cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Raof
In Noordwes-Europa
Ouch in 't Belsj (in de Kempe) zien raove oetgezat; ouch hei geit 't um klein aontalle. 'n Inkel koppel is de grens mèt Nederland euvergestoke en breujt noe in Noord-Braobant.
Evegood heet me ze oetgezat in Noordrien-Wesfale. Observaties vaan 't bies in 't midde en zuie vaan Nederlands Limburg kinne wel aon dees populatie weure touwgesjreve.
Versjijning
De raof is 'ne flinke vogel vaan tösse de 56 en 69 centimeter groet. De gruutde is 't belangriekste kinmerk boe-aon me 'ne raof vaan ander krejechtege, in 't bezoonder de zwarte krej en de rook, kin oondersjeie. De vleugelspanwijdte is oongeveer twie kier zien lengde. De snavel is get langer, zwoerder en liech gekromp. De vere zien bij de kop gans zwart, op de vleugele en 't lief blinke ze get. Aon de keel heet 'r korte pluimkes. De start is kielvörmeg, get wat veural in de vlöch opvèlt. De raof vluig mèt lankzaam, krachtege vleugelsleeg; anders es de ander krejje kin 'r mèt zien groete vleugel stökker zweve.
Oondersoorte
thumb|De Amerikaanse oondersoort, Corvus corax principalis. De langer nakpluime valle dudelek op. De raof kump, anders es ander krejje, zoewel in de Aw es in de Nui wereld veur. Biologe oondersjeie evels wel 'n aontal oondersoorte.
Ander veugel mèt de naom raof
't Gief nog inkel ander veugel oet 't geslach Corvus mèt 'nen triviaole naom boe-in raof veurkump. Meistal weurt dee naom gegeve aon rillatief groete krejje.
Veur 't oondersjeid mèt de bovestaonde soorte weurt de hei besjreve Corvus corax ouch wel Gewoene raof geneump.
Gedraag en veurtplanting
De raof heet 'ne karakteristieke roop dee besteit oet e laank, lieg, raspend geluid wie körrrrk. In de paartied liet 'r ouch väöl ander geluide hure. Wie wel mie krejje kin 'r väöl geluide oet zien umgeving good imitere, boe-oonder ouch de minseleke stum.
'ne Raof zeuk ziech al es joonk 'ne partner veur 't leve oet. 't Doort evels twie tot drei jaor ietot 'r geslachsriep is. Tijens de balts liet 't menneke 'n käör aon geluide hure en väöl acrobatische vlöchte zien um 't vruiwke te imponere. De raove make e groet, roond nes, wat bij veurkäör op rotsechtegen oondergroond kump, meh ouch dèks in buim gemaak weurt. Allewijl kump 't ouch veur tot ze in hoegspanningsmaste of soms gebouwe nestele. De blawgreun eier mèt brojn spikkele weure relatief vreug gelag: ind februari in de meiste streke, get later in kaw streke en in de substrope soms get ieder. 't Vruiwke lègk 'rs meistal zoe tösse veer en zes. Nao 'nen daag of twinteg breuje (dit deit 't vruiwke allein) koume ze oet. De jónge weure door bei awwers gevoord. Nao zes maond verlaote de jóng raove 't nes. De raof kin veur 'ne vogel hiel aajd weure; in gevangesjap heet me leeftije vaan mie es veerteg jaor gerezjistreerd.
De raof is, ouch al wie de meiste ander krejje, 'nen intelligente vogel. Me heet woergenómme wie raove soms mèt wuif "pakte" slete en zoe same kringe vaan bieste opzeuke. Es de wuif daan zien oetgegete koume de raove d'raon. Soms gebruke ze tekskes es gereidsjap. Door experimente heet me ouch begrepe tot raove abstractievermoge höbbe: ze zien beveurbeeld in wienie 'nen andere raof vaanoet zien positie get neet kin zien.
Rietmolen
Rietmolen (Nedersaksisch: Reetmölle) is e kirkdörp inne gemèndje Berkellandj oppe grens tösse de Geldersen Achterhook en Twente. Cultureel is de plaats verbónjen ane kattelieke gemèndjen in 't naorde (in Euveriessel), mit naam Haaksbergen, administratief is 't e deil van Gelderlandj. De plaats haet 953 inwoeaners (2011).
Raof
Raove en de minseleke cultuur
Door zien imposante, sinister versjijning heet de raof altied 'n belangrieke rol gespäöld in mythologie en literatuur. De Germaanse mythologie kós de twie raove Hugin en Munin, die op de sjouwers vaan Wodan zaote en oetvloge um alles wat ze zaoge aon häöm te rapportere. De Noormanne gebruukde de raof dèks es symbool. In de Biebel weurt de vogel väöl geneump. Zoe zouw de profeet Elias door raove gevoord zien. Ouch in de mythologie vaan de Indiane kump de vogel dèks veur.
Rietmolen
Óntstaon
't Kórtbiegelaenge Neede koom róndj 't jaor 1600 es gevolg vanne óntwikkelingen innen Tachetigjäörige Krieg ónger sterk calvinistischen invlood. Nao de vereuvering vanne Hieërlikheid Borculo door Maurits van Oranje waas in Neede allein nag 't Nederduutsj-geriffermeerdj geluif toegestange.
Raof
Raove en de minseleke cultuur
De groete zwarte vogel had vaanaof de middeliewe 'ne slechte naom in Europa. Heer zouw oongelök en doed mètbringe, 'n notie die versterk woort door 't feit tot 'r dèks um galgevelde te vinde waor um de lieke vaan gehangene te pikke. Ze woorte sterk bejaog en dit heet deveur gezörg tot de vogel in zoeväöl len is oetgereujd. Dit bijgeluif heet tot in euzen tied standgehawwe. 'nen Inkele kier weurt 'r zjus es gelöksbringer gezeen: zoe luit 'n veurspeuling tot Ingeland c.q. Groet-Brittannië neet zal valle zoelaank es raove in de Londese Tower zitte. Daorum hèlt me dao al hoonderde jaore taam raove, die zoe gaw es eine doedgeit direk vervaange weure.
Rietmolen
Óntstaon
Vólhajendje kattelieke verlete Neede in ieëste instansje veur verbórge misse, wie gezag wuuertj ónger anger ouch op 'n plaats geneump "'n Brook'n", ofwaal Brammelerbroek, e gehuch t'n naorde van 't hujig Rietmole, hieveur gezeen. Oetènjelik haet dit gelèdj toete vörming van 't hujig dörp Rietmolen.
Raof
Raove en de minseleke cultuur
In de literatuur is de raof ouch dèks de bringer vaan oongelök of melancholie. Ouch speult 't feit tot 'r de minseleke stum nao kin doen soms 'n rol. 't Bekindste veurbeeld vaan de raof in de literatuur is 't gediech The Raven (1845) vaan d'n Amerikaan Edgar Allan Poe.
Rietmolen
Cultureel laeve
't Dörp steitj veural bekèndj veure zómmerfieëster die jäörliks in 't twieëdje weekend van juli waere georganiseerdj. De plaatselike amatäörvoetbalverein is VV Rietmolen; de plaatselike amatäörmeziekverein hètj Amicitia. Rietmolen haet ouch 'n tennisverein, 'n volleybalverein (RIVO) en 'n badmintonverein (RIBA).
