cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Modernen Tied
Me kin hei evels väöl kritisch euver zègke. Alleriers gief 't hei 'n klaor grens tösse traditioneel en modern, wijl 't dat eigelek noets heet gegeve. Sommege regio's in Europa zien zelfs nog altied op väöl punte traditioneel (zelfs in Nederland en Belsj, boe bepaolde protestante regio's in Zieland en zekere Waolse dörpe mèt katholiek isolemènt emper gemoderniseerd zien en wèlle weure). Daobij kump ouch nog tot 't gaaroet gein klaore stap in Europese historie heet gegeve vaan traditioneel Europa nao modern Europa. 't Góng stepke veur stepke, regio veur regio. 'n Twiede kritiekpunt dat me zaw kinne stèlle is 't weerdesoerdeil wat gegeve weurt; d'r weurt gewèrk nao 'n Cause Finalis. 't Gief hei weineg objektiefs, Wehler is bekans nörges positief euver de traditioneel société; get wat allewijl ummertouw mie wel weurt gedaon in de studie vaan historie.
Modernisatie waor veur väöl lui, wie Immanuel Kant, 'n belaofde. Veur aander lui waor 't evels 'ne vlook: d'n doed vaan traditie. Karl Marx had 't euver de allewijl société, die gebasseerd is oppe harteloeze zelfinteres vaan de riekere (kapitalisme). Veur Sigmund Freud stoond de allewijl société veur de repressie vaan alle spontane verlanges en passies. Max Weber zoog zienen tied es de rationalisatie vaan de société en 't rizzeltaot vaan de Iezere Kouw: imperatieve vaan instrumintaol efficientie en de gevaangenis vaan bureaucratische regulaties en procedure. Dees drei bekinde dinkers waore allemaol deil vaan de Frankfurter Sjaol vaan Oonderzeuk en hadde groete invlooj op 't Iezere Kouw Dinke, alledrei op hun eige meneer. Michel Foucault, 'ne nuieren dinker, góng hei wijer op in door te zègke tot d'n individueel subjek, en daomèt benaodeild, woort vaan discipline en normalisatie vaan de rationaliserende maotsjappij. De liberatie contra d'n dwaank steit centraol es de groete paradox vaan mondernisatie en kin weure vergeleke mèt de paradox vaan d'n Aajdgrieksen tragedie contra 't rationalisme in de ethiek.
Christendóm had väöl force verlore door de séculairisatie vaan relizjie en de seperatie vaan Kèrk en Staot. Christendom waor veur de lui e klaor model veur moraal, sociaal order die waor gegeve door God en ieweg waor. Karl Marx en Friedrich Engels sjreve neet veur niks in hu Communistisch Manifesto (1848): Alle gefixde, vasgevrore relatie zien eweg gebonzjoerd. Nao de val vaan relizjie goof 't chaos in Europa en zekere oontuivering vaan de lui; me mos weer nui meininge geve aon 't leve. Dit deet me veural door middel vaan sociologie en ideologie.
Ries vaan Sociologie
D'idee tot société subjek veur weitesjap kin zien is gans nui en woort pas in de 19e iew oontwikkeld oonder de, nog ummertouw te gebruke, benaoming: sociologie. Mer zelfs 't konsep vaan société is gaar neet zoe nui es väöl lui zawwe dinke. 't Konsep goof 't pas in de 17e iew en had polletiek origin.
In de traditionele wereld goof 't 'n klein, regierende éliet en 'n argarische gigantische miederheid, geïssoleerd in klein komunes. Nao de Middeliewe begoste de aristokrate ziech presentierde es degein die simulaire, culturele menere höbbe. Dit klein gröpke nömde ziechzelf de Société, de res veel dao neet oonder. Dit is volgens väöl historici 't begin vaan modern civilisatie. De staot greuide in zien monopolie vaan de force, sociaal en polletiek relaties tösse lui greuide heidoor, mer ouch 'n zekere fundering veur nog altied bestaonde Europese menere vaan gedraag en leve en de introductie vaan e zeker geveul veur sjeemde. Dees force kaom vaan de hoegere klasse (in de Renaissance nog veural aristocratie, vaanaof de Opklaoreng ouch ummertouw dèkser de Bourgiousie). En dees force zaw door de decennia heer laankzaom aon ouch 'ne ról gaon späöle in de greuiende middelklasse. Naomaote zoewel dees force es de middelklasse zelfs greuiende waore, begos dees force ouch invlooj oet te oefene op de liegereklasse. Door dees gigantische verandering vaan de balance in société, dreigde d'r vraoge nao bove te koume die in de Middeliewe nog leke te zien beantwoord:
Dinkers wie Alexis de Tocqueville, Saint-Simon, Herbert Spencer en Auguste Comte perbeerde allemaol op 'n aander meneer dees vraoge te beantwoorde. Evels waore dees antwoorde emper weitesjappelek te neume in de allewijl diffenitie vaan 't woord. Sociologie goof 't nog neet in Europa. Hun theorieje waore 'n misjmasj vaan historie, ideologie, ikkenomie en polletieke weerdes. Sociologie es apaarte discipline woort pas geïntroduceerd door Weber en Émile Durkheim. Ideologie woort evels wel al gezeen es serieus weitesjap.
Zoe zach Antoine Destult de Tracy: ''Me mót 'n ideologisch methood make veur analyse. Hei maak me 't versjèl tösse riechteg en fout en oetindelek 'n société op de fundering vaan wirkeleke ideeje.'' Tot ideologie geliek stoond aon objektieve, weitesjappeleke kènnis woort mesjiens door de mierderheid geaccepteerd mer toen al goof 't ouch kritiek vaan bekinde lui. Napoleon nömde ideologie de fundering vaan gans en al dat duvels is; de fundering vaan euvergerationaliseerde, door constitie geconstructureerde wètte, in plaots vaan reigels gebasseerd op 't humaon hart, wirkelek geëxpiriënteerd oppe wirkelekheid en gebasseerd op historische kènnis. Marx neumde ideologie 't gedeild wereldbeeld vaan de hoegere klasse um te aander klasses te euvermeistere. De liegere klasse veurlege tot kapitalisme realiteit is, netuurleke reigels. Dat dewijl volgens Marx kaptialisme allein d'r waor in Europa um de liegere klasse stil te hawwe.
Nijefurd
frame|Ligking vaan Nijefurd in Friesland Nijefurd waor tösse 1984 en 2011 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, aon 't IJsselmeer, mèt 'n oppervlak vaan 289,17 km2 (daovaan neet minder es 192,49 km2 water). De gemeinte umvatde de kerne It Heidenskip, Hemelum (Himmelum), Hindeloopen (Hylpen, daoboete ouch wel Hynljippen), Koudum, Molkwerum (Molkwar), Nijhuizum (Nijhuzum), Stavoren (Starum), Warns en Workum (Warkum). Op 1 januari 2010 had de gemeinte 10.957 inwoeners.
