreech)
thumb|De aw Noorderbrögk De Noorderbrögk is 'n verkiersbrögk in 't noorde vaan Mestreech. Ze euverspant de Maos en woort in 1984 geopend. De brögk is oonderdeil vaan de Randweeg-Noord en verbint de Viadukweeg en de A2 op d'n oosteleke kant mèt de Frontesingel op de westeleke. Ze heet twie rijstroke vaan oos nao wes en drei vaan wes nao oos. De verkiersintensiteit is 50.000 oto's per etmaol. Neve 't otoweeggedeilte gief 't ouch nog e vrijligkend fiets- en vootpaad. Aon de weskant vaan de brögk zien op- en aofritte nao de Bosserweeg. Bis veur kort had de aofrit nao de Bosserweeg 'nen opvallende boch vaan 360 graode. De totaal lengde vaan de brögk is 1.000 meter.
Touwkoms
Veur de touwkoms weure inkel belaankrieke aonpassinge aon de brögk veurzeen. Centraol steit de verbetering vaan de doorstruiming vaan 't verkier nao 't Belsj (oonder aandere nao de dörpe Laoneke en Smeermaos) en in de stad zelf. In 2015 begóste de ierste veurbereidende wèrkzaomhede. D'n officiële start vaan de wèrkzaomhede volgde op 13 oktober 2016. Op 15 augustus 2017 woort e 180 meter laank brögkdeil op zien plaots gezat. De weeg euver 't brögkdèk zal drei rijstroke in bei riechtinge höbbe. 't Nui trajek zal neet mie aonslete op de Frontesingel, meh op de nuie Fort Willemweeg, inkel hoonderde meters noordeleker. Dees wèrkzaomhede zalle weure gecombineerd mèt de herinriechting vaan de wieke Belvédère en Bosserveld. De aw aonlanding die aonslut op de Frontesingel zal nao verwachting begin 2018 weure gesloop. De nuie op- en aofritte zalle daan weure opgelieverd. 't Ganse projek zal ind 2018 veerdeg zien.
Rifferenties
''Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend artikel op de Wegenwiki. Ouch is gebruukgemaak vaan de website Noorderbrugmaastricht.nl''.
The Rikky Rokker Experience
328px|thumb|Ach bendleje van The Rikky Rokker Experience op 'n rie; de samestèlling van de band van begin 2013 toet begin 2015. The Rikky Rokker Experience is 'n achköppige rockformatie oet Zuud-Limburg. De band bringk loeter eige werk in e saort rockmusical. De teks en meziek vertèllen 't laevesverhaol van de fictieve rockster Rikky Rokker. De leedjes gaon euver zie gelök en taengeslaeg in zien carrière en leefdeslaeve.
Bosnische Kreeg
thumb|Links: 't brennende Bosnische parlement i hoofsjtad Sarajevo. Rechs: ginneraal Ratko Mladić. Rechsónger: inne [[VN-militair i Sarajevo. Foto's gemaak durch d'r Michail Jevstafjev]] thumb|Ing sjtroat i Sarajevo noa d'r kreeg D'r Bosnische Burgerkreeg is inne va de krege i Joegosjlavië, i g'ne deelsjtaat Bosnië en Herzegovina. D'r kreeg óntsjtóng wie Bosnië zich ónaafhankelig verkloarde in april 1992 en indigde pas óp 14 december 1995 mit de óngerteëkening van 't Akkoord van Dayton. 't Conflik escaleerde durch etnische en religieus teëgesjtellinge tussje de drei groeëtste etnische gróppe va Bosnië óngeree: de Bosniakke, de Kroate en de Serve.
The Rikky Rokker Experience
Stiel
De stiel bepirk zich neet toet ei bepaoldj saort rock, meh rock in de breidste zin van 't waord. Dit ómvatj hardrock, ballads, country- en pop rock, geïnspireerdj dore late jaore sevetig en jaore tachetig.
Bosnische Kreeg
Achtergrónk
Aa 't ing va de tachtiger joare en d'r aavank va de nuëgetiger joare va d'r twintigste ieëw begós Joegosjlavië lankzaam oetee te valle. Dit góng gepaard mit de herleëving van 't nationalisme i versjeie deelrepublieke. Zoeë goof 't al in 1989 ónrouw i Kosovo, wie d'r president Slobodan Milošević sjloes maakde aa de autonomie va de deelrepubliek. D'rzelfde president woar sjterk gerich óp 't vuurkómme van 't oeteevalle va zing lank. Soms houw dat mit economische belange te doon. Zoeë woare de deelsjtate Sjlovenië en Kroatië, die zich in 1991 begóste aaf te sjeide, de riekste va Joegosjlavië. Bosnië woar dat gaar neet. Waal woar zieëker 30% va de Bosnische bevolking Servisch. Die Serve woeënde vuural in 't oeëste en 't noarde va g'n deelrepubliek. 't Goof dus min of mieë e aafgebakend sjtuk lank oeë de Serve etnisch gezieë i de mierderheed woare. 't Zelfde gool vuur de Kroate en de Bosniakke. De Kroate woeënde mieë in 't weste va Bosnië en de Bosniakke vuural in 't midde en 't oeëste van 't lank.
The Rikky Rokker Experience
Zank
De zank wuuert vertolk door veer leje vanne band. De rol van Rikky Rokker wuuert vertaengewäördig door Raymond Reinaerts. Ouch d'n angere zenger en zengeresse traeje oppe veurgróndj. Veur de gitariste göltj det ze beurtelings de solo- en ritmesectie veur häör raekening numme.