Raof
Rifferenties
''Wijer is in de ierste plaots gebruuk gemaak vaan 't Nederlands, Duits en Ingels Wikipedia-artikel. Hei en dao is get teks lètterlek euvergenómme''.
Lazio
Bestuurleke indeiling
De hoofstad van de regio is Roeme. De regio weurt opgedeild in vief provincies:
Prottestantisme
't Prottestantisme is de verzaomelnaom vaan christeleke theologische systeme die ziech basere op de lier vaan kèrkhervörmers oet de de Reformatie (vieftienden en zestienden iew), mèt naome Jan Hus (hussiete), Martin Luther (lutheranisme), Johannes Calvijn (calvinisme), Ulrich Zwingli (zwinglicanisme) en Hendrik VIII vaan Ingeland (anglicanisme), wie ouch veur de kèrkgenoetsjappe die zoe'n filosofieë aonhaange en praktisere. Ouch de Waldenze, die al in de middeliewe bestoonte, weure tot 't prottestantisme gerekend. 't Aontal genoetsjappe is ooneuverziechtelek groet; ouch de theologische visies loupe sterk oeterein. Alle kèrkhervörmers höbbe ziech aofgesplits vaan de Roems-Kathelieke Kèrk.
Algemein kinmerke zien 'n versobering vaan de liturgie, aofsjaffing vaan 't celibaot, de dogmata, de kloesterordes en alle sacreminte boete duip en aovendmaol ('n gereduceerde communie), 'n väöl minder hiërarchische structuur (niks wie 'ne paus, prekers mage väöl vaan wat ze preke zelf oetmake), 'n actiever rol vaan de geluivege (gemeintezaank, discussies euver 't geluif, leesdeenste) en (door 't aofsjaffe vaan de dogmata) mie de naodrök op de Biebel (Sola Scriptura), dee ouch door de gemeinte weurt geleze (wat veur vertaolinge in de volkstaol zörgde). De mieste prottestantse kèrke höbbe ouch de heilege aofgesjaf ('t anglicanisme, boevaan de liturgie ouch al relatief katheliek aondeit, vörmp dao 'n oetzundering op).
't Prottestantisme is vaanaajds de dominante vörm vaan christendóm in de Scandinavische len, 't Vereineg Keuninkriek, Nederland (boete Braobant, Limbörg en versjèllende aander gebeie), Noord-Duitsland, Zwitserland (gooddeils) en de Vereinegde Staote. In Latiens Amerika is 't de lèste decennia sterk in opkoms.
Gouvernemint (Nederlands Limburg)
't Gouvernemint is oontworpe door arsjitektebureau Snelder en woort in 1986 door keuningin Beatrix geopend. In 1992 woort in 't gebouw 't Verdraag vaan Mestreech geteikend.
Historie
Al iewe is d'r 'n gouvernemint gevesteg in Mestreech. Lange tied waor 't Braobants gouvernemint (noe Spaons gouvernemint) gevesteg aon de Vriethof. 't Gouvernemint deende es residentie veur de Hertoge vaan Broabant, ein vaan de twie hiere vaan Mestreech en later dus ouch de keuning vaan Spanje dee ouch hertog vaan Braobant waor. Nao de euverheersing vaan de Franse in 1794 verdween de twiehieregheid en de functie vaan 't gouvernemint. Es Mestreech weer oonder Nederlands gezag kump, kump 't gouvernemint te ligke aon de Bouillonstraot. In 1935 weurt dat gebouw vervaange door 'n nui gebouw wat noe in 't bezit is vaan de Universiteit Mestreech. In 1986 verhuis 't gouvernemint oeteindelek nao Randwiek.
Secónd
Natuurkunde
De secónd is de internationale standaardeinheid vaan tied. Zie is gedefinieerd es de door vaan 9 192 631 770 periode vaan de straoling die correspondeert mèt d'n euvergaank tösse de twie hyperfienenergieniveaus vaan de grondtouwstand vaan 'n 133cesiumatoom in rös bij 'n temperatuur vaan 0 K. 't Symbool veur dees einheid is s. Neet zjus is sec.
Vaolserberg
In 1830 is tiedelik ein veerlanjepuntj óntsjtaon, de Veergrenzewaeg in Vaols herinnert nog hiejaan. Dit veerlanjepuntj bleef besjtaon pès 1919. 't Veerde landj waas Neutraal Moresnet dat toen opgóng in Belsj. De grenze tösje Belsj, Duutsjlandj en Nederland zint op de Vaolserberg nog ummer visueel herkènbaar. Normaal gesjpraoke is ein landjkaart neuëdig óm grenze zichbaar te make. Op 't Drielanjepuntj is de grens aevel nog ummer zichbaar door de parallel aan de waeg gelaege euverbliefsele van de landjwaer. Deze landjwaer is in 1388 aangelag es grensmarkering róndjóm 't riek van de vrieje riekssjtad Aoke en deende daonaeve es verdedigingswerk taenge plunjeraers en veëdeve.
Secónd
Natuurkunde
Umtot de secónd noe neet langer gedefinieerd is es 'n vas gedeilte vaan d'n daag, is 't noedzakelek gewore noe en daan 'n sjrikkelsecónd in te voge.
Wiskunde
In de meetkunde 't symbool ", 'n 1/3600e deil vaan 'n graod.
Meziek
In de meziek is 'n secónd 'n interval tösse twie opeinvolgende toene, nao de prime 't twiede interval. Miestal sprik me hei evels vaan secunde.
Gesjiedenis vaan de seconde es tiedseinheid
De secónd is 'n aw einheid. De oersprunkeleke definitie vaan de secónd is gebaseerd op de definitie van 'n etmaol. De secónd is éin zestigste deil vaan 'n menuut, 'n menuut is éin zestigste vaan 'n oor, en 'n oor is éin veerentwintigste vaan 'n etmaol. Es 'n etmaol weurt gezeen es d'n tied tösse twie opeinvolgende hoegste zonnestande bliek tot dees definitie neet nauwkeureg genóg is, want d'n doer vaan 'n etmaol kin, o.a. door de neet-cirkelvörmege eerdbaon, einegszins variëre.
Um de secónd te standaardisere woort 'n gemiddeld etmaol gedefinieerd, en de secónd woort éin 86.400ste daovaan (= 60 × 60 × 24).
Dees definitie voldeech prima, totdat astronome drachter kaome tot ouch de gemiddelden daag neet zoe constant is es me gere zouw wèlle. De eerd drejt namelek steeds lankzamer. In 1956 woort door de Internationaal Commissie veur Maote en Gewiechte de gemiddelden daag vaan 't jaor 1900 es officiële oetgerope, en de secónd woort gedefinieerd es éin 31.556.925,9747-ste vaan dat jaor. Dees definitie waor neet handeg, want niemes mie kós mete wie lang 't jaor 1900 perceis gedoort had.
Twente
Twente is 'n streek in 't oeaste van Nederlandj die 't meis-versteielikdje, oeastelik deil vanne pervincie Euveriessel ómvatj en min of mieë wuuertj begrens dore revere de Regge enne Dinkel enne grenze mit Duutsjlandj en mitte pervincie Gelderlandj. Sómtieds wuuertj ouch 't Gelders plaetske Rietmolen bie Twente geraekendj.
