cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stumhöbbendjen alveolaire fricatief
De stumhöbbendjen alveolaire fricatief of stumhöbbendje alveolair wriefklank is 'ne mitklinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is. De stumhöbbendjen alveolaire fricatief haet feitelik twieë variantje (zuuch bie kènmirke).
Kènmirke
Kènmirke vanne stumhöbbendjen alveolaire fricatief zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs is dit 'n meugelike oetspraok veure <r> ; den wusseltj t'r döks aaf mitte stumloeazen alveolaire fricatief wen d'r in 'ne stumloeaze kónteks steit. Döks wuuertj t'r ouch aafgewusseldj mitten alveolairen tik of tril; de litste staon den ummer inne beginposiesje vanne littergreep, dewiel d'n alveolaire fricatief allein veurkump in ènjclusters.
Anger meugelike oetspraoke veure <r> zeen:
Servië
Servië (offesjeel Република Србија/Republika Srbija, "Republiek Servië") is e land in Europa, op de Balkan, gans umslote door land, grenzend aon Bosnië-Hercegovina, Kroatië, Hongarije, Roemenië, Bulgarije, Macedonië en Montenegro. Es me Kosovo es apaart land zuut heet Servië ouch grens mèt Kosovo, meh gein grens mèt Albanië. Hoofstad is Belgrado, ander stei zien Niš, Priština, Novi Sad, Kragujevac en Čačak. 't Land weurt doorstruimp door o.m. de Donau, de Sitnica en de Morava. In 't zuije is 't nogal bergechteg; aon de grens mèt Bulgarije ligk 't Suvaplateau en in Kosovo ligk de Đeravica, mèt 2656 meter de hoegste berg vaan 't land.
Bestuurleke indeiling
Servië besteit oet drei gebeedsdeile: Klein-Servië, 't centraal deil vaan 't land, boe Serviërs hiel sterk in de mierderheid zien, Vojvodina, e gebeed in 't noorde mèt väöl Hongare en ander etnische minderhede, en Kosovo, e gebeed in 't zuije mèt 'n sterk euverwegend Albanese bevolking. Kosovo en Vojvodina zien otonoom provincies (Servisch: autonomna prokrajina, miervoud autonomne prokrajine), die politiek zelfbestuur höbbe. Kosovo, sinds 't ind vaan de Kosovo-oorlog bestuurd door de internationaal gemeinsjap, heet ziech intösse oonaofhenkelek verklaord (zuug ouch oonder).
Alledrei deile vaan Servië zien verdeild in distrikte: 18 in Klein-Servië, 7 in Vojvodina en 5 in Kosovo. De Servische naom veur dees distrikte is okrug, miervoud okruzi. De distrikte zien wijer oonderverdeild in gemeintes, (Servisch opština, miervoud opštine). Daovaan zien 'rs 108 in Klein-Servië, 54 in Vojvodina en 30 in Kosovo.
De distrikte zien:
Volker
thumb|Volker in Servië. Indigo: [[Serve; broen: Albaneze; geel: Hongare; bosgreun: Bosniërs; gifgreun: Slowake; leverkleureg: Bulgare/Macedoniërs. 'n Duusterder kleur gief 'n groeter mierderheid aon.]] Wie de ganse westeleke Balkan is Servië etnisch erreg complex. Dit hingk same mèt de complexe historie vaan dees regio. De indeiling vaan Servië in drei stökker, zuug bove, is ouch gebaseerd op de etnische situatie. In Klein-Servië leve euverwegend Serve; daoneve gief 't dao ouch Roma-zigeunders en Walache (Roemene). In de regio Sandžak, tege de grens mèt Bosnië en Montenegro, leve väöl Bosniërs.
Kosovo is sinds jaor en daag al euverwegend door Albaneze bewoend. Bij de volkstelling vaan 1981 waor dat nog good 80%, meh allewijl ligk dat aontal wel euver de 90%, umtot nao de Kosovo-oorlog väöl lui oet etnische minderhede - Serve, Roma, Bosniërs, Gorane (islamitische Bulgare/Macedoniërs) - gevlöch, geëmigreerd of verjaog zien. In e paar aongrenzende gemeintes in Klein-Servië vörme Albaneze trouwes ouch de mierderheid.
Vojvodina is sinds iewe etnisch hiel boont. Serve zien hei nog ummer de groetste gróp, meh in 't noorde höbbe de Hongare de mierderheid (in eder geval de relatief mierderheid). Ouch leve dao väöl Slowake, Kroate, Roma-zigeunders en Joede.
Taole
De belangriekste taol is Servisch, ein vaan de standaarde vaan 't Servokroatisch. 't Kin in Latiense of Cyrillisch lètters gesjreve weure, meh 't Cyrillisch sjrif euverhiers. 't Bosnisch en Kroatisch zien praktisch aon 't Servisch geliek. Servisch is de einege offesjeel taol in Klein-Servië en ein vaan de väöle in Vojvodina. In Kosovo is allein Albanees offesjeel; de jóng generatie sprik gei Servisch mie. In Vojvodina zien neve 't Servisch 't Hongaars, 't Kroatisch, 't Rusyn, 't Slowaaks en 't Roemeens es offesjeel taol erkind.
Historie
thumb|Tsaar Stefan Dušan de Groete vaan Servië Serve is e woord wat feitelek identiek is aon Slave, Slowake en Slovene, 'ne naom die de mieste Slavische volker veur ziech gebruke. Volges Griekse historische brónne trókke de Serve in 522 oet de Lausitz in 't modern Oos-Duitsland (allewijl woengebeed vaan de Sorbe). In 622 vele de Serve 't Grieks woengebeed vaan 't Byzantiens Riek in; tot in de veertiende iew mote dao Servische taoleilen bewaord zien gebleve. In de duuster iewe daonao is neet väöl bekind vaan de Servische historie: 't volk waor oonderhureg aon Constantinopel. In 1180 verkraog 't oonaofhenkelekheid; dit Servisch riek bleef bestoon tot ind veertiende iew. In 1389 voont de Slaag bij 't Merelveld plaots, boebij de Törke de Serviërs versloge. Dit momint is erreg belangriek in 't bewöszien vaan 't Servisch volk. De kómmende iewe is Servië aofhenkelek vaan 't Osmaans Riek, daan is 't integraol deil devaan, daan is 't 'n vazalstaot.
Aon 't begin vaan de Ierste Wereldoorlog veel de Donaumonarchie Servië binne, en de res vaan d'n oorlog waor dit land centrum vaan gevechte op 't Oesfront; oeteindelek verloor 't land neet minder es e daarde vaan zien bevolking. Wie Duitsland, Oosteriek en Turkije d'n oorlog verlore hadde woort 't Servisch riek sterk oetgebreid mèt Oosterieks gebeed en mèt Montenegro. Vaanaof 1929 góng dit keuninkriek Joegoslavië heite. Vaanaof 1941 stoont Joegoslavië aon de zij vaan de Asmachte. Dit bewind leide in Servië tot groete opstande, die door e bombardemint op Belgrado oonderdrök woorte. Oeteindelek woort Joegoslavië op eige krach bevrijd door de partizanebeweging oonder Josip Broz Tito.
Allewel tot de Serve altied de dominante bevolkingsgróp waore gewees in Joegoslavië woorte door alderleij maotregele vaan de hand vaan Tito, 'ne Kroaat, gezörg tot gei volk 't ander kós euverhierse. Mèt de machseuvernaome vaan Slobodan Miloševic ind jaore tacheteg begós 't Servisch nationalisme evels weer de kop op te steke. Ouch in ander deilstaote begós dit nationalisme op te koume. In 1991 veel Joegoslavië oeterein; allein Servië en Montenegro bleve in de unie. Dit land neump me soms Klein-Joegoslavië. Oonder Miloševic veurde de Serve 'n aggressief bewind: de etnische Serve in Kroatië en veural Bosnië veurde groete vereuveringsoorloge, die oetindelek in 1995 tot 'n ind gebrach woorte. In 1998 begós de oorlogveuring in Servië zelf, wie 't leger op las vaan Miloševic de Albaneze oet Kosovo verjoog. Nao weke vaan lochaonvalle door de NATO trók 't leger ziech trök. Sinstoen woort Kosovo door de internationaal gemeinsjap bestuurd; 't waor allein de jure Servisch gebeed.
In 2000 woort Miloševic mèt 'ne volksopstaand aofgezat. Heimèt woort Joegoslavië es ein vaan de lèste len in Europa 'n democratie. De oonaofhenkelekheid vaan Montenegro kaom noe ouch weer aon de orde, en in 2003 woort Joegoslavië definitief opgeheve. Op las vaan de internationaal gemeinsjap bleve de len toch bijein oonder de naom Servië en Montenegro. Dit land waor gei succes. In mei 2006 woort in Montenegro e rifferendum oetgesjreve euver oonaofhenkelekheid. Dit woort zjus gewónne door de veurstenders vaan oonaofhenkelekheid. Op 3 juni 2006 verklaorde dit land ziech oonaofhenkelek vaan Servië; erkinning, ouch vaan Servië, volgde in de weke denao. Minder gemekelek waor de verhaajding mèt Kosovo. De Albanees meerderheid in 't gebeed wunsde al sinds jaore de oonaofhenkelekheid vaan Servië. Op 17 februari 2008 verklaorde de assemblee vaan dit territorium ziech oonaofhenkelek; in de maond daonao höbbe einege tientalle len dat erkind (boe-oonder Nederland, 't Belsj, Duitsland en de VS). In Servië zelf, en zeker ouch oonder de Servische bevolking vaan Kosovo, woort dit es 'oonwètteg' aongevochte. Um 't veurtdore vaan de controvers en zeker ouch door de steun van Rusland aon Servië bleef erkinning door de Vereinegde Naties oet.
Beëssebeëk
thumb|250px|right|De Beëssebeëk in [[Zjwier.]] De Beëssebeëk (Nederlands: Bissebeek) ies ein van de ziebeke van de Gelaenbaek in 't heuveland van Zuud Limburg. De ander beke zint o.m. de Pletsjbaek, de Luiperbaek, de Riëtersjbaek, de Hölsbergerbaek, de Hoonsbaek, de Welterbaek en de Caumerbaek. De Beëssebeëk óntsjpringk bie de haof Wisjegrach bie Hölsberg. Waarsjienlik höbbe de name van beek en haof dezelfde brón. De beek sjtruimp ónder langs de buurtsjap Zjwier en Brómmele in de Gelaenbaek. In Brómmele drièjde ièrtieds de ouw, in vakwerk opgetrokke, kore-watermeule op dees beek.
Blomberg
De op 185 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 99,1 km², op 31 december 2018 15.154 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 153 de veerkante kilometer.
Wie de res van Kreis Lippe, liegk de sjtad historisch noch in 't Rienland, noch in Wesfale. Bies de sjtiechting van 't Duutsj Riek in 1870/71 waor Lippe 'nen onaafhenkeleken dwergsjtaat mèt Detmold es houfsjtad.
Geulem
thumb|right|300px|Grotweuninge thumb|right|300px|De Geul in Geulem vlak bie de watermeule Geulem (Nederlands: Geulhem) is e gehuch in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. 't Lik aan de rivier de Geul; de naam beteikent dan ouch: "heim aan de Geul". Geulem lik gedeiltelik in 't dal en gedeiltelik aan de Geulemerberg en de Brakkeberg. Bis 1982 huèrde Geulem bie de gemeinte Berg en Terbliet, die doe opgegange is in de gemeinte Valkeberg. Geulem is e toeristeplaetske, veur e klein gehuch ligke d'r relatief väöl hotels.
Bezeenswaerdighede
Aan en in de Geulemerberg in Geulem lik ein aantal grotweuninge. Die zint bis 't begin van de 20e ièw in gebruuk gewaes es weuning veur de blokbraekersj en woorte in de jaore 70 van de 20e ièw gerestaureerd.
De Geulemermeule dateert van veur 't jaor 1306, want op 27 oktober van dat jaor weurt ze geneump in ein akte es bezitting van 'ne zekere Goswijn van Berg. De watermeule haet ein raad mèt bove-aandrieving aan eine meuletak van de Geul. 't Tegewoordige geboew, oet 1768, is in gebruuk es hotel-restaurant-terras.
Kesjtièl Geulzich is e kesjtièlke oet 't ing van de 19e ièw, óntworpe door d'n architek Henri Reek oet Mestreech. 't Is geboewd van mergel in neogotische sjtiel en bevingk zich aan de Brakkeberg. Saer 1937 is hie e hotel gevestig.
Bôntj & Blauw
Vereiniging
Ès Munstergelaense vereiniging probere ze zich in te zetten op zoveul meugelik Munstergelaense activiteite. Zo sjpele ze tijdes de optocht van de wienfeeste, ongersjteune ze de handjbalvereiniging bij moeilijke en sjpannende wedstrieje en zeen ze altied beried te sjpele op een activiteit georganiseerd in ôs dorp. Daonaeve laupe ze jeder jaor same met ein troep kènjer met verseerde fitskes op Keuninginnedaag in Ophaove. Echter boete de activiteiten in de zomer zeen ze uuteraard het meest actief tiedes de vastelaovend. Zo haole ze same met de raod van elf de Prinsen thoes op veur hun receptie en veur hun zitting, zeen ze al jaoren trouw deilnummer aan de Munstergelaense leedjesaovend en assisteren ze ut kènjercomitee aaf en toe tiedes de eupening van de Kènjerzitting. Op de zaoterdig veur de officiele vastelaovend gaon ze same met de raod van elf nao ein aantal receptie’s. Tiedes de groate optocht op maondig sjpele ze urges langs de route, terwijl ze op deensdig same met al die angere deilnummers in de kènjeroptocht door de Munstergelaense sjtroate trekke. Uteraard zeen hun klanke auch te bewonjere nao de optochte in 't gemeinschapshoes en s‘aoves in de cafés.
Gebiedsoetbreiding
Door de jaore haer zeen ze de grenzen van Munstergelaen ontgreujd. Zo acteren ze jaorliks op ein aantal zaate hemeniekes treffes, begeleide ze de prins van de Heikneuters (Lèndjheuvel) en de prins van de Heibuurkes (Lèndjheuvel) nao hun receptie. Auch sjpele ze in diverse zorgcentra tiedes 't vastelaoves seizoen.
Gesjiedenis
In augustus 1990 waor d'r behoefte om de Hollesje leedjes tiedes de vastelaovend de kop in te drukke. Zo kaom 't idee om ein zaate hermenie op te richte dae ès hoofdmoot Limburgse meziek zou gaon sjpele. Ut eesjte optreeje zou zeen op de prinsereceptie van Prins Patrick 1. Vanaaf dat moment zeen ze neet meer oet de Munstergeleanse vastelaovend weg gewaes.
Prins(ess)e
Van 1998 pès 2007 haet Bôntj & Blauw jeder jaor ein Prins of ein Prinses gehat, de volgende (ex-)leden zeen ooit prins(es) gewaes:
Kusj van 't jaor
Tössje 1996 en 2007 waor Bôntj & Blauw auch in t bezit van ein 'Kusj'. Dit waor daegene dae zich 't ganse jaor ès kusj gedaage heij. De kusjkes op ein riej: 1996 Bart Gevers 1997 Frits Schmeitz 1998 Frits Schmeitz 1999 Fritz Schmeitz 2000 Frits Schmeitz 2001 Andre Kierkels 2002 Sef Boessen 2003 Andre Kierkels 2004 Chrit Cuypers 2005 Sef Boessen 2006 Noel Mennen 2007 Ton Mennen
Extern Links
https://web.archive.org/web/20100419070048/http://www.bontjenblauw.nl/
Gangmaekers
Vastelaoves Vereniging De Gangmaekers oet 't Midde-Limburgse Hael (gemeindje Maasgouw) besjtóng in 1999 3 x 11 jaor. Ze is dus ópgerichtj in 1966. Det beteikentj äöverigens neet det t'r in Hael pas vastelaovendj besjtuitj sinds det jaor. De aojst bekèndje uting van dit volksfieëst in Hael sjtamtj al oet 1897. Toen al versjeen ein gans in 't dialekt gesjreve vastelaovesgezèt. Oet dae tied datere ouch de ieërste berichte ueëver optochte op vastelaoveszunjig.
Toet aan de twieëdje werreldjoeërlog waerdj wisselendj melding gemaaktj van optochte, bals, konserte en dergelikke op de drie daag väör as-woonsdig. Al dees aktiviteite woeëre neet georganizeerdj, tenminste, neet door ein vastelaovesvereniging. Ein dergelikke vereniging ontsjtóng pas in 1946. Dees vereniging haaj de naam "D'n Draak", eine naam dae verwees nao de drakelegende van Hael. In de jaore '30 waerdj zelfs ein Drakesjpel opgeveurdj, gesjreve door Panhaeldenieër pater Jacques Schreurs, landelik bekèndj door zien "dagboek van een herdershond". Dees ieërste vastelaovesvereniging organiseerdje bóntje aovendje en optochte en goof ein vastelaovesgezèt oet. De ieërste Raod van Èlf waas op de ieërste plaats ein club van vrunj. Het absolute hoeëgtepuntj van V.V. de Gangmaekers is väörluipig de organisatie van ’t Groeët BCL Carnavalstreffe in 2005.
Anno noe organisere De Gangmaekers jaorliks de volgendje activiteite:
De Leedjesmiddig: vintj al in oktober plaats. De drie hoeëgst geëindigdje leedjes gaon door nao de finale in november. Dees drie leedjes kómme ouch op de Gangmaekers CD te sjtaon.
Gangmaekers CD: Jaorliks laote de Gangmaekers de drie finaliste van 't leedjeskonkoer professioneel op cd zètte. 't Ieërste exemplaar van dees cd waerdj op de Nacht van de Gangmaeker officieel aangeboeëje aan eine persoeën dae väöl beteikendj (hieët) väör de Haelder Vastelaovendj in 't algemein en de Haelder sjlagers in 't biezunjer.
Prinsebal: traditioneel de ieërste zaoterdig nao 1 jannewarie. Aafsjeid van de aoje Prins, beneume van de Gangmaeker van 't jaor en 't oetrope van de noewe Prins.
Bóntje Aovendje: de Gangmaekers organisere twieë bóntje aovendje, m.m.v. oetsjloetendj Haelder artieste.
Baeremiddig: bóntje middig väör en door de Haelder jeugd.
Häötemetäötegeträöt: m.m.v. de häötemetäöte (hotemetote) onger de Limburgse zate hermeniekes, joekskapelle etc.
Vastelaovesgezet D'n Draak: ein van de aodste (1897) vastelaovesgezette van Limburg, gemaaktj door eige redactie en volgesjreve door eige "journaliste", waerdj hoes aan hoes verkóchtj.
Prinseresepsie: de Gangmaekersprins recipieertj traditioneel de zunjig väör vastelaoveszunjig.
Sjläötelueëverdracht: de Vastelaovesvereniginge van de gemeinte [Maasgouw] treffe elkaar tijdens dit evenement op de vriedig väör de vastelaovendj.
Vastelaovesdeenst: vastelaovendj is van oorsprong ein katholiek fieëst en dao hueërtj väör de Gangmaekers ein Deenst in de Haelse St. Stephanuskirk biej, aan de väöraovendj ('s zaoterdigs) van de vastelaovendj. In dees Deenst sjpele eige tekste en leedjes van de Gangmaekers ein groeëte rol.
Pekskesaovendj: Ein vastelaovesbal m.m.v. artieste oet Hael en de res van de provincie. De aovendj woeëop de vastelaoves-pekskes väör de ieërste kieër ge-showd kènne waere.
Groeëte Optocht: trèktj op vastelaoveszunjig door de sjtraote van Hael.
Klonetrèkke: de kinjer van Hael waere op vastelaovesmaondig in de kefees gesjminktj en getrakteerdj. Ouch de aojers hove zich neet te vervaele.
Kinjeroptocht: De Gangmaekers toekomst trèktj op vastelaovesdinsdig door de sjtraote van Hael. Later dae daag is d´r ein Pyamabal väör alle jóng Gangmaekerkes en daonao trueëtj de Jeugdprins aaf.
Mieër informatie: [www.gangmaekers.nl]
Wes-Limburgs
thumb|Wes-Limburgs taolgebeed Oonder Wes-Limbörgs versteit me de Limbörgse dialekte oet veural Belsj Limbörg die aonzeenleke Braobantsen invlood höbbe oondergaange en daodoor sterk versjèlle vaan 't Centraal- en Oos-Limbörgs. Ouch höbbe dees dialekte dèks minder ripuarismes (d.w.z. oosteleke, Kölse kinmerke die 't Limbörgs make tot wat 't is).
Aofgrenzing
De oosgrens vaan 't Wes-Limbörgs - mèt aander wäörd de grens mèt de res vaan de Limbörgse dialekte - weurt bepaold door veer isoglosse:
De wesgrens vaan 't Wes-Limbörgs kump veur e groet deil euverein mèt de wesgrens vaan 't Limbörgs in 't algemein. Hei geit de taol euver in 't Braobants:
Intern versjèlle
Doortot de isoglosse soms dooreinloupe, zien binne 't Wes-Limburgs taolgebeed ouch dudeleke versjèlle te hure. Daobij zien ouch nog aander taolversjijnsele, die euver de isoglossebundels heer loupe:
Wijer oonderverdeiling
't WLD deilt 't Wes-Limburgs wijer in in de volgende gróppe:
Coos County (Oregon)
thumb|200px|Graofsjappe vaan Oregon thumb|200px|Ligking vaan Coos County Coos is 'n in 1853 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Coos is verneump nao de Cook-koo-oose, 'n inheims Amerikaans stam, die allewijl neet mie besteit. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Coquille.
Sjlièkreek
thumb|300px|Sjlièkrekele aan de sjtroek De Sjlièkreek (of Sjlieëdaoën) Nederlands: Sleedoorn of sleepruim, weitesjappelik: Prunus spinosa, ies 'ne sjtroek behuèrend tot de roazefamilie.
Coos County (Oregon)
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 4.678 km² boevaan 4.145 km² land is en 533 km² water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Coos County 62.779.
Sjlièkreek
Gebruuk
In 't naojaor, vanaaf augustus, riepe de vröchte: de zoageneumde sjlièkreke. Ze zint zoa sjliè, dat ze veur de miensj óneetbaar zin. Ze lieke op blauwgries pruumkes of droeve. Sjlièkreke zin pas te verwèrke es 't gevrore haet. 'ne Speciale, Limburgse drank ies de sjlièkrekelikeur. Ouch weurt d'r jam, compote, saap, wien en brandewien van gemaak. 't Hout ies hièl hel. De deun woorte vreuger door de sjlechter gebruuk es prikkersj.
Coos County (Oregon)
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Sjlièkreek
Sjtandplaats
Dr sjtroek sjtèlt gein hoag eise aan de grónd en hèlt van 'n druèg en zónnige sjtandplaats. Ze ies hièl gesjiek es windsjerm en es deunehègk rónd 'ne koalh'f of moostem. Veurtplanting vingk plaats door óndergróndse wortelsjeut.
Burg-Reuland
Burg-Reuland ies 'n gemeinte in de Duutsjtalige Gemeensjap in de Belzje provincie Luuk. De gemeinte haet 3.964 inweunersj (1 januari 2016). Ze ies in 1977 óntsjtange door samevoging van Reuland en Thommen.
De belangriekste bezeenswaerdigheid van Burg-Reuland ies de rewien van de versjterkde burch Reuland oet de tiènde ièw.
Kerne
De kerne van de gemeinte zint: Reuland, Thommen, Aldringen, Alster, Auel, Bracht, Braunlauf, Diepert, Dürler, Espeler, Grüfflingen, Koller, Lascheid, Lengeler, Maldingen, Malscheid, Maspelt, Oberhausen, Oudler, Ouren, Richtenberg, Steffeshausen, Stoubach, Weidig, Weisten en Weweler
Extern linke
thumb|left|Ziech op Burg-Reuland mèt de rewien
Oeralische taole
frame|De drei Oeralische taolfemilies en de meugelek ing verwante Joekagirse taole De Oeralische taole zien 'n taolfemilie vaan inkel tientalle taole in Noord- en Oos-Europa en Siberië mèt same oongeveer 20 miljoen sprekers. De belaangriekste vertegenwoordegers zien 't Fins en 't Hongaars. In vreuger tije waor 't verspreiingsgebeed vaan de Oeralische taole groeter; ze höbbe veural terrein op 't Russisch ingelieverd. Daorentege zien ze sinds de middeliewe mèt de Hongare ouch in Midde-Europa vertegenwoordeg. De naom Oeralisch stamp vaan 't Oeral-gebèrgde, wat es de Urheimat vaan dees volker gezeen weurt.
Pletsjbaek
thumb|right|De Pletsjbaek in G'n Hèl De Pletsjbaek (Nederlands: Platsbeek) ies ein van de ziebaeke van de Gelaenbaek in 't heuvelland van Zuud Limburg. De ander baeke zint o.m. de Luiperbaek, de Beëssebeëk, de Riëtersjbaek, de Hölsbergerbaek, de Hoonsbaek, de Welterbaek en de Caumerbaek. Vanaaf 't plateau van Sjömmert sjtruimp de Pletsjbaek door g'n Hèl, Tersjtraote, Tervoeësj, Nirve en langs Hoes De Dael in de Gelaenbaek oet.
Oeralische taole
Verwantsjappe mèt aander femilies
't Bestoon vaan de Oeralische taolfemilie weurt algemein geaccepteerd. Controversieel zien evels theorieë die ze mèt ander taolfemilies in verbaand bringe.
In de negentiende iew meinde väöl gelierde tot de Oeralische taole mèt de Altaïsche taole verwant waore en spraoke vaan 't Oeral-altaïsche femilie. Dit deeg me veural op groond vaan typologische verwantsjap: bei taolgrope zien sterk agglutinerend en väöl femilieleie doen aon vocaalhermenie (zuug oonder bij typologie). Vendaog d'n daag zien de mieste taolkundege dao evels gei verbaand mier in; zoe'n euvereinkómste kinne hiel good touwvalleg zien (taole vaan e vergliekbaar typ koume beveurbeeld ouch deep in Amerika veur). 'n Minderheid vaan de oonderzeukers zuut wel e verbaand tösse die twie, meh daan es deil vaan 'n (soms väöl) groeter taolfemilie; zuug heinao.
'n Connectie is ouch gemaak mèt de Joekagirse taole in oostelek Siberië. Ouch dees hypothees is neet algemein geaccepteerd.
Ambitieuzer macrofamilies zien de Nostratische taole en de Euraziatische taole. Die verbinde de Oeralische taole mèt in eder geval de Indogermaanse taole en de Altaïsche taole (Euraziatisch) en meistens ouch mèt e groet aontal aander taolfemilies, wie de Zuid-Kaukasische taole (ouch wel Kartwelisch geneump), de Dravidische taole, de Afro-Aziatische taole - veural dit is controversieel -, versjèllende Paleosiberische taole en mieder oetgestorve taole. Allewel tot dees theorieë in de marsj vaan de modern taolwetensjap oontwikkeld weure (dat wèlt zègke väöl taolwetensjappers wieze dees hypotheses aof of stèlle ziech aofwachtend op) zien veurziechtege connecties, die de Nostratische theorie(ë) oondersteune, al wel gemaak. Zoe meint de Leidse vergliekende taolwetensjapper Frederik Kortlandt 'n dudeleke connectie tösse Oeralisch en Indogermaans te zien (Indo-Oeralisch).
Morfologie en typologie
De Oeralische taole zien euver 't algemein agglutinerend vaan karakter. Dit gol veur de Oeralische groondtaol ('t Proto-Oeralisch) en dit gelt ouch veur de mierderheid vaan de modern Oeralische taole. Bij sommege evels zuut me 'nen euvergaank nao e flecterend taoltyp. Bij 't Estisch is dit perces haafweeg, bij 't Skolt-Samisch liekent 't zelfs al voltoejd te zien.
Alle Oeralische taole make gebruuk vaan naomvalle um betrèkkinge vaan de zinsdeile totein aon te geve. De Oeralische groondtaol had 'rs woersjijnelek zes. In väöl Oeralische taole is dit aontal explosief touwgenome, soms tot 24 of mie. 't Gebruuk vaan veurzètsels weurt daan gans euverbojeg. De grens tösse naomval en vas achtervoogsel is dèks neet sjerp te trèkke; dit is inherent aon 't taoltyp vaan de agglutinerende taol, boe-in mèt achtervoogsel gewèrk weurt en neet mèt oetgeng. Sommege Oeralische taole höbbe d'n dualis bewoerd, väöl aandere neet. Woordgeslachter bestoon neet. Aanders es in de mieste Indogermaanse taole zien alle tèlwäörd in alle naomvalle te verbuige. Bekaans allemaol kinne ze vocaalhermenie: de vocaal in de suffix(e) pas ziech aon aon de aard vaan de stamvocaal. Estisch is 'n oetzundering. Werkwäörd zien, wie substantieve ouch synthetisch opgebouwd. Dao is e standaard kort negatief werkwoord wat te verglieke is mèt 't Ingels don't en in oontkinnende zinne altied in de plaots kump vaan neet/gein. De klemtoen vèlt in de mieste taole altied op de ierste syllaab.
Cognaote
In 't oonderstoond sjema vint me e lieske mèt e paar cognaote. De beteikenis vaan de wäörd in de respectief taole is neet noedzakelek veur allemaol dezelfde: in de loup vaan de iewe kin de meining veranderd zien.
Bronne
Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan de corresponderende Duitse en Ingelse artikele.
Das
thumb|250px|Das op poszegel
HST
HST kin verwieze nao:
Das
D'r das, meles meles, wert geraeëkend tut de roofdere mae is 'ne allesaeëter. Dasse zeunt familie van de marters, waezele en de hermeliene. D'r das is in Nederland en op 't Belsj besjermd en keumt vöral vör in 't Mergelland, Voere, Haspengouw, 't Moontserner gebied en 't laand va Herf. 't Zeunt nachdere en ze haowe 'ne lichte weentersjlaop.
D'r menu
'n Nès jong muus of knieng zal 'ne das neet laote ligke mae vör de res èt-e raeëgewurm, insecte en vöral valfreut wie eppel en wil kaeërsje. In 't naojaor sjteunt paddesjteul op d'r menu en in d'r oethoot of 't vreugjaor èt-e gaer d'r bleuj van d'r aronskelk, 'n plaant die in de hol waeg, oeë-e gaer verblieft, volop väörkeumt.
Bloom
Bloom kan beteikene:
Das
Burchte
Burchte zeunt groeëte hole-complexe mit versjijje oet- en ingeng. Me kint zoe'ne ingaank van 'n dasseburcht dik vinge in de hoeëge grave van 'ne holle waeëg dae good mit sjtruuk en beum begreujd is. Zoe blieft 'n besjutte burcht keul in d'r zaomer en wermer in d'r weenter. Me kint 'ne ingaank van 'n dasseburcht herkenne an 't balkon dat vör d'r ingaank gelach wert. Vosse make zoe'n balkon neet.
Offere
Offere (Nederlands Afferden) is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Baerge, tösse Heie en Ni-j-Berge in, aon de Maos, mèt (2006) 2256 inwoeners. Besjèrmheilege is de H. Maria.
Das
Latrines
'ne Das haat op vaste plaatsje, neet wiet van de burcht mae och an d'r raand van zien territorium, z'n latrines. Dat zeunt kling typische putsjes oeë-e z'n oetwerpsele in deponeert. E broejt dao ging aeërd uvver. Zoe kint me an de haand van de oetwerpsele zieë wat 'n bepaalde clan dasse op 't menu haat sjtoeë. Vins-te väöl kaeëne, dan haat-e zich te good gedoeë an de wil kaeërsje.
Wissels
thumb|left|Vootplaatsjing en -aafdrukDasse geunt, zjuus wie rieje, via vaste waeëg, de wissele, van hun burcht nao hun foerazjeergebied, 't gebied oeë ze hun aeëte geunt haole. Die wissels, kling voetpadjes oeë niks greujt, kins-te dik zieë an waersziej van d'r graaf in 'ne holle waeëg. Dik kins-te da och nog de sjpore oontdikke. 'n Das haat vief tieëne mae es-e 'n sjteile waand van 'ne holle waeg mot oplope sjtikt e z'n kralle oet vör 'n good houwvast. Op die wissels ziet me da och mitstens 'n sjpoor van de driej groeëtste kralle. Dik lupt 'n wissel och oonder sjtacheldraod dör. Boete 't plaatgetraoje graas op die plaatsj, hingt da och hieël dik dassehaor an d'r draod.
Offere
Offere weurt veur 't iers geneump in 1176, in 'n bepaoling vaan d'n aartsbisjop vaan Kölle. Bepaold weurt tot Afferde sjatpliechteg is aon Sante (Xanten). Me heet de naom wèlle verklaore es Aa-voorde, "doortrèkbaar plaots in 'ne waterloup" (de naom zouw daan pleonastisch zien). Offere waor in de Middeliewe twiehiereg oonder de hiere vaan Offere en Bleienbik. Sins de Spaonse Successieoorlog waor Offere in Pruse hen. In 1794 woort Offere door de Franse bezat, die in 1800 de groete gemeinte Baerge opriechde, boe Offere in kaom te ligke. Die gemeinte is nao 1815 blieve bestoon.
Das
Oetgesjtilde ei-innesteling
Och kinne dasse, zjuus wie rieje, de oetgesjilde ei-innesteling. In ozze sjtrieëk leidt dat mitstens tut 'n oetgesjtilde dracht. De populatie sjtèèt in 'n gezon verhouding tut de capacitèèt van d'r biotoop. In Engelaand, oeë de clans väöl groeëter zeunt, kint die oetgesjtilde ei-innesteling in sjlechte tieje och tut 'n natuurleke anticonceptie c.q. zjwangersjap-oonderbraeëking leide. Dasse kinne gene echte broonsttied en kinne dus ummer mit succes pare, mae 't bevrucht èjke nistelt zich pas in de baarmoeder in es de umsjtandighede optimaal zeunt. Dus: gooj temperatuur, gooj behuzing en genog te aeëte. In groeëte clans deed zich, in sjlechter tieje, dik 't versjeinsel vör dat de èjkes van de mieje dominante wiefkes, die 'ne baeëtere toegaank haant tut b.v. aeëte, zich waal in de baarmoederwand innestele en dat dat bie de wiefkes van 'ne lieëgere rang neet gebäörd. De ursjte kriege da waal hun jonge en de andere neet. D'r draagtied is zuvve waeëke en de jonge werre mitstens in januari of februari gebaore.
Volksgeleuf en dassevèt
Nog bis wiet in d'r vurrige ieëw waoërd legaal 'sj nachs jach gemakt op dasse. Op 'ne doeje das sjtong nog lang 'n priem van de uvverighèèd. Mit speciaal dassetange wachde me dan an 'ne oetgaank van 'n burcht bies d'r das oetkieëm, um 'm te vange. Och mit hon waoërd d'r das opgejaagd um 'm te sjete. D'r das how d'r naam e sjadelek deer te zieë terwiel oet oonderzeuk bliekt dat dat gaar neet zoe is. Me vermoed dat de wit-zjwarte kleur van d'r das och d'r mit te make haat dat-e in 't verlaeje zoe'ne sjlechte naam how. In 't volksgeleuf howwe alle inheemse dere, zoewie och de ekster, mit die kleure dat etikèt. 't Dassevèt, oeë me 'n zaof va makde, how da, van d'r aandere kaant, wer d'r naam good te helpe bie kraenkdes allerhaand.
Varia
Vreuger waoërte verfbäörsjtele va dassehaor gemakt.
Olaf Koens
miniatuur Olaf Koens (Châtillon-sur-Seine, Côte-d'Or, Bourgondië, 1985) is 'ne Nederlandstaolege sjriever en journalis, veural bekind es correspondènt vaan Rösland en de res vaan de veurmaoleg Sovjet-Unie. Heer publiceerde in 2012 Koorddansen in de Kaukasus en in 2015 't door de pers bejubelde book Oorlog en Kermis. Alletwie de beuk gaon euver 't alledaogs leve in Rösland. Heer studeerde aof in Greuninge en Breusel, en wèrkde veur mierdere media in de Bènelux, wie de Nederlandse RTL Nieuws en de Volkskrant en 't Belzje Knack. In 2015 woort heer door 't Nederlandse blaad Villamedia oetgerope bis journalis vaan 't jaor.
Ganzebrook
Óndanks det de naam Ganzebrook taegeweurdig neet meer gebroek weurt, sjteit de beboewing nag waal ummer dao. Allein neump me 't noe geweun Kepel in 't Zandj.
Kvam (Oppland)
Kvam is 'n plaats in de Noorse gemeinte Nord-Fron in de pervincie Opplandj. Kvam tèlde 833 inweuners in 2007 en had 'n oppervlakde van 1,46 km².
Zonnevlek
thumb|right|200px|Zonnevlekke in 1992 'n Zonnevlek is 'n relatief doonker plaots op 't oppervlak vaan de zon. De vlekke zien slechs tijdelek aonwezeg (tijdelek is hei relatief, ze kinne vaan inkel ore tot mierdere maonde bestoon). Ze weure veroorzaak door sterke magnetische aktiviteit boedoor 'n relatief keul plaots oontsteit. De temperatuur vaan 'n zonnevlek ligk tösse de 3000 en 4500 K, dewijl 't umringend materiaol oongeveer 5780 K heit is. 't Aontal zonnevlekke is 'n maot veur de aktiviteit vaan de zon: wie mie vlekke, wie aktiever de zon.
Zonneaktiviteit
thumb|right|200px|Aontal geobserveerde zonnevlekke tijdens de lèste 250 jaor wat de 11-jaorege cyclus aontoent De zon varieert in häör aktiviteit mèt 'n periode vaan 11 jaor. Eder 11 jaor wissele de magnetische pole vaan de zon vaan plaots. De lèste kier waor dat in 2001, en de volgende kier zal woersjijnelek in 2012 zien. Tijdens dees aktieve periode stijg 't aontal zonnevlekke.
Woernumme
Zonnevlekke rechstreeks woernumme is zoonder besjerming vaan de ouge gevaarlek en kin zelfs tot blievende blindheid leie. 't Is wel meugelek um 't beeld vaan 'ne telescoop op 'n sjerm te projektere.
In China woort al in 28 veur Christus zonnevlekke gezeen en tot 1500 gaof 't al hoonderde besjrijvinge devaan. Oet woernumminge in 1611 door de Duitse astronoom Johannes Fabricius is gebleke tot ouch de zon um 'n as beweeg. De zonnevlekke bewege mèt de zon mèt, evels zonnevlekke ter huugde vaan de zonne-equator bewege in oongeveer 25 daog um de zon, bij zonnevlekke up hoeger breidtes door de umloup soms mie es 30 daog. D'n Ingelsmaan Thomas Harriot deeg bijnao 200 observaties tösse 1610 en 1613. Oet zien woernumminge berekende heer de drejsnelheid vaan de zon. De cyclus in 't aontal zonnevlekke woort door Samuel Schwabe in 1843 besjreve, nao 17 jaor observaties.
Aander stare
Ouch aander stare vertoene vlekke (starevlekke geneump). Woerneuminge höbbe aongetoend tot die vlekke dèks väöl groeter zien es de vlekke op us zon, soms wel 100 kier zoe groet, woebij wel 30% vaan 't oppervlak vaan de staar bedèk kin zien.
Roubaix
thumb|right|200px|'t Stadhoes vaan Roubaix Roubaix (Picardisch: Roubés, Nederlands: Robaais) is 'n aw industriestad in 't noorde vaan Fraankriek, in de voormaolege provincie Frans-Vlaondere, vlak bij de grens mèt Belsj. Ze is ouch de hoofplaots vaan twie kantons en 'n gemeinte in de regio Hauts-de-France, 't departemint Nord en 't arrondissemint Lille. Bij de volkstèlling vaan 2013 had de stad 95.866 inwoeners. Wijer waor 't de daarde stad vaan de regio nao Lille en Amiens.
Same mèt Lille, Tourcoing, Villeneuve-d'Ascq en 86 aander gemeintes vörmp Roubaix 'n groete agglomeratie die mie es ein mieljoen inwoeners heet: de Europese Metropool vaan Lille. Ze ligk in 't noordooste vaan dit metropool mèt 'n oppervlaakde vaan 13,23 km².
Internationaol is ze veural bekind es de aonkomsplek vaan de fietsrenklassieker Paries-Roubaix.
Vervalvorm
Vervalvorm kan verwieze nao:
Mixail Lermontov
Mixail Jur'evič Lermontov (Russisch: Михаи́л Ю́рьевич Ле́рмонтов, spreek oet es Miechaiel Joerjeevietsj Ljermantav) (Moskou, 15 oktober 1814 - Pjatigorsk, 27 juli 1841) waor 'ne Rössische sjriever oet de Romantiekliteratuur. Heer weurt in Rösland besjouwd es d'n twiede groetse sjriever vaan zien ginnerasie, allein Aleksandr Poesjkin weurt es e groeter figuur besjreve.
Gegen die Wand
Gegen die Wand is 'ne film oet 2004.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms, romantiek.
De film woort geregisseerd door Fatih Akin en heet 'nen doer vaan 121 menute.
Mixail Lermontov
In 1828 góng Lermontov nao de universiteet in Moskou, boe heer in kontak kaom mèt oondermie Alexander Herzen. Lermontovs wèrk in dees periood getuug vaan zien aofkier vaan de oonderdrökking vaan 't Rössisch volk door de tsare. Heidoor kump heer reigelmaotig in konflik mèt de autoriteite; Lermontov waor gaaroet neet geleef bij 't hof.
Nao ein vaan dees conflicte verleet Lermontov de universiteet in 1832, en sjreef ziech in bij de militair academie, daomèt 't spoor vaan ziene pa, 'ne veurmaolege legerkapitein, volgentere.
In 1837 sjreef Lermontov in respons op d'n doed vaan Poesjkin 't gediech Doed vaan 'nen diechter. Dit gediech veel neet good bij tsaar Nicolaas I vaan Rösland, dee häöm verbande nao de Kaukasus. Geïnspireerd door zien erveringe, sjreef Lermontov zie meisterwèrk, 't book Герой нашего времени, op 't Limbörgs vrij vertaold nao nen Held vaan dezen Tied. Dit is ouch de letterleke vertaoling in 't Nederlands (Een held van onze tijd), Ingels (A Hero of our Time), Duits (Ein Held unserer Zeit) en Frans (Un héros de notre temps). Evels meint 't Rössisch woord Герой of Geroj twie dinger: held, mer ouch hoofpersonaasj. Heidoor maakde Lermontov 'n slöm zat. D'n "held" vaan 't book is naomelek gaaroet neet zoenen held mer ieder get wat de Amerikane 'nen anti-hero of anti-held neume. Door de döbbele beteikenis vaan 't Rössisch woord laot heer zien oordeil in 't midde: zien hoofpersonages wel ummertouw helde, lieket de vraog vaan zie verhaol te zien. Es reactie op 't book leet de Tsaar häöm sjrappe oet de ridderorde vaan Rösland.
Op veurspraok vaan zien bomme moch Lermontov trökkiere nao Sint-Petersburg. Heer sjreef hei 't bekènd episch gediech Demon, wat de inspiratie vörmde veur 'n serie sjilderije vaan de bekènde sjilder Michail Vroebel.
Bacterië
thumb|[[Escherichia coli (de 'stroontbacterie'), 'n gramnegatief staofvörmege bacterie oet de stam Proteobacteria.]] Bacterië (wetensjappelek Latien: Bacteria) zien e riek daan wel e domein vaan eincellege, prokaryote wezes. Ze zien gemeinelek e paar micrometer groet, e stök kleinder es celle vaan eukaryote, meh ze kinne sterk oetereinloupende gruutdes aonnumme. Ouch de vörm kin sterk versjèlle; zoe gief 't staof- bol- en spiraalvörmege bacterië.
Bacterië zien alum presint op Eerd. 'ne Wèllekäörege gram eerd bevat door de baank zoe'n 40 mieljoen individueel bacterieel celle, en 'ne milimeter zeut water ein mieljoen. Me sjat tot ze op de ganse wereld mèt 5 kwintiljoen (5*10³⁰) zien. Door dit enorm aontal euvertröf hunne biomassa dee vaan alle plante en bieste bijein. Bacterië vint me in alle leefmilieus; boete vrunteleke umgevinge wie reviere, bojem, loch en groeter wezes zien ze te vinde in heitwaterbronne, radioactief aofval, zuurstofloes deep water en kilometers deep in d'n eerdkoors. Väöl bacterië zien dus extremofiel. 't Metabolisme vaan bacterië is väöl gevarieerder es dat vaan eukaryote. Dit hèlt versjèllende ecosysteme in stand umtot allein dees micro-organismes bepaolde aofvalstoffe kinne umzètte.
Versjèllende bacterië veroerzake krenkdes (zoegenaomde bacteriaol infecties), wie chlamydia, cholera, lepra, pes, syfilis en tering. Zoe'n krenkdes kinne weure bevochte mèt antibiotica, veuropgezat tot de bacterië dao neet resistent (bestand) tege zien. Sjäöjelek zien bacterië ouch es ze ziech veuje mèt minselek ete, wat veur bederf zörg. Aon d'n aandere kant zien bacterië zjus nötteg in de productie vaan ete wie yoghurt en chips, of in 't biologisch aofbreke vaan eerdolie nao 'n olieramp. Oonmisbaar zien bacterië in de derm (zoegenaomde dermflora) bij 't aofbreke vaan ete.
Bacterië bestoon oet 'n primitief cel die dudeleke organelle mis, meh wel vaan 'ne celwand is veurzeen. Um die lèste eigesjap woorte ze vreuger tot de plante gerekend. Allewijl heet me ze in hun eige riek geplaots. Vreuger woort gei versjèl gemaak tösse bacterië en archeeë, micro-organismes die uterlek op bacterië liekene meh genetisch zier wied devaan aofstoon. Daonao zien bacterië en archeeë nog laank same gegróppeerd tot 't domein vaan de prokatyote, meh die indeiling is zier parafyletisch: archeeë stoon feitelek korter bij plaante en bieste es bij bacterië. Ouch de indeiling vaan bacterië zelf is problematisch. De mieste zien nog laank neet besjreve en ze laote ziech neet allemaol in laboratoria kweke. Allewel tot neet euver alles consensus besteit, deile microbiologe de bacterië in zoe'n 20 stamme in. Vaanajds weure bacterië, veur 't gemak, ingedeild in grampositief en gramnegatief.
Vervalperduk
E vervalperduk is 'nen isotoop dae door radioaktief verval van 'ne radio-isotoop óntsjteit. Zo vervèlt beveurbeeld koolsjtof-14 door β–-verval nao sjtiksjtof-14:
Sjtiksjtof-14 is 't vervalperduk en is zelf sjtabiel.
E vervalperduk kan ouch 'nen insjtabiele (radioaktieven) isotoop zeen. Zo vervalle de langlaevende isotope van uranium en thorium oeteindelik nao lood, mer ze doon det in 'n kitting mit e vrie groot aantal sjtege. De vervalperdukte in dees kitting zeen in 't algemein väöl insjtabieler es d'n oorsjprunkelike langlaevenden isotoop. Ómdet ze in 'n uraniumhajend matterjaal kónstant waere aangemaak (e lankzaam percès) en weer vervalle (e sjnel percès) zeen ze in 'n leeg aevewichsconcentratie aanwaezig. Dees concentratie is des te leger naomaote 't vervalperduk insjtabieler is. Op dees meneer bevat 'n uraniumhajend erts ummer klein concentraties van elemente wie protactinium of radium. Men kan de vervalperdukte chemisch sjeie oet 't erts, mer den zölle ze lankzaam vervalle tót sjtabieler isotope van anger elemente.
Pamflet
'n Pamflet is 'n literair genre oeë-in d'r sjriever zich engageert in 'n actueel religieus, wetensjappelek of polletiek oonderwaerp oeë-e èèges midden-in sjtèèt. 'n Pamflet is gedrukt en kan besjtoeë oet èè vel, e paar velle of zelfs 'n gaans book. 't Pamflet waoërt väöl gebruukt in de twiede helft van d'r 19de en 't begin van d'r 20ste ieëw en waor ernstig mae oetbundèg van toeën. Jonathan Swift gebroekde 't genre evvel al an 't begin van de 18de ieëw. De rol van pamflette is noe uvvergenaome dör satires, die de bedoeling haant um via d'r sjpot wantoesjtande te hekele en d'r laezer te doeë laache mèt 'die' waelt oeë-dat-e in laeft.
Nijvel (arrendissement)
't Arrendissement Nijvel (Nivelles in 't Frans) is 't innige besteurleke arrendissement van de Bèlsje provincie Waals-Braobant. 't Oppervlak van 't arrendissement völt dus same mèt det van de provincie en bedreug 1093 km². Op 1 juli 2005 haw 't arrendissement Nijvel 364.722 inwoener.
't Bestuit uit de gemeinte:
Viktor Orbán
Viktor Mihály Orbán (31 mei 1963, Székesfehérvár, Hongarije) is 'nen Hongaarse politikus, zjuris en d'n allewijle premier vaan Hongarije. Heer behuurt bis de nationistisch-conservatieve polletieke partij Fidesz.
Allewijl is heer primier oonder prizzendent László Sólyom.
Jäög en jong jaor
Gebore es aajdste zoon vaan drei jonges in 'n plattelandse middelklasse-femilie vaan 'nen entreprenäör, Gyözö Orbán (gebore in 1940), en 'n oonderwiezeres, Erzsébet Sípos, greuide heer op in Székesfehérvár, e provinciestedsje in Centraol-Transdanubië. Heer studeerde iers aon de Eötvös Loránd Universiteit. Heer studeerde dao aof in 1987. Nao de val van de Berliense Moer holp d'n Hongaars-Amerikaanse multi-miljonair en investeerder George Soros häöm um zien studie te kinne aofmake in Pembroke College, Oxford ('t Vereineg Keuninkriek).
Polletiek aon 't ind vaan 't kommenisme
Heer maakde zien studie neet aof en góng in de polletiek wie de versjèllende rivveluties begoste in Oos-Europa contra de Sovjet-Unie en de kommenistische regimes. Trök in Hongarije woort heer de leier vaan de studèntebeweging Alliantie vaan Jonge Demokrate, die later Orbáns partij Fidesz zaw vörme. In 1986 trouwde heer mèt Anikó Lévai, mèt wee heer nog ummertouw is getrouwd en ouch vief kinder mèt kreeg. In 1989 verkraog heer populariteit euver 't gaans land door 'n speech te geve bij 'n herbegraffenis vaan Imre Nagy, 'n nationaol heldin die umkaom tiejes de Hongaarse rivvelutie vaan 1956, boe-in heer de Sovjets direk opreep hun troepe oet Hongarije te haole.
Parlemintariër en ierste premiersjap (1990-2002)
Heer woort kamerlid vaan 't Hongaars parlemint op 2 mei 1990 es gevolg vaan de opriechting vaan d'n Hongaarsen democratische staot. Es lid bleef heer de parlemintaire leier vaan Fidesz bis 1993. Oonder zien leiersjap brach heer zien partij, die vaan orizjien klassiek liberaol en pro-EU waor, nao 'n centraol-rechse nationaal-conservatieve beweging. Vaan 6 juli 1998 - 27 mei 2002 waor Orbán premier vaan Hongarije naotot Fidesz in 1998 de mierderheid vaan de zetels won in 't Parlemint. De regiering waor gebasseerd op 'n rechse coalitie.
Oppositie (1998-2010)
Fidesz verloor meh zjus de verkiezinge vaan 2002 en 2006 tege de Hongaarse Socialistische Partij, boenao Orbán ach jaor laank de leier vaan de oppositie waor. De socialiste verlore gauw hun populariteit nao de 2006-verkiezinge, veural naodat 'n privéspeech vaan premier Ferenc Gyurcsány per oongelök waor geleek en bij Magyar Rádió terech waor gekomme op 17 september 2006. De speech leide tot 'ne nationale polletieke crisis. Gyurcsány waor in ziene speech hendeg negatief euver Hongarije en gebruukde daobij vulgairen taol. Versjèllende oetspraoke vaan häöm oet de 2006-speech waore: "Veer lege, edere mörrege, eder nach, ederen aovend", "De lui höbbe neet väöl keuzes. Daorum höbbe veer 't land hendeg besjete. Neet zoe-e bitsje, mer hiel erg" en "Veer mótte dit kutland veraandere". Oonder aander daankzij dit sjandaol, woort Orbán op 29 mei 2010 obbenuits premier vaan Hongarije, noe in coalitie mèt de christendemocrate.
Twiede premiersjap en supermierderheid (2010 - allewijl)
Daankzij 'n nipte "supermierderheid" kós Orbáns kabbinèt groete constitutionele hervorminge oetveure die gönsteg waore veur de oetbreiing vaan Orbáns mach. Fidesz beheel 'n "supermierderheid" in de verkiezinge vaan 2014 en 2018. In de lèste verkiezinge heet heer veural campagne geveurd door negatieve aondach te geve aon immigratie en vluchtelinge. Ouch kaom ziene veurmaolege lieraar en financiële steun George Soros dèks veur in zien campagne es 'ne landverraojer en liberale kosmopoliet. Sommege critici besjöldege Orbán d'r vaan tot zien campagne tege Soros veur 'n groet gedeilte is gebasseerd op anti-Semitisme, aongezeen Soros Joeds is en voldeit aon versjèllende clichés die dèks weure benaodrök in propaganda tege Jäö.
.ag
.ag és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't laand Antigua en Barbuda, 'ne klene aajlaandstaot én 't Caraïbisch gebied. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1991 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Antigua en Barbuda, mèr 't domein wiëd vërnaomelik gebrauk dër bedraajver in Duitstaolige len bau AG 'n speciaol betekenés hèt én bedraajfsnaome. Haajbaaj moet me wèl de kaanttekenéng zétte dat 't gebrauk van dizze domeinnaom én Duitslaand wiëd beperk dër 'n autspraok van 't gerichshof.
Kesjtièl Sjaloen
thumb|right|250px|Kesjtièl Sjaloen in Oud-Valkeberg Kesjtièl Sjaloen (Nederlands Schaloen) ies gelege in de beemde van de Geul in Oud-Valkeberg. De grach rónd 't woonhoes krieg 't water van de meulebeek, 'ne Geultak, dae in de 16e ièw de echte luip van de Geul vörmde. Achter 'n poorthoes kump me op 'ne plei, woa-aan 't kesjtièl en 'ne veurburch gesitueerd liegke. Op de meulebeek drièjt 'n, van mergelsjtein geboewde, Sjloensmeule, 'n watermeule oet 1699, allewiel allein es demonstratiemodel. In de kesjtièltuin, daobie, haet de plaatselike vereiniging van 't I.V.N. 'ne Limburgse heemtuin, later 'ne kesjtièltuin geneump. Op 'n paar hónderd maeter aafsjtand liegke de kèrk van Sint Jan en 'n ander oud kesjtièl Genhoes.
De boew
thumb|250px|Kaart van Jacob van Deventer oet 1550 mèt Sloenes bie Oudt-Valkeberg 't Rechheukig kesjtièl ies geboewd van mergel en dateert oarsjprónkelik oet de 14e ièw. Toen waor 't get kleiner. In de volgende ièwe ies 't oetgebreid, meh in 1575 bekans gans aafgebrend. Op de kaart van Jacob van Deventer oet 1550 ies 't kesjtièl mèt naamsvermelding Sloenes dudelik te zeen in zien vörm. In de miedde sjteit 'ne woontore mèt 'ne oetboew es ingank. Aan twiè kante 'ne vleugel aangeboewd. De arkelteurentsjes sjtamme oet de 16e ièw. Róntelum liek 'n breij grach. In 1656 restaureert Johan Reinier Hoen van Cartils 't kesjtièl, naodat 't jaorelank laeg haet gelege. 'n Inscriptie in 't Latien vertèlt, dat nao de brand in 1575, 't echpaar Hoen van Cartils en Johanna Maria van der Merwijck 't pand gered höbbe en hersjtèld. De toesjtand in 1656 ies ouch 'n rechheukig geboew mèt 4 boewlaoge ónder 'n zadeldaak en 'ne gewelfde kelder. Aan de versjillende soorte mergel ies te zeen, dat materiale hergebruuk zin bie de diverse retauraties. In 1721 en in 1738 volge wir restauraties. Nao de Franse bezètting in 1814 kump 't kesjtièl in eigendóm aan de familie De Villers Masbourg d'Eclaye. Zie lièt 't hoes wir restaurere in 1894, waarsjienlik ónder leiding van Pierre Cuypers. Toen ies 't kesjtièl gewore es wie 't d'r noe bie liek: mèt 'ne aangeboewde westelike tore en traptore aan de veurzie en verhuègde arkelteurentsjes. De gevele kriege dan 'n nuuj, reigelmaotiger indeiling, de veurgevel krieg 'ne erker en de achtergevel 'n balkon. 't Interieur weurt dan geliek vernuujd. Nao de inkwartering van Amerikaanse soldaote op 't ing van de Twiède waereldoorlog (1946) ies 't hoes gans oetgelaef. Nao restauratie in 1956 ies 't hoofgeboew wir gesjiek veur beweuning.