Lies vaan Wikipedia's
thumb|300px|Op 'ne zoegeneumden edit-a-thon sjrijf 'n gróp lui diverse artikele in korten tied, gemeinelek euver ei bepaold kinnesgebeed. De foto tuint Wikipediaone die d'n Ingelstaolege Wikipedia aon 't bewèrke zien. thumb|300px|Väöl Wikipedia's in Afrikaanse taole zien nog klein, umtot (good) internèt dao neet vaanzelfsprekend is. Hei zuut me 'ne Malinese Wikipediaon bezeg mèt 'n artikel veur de Fulfulde-Wikipedia. De internètencyclopedie Wikipedia woort opgeriech op 15 jannewarie 2001. Oersprunkelek waor de veurtaol impliciet Ingels, meh nog datzelfde jaor versjene de ierste subdomeine. Allewijl (miert 2020) gief 't good 300 versies, neet allein in groete standaardtaole meh ouch in streek- en minderheidstaole, oetgestorve taole, klassieke taole en kunstaole. Nog diverse aandere wachte op erkinning. E paar Wikipedia's zien intösse geslote, of nao e domein boete Wikipedia verplaots.
Nijefurd
De Nederlandse naome zien officieel, boete die vaan It Heidenskip en de naom vaan de ganse gemeinte. Ouch in de kerne mèt officieel Nederlandse naome stoon bij de plaotsnaomsjèldsjes de Friese naom bovenaon. In Hindeloopen weurt e hiel awwerwets Fries dialek gesproke: 't Hindeloopers. In Stavoren sprik me 'ne variant vaan 't Stadsfries. In de res vaan de gemeinte euverhiers 't Zuidhooks dialek.
Lies vaan Wikipedia's
't Succes vaan de diverse Wikipedia's löp sterk oeterein. Sommige höbbe mieljoene artikele, aandere zien nog zoe good es oonbereurd. 't Aontal artikele zeet neet alles euver de bleuj vaan 'ne Wikipedia: väöl Wikipedia's in klein taole höbbe doezende of zelfs mieljoene artikele aongemaak door 'n statistische databaank mèt 'ne bot in artikele um te zètte, meh höbbe rillatief wieneg echten inhaajd.
Per 7 miert 2020 waor de stand vaan zake zoe:
Sturm und Drang
Sturm und Drang (Hoagduutsj veur Sjtörm en Drang) ies 'n bewaeging in de Europese literatuur en meziek, veural in 't Duutsjtalig gedeilte daovan, die ontstjong in de laat 1760'er en de vreug 1780'er jaore. In retrospectief weurt de Sturm und Drang-bewaeging gezeen es "proto-Romantisch", ofwaal 't begin - of zjuus véúr 't begin - van de Romantiek es tiedsperk. Mèt dees bewaeging woort de individueel subjectiviteit en, veural, de extremiteite van emotie gevierd es get wat moet weure gedeild en oetgesjproke. Hiemit waor zie ouch 'n protessjtöm tege de Verliechting en de dao-aon geässocieerde kunssjtruiminge (wie de Barok), die 't rationalisme centraal sjtèlde en emotie es get sjlechs en "onverliechs" zoge.
Nijefurd
Nijefurd woort in 1984 gevörmp oet de gemeintes Hemelumer Oldeferd, Hindeloopen, Stavoren en Workum. De ierste waor ein vaan de 30 aw grietenije, de lèste drei huurde bij de èlf Friese stei. In 2011 góng de gemeinte, mèt veer aander gemeintes, zelf weer op in Súdwest Fryslân.
Sturm und Drang
De periood ies verneump nao 't toneelsjtök van Maximilian Klinger, wat voor 't ièrsj woort oetgeveurd in 1777. Dat toneelsjtök waor waer beïnvlooid door de Amerikaanse Rivvelutie (1765-1783). 't Idee waor dat me mesjiens waal rationeel ideeë nuèdeg haet um nao 'n beter maatsjappie te sjtreve, mer dat oetindelik de vureg emotie (de sjtorm en drang) nuèdig ies veur de nuèdig radicaal verangering. 't Ies dus ouch klaor wie de Sturm und Drang en de dao-oet vloojende Romantiek groate invlooj hawwe op de polletiek, en veural op opsjtande en rivveluties, wie de Franse Rivvelutie (1789-1789) Visa versa zaw de Franse Rivvelutie weure gezeen es eine van de groatse kantelpunte in de Historie van Europa en mèt name de 19e ièw. Hiedoor zaw dizze Rivvelutie 't aanzeen van 't Romantiek-dinke nog miè gaon versjpreie nao anger gebeeje van Europa, wiet boete 't Duutsjtalig gebeed.
De filosoof Johann Georg Hamann weurt gezeen es d'n houfideoloog van Sturm und Drang; anger belangriek figure zin Johann Anton Leisewitz, Jakob Michael Reinhold Lenz, H.L. Wagner en Friedrich Maximilian Klinger. Johann Wolfgang von Goethe en Friedrich Schiller (mèt zien bekinde ood: Ode an die Freude) waore notabel proponinte van de beweaging aan 't begin van hun leves, al zawwe zie later euversjtappe nao 't Weimar Klassicisme.
Loenen (gemeinte)
thumb|Ligking vaan Loenen in Utrei Loenen is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Utrei, mèt 'n oppervlak vaan 27,32 km2 (daovaan 8,70 km2 water) en 'n inwoeneraontal vaan 8.475 op 1 januari 2010. De gemeinte had es hoofplaots Loenen aan de Vecht; aander kerne zien Loenersloot, Nieuwersluis, Nigtevecht en Vreeland. Loenen waor 'n rustieke gemeinte aon de Utreise Vecht, woe väöl rieke lui woene. In officieel gebruuk waor Loenen de gemeintenaom en Loenen aan de Vecht d'n dörpsnaom; in de volksmoond hèt 't dörp sumpel-eweg Loenen.
Elektronica
Elektronica is de studie vanne struiming van lajinge door versjillige matterjale en toestèlle, wie halfgeleiers, waerstenj (resistore), inductore, condensatore, naonstructure en vacuümbuze. Alle toepassinge van elektronica gaon euver 't euverdrage van elektrische signale of infermasie. Elektronica wuèrtj betrach es 'n theoretische vertakking van de netuurkónde, mer 't óntwirpe en 't make van elektronische stroumbane veur praktische perbleme op te losse zeen noadzakelike technieke in 't veldj van elektronische en wiskundige techniek.
De studie van nuuj halfgeleierstoestèlle en verwantje technologie wuèrtj soms ouch es 'n vertakking van de netuurkónde betrach.
Kapelle
Mèt kapelle kin weure gemeind:
Zuug ouch de verdudelekingspaasj Kapel.
Tranøy
De gemeintecode is 1927.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
1639
1636 - 1637 - 1638 - 1639 - 1640 - 1641 - 1642
Gebäörtenisse
thumb|200px|right| De Sjlaag biej Duins (Reiner Nooms) rechts|200px|thumb|Horrocks terwiel hae de Venuseuvergank van 1639 observeert (J.W.Lavender, 1903)
Kuurne
Kuurne (Wes-Vlaams: Keurne) is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Kortrijk. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 10,01 km² en had op 1 januari 2008 12.649 inwoeners.
