cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tèlwoord
In de westerse wereld
In 't weste gebruuk me daoveur 1.000 es basis. In de veertienden iew woort in Italië, boe de wiskunde toen bleujde, 't woord millione bedach veur 1.000², oet mille 'doezend' mèt 't vergroetingsachterveugsel -one. Dit woort in 't Middelfrans euvergenome es million. In de vieftienden iew breide de Fransoos Nicolas Chuquet dit systeem oet mèt billion, trillion en quadrillion veur inprincipe de twiede, daarde en veerde mach vaan mieljoen (of 10¹², 10¹⁸ en 10²⁴). Veur machte vaan doezend die daotösse laoge had heer gei woord; daoveur kaom in de zèstienden iew milliard, billiard etc. op.
Veur groeter getalle is 't systeem later nog oetgebreid nao quintiljoen, sextiljoen, septiljoen, octiljoen, noniljoen en deciljoen; bij dat lèste getal zitte v'r dus al op 10⁶⁰. Door -oen te vervaange door -ard gief me 'n vermeinegvöldeging mèt 1000 aon. De machte vaan tien daotösse weure mèt 'tien' en 'hoonderd' gegeve (beveurbeeld tien mieljoen veur 10⁷ en hoonderd bieljard veur 10¹⁷). In theorie kin me dit, mèt 't gebruuk vaan Latijnse tèlwäörd die de gewunsde mach vaan mieljoen aongeve, indeloes oetbreie. In de praktijk evels weurt, deen inkele kier tot me (in de wiskunde of de astronomie beveurbeeld) die groete getalle nujeg heet, gewèrk mèt de gewunsde mach vaan tien. Me zeet daan veur decieljoen liever 'tien tot de zèstegste'.
't Nederlands en Duits, en naovenant ouch 't Limbörgs höbbe dit systeem vaan 't Frans euvergenome. Billion, trillion en quadrillion woorte evels, zelfs nao de inveuring vaan de wäörd op -ard, ouch gebruuk veur respectievelek 10⁹, 10¹² en 10¹⁵. Dat verwarrend gebruuk voont veural ingaank in Fraankriek zelf en later in de Vereinegde Staote. In d'n twintegsten iew veurde 't Frans oetindelek daan toch de lang sjaol in (boe-in e bieljoen de twiede mach vaan mieljoen is). De len vaan 't Brits Gemeinebès, inclusief 't Vereineg Keuninkriek, gónge zjus euver op de korte sjaol (boe-in billion de vertaoling is vaan us 'mieljard'). Dat deeg me veural um neet oet de pas te loupe mèt de VS.
In Oos-Azië
In vertaolinge vaan boeddhistische tekste gebruuk me nog groeter machte vaan tiendoezend, te beginne mèt 極 jí veur 10⁴⁸ (lètterlek 'extreem'). Dat heet alles te make mèt 't frequint veurkoume vaan groete getalle in Indiase tekste, wie dat bove al is besjreve.
De taole oet de sinosfeer höbbe dit tèlle in tiendoezendtalle euvergenome. In 't Japans en Koreaons zuut me 't hiel dujelek; in 't Vietnamees geit 't iejer euver spoere. Veur zoewied me dao de Chinese getalle gebruuk, zien die gebaseerd op 't aajd systeem. Zoe kump 't Chinees 秭 zǐ in 't Vietnamees trök es tỷ, mèt de traditioneel beteikenis 'mieljard' (in plaots vaan de modern beteikenis 10²⁴ of 'quadriljoen').
Twintegtalleg
In 't twiede geval höbbe de getalle 100 en 1000 'n groeter beteikenis, meh weurt oonderweeg wel in twintegtalle getèld. Dit systeem vint me oonder mie (vaanajds) in de Keltische taole, in 't Baskisch, in väöl taole vaan de Kaukasus en deils in 't Frans en 't Deens. In 't Welsh beveurbeeld zeet me ugain, deugain, trigain veur 'twinteg, veerteg, zèsteg', en deg ar hugain veur 'daarteg' (neve nuier trideg).
Vieftalleg
In sommege taole heet 't woord tien gein bezunder beteikenis, meh weurt mer op ein hand getèld. Dit kump dèks veur in Australische taole, en hei en dao in de Amerika's. In de regel vint me dit bij jegers-verzameleersvolker. Dat is allezeleve gei touwval; euver 't algemein weurt in zoe'n samelevinge wieneg getèld, zoetot groete getalle neet nujeg zien.
Es veurbeeld deent 't Gumatj, e dialek vaan 't Dhuwal wat in Noord-Australië weurt gesproke. 'Ein' (5⁰) is dao wanggany, 'vijf' (5¹) is wanggany rulu, 25 (5²) is dambumirri rulu. 125 (5³) kin wienie nujeg weure oetgedrök es dambumirri dambumirri rulu.
Veertalleg
Sommege volker, gemeinelek ouch weer jegers-verzamelere, gebruke e veertalleg stèlsel. Dit kin beteikene tot me neet mèt d'n doum tèlt, of de ruimtes tösse de vingere tèlt in plaots vaan de vingere zelf. Me vint dit systeem oonder mie bij de Chumashtaole. De getalle die veur 't Ventureño zien opgeteikend, zien ouch deils achtalleg: tösse tskumu 'veer' en tšikipš 'zèstien' besteit ouch 't woord malawa 'ach'. 32 is daan wel weer ’iškom̓ tšikipš (2×16), wat veer es basis bevesteg.
Achtalleg
Ing verwant aon 't veertalleg stèlsel is 't achtalleg. Dit tröf me ouch in de Amerika's aon, oonder mie in 't Yuki in Californië en in de Pametaole in Mexico.
Zèstalleg
E hemfelke taole kint e zèstalleg stèlsel. Dit weurt opgegeve veur sommege Niger-Congotaole en weurt soms ouch gereconstrueerd veur 't Oer-Oeralisch, meh me vint 't veural op Nui-Guinea. In 't Ndom, gesproke op 't Indonesisch deil vaan 't eiland, kint me mer veur 'zès', mer thif veur 'twelf' en nif veur '36 (6²)'. De Yamtaole in Papoea-Nui-Guinea kinne nog 'n oetgebreider systeem. Zoe bestoon in 't Kómnzo de tèlwäörd nibo 'zès', fta '36', taruba (6³ of 216), damno (6⁴ of 1.296), wärämäkä (6⁵ of 7.776) en wi (6⁶, 46.656). Dees getalle weure evels veural nog in ceremonies gebruuk; in 't daogeleks leve weurt veur getalle bove de zès nao Ingelse (dus decimaol) tèlwäörd gegrepe.
E zèstalleg stèlsel vèlt op de vingere oet te tèlle door de zès wie 'ne voes oet te beelde.
Twelftalleg
Allewel tot vaan väöl aw systeme weurt beweerd tot ze twelftalleg waore (zuug heibove de opmerking euver de getalle èlf en twelf in 't Limbörgs en aander Germaonse taole; of dink aon aw einhede wie dozijn en gros), zien echte twelftallege stèlsels zier oongewoen. Me vint ze veural in Midde-Nigeria, um perceis te zien in de Oos-Kanjitaole en in 't Nimbia, e dialek vaan 't Gwandara. In die lèste taol zeet me kwada en tuni veur 11 en 12, dewijl wo veur 144 (12²) steit. 't Karshi, 'n aander dialek vaan diezelfde taol, is evels tientalleg: dao weure 11 en 12 beneump wie gom sha da, gom sha bi.
'n Taol boete Nigeria mèt dit systeem is 't Chepang, wat in Nepal weurt gesproke.
Zèstegtalleg
E zèstegtalleg systeem vint me in 't Soemerisch. De Soemerische tèlwäörd zien uniek in de wereld. 't Systeem begint al-evel mèt e tientalleg elemint, boe-in de getalle vaan 6 t/m 9 ouch nog lieke aofgeleid vaan de berekening 5+x. De tientalle kriege daan eige naome, die deils tientalleg, deils twintegtalleg, deils neet te oontlede zien: niš 20 (oongeleed), ušu 30 (<eš-u = 3×10), nimin 40 (<niš-min = 20×2). 60 is g̃ešd, weer oongeleed. Daobove weurt getèld in väölvoude vaan 60: g̃eš-min 120, g̃eš-limmu 240. 3600 is šar; 216.000 (60³) weurt šar-gal (lètt. 'groete 3600') geneump.
't Bezunder Soemerisch systeem heet detouw geleid tot v'r allewijl nog ummer ore en menute in zèstege tèlle, en tot 'ne boog 360 graode heet. Dit systeem heet zien weerde aongetuind, umtot de getalle door väöl kleinder getalle deilbaar zien.
Vieftientalleg
't Huli, 'n taol die weurt gesproke in Papoea-Nui-Guinea, kint e vieftientalleg stèlsel. Ngui beteikent 'vieftien', ngui ki is 'daarteg' en mèt ngui ngui gief me 't getal 225 (15²) aon.
Veerentwintegtalleg
E veerentwintegtalleg systeem kump veur in 't Kaugel, ouch al gesproke in Papoea-Nui-Guinea. De oonderverdeiling gebäört in grupkes vaan veer; ouch hei tèlt me dus mèt veer vingere.
Zevenentwintegtalleg
Mesjiens wel 't bezunderste systeem vint me in 't Telefol, obbenuits 'n taol oet Papoea-Nui-Guinea. Hei tèlt me in 27-talle. Me kump daotouw door op dees meneer te tèlle: vaan 1-5 tèlt me de vingere vaan de linkerhand (vaan pink tot doum), daan vaan 6-10 mèt pols, oondererm, èlleboog, bovenerm en sjouwer, daan de linkerkant vaan de nek, 't linkeroer, 't linkeroug (11-13), daan de naos (14), daan nog ins alles in umgekierde volgorde aon de rechterkant, zoetot me bij de rechterpink op 27 oetkump.
E beperk aontal getalle zoonder basis
Bij sommege jeger-verzameleersvolker weurt de noed um te tèlle neet of koelek geveuld. Daan gief 't mer e hemfelke tèlwäörd; hoeger aontalle blieve oonbeneump. In 't Jarawa, gesproke op de Andamaone bij India, gief 't allein wäörd veur ein tot en mèt veer (waja, naja, kaŋitəǰile, ənəitəǰile); alles wat mie es veer is weurt mala ʈʰuhumə geneump (lètterlek 'hiel väöl').
Allein 1 en 2
Nogal get aander volker höbbe gein aander tèlwäörd es 'ein' en 'twie'. Zeker in Australië kump dat veur. Zoe kint me in 't Kala Lagaw Ya urapon veur 1 en ukasar veur 2. Moot me hoeger getalle beneume, daan tèlt me die biejein op: ukasar-urapon 'drei', ukasar-ukasar 'veer', ukasar-ukasar-urapon 'vijf'.
Ouch de kunstaol Toki Pona hanteert dit systeem.
Gein bepaolde tèlwäörd
Dit is totnogtouw mer in ein taol gevoonde: 't Pirahã, wat in 't Amazonegebeed in Brazilië weurt gesproke. Bij vreug veldwerk teikende me nog e twietalleg stèlsel op, mèt hói veur 'ein' en hoí veur 'twie' - e systeem wie zjus heibove besjreve dus. Nao wijer oonderzeuk concludeerde dezelfden taolkundege evels tot hói en hoí oonbepaolde tèlwäörd waore, mèt de beteikenis 'rillatief wieneg' resp. 'rillatief väöl'. Hoí bleek allein 'twie' te beteikene es de spreker iers 'n kwantiteit vaan 'ein' (per definitie hói) had gezeen. De bewering tot 't Pirahã gein bepaolde tèlwäörd kint, is ein vaan de väöl sterke claims die euver de taol zien gedoon; veurluipeg evels heet niks op 't tegedeil geweze.
Wèndjei
Ein wèndjei (Nederlandjs: windei), in deile van Limburg ouch waal ein Lezesei geneump is ein ei zónger zien kalksjaalómhölsel, oftewaal mèt allein de vruchzak; zoa 'n ei is hiejdoor neet laevesvatbaar. Anger benaminge zint ouch waal sjeet en hane-ei.
Nicosia
thumb|Collaasj vaan Nicosia Nicosia is de hoofstad en de groetste stad vaan Cyprus, dao neve is 't ouch de hoofplaots vaan 't distrik Nicosia. Officieel ligk de stad gaans in de officieel erkènde Cypriotische Rippebliek, evels ligk ze in praktiek mer veur de haaf in dees rippebliek en veur de aander haaf in de Noord-Cypriotische Rippebliek, die evels door niemes, behaave Turkije weurt erkènd. Zojt me Noord-Cyprus mètterdaod erkènne, daan zouw Nicosia sinds 1990 (veur de val vaan de DDR en daomèt Oes-Berlien) de lètste stad vaan Europa zien die op de grens van twie len ligk.
Wèndjei
Etymologie
De term wirt óntleënd aan 't Latiense ova subventanea. ’t Waas de Remeinse landjboewsjriever Varro dae hiej ’t eësj euver sjreef. Ova beteikent ei, ventus beteikent wèndj: me meinde doe al dat wèndjeijer door de wèndj of angersj gezag door de aojem van de gode woorte bevruch.
Oarzaak
De oarzaak dat 'ne vogel ein wèndjei lègk is ein tekort aan calcium. 't Is meugelik dat dit aan de vogel zelf ligk, mer ’t ouch dat d'r te weinig calcium in 't voor zit. 't Lichaam van de vogel haet dan te weinig kalk óm de sjaal van 't ei te kènne vorme.
Nicosia
Demografie
Volges de census vaan 2012 heet Nicosia 276.140 inwoeners. 't Is evels neet zeker of heibij neet allein 't zuie (Griekstaoleg Nicosia, of Λευκωσία, Levkosía) weurt mètgetèld, mer ouch 't noorde (Törkstaoleg Nicosia, of Lefkoşa, spreek oet Lefkosja) weurt mèt getèld. Me sjat dat allewijl de mieste lui woene in Lefkoşa, dewijl veur 'n lang tied Levkosía betaomde bis 't deil boe de mieste lui hojde. Dit evels veural umtot 't oppervlaak vaan 't Levkosía groeter is. De stad heet te make mèt 'n opvallende krimp, vergeliekenterend mèt tegeuvergestèlde vaan aander Europees len boe nog ummertouw in de demografie geld tot de lui mie nao de hoofstad trèkke es nao 't plattelaand. In Cyprus is 't evels 't geval tot de wèrkeloesheid roontelum Nicosia hendeg groet is, dewijl de kös vaan 't eiland 'n greujende ikkonomie had, bis 2013, wie de gaans Cypriotische ikkonomie begos stèl te staon vaanwege de Europese crisis. In 2005 had Nicosia (ouch hei is 't duuster of Lefkoşa weurt mètgetèld) nog 305.000 inwoeners.
Zoetermeer
Zoetermeer is de derde stad vaan Zuid-Holland (nao Rotterdam en D'n Haag) en heet zien beteikenis en umvaank aon ziene status es euverloupgebeed vaan D'n Haag (sinds 1962) te daanke. De stad heet zoe'n 120.000 inwoeners, vergeliekbaar mèt Dordrech en Leiden in dezelfde provincie. Ze besteit oet 'ne kleine kern ('t aajd dörp) en 'n aontal nui wieke oet de jaore zesteg, zeventeg en tachteg, gebouwd es euverluipgebeed veur D'n Haag. Wie Almere dreug de stad dudelek kinmèrke vaan planologisch wèrk: zoe is de stad aongeslote op de RandstadRail mèt veur eder wiek 'n statie en weurt ouch 't otoverkeer systematisch gesjik. De gemeinte Zoetermeer zal euver e paar jaor vermeudelek 130.000 inwoeners höbbe en daomèt zoewel Leiden es Dordrech definitief in aontal inwoeners inhole.
Wèndjei
Behanjeling
Óm wèndjeijer te veurkómme, is 't noadzakelik óm de vogel extra calcium toe te dene. Dit kent biejveurbeeld door gemale sjelpe door 't voor te menge of door karnemèlk door 't water te menge. Ouch kent me fiengesjlage aw eijersjale door 't voor menge.
Zoetermeer
Tot 1935 bestoont Zoetermeer oet twie gemeintes, Zoetermeer en Zegwaart, die same e twielingdörp vörmde. Allewijl is Zegwaart, in de archaïsche spelling Seghwaert, 'n (nuibouw)wiek vaan Zoetermeer.
Nicosia
Geografie
Zoen 310.355 veerkante kilometer betaomt ziech bis de gaanse stad, heivaan is 239.277 Levkosía en 71.078 Lefkoşa.
Wèndjei
Behanjeling
Door de veugel extra vitamine D te gaeve kènt me de opname van kalk door 't vogellief sjtimulere.
In heël zeldjzaam gevalle kènne wèndjeijer aangaeve dat de vogel ein óntsjtaeking van de eileijersj haet of dat hae paratyfus haet.
Nicosia
Historie
Nicosia besleit 'n gaans belaangriek deil vaan de historie vaan Cyprus, dit oonder aandere door de opslitsing vaan Cyprus in 1974. Hei woort hendeg väöl gevochte in 't centrum vaan Nicosia. Dat evels noe eigenlek neet ech es centrum functionierd, aongezeen dao zjus de grens ligk vaan 't noorde en zuie. De grèns löp dweers, vaan oos nao wes, door de stad. Die grens weurt ouch wel de Greun Lijn geneump. De aw, roond, ummäörde binnestad is zoe good es excak door twieje gesplits. Opvallend is tot op dit momint de binnestad veur Levkosía mer e gedeilte besleit vaan de stad, 't gief väöl modern wieke d'r um heer. In Lefkoşa is d'r evels allein later, in de Jaore 80 'n industrieel gebeed bijgekomme. Dit heet niks mèt de greuj vaan de bevolking te make (in tegedeil: in noorde hoje mie lui), mer mèt toerisme, dat 't zoegood es neet gief in Lefkoşa en hendeg väöl gief in Levkosía. Heidoor is de binnestad vaan 't zuie 'n touristische trèkplijster gewore en zien de aander Cypriote gaon woene in nui wieke d'r um heer. In 't noorde is, door 't tekort aon tourisme, ederein in de binnestad blieve woene; hei zien de häörprijze neet umhoeg gegaange. Groet kritiek in beij "Cyprusse" waor tot 't gein universiteit goof. De Noord-Cypriote voolte ziech gedwonge nao Törkije te gaon um te studere, dewijl veur de Zuid-Cypriote dat veur de middeklasse veural Griekeland woort en veur de hoegere klasse ummertouw dèkser Londe, Kölle, Hamburg, mer ouch Mestreech. In 1988 besloot 't noorde 'n Ingelstaolege universiteit te beginne in Lefkoşa. Es reactie heiop begos Levkosía in 1989 mèt de bouw vaan 'n eige Ingelstaolge Universiteit. In 2008 zien de relaties tösse Lefkoşa en Levkosía innegszins bekeuld. Noe kin me weer vrij door Noord- en Zuid-Nicosia laope.
Zwitsers
thumb|Spraokzaonen in Zwitserlandj. De Zwitsers (Duutsj: Schweizer; Frans: Suisses; Italiaans: Svizzeri; Reto-Roemaans: Svizzers) zeen de inweuners van 't landj Zwitserlandj; 't is 'n aandujing veur 'n nasjenaliteit en neet veur 'n homogeen vouk, went de Zwitsers kónne waeren opgedeildj in veer gruup die eder häör eige spraok kalle:
't Aantaal Zwitsers is gegreudj van 1,7 miljoen in 1815 nao 7 miljoen in 2016. Mieër es 1,5 miljoen Zwitserse börgers höbben 'n dóbbel nasjenaliteit. Zoeaget 11% vanne Zwitsers börgers wonen in 't boetelandj, wovan 60% inne Europese Uunje.
Mexico (staot)
thumb|De ligking vanne staot in Mexico. thumb|De netuur inne staot. Mexico (Spaans: Estado de México; Nahuatl: Mexihco; Otomí: Lëngu Mundö; Mazahua: Tsib’onro), informeel bekandj es Edomex, is eine vanne einendertig staote van Mexico. Mit 16,2 miljoen inweuners is 't de Mexicaanse staot mitte hoogste bevölkingsdichheid. De staot haet 'n oppervlaakdje van 21.355 km² en wuuert begrens dore staote Hidalgo, Tlaxcala, Puebla, Morelos, Guerrero, Michoacán en Mexico-Stad. De houfstad vanne staot is Toluca de Lerdo. Anger groeate stej zeen Ecatepec, Nezahualcóyotl, Naucalpan, Tlalnepantla, Chimalhuacán en López Mateos.
In 't naorde vanne staot ligk de Pre-Columbiaanse stad Teotihuacan. 't Viltj roeweweg oeterein 't twieë deile:
Mexico is mit mieër es 16 miljoen inweuners de bevölkingriekste staot van 't landj. Indianevölker die innen deilstaot veurkómme zeen de Mazahua, de Nahua enne Otomí. De inweuners vanne staot waere mexiquenses geneump veur zie te óngersjeie vanne mexicanos (alle inweuners van 't landj).
Puerto Rico
Puerto Rico (officieel (Spaons) Estado Libre Asociado de Puerto Rico, (Ingels) Commonwealth of Puerto Rico) is 'n eiland in 't Caribisch gebeed, deil vaan de Groete Antille. Sinds 1898 is 't bezit vaan de Vereinegde Staote; toch heet 't zien Latiens-Amerikaanse cultuur good weite te behawwe.
Status
De vreuger Amerikaanse kolonie is tösse 1947 en 1952 veranderd in e Commonwealth ('gemeinebès'), mèt zienen eige Senaot en eige groondwèt. Es unincorporated organized territory (unincorporated wèlt zègke tot 't oonder de VS vèlt zoonder debij te hure; organized beteikent tot 't zien eige regering heet) blijf 't evels oonder theoretische suzereiniteit vaan 't Amerikaans Congrès; alle beveughede vaan de lokaol regering zien gedelegeerd en neet in d'n Amerikaonse groondwèt veraankerd, en beslete kinne ummer herrope weure. Praktisch gebäört dit evels noets. Wijer höbbe de Puertoricaone geine stum in de Amerikaonse parlemints- en presidentsverkezinge.
Väöl lui vinde dees situatie, boe-in 't Congres en de regering wel euver Puerto Rico mage beslete meh zien börgers dees orgaone neet keze, oondemocratisch en oonwunselek. Twie oplossinge zien veurgestèld. Sommege lui zien Puerto Rico liever es 'ne nuie staot vaan de VS, aandere goon veur oonaofhenkelekheid. Veurstanders vaan integratie in de VS wieze op de economische veurdeile die dit beit; veurstanders vaan oonaofhenkelekheid zien hun identiteit es natie liever neet verlore goon. De drei groete partije vaan 't eiland zien volges dees lijne verdeild: de PPD wèlt tot Puerto Rico e gemeinebès blijf, de PNP is veur integratie es staot en de PIP is veur oonaofhenkelekheid. De daarde partij nump bij verkezinge mer 'n fractie vaan de stumme in; de support veur aofsjeiing vaan de VS is evels groeter. Drei kier, in 1967, 1993 en 1998, is gestump euver de politieke touwkoms vaan 't eiland; alledrei de kiere woort veur behajd vaan de status quo gestump. E veerde referendum euver de kwestie woort gehawwe op 6 november 2012, tegeliek mèt de Amerikaanse presidentsverkezinge. Hei-in koos de mierderheid vaan de stummers deveur um ziech es 51e staot bij de VS aon te slete. Allewel tot de stumming neet bindend is, heet president Obama (wie ouch zienen oetdager Romney) vaan te veure belaof n'importe welken oetslaag te respectere. Nao zien herverkezing bevestegde heer dat. Hei-euver heet evels ouch 't Congres te beslete, en umtot kritiek waor op vraogstèlling bij 't rifferendum, blijf oondudelek of 't geïmplementeerd geit weure.
Bestuurleke indeiling
In tegestèlling tot de eigeleke VS is Puerto Rico 'gewoen' in gemeintes ingedeild, boevaan 't 'rs 78 gief. Groetste gemeinte is San Juan, mèt in 2010 395.326 inwoeners. Wijer stei vaan mie es 100.000 inwoeners per 2012 zien Bayamón (208.116), Carolina (176.726), Ponce (166.327), Caguas (142.893) en Arecibo (100.131). Kleinste gemeinte is 't eilendsje Culebra mèt in 2010 1.818 lui.
Naocompetitie Nederlands hierevoetbal 2017
De naocompetitie of play-offs in 't Nederlands hierevoetbal umvat diverse competities. Veer clubs oet de Ieredevisie speule um Europees voetbal. Twie clubs oet de Ieredevisie en ach oet de Ierste Devisie speule um handhaving in daan wel promotie nao de Ieredevisie 2017/18. Ouch tösse de Twiede en Daarde Devisie weurt um promotie en degradatie gespäöld, zoewie op diverse lieger niveaus.
Naocompetitie um Europees voetbal
Veer clubs speule in e klei knock-outtoernooj tegenein um ein plaots in de twiede veurrunde vaan de Europa League. FC Twente is es straof veur financieel wanbeleid in veurgoonde jaore veurluipeg oetgeslote vaan Europees voetbal en deit neet mèt. Oetindelek plaotse ziech FC Utrecht, AZ, FC Groningen en sc Heerenveen heiveur.
Puerto Rico
Waope
't Waope (zuug 't pleetsje in de tabel) vaan Puerto Rico liet ziech zoe besjrieve: vaan sinopel (greun), mèt dao-op e laam vaan zèlver (wit) mèt 'ne nimbus vaan goud, hawwentere tösse zien veurpu 'ne kruusstaaf vaan goud mèt e veendel vaan zèlver boe-op e kruus vaan keel; ligkentere op e geslote book vaan keel (roed) mèt blaajer vaan goud, boe-oet zeve zegele vaan zèlver mèt linte vaan keel; 't waope gezuimp vaan zestien stökker, alternerend vaan keel mèt 'nen dreitorege börg vaan goud, gevinsterd vaan azuur (blauw); vaan zèlver mèt 'ne gekroende liew vaan purper (mauve), genageld en getóngk vaan keel; vaan keel mèt e veendel gekwartileerd vaan de veurgoonde twie; vaan zèlver mèt e krökkekruus vaan goud, vergezèld in ederen hook vaan e Grieks kruiske vaan 'tzelfde. 't Sjèld gekroend vaan 'ne keuningskroen mèt vief blaajer en veer fleurons, aon de zijkaante vergezèld door fractuurlètters f ([heraldisch] rechs [veur de beziener links]) en y ([heraldisch] links] vaan goud, bei gekroend vaan dezelfde keuningskroen; 't sjèld veurzeen vaan 't devies Joannes est nomen ejus in Latiense lètters (d.w.z. hooflètters in romein) vaan sabel (zwart) op e lint vaan zèlver; dit lint aon de rechterkant (heraldisch) veurzeen vaan e jök en aon de linkerkant vaan 'ne pijlebundel, bei vaan goud, verboonde door 'n kaord vaan sabel.
Naocompetitie Nederlands hierevoetbal 2017
Naocompetitie um Europees voetbal
Wie gebrukelek späölde de boeteste en de binneste teams tegenein: Utrecht tege Heerenveen en AZ tege Groningen. Vaan teveure waor verwacht tot in eder geval Utrecht zouw doorgoon. sc Heerenveen zaot naomelek al sinds de winterstop in 'ne zwoere vörmcrisis, boedoor 't in 2017 koelek nog gewonne had. Dit kaom ouch oet. Bij 't aander twieluik leep 't evels aanders: AZ waor de weke veur 't ind vaan de competitie ouch oet vörm, meh wis Groningen twie kier mèt groet euverwiech te versloon. Ouch in de finaal leek AZ te goon winne, meh oetindelek wis FC Utrecht e zwoer verlees in eige stadion um te kiere.
17 en 20 mei
Puerto Rico
Waope
't Waope is allein tösse 1899 en 1905 kort boete gebruuk gewees. Umtot de Amerikaonse groondwèt in sommege gevalle e zegel veursjrijf, weurt aoventouw 't waope aon die eis aongepas.
Naocompetitie Nederlands hierevoetbal 2017
Naocompetitie um Europees voetbal
25 en 28 mei
Puerto Rico
Fysische geografie
thumb|Cerro de Punta, d'n hoegste berg vaan 't eiland, gezeen vaanoet Ponce. Puerto Rico mèt roond de 9000 km²; get kleinder es Cyprus en oongeveer de gruutde vaan drei Nederlandse provincies. 't Is 't kleinste vaan de veer Groete Antille: 80% vaan Jamaica, 18% vaan Hispaniola en 8% vaan Cuba. 't Ligk 120 kilometer oostelek vaan de Dominicaanse Rippubliek (de hèlf es me 't eilendsje Mona mètrekent) en inkel tientalle kilometers westelek vaan de Amerikaanse Maagde-Eilen. De kortsbijen Amerikaonse staot, Florida, ligk zoe'n 1500 kilometer wijer, in noordwesteleke riechting.
Naocompetitie Nederlands hierevoetbal 2017
Naocompetitie um promotie en degradatie tösse Ieredevisie en Ierste Devisie
Tien clubs speule um twie plaotse in de Ieredevisie. Twiede Ieredevisieclubs speule veur handhaving, te weite N.E.C. (16e) en Roda JC (17e). Ach clubs oet de Ierste Devisie kóste promovere; in oploupende volgorde zien dat Helmond Sport, RKC Waalwijk, FC Emmen, Almere City FC, MVV, FC Volendam, NAC Breda en SC Cambuur (zuug hei veur details). De ierste veer späölde oonderein nog 'n extra runde.
Puerto Rico
Fysische geografie
't Eiland besteit geologisch gezeen veural oet völkanisch gesteinte en deeptegesteinte oet 't Kriet en 't Eoceen. Völkaone heet 't eiland neet mie, meh seismisch actief is de regio nog wel. Dit kump door de ligking vaan 't eiland bij de grens vaan de Caribische Plaot en de Noord-Amerikaonse Plaot. Op dee grens, 115 noordelek vaan 't eiland, ligk de Puerto Ricotrog, dee mèt 280 km lengde en bekans 8400 m deepde de groetste vaan de Atlantische Oceaon is.
Puerto Rico heet e tropisch zieklimaot. 't Zuie is druger en heiter es 't noorde; dit kump door d'n invlood vaan passaotwin oet 't noordooste. San Juan (in 't noorde) kint 'ne gemiddelde jaorlekse regeval vaan 1289 mm, 'n gemiddelde maximumtemperatuur vaan 29,7°C en gemiddeld 2962 zonore.
Naocompetitie Nederlands hierevoetbal 2017
Naocompetitie um promotie en degradatie tösse Ieredevisie en Ierste Devisie
Groete verrassing waor Helmond sport, wat in de ierste runde Almere City oetsjakelde en oetindelek mer zjus neet veurbij Roda JC kaom. Ouch FC Emmen maakde indrök mèt 'n groete oetwins op RKC, meh oetindelek waor NEC väöls te sterk. MVV baorde in de twiede runde opzien door Cambuur oet te sjakele, dewijl die lèste club 't regulier sezoen zier sterk waor geïndeg. In de daarde runde stoonte MVV en Roda tegeneuverein in 'ne streekderby; in de heenmatch broke supportersrelle oet. Ouch hei waor Roda mer zjus sterker. Bij NAC tege N.E.C. waor geine favoriet aon te wieze; oetindelek won NAC aofgeteikend.
Puerto Rico
Levende natuur
Puerto Rico heet 'n typische eilandnatuur, mèt relatief wieneg versjèllende inheimse soorte, relatief väöl endemische soorte en groeten drök vaan exote op ziene fauna. Endemische soorte gief 't neet allein veur 't hoofeiland, meh ouch veur Mona en Vieques. De zoogdiere zien beperk tot 13 vleermuis, boeoonder zès oondersoorte inheims zien in d'n arsjipel. Vreuger gaof 't ouch neet-vlegende zoogdieren, wie de spitsmoes Nesophontes edithae dee kort nao 't begin vaan de kolonisatie sjijnt te zien oetgestorve. Hun niches weure ingenome door muis en ratte vaan 't vasteland, mètgenome door zoewel de Indiaone es de Europeaone. Recintelek höbbe ziech ouch oetgebroke resusape en doedskopeepkes es exote op Puerto Rico gevesteg.
Naocompetitie Nederlands hierevoetbal 2017
Naocompetitie um promotie en degradatie tösse Ieredevisie en Ierste Devisie
8 en 12 mei
Puerto Rico
Levende natuur
D'n avifauna umvat 349 soorte, boevaan 'rs 166 daolgaste zien, 42 geïntroduceerd en 16 endemisch. Versjèllende femilies en geslachte höbbe eine specifieke representant dee hei endemisch is, wie de Puertoricaonse spindalis (Spindalis portoricensis), Puertoricaonse pappegej (Amazona vittata), de Puertoricaonse wielewaal (Icterus portoricensis) en de Puertoricaonse sjrie-oel (Megascops nudipes). Bezunder zien veural ouch de amfibieë en reptiele, boevaan 't gemeinebès inkel tientalle soorte kint. De endemische exemplare zien dèks wörmslange en gekko's. Veural Mona is riek aon endemische amfibië, meh zelfs 't sjetief Monito (kort deneve) heet 'nen inheimse gekko (Sphaerodactylus micropithecus).
Naocompetitie Nederlands hierevoetbal 2017
Naocompetitie um promotie en degradatie tösse Ieredevisie en Ierste Devisie
18 en 21 mei
Puerto Rico
Cultuur en demografie
De cultuur vaan Puerto Rico is Latiens-Amerikaons, meh heet groeten invlood vaanoet de Vereinegde Staote gehad. Wie te verwachte höbbe ouch d'n Indiaonsen en zwarte component bijgedrage aon de cultuur vaan 't eiland.
Naocompetitie Nederlands hierevoetbal 2017
Naocompetitie um promotie en degradatie tösse Ieredevisie en Ierste Devisie
25 en 28 mei
Naocompetitie um promotie en degradatie tösse Twiede en Daarde Devisie
De nommers 15 en 16 vaan de Twiede Devisie en de twie teams oet eder vaan de twie Daarde Devisies speule nao aofloup vaan hun sezoene ouch um promotie en degradatie. Oet de Twiede Devisie zien dit UNA en Spakenburg. Oet de Daarde Devisie Zaoterdag goon Rijnsburgse Boys, Westlandia en Harkemase Boys op veur promotie, oet de Daarde Devisie Zondag zien dat VV Dongen, FC Lisse en USV Hercules.
Puerto Rico
Etnische gróppe
Bij de volkstèlling vaan 2010 waor de etnisch-raciaol samestèlling, opgemaak op de in de VS gebrukeleke meneer, zoe: 75,8% waor blaank, 12,4% zwart daan wel Afro-Amerikaons, 0,5% Indiaon, 0,2% Aziatisch, 0,1% Pacifisch, 3,3% vaan gemingk ras (volges eige opgaaf) en 7,8% gaof 'n aander ras op. Latino's (hispanics) vaan n'importe welk ras maakde 99% vaan de bevolking oet. 't Relatief (veur Caribische begrippe) lieg aondeil aon negers hingk same mèt de lieger oontwikkeling vaan de slaovernij op 't eiland in de koloniaolen tied. Oondaanks tot mer e haaf percint ziech Indiaon veult, höbbe väöl Puertoricaone wel indiaons blood in ziech.
Taol
Puerto Rico hanteert twie officieel taole, 't Spaons en 't Ingels. In tegestèlling tot 't vasteland vaan de VS is de positie vaan 't Ingels hei neet al te sterk; 't weurt nao sjatting door zoe'n 100.000 lui gesproke en 'n mierderheid vaan de inwoeners sprik 't neet vleujend. Media, opsjrifte en communicatie in alle bereike zien gemeinelek in 't Spaons, tenzij Amerikaone of boetelanders debij zien. 't Puertoricaons Spaons is deil vaan 't Latiens-Amerikaons Spaons; 't versjèlt neet wezelek vaan aander Caribische accinte (Dominicaonse Rippubliek, Cuba, Midde-Amerika, Venezuela) en liekent ouch väöl op de dialekte vaan Andalusië en de Canarische Eilen. Veural 't zuie, op 't platteland um Ponce, huurt me wel 'n oetgesproke accent (oetspraok vaan <rr> es [x], burro > bujo).
Religie
thumb|Sint-Janskathedraol in San Juan, de ein-nao-ajdste kathedraol vaan de Amerika's. De dominante religie in Puerto Rico is nog ummertouw 't roems-katholicisme. 't Bisdóm San Juan woort al in 1511 gestiech en huurt daomèt tot de ajdste in de Amerika's. Allewijl is dit 'n aartsbisdóm en deil vaan de Puertoricaonse kèrkprovincie, boe nog vief gewoen bisdómme oonder valle. Aander religies (protestantisme, Oosterse orthodoxie, Jehova's getuiges, joededóm, islam) zien hendeg klein; ouch oonkèrkelekheid is zèldzaom.
Sport
In de sport vèlt euverdudelek de culturelen invlood vaan de VS op (heibij moot weure aongeteikend tot veur Cuba groof-eweg 'tzelfde gelt, ouch al heet dat land noets oonder de VS gevalle). Nationaole sport is hoonkbal; ouch bokse, basketbal en volleybal weure väöl gedoon. Voetbal is minder populair; 't nationaol hierenèlftal stoont in augustus 2012 138e op de wereldranglies vaan de FIFA.
Historie
thumb|Arkeltore aon de zestienden-iewse citadel vaan San Felipe del Morro. Puerto Rico waor al iewe veur de Europese oontdèkking bewoend door versjèllende Indiaonevolker. 't Archeologisch materiaol wat ze höbbe achtergelaote is evels neet indrökwèkkend. De oersprunkeleke bewoeners waore 'n Otroidoïde volk wat me Arcaicos neump. Zij leefde sinds zeker 2000 v.Chr. op 't eiland. Vaanaof de ierste iewe vaan eus jaortèlling (twiede tot veerde iew) kraoge ze gezelsjap vaan de Igneri, die oet Zuid-Amerika kaome en mèt wee de Arcaicos sjijns sameleefde. Tösse de zevenden en d'n èlfden iew kaom de Taínocultuur nao 't eiland. Bij de kóms vaan Columbus vörmde de 30.000 à 60.000 Taínos ei riek, wat woort geleid door cacique Agüeybaná. Ze neumde 't eiland Boriken ('land vaan d'n dapperen hier'), wat noe nog ummertouw, es Borinquén, 'ne väöl gebruukden informele naom veur 't eiland is.
In de iewe die volgde waor 't belaank vaan Puerto Rico ieder strategisch es economisch: sjeper oet Spaanje op weeg nao 't Amerikaons vasteland kóste hei aonlègke veur beveurraoding. De kolonisatie bleef beperk, en 't binneland laog iewelaank oonaongereurd debij. Poginge vaan de Ingelse en de Hollenders mislökde ummer. De Spaonse belaankstèlling veur 't eiland (en veur Cuba) woort weer groeter wie begin negentienden iew de kolonies op 't vasteland ziech ein veur ein aofsjeide. In 1868 begós ziech de bevolking vaan Puerto Rico ouch te reure, in 'nen opstand dee el Grito de Lares is goon heite. Allewel tot dezen opstand wel kós weure oonderdrök, bleef 't oonrösteg. In 1898 braok de Spaons-Amerikaonsen Oorlog oet, boe de Puertoricaone (wie de Cubaone en ouch de Filipino's) aon Amerikaonse kant mètvochte. Spaanje gunde 't eiland tenao de status vaan otonoom provincie, meh nog datzelfde jaor, bij 't Verdraag vaan Paries, deeg dit land Puerto Rico (mèt de Filipijne en Guam) euver aon de VS.
thumb|'t Capitool vaan Puerto Rico; hei-in heet 't Congres sinds 1929 zitting. De bevolking vaan Puerto Rico góng heimèt in zègkesjap achteroet; feitelek woort 't noe weer 'n kolonie, deeskier vaan de Vereinegde Staote. 't Land kaom oonder 'ne gouvernäör te stoon, dee direk door de Amerikaonse regering woort aongeweze. Vaanaof 1906 had 't eiland zien eige parlemint. De Jones Act vaan 1917 maakde vaan de Puertoricaone Amerikaonse staotsbörgers, en breide 't parlemint oet tot e twiekamereg congres nao Amerikaons veurbeeld. Economisch hadde de Amerikaone evels wieneg aondach veur 't territorium, wat oonder de Groete Depressie nog mie te lije had. Zoe kaom 't tot versjèllende proteste. Nao d'n oorlog woort de otonomie oetgebreid mèt sinds 1947 't rech um d'n eige gouvernäör te keze. Toch kaom 't in 1950 tot 'ne gewaopenden opstand, mèt incidente in Jayuya en Utuado. In allebei greep 't Amerikaons leger mèt groet geweld in. Twie nationaliste dege 'nen mislökde maordaonslaag op president Harry Truman.
Nao dezen opstand kaom me mèt 'n groondwèt veur Puerto Rico, die 't eiland mie otonomie gaof. 't Congres käörde 't documint in fibberwarie 1952 good; president Truman deeg 'ne maond later 'tzelfde. Sindsdeen is 't eiland geïndustrialiseerd en economisch oontwikkeld.
Armene
Wee Armene of Armeniërs (Armeens: Հայեր, Hajer) zien, hink aof vaan de definitie: iemes dee lid is vaan 't Armeens börgersjap, vaan 't Armeens volk of vaan de legendarische stam. De drei definities weure dèks doorein gegoeid. Iemes dee börger is vaan Armenië, is dèks ouch etnisch Armeens en weurt ouch dèks gezeen es deil vaan 't historisch volk. Dat hoof evels neet zoe te zien.
Me kin dus stèlle tot 't, vaanoet etnisch ougpunt, mie Armene boete Armenië gief es binne Armenië. Heimèt weure de Armene dèks, zjus wie de Jäö en de Roma, 'n diasporavolk geneump. 't Versjèl zit 'm hei d'r in tot de Roma gein eigenste rippebliek höbbe en de Jäö dat historisch ouch neet höbbe (eventueel noe wel mèt Israël, mits me 't zionistisch gedachtegood serieus neump).
'ne Bekinden Armeense Mestreechteneer - historisch gezeen mesjiens wel de bekinste oets - is Sintervaos (Armeens: Սուրբ Սերվատիոս), de patroenheilege vaan de stad. Volges de euverlievering waor heer gebore in 'n nog altied veur us oonbekinde plaots in Armenië of Anatolië, boenao heer reisde door de Kaukasus, de Balkan en Italië, bis heer örges in d'n twiede haaf vaan de 4e iew terech kaom in Mestreech en dao ouch is goon hiemele. Heer ligk aldao begrave, in 'n groete dreibeukege basiliek aon de Vriethof. De basiliek is verneump nao häöm en hèt de Sintervaoskèrk.
De masculine en neutraole vörm veur eine oet Armenië is 'nen Armeen of 'nen Armeniër. De feminine vörm veur ein oet Armenië is 'n Armeense of 'n Armenische.
Historie
't Historisch volk vaan de Armene is oongeveer 4000 jaor aajd en heet zienen oerspronk in 't gebeed wat oongeveer euvereinkump mèt 't allewijl land Armenië en 't allewijl Oos-Törkije. Armene höbbe ziech verspreit via marchandere en es vaklui door 't Roemeins Riek, 't Byzantiens Riek en later ouch door 't Osmaons Riek.
't Armeens is 'n Indo-Europese taol die, es 't Aajdarmeens, al woort gesproke in de Aajdheid. Al véúr 't christendom prizzenteerde väöl zelf-identificerende Armene ziech es eint volk mèt hun eigenste mythologie. In 't jaor 301 naom 't aajd Armenië es 't ierste land in de wereld 't christendom es staotsrelizjie aon. De Armene gónge daomèt de Armeens-Apostolische Kèrk te vörme. Die kèrk weurt dèks foutief es deil gezeen vaan de Oosters-Orthedoxie, mer is dus awwer es dee lèste gróp kèrke. In de 5de iew maakde de monnik Mesrop Masjtots veur de Armeense taol 'n alfabèt: 't Hayerén - ofwel 't Armeens sjrif.
In 1454 verdeilde 't Osmaons Riek en Perzië 't land oonderein. Wie dat gebäörde begoste väöl Armene ziech, nog mie es daoveur, te gedrage es 'n handelvolk tösse rieke in.
Armeense genocide
e Bindend evenemint vaan de Armene is de Armeense Genocide, door Armene zelf dèks de Medz Yeghern ofwel Groete Misdaod geneump. Volkermoord op zoe'n 1 à 1,5 mieljoon etnische Armene in 't Osmaons Riek, in d'n tied vaan 't regime vaan de Jong Törke, speulde ziech in en nao d'n Ierste Wereldoorlog aof. In minder maote waore ouch Arameeërs en Grieke slachoffer vaan dees genocide. Allewel de meiste weitesjappers en historici de gebäörtenis erkènne es 'n genocide, is dat polletiek nog neet euveral 't geval. De regeringe vaan Törkije blieve oontkènne tot 't 'n wèrkeleke genocide waor. Belsj, Duitsland, Fraankriek, Italië, Canada, Brazilië en Rösland zien 'n paar veurbeelde vaan len die de genocide al laank erkènne. Nederland deit dat ouch sinds 2018, wijl de Vereinegde Staote volgde in 2021. De meiste len in de wereld höbbe officieel gein hawwing nao de gebäörtenis touw: zie erkènne noch oontkènne de genocide. De einsegste twie len die expliciet stèlle tot de massamoord gein wèrkeleke genocide waor zien Törkije en Azerbeidzjan. In dees twie len weurt polletiek dèks nao de Armeense kwestie verweze.
T-deletie
T-deletie is 't (doen) oetvalle vaan de [t], in 't bezunder aon 't woordind, op plaotse boe dees lètter vaanaajds wel stoont en boe de spreker ze gemeinelek ouch 'aonveult'. 't Trejt op in väöl 'Nederlandse' dialekte, neet in 't minste in 't Limbörgs.
Fonologisch
De -t vèlt veural eweg wienie ze weurt veuraofgegaange door 'nen aandere consonant. Me wèlt dus consonantclusters, die relatief lesteg oet te spreke zien, veurkoume. Dit verhaol geit meistentieds allein op veur plosieve en fricatieve. Concreter gezag: de -t verdwijnt gans nao p (b), k (gk), f, s en g/ch. Me kin dat good zien es me 't Mestreechs mèt beveurbeeld 't Algemein Nederlands (zoonder t-deletie) vergeliek:
Tot de -t nog wel weurt aongevoolt, zuut me aon miervoud: projek, kas meh projekte, kaste.
Bij liquidae (l, m, n, ng, r), haafvocaole (j, w) en vocaole gelle dees regele neet. Wel trejt bij de m en de ng progressief assimilatie op: de -t verandert daan in -p resp. -k. Concreet aongegeve:
Dees regele weure in väöl Limbörgse dialekte zoonder oetzundering touwgepas (eventueel mèt mouillering nao de -n-, -l- of -r-).
Grammaticaol
In sommege dialekte verdwijnt de -t neet op basis vaan welke lètter deveur kump, meh gelle aander regele. In 't Ziews, en in 't aonligkend zuielek Zuid-Hollands en Markiezaats (Wes-Braobants), vèlt allein de -t in werkwoordsvörm oet, en wel es 't woord wat trop volg mèt 'ne consonant begint. De lètter deveur deit daan neet detouw. Zoe kint me dao:
'n Combinatie vaan dees twie regele vint me in deile vaan de Betuwe en e paar dörper in zuielek Utrech. Hei zeet me de knech speel (veur 'de knech späölt').
Veurkoume
T-deletie wie bove besjreve kump veur in zuielek Utrech (mèt de stad es noordelekste punt; zuug Utrechs-Alblasserwaards), e groet deil vaan 't Revieregebeed (veural de Betuwe), groete deile vaan de Veluwe, d'n Achterhook, Salland en Twente (zuug Nedersaksisch), Venlo en de wij umgeving (zuug Venloos), Nederlands Limbörg zuielek vaan de Roer en zuidoostelek Belsj Limbörg. Ouch kump 't geïsoleerd veur in Holland, wie in de stadsdialekte vaan Den Haag (zuug Haags) en Leiden. Tot slot kint ouch 't Afrikaans de t-oetval, wat in dees taol ouch weurt oetgesjreve. Me geit devaan oet tot dit door sprekers vaan 't Utrechs in de taol is gekoume.
Ouch 't Kölsj en aander Ripuarische dialekte höbbe T-deletie. T aon 't woordind is allein nao n, l, r of vokaal meugelik (hä kennt). Nao m sjteit p (hä dräump), nao ng sjteit k (hä fängk). Wel weurde ch en g dik oetgelaote en blief dus de T (hä mät, sät, kritt), maar neet ummer (hä laach, daach).
In Heerle, Kèrkraoj en umgeving (zuug Heëlesj, Kirchröadsj) kump de (grammatikaole) t-deletie minder (Heerle) of neet (Kèrkraoj) veur. Dao weurt ze nao 'n g/ch umgedrejd: de ch verdwijnt en de -t blijf (laache - heë laat; in 't Kèrkraojs ouch maache - heë maat). Bij de liquidae m en ng gebäört get vergeliekbaars: heë kunt ('heer kump'). T-deletie kump neet veur in 't Wieërts en 't Norbiks (allein bij lienwäörd en verbe).
Sjotte (vouk)
De Sjotte (Ingels: Scots of Scottish people; Sjots: Scots fowk; Sjots-Gaëlisch: Albannaich) vörme de Germaans-Keltische etnische groep inheims aan Sjotlandj enne ómringendje eilenj. Zie zeen óntstangen es 'n samesmultjing van twieë gruup: de Picten enne Gaëlische Kelte die inne neugendjen ieëf 't Sjots Keuninkriek stifdje. Later smóltje zie weer same mitte Cimbriërs, ouch e Keltisch vouk, enne Germaanskallendje Angelsaksen en Vikinge.
Allewiel wuuert 't waord Sjots gebroek veur eine dae in spraokkundig, kultureel, genealogisch of genetisch opzich van Sjotlandj aafkump. 't Letiens waord Scotti verwees oearsprunkelik allein nao de Sjots-Gaëlische Kelte, meh verwies allewiel nao alle inweuners van Sjotlandj.
Luuj van Sjotse kómaaf vindj me trögk in 'n groeate versjeienheid aan lenjer. Doordet Sjotlandj bie 't Brits Riek huuerdje en inne modernen tied las haet óngervónje van industriëlen achteroetgank en werkloeasheid emigreerdje väöl Sjotte nao anger lenj. Me vindj zie - meh veural aafstammelinge van häör - ónger anger trögk in Ingelskallendje lenj wie Canada, de Vereinigdje Staote, Australië en Nuuj-Zieëlandj, mer ouch in lenjer wie Breziel. Inne Vereinigdje Staote vörme zie namelik genealogisch de op ein nao grótste bevölkingsgroep. Wiewaal zie gooddeils zeen opgegangen inne dominante Ingelse kultuur, haet häör eige kultuur dees in groeate maot beïnvleudj.
De meiste Sjotte zeen allewiel Britse börgers van 't Vereinig Keuninkriek.
Sjtaosie Èèsjde
De sjtaosie van Èèsjde is de ejnigsjte sjpoeërweagsjtaosie van Èèsjde. De sjtaosie weert geoeëpend op 24 november 1861. Tusse 10 december 2006 en 11 december 2011 waor de sjtaosie gesloeëte, umdat de intercity tusse Mesjtreech en Brussel d'r neet mie kos sjtoppe. De sjtaosie van Èèsjde is de miesj zujdelikst geleage sjtaosie van Nederland.
'n Belemmering bie de exploitaosie vanoet de Nederlandse richting is 't feit dat de sjtaosie sinds 't elektrisch wurre ien 1985 op 't Belsje nit is aongesjloeëte. Tusse de Sjtaosie van Mesjtreech Randwyck en de Sjtaosie van Èèsjde likt de sjpanningssjluis mit de uevergank van 1500 Volt (Nederland) nao 3000 volt (Belsj) gelieksjtroom ter hoegte van de Karosseer. De sjtaosie is neet te bereiken mit 't Nederlandse elektrische materiaol dat mèr gesjikt is vuur 'n sjpanning van 1500 volt.
Op de sjtaosie zien OV-chipkaortleazers van de NS geplaotst vuur de Nederlandse rejzigers. Dit umdat NS aon NMBS opdracht heat gegeave tot 't bedeene van de sjtaosie van Èèsjde. Voor 't ien- en oetchecken wurre de NS en de NMBS als eane verveurder wurd besjowt.
Treinverbindinge
Vanaof de deensjreageling van 2015 wurd Èèsjde aongedoeën doer de intercity Mesjtreech - Lúk-Guillemins - Tóngere - Hasselt, die ueveral sjtopt. De trein veurt tusse Mesjtreech en Hasselt 'nne umweag.
Anthony Fokker
thumb|250px|Anthony Fokker Anthony Herman Gerard Fokker, meistal simpelwaeg afgekortj toet Anthony Fokker, waerdje op 6 april 1890 gebaore op Java en waor 'ne vleegtuugboewer. Hae is op 23 december 1939 in New York City (New York) gesjtórve.
Werk
Fokker haaj weinig geldj maar dit verangerdje naodat hae ‘t eerste vleegtuug aan ‘t Duitse leger haaj geleverdj en de Eerste Waereldoorlog waas oetgebraoke. Hae boewdje en ontwikkeldje vleegtuug nao vleegtuug wovan de Fokker DR-1 Triplane ‘t bekendste waas. Dit vleegtuug waerdje in’ne Eerste Waereldoorlog gebroek en de bekenste piloot waas Manfred von Richthofen mit ziene vuurrooje Triplane. Fokker waas de eerste persoon dae ‘t probleem oplosdje van ‘t sjeete door de propeller zônger deze aan gort te sjeete. Nao de oorlog boewdje hae allein passageersvleegtuuge en hae ontwikkeldje veur Nederlandj de D-XXI en de G-1 Mercury die in de eerste daag van’ne tweede Waereldoorlog waerdje gebroek om de Duitse euvermach einige taegenstandj te beeje. Hae boewdje in’ne oorlog gein vleegtuuge meer en ‘t doerdje lang veurdet hae weer ein vleegtuug ging ontwikkele. Hae ontwikkeldje eine vervanger veur de DC-3 Dakota de F27 Friendship. Dit enorm succes zal Fokker altijd herinnere. Op de F-27 ontwikkeldje hae ein verbaeterdje versie, de F50, en hae boewdje ouch twee sjtraolverkeersvleegtuugen: de F28 Fellowship, gevolg door de langere F100 en de kleinere F70.
Gouda
frame|Locatie vaan Gouda Gouda is 'n gemeinte en stad in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, t'n ooste vaan Rotterdam en D'n Haog, in 't Greun Hart. Ze ligk aon de samevleujing vaan de Hollandsen IJssel en de Gouwe, boe-aon ze häöre naom dank. De stad had op 1 januari 2004 71.799 inwoeners, 't oppervlak besleit 18,11 km². Gouda ligk in e groet veengebeed en heet chronische probleme mèt verzakking door inklinking en watereuverlas.
Stadsfuncties
Gouda functioneert in tandem mèt Alphen aan den Rijn es regionaal verzörgingscentrum. Belaankrieker is evels 't toerisme en de traditioneel ambachte boerum Gouda bekind steit: de handel in kies en productie vaan boezjies en sjroepwaffele. Ouch noe nog is de handel in kies (die in de umgeving gemaak weurt) veurnaom, en Goudse kies is e begrip euver de ganse wereld.
Stadsbild
thumb|right|Stadhoes Gouda ligk in e landsjap wat me dèks es "typisch Hollands" umsjrijf: greun weie mèt brei slote. De binnestad heet al dezelfde rippetatie: Bekind is de merret, mèt de renaissancewaog en 't gotisch stadhoes. Ouch heet de stad inkel historische haves en väöl monumentaal hoezer.
Historie
Op de plaots vaan 't huieg Gouda laog iewelaank e veengebeed. In de elfde en twelfde iew begós me dit veen te oontginne en bewoenber te make. Zoe weurt Gouda, nederzètting aon de Gouwe, veur 't iers in 1137 geneump. 't Moerasbos is daan al oontgonne en 't pläötske greujt in de dertiende iew oet tot 'n stad, zoetot 't in 1272 graof Floris V stadsrechte oetsjrijf. Groete stadsbrande in 1361 en 1438 belemmere de greuj mer weineg, meh nao de bezètting door de Geuze in 1572 en de pes-epidemie in 1602 raak de stad toch bij Rotterdam en Leie achterop. Roond 1750 is de bevolkig pas wier op 't aw niveau. Nao de Fransen tied weure de walmör aofgebroke en vint nog aonzienleke stadsoetbreiing plaots.
1925
1922 - 1923 - 1924 – 1925 - 1926 - 1927 - 1928 1925 (MCMXXV) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen donderdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|[[Tsiang Kai-Sjek, nuje leijer van de Chinese Volkspartiej.]]
Gebore
thumb|right|200px|Margaret Thatcher, gebaore 13 oktober 1925. thumb|right|200px|Jan Wolkers, gebaore 26 oktober 1925.
Gesjtorve
thumb|right|200px|Jaap Eden, gesjtorve 3 fibberwarie 1925.
Leuve
thumb|right|Sjtadhoes van Leuve thumb|right|Ligging van Leuve Leuve (officieel Leuven) ies 'n sjtad en gemeinte in de Vlaamse provincie Vlaams-Brabant. Ze ies ouch hoofsjtad van dees provincie. 't Aantal inweunersj waor 101.032 in 2021, vergeleke mèt 89.185 in 2004. Bie de gemeinte huère ouch de deilgemeintes Wilsele, Wijgmaal, Kessel-Lo, Heverlee, e deil van Haasrode en e deil van Korbeek-Lo.
Sjtadsfuncties
In Leuve ies de oudste universiteit van de tegewoordige Benelux gevestig, de Katholieke Universiteit Leuve. Ouch liek hie InBev, de groatste beerbroewerie van de waereld en ein van de belangriekste wèrkgeversj in de regio. Es provinciehoofsjtad haet Leuve ouch 'n administratief functie.
Sjtadsbeeld
thumb|right|200px|Universiteitsbibliotheek Leuve haet 'n aantal belangrieke historische geboewe. 't Sjtadhoes, nao 'n óntwerp van Matthijs de Layens, ies geboewd in de 15e ièw in laatgotische sjtiel. De Sint-Pieterskèrk ies geboewd in Brabantse hoaggotiek. De universiteitsbibliotheek woort in de Ièrsjte Waereldoorlog verwoes en in de jaore 20 weer opnuujts opgeboewd. De geboewe van 't Groat Begienhaof, 't groatste van Vlaandere, zint allewiel in gebruuk es weuninge veur sjtudente en universiteitsmètwèrkersj.