Secónd
Gesjiedenis vaan de seconde es tiedseinheid
Mèt de introductie vaan de atoomklokke woort 't meugelek de secónd uters nauwkeurig te definiëre. De heibove geneumde atomair definitie is in 1967 internationaal vasgelag. Vaanaof toen weure af en tow sjrikkelsecónde aon de officiëlen tied touwgeveug um deveur te zörge tot dee in de pas blijf loupe mèt de drejjing vaan de eerd.
Twente
In Twente ligke drie groeate stej: Ensjede, Hengelo en Almelo, die alle drie pas inne neugetieëndjen ieëf toet óntwikkeling kome. Aevenes in bao al anger Twentse plaatse koom hie de tèkstielindustrie toet óntwikkeling op gróndj vanne plaatselike hoesnieverheid enne kóms van 't spaor maakdje juus dees drie stej toete ikkenomische as van Twente. In Hengelo domineerdje de mesjienderboew. De Twentse tèkstielindustrie is allewiel verli-jjen tied.
Twente haet e vleegveldj en (halverwaeges bie Hengelo en Ensjede) 'n technische universiteit.
Twente is boete de groeate stej 'n streek mit groeate landjsjappelike kwaliteit: 't haet e kleinsjaolig coulisselandjsjap mit wichtige netuurgebiede (wie 't Lutterzand ane meanderendje Dinkel) en väöl landjgeujer. 't Gebied wuuertj van naord nao zuud door 'nen häöelrögk doorsni-jje, wovan de Tankenberg bi Oldenzaal 't hoogste puntj is. Aaj stejsjoean is veural te vinjen in 't klein Ootmarsum en in minder maot in Oldenzaal, det waal 'n hieël wichtige romaanse kirk haet. Ach Twentse plaatse kregen oeatj stadsrechte: Almelo, Ensjede, Oldenzaal, Ootmarsum, Goor, Rijssen, Diepenheim en Delden.
Geologisch is Twente ein vanne intersanter gebiede van Nederlandj. Dao kómmen aerdlaogen oet versjillige perioden op e vrie klein gebied ane oppervlakdje. Bie Losser bevindj zich 'n aope steingroof. Hengelo en Boekelo höbbe zaatwinning.
In Twente höbbe zich väöl vouksgebroeke kónnen handjhave, wie 't midwintjerhäöreblaozen en 't staoke van paosvure. In Oldenzaal, det mitte res van Naord-Twente Roeams-Katteliek is, wuuertj oetbunjing karneval gevierdj.
Plaatsen in Twente
Albergen -- Almelo -- Beuningen -- Boekelo -- Borne -- Bornerbroek -- Buurse -- Delden -- De Lutte -- Denekamp -- Deurningen -- Diepenheim -- Enschede -- Enter -- Fleringen -- Glanerbrug -- Goor -- Haaksbergen -- Hengelo -- Lattrop -- Lonneker -- Losser -- Mander -- Markelo -- Oldenzaal -- Ootmarsum -- Overdinkel -- Rijssen -- Rossum -- Saasveld -- Tilligte -- Tubbergen -- Usselo -- Vasse -- Vriezenveen -- Vroomshoop -- Weerselo -- Wierden -- Zenderen
Coronacrisis in Nederlandj
De Coronacrisis in Nederlandj is 't gevolg vanne oetbraak van 't coronavirus. Op 27 fibberwarie 2020 woort de ierste besjmetting gemeld in 't Braobantse Loon op Zand. 't Virus waor doe al dinkelik minstes 'ne maond ónger de luuj aanwaezig. Dinkelik goof 't doe ouch al de ierste besjmettinge in Nederlands Limburg, want d'n ierste gehiemelde goof 't hie al op 4 of 5 miert 2020.
Volges 't Rieksinsjtituut veur Volksgezondjheid en Miljeu ('t RIVM) zin zikker 21.158 luuj in 't ganse landj gesjtorve ane gevolge van 'n besjmetting mit 't virus. 't Geit hie aevel óm getesde patiënte. 't Werkelik aantal gehiemelde ligk dinkelik väöl hoeger. In totaal woort bie mie es 3,6 miljoen luuj 't virus vasgesjtèld en goof 't mie es 90.000 krankehoesopnames. Ouch hie mót de kantjteikening weure geplaats det 't óm officieel bevestigde gevalle geit.
Inne media weurt dök gesjproke euver golve. Zoe waor in 't veurjaor van 2020 sjpraoke van d'n iersten golf en vanaaf 't naojaor woort gesjproke van 'nen twiede golf. In 't veurjaor van 2021 waor sjpraoke van 'nen derde golf. Innen ierste golf waore de meiste patiënte tösse de 55 en 59 jaor aad en de groetste sjtörfde goof 't ónger de categorie 85 bis 89 jaor. Väöl van de ajer patiënte hadde al óngerligkende krenkdes wie diabetes, euvergewich en hert- en vaatkrenkdes.
Maotregele
De oetbraak leidde veur Nederlandj tot wiedgaonde maatregele, woebie 't verkier veur e groet deil woort sjtilgelag. Ónger anger sjoele, universiteite, bibliotheke, cafés, kapsalons, bioscope, musea en restaurants sjlote op las vanne euverheid häör deure. De centraal eindexames op alle middelbaar sjoele woorte gesjrap. Sjportwedsjtrieje en alderlei anger evenemente woorte aafgelas. Aan ederein woort geadviseerd óm minstes 1,5 meter aafsjtandj vanein te bewoere en neet nao 't boetelandj te gaon es det neet hoof. Daonaeve woort gevraog óm zoeväöl wie meugelik binne te blieve en zoe meugelik vanoet hoes te wèrke. Ederein boete Nederlandj woort opgedrage óm allein nog maar nao Nederlandj te reize wienie dao ech noed aan is. De regering sjtelde 'n ikkenomisch hölpplan op óm bedrieve die geldnoed kwame te óngersjteune. De regering verwach det 't begroetingstekort dore crisis in 't gunstigste geval zal oploupe bis 92 miljard euro, dewiel veure crisis raekening woort gehaje mèt 'n euversjot van nege miljard euro.
Inne ierste
Klein euverzich
Hie-ónger e klein euverzich vanne wichtigste maotregele die door 't kabinet zien genómme.
Kritiek
Al haaf miert benaodrökde de Waeltgezóndheidsorganisatie (WHO) det Nederlandj mier teste zouw mótte oetveure veur baeter grip te kriege op 't virus. In daezelfde maond oetde de Belsje autoriteite sjerpe kritiek op 't Nederlands beleid. Veur nuuj besjmettinge vanoet Nederlandj te veurkómme, góng de grens groetedeils toe. Al 't grensverkier det neet nudig woort geach, wie grenstoerisme, woort verbaoje.