Bezeensweerdeghede
In 't dörp steit 'n neogotische kèrk gewijd aon Sint-Michiel. De Pieterskèrk (foto; in de kern Sint-Pieter natuurlek) is evels bekinder, um zien opvallende modernistische vörmgeving.
Folklore
De bijnaom vaan de Kuurnenere is ezele. Dinkelek kump dit vaan hun vreuger landbouwgewoentes. Es ze mèt hun greunte nao de stad trokke, lagte ze de handel op ezelskare. 'n Apocrief verhaol sjrijf de bijnaom touw aon de koster vaan 't dörp. Intösse is ezel 'ne geuzenaom: de gemeinte heet intösse 'nen ezel es mascot.
Historie
Kuurne weurt veur 't iers geneump in 1123, es (villa de) Cuernes. Iewelaank waor 't 'n oonaonzeenlek landbouwdörp, wat veural akkerbouw bedreef (greunte die in Kortrijk woort verkoch). In d'n twintegsten iew greujden 't oet tot 'n veurstad vaan Kortrijk. In 1977 stoont Kuurne get groond aof aon de gemeinte Kortrijk (de kern Heule-Watermolen, die bij de nui deilgemeinte Heule kaom); 't oersprunkelek plan um Kuurne mèt de stad te laote fusere góng vaanwege hel proteste neet door.
Zès
Zès (6) is e ciefer en 't netuurlik getaal det völg op 't getaal vief en veuraafgeit aan zeuve.
Zès is 't op ei nao klènste samegestèldj getaal det zuver is te deile door "1", "2" en "3". Ómdet "6" kan waeren opgetèldj oet dees getale is 't e perfek getaal; 't volgendje perfek getaal is "28". Wiejer is "6" e hoogsamegestèldj getaal, gevolg door "12".
E getal is deilbaar door zès wen 't deilbaar is door twieë en drie. 't Mót dus 'n aevegetal zeen ('t lèste ciefer is ouch deilbaar door twieë) enne som vanne ciefers mót deilbaar zeen door drie.
Ciefer
't Teike det inne moderne wèsterse werreld wuuertj gebroek veur 't getaal "6" aan te gaeve geit trögk op 't Indisch systeem. In vergelieking mitte anger ciefers is de óntwikkeling betrèkkelik sumpel vergange. 't Óntstóng es 'ne vertikale streep mit e rundje d'raan (geliekendj oppe þ). 't Bäövelste stökske woort e bäögske, wonao 't ungelste stök ewegvool ennen hujigen vorm is óntstange.
In Japan en Sjina gebroek me-n 't teike "六" veur 't getaal "6".
Kinder
Kinder (Hollanse naam: Kinrooi) is 'n dörp en gemeintje in Belsj Limburg. De gemeint hèt bekans 12.000 inwoeners. Ze bestuit oet vief deilgemeinte, Bieësel, Kaesing, Kinder, Opove, en Geistinge.
De middelbare sjoel van Kinder, 't Instituut Heilig graaf Kinder, werde gestich door nonne die ein kloester haaie. Det kloester werde omgeduipt toet sjoel. Begin joare seventig ginge die nonne weg.
Extern linke
Website vanne gemeint 500px|left
Juliaanse kalender
D'r juliaanse kalender is d'r van oorsjprong Romeinse kalender dae vervólges gebroekd waoërt in 't groeëtste deel van de christeleke waelt. E waoërt in d'r loop van d'r 16e bies d'r 20e ieëw geleidelek aan verdrónge dör d'r gregoriaanse kalender, dae egelek neet mieë wie 'n correctie is van d'r juliaanse.
Inveuring
D'r juliaanse kalender is geneumd nao Julius Caesar, dae 'm, in z'n hoedanigheed van Pontifex Maximus (hoofd van d'r Romeinse ieëredeens) in 45 v.Chr. inveurde es finale correctie óp de Romeinse versie van d'r Egyptische kalender. Dae waor ieëder al dör Alexander III d'r Groeëte oonder invloed van 't Hellenisme över 't gaanse Middellandse Zieëgebied versjprejd geraakt.
Óp advies van d'r Alexandrijnse astronoom Sosigenes lag Caesar e jaor van 365,25 daag vas, dör öm de veer jaor 'ne extra daag toe te voege. Deze doeër waor al vanods dör de Egyptenaere bepaald en keumt good övereen mèt 't tropisch jaor, dat de seizoene es basis haat.
Dör e misversjtaand waoërt d'r aanvankelek èns in de driej jaor 'ne sjrikkeldaag toegevoegd. Dès faot waoërt in 4 na Chr. hersjteld.
D'r juliaanse kalender is in werkelijkheed èlf minute langer wie 't tropisch jaar. Daordör löpt d'r kalender in doezend jaor 7,8 daag achter óp de zón. Des faot waoërt in 1582 mèt d'r gregoriaanse kalender hersjtèld en me kan dus zègke dat d'r juliaanse kalender van 4 bies 1582 in gebroek is gewes.
De maonde
In d'r owwe Romeinse kalender begoes 't jaor óp 1 Martius. Dit is nog ömmer te zieë an de name van de maonde september ('septem' = zaeëve), oktober ('octo' = ach), november ('novem' = näöëge) en december ('decem' = tieën).
Bie d'r juliaanse kalender werre de maonde van d'r owwe kalender behaowe, mae hunne doeër wert aangepaast en daobie begoes 't jaor vanaaf doe óp 1 januari. Ooch waoërt d'r sjrikkelmaond van d'r owwe kalender gesjrapt.
Caesar bepaalde dat 't jaor AUC 708 ('t jaor der verwarring = 46 v.Chr.) 355 daag zów tèlle. 1 Ianuarius zów zoe wer samevalle mèt 't begin van d'r weenter. Ter ieëre van de inveuring van dèze kalender wert d'r maond Quintilis verenderd in Iulius. Later wert d'r naam van de maond Sextilis gewijzigd in Augustus.
In 1820 versjaen vör 't ieërsj in de Encyclopædia Britannica 't dör Johannes de Sacrobosco in de waelt gebrach fabeltje dat, ömdat keizer Augustus neet vör ziene vörgenger woolt oonderdoeë, 't aantal daag van dae maond van 30 op 31 waoërt brach (zjuus zoeväöl wie Julius). Daarbie zówwe die extra daag van Februarius zieë aafgehaold. Dit lètste is eenvoudig te werlègke, want al oonder Numa Pompilius (715-672 v.Chr.) tèlde februari 28 daag. In Sacrobosco's theorie waor dus Augustus' kalender d'r definitieve, en how Julius Caesar d'r kalender aandersj in gedachte. Sacrobosco gèft dan de vólgende maondlengtes:
D'r sjrikkelmaond Intercalaris wert èns in de twieeë à driej jaor toegevoegd, soms mèt 'ne Februarius van 22 en aandersj van 23 daag.
Gebroek
D'r juliaanse kalender waoërt in bekaans gaans 't Romeins Riek gebroekd. Ooch lokaal en regionaal kalendere werre an 't model van d'r juliaanse aangepaast. Zo verenderde keizer Augustus d'r Egyptische kalender dör de inveuring van 'ne sjrikkeldaag öm de veer jaor.
Bie de ópkoms van 't christendom waoërt d'r juliaanse kalender ooch gebroekd öm de data van de christelijke feestdaag, in 't biezeunder Paosje, te bepale. Daordör kieëm 't dat de kerk väöl belang hechtte an d'r kalender.
D'r juliaanse kalender wert noe nog gebroekd dör de oriëntaals-orthodoxe kèrke en sommige oosters-orthodoxe kèrke, de zogenaamde "owwe sjtiel"-kèrke. Dès lètste ömvatte de kèrke van Jeruzalem, Rusland, Oekraïne, Servië, Georgië, Polen en de kloosters van het schiereiland Athos. De orthodoxe-nuje-sjtiel (Constantinopel (noe Istanboel), Alexandrië, Antiochië, Griekenland, Cyprus, Roemenië, Bulgarije gebroeke d'r gregoriaanse kalender vör feestdaag op vaste daag (oonder mieë Kaeërsjmès en de feeste roond de jaorwisseling), mae d'r juliaanse kalender vör feeste gerelateerd an d'r paosjcyclus.
De Orthodoxe Kèrk van Finland, Estland en eenkel orthodoxe parochies in de diaspora, vörnamelek 'n aantal in Tsjechië en Slowakije gebroeke d'r gregoriaanse kalender. Sommige Oosters-katholieke Kèrke gebroeke d'r gregoriaanse kalender en andere d'r juliaanse kalender.
De mètste Armeens-Apostolische kèrke hantere d'r gregoriaanse kalender, zjuus wie d'r sjtaot en vere Kaeërsjaovend óp 5 januari. Sommige evvel gebroeke d'r juliaanse en vere Kaersjaovend óp d'r 18 en Kaeërsjmes óp d'r 19 januari.
Behalve de Russisch-Orthodoxe Kèrk gebroekde ooch d'r Russische sjtaot in 't verlaeje d'r juliaanse kalender; vandao dat de Oktoberrevolutie in d'r westerse maond november plaatsj vón. Rusland sjakelde pas nao de Oktoberrevolutie över op d'r gregoriaanse kalender.
Langemark-Poelkapelle
Langemark-Poelkapelle is 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Ieper. De gemeinte besleit 'n oppervlak vaan 31,67 km² en had op 1 januari 2008 5.144 inwoeners.
Deilgemeintes
Langemark-Poelkapelle besteit oet drei deilgemeintes. Binne Langemark ligke ouch nog twie kerne zoonder status.
Historie
Langemark-Poelkapelle, boevaan 't gebeed in d'n Ierste Wereldoorlog de buun waor veur zwoer gevechte, oontstoont in 1977 oet 'n fusie vaan de gemeintes Langemark en Poelkapelle. Langemark had in 1971 al de gemeinte Bikschote geannexeerd.
Madagaskar
Madagaskar (Malagassisch Repoblikan'i Madagasikara, Frans République malgache) is e land en 'n eiland (zuid)oostelek vaan Afrika, op 500 aon doezend kilometer veur de kös vaan Mozambique. Hoofstad is Antananarivo. 't Land is 'n anomalie in Afrika, door zien Austronesische bevolking die allezeleve vaan Borneo kump. De isolatie vaan 't eiland heet tot 'n unieke natuur geleid, boe me oonder aandere väöl primitief primaotesoorte kin vinde.
Bestuurleke indeiling
thumb|right|Regio's (nommers) en aw provincies (kleurgróppe) vaan Madagaskar. Tot aon e referendum oet 2007 waor Madagaskar in zes otonoom provincies ingedeild. Allewijl is 't land ieder 'nen unitaire staot dee besteit oet 22 regio's (faritra). Die zien wijer verdeild in 116 distrikte, 1548 gemeintes en 16.969 naobersjappe (fokontany). Groete stei stoon bestuurlek bove gemeinteniveau, op dezelfde huugde es distrikte.
Fysische geografie
Madagaskar is mèt 587713 veerkante kilometer 't veerde groetste eiland vaan de wereld, nao Greunland, Nui-Guinea en Borneo. Dit is, ter vergelieking, e bitteke groeter es Fraankriek. Madagaskar is 135 mieljoen jaor trök vaan de Afrikaans-Zuid-Amerikaanse landmassa losgebroke en braok 88 mieljoen jaore trök ouch mèt India (wat doordreef nao Azië). Es gevolg heivaan heet ziech hei de natuur uniek kinne oontwikkele, doortot soorte die neet kinne vlege of zwumme 't eiland neet bereikde. Midde in 't eiland ligk 't hoegland, boe-op ouch de hoofstad ligk. D'n hoegste berg is de Maromokorto mèt 2876 meter.
Levende natuur
left|thumb|Twie [[rinkstartmaki's (Lemur catta), ein vaan de väöl soorte haafape endemisch op Madagaskar.]] De aofsplieting vaan Madagaskar voont plaots nao de evolutie vaan mojerkookdiere (Placentalia) en versjèllende vaan zien ordes, meh wied veur 't versjijne vaan väöl families die noe de eerd dominere. De primaote (Primates), op ziech de aajdste en primitiefste levende orde vaan mojerkookdiere, zien hei vertegenwoordeg mèt tientalle soorte maki's (geslach Lemur), die tot de haafape (Strepsirrhini) hure. De roufdiere (Carnivora) vint me in de fossa (Cryptoprocta ferox) en de fanaloka (Fossa fossana), twie op civetkatte liekende bieste.
't Gief 260 soorte reptiele, daovaan 90% endemisch (nörges aanders veurkoumend es op Madagaskar). 't Geit daobij veural um herdisse, daovaan neet wieneg kameleonne. Veugel kinne ziech natuurlek beter verspreie; toch zien vaan de oongeveer 280 veugelsoorte nog ummertouw mie es 100 endemisch. 'n Soort wie de koerol (Leptosomus discolor) nump zelfs (nao de meining vaan de mieste taxonome) 'n gans eige familie in. Ouch de mierderheid vaan de doezende insekte koume nörges aanders veur, zjus wie 90% vaan de 10.000 plaante.
Sinds de koms vaan de mins geit de natuur sterk drop achteroet. Soorte weure bejaog en veural groeter bieste (megafauna) kinne dat neet höbbe. Zoe zien oonder mie de olifantsveugel (familie Aepyornithidae; wij verwante vaan de struusvogel, boe ze op leke) en de reuzemaki's (wie Palaeopropithecus ingens) oetgestorve. 'n Wijer bedreiging is de ummer doorgaonde oontbossing, die intösse 't eiland vaan zeker 90% vaan zie bos heet oontdoon. Boete leefgebeedverneteging vaan inheimse soorte zörg dit ouch veur zwoer erosie.
Cultuur en demografie
Allewel tot de Malagassische bevolking veur bekans de hèlf vaan Afrikaanse aofkoms is, is häör taol en cultuur oetgesproke Austronesisch vaan aard. 't Genetisch aondeil Afrikane en Austronesiërs is oongeveer eve groet; daoneve gief 't kleinen invlood vaan Arabiere, Europeane en Indiërs. De presentie vaan neet-Austronesisch genmateriaol oonder de bevolking is väöl sterker aon de kös es in 't binneland.
't Malagassisch, de taol vaan bekans de ganse bevolking, huurt bij de Baritotaole, die op Borneo weure gesproke door de Dajaks. Volges Ethnologue is 't 'n macrotaol, die in èlf kleinder taole vèlt te verdeile (tien op Madagaskar en ein, 't Bushi, op Mayotte). Väöl lui zouwe die taole ieder dialekte neume. Ethnolgue gief wijer veur 't land ouch Comorees en Shimaore op.
Oongeveer de hèlf vaan de bevolking deit nog aon traditioneel religie. 45% vaan de bevolking is christelek, oongeveer geliekmaoteg verdeild in protestante en katholieke, aongezeen zoewel Britse en Franse missionaire op 't eiland höbbe gewèrk. Oondaanks iewe vaan Arabisch-islamitische culturelen invlood is 't aontal moslims beperk tot 7%; dees religie is veural sterk aon de ooskös.
Historie
Madagaskar waor eint vaan de lèste groete eilen wat door lui woort gekoloniseerd. Dit gebäörde woersjijnelek örges tösse 200 veur Christus en 500 denao. De bezètting vaan 't eiland zouw in twie golve kinne zien gebäörd; volksverhaole euver e primitief volk oet de binnelen, de Vazimba, zouwe op woerheid kinne beröste. De Austronesische taol vaan de bevolking verraojt 'n aofkoms vaan zuielek Borneo, in 't modern Indonesië; de bevolking moot euver doezende kilometers in bangka's, typisch Austronesische kano's, nao 't eiland zien gekoume. De nui bewoeners pasde dao brandcultuur touw um landbouwgroond te make. Wie in hun toesland waor ries 'n belaankrieke cultuur. De koms vaan de mins had e desastreus effek op veural de groeter soorte vaan 't eiland zienen unieke fauna.
Nao inkel iewe trooje de Malagasiërs ouch in contak mèt de Bantoes vaan 't Afrikaans vasteland. Vaanaof de zevenden iew al kaome de Arabiere nao 't eiland. Hunne culturelen invlood, dee bestoont oet de koms vaan d'n islam, de oosterse astrologie en 't sjrif (Malagasy gesjreve in 't Arabisch sjrif weurt sorabe geneump), bleef gooddeils beperk tot de noordweskös, boe de Arabische handelere aonkaome. De naom Madagaskar oontstoont in de middeliewe, in de gesjrifte vaan Marco Polo. Zie Madageiscar is allezeleve 'n verbastering vaan Mogadishu, 't Somalisch piratenes boe 'r 't eiland mèt verwarde. D'n ierste Europeaon dee 't eiland zaog waor de Portugees Diogo Diaz in 1500. Ind zeventienden iew vestegde de Fransoze 'nen handelspos op 't eiland. Belaankrieker woort 't eiland in de vreugmodernen tied evels veur de piraterij; ouch ind zeventienden iew zouw de Franse kaptein Misson hei 't utopisch (en allezeleve fictief) pirateriek Libertalia höbbe gestiech.
Madagaskar had ummer bestande oet versjèllende keuninkrieke, die ziech oonderein op leve en doed bevochte. Roond 1800 kaom dao verandering in, door de greujende mach vaan 't hoeglandriek Merina. Keuning Andrianampoinimerina oonderworp de naoberrieke, ziene zoon Radama I (1810-1828) deeg de rest en vereinegde gans Madagascar. Radama sloot e pak mèt de Britte (die heersde op 't naobereiland Mauritius, boevaan 'r militair assistentie kraog in ruil veur 't aofsjaffe vaan de slaovehandel. In dezen tied leep de piraterij laankzaamaon op zien ind. 't Verdraag mèt de Britte maakde de weeg vrij veur de verspreiing vaan 't christendom.
Oonder zien opvolgers (en opvolgsters: dao waore mierder vrouwlui bij) verzwaakde 't riek evels, wat de Fransoze in 1883 tot 'n invasie brach. De jaore denao breide Fraankriek zien mach laankzaam oet. Aanders es in väöl aander Franse kolonies woort de keuninkleke familie, um häöre tegestand, in 1897 oetindelek aofgezat en verbanne. De Franse brachte oonderwies in gans 't land en zatte bouwwerke in koloniaole stijl neer in Antananarivo. 't Systeem vaan belasting in de vörm vaan corvees bleef behawwe. Nao de val vaan Fraankriek kaom Madagaskar oonder regering vaan 't Vichy-Fraankriek. Dit doort tot 1942, wie de Britte de Slaag um Madagaskar wonne, 'n militair operatie veural gemeind um de vesteging vaan Japanse bases hei te veurkoume.
Ind jaore viefteg kraog Madagaskar, nao 'nen opstand in 1947, laankzaamaon mier otonomie tot 't op 26 juni 1960 gans oonaofhenkelek woort. Philibert Tsiranana woort d'n ierste president. Heer veurde e gemaoteg conservatief beleid boe-oonder de koloniaole hun maotsjappeleke posities hele. Dit góng in tege de verlinksenden tendens oonder de bevolking, die 't communisme wouw inveure. In 1972 woort heer gedwoonge op te stappe veur generaol Gabriel Ramanantsoa, dee e links bewind veurde en de band mèt de Sovjet-Unie aonhaolde. In de koumende jaore volgde 'n serie politieke maorde en revoluties. 't Breke vaan de band mèt Fraankriek zörgde veur 'n verzwoerende crisis, die pas verzachde wie commandant Didier Ratsiraka dit beleid in de jaore tachteg weer umkierde. In 1993 woorte veur 't iers mierpartijeverkezinge gehawwe. Politieke instabiliteit heel evels aon. In 2009 lepe volksopstan oet op 'n crisis, die indegde mèt de instèlling vaan e militair bewind. Hei-op woort 't land gesuspendeerd oet de Afrikaanse Unie.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, in dees versie, wijer op en:History of Madagascar en en:Fauna of Madagascar.
Ooststellingwerf
frame|Ligking vaan Ooststellingwerf in Friesland Ooststellingwerf (Fries: Eaststellingwerf, Stellingwerfs: Ooststellingwarf of Stellingwarfs-Oostaende) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, tege de grens mèt Drenthe, te noordooste vaan Weststellingwerf (boemèt 't de Stellingwerve vörmp). De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 226,08 km2 (daovaan 1,70 km2 water) en had per 1 januari 2007 26.229 inwoeners. De kerne zien: Appelscha (Appelskea, Appelsche), Donkerbroek, Elsloo (Friesland) (Elslo, Else), Fochteloo (De Fochtel), Haule (De Haule), Haulerwijk (Haulerwyk, Haulerwiek), Langedijke (Langedike, Langedieke), Makkinga (Makkingea, Makkinge), Nijeberkoop (Nijeberkeap, Ni'jberkoop), Oldeberkoop (Aldeberkeap, Berkoop), Oosterwolde (Easterwâld, Oosterwoolde), Ravenswoud (Ravenswâld, Raevenswoold) en Waskemeer (Waskemar, Waskemeer) en nog tientalle naobersjappe. Hoofplaots en mèt haos 10.000 inwoeners de groetste plaots is Oosterwolde. De Nederlandse naome zien officieel. De naome tösse häökskes zien respectievelek Fries en Stellingwerfs. 't Stellingwerfs, e Nedersaksisch dialek, weurt in de ganse gemeinte gesproke; allein de veenoontginnigsdörper Haulerwijk en Waskemeer zien Friestaoleg. De plaotsnaomsjèlder zien in de ganse gemeinte eintaoleg Nederlands.
Politicus en veurmaolege Nederlandse minister, Halbe Zijlstra, waor hei gebore op 21 jannewarie 1969.
Castricum
frame|Ligking vaan Castricum in Noord-Holland Castricum is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in 't Kennermerland. De gemeinte had op 1 juli 2006 34.934 inwoeners en besleit 'n oppervlak vaan 59,93 km2 (daovaan 10,35 km2 water). Neve de hoofplaots Castricum umvat de gemeinte de plaotse Akersloot, Bakkum, Bakkum-Noord, Castricum aan Zee, Dusseldorp, Limmen en De Woude en nog 'n aontal naobersjappe.
In 1799 woort de Brits-Russische coalitie in de Slaag bij Castricum door de Franse verslaoge. In 2002 woorte de gemeintes Akersloot en Limmen opgeheve en bij Castricum geveug.
Feneur
Feneur is e dörpke inne Belzje pervinsje Luuk en 'n deilgemèndje vanne gemèndje Dalhem. Toete fuuzje in 1977 woor 't 'n zelfstenjige gemèndje.
Feneur ligk in 't Landj van Herf, drek t'n zuudwèste vannen dörpskómp van Dalhem langs de waeg nao Berchon, wo 'n aansloeting is mitten autosnelwaeg A3/E40. De eigentlike dörpskaen van Feneur ligk t'n oeaste vanne waeg. Door 't dörp haer struimp de Bolland, 'n ziejreveer vanne Berwien. Dore gónstige ligking haet Geneur zich óntwikkeldj van e landjboewdörp toet e woondörp.
18 november
18 november is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 322en daag vaan e gewoen jaor en d'n 323e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 43 daog. 't Is de nationaole fiesdaag vaan Letland en Oman.
Lies vaan geweze gemeintes in Belsj Limbörg
De oetwèrking vaan de Belzje gemeintefusies op de provincie Belsj Limbörg. 'nen Asterisk (*) gief 'n nui gevörmde gemeinte aon.
N.B. De volgende gemeintes veranderde bij fusies vaan officiële, meh neet vaan Limbörgse naom:
ieder
Stiechting vaan de provincie Belsj Limbörg. De Nederlandse gemeinte Aajd-Vroenhove weurt gevörmp oet deile vaan de gemeinte Vroenhove, die bij 't Belsj bllijf.
Abbé Pierre
In Frankriek waor hae hièl populair, alhoewaal d'r in 1996 'n controverse rónd zien persoon óntsjtóng vanwege de sjteun dae hae gaof aan de marxistische filosoof Roger Garaudy, dae de Holocaust in twiefel trèk.
Abbé Pierre sjreef 'n aantal beuk, woa-ónder zien autobiografie Memoires d'un croyant (1997)
Emmaus-bewaeging
Nao de oorlog, in 1949 sjtiech Abbé Pierre 'n weuning veur jóngere in Paries mèt de naam Emmaüs, 't begin van de zoageneumde Emmaus-bewaeging. Miè dan 'n hauf ièw zèt 'r ziech in veur de luuj, die gein hoes of ónderdaak (miè) höbbe. Behalve de Emmaus-laefgemeinsjappe sjtiech 'r ouch nog ander opvanghoezer.
Laren
Laren kènt verwieze nao:
Sjnavelwalvèsje
De Sjnavelwalvèsje (Letien: Ziphidae) zeunt, nao de dolfiene, d'r groeëtste groep taandwalvèsjechtege.
Rowwen Hèze (band)
Rowwen Hèze is 'ne band oet America, gemeinte Haors aan de Maas, dee in 't dialek zingk. Heer besteit oet Jack Poels (zaank, gitaar), Theo Joosten (gitaar, achtergroondzaank, tin wistle), William 'Tren' van Enckevort (accordeon, piano, trombaone, achtergroondzaank), Jack Haegens (trompöt), Jan Philipsen (bas) en Martin Rongen (dröms). 't Dialek vaan hun dörp, 't Haorsters, vèlt in de euvergaankszone tösse Limbörgs en Kleverlands. Ze höbbe in Nederlandj ouch landelek succes gekrege.
Gesjiedenis
Rowwen Hèze woort es band opgerich in 1985. De band woort landelek bekind vanaaf 1987, veur d'n ierste kier mèt 't carnavalsnummer Niks stront niks boevan de naam controverse opwèkte. Korte tied later gaove zie hun ierste eige album oet, Rowwen Hèze.
In de jaore daona woort hun succes ummer groter. Vanaaf 1991 ware Van Enckevort, Philipsen, Joosten, Haegens en Rongen de vaste bandlede. In dees bezetting sjpeelde de band in 1992 veur d'n ierste kier op 't Pinkpop in Lankgraaf.
Endemisme
Endemisme is 'ne term oet de biologie, mieë bepaald oet de biogeografie en wilt zègke dat 'n organisme, zoewie 'n plaant of deer van nature allèng mer vörkeumt in èè welbepaald gebied dördat 't zich in d'r loop van d'r tied haat wete aan te passe an dae specifieke biotoop. 'n Endemische saoërt keumpt al hieël lang vör op die plaatsj of is elders op de waelt oetgesjtorve.
Rowwen Hèze (band)
Gesjiedenis
In 1993 waar Rowwen Hèze d'n ierste Nederlandjse band op 't Roskilde Festival, e muziekfestival in Denemarken.
Endemisme
Väörbeelde
D'r term endemisch maog neet verward waeëre mèt d'r term "inheems".
Rowwen Hèze (band)
Gesjiedenis
In 't veurjoaor van 1998 war de band op tournee in 't zuje van de Vereinegde State. In 1999 sjpeelde Rowwen Hèze en Los Lobos same in Paradiso (Amsterdam).
Rowwen Hèze haet op 22 september 2010 de Edison oeuvrepries-nationaal gekregen. Dat gebeurde in 't Radio 2-programma 'De Gouden Uren'. Deze Edison oeuvrepries ies, saer 1971, de daartiènde, dae oetgereik woort aan artieste mèt hoag verdeenste veur de nationale popmuziek.
In 2008 gèèt de band op theatertoer, Saus geneumd, mèt zès aander muzikaante, o.m. Emile Szarkowicz en Mo Jones.
Stiel
In hun albums is 'n evolutie te zien vaan euverwegend feesmuziek (mèt väöl parodistische covers, wie Bestel Mar en Kroenenberg) nao 'depere' folk.
Inspiratiebronne
Hun tekste goon ouch euver oetereinloupende dinger: vaan conteplaties euver veurbij tije tot leedsjes euver beer drinke. Bekind woort ouch de song euver 't plat, Limburg, boe-in me, deils in 't Nederlandjs, oetlègk wie de Limburgse taol en cultuur ziech euver de res vaan Nederlandj zalle verspreie.
De mierste nummers weare geschreve dur den zanger Jack Poels. Al gauw bliekt dat deen enne woare poëet is: den schrieft den iene kier over t dronkeschap en de kater bej den volgende merge (Ellendige merge), den angere kier over de dorpsfanfaar (Limburgs land – die enkele leeje vaan de band hed geleverd – en daan wer over de natuur, ut leave in den piel (De Peel in brand), veurbeie leefde (Engel, Heilige Anthonius, Zoveul joar), den dood (De neus omhoeg) of euver den Twiede Wereldoorlog (De zwarte plak; zuug ouch Amerika (Limburg)). Noa de geborte vaan zien zeunke Jan in 1999 hed dem ok over de vreuge en de sgoow vaan ut vaderschap geschreve (op den CD 'Vandaag'), en de verwerking vaan zien echtscheiding stieut op de CD'Dageraad.
In 2003 kwaam ut leedje Vlinder oet vanweage de moord op ut 11-jeurige jungske Nicky Verstappen vief jaor daoveur.
Aloewel Jack Poels ut grutste diel vaan de nummers hed geschreve, blieke ok de angere bandlede stiks creatiever te weare. Martîn Rongen hed ok en paar nummers geschreve, woaronder Nacht, Theo Joosten schreef ut oapenhartige genne gojje mood, dat ok door um werd gezonge, Op ut album Dageraad naam Tren van Enckevort ut schrieve vaan twieje nummers vur zien reakening, woaronder Dichtbeej.
Sociologische positie
Oondanks 't gegeve tot ze muzikaal wied oeterein ligke steit de band sociologisch kortbij 't ouch in 't dialek zingende Normaal: hun veurnaomste publiek kump oet de plaostelike boerejäög en hun podium is de fiestent. Hun cóncerte zien dèks hiel leventege gebäörtenisse, woebij väöl beer gesjöd weurt en de Limburgse identiteit sterk benaodrök weurt. Evels zien ze bij 't publiek vaan boete Limburg meender es Normaal aon de boerestaand verboonde en kin me dao hun muziek good waordere, wat tot uting kump in bev. toers door 't theater.
In 't nuujs - Weitesjap
2020
De Amerikaanse wiskónjige Katherine Johnson, die bie de NASA aan de ierste maonlanjing mitwirkde, sjtörf op 101-jäörige laeftied.
De Chinesen dokter Li Wenliang, dae es ierste waorsjoewde veur 't nuuj coronavirus, sjtörf op 33-jäörige laeftied aan de bewöste krenkde.
Óngerzeukers van de Université Libre de Bruxelles make de vónds bekèndj van 't audste macroscopisch fossiel van 'ne käöm. 't Wortelechtig fossiel is tösje de 715 en 810 miljoen jaor aud.
Amerikaanse gelierde make bekèndj det 't op Venus actief völkane gief.
2019
De Nobelpries in de Economie geit nao d'n Indiër Abhijit Banerjee, de Franse Esther Duflo en d'n Amerikaan Michael Kremer "veur häör experimentelen aanpak in 't verlichte vaan de waereldwiej ermooj."
De Nobelpries in de Sjeikónde geit nao d'n Amerikaan John B. Goodenough, de Brit M. Stanley Whittingham en de Japanees Akira Yoshino "óm de óntwikkeling van lithium-ioneaccu's.
De Nobelpries in de Genaeskónde geit nao d'n Amerikaan William G. Kaelin jr., de Brit Peter J. Ratcliffe en d'n Amerikaan Gregg L. Semenza "óm häör óntdèkkinge van wie celle zoersjtof aanveule en zich dao-aan aanpasse."
De UHasselt óntsjleit professer Lode Vereeck (ikkenomie en beleidsmanagement) óm óngepas gedraag.
Vikram, de lanjer van de Indiase maonmissie Chandrayaan-2, maak 'n mislökde lanjing op de zuudpool van de maon. 't Tuug weurt es verlaore gezeen.
De Limburger, De Groene Amsterdammer en Investico make bekind tot twie wetensjappers aon de Universiteit Mestreech in 2008 veur tiendoezende respectievelek hoonderddoezende euro's gefraudeerd höbbe. De universiteit heet dit toen touwgedèk.
Beresjiet, de maonlanjer van Israël zie ruumdevaartprogram, sjtort denaer op de maon.
De Amerikaanse Karen Uhlenbeck krieg es ierste vrouw oets d'n Abelpries, 'ne prestigieuze wiskóndepries.
D'n Duutsje biosjemicus Manfred Eigen, dae in 1967 de Nobelpries in de Sjemie won, sjtörf op 91-jäörige laeftied.
't Chinees ruumdetuug Chang'e 4 lantj es ierste minsjelik tuug op d'n achterkantj van de Maon.
New Horizons vluug veurbie 't Kuiperreemobjek 2014 MU69.
2018
De Belzje wiskónjige Jean Bourgain sjtörf op 64-jäörige laeftied.
In d'n insekteval in de ENCI-kojl bij Mestreech vint me daarteg veur Nederland oonbekinde soorte insekte, boevaan 'rs twie zelfs nog gaaroet neet bekind waore.
De definitie van de kilogram versjuuf van 'n ijkgewich in Paries nao 'n waerde gebaseerd op de constante van Planck.
Irrigatie
Irrigatie is 't mit gebroekmaking van alderhenj aan technische middele toeveuge van water aan landjboewgewasse bie e tekórt of gebraek aan naerslaag. Hiedoor wuuertj 't verboewe van gewasse mit 'n baeter opbrings meugelik gemaak.
In 't nuujs - Weitesjap
2018
De Japanse sjeikónjige Osamu Shimomura, winner van de Nobelpries in de Sjemie 2008, sjtörf op 90-jäörige laeftied.
Irrigatie
Gesjiechte
Archeologische óngerzeukingen höbben aangetuuendj det in 't zèsdje millennium v.Chr. irrigatie woort toegepas in Mesopotamië en Egypte, wo hirs woort verboewdj in gebiede mit neet zat raengerwater óm zónger irrigatie gewasse te kónne laote greuje.
In 't nuujs - Weitesjap
2018
De Europese ruumdevaertorganisatie ESA lanceert 't ruumdetuug BepiColombo, wat in 2025 bie Mercurius mót aankómme.
De Nobelpries in de Economie weurt oetgereik aan William D. Nordhaus "veur 't integrere van klimaatverangering in macro-ikkenomische langetermienanalyse" en aan Paul M. Romer "veur 't integrere van technische innovatie in macro-ikkenomische langetermienanalyse".
Irrigatie
Gesjiechte
Inne Zanavallei vanne Andes in Peru vónjen archeologen euverbliefsele van drie irrigatiekenalen oet 't veerdje millennium v.Chr. De Indusbesjaving besjikdje euver good-óntwikkeldje irrigatiestèlselen in 't derdje millennium v.Chr.
In 't nuujs - Weitesjap
2018
De Nobelpries in de Sjemie weurt toegekèndj aan Frances H. Arnold, George P. Smith en Gregory P. Winter "veur de geleide evolutie van enzyme."
Irrigatie
Sjajelike effèkte
Sjajelike naeveneffèkte van irrigatie kónne zeen:
In 't nuujs - Weitesjap
2018
De Nobelpries in de Natuurkónde weurt toegekèndj aan Arthur Askin, Gérard Mourou en Donna Strickland "veur baanbraekende oetvènjinge op 't gebeed van laserfysica."
Irrigatie
Areaal
De volgendje taofel guuef 'n euverzich van geïrrigeerdje areale inne werreld in 2003.
In 't nuujs - Weitesjap
2018
De Nobelpries in de Genaeskónde weurt toegekèndj aan James P. Allison en Tasuku Honjo "óm hun óntdèkking van kankertherapie door 't óngerdrökke van negatief immuunregulatie."
Irrigatie
Areaal
Allein de lenj mit mieër es 10 miljoen hektaar geïrrigeerdj (bevleudj) landj staon vermeljdj.
In 't nuujs - Weitesjap
2018
't Nationaal Museum van Brazilië in Rio de Janeiro brentj oet.
Irrigatie
Areaal
(*) India, China en Pakistan inbegrepe
In 't nuujs - Weitesjap
2018
In Riêkelt weurt óngerzeuk gedaon nao de sjemische samesjtelling van vuursjtein oet 'n zèsdoezend jaore aaj mien.
Irrigatie
Areaal
(#) alle lenj mit oetzunjering van die in Azië
In 't nuujs - Weitesjap
2018
Astrofysici óntdekke e groet óndergrónds zaatwatermeer op Mars.
Op Brightlands Greenport Venlo haet de Universiteit van Mestreech twieë niej ónderzeukscentra en 'n laboratorium in gebroek genaome. Heej wuurt ónderzeuk gedaon nao de gezóndheid en veiligheid van aeteswaar.
Professer Arjen Versloot maak de vónds bekèndj van e zeventienden-iews gedich in 't Wes-Fries, 't dan al bekans oetgesjtorve Fries dialek van Naord-Hollandj. Tot zowied waore in die taal allein glosse bekèndj.
Kórtbie Wel weure crematiereste oet d'n Iezertied gevónje. 't Geit volges arsjeologe óm 'n zeldzaam vónds.
De Chinese ruumdesjtatie Tiangong-1 vergeit baove de Groete Oceaan in d'n atmosfeer. 't Tuug haet van 2011 tot 2016 deens gedaon.
De Britse natuurkondige Stephen Hawking hiemelt op 76-jaorige laeftied.
In Broensem weure 85.000 jaore aaj sjpäör van de Neanderthaler óntdèk. 't Geit óm vuursjteine veurwerpe, e sjtökske verglaas houtskaol en get oker. De lètste vóndste zeen tamelik zeldzaam.
Apollo-astronaut John Young is op 87-jäörige laeftied euverleje.
Weitesjappers vanne NASA óntdèkke det 't laok inne ozonlaog significant kleinder is es in 2016.
2017
De asteroïed ʻOumuamua weurt waorgenome. Nao óngerzeuk bliek 't te gaon óm 'n interstellair objek, wat 't Zonnesjtèlsel bezeuk meh noets óm de Zon haet gedrejd.
De Nobelpries in de economie geit nao d'n Amerikaan Richard H. Thaler "óm zien biedrage aan de behavioristische economie."
De Nobelpries in de sjeikónde geit nao de Zjwister Jacques Dubochet, de Pruus Joachim Frank en de Brit Richard Henderson "óm de óntwikkeling van cryo-elektronemiscroscopie veur 't in hoeg resolutie waornumme van opgelosde biomolecule".
De Nobelpries in de natuurkónde geit nao Rainer Weiß, Barry C. Barish en Kip S. Thorne "óm hun doorsjlaaggaevende biedrage aan de LIGO-detector en de waornumming van zjwuurtekrachsgolve".
De NASA beènjig de Cassini-Huygensmissie daor de Cassini-sonj in d'n atmosfeer van Saturnus te doon verbrenne.
In de Israelische huidsjtad Jeruzalem höbbe archeologe sjpaore óntdèk van de Babylonische verweusting van 586 veur Christus. Dees datering löp geliek mit 't Biebelse verhaol euvere verweusting vanne Juudse sjtad.
De Iraanse wiskóndige Maryam Mirzakhani sjtörf op 40-jäörige laeftied.
In Marokko weure 'ne sjedel en kieze gevónje van d'n Homo sapiens. Dees fossiele zien tösje de 280.000 en 350.000 jaore aad en daomit óngevaer 100.000 jaore ajer es de knaokereste van d'n Ethiopische Homo sapiens, dae wies de óntdekking van de Marokkaanse homo sapiens gool es d'n aads bekinde minsj.
E team van veural Belzje weitesjappers kunjig de óntdèkking van 'n oetgebreid planetesjtèlsel róndje broenen dwerg TRAPPIST-1 aan. Van de zaeve óntdèkde planete ligke 'rs nao sjatting drie in de bewoenbaar zaone.
Gene Cernan, de lèste minsj op de Maon, sjtörf op 82-jäörige laeftied.
De Chinese linguist Zhou Youguang, d'n óntwerper van 't Hanyu pinyin, sjtörf op 111-jäörige laeftied.
2016
De Nobelpries in de Sjeikónde geit nao de Nederlanjer Ben Feringa, de Fransoos Jean-Pierre Sauvage en de Brit Fraser Stoddart "óm 't óntwerp en de synthees vaan moleculair machiene".
De Nobelpries in de Natuurkónde geit nao de Britse Amerikane David J. Thouless, F. Duncan M. Haldane en John M. Kosterlitz "óm hun theoretische óntdèkkinge van topologische fase-euvergeng en topologische sjtaote van materie".
De Nobelpries in de Genaeskónde geit nao de Japanees Yoshinori Ohsumi "óm zien óntdèkkinge van mechanismes veur otofagie."
't Ruumdetuug Rosetta ènjig zien missie mit 'ne gecontroleerden insjlaag op komeet 67P/Choerjoemov-Gerasimenko.
De Amerikaanse ruumdesonj Juno kump in 'n baan óm Jupiter. 't Tuug mót de kómmende jaore van zier kortbie óngerzeuk gaon doon nao de planeet en häör maone.
ExoMars, 'n Róssisch-Europese missie nao Mars weurt op de Bajkonoer-basis in Kazachstan gelanceerd óm in 2017 aan te kómme.
De Nederlandsen historicus Cees Fasseur sjtörf op 77-jäörige laeftied.
'n Internationaal team van natuurkónjige melt de waornumming van zjwuurdekrachgolve wie veursjpaeld in de relativiteitstheorie van Einstein.
D'n Amerikaansen informaticus Marvin Minsky sjtörf op 88-jäörige laeftied.