cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
AIDS
AIDS sjaap groeate perblem in gebiede wo 'n kómbinaasje van bepaoldje factore optruuetj, wie de hantjering van seksualiteit es e taboe-óngerwirp womit luuj neet vriejelik óm mit wille gaon; zörgeloeasheid t'n opzich van seksuelen ómgank, mer ouch seksueel verdrökking van vrólje en minderheidsgruup, wie homosksuele, det aanleijing guuef toete aafwiezing van meugelike veiligheidsmaotregele (ónger anger veilige geslechsgemeinsjap en 't gebroek van condooms); prostitutie; väölvöljigen, anonieme seksuelen ómgank; ermooj; ónhygiënische toestenj en regeringe die neet euvere financieel middelen of politische wilskrach besjikke veur gesjikdje maotregele taenge de oetbreijing vanne gekrenkdje oet te veure.
Roy Lichtenstein
Roy Fox Lichtenstein (27 oktober 1923 - 29 september 1997) waas 'ne popartkunsteneer. Zien filosofie waas "taege alles zeen". Hae werkde ouch väöl mit kunsgesjiedenis in zien werke.
Zie meiste werk waas aevel geïnspireerd op advertenties en op sjtripteikeninge, die d'r zelf besjreef es "zo kunsmaotig meugelik". De sjtripteikeninge vergreudde d'r heel sjterk oet, zodet zelf de in de sjtrip gedrökde egaal kleure es sjtippe op 't sjilderie versjene.
Lichtenstein waerde gebaore in Manhattan in Nuuj-York; hae sjtórf dao ouch.
Eigersund
thumb|De ligking van Eigersund in de pervincie Rogaland. Eigersund is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Rogaland in Nórwaeg. De gemeinte had 13.418 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 429,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 31,3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1101.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Weej
Weej (ouch gespèldj es wi-j) of, ónger jóngere, wilg (Letien: Salix) is e geslach van twieëhoezige buim en struken oete wejefemielje (Salicaceae). Weje zeen blaadverlerendje buim mit versprèdje blaadstandj. De knoep haet eine knoepsjöb. De bloom vanne weej haet de vorm van e ketske en greutj oete ziejknuup van 'nen einjäörigen tak. De wejeketskes zitten of staon, dit in taengestèlling toete hangendje ketskes bie populere.
De ploezige zäöj waere dore windj versprèdj meh zeen slechs kórten tied kiemkreftig. De meiste saorte zeen te vermeinigvöljige middels stekke.
Weje zeen pioneersaorte mit 'n groeate beheufdje aan leech. Weje kómmen in Nederlandj en Vlaondere väöl veur langs släöt en peul. Weje hajen euver 't algemein denouch van 'ne vóchtige baom en greujen hieël snel.
Ecologie
Weje zeen pioneersplantje die langs revere mit naam óntkiemen in oeabóssen oppe grens van landj en water. Doordet de reut de gróndj loeftig maken en dore humusvörming van blaad- en takaafval wuuertj de gróndj gesjik veur saorte die völge, wie es en eik.
De watermirkgekrenkdje en torsiekrachte vanne windj zörge d'rveur det 'ne weej meistes neet ajer wuuertj es fieërtig toet fieftig jaor.
Weje zeen veur insekten 'ne wichtige leveranceer van stuufmael. Mit naam diverse solitair bieje zeen aafhenkelik van bleujendje weje.
De naam kopwiej kump van 't gereigeld sjnoeie van de tek van de wiej. Dan vörmp ziech bovenaan 'ne kale kop mèt sjtumpele, die weer oetgreuje tot lang tek. Dees tek, die buigzaam zin, woorte /were toegepas in 't riejwerk in 't vakwerkhoes. De wieje neumde me 'wietsje' ('de vietsje en wietsje vörmde 't vlechwerk'). Ouch tunehègke woorte devan gevlochte.
Cadmium
Cadmium is e sjemisch element mit 't symboeal Cd en 't atoeamnómmer 48. 't Is e zilvergries euvergangsmetaal.
Toepassinge
In lieëgsmultjendje legeringe (wie soldeer) en in legeringe mit groeate slietvasheid en waerstandj taenge metaalmeugheid wuuertj cadmium regelmaesig gebroek. 't Haet ouch lektrosjemische toepassinge, ónger anger is ijkcelle mit 'n standerd lektromotorische krach. 't Wuuertj gebroek es fosforescent in tilleviesbuze en zowaal cadmiumsulfied es cadmiumselenied zeen wichtige halfgeleiers. Cadmiumsulfied wuuertj es gael of roeaj varfkluuerstof gebroek. Cadmium wuuertj ouch gebroek in oplaajbaar batterieje, accu's. Saer jannewarie 2005 is dit verbaojen inne Europese Unie. Wiejer wuuertj cadmium gebroek inne legering woodsmetaal en veur sómmige saorten aan hobbyvarf. Vanwaenge zien groeat invangvermeuge veur neutrone wuuertj cadmium ouch gebroek in regelstave veur kernreactore.
Isotoeape
Van netuur kómmen op aerd zès stabiel cadmiumisotoeape veur. Daonaeve zeen nag 27 radio-isotoeape bekèndj, wovan 113Cd mit 'n halveringstied van 7,7·1015 jaor 't langs laef en ouch nag róndje 12% van alle aanwaezige cadmium oetmaak. De euverige radioaktieve isotoeape, worónger cadmium-103, höbbe halveringstiejen inne orde van daag, oeren of menute.
Bart Brentjens
thumb|250px|right|Bart Brentjens in 1994 nao zien euverwinning in de Cairns UCI Grundig Mountain Bike World Cup mountain bike race thumb|250px|right|Bart Brentjens tiedes de Bart Brentjens Challenge 2007 in Eijsde, Limburg. Bart Jan-Baptist Marie Brentjens (Haele, 10 oktwoaber 1968) is 'ne Nederlands mountainbiker. Allewiel woont Brentjens ’t Brabantse Schaijk.