Bosnische Kreeg
Aavank
Óp 29 fibberwaar en 1 meëts 1992 mochte de burgere sjtumme uëver de ónaafhankeligheed va Bosnië en Herzegovina. 't Referendum woeëd oetgesjreve durch de regering va de deelrepubliek Bosnië. De Bosniakke en Kroate sjtumde i mierderheed vuur ónaafhankeligheed, de Serve i mierderheed teëge. De Servische Bosniësj boycotde doaróp de verkezinge; ze woare fel teëge 'n ónaafhankelig Bosnisch republiek.
The Rikky Rokker Experience
2009 - begin 2015
TRRE is óntstange naodet de Nederlandjse hardrockband AVALON in 2009 officieel opheel te bestaon. Nao 't aafsjiedskónzaer in De Boerderie in Gelaen beslaot Jax Kraal get te gaon doon waat d'r al lang wól doon, 't sjrieve van 'ne rockmusical. Naodet ei paar nómmere klaor wore waas 't tied óm 'ne bend bie-ein te zeuke.
Bosnische Kreeg
Aavank
Óp 5 april datzelfde joar repe de Kroate en Bosniakke de ónaafhankeligheed oet. Es reactie doaróp repe de Serve de Servische Republiek oet, die 't oeëste en noarde va Bosnië besjloog. Al vuur 't referendum vörmde de drei etnische gróppe ege milities. De Servische milities woeëde gesjteund durch 't Joegosjlavisch volksleger, 't leger va de federaal republiek. Alle milities besjtónge evvel neet zoeëzier oet soldoate, mar mieë oet criminele, hooligans, nationaliste en religieus en politieke extremiste.
The Rikky Rokker Experience
2009 - begin 2015
Jan van Dinteren en Jax hawwen al e lang muzikaal verli-jje mitein. Zie begóste samen in Avalon mer höbben ouch in de rockcoverband Big Trouble gespeeldj. Dao zóng Anita Aalders ouch in, vandao det zie ouch ein logische keus leek.
Raymond en Jax höbbe zès jaor same in de thrashmetalband Angels Decay gespeeldj. Raymond waas d'n insigste persoean wovan Jax wis det d'r de rol van Rikky Rokker euvertugendj kós neerzètte.
Anita en Daniel Roumen zeen collega’s vanein. Baovedeen speeldje Daniel in de rockcoverband Burning Flame wo d'r de leadzank en 't gitarewerk veur zien raekening noom.
Naodet bassiste Jasmijn Keulers de bend haw verlaote woort Math Wolters gevraog óm de vacante positie in te völle. Ouch hae speeldje veurhaer by Burning Flame.
Bosnische Kreeg
Etnische zuveringe
thumb|left|'t Verloate dörpke [[Trnovo noa de etnische zuveringe. Noa d'r kreeg woeëd 't ópgedild i e Servisch en e Bosnisch sjtök.]]
The Rikky Rokker Experience
2009 - begin 2015
Kelly Kraal, ein jóng zengeres, waas vanaaf 't begin bie de bend es achtergróndjzengeres. Nao 'n lang zeuktoch nao 'ne toetsenis/pianis woort Ed Zeelen oeteindelik gevraog naodet zienen aje band HEARD waas gestop.
Saer 't begin van 2013 haet ènne nuje bassis zich bie de bend geveug, Hen Litjens. Hae speeldje ieëre mit Daniel in Rectifire.
Bosnische Kreeg
Etnische zuveringe
In april 1992 woeëde vöal neet-Serve algauw doelwit van etnische zuveringe en gerichde besjetinge. Anger bevolkingsgróppe, de Bosniakke en de Kroate, woare al gauw doelwit van etnische zuveringe en gerichde besjetinge. D'r woeëde versjeie concentratiekampe gesjtich. Kamp Omarska woar hieël beruch, mar óch i Kamp Trnopolje, Kamp Keraterm en Kamp Manjača woeëde vöal sjlachoffesj van etnische zuveringe gevangegehaote. De leëvesumsjtandighede woare döks hieël sjlech. Sjpieëder i d'r kreeg richde óch Bosniakke en Kroate concentratiekampe óp.
Kreeg tussje de Kroate en Bosniakke
I december 1992 houwe de Kroatische milities va Herces-Bosna óch Centraal-Bosnië i heng, oeë moslims woeënde. Dat leide tot 'n intern conflik, vuural weil óch dees milities zich sjuldig maakde aan etnische zuvering. Vöal Bosniakke en óch Serve woeëde aafgevuëd noa concentratiekampe wie Kamp Heliodrom of Kamp Dretelj. De historische sjtad Mostar woeëd nuëge moande lank belegerd. Doabei woeëd de Stari Most, de mónnementaal ouw bruk va de sjtad, vernetig.
Vreë tussje de Bosniakke en de Kroate en igriepe NAVO
Óp 1 meëts 1994 koam 't Akkoord va Washington tot sjtank. 't Vreësverdraag leide weer tot militair en politieke samewirking tussje Kroatië, Herceg-Bosna en Bosnië. Óch woeëd bepoald dat Herceg-Bosna en Bosnië same ing federatie zouwe goa vörme.
Inne daag ieëder raakde de NAVO verwikkeld i d'r kreeg. Ze sjoot veer vleegmesjiene va de Serve neer noadat ze 't lóchruum va de federatie kótbei de sjtad Banja Luka zouw han gesjonde. 't Lökde de UNRPROFOR ('n vreësmach va de VN) sowieso neet um wieër escalatie te vuurkómme. Óch kóste ze de bevolking neet ummer vuurzieë va voodsel en medische zörg, weil ze döks woeëde aagevalle. Ze vroog de NAVO um militair hulp. Tot aan 't Dayton Akkoord veurde de NAVO aavalle oet óp Servische militair doele, dils óch um de zoeëgeneumde moslimenclaves te kinne besjerme.