Op 19 miert 2020 goof 't e wichtig debat inne Twiede Kamer euver de nuuj maotregele. De meiste partieje inne Kamer waore veursjtander van 't beleid vanne regering, maar de PVV wól 'ne complete lockdown. FvD waor oetgesjpraoke kritisch euvere maotregele. Op 11 junie 2020 woort de aksiegroep Viruswaanzin opgerich, die noe Viruswaarheid hèt. De aksiegroep sjteit bekindj veur häör hel kritiek op 't coronabeleid vanne Nederlandse regering. Zoe haet ze geprottesteerd taege de aovendjklok. Aanvankelik mit succes, want op 26 fibberwarie woort ze truukgedrèjd. Op 26 fibberwarie besjliste 't gerechshof in D'n Haag aevel det de juridische óngerboewing van dees maotregel toch riechtig is.
Neet allein aksiegroepe bekritisere de regering, mer ouch artse en verpleegköndig personeel höbbe forse kritiek geoet oppen hoege wèrkdrök inne zörg enne vaccinatiecampagne.
Situatie in Nederlands Limburg
In totaal zien 2.077 luuj ane gevolge van 'n besjmetting mit 't coronavirus gesjtorve. 't Aantal positief tests ligk op óngevier 250.000 en 't aantal krankehoesopnames op 6.444 (sjtand: 18 jannewari 2021). De ciefers ligke in werkelikheid hoeger. Opmerkelik is ouch det 't in Zuud-Limburg significant mie patiënte en gehiemelde goof es in Noord- en Midde-Limburg. In Mesjtreech gief 't absoluut gezeen de wiedoet de meiste besjmettinge, krankehoesopnames en gehiemelde. De gemeintes Piel en Maas en Kèrkraoj zeen volges de ciefers van 't RIVM van alle Limburgse gemeintes aafgezat taege inwoeneraantalle 't hels getroffe door 't coronavirus. Kessel waor biezónger hel getroffe door corona tiedes d'n ierste golf in miert 2020.
D'n twiede en derde golf van 't virus treffe mie luuj in Noord- es in Zuud-Limburg en de oerzaak daovan is óndudelik. In augustus en september 2020 sjteeg 't aantal besjmettinge inne gemeintes Venlo en Gennep rasj. Ouch in 't veurjaor van 2021 waor 't aantal besjmettinge in Venlo hoeg. Op 8 november 2021 besjlote de börgemeisters van Mesjtreech, Broensem, Haelder en Kèrkraoj óm de äöpening van 't vastelaovessezoen aaf te laste. In 't naojaor van 2021 woorte militaire ingezat óm mit te hèlpe bie tessjtraote in Zuud-Limburg en op corona-aafdeilinge van 't Vie Curi in Venlo en 't Zuyderland-krankehoes in Haelder.
Nederlandjs Limburg
Tösse 20 miert en medio mei 2020 waore de meiste grenseuvergeng mit 't Belsj toe. Óngersjtaonde foto's tuine inkel veurbeelde. <GALLERY> Plaetje:Veer_Berg_aan_de_Maas_-_Meeswijk_gestremd_vanwege_Covid-19.jpg|Vaer bie Berg aan de Maas zónger luuj Plaetje:Grensversperring_vanwege_Covid-19_tussen_het_Belgische_Teuven_en_Nederlandse_Slenaken.jpg|Grensversjperring tösse Nurop en 't buurdörp Sjlenake Plaetje:Epen-wegafsluiting_Kuttingerweg.jpg|Op de Kuttingerwaeg bie Ieëpe Plaetje:Sippenaeken-wegafsluiting Chemin du Vieux Moulin (3).jpg|...bie Sippenaeken Plaetje:De_Plank-wegafsluiting_De_Planckweg_(3).jpg|...bie De Plaank
Brónne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstalig en Duutsjtalig artikel, 't dashboard COVID-19 en de nuutsartikele op Wikinuujs. Veur 'n euverzich van artikele euver 't coronavirus in Nederlandj en Nederlands Limburg, zuuch: Wikinuujs
Pama-Nyungaanse spraoke
De Pama-Nyungaanse spraoke zeen de meis-versprèdjste femielje vanne inheimsje Australische spraoke. In dees femielje bevinje zich mesjiens waal 200 spraoke. De naam "Pama-Nyungaans" kump aaf veure beneuminge veure twieë grótste gruup: de Pamaspraoke in 't naordoeaste enne Nyungaanse spraok van 't zuudwèste. De wäörd pama en nyunga beteikene "miens" in de daohaer-verneumdje gruup.
De anger inheimsje spraokfemieljes van 't Australisch kóntinent waere döks de neet-Pama-Nyungaanse spraoke geneump, meh die zeen neet specefiek aan einanger verwantj. De Pama-Nyungaanse femielje haet de grótste geografische verspreijing, ómvatj 't grótste deil vanne inheimsje bevölking enne meiste spraoke. De meiste Pama-Nyungaanse spraoke waere (of woorte) gekaldj door klein ethnische gruup bestäöndje oet hoeagoet e paar hóngerdj spraekers, meh meistes minder. Väöl, meh neet allemaol, zeen ze bedreig en väöl zeen ouch recèntelik oetgestórve.
Lawrencium
Lawrencium is e sjeikundig element mit 't symbool Lr en 't atoomnómmer 103. 't Is dinkelik 'n zilverwit of gries aktinied.
d'r Zeen gein toepassinge bekènd veur lawrencium. Van netuur kump 't element neet veur op de aerd.
't Element is verneump gewaore nao Ernest Lawrence.
Isotope
Toet noe is 'n achtal radio-isotope bekènd van lawrencium. 262Lr is daovan mit 'nen halveringstied van 3,6 oer 't stabielste. De euverige isotope höbbe halveringstieje in orde van menute en sekónd.
Konik
thumb|Stappende konik De konik (Pools; diminutief vaan koń 'peerd') is e peerdsras op ponyhuugde. 't Ras heet e primitief uterlek en rappeleert nog sterk aon d'n tarpan, 't oerpeerd boevaan de huiege taam peerd aofstamme. Ouch 't karakter is good touwgerös op e leve in zwoer umstendeghede. Daorum weurt dit ras väöl ingezat in natuurgebeed. Me sprik ouch wel pleonastisch vaan konikpeerd; soms huurt me verbasteringe wie 'keuningspeerd'.
Exterieur
De konik is relatief klein; de stekmaot bedreug tösse de 130 en 140 cm. Koniks höbbe wèldkleur, miestal wèldkleur zwart ('moesgries'). Neet-wèldkleure wie zwart en voes koume 'nen inkele kier veur. Zebrastriepe, nog mie es wèldkleur e teike vaan primitiviteit, zien bij sommege individu's te zien. De maone zien dik, meh 't ras heet wieneg behaank.
Luiz Inácio Lula da Silva
miniatuur|Lula (2023) Luiz Inácio Lula da Silva (Caetés, 27 oktober 1945) waor vaan 2003 tot en mèt 2011 prizzedent vaan Brazilië.
Robert Cailliau
180px|right|thumb|Robert Cailliau Robert Cailliau (26 januari 1947) is ein vanne óntwikkeleers van 't World Wide Web (WWW).
Konik
Exterieur
De konik kin ziech in alle geng good bewege en hèlt 't renne ouch laank vol. In springe zien ze evels minder good.
Robert Cailliau
Cailliau is gebore in Tóngere, Bèlsj. In 1958 verhuusjde hae met zen ouwers nao Antwerpe. Hae sjtudeerde in 1969 aaf es burgelik inzenjeur aanne Rieksuneverseteit van Gent. Hae hèt ouch 'n MSc vanne University of Michigan in Computer, Information en Control Engineering 1971.
Konik
Karakter
Es e kaajdbleujeteg ras is de konik rösteg, gewèlleg en good mèt lui. De peerd, zeker de veules, koume nog gemekelek op lui aof, zelfs wienie ze (haaf)verwèlderd in de natuur zien opgegreujd. In ködde mèt mierder rasse gedrage ze ziech dominant, ouch wienie de aander peerd tot e groeter ras hure.
Historie
Door hun primitief uterlek is dèks gemeind tot de koniks 'n gans bezunder aofstamming hadde, tot ze wezelek korter bij de tarpan stoonte es de moderner rasse. Genetische analyse sprik dat evels tege: de konik is väöl inger verwant aon aander taam peerdsrasse es aon de wèl peerd vaan vreuger, al vèlt bijminging vaan tarpanblood neet compleet oet te slete. Krusing mèt wèldlevende peerd, boe bepaolde historische bronne wel veur spreke, wèlt evels neet zègke tot dat ouch tarpans waore; mesjiens góng 't um 'n verwèlderde populatie die aofstamde vaan oets gedomesticeerde bieste.
Robert Cailliau
In 1989 dege hae en Tim Berners-Lee allebei apaart e veurstel veur 'n hypertext sesteem ómme CERN dokkemènte gemekkeliker te kenne raadplege op versjillige kómpjoeters. Oetèntelik sjreve ze same 'n veurstel in 1990. Dét projek greujde later ôwt tot 't World Wide Web.
Konik
Historie
De konik stamp veur zoewied nao te goon oet de Poolse regio Biłgoraj. Erm boere dao fokde mèt peerd, die door frequinte sjeersde sterk geselecteerd waore en daodoor väöl kóste höbbe. In d'n Ierste Wereldoorlog woorte die peerd door zoewel 't Duits wie 't Russisch leger opgeëis (Pole waor oonder die twie rieke verdeild). Dees bieste kaome bekind te stoon es panjepeerd. Nao d'n oorlog (in 1923) begós de Krakause professor Tadeusz Vetulani ziech veur de panjepeerd, in 't bezunder die oet Biłgoraj, te intrèssere. In 't Interbellum woorte versjèllende stoeterije opgezat um dit bies, eint vaan de wienege inheimse Poolse rasse, te fokke.
Robert Cailliau
Hae orgenezeerde ouch de ierste International WWW Conference in mei 1994 aan 't CERN en heelp de web-óntwikkeling van 't CERN nao 't W3C euver te bringe. Hae verleet CERN in 2005.
Konik
Historie
Vetulani zie doel waor deils um d'n tarpan, deen intösse waor oetestorve, trök te fokke; heer meinde dat te kinne bewèrke door de bieste aon natuurleke umstendeghede bloet te stèlle. In 1936 woort daorum in 't Białowieża-oerbos e konikrizzervaot ingeriech. Ouch de Duitse breurs Heck waore geïntrèsseerd in trökfok, meh meinde tot de konik allein neet genóg waor. Zij kruisde 't bies mèt versjèllende aander primitief uigende peerdsrasse zoewie mèt 't przewalskipeerd tot wat me heckpeerd is goon neume.
Robert Cailliau
Robert Cailliau is synaestheet: hae zuut lètters es kleure. Veur him is de lètter W greun. Daomit woor 't WWW logo door hum greun gekoze.
Konik
Historie
De konik blaof rillatief oonbekind bij 't groet publiek tot me in 't weste serieus werk góng make vaan natuurbehier mèt groete grazers, die dao dèks al iewelaank lokaol waore oetgereujd. In Nederland woorte ze oetgezat in de Oostvaardersplassen in Flevoland. Kleinder populaties vint me oonder mie aon de Limbörgse Grensmaos. Bij oontstentenis vaan natuurleke vijande kós dao de groetste populatie koniks op de wereld oontstoon. Umtot de populatie zoonder aofsjot 't gebeed euverbegraas (de bieste kinne 't gebeed jummers neet oet), is 't insegs natuurlek controlemiddel d'n hoongerdoed. Dit leit soms tot kritiek. Meugeleke oplossinge zien veur individu's aof te sjete, te vaange en örges aanders neer te zètte, of um e paar wuif oet te zètte.
Enköping
Enköping is 'n gemèndje in Uppsala län, Zwede. De gemèndje tèltj 38.441 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.184,05 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 32,5 luuj de km².
Zieversbaek
thumb|250px|right|De Zieversbaek biej de Sjuurmeule
De Zieversbaek, ouch waal Zieversbach geneump, is ein baek in Nederlandjs Zuud-Limburg en is ein ziejbaek van de Selzerbaek die op häör beurt weer ein ziejbaek is van de Gäöl. De baek óntsjprink biej Wolfhaag en kump ten noord-weste van Vaols biej Lemiers in de Selzerbaek oet. 't Eësjte gedeilte van de baek is euverkloes. De baek wirt gevoed door allerlei klein brónne en ziejbaeke, wovan de Meulebrokerbaek, de Winnebrokerbaek en de Wijerhaofbaek de belangriekste zint. De baek ligk in 't landjsjap in eine kómp dae ómsjlaote wirt door Holset, de Vielenerbosje en de Vaolserberg en meandert vriejoet door heuvelechtig weijegebeed en haet zoa ein natuurlik prefiel.
De totale lengde van de baek is 3 km, de gemiddelde breide 1,5-2,5 maeter en de deepde 0,1 pes 0,15 maeter. De sjtoumingssjnelheid ligk tösje 0,4 pes 0,8 m/sec.
De watermeules
Op de Zieversbaek ligke drie watermeules, sjtroumaafwaerts gezeen zint dat:
Uulverbranje
thumb|'t Verbranje van d'n Uul Uulverbranje is 'n aljaors trökkómmendj óngerdeil vanne vastelaovendj in Mofert. 't Aevenement is sieër jaor en daag de vaste symbolische aafsloeting vanne Moferse vastelaovendj.
Innen aovendj van carnavalsdinsdig tröf m'n oppe Bek veur 't aad gemèndjenhoes 'ne groeaten uul aan baovenop 'n houp hui. Óm 11 oere en 11 menuut persies wuuertj dae traditioneel in brandj gestaoke.
D'n Uul
`De Ule` is de carnavalistische naam veur Moferter. De Moferse vastelaovesvereiniging hètj d'n Uul vannen Grawwert.
Genocide
thumb|Sjedele in Choeng Ek, Cambodja, rappelere aon de massamaord door de [[Roeje Khmer.]] Genocide of volkermaord is 't op groete sjaol plege vaan massamaord mèt es doel e gans volk, 'n etnische gróp, 'n religieus gemeinsjap of sociaol klas oet te reuje of entans sterk te vermindere. 't Woord is 'n combinatie vaan 't Aajdgrieks genos 'volk' en 't Latiens caedere 'doeje'. Diverse massamaorde oet de historie kinne es genocide weure aongemerk ('t oetmaorde vaan de Eburone door Julius Caesar, slachpartije op de Banda-eilen door Jan Pietersz. Coen). Pas in d'n Twiede Wereldoorlog is me evels vaan genocide goon spreke, in 't bezunder in verwiezing nao de Holocaust boebij oonder mie woort geprobeerd de joede en zigeunders gans te doen verdwijne. Sindsdeen zuut me genocide es ein vaan de zwoerste misdaode tege de minsheid. In de jaore 1990 en daonao höbbe ziech diverse gevalle voorgedoon, soms op lokaol niveau (op de Bosniërs in Srebrenica), soms op väöl groeter sjaol (op de Tutsi's in Rwanda).
Gevalle vaan genocide weure allewijl dèkser in internationaol tribbenaole behandeld. Dit heet evels allein succes es de regering boe de verantwoordeleke oonder valle mètwèrk.
Maaslandse renaissance
thumb|right|275px|Kèrk van Groêselt mèt [[sjpeklaoge]] Maaslandse renaissance ies 'n Renaissancecultuursjtiel, binne de Maaslandse sjtiel, daterend oet de 17e en 18e ièw, die veural toegepas woort in 't boewe in de sjtreek rónd de Maas, in Zuud Limburg, Belsj Limburg, provincie Luuk, de Voorsjtreek en 't Land van Herf. De Maaslandse renaissancesjtiel volg op de periode van de Maasgotiek (13,14 en 15e ièw).
't Ies 'n deftige en decoratieve sjtiel van boewe, toegepas op hièrehoezer, villa's, hièrehäöf, kesjtièle en kloastersj. Väöl pande, die geboewd zin in de 17e en 18e ièw, drage de kenmerke van de Maaslandse renaissance, meh ouch elemente oet de Maaslandse barok (18e ièw).
Dèks ies 't 'n truukkieke of vervanging van vakwerkboew nao sjteinboew, woabie sjtiel en vörm bewaard ies gebleve (vakverdeiling). De gebruukde materiale zint inheems. Maaslandse kalksjtein, aafkómstig van de berg in de provincie Luuk, bekènd ónder de name helsjtein, blauwsjtein, arduin en Naamsje sjtein. Daoneve weure baksjtein en mergel toegepas. Lambert Lombard introduceerde de renaissance in 't Maasland.
Kenmerke
thumb|right|275px|[[Hoes De Dael|Kesjtièl De Dael in Nut ]] Gevele kómme (dèks) te röste op 'n hoag plint van helsjtein oet Name, de zoa geneumde Naamse sjtein of blauwsjtein. Aan de bovekant weurt de gevel aafgesjlote door 'n mergelsjteine kroanlies op weus geprofileerde consoles. In 't begin kriege de kruusvènstere en twièleechvènstere 'n umliesting van aafwieselend groate en klein blök blauwsjtein. De horizontaal deile van de natuursjteine keziene weure euver de ganse moer in de vörm van beng doorgetrokke, terwiel de gevel op de heuk weurt gesjlote met hookblök van helsjtein of mergel.
In 't miede van de 17e ièw prefereert me miè einheid in materiaal. Ganse gevele weure dan mèt helsjtein bekleid in 'n bepaalde vakverdeiling. Veurbeelde zin diverse sjtraotgevele in Mestreech en 't gemeintehoes van Bilze.
Ohm (einheid)
De ohm (symbool: Ω, de Griekse hoofletter omega) is de afgeleide SI-eenheid veur elektrische weersjtandj. De ohm is genumpdj nao Georg Simon Ohm, eine Duitse natuurkundige.
Oetgedröktj in SI-eenhede: 1 \Omega = 1 kg m2 A-2 s-3. De inverse is siemens.
Wanneer ein elektrische sjpanning van 1 volt aangelagdj weurtj euver ein geleidendj veurwerp (eine draod biejveurbeeldj) en d'r ontsjtuitj dao in eine sjtroum van 1 ampère, dan haetj det veurwerp eine weersjtandj van 1 \Omega.
R = U/I
Bron
Dit artikel is vertaaldj nao 't Oeals vanoet de Hollandse Wikipedia.
Sola
thumb|De ligking van Sola in de pervincie Rogaland. Sola is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Rogaland in Nórwaeg. De gemeinte had 20.138 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 68,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 296,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1124.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 7,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Waermoer
't Matterjaal womit waermoere woorte geboedj besteit meistes oet regionaal veurkómmendje stein. Zoea wuuertj beveurbeildj inne Duutsje Mittelrhein meistes basaltj gebroek, dewiel zandjstein väöl veurkump in 't Ruhrgebied. In gebiede sónger netuurstein wie in Naord-Nederlandj broekdje me veurnamelik brik.
De versjillige moere óngersjeie zich ouch inne vorm van gebroekdje stein: veldjstein en puun zeen väöl veurhenj en zeen gojekoupe boewmatterjale. 't Gebroek van oetgehouwe rechheukige stein of blök kós allein waere veroearlaof dore rieker boewhieëre.
Gerpinnes
thumb|Locatie va Gerpinnes in Henegouwe. Gerpinnes is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Charleroi. Op 'n oppervlakde va 47,1 km² wonne 12.392 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 263 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Gemèngdehoes va Gerpinnes. Acoz, Gougnies, Joncret, Villers-Poterie en Loverval.
Watersjap
E watersjap (Nederlands waterschap, hei en dao hoogheemraadschap) is, veural in Nederland, e bestuursorgaan wat ziech speciaal bezeghèlt mèt 't waterhoeshawwe in 'n bestumde regio, die me ouch watersjap neump. In Nederland is dit 'n bestuurslaog die parallel aon de provincies en de gemeintes häör werk deit. Watersjappe zien in de middeliewe in Holland en 't Stiech oontstande en zien op de lang door in gans 't land ingestèld. Watersjappe höbbe 'n groete rol gespäöld in de historie vaan 't bestuur en 't waterbehier in Nederland en stoonte aon de weeg vaan 't poldermodel. Soms goon stumme op um oet bezuneging de watersjappe aof te sjaffe en hun werk te verdeile oonder provincies en gemeintes; argumint daotege is miestal de euverlas en 't gevier boetouw slech waterbehier kin leie. De Nederlandse watersjappe zien vereineg in de Unie van Waterschappen.
Gouvernemint
't Gouvernemint vaan e watersjap besteit oet 'nen diekgraof (soms watergraof, es 't watersjap gein dieke kint), 'n algemein bestuur en e daogeleks bestuur. In 't algemein bestuur numme vertegenwoordegers vaan versjèllende categorieë deil: ingelande (groondbezitters), pachters, bezitters vaan gebouwe, bedrieve en ingezetene (börgers die neet tot de veurege categorie hure). Dit algemein bestuur keus oet eige krink 't daogeleks bestuur; de leie daovaan heite heemrade (of hoegheemrade). D'n diekgraof weurt door de Kroen (de minister vaan Binnelandse Zakes) veur zes jaor beneump. 't Bestuur vaan 't watersjap zit zoe inein wie 't gemeintebestuur vreuger: 'ne beneumden diekgraof (börgemeister) en 'n algemein bestuur (gemeinteraod) wat oet eige krink de heemrade (wèthawwers) keus. Keeslieste mèt politieke partije bestoon bij 't watersjap pas officieel sinds 2008; daoveur woort allein op apaarte kandidaote gestump.
Tot 1992 mochte börgers (ingezetene) die neet direk bij 't waterbehier waore betrokke ouch neet veur 't watersjap stumme. De filosofie dao-achter waor 't princiep belaank - betaoling - zègkesjap: 'ne boer, dee mie belaank heet bij zaker wie 't waterpeil op zie land es de börger bij 't water neve zienen achtertuin, heet 'n groeter stum in 't watersjap. Allewijl is väöl vaan dat princiep losgelaote.
Es traditioneel bestuurseinheid höbbe watersjappe vaanajds, miestal nog, ouch waopes.
Take
't Watersjap heet de volgende kerntake: zörg veur waterkieringe (dieke etc.), behier vaan waterkwaliteit en behier vaan waterkwantiteit (waterpeil). Soms weure ze aander take touwgekind, wie behier vaan verkier op waterweeg of zelfs op weeg. Verordeninge die e watersjap oetveerdeg heite käöre. Watersjappe kinne, wie aander euverhede, ouch belasting höffe. Gróppe wie de ingelande en de bedriefsbezitters (die speciaal zitting höbbe in 't bestuur) betaole mie watersjapsbelasting. De provincie heet vetorech bij väöl käöre en kin watersjappe ouch instèlle en opheffe.
Boete Nederland
In 't Vlaams gewes kint me e soort watersjappe op kleinder sjaol, de zoegenaomde wateringe. In 2005 stèlde me dao ouch watersjappe in, boe-in bestuurders en amtenere oet versjèllende betrokke euverhede (watering, gemeinte, provincie, gewes) zitting numme. In Fraankriek kint me zes agences d'eau. In aander len weurt dit waterbeleid, es dao al 'n speciaol instantie veur besteit, dèkser op landelek niveau geregeld.
Lies vaan Nederlandse watersjappe
thumb|300px|Nederlandse watersjappe per 2023 't Gief in Nederland 21 watersjappe. De lèste jaore is dao-in hendeg gesnoje (herindeiling), zoetot väöl watersjappe noe de gruutde vaan 'n provincie höbbe. De grenze loupe neet altied geliek mèt de provinciegrenze, dit heet daan miestal te make mèt de luip vaan 'n reveer.
Bron
De info vaan dit artikel is aofkumsteg vaan de Nederlandstaolege Wikipedia, gooddeils vaan dit artikel. D'n teks is neet lètterlek vertaold.
Eeklo (arrendissement)
't Arrendissement Eeklo is ein vanne zès besteurleke arrendissemente van de provincie Oes-Vlaondere. 't Arrendissement haet 'n oppervlak van 333,83 km² en haw op 1 juli 2005 79.882 inwoener.
't Bestuit oet de gemeinte:
Kaart
650px|thumb|left|Kaart gemeinte en deilgemeinte in 't arrendissement Eeklo
12 november
12 november is de 316de daag van 't jaor (317de daag in ein sjrikkeljaor) in de Gregoriaanse kalender. Nog 49 daag pes 't eindj van 't jaor.
Gebäörtenisse
thumb|right|150px| Akihito van Japan, tot keizer gekroand op 12 november 1990.
Gebore
thumb|right|150px|Aleksander Borodin, gebaore op 12 november 1833. right|thumb|150px|Grace Kelly, gebaore op 12 november 1929.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Knoet de Groate, gesjtorve op 12 november 1035.
Broenkole
thumb|Stök ligniet of broenkool oet 't Rijnland. thumb|Winning vaan broenkole in 't Broenkoleveld Garzweiler, kortbij de grens mèt Nederlands-Limbörg. Broenkole (ouch wel ligniet) zien e weik doonkerbroen gesteinte wat oontsteit oet haafvergaange plantereste. 't Gesteinte is brenbaar en weurt daorum es brenstof gebruuk. De energieweerde vaan rouw broenkole is 2 kWh of 8 MJ per kilo - zoeget e daarde vaan steinkole. Door bereiing (druge) kin me dat umhoeg bringe tot twie daarde.
Broenkole zien wezelek joonger es steinkole. Boe de miejerheid vaan de steinkole in de eerd in 't Carboon is oontstande (359-299 Mjg), stamme broenkole veural oet 't tertiair, d.w.z. tösse 2 en 65 mieljoen jaor aajd. Daomèt is 't mer zjus get awwer en helder es törf. Heidoor zitte broenkole dèks kort aon de oppervlaakte en weure ze in daagbouw gewonne.
Broenkole weure veural in Duitsland gewonne. Me vint ze zoewel in 't ooste (in de Lausitz) es in 't weste ('t Rijnland). Oondaanks 'n reductie in de lèsten tied woort dao in 2018 ummer nog 166,8 mieljoen ton broenkole gewonne. China kump dao mèt 150 mieljoen kort achter. Aander len in de mondiaolen top 10 zien (in aofloupende volgorde) Turkije, Rusland, Indonesië, Pole, de Vereinegde Staote, India, Australië en Tsjechië.
Broenkole zien hendeg vervojlend (kooldioxide, meh ouch solfer en fijne stöb) en veur de kojl mote dèks ganse dörper wieke. 't Aontal dörper wat in Duitsland veur broenkole is gesloop, is door de jaore heer al in de tientalle tot hoonderde goon loupe. Hei-um gief 't väöl verzat tege de broenkolewinning. Umtot de winning evels gojekoup is, en umtot Midde-Europese len neet gans wèlle aofhaange vaan boetelandse gaas, is 't stoppe daovaan nog neet zoe gemekelek.
Awans
thumb|250px|Liegking van Awans in de provincie Luuk Awans (Waals: Awan) is 'n gemèngde in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj.
Phtheochroa retextana
Phtheochroa retextana is 'n zómmervleeg oete femielje vanne blaadrollers (Tortricidae). De weitesjappelik naam is veuren ieëste kieër geljig oetgebrach gewaoren in 1874 door Nikolai Grigorjewitsch Erschoff.
Awans
Demografie
In 2021 wonde 9.207 luuj in de gemèngde op 'n oppervlakte van 27,15 km²
Aander kerne
thumb|250px|Tumulus in Othée
Phtheochroa retextana
De saort kump veur in Centraal-Azië en 't Kaukasusgebied.
Volendam
thumb|Volendam (oonder) en Edam (bove) vaanoet de loch. Volendam is e dörp in de Nederlandse gemeinte Edam-Volendam, provincie Noord-Holland. 't Vèssersdörp, gelege aon 't Markermeer, waor vreuger gans oondergesjik aon Edam, meh oontwikkelde ziech in d'n twintegsten iew tot steideleke proporties en domineert allewijl de gemeinte. De folklore en popmeziek vaan Volendam höbbe 't dörp in gans 't land bekind gemaak; ouch veur boetelandse toeriste is 't 'n geleefde bestumming.
Inwoeners en buurte
Volendam heet allewijl mie es 20.000 inwoeners; in 2012 waoren 't 'rs 21.300, op e gemeintelek totaol vaan 28.700.
Boete 't aajd dörp besteit Volendam administratief gezeen oet de Planetenbuurt, de Blokgouw, de Rozettenbuurt, de Bloemenbuurt, 't industriegebeed en 't Middegebeed. Katham, 'n veurmaolege naobersjap die allewijl in 't zuie vaan de Volendammer bebouwing ligk, weurt neet apaart opgenome.
Economie
De vèsserij en de vèsverwèrkende industrie, boe 't dörp iewelaank bekans exclusief op waor aongeweze, is nog ummertouw 'nen economische factor, oondaanks 't oontzilte en deils druuglègke vaan de vreuger Zuierzie. Vaan beteikenis is allewijl veural de vangs vaan iel ('ne zeutwatervès). Oets besloog de Volendammer vèssersvloot 240 sjeper; allewijl vare nog 20 bote op 't IJsselmeer en ach op de Noordzie. De landbouw, vreuger middel vaan bestoon in 't boetegebeed, beveurbeeld in Katham, is sterk trökgeloupe umtot väöl vreugere landbouwgroond intösse bebouwd is. Väöl Volendammers wèrke intösse in de industrie en de bouw. E deil vaan de bevolking wèrk allewijl ouch in de deenstesector; neet in 't minste is al sinds jaore 't toerisme es industrie sterk oontwikkeld.
Historie
thumb|Volendam in 1906 D'n oersprunkeleke naom vaan 't dörp waor Follendam. 't Ierste elemint moot weure opgevat es 'opvölle': in 1357 woort de Ee of Ye, 't water boe Edam aon laog en nao verneump waor, bij de munding in de Zuierzie aofgedamp. Me had intösse 'nen aandere, kortere waterweeg nao zie gegrave. Gans de umgeving vaan 't stedsje veel oonder de jurisdictie vaan Edam; dit gol ouch veur 't vèssersdörp wat op deze plaots begós te oontstoon.
De middeliewse en vreugmodern historie vaan Volendam is slech bekind. Euver 't algemein kraog Volendam wieneg zörg en aondach vaan de mojerstad; 't oontwikkelde ziech gooddeils in isolatie vaan 't achterland. De band mèt aander vèsserskolonies op de Zuierzie waor sterker, wat trökkump in de volkscultuur vaan 't dörp (zuug oonder). Allein 'ne zandweeg verboond Volendam mèt Edam en de res vaan 't achterland.
D'n ierste stap nao internationaol bekindheid waor de oontdèkking door kunssjèlders. In 't bezunder 't bezeuk vaan de Fransmaan Henry Havard, dee mèt 'nen tjalk euver de Zuierzie reisde, zörgde veur 'n raasj oonder kunstenere. Dit brach in de loup vaan d'n twintegsten iew 't toerisme op gaank. Bekind woort de Volendammer drach, die tot wied nao d'n oorlog algemein woort gedrage; de stereotiepe Hollandse boerin löp in Volendammer drach of kleier die dao sterk op liekene.
Boe 't dörp haafweeg de negetienden iew nog wie de iewe daoveur väöl kleinder waor es de mojerstad, greujde 't dao roond 1920 bovenoet. In 1975 besloot me de veranderde positie vaan 't dörp te doen doorwege in de gemeintenaom: de gemeinte hètde vaan noe aof neet mie Edam meh Edam-Volendam. Intösse is Volendam ouch de hoofplaots; de gemeinte hèlt hei tenminste ketoer.
Begin 2001 kaom Volendam in 't nuits door 'ne zwoere kaffeebrand in de nuijaorsnach, boe versjèllende joongere bij storve en aandere bij vermink raakde. In de naosleep kaom de discussie op geng of de vergönninge wel good waore aofgelieverd. Sinds 2002 kaom 't dörp dèks in 't nuits door 'n oongewoen hoeg cocaïnegebruuk oonder joongere.
Waope
thumb|'t Officieus, meh alum gebruuk dörpswaope vaan Volendam (zuug d'n teks). Volendam heet e dörpswaope, wat ziech zoe liet umsjrieve:
't Waope is sprekend (volen is archaïsch Nederlands veur veule); wijer vertuint 't waope de zie (de blauwe groond) en de vèsserij es middel vaan bestoon. Umtot Volendam noets 'n bestuurseinheid waor, is 't waope neet gans officieel: 't is neet erkind door d'n Hoege Raod vaan Adel. Wel veurt de gemeinte steivas e dobbelwaope mèt daobinne nevenein de twie waopes vaan Edam en Volendam. Dees verandering is noets aongevraog; officieel dreug de gemeinte dus allein 't waope vaan Edam (mèt 'ne beer es sjèldhawwer, dee in 't dobbelwaope oontbrik).
Umtot 't waope neet officieel is, kin me 't in versjèllende variante trökvinde. Zoe kump of kaom 't ouch veur mèt de kleure vaan Edam ('t veld vaan keel of roed en d'n oondergroond vaan sinopel of greun). Ouch kump me 't peerd wel ins mèt 'n (natuurleke) brojn kleur tege.
Aonzien
Volendam kint mer drei rieksmonuminte, boe-oonder de kèrk en 'ne vèsaofslaag. Toch heet 't dörp e gans typerend aongeziech mèt väöl hoezer deils of gans in Zuiderziestijl.
Politiek
Wie gezag is Volendam noets 'n apaarte gemeinte gewees. In de raod vaan Edam-Volendam is 't dörp vertroje mèt de lokaol partij Volendam '80. Op lendelek niveau heet 't dörp e bezunder stumgedraag. Veurheer woort steivas massaol op 't CDA gestump (es gevolg vaan de kathelieke gezindheid vaan de bewoeners); de lèste jaore is hei 't aontal PVV-stummers oetzunderlek hoeg.
Cultuur
thumb|Volendamse broonk in 1926. Versjèllende lui in kleierdrach zien te zien. De Volendamse dörpscultuur versjèlt neet allein sterk vaan de kortbijgelege Randstad, meh ouch hiel dudelek vaan 't (plat) achterland. De sterkste euvereinkomste zuut me nog mèt aander vèssersgemeinsjappe aon de vreuger Zuierzie.
Dialek
't Volendams is e Hollands dialek wat bij de Noord-Hollandse gróp huurt; 't is dus dudelek verwant aon 't Wes-Fries, Zaans en Waterlands. Toch is 't, zjus wie 't Markers en 't Egmonds, zier atypisch; versjèllende klaankveranderinge grenze 't vaan aander Hollandse dialekte aof. Door de koms vaan kathelieke Schokkers in de negentienden iew is 't dialek nog wijer op zien eige koume te stoon.
Kleierdrach
De Volendamse kleierdrach is zoonder twievel de bekindste vaan Nederland. Nog tot wied nao d'n oorlog woort ze gedrage en väöl toeriste kaome nao 't dörp um de drach te zien. De drach heet väöl gemein mèt aander drachte oet de umgeving (en aon zie); typisch Volendams zien oonder mie de 'hul' op de kop en de bloodkoraole kèttele. Bij de manslui is de drach, wie wel dèkser, zwart.
Volksmeziek
Volendam is eint vaan de lèste plaotse boe, midde twintegsten iew, nog volksleedsjes in aander modi es majeur kóste weure opgeteikend. Daobij kóste de Volendammers ouch 'n bezunder zaanktraditie mèt väöl verseringe; dit neumde ze 'mooi zinge'.