Biografie
Brentjens won ’n gouwe medaje op de Olympische Sjpele van 1996 in Atlanta. ’t Waas op dees Sjpele dat 't óngerdeil mountainbike op 't program sjtóng. Mèt dees medaje waas hae de eësjte Limburger in de historie dae individueel goud won. Veur dees Sjpele woort hae getraind en biejgesjtaon door ziene zjwaoger Gert-Jan Theunisse. Hae deeg veer keer mit aan de Olympische Sjpele. Op de Sjpele van 2000 in 't Australische Sydney deeg Brentjens ouch weer mit, mèr wón hae gein medaje. Biej de Sjpele van 2004 dao en taege wón hae ein brónze medaje, mèr in 2008 woort hae mèr 37e.
Veurdat hae zien gouwe medalje wón, waas hae in 1995 ouch al èns waereldkampioen gewore in 't Zuud-Duutsje Kirchzarten. Ouch behaolde hae tweë eindeuverwinninge in de Tour de France VTT in 1995 en 1996. Saer zien brónze medaje op de Olympische Sjpele in Athene rich Brentjens zich veural op de marathons. Op 't WK behaolde hae daobie al ein tweëde en ein derde plaatsj. In 2005 waas hae de bèste in de Waereldbaeker Marathon in Riva del Garda. In 2007 woort hae veur de tieënde keër Nederlands kampioen Cross Country.
Asp
d'n Asp, esp of ratelpopuleer (Letien: Populus tremula) is 'ne populeer oete sectie Leuce en behuuertj toete wejefemielje (Salicaceae). Dae is 'ne boum dae van natuur veurkump inne gemaotigdje en kaaj streken in Europa, Naordwès-Afrika en Azië. De saort kump aevel neet euveral van oearsprónk veur. De boum wuuertj inne regel óngevieër 100 jaor aad.
d'n Asp greutj veural op good óntwaterdje gróndj, meh kump ouch waal in moorgebiede veur. De boum vörmp op eige root väöl rootopslaag. Dae kan 20 toet 35 maeter hoeag waeren en haet opgäöndje tek en vörmp 'n brei kroean.
Budapes
thumb|Ligking van Budapes
thumb|Zich óp de kittingbrögk en Pes. Budapes (Hóngaars: Budapest, oetkal: ['budɒpɛʃt], boedoppesjt) is de höidstad van Hóngarije. De stad is gelaenge aan waerszieje van de Donau (Hóngaars: Duna) en teltj zoeaget 1,7 miljoen inwoeaners. De stad waerdje in 1873 gevormp door 't samevoge van Boeda en Óbuda óp de rechterover van de Donau mit Pes op de linkerover. Veur 1873 nömdje me de stej gezamelik Pes-Boeda.
De stad hèrberg bao 20% van al inwoeaners van Hóngarije en speeltj in 't landj 'n dominante rol op bao al gebiede (bestuur, hanjel, industrie, verkieër, cultuur). 't Is daonaeve 't belangriekste verkieërsknouppöntj en (in toenömmendje mate) 't cultureel hert van Centraal-Europa. De lóchhave Ferihegy International Airport vervöltj 'n belangrieke rol in de positie van Budapest in Midde-Europa.
Gesjiedenis
Beide overs van de Donau waerdje al door de Romeine bewoondj: op de plaats van 't hujig stadsdeil Óbuda loog Aquincum, en op de plaats van Pes 't kleinder Contra-Aquincum. In 35 v.Chr. kome de oorspronkelike bewoeaners in aanraking mit de Romeine, wen e Romeins leger ónger leiding van Octavianus, de latere keizer Augustus, 'ne veldjtóch óngernoom. Ong. 10 v.Chr. waerdje d'r 'n Romeinse provincie gevormp tösje de Oeastelike Alpe, de Donau en de Sava (Sau), die Pannonia waerdje genömp.
De Hóngare versjene pas ieëuwe later, taenge 't jaor 900. Ónger leiding van Árpád vereuverdje ze dit gebied, det nag veurtjlaefdje ónger de naam Pannonia en wotoe Boeda en Pes behuuerdje. Ze óngernome roeaftóchte toet in 't hujig Pruses, Frankriek en Italië. Pas naodet ze door keizer Otto I ware verslage, beslaote ze zich veur good te vestige in 't hujig Budapes en de wiejen ómgaeving.
Daoraan koom 'n ènj mit de vereuvering door de Törke, die 't Hóngaars keuninkriek in Mohács in 1526 'ne vernetigendje slaag toebrachdje en de vèsting Boeda in 1541 innome. De stad waas vanaaf 1686 in Oeasteriekse henj. In 1787 kömp Hóngarije ónger Habsbörgs bewindj, det toet 1918 aan de mach blief. In dees periode maak mit name Pes 'nen enorme gröi door. De bevólking bedroog róndj 1900 730.000 luuj.
Hoeve Nekum
thumb|300px|Vanoet d'n hoof Nekum ziech op [[wiengood Apostelhoof in Neerkan bij Mestreech ]] Hoeve Nekum is 'n boerebezit van oongeveer 60 hectare in 't Jekerdal, gelege tösse de zuidgrens vaan de stad Mestreech en 't Vlaoms dörpke Kanne, boe allewijl 'n wiengood is gevestig. De wiegerde zien gelege op de zuieleke en zuidoosteleke hellinge vaan de Louwberg, tegeneuver de wiegerde vaan de Apostelhoeve. De hoof woort veur 't iers geneump in 'n grensbeschrijving vaan 't graofschap Vroenhove in 1304, mer de typisch Limburgse kestielechtige boerderij is groetendeils gebouwd roond 1600.
Na ieuwelaank in bezit vaan de adelleke femilie Bonhomme te zien gewees kaom Hoeve Nekum in de negetiende ieuw in bezit vaan 'n kloesterorde. In 1988 woort door de huidege bewoeners, de gebroeders Bollen, 'n wiegerd aongelag. Daomèt is Nekum nao z'ne euverbuur De Apostelhoeve 't op ein nao ajdste functionerende wiengood in Nederland. In 1990 woort voor 't iers wien gemaak. Allewijl weurt 'n oppervlak vaan 3 hectare gebruuk.