Val va Srebrenica
Óch dat lökde neet. 't Oeës-Bosnische sjtedje Srebrenica zouw doavuur 't bekankste vuurbild weëde. Srebrenica woar al drei joare belegerd durch Servische tróppe. De mieëtste iwuënesj woare moslim (Bosniak) en woare potentieel doelwit van etnische zuveringe. De moslimstróppe hole sjtank, mar d'r sjlaag vörderde vöal sjlachoffesj en vöal lüj dreigde te verhungere. De iwuënesj gónge doarum óp plundertrekke, um ónger anger voodsel te vinge i Servische dörper d'r umhin. De trekke woeëde georganiseerd ónger leijing va d'r Naser Orić, moslimcommandant. Döks woeëde Servische burgere doavuur vermoard. Wie Dutchbat (Hollendsje UNPROFOR-militaire) de woarnumming i Srebrenica en Žepa va de Canadeze uëvernoom, woar de enclave hendig gekrómpe. 't Bataljon kós de sjtad neet mieë verdedige same mit de Bosniakke en kós de burgere óch ging zieëkerheed mieë beie. Óp 8 juli 1995 broke Servische tróppe óngerl leijing va Ratko Mladić durch de moslimlinies. Drei daag doaróp woar 't sjtedje same mit de umligkende dörper gevalle. 't Gebeed koam i heng va de Serve, die doaróp 8.300 moslimmanslüj vermoarde i de bebosjde berg um de sjtad. De körpere woeëde pas vöal sjpieëder trükgevónge. Allewiel zint óngevier 7.000 sjlachoffesj geïdentificeerd.
Dees kreegsverbreke woeëd durch 't internationaal sjtroafhof i D'n Haag genocide geneumd en gelle boavedeen es zjwoarste kreegsverbreke seër d'r Twieëde Weltkreeg.
Doeëje en vermiste
't Doeëjetal ligk volges de mieëtste sjattinge rónk de 100.000 lüj. Get perciezer sjattinge variëre va de 94.000 bis de 107.000, meh extremer sjattinge goa va 25.000 doeëde of maximaal 280.000 oet. De Bosnische uëverheed geet oet va 200.000 of mieë sjlachoffere. Officieel is d'r dus nog nüks vasgelegk. Vas sjteet dat d'r Bosnische kreeg qua sjlachofferaatal d'r groeëtste va de Joegosjlavische krege is.
Vuurbilder va sjattinge
Óngersjtaand tabel geëf 'n vuurzichtige sjatting va de doeëde, verdild uëver versjeie etnicitete. 't Tabel mót 'ne idruk geëve, wie de sjlachofferaatalle zint verdild. Brón: Ingrao, C., & Emmert, T.A., p. 140.
Gewónge en seksueel misbroek
Volges de Bosnische oetgaaf va de Public health of the republic committee for health and social welfare raakde 174.914 lüj gewónk. Dit siefer is evvel alling gebaseerd óp sjattinge in 't gebeed dat gecontroleerd woeëd durch de regering va de federatie. Gesjat weëd dat tussje de 25.000 en 50.000 vrouwlüj woeëde verkrach, wiewaal dees siefers neet genauw zint. Óngerzeuk wies d'róp dat dees verkrachting 'n meneer van psychologische kreegsvuëring zouw zing.
Vlöchtelinge
Volges d'r UNHCR goof 't mieë es 2 mieljoeën vlöchtelinge es gevolg va kreegsgeweld. Óngevier de haofsjeet doavan woar intern. Óch dees siefers zint evvel neet genauw. Ze zint vuural ter indicatie en woeëde pas in 1994 bekankgemaak. Dat kin beteëkene dat de siefers doadurch verteëkend zint.
Gevolge
thumb|De etnische compositie vuur (1991) en noa (1998) d'r kreeg Nog ummer zint de sjpöar va d'r kreeg zichbaar. Vuural de etnische compositie hat zich behuurlig geënderd. Bevolkingsgróppe woeëne mieë vaneenanger gesjeie. I g'n Servische republiek is allewiel de uëvergroeëte mierderheed etnisch Servisch; angesjum woeëne i g'n federatie vuural Kroate en Bosniakke. Wieër kin me natoerlig óch dinke aa kepotgesjoate hoezer of löake i moere. Seër 1996 zint 604 lüj um 't leëve gekómme bei óngelukke mit lankmiene.
't Verdraag va Dayton
In 't Verdraag va Dayton woeëd bepoald dat de nüj republiek Bosnië en Herzegovina zouw goa besjtoa oet twieë entitete: de Servische Republiek en de Federatie va Bosnië en Herzegovina. Óch woar d'r aadach vuur verkezinge, miensjerechte en ing grónkwet. I Bosnië vingk nog ummer d'r wederópboew plaatsj. Óch hat 't lank las va de transitie van e socialistisch systeem noa e kapitalistisch systeem, es gevolg van 't oetereevalle va Joegosjlavië.
Noa d'r kreeg woeëd de noaleëving van 't verdraag gecontroleerd durch de NAVO-vredesmachte IFOR en SFOR en sjpieëder óch de Europees vredesmach EUFOR.
Berechtinge
't Joegosjlaviëtribunaal i D'n Haag is 'n rechbank vuur 't vervolge va lüj, die weëde verdach van 't sjende van 't internationaal humanitair rech, gepleëg óp 't grónkgebeed va vuurmalig Joegosjlavië vanaaf 1 jannewaar 1991, 't joar oeë-i d'r Kroatische Ónaafhankeligheedskreeg begós. Concreet veroerdilt dees rechbank lüj vuur misdade wie genocide. I totaal zint 161 zake aafgehandeld; 83 lüj woeëde veroerdild, bei 37 zake woeëd 't proces beëindig weges uëverleije va d'r verdachte. Dat woar beivuurbild in 't geval va Slobodan Milošević, d'r vuurmalige president va Servië. Heë zouw verantwoadelig zing vuur 't propagandere va geweld. De sjlumste misdade die durch Serviërs woeëde gepleëg, woar de genocide i Srebrenica en zes anger gemingdes in Oeës-Bosnië. Óp 22 november 2017 woeëd aod-ginneraal Ratko Mladić vuur ónger anger dees misdade veroerdild tot leëveslank. Radovan Karadžić, d'r vuurmalige president va g'n Servische Republiek, woeëd i mei 2016 sjuldig bevónge aa genocide en veroerdild tot fieëtig joare cel.
Aa d'r Bosnische kank woeëd vuurmalige sjtafchef Enver Hadžihasanović veroerdild tot dreienhaof joare gevangenis. Heë woar verantwoadelig vuur ónvriewillig gevangeneëming, mishandeling en d'r gewelddadige doeëd va versjeie Servische en Kroatische gevangene. Hazim Delić, vuurmalig commandant van 't concentratiekamp Čelebići, woar veroerdild tot twintig joare cel vuur 't mishandele en doeëde van twieë Serviërs, 't verkrachte en seksueel intimidere va Servische vrouwe en 't martele van anger gevangene.
Óch bekinde Kroatische militaire en politici woeëde veroerdild tot hoeëge sjtroave. Zoeë woar Dario Kordić, vuurmalig politieke leijer va de Kroate i Bosnië, in 2001 veroerdild vuur etnische zuvering. Heë kreeg doavuur viefentwintig joare gevangenissjtroaf.
Brónne
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend artikel op de Ingelsje Wikipedia en de Hollendsje Wikipedia.
Brunei
Bestuurleke indeiling
Brunei is ingedeild in veer distrikte (daerah). Ze heite:
Demografie
Oongeveer twiedaarde vaan de bevolking is vaan Maleisen orizjien en sprik Maleis. 'n Bezunderheid vaan 't Brunei Maleis is tot 't nog ummer in 't Arabisch sjrif gesjreve weurt. Vaan de res is e good deil Chinees of Europees. De Maleisiërs beoefene d'n islam, de Chineze veural 't boeddhisme.
Historie
't Huideg sultanaat Brunei zouw zien veurgegaange door e riek, wat in Chinees historiesjrifte Po-ni geneump weurt. Nao herhaoldelek door ander machte oonderworpe te zien, o.a. door 't Riek vaan Madjapit, oontstoont in de veertiende iew dit sultanaat es apaarte staot. 't Begós daonao aon 'ne bleujtied, en op 't huugdepunt regeerde de sultan euver gans Borneo en zelfs euver de zuideleke Filipiene (die noe nog islamitisch zien), meh nao sultan Hassan kaom 't verval drin, zoewel door intern twiste es door de touwnummenden invlood vaan de Portugeze, Spanjaarde, Nederlanders en Ingelse in 't gebeed. In de negentiende iew mós de sultan ummer mier acceptere tot ziene mach beperk woort, en in 1888 woort Brunei e Brits protectoraot. Ouch mós 't land acceptere tot d'n umvaank tot e minimum beperk woort. In 1906 stelde de Britte zelfs 'nen adviseur aon, dee al zake boete de traditioneel en religieuze kwesties veur de sultan beslisde. In 1959 woort Brunei weer 'n souverein staot. In deen tied kaom vaanoet Maleisië de pressie um Brunei es e deil vaan dat land op te numme; de sultan weigerde oeteindelek. Vaanaof 1984 woort de defensie, die tot daan touw in han vaan de Britte gebleve waor, ouch 'n staotszaak en woort 't land gaans oonaofhenkelek. Nao d'n oorlog woort Brunei ein vaan de riekste len oet de regio, meh geinen ikkenomischen tieger wie Singapore of Hong Kong, mier 'n oliestaot nao Arabisch model.
Kesjteël
'n Kesjteël is 'n versjterkde weuning van 'n, meistal adelike femielie of veur 'ne kleine gróp (biejveurbeeld ridders). Kesjteële woorte in de Middeleëuwe óntwikkeld es verdedigbare weuning. Aanvankelik besjtónd de versjterking allein mèr oet houte palissades, later woorte sjteine moere gebruuk. 'n Kesjteël wirt ouch waal 'n börch geneump of in Groninge 'n borg, in Frieslandj 'n sjtate of sjtins, in Euverijssel en Drenthe 'n havezathe, in Utrech 'n ridderhofsjtad.
'n Kesjteël koosj 'ne versjterkte haof zeen of 'n sjpeciaal geboewde constructie óm in tieje van gevaor nao toe te kènne vlöchte. Mèt de introductie van 't bösjkroet en de artillerie verlore kesjteële hun militaire beteikenis. Ze woorte dèks ómgeboewd tot lushaove en boeteplaatsje wo-in biej veurkeuër 't wooncomfort woort naogesjtreef. Later woorte residenties van edele es imitatiekesjteël geboewd, es-of 't oats versjterkde börchte ware gewaes, zoa-es 't 19e-eëuwse Kesjteël de Haar.
Biej sómmige boewwerke is 't militaire aspec oetèntelik gans verdwene. 't Escorial, 't Kesjteël van Versailles, 't kesjteël Schönbrunn en 't kesjteël Sanssouci zint dao in Europa sjoan veurbeelde van.
Donjon of woontaore
'ne Donjon is 'ne zjwaore, versjterkde taore. Sómmige kesjteële gebruukde 'ne donjon es lètste vlöchplaatsj in noadgevalle, zoa-es biej de waterbörch van Culemborg. Biej anger kesjteële waas de donjon 't veurnaamste woongeboew (biejveurbeeld de eësjte tweë incarnaties van Kesjteël Valkenburg). Of 't kesjteël besjtóng allein mèr oet 'ne taore, zoa-es de Schierstins in Veenwouden of de Dever biej Lisse. 'ne Donjon kènt zoadoonde in de meiste kesjteëltypes veurkómme. Sóms es veurnaamste beboewing, mèr meistal ingeboewd in 'n kesjteëlcomplex.
Motte
'n Motte is 'ne kunsmatig opgewórpe heuvel wo-op 'n versjterking woort geboewd. De aarde veur de heuvel woort verkrege door 't oetgrave van 'n grach róndjóm de motte. Op de heuvel sjtóng meistal 'ne ènkele donjon ómringd door ein moer of palissade. Óngeraan de motte koosj me 'ne veurhof vènje, 'n ómmoerd complex mèt sjtel, veurraodsjure en eventueel 't eigelike woonhoes, wobiej de donjon allein mèr es noadverblief woort gebroek. Dit type kesjteël óntsjtóng in 't noorde van Nederlandj ten tieje van de Noormen; in 't zuje zint dees vluchbörchte väöl awwer.
Nederlandjse veurbeelde zint 't 't Gebroaken Sjlot (of Sjlot Gribben) biej 't plaetske Grevors (Grubbenvorst) en 't motte-kesjteël in Kessel in Limburg, de Leidse Börch en 't Hoes Eese.
'n Belsj veurbeeld is de imposante motte van Borcht in Grimberge, die bewoond is gewaes tösje de 9e en 12e eëuw.
right|thumb|250px| [[Kesjteël_Himeji|Himejikesjteël in Japan]] right|thumb|250px| El castillo de la Mota in Spanje
Palts
'ne Palts waas 'n keuninklike verbliefplaatsj van 't Frankische Riek en daonao van 't Heilig Roamse Riek. De paltse hèjje zoawaal kènmerke van 'n kesjteël (versjterkde weuning) es ouch van 'n palies (ambsweuning) en bevónje zich door 't ganse riek. Zoa koosj de keuning en later de Duutsje keizer, zien enorm riek besjture door róndj te reize van palts nao palts. Es de keuning of keizer d'r neet waas, sjtónge de paltse dus lange tied min of meë laeg.
In Nederlandj höbbe paltse gesjtaon in Nijmege (de Valkhof), Utrech (Lofen) en in Zutphen.
Heuëgdebörch
De ènnige Nederlandse heuëgdebörchte ware Kesjteël Valkeberg en Lichtenberg biej Mesjtreech. 't Plaetske Limbourg in de previncie Luuk is óntsjtaon róndj 'n heuëgdebörch. Ouch de Eyneburch in Hergenrath is 'n heuëgdebörch.
Concentrische börch
Dit is 'n kesjteëlcomplex verdedigd door concentrische ring van verdedigingswerke. Kesjteële van dit type hèjje ouch geine centrale donjon meë. De belangriekste geboewe woorte óngergebrach in 'n complex in 't midde van 't kesjteël, gegroepeerd róndj 'ne bènnehaof. Dit type kesjteël woort óntwikkeld nao veurbeeld van de islamitische börchte die me in 't Midde-Oaste taengekaom tiedes de kruustochte. Zoa boewde biejveurbeeld Godfried van Bouillon op 'ne meander van de Semois zien börch wiejer oet. In Nederlandj is allein de lètste verzie van Kesjteël Valkeberg ein zuver concentrische börch. Waal ware de veerkantje waterbörchte, geboewd door Floris V, sjterk geïnsjpireerd door de Èngelsje concentrische börchte.
Waterbörch of waterkesjteël
'n Waterbörch of watersjlot is 'n type kesjteël wobiej ein kesjteëlcomplex direk ómgaeve is door 'n breij grach of geboewd is in 'n meër, revier of anger water. 't Kesjteël sjteit neet baove op 'n motte en 't complex is neet ómgaeve door extra verdedigingsmoere. De boetemoere van 't complex zelf zint de belangriekste verdedigingswerke. De geboewe zint meistal gerangsjik róndj 'ne bènnehaof, en eventueel waere diverse deile van 't complex verbónje door 'n sjildmoer. Hooktaores zörge veur extra verdediging. Veurbeelde van dit saort kesjteële zint 't Muidersjlot in Muiden, Sjlot Loevestein in de Bommelerwaard, 't waterkesjteël van Schoonbeek, 't Kesjteël Radboud in Medemblik, de commanderiej van Alden Biesen in Riekhaove en Kesjteël Brederode in Santpoort. Sjlot Egeskov in Denemarke wirt gezeen es ein van de sjaonste en bès bewaarde waterbörchte in Europa.
Sjtadskesjteële en sjtadspalieze
Veurbeelde van dit saort sjtadskesjteële:
Aaddörp
Aaddörp kin beteikene:
Marchin
Marchin (Waols: Mårcin) is 'n plaats en gemèndje inne pervincie Luuk in 't Belsj. De gemèndje tèltj ruum 5000 inwoeaners.
Anger kerne
Vyle-et-Tharoul en Les Forges.
Steinkirchen
Steinkirchen kan verwieze nao:
Gerardus Mercator
thumb|250px|Kaart van Europa oet 1589 va Mercator. Gerardus Mercator, 5 maart 1512 - 2 december 1594, waor 'ne Belzje graväör, cartograaf en instrumaentemaker. Z'n owwersj waore aafkomstig va Gangelt, óp 't Duutsj bie Zitterd. E Makde saer Ptolemaeus (87-150 n. Chr.) 'n kaart van Europa die de verhoudinge tössje de leng verbaeëterd weergaof en die in de cartografie zieëker oonderhaove ieëw leidinggaevend waor in de waelt.
Naorderbrök
Ein brök inne pervincie Nederlands Limburg:
Ein brök örges angers in Nederland of op 't Belsj:
Noordoospolder
thumb|Ligking vaan de Noordoospodler in Flevoland De Noordoospolder (Nederlands: Noordoostpolder) is 'ne polder en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Flevoland. Mèt 'n oppervlekde vaan 595,41 km2 (boevaan 135,36 km2 water) is de gemeinte ein vaan de groetste vaan Nederland, 't totaol aontal inwoeners waor 46.603 per 1 april 2016. Hoofplaats is Emmeloord, kleinder dörper zien Bant, Creil, Ens, Espel, Kraggenburg, Luttelgeest, Marknesse, Nagele, Rutten en Tollebeek. 't Veurmaoleg eiland Urk is gans geïntegreerd in de bedieking vaan de polder meh huurt neet bij de gemeinte Noordoospolder. Veur 't aajd, verlaote eiland Schokland gelt dit wel.
Historie
De Noordoospolder waor oonderdeil vaan 't Plan vaan Lely, en woort in 1918 opgenómme in de Zuiderziewèt. Tösse 1936 en 1940 woorte de dieke aongelag, daonao begós me de polder druug te maole. In 1942 veel de polder druug. In de res vaan d'n Twiede Wereldoorlog waor 't e touwvlöchoord veur oonderdoekers, umtot de Pruse de polder neet of aamper dorste betreie. In de jaore viefteg woorte de pioniers vervange door regulier bewoeners, zörgvuldeg oetgezoch oet de boerebevolking vaan bekans 't gans land. De versjèllende immigrantegrope woorte opzèttelek doorein in de dörper geplaots um kliekvörming tege te goon. De plaotse woorte geneump nao verdwene, invreuger tije door de zie verzwólge dörper. Me góng bewös oet vaan ein klein stad (Emmeloord) mèt alle veurzeninge in 't centrum vaan de polder en kleinder dörpkes op fietsaofstand daovaanaof. Tot 1962 stoont 't gebeed oonder besteur vaan 'ne landdros; daonao woort 't 'n gemeinte vaan Euveriesel. Bij de instèlling vaan de provincie Flevoland in 1986 woort de Noordoospolder daobij ingedeild.
Blazoen van Nederlands Limburg
thumb|'t Blazoen van Nederlands Limburg
Heraldische besjrieving
" 'n Geveredeild sjildj; 't ieërste kwarteer in zilver 'ne van goud gekroonde en geklauwde leeuw van kael mit dubbele stert; 't twieëde kwarteer in goud 'ne van kael getóngde en geklauwde ongekroonde leeuw van sabel; 't derde kwarteer in goud drie häöres van kael, geplaats twieë en ein, en veurzeen van benj van zilver; 't veerde kwarteer in lazoer 'ne leeuw van goud mit dubbele stert, getóngd van kael, gekroond en geklauwd van goud; euver alles haen 'n hertsjildj van zilver belaje mit 'n van goud gekroonden en geklauwden leeuw van kael mit dubbele stert. 't Sjildj gedèk mitte Limburgse hertogelikke hood of kroon."
Verklaoring
't Blazoen of waope van Limburg besteit oet veer kwartere en e hertsjildj. Alle deile van 't waope symbolisere 'n bepaold gebied, waat vreuger in de huidige provincie loog. 't Hertsjildj is 'ne Limburgse leeuw. 't Is 't waope van 't vreugere Hertogdom Limburg mit es hoofdstad de stad Limburg bie Luuk. 't Ieërste kwarteer is 't waope vanne Hieërlikheid Valkeberg. Dit is geliek aan 't waope van 't Hertogdom Limburg, ómdet Valkeberg vreuger 'n lieën van Limburg is gewaes. 't Twieëde kwarteer is 'ne Gulikse leeuw. Versjillende plaatse in 't noorde van Zuid-Limburg en in Midde-Limburg behuuerde vreuger toet 't Hertogdom Gulik. Deze leeuw is auch truuk te vinje in 't waope vanne stad Gulik (Jülich). De poshäöres in 't derde kwarteer kómme oet 't waope vanne Graafsjap Häör. 't Lèste kwarteer leut 'ne Gelderse leeuw zeen. Groeate deile van Noord- en Midde-Limburg behuuerde vreuger toet Gelder. De hertogelikke kroean weurd gebroek, ómdet Limburg van 1839 toet 1866 'n soeverein hertogdom waas.
Gesjiedenis
Op 27 december 1886 verlieënde Keuning Wullem III bie keuninklik besloet dit waope ane provincie Limburg.
Burgeroorlog
'ne Burgeroorlog is 'nen oorlog dae plaatsjvink tösje burgers van ein land. 'n Recent veurbeeld daovan is Darfur (Soedaan) of 't veurmalig Joegoslavië. Historische veurbeelde zint d'n Amerikaanse Burgeroorlog, de Russische Burgeroorlog, de Sjinese Burgeroorlog, de Ierse Burgeroorlog en de Spaanse Burgeroorlog.
Te gróndjslaag aan de meiste burgeroorloge ligke etnische of religieus conflicte.
Karlskoga
Karlskoga is 'n gemèndje in Örebro län, Zwede. De gemèndje tèltj 30.212 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 470,68 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 64,2 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
11,10% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Amerika
Amerika, soms de Amerika's, is de samevattende naom veur de twie continente Noord-Amerika en Zuid-Amerika. Hunne naom oontliene ze aon d'n oontdèkkingsreizeger Amerigo Vespucci, dee begin zèstienden iew de kös vaan Brazilië verkós en, in tegestèlling tot Columbus, devaan euvertuig waor e nui continent te höbbe gevoonde. Tot deep in d'n twintegsten iew zaog me Amerika es ei continent (in 'n indeiling die vief continente umvatde en Antarctica oetsloot); fysisch-geografisch gezeen is dat neet zjus umtot Zuid-Amerika pas vrij recint tege Noord-Amerika is aongekoume. Dit rizzelteerde in de Groete Amerikaanse Oetwisseling. De mins heet Amerika pas vrij laat in bezit genome; de oersprunkeleke bewoeners vaan Amerika weure dèks Indiaone geneump, verwiezende nao 't feit tot Columbus dach tot heer in India, neet 'n nui continent, terech waor gekomme. Allewijl weurt 't bezej Indiaone in Zuid-Amerikaanse len nog dèks in officielen toal gebruuk, wijl in Noord-Amerika ummertouw mie de veurkäör weurt gegeve aon oerspronkeleke Amerikane of ierste Naties (Ingels: native Americans of first Nations). Allewijl is de bulk vaan de bevolking vaan Europese en/of Afrikaanse aofkoms.
Paleogeografie
Geologisch gezeen zien Noord- en Zuid-Amerika twie versjèllende continente. 't Noorde - in paleogeografische contex dèks Laurentië geneump - hoort nao 't oetereinvalle vaan Pangea tot Laurazië. Al op 't memint tot Pangea definitief oetereinveel begós Laurazië ziech wijer te splitse en vörmde ziech d'n Atlantischen Oceaon. Tot 55 mieljoen jaor trök zaot 't nog aon Europa vas. Sindsdeen is Noord-Amerika wel noe en daan nog verboonde gewees mèt Siberië, door de Beringlandbrögk, dee pas sinds 't ind vaan de lèsten iestied (12000 jaor geleie) euverstruimp is.
De historie vaan Zuid-Amerika is gans aanders. Dit hoort bij 't zuielek continent Gondwanaland. Nog mie es Laurazië begós dit continent al direk wijer te sjäöre. De sjeiing tösse Zuid-Amerika en Afrika waor evels neet vaan d'n einen op d'n aanderen daag gebäörd; dit begós in 't zuie en 't zouw mieljoene jaore dore ietot ze tot twie apaarte continente oetgreujde. Zelfs daonao zaot 't nog vas aon Antarctica; 'n situatie die pas 23 mieljoen jaor trök opheel (opening vaan de Straot Drake). Sinds zien breuk mèt Afrika dreef Zuid-Amerika gestiedegaon riechting Noord-Amerika. Wie 't dao aonkaom bleef iers nog 'n ziestraot euver, meh door groete volkanische activiteit vörmde ziech de Landbrögk vaan Panama. Sindsdeen vörme de Amerika's 'n einheid.
Paleontologie
De vörming vaan de landbrögk had groete gevolge veur de fauna vaan de Amerika's. Noord-Amerika had door de brögk mèt Azië wezelek dezelfde biestesoorte es Eurazië. Zuid-Amerika evels had door zien mieljoene jaore vaan isolemint 'ne gans unieke fauna, mèt Xenarthra en Buildiere (de landmassa waor langen tied euver Antarctica mèt Australië verboonde). Door de landbrögk kóste de bieste vaan allebei de kante noe d'n aander zie terrein kolonisere. De soorte oet 't noorde, die ziech euver e väöl groeter gebeed hadde verspreid, waore evels väöl competitiever es die vaan Zuid-Amerika, die rillatief naïef mote zien gewees. Zoe storve binne inkel doezende jaore väöl typisch Zuid-Amerikaanse soorte oet. Sommege helen 't evels wel; 'n inkel femilie migreerde zelfs nao Noord-Amerika (de opossums).
Wie euveral op de wereld heet de koms vaan de mins veur 't oetsterve vaan väöl inheimse soorte gezörg, en wie gebrukelek waor 't veural de megafauna dee dao-oonder lijde. Zoe heet me fossiele vaan diverse reuzeluiaarde gevoonde, die veur jegers mèt waopes gemekeleke doele waore.
Prehistorie
Euver de kolonisatie vaan de Amerika's door de mins is nog väöl oonbekind. D'n ierste oonumstrejje cultuur is de Cloviscultuur, die me op naoventrint 13.000 jaor geleie kin datere. Deze cultuur verspreide ziech de koumende hoonderde jaore euver gans Amerika; ze weure geach de veurawwers vaan de mieste inheimse volker te zien. Wie ze ziech verspreid höbbe is neet ummer dujelek; neve archeologie beujt ouch de taolwetensjap inziech in dat probleem (al kin die wetensjap neet wijer es e paar doezend jaor trökloere). Later kaome nog aander volker nao 't continent, boe-oonder de Eskimo's. Allemaol weure ze geach via Siberië nao de Amerika's te zien gekoume.
Oontwikkeling vaan diverse culture
thumb|Euvergreujde Maya-pyramide in [[Calakmul.]] Mèt de koms vaan de mins begint de Precolumbiaansen Tied, dee - väölzègkend - indeg mèt de Europese oontdèkking vaan 't continent. De oontwikkeling vaan de diverse volker leep wied oeterein. Sommege bleve jegers-verzaomelere, meh de mieste lagte ziech wel touw op landbouw. Euver 't algemein leefde me in tribaol samelevinge.
Besjavinge wie veer ze verstoon oontstoonte op twie plaotse. In Midde-Amerika bouwde de Maya's 'n cultuur op die vaanaof 250 n.Chr. tot groete bleuj kaom. Hun cultuur zouw tot aon de koms vaan de Europeaone vaan groeten invlood blieve. Zjus noordelek daovaan, in 't huieg Mexico, kaome diverse culture op die culmineerde in 't mechteg riek vaan de Azteke. D'n aandere kern vint me in 't Andesgebergde. Hei gaof 't al hiel vreug (3500 v.Chr.) de Norte Chicobesjaving, meh de bekindste cultuur is 't Incariek, wat millennia daonao woort gevörmp en ziech hel verweerde tege Europese euverheersing. Ouch de Muiscacultuur in 't huieg Colombia maag neet weure vergete.
Europese oontdèkking en kolonisatie
Al in 't jaor 1000 landde 'n Ieslandse expeditie oonder Leif Eriksson in Newfoundland, wat heer Vinland neumde. De Vikinge vestegde ziech dao ouch kort, in e dörpke wat allewijl L'Anse aux Meadows weurt geneump. Rekent me Greunland ouch tot de Amerika's, daan moot me zelfs 'n generatie wijer trök: Leif ziene pa Erik de Roeje oontdèkde dat eiland al en zörgde ouch veur koloniste. De kolonie in Vinland heel 't mer kort, meh op Greunland zouw de Europeaone tot nao 1500 blieve.
Me is evels gewoen um de Europese oontdèking vaan Amerika in 1492 te lègke. In dat jaor perbeerde 'n Spaonse expeditie oonder Christoffel Columbus 'n alternatief route nao Indië te vinde (boe de Portugeze kort daoveur de weeg nao hadde gevoonde). Heer landde op 'n eilendsje vaan de Bahama's (welk perceis is neet bekind). Zelf meinde heer Indië te höbbe gevoonde, meh volgende oontdèkkingsreize nao 't gebeed trokke dat in twievel. In 't Verdraag vaan Tordesillas (1494) woort de verkinning vaan en hande mèt 't nui gebeed aon de Spanjole touwgeweze. Allein ein oostelek puntsje kaom aon Portugal touw. In de iewe die volgde versjeen 't nui continent op de kaarte.
Spaanje en Portugal waore veural in Zuid- en Midde-Amerika geïntresseerd. Aonvenkelek waore zeker de Spanjole veural oet op sjatte - väöl Amerikaanse volker kóste gein iezer en maakde in plaots daovaan gebruuk vaan goud en zèlver. 't Aztekeriek veel in 1521, 't Incariek heel 't nog tot 1533. De inheimse bevolking woort en masse oetgemaord, meh d'n echte massamaordeneer waore diverse krenkdes oet d'n Awwe Wereld boe de Indiaone geine weerstand tege hadde. Zoe raakde groete gebeje al veur 1600 bekaans oontvolk.
Sindsdeen gebruukde de Europeaone de Amerika's veural veur de landbouw. Inheimse plante, meh veural sókkerreet, woort in groete plantages verbouwd en lucratief verhandeld. De arbeid heiveur kaom vaan slaove oet Afrika, boe keuninge al sinds de vieftienden iew mèt de Europeaone handelde. Allewijl make zwarte, zeker in gebeed boe oets plantagelandbouw is bedreve, e groet deil vaan de plaotseleke bevolking oet.
De intresse in Noord-Amerika waor in 't begin minder groet. 't Klimaot waor keulder en neet gesjik veur de sókkerbouw. In 't zuie vaan 't continent kós nog wel katoen weure verbouwd. Veurnaomste kolonisator waor Ingeland, al waagde ouch Fraankriek en Nederland ziech dao. De Noord-Amerikaanse kolonies woorte later populair oonder landverhuizers.
Oonaofhenkelekheid
Tegen 't ind vaan d'n achtienden iew woort de band tösse de Europese koloniste en de moojerlen minder. 13 Ingelse kolonies verklaorde ziech in 1776 oonaofhenkelek es de Vereinegde Staote vaan Amerika. Daonao volgde oonras in diverse Spaonse kolonies. In Haïti waoren 't zelfs de slaove die ziech vaan Fraankreik aofsjeide en 'ne staot stiechde. Ouch Brazilië maakde ziech los vaan Portugal. Canada evels woort pas in d'n twintegsten iew oonaofhenkelek.
De Vereinegde Staote greujde in de loup vaan de negentienden iew tot de groetste regionaol mach; in d'n iew dee volgde zelfs tot de groetste mach vaan de wereld. 't Land stoont väöl Spaonstaolege len bij in hunne strijd veur oonaofhenkelekheid, meh mingde ziech daonao zelf intensief in de binnelandse politiek vaan die len.
Allewijl laot Amerika ziech cultureel in drei groete gebeje verdeile: Ingelstaoleg Amerika (Canada en de Vereinegde Staote), Latiens Amerika (Midde- en Zuid-Amerika, mèt oetzundering vaan de Guyana's) en 't Caribisch gebeed. D'n invlood vaan de inheimse bevolking is allein in 't binneland vaan Zuid-Amerika (Paraguay, Bolivia en deile vaan Peru) en in 't uterste noorde vaan wezelek belaank; daoboete leve ze dèks in rizzervaote.
Gulpesj kriet
't Gulpesj kriet of de formatie van Gulpe vèlt same mèt 't Mestreechter Kriet ónder de geologische benaming 't Maastrichtien en ies 'n soort mergelsjtein, dae gevónge weurt rónd de plaats Gulpe in Zuud Limburg. 't Gewonne materiaal ies neet gesjiek um hoezer e.d van te boewe, dao ies 't te hel en te brokkelig veur. Van dizze kalkrieke sjtein woort en weurt kalk gebrend. Dat gebeurt in kalkoves. Veurbeelde daovan liegke aan de Pötberg (bie Benzerao), in de Subergröbbe bie Sub en aan de Sjaasberg bie Valkeberg.