De boojem vaan de wiegerde besteit oet 'ne oondergroond vaan grind en melger, boe-euver 'n dun laog löss ligk. Door de kalkrieke boojem heet de wien 'ne typisch frisse, mineralege en fruitige smaak.
In Hoeve Nekum weurt witte wien gemaak mèt de droeverasse rivaner, auxerrois en riesling, en roeje mèt de pinot noir.
Neerhare
thumb|Sint-Lambertskèrk Neerhare (Nederlands: Neerharen) is e dörp in Belsj Limbörg en 'n deilgemeinte vaan Laoneke. 't Ligk noordoostelek vaan Laoneke-dörp en direk zuielek vaan Raekem. 't Dörp ligk aon de N78 (de zoegenaomde Staotsbaon) en aon 't Verbindingskenaal Briegde-Neerhare, wat ziech hei mèt de Zuid-Wöllemsvaart vereineg. De deilgemeinte löp door tot aon de Maos; ouch 't gehuch Herbrich huurt debij. In Neerhare vint me väöl villa's, in de wieke de Goudkös en Park Tournebride.
Neerhare waor vreuger 'n vrijhierlekheid in 't prinsbisdóm Luik. Tot 1708 waor 't bezit vaan de femilie de Kerckem, daonao kaom 't aon de abdij vaan Hoch, die allewijl op 't groondgebeed vaan de deilgemeinte ligk. Tot 1977 waor Neerhare 'n zelfstendege gemeinte. In d'n twintegsten iew is kort aon de Maos bij Neerhare grind gewonne.
Grieks
Mit Grieks kin bedoeld waere:
Wieër kin 't sjlaon op
Vereinegde Arabische Emiraote
De Vereinegde Arabische Emirate (aofgekort VAE, officieel الإمارات العربيّة المتّحدة  al-imārātu l-'arabīyatu l-muttaḥidah ) zien e land in 't noorde vaan 't sjiereiland Arabië, aon de Perzische Golf. 't Land is 'n federatie vaan zeve otonoom emiraote: Abu Dhabi, Dubai, Sjardzjah, Adzjman, Umm al-Quwain, Ras al-Chaima en Fudzjairah. Eder emiraot heet 'nen emir, en oet hun midde keze die de president. 't Land grens aon Saoedi-Arabië en Oman. Hoofstad is Abu Dhabi, al is Dubai groeter en economisch belaankrieker. De VAE daanke hunne riekdom, wie mie len in de regio, aon de eerdolie, al heet 't land ziech de lèste decennia sterk es deensteverliender oontwikkeld. De börgers vaan 't land weure Emirati's geneump.
Presidente
Officieel weurt de president um de vief jaor gekoze, meh in de praktijk is 't ummer d'n emir vaan Abu Dhabi dee weurt verkoze. Dit maak de functie vaan president in zekere zin èrfelek. Tot nog touw heet 't land de volgende presidente gehad:
Demografie
De bevolking is in mierderheid neet Arabisch en is in 't land goon wèrke in de bouw, in de olie-industrie of heet ziech dao um belastingreies gevesteg. De hèlf vaan de bevolking kump oet Zuid-Azië, veural oet Pakistan; vaan de res koume väöl bewoeners vaan örges aanders in Arabië, oet Europa of oet Oos-Azië.
Historie
thumb|D'n horizon vaan Dubai mèt zien extreem hoeg wolkekretsers heet ziech gooddeils in de [[jaore 2000|jaore nul oontwikkeld.]] 't Land woort in de prehistorie door Arabere gekoloniseerd. In de zevenden iew woort 't tot d'n islam bekierd; daonao bleef 't ummer oonder Arabisch-islamitischen invlood, al waor 't wieneg bevolk. In de zeventienden iew woort 't gebeed 'ne vrijhave veur piraote; zoewel Portugeze es Arabiere organiseerde noe en daan expedities veur ze te verdrieve. In 1820 kaome de emiraote oonder Brits protectoraot; ze bleve 'n Britse kolonie tot 1971. Al vrij snel nao de oonaofhenkelekheid woort de staoteboond gesmeid tot de federatie wie me ze noe kint. Sinds deen tied heet 't land de evolutie gekind wie me die bij diverse aander oliestaote heet gezeen: aon d'n eine kant modern, aon d'n andere kant hendeg traditioneel en otoritair. Veural Abu Dhabi, Dubai en Sjardzjah höbbe vaan de touwgenome welvaart geprofiteerd. Zeker Dubai is allewijl e belaankriek financieel centrum. Aander emiraote zien minder sterk veraanderd.
Radøy
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Razzia
thumb|right|'ne Razzia in [[Bydgoszcz (Bromberg), Pole ]] 'n Razzia (oet 't Arabisch: ḡāziya, غزوة) is 'n durch de uëverheed georganiseerde en groeëtsjalige opgezatte opsjporing van 'ne groep lüj. In Nederland en óp 't Belsj raakde 't begrip ingeburgerd es gevolg va g'ne Holocaus en de bezetting durch Nazi-Dütsjland tussje 1940 en 1945. 't Woad hat doadurch 'n negatief connotatie en weëd zelde gebroek went me sjprik uëver vervolging van lüj die weëde verdach van sjtroafbaar feite, tenzie me beivuurbild de rechmieësigheed van 'n arrestatie in twiefel trek. In Dütsjland en Zjwitserland weëd 't soms gebroek es synoniem vuur Haussuchung of Polizeieinsatz. Razzia's weëde mieëtstes neet aangekóndig.
I vöal Oeës- en Centraal-Europese leng huurde razzia's bei 't dageliks leëve wie de nationaalsocialiste doa binnevele en hun Lebensraumplane ten oetveur wole bringe. De good georganiseerde arrestaties markeerde 't begin va g'ne Holocaus, woeëbei mieljoeëne lüj woeëde gedeporteerd, noa getto's woeëde gesjik en sjpieëder noa concentratie- en vernetigingskampe. I Nederland vónge versjillende razzia's plaatsj en die woare mieëtstes gerich óp Jüdde i g'n Randsjtad of manslüj die vervolges tewirk woeëde gesjteld i g'n Dütsje kreegsindustrie. Soms goof 't vergeldingsacties. Óp d'r 2e oktober 1944 woeëd Putten, e dörp óp g'n Veluwe, ópgesjrik durch 'n razzia durch d'r Dütsje bezetter: doe woeëde bauw alle manslüj (659) aafgeveurd noa versjillende concentratiekampe en de mieëtste hant dit neet uëverleef. I Limburg woare razzia's dök neet zoeë good georganiseerd es boave de reviere en vuural in 't noarde va g'n provincie óntsjtóng e groeët óngerdukesjnetwerk.
In 1944 vónge i Noard-Limburg en in Helenaveen (Noard-Brabant) de kirkrazzia's plaatsj. Zo'n 2800 manslüj woeëde tewirkgesjteld bei de Hermann-Göring-Werke. De mieëtste uëverleefde d'r kreeg. Dat gool evvel neet vuur 121 arrestante.
Koos Alberts
thumb|Koos Alberts in 1984, op e benefietkonzèr. Koos Alberts, pseudoniem vaan Jacobus Johannes Krommenhoek (Amsterdam, 3 fibberwarie 1947 - Enschede, 28 september 2018), waor 'ne Nederlandse zenger vaan 't levesleed. Heer braok rillatief laat door meh heer bleef tot z'nen doed bekind, neet in de lèste plaots doortot heer nao verlamming doorgóng mèt zinge en konzèrs geve.
Biografie
Koos Alberts greujde op in de Amsterdamse volkswiek de Jordaan. Heer wèrkde achterein es metseleer en es snackbarhawwer in 't dörp Sint Pancras (gemeinte Langedijk). In zien jóng jaore zong heer veural op fieste en partije en in de kaffee.
Ind 1983 deeg Alberts mèt aon 'nen talentejach in 't Amsterdams bordeel Casa Rosso. Hei leep heer tekssjriever Peter de Wijn en producent Bart van der Post tegen 't lief. Zij dege häöm De Wijn zie nommer "Ik verscheurde je foto" opnumme. Daomèt góng heer laanks diverse platemaotsjappije. Al gaw kraog heer e contrak bij CNR, de maotsjappij vaan Willem van Kooten. In fibberwarie 1984 kaom "Ik verscheurde je foto" oet. Aonvenkelek deeg 't leedsje neet väöl en woort 't veural op de piraotezenders in Noord-Holland gedrejd. Pas wie d'n twiede single "Gisteren heeft zij me verlaten" woort oetgebrach, braok Alberts lendelek door en sjote de twie leedsjes tegeliek de hitparades in. Hei-op brach CNR 'nen daarde single oet, "Waarom ben ik met Kerstmis zo alleen?" Op e zeker memint stoonte alledrei de leedsjes tegeliek in d'n top tien vaan de Nationaol Hitparade - 'n unicum. In de jaore die volgde brach Alberts diverse albums oet, boe-oonder eint mèt Corry Konings.
Op 29 oktober 1987 voor Alberts vaan e konzèr trök nao hoes. Door euververmeujdheid veel heer dee nach achter 't stuur in slaop en raakde vaan de weeg aof. Heer leep 'n dweerslaesie op en raakde vaan oonder verlaamp. Ouch waor ein vaan zien stumban kepot. Ziene nuie single "Eenmaal kom jij terug" waor op dat memint al veerdeg en woort 'ne groete hit.
Nao 'n revalidatie in Enschede besloot heer door te goon es zenger. Al in 1988 kaom 't nui album Het leven gaat door oet. In 1991 brach heer 'n otobiografie oet, Vechten voor geluk, mèt Edward van Liemt es ghostwriter. Nao 1990 kós heer zie groetste succes neet mie evenere, al haolde heer nog dèks besjeie hits. Heer kaom nog dèks op tv in verband mèt zienen handicap. Daomèt wouw heer geld en aondach ginnerere veur 't oonderzeuk nao en de zörg veur dweerslaesie-patiënte. Zoedoende bleef heer bekind, ouch boeten 't typisch levesleed-publiek. Ouch in de jaore tien, wie heer gein nui plate maakde, bleef Alberts optrejje. In 2012 deeg heer mèt in Ali B op volle toeren en in 2018 waor heer gasarties bij drei konzèrs vaan De Toppers in de Johan Cruijff ArenA. Heer woende toen neet mie in Amsterdam, meh in Hierden (gemeinte Harderwijk). In dit dörp steit sinds 2015 e boorsbeeld vaan de zenger.
Gers
Gers kan verwieze nao:
9 december
9 december is de 343ste daag van 't jaor (344ste in ein sjrikkeljaor) in de Gregoriaanse kalender. Nog 22 daag pes 't eindj van 't jaor.
Gebäörtenisse
thumb|right|150px|Lech Wałęsa, de eësjte president van Pole.
Gebore
thumb|right|150px|Douglas Fairbanks, gebaore op 9 december 1909.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Anthony van Dyck, gebaore op 9 december 1641.
Aopen óngerónje centrale klinker
d'n Aopen óngerónje centrale klinker of óngerónjen aope centrale klinker is 'ne klinker dae in e groeat deil aan gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is. In transcripties wuuert döks ouch gebroek, es wiejer óngersjied neet nuuedig is.
Kènmirke
Kènmirke vannen aopen óngerónje centrale klinker zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n aopen óngerónje veurklinker veur in sómmige dialekte.
In 't Mofers guldj t'r es de standerdoetspraok vanne lang <aa>, meh veur väöl dialekte wuuert daoveur d'n aopen óngerónje veurklinker gebroek.
't Haëmets is uniek in det 't e kóntras maak tösse d'n aopen óngerónje veurklinker, d'n aopen óngerónje centrale klinker ennen aopen óngerónjen achterklinker.
Winschoten
frame|Ligking vaan Winschoten in Groninge right Winschoten (Gronings Winschoot) is e stedsje in de gemeinte Oldambt in de Nederlandse provincie Groninge. Tot 2010 waor 't 'n zelfstendege gemeinte, mèt 'n oppervlak vaan 22,24 km2 (daovaan 0,58 km2 water) en per 1 januari 2007 18.518 inwoeners. 't Waor bij de opheffing in oppervlaakde de kleinste gemeinte vaan Groninge. Binne de gemeintegrenze laoge gein ander kerne.
Petroen vaan Winschoten is Sinte-Vitus; dit kump doortot Winschoten vaanajds bezit waor vaan de abdij van Corvey, woe de relieke vaan Sinte-Vitus bewaord weure. Dezen heilege is ouch in 't wapesjèld trök te vinde (zuug heineve). Bijnaome vaan Winschoten zien Molenstad en Sodom, 'ne sjelnaom oorspronkelek gegeve door (orthodox-)joedse inwoeners.
Historie
Winschoten is ein vaan de aajdste plaotse vaan Groninge; zien stiechting moot trökgoon tot vreug-Germaanse tije. In de middeliewe maakden 't deil oet vaan 't Reiderland. Wie bove gezag stoont Winschoten oonder gezag vaan de abdij vaan Corvey (Nedersakse, Duitsland); oonderlienhiere waore de hiere Addinga. In 1435 kaom de plaots bij de Groningse ummelen (Ommelanden), dat wèlt zègke bij de gebejer die bij de stad Groninge huurde. Tijens d'n Tachetegjäöregen Oorlog wisselde de plaots versjèllende kiere vaan bezitter. Mèt 't veerdeg koume vaan 't Winschoterdeep in 1653 kaom de plaots oet 't isolemint boe-in ze iewelaank gelege had. In 't Rampjaor 1672 woort ze bezat door bisjop Bernhard van Galen vaan Munster, bekind es "Bómmeberend". In de iewe daonao naom Winschoten hiel lankzaam in beteikenis touw. In 1825 kraog 't nog, same mèt Delfzijl, es lèste plaots in Nederland stadsrechte. In 2010 woort Winschoten mèt Reiderland en Scheemda samegeveug tot de nui gemeinte Oldambt.
Tieger
right|thumb|Keuningstieger right|thumb|Sumatraansen tieger D'n tieger (Panthera tigris) is e lid vaan 't genus Panthera. 't Zien solitair levende forse roufdiere oet de orde Carnivore. De mennekes weure naoventrint drei meter, de vruiwkes oonderhaaf. De bieste zien uterlek good te oondersjeie door hun striepe, die ze helpe camouflere in 't graas. Gemeinelek zien ze goudgeel; es recessieve variant koume witte en zwarte tiegers veur. De tieger weurt serjeus bedreig door de jach, die veural de traditioneel Chinese geneeskuns te gooj kump.
Ondersoorte
Hoonderd jaor geleje gaof 't nog ach oondersoorte, boevaan intösse drei door minseleke jach zien oetgereujd.
Olpe
Olpe is e Wesfaals en Sauerlands stedsje en de hoofplaots vaan de krink (Kreis) Kreis Olpe, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 85,88 km² en 24.511 inwoeners (2017) gief 't 'n bevolkeringsdiechte vaan 285 per veerkante kilometer.
't Op 307 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 22 oortsdeile (dörper die bis de gemeinte Olpe behure).
Graafsjap Dalhem
't Graafsjap Dalhem waor 'n klèe zelfsjtendig gebied tösje Luuk en Mestreech. Aanvankelèk bezote de Hieëre va Voere dit gebied, mae nao d'r boew van 'n burcht in Dalhem op 'n sjteil rots tösje de Berwien en de Bolbaeëk in 1080 waoërd Dalhem 'n Graafsjap en d'r naam van het Land.
In 1239 versjloog d'r hertog va Brabant d'r graaf va Dalhem, Dirk va Hochstaden, en in 1244 leet dae Dalhem väörgood över an d'r hertog, dae dus vanaaf dae tied ooch graaf van Dalhem waor. 'ne Drossaard veurde in naam van d'r hertog t bewèend. Oonder Brabantse controle vörmde Dalhem later mèt 't Hertogdom Limburg, 't Land va Valkenburg en 't Land va 's-Hertogenrade 'n gezamenlèke delegatie in d'r Sjtaote-Generaal van de Nederlande en waoërt oonderdeel van de Lande va Overmaas die in 'n personeel unie verenigd waor mèt 't Hertogdom Brabant.
De volgende gemèngdes of sjaeëpebaanke, zoewaal Dietse wie Welsje, behuurde op een of aander momaent, op de èng of aander meneer töt 't graafschap:
Sjtaatse en Sjpaanse Partage
Nao d'r Tachtigjaorige Krèèg koom 'n dèèl van Dalhem oonder besjtuur van de Verenigde Provinciën es de Sjtaatse Partage of Sjtaats-Dalhem, mèt name Dalhem èèges, Olne, Trembleur, Feneur, Bolbik, Cadier en Oost. Met het Verdrag van Fontainebleau in 1785 waoërte allerlèj gebiede geruild en bleve van de Sjtaatse Partage allèng Cadier en Oost over; zie waoërte samengeveugd mèt 't Land van 's-Hertogenrade, en bleve nog effe besjtoeë es de Geunieerde Leng van Dalhem en 's Hertogenrade.
Golf
Golf kan verwieze nao:
Tejsliemgekrenkdje
Tejsliemgekrenkdje, cystische fibroos, mucoviscidoos of fibrosis cystica is 'n recessief euverirfbaar gekrenkdje, wobie sliem det op versjillige plaatsen in 't lief wuuertj aafgesjeien abnormaal tej is. De wichtigste plaatse wo 't tej sliem wuuertj gevörmp zeen de lónge, 't maag-dermkenaal, de laever, d'n alvleiskleer enne teelbel.
De symptome kónne zich al tiejes de zugelinglaeftied manifestere, meistes door greujachterstandj en chronische lóchwaeginfecties. Veural dore lóchwaeginfecties höbbe partiënten 'n dudelik geringer laevesverwachtig es normaal. De verminderdje perduksje van alvleiskleerenzyme veroearzaak daobie 'ne vertraogdje greuj, 'ne vittigen diarree en e tekórt aan vèt-oplosbaar vitamine. Bie jónges kan ónvröchbaarheid optraeje; bie pasgebaorene is döks spraok van stofwusselingsstuuernis (meconiumileus).
Hoolheurege
right|thumb|Ouch de [[geite, wie dees boonte Hollandse geit, hure tot de hoolheurege, allewel tot de wetensjappeleke naom vaan dees femilie e koojechteg uterlek suggereert.]] De Hoolheurege of Bovidae zien 'n femilie vaan herkauwende Evehovege, boetouw alle bieste die es vie gezeen weure hure. Väöl soorte koume evels allein in 't wèld veur. 't Zien dèks forse bieste, allemaol plante-eters, en mèt e complex digestief systeem; zoe heet 'n kooj veer maoge. De meiste hoolheurege leve in d'n Awwe Wereld.
Taxonomie
De koojechtege zien in nege subfemilies verdeild.
KOOJECHTEGE (BOVIDAE)
Stumloeazen alveolaire sibilant
De stumloeazen alveolaire sibilant of stumloeas alveolair sisklank is 'ne mitklinker dae in väöl gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is. De stumloeazen alveolaire sibilant haet feitelik drie variantje (zuuch bie kènmirke).
Kènmirke
Kènmirke vanne stumloeazen alveolaire sibilant zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumloeazen alveolaire sibilant väöl veur, in alle dialekte.
De próntje oetspraok vanne alveolaire fricatieve varieertj van spraeker toet spraeker. Euver 't algemein geldj det t'r denti-alveolair of waor alveolair wuuertj oetgespraoke (mit naam waor alveolair). Zowaal apicaal ([s̺]) es laminaal ([s̻]) oetspraoke kómme veur. In 't Mofers euverhieërsje de apicaal oetspraoke, behauve wen d'r 'nen alveolaire nasaal opvolg; den is t'r meistes laminaal door assimilaasje mit daen nasaal, dae meistes laminaal wuuertj oetgespraoke.
Anen ènj van e waord en in 'ne stumloeaze kónteks kan de stumloeazen alveolaire sibilant 'nen allofoon zeen vanne stumhöbbendjen alveolaire sibilant door auslautverhärtung (dink aan hoezer ['ɦú:zər] taenge hoes [ɦú:s]); wen 't waord wuuertj gevolg door 'n anger waord det aanvèngk mit 'ne klinker, den is t'r juus ummer stumhöbbendj.
Juus wie bie de anger sibilanten en fricatieven in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen dees klank völg op 'ne nasaal.
Autäör
'nen Autäör (Letien: auctor, "sjriever") is d'n oearsprunkelike geisteliken eigener van e creatief wirk. Meistes wuuertj dao in 't daacheliks spraokgebroek de sjupper van e book, 'ne bönjel of 'n artikel op 't gebied van litterkónde, kóns, weitesjap of anger non-fictie mit gemèndj, kórtóm 'ne sjriever of journalis. Mer ouch haet beveurbeildj eder meziekstök 'nen autäör: de kómponis of arranzjäör.
Bie anger creatieve wirker wie e sjiljerie, e bild, 'n website, e grafisch wirk of e geboew sprèk me meistes neet van 'nen autäör, ouchal zeen de maekers det juridisch gezeen waal.
d'n Autäör van 'n creatieve sjupping of dem woraan d'n autäör de rechten haet euvergedrage (wie 'nen oetgaever of opdrachgaever) haet daovan 't "ónvervraembaar" autäörsrech, womit t'r veur bepaoldjen tied distributie van 't wirk behieërtj. 't Wirk wuuertj bestreke dore wèttelike regelinge die inne nasjenaal en Europese autäörswètgaeving zeen vasgelag. 't Fenomeen internet haet vanaaf 't ènj vannen twintjigsten ieëf gelèdj toet e nag ummer doorgäöndj procès van herijking en aanpassing van die wètgaeving.
Haute-Garonne
thumb|Ligking van 't departement Haute-Garonne. 't Departement Haute-Garonne is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 31. 't Is gelaengen in 't centraal-zujelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Ariège, Hautes-Pyrénées, Gers en Aude. De houfstad is Toulouse.
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Seljord
thumb|De ligking van Seljord in de pervincie Telemark. Seljord is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Telemark in Nórwaeg. De gemeinte had 2.912 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 710,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 0828.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Morfologie (biologie)
Morfologie is e deil van de biologie det zich besjeftig mit 't bestudere van de vorm en de struktuur van organisme en häör specefieke structureel kènmirke.
Stichting Thomas More
De Radboudstichting waerdje in 1905 door de Nederlandse bisjöp opgerichtj om de emancipatie van de Nederlandse katholieke te bevordere. 't Belangriekste doel van de sjtichting waas de oprichting van 'n katolieke universiteit. Det doel waerdje in 1923 verwezenliktj mit de oprichting van de Katholieke Universiteit Nijmegen (saer 2005 Radboud Universiteit Nijmegen), die aanvankelik gans door particulier donaties aan de radboudstichting bekostigd waerdje. In de jaore '60 noom de overheid de bekostiging van de bezunjer universiteite äöver. Saer daen tied versjtrèktj de Radboudstichting beurze aan sjtudente die nao häör sjtudie nog gaer e jäörke theologie of filosofie wille sjtudere. Op vandaag bekostigt de sjtichting nog ummer beurze en ouch bezunjer leersteul.
Jeanne Alsters-van der Hor
Jeanne Alsters - van der Hor (1932) is gebaore en getaoge in Venlo. Vanaaf eur prille jeug haet taal eur groeëte belangstelling. Aanvankelik schreef zeej in ‘t Nederlands en veural proza. Later koos zeej bewus veurnamelik veur dialek. Zeej is lid van de Vereiniging “Veldeke”. Zeej vindt ‘t ein oetdaging um in eur eige dialek de meis oeteinloupende vorme van taal te beoefene.
Publicaties
In ‘t gelieknamige tiedschrif, Veldeke, publiceert zeej regelmaotig net zoeë wie in ‘t periodiek van de krink Veldeke-Venlo : “De Kroedwis”, waovan zeej ouk redactielid is. In 1977 woort werk van eur opgenaome in ein Nederlandstalige bloomlaezing, oetgegaeve door ‘t Belgisch-Limburgs letterkundig tiedschrif “Schuim”. In de literaire reeks van Veldeke woort mierdere kiere werk van eur opgenaome. Ouk verschene d’r publicaties van eur in de Veldeke bloomlaezinge Mosalect 1 (1977) en Mosaïek (Veldeke Literair nr 12) in 2001 en in “Dialekte und Dialektliteratur in der Euregio Rhein-Maas-Nord” (1997). Zeej schreef 17 jaor tekste veur de Venlose vastelaoveskrant “De Träöt”, waovan elf opeinvolgende kiere ‘t allegorische verhaol “Stien de Kiep”. Zeej leverde tekste veur de Venlose Revue’s “Waat einen tied” (1980) en “Stel dich ens veur” (1983) en leedtekste beej meziek van Piet Kingma (1975), Gerard Franck (1979) en van Giel Aerts (1987). In 1979 verscheen van eur hand ein bundeltje kindergedichjes getiteld “Bótterbleumkes”, in 1989 gevolg door ‘t bukske “Dauwdröppelkes”. D’r woort ein beejdrage van eur opgenaome in “De Chinezen van Nederland” (1988), opstelle euver Limburgse dialekte en ein bibliografie door Jan Notten. Zeej waas lid van de redactie van ‘t “Venloos Woordenbook” (1993) en makde deil oet van ‘t vertaalteam van “’t Gooje Niets van Marcus” (2001), ‘t Marcusevangelie in ‘t Venlose dialek. In 2001 verscheen veur eur hand ein Nederlandstalige poëziebeejdrage in ’t cultuur-historisch jaorbook “De Buun”. In 2006 verscheen häöre gedichtebundel in de LiLiLireeks (nr 55) mèt de titel: Zitte op 'n euverdek terras. In 2008 woort eur 't ierelidmaotschap van de provinciale vereiniging Veldeke Limburg toegekind.
In 2015 woort ein Nederlandstalig verhaol 'Rijkeluiswens' in eine wedstried oètgeschreve door de Culturele Raad Tegelen en de Openbare bibliotheek Venlo veur proza bekroeënd met de ierste pries in de categorie 'Venlo Adult 2015'.
In 2022 woort de literaire gedichtebundel 'Schemering' in eige beheer ònder ISBN-nummer 978-90-9035792-8 oètgegaeve met poëzie in 't Nederlands en Venloos. De fotografie is van Herman van Steenwijk.
Bao-aopen óngerónje veurklinker
De bao-aopen óngerónje veurklinker of óngerónje bao-aope veurklinker is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne bao-aopen óngerónje veurklinker zeen:
Limbörgs
De bao-aopen óngerónje veurklinker kump in 't Limbörgs algemein veur es de korte /e/. In sómmige dialekten is t'r sómtieds aevel get äöpener, namelik es d'n aopen óngerónje veurklinker.
In väöl dialekte haet deze klinker 'n, lichtelik, palataliserendje wirking, juus wie de meiste anger óngerónje veurklinkers.
Jan Krekels
thumb|250px|Jan Krekels in Valkeberg 2006.
Jan Jozef Alfons Franciscus (Jan) Krekels (Zitterd, 26 augustus 1947) is 'ne veurmalige Nederlandse fitserenner.
Biografie
Krekels waas profwielrenner van 1969 pès 1978. Es amateur waas hae al heel succesvol en wón hae ónger angere ènnige etappes in Olympia’s Ronde, de Ómloup van de Kempe, de Runj van Euverijssel, de Runj van Zuud-Holland en de Runj van Limburg. Ouch es amateur woort hae in 1968 eésjte in ’t eindjklassement van de Österreich Rundfahrt en wón hae tweë etappes in dees runje.
Zien groatste succes es amateur behaolde hae aevel in 1968 op de Olympische Sjpele in Mexico City wo hae same mèt Fedor den Hertog, René Pijnen en Joop Zoetemelk de gouwe medalje wón op de 100 km plogetiedrit. Hae deeg ouch mèt aan de individuele waegwedstried en woort hie-in 11e.
In 1969 woort hae profwielrenner. ’t Succes es amateur koosj hae es prof aevel neet continuere. Ziene meis aansjpraekende oetsjlaag waas ’n tweëde plaatsj in de GP Fourmies. In 1971 wón hae de 19e etappe in de Runj van Frankriek en in 1972 wón hae tweë etappes in de Ruta del Sol en woort hae eësjte in ’t eindjklassement. Dees tweë oetsjlaeg waere in 't algemein gezeen es zien beste prestaties in zien profcarrière.
In 1977 woort hae tweëde bie ’t Nederlands Kampioensjap op de waeg achter Fedor den Hertog en veur Gerrie Knetemann.
Belangriekste euverwinninge
1968
1971
1972
26 september
Heiligedaag van Cosmas en Damianus
Jan Krekels
Trivia
In de Franse pers woort hae ouch waal Dr. Alfonso geneump.
26 september
Europese daag van de tale
Lies va burgemeestesj van Heële
De vruggere sjepebank en hujige gemingde Heële hant versjillende richtesj, sjote en burgemeestesj gehad.
Bronne
Dit artikel kunt van d'r Nederlandse Wikipedia, deë de nieëkste brónne nent:
Deltawerke
De Deltawerke zien 'n serie dieke, damme, brögke en waterkieringe in Zuidwes-Nederland, in de provincies Zieland en Zuid-Holland, die tot ierste doel höbbe oetzunderlek zwoer störme tege te hawwe. 't Geit hei um oetgebreide diekverhoeginge en -verzwaoringe zoewie vaan 't aofslete vaan versjèllende zie-erm (wat dees waters tot binnemere heet gemaak). Ouch höbbe de waterkieringe 'n sterke secundair functie es verkiersaojers: de veurmaolege eilen die ze noe verbinde zien euver de weeg bereikbaar gewore. Direkte aonleiing veur 't projek waor 'de Ramp' vaan 1953, die groete deile vaan Zieland en Zuid-Holland oonder water zat en 1835 doeje tot gevolg had. Tegen 't ind vaan de jaore 1980 waore de belaankriekste werke klaor. Same mèt de Zuiderziewerke zien de Deltawerke 't belaankriekste waterbouwprojek oet de Nederlandse historie, en oet de ganse wereldhistorie.
Wezent
thumb|Lambertuskèrk in Wezent Wezent (Nederlands: Veldwezelt) is e dörp in Belsj Limbörg en 'n deilgemeinte vaan Laoneke. 't Dörp ligk aon de N78, plaotselek bekind es Kiezelwaeg, en direk westelek vaan 't Albèrkenaal. Via de N2, de Twiede Carabineerslaon, is 't e paar hoonderd meter nao de Nederlandse grens en Mestreech, boe deze weeg in de Via Regia euvergeit. Daorum is 't dörp geleef bij Mestreechse studente. Bij Wezent weurt leim gewonne. Bij de deilgemeinte Wezent huurt ouch 't dörpke Kesselt, wat zuielek vaan Wezent-dörp ligk.
Tot 1977 waor Wezent 'n zelfstendege gemeinte.
Hemnes (Nordland)
thumb|De ligking van Hemnes in de pervincie Nordland. Hemnes is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 4.542 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.594,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,8. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1832.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Samnanger
thumb|De ligking van Samnanger in de pervincie Hordaland. Samnanger is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hordaland in Nórwaeg. De gemeinte had 2.341 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 265,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 8,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1242.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Gokke
Bie e speel wobie d'n deilnummer zelf eint of mieëder nómmers kuus zónger drek kóntraol te höbben of emes anges detzelvendje nómmer of dezelvendje nómmers haet gekaoze mót 'ne pries in 't veurkómmendj geval sómtieds waere gedeildj. Zelfs binnen ei kansspeel geldj dit sómtieds veur e deil vanne prieze waal en veur 'n anger deil neet.
Bie e commercieel kansspeel is de verwachtingswaerd vanne wins veure speler kleinder es d'n inzat. Wen me zoea kansspeel toch aantrèkkelik vindj, sprèk me waal van risico-preferentie. Waal is 't maximaal verluus döks van teveur dudelik: 't bedraag vannen inzat. Ouch is 't maximaal verluus döks klein vergeleke mitte maximaal wins.
George Tielens
George Tielens waor 'ne beeldend kunstenaer dae woort gebore in Venlo in 1888 en dae sjtorf in Zitterd in 1950. Nao 'ne sjtart es beroepsmilitair en 'n paar jaor es reclamesjilder in Tilburg gewèrk te höbbe, verhuusde Tielens rónd zien fièrtigste nao Zitterd um es kunstenaer wiejer te goon. Hie riechde hae ouch 'n sjildersjoal op woa o.a. Toon Hermans en Pie Schmitz lèsse volgde. De bekènde Zitterdenaer Zefke Mols kaom häöm dèks opzeuke en waor ouch model, in zien atelier bove De Kroon.
Tielens houw in 't begin succes mèt sjildere in de kèrk en es ontwerper van glaasvènstere bv in Sjpawbik in 1929 en Nut in 1930, in Lindenheuvel 1931, Pöt en Heerlerhei in 1934. Ouch maakde hae alle glaas veur de Sint Servaoskèrk in Vaosjrao in 1929. Nao de twiède waereldoorlog kreeg hae de opdrach um de moere te besjildere van 't Biesjoppelik College dat in gebruuk waor es rest-center door de Amerikane. Dat deeg hae same mèt ziene lièrling Willy Paes. In Gelaen ies 'n sjtraot nao häöm geneump in de sjildersbuurt.
Thema's
Neve protrètte sjilderde Tielens gaer Limburg mèt zien häöf en hinne op de binneplei, wèrkende boere en boerinne, dörpsgeziechte, brögke en kesjtièle. Hae maakde 'n portrèt in opdrach, van de biesjop van Remung mgr. Lemmens.
Tentoansjtèllinge
Dao versjient dan ouch 'n publicatie van George Tielens.
Esse (Noordrien-Wesfale)
Esse (Dütsj: Essen; Ripuarisch: Äßße of Esse) is 'n krinkvrei sjtad i Noardrien-Wesfale, distrik Düsseldörp, geleëge i ge Ruhrgebeed. De Ruhr en de Emscher sjtrome durch Esse. De sjtad hat ca. 590.000 inwuënesj. Oberbürgermeister is seër 2015 Thomas Kufen va de CDU. Esse sjteet bekank um zing zjwoar indoestrie. Zoeë beed sjtaalbedrief ThyssenKrupp vöal wirkplaatsje in de sjtaalverwirkingsindoestrie. De mieëtste koele zint allewiel toegedoa. Ze zint va groeëte historische weëd. Zoeë sjteet de ouw Zeche Zollverein óp de UNESCO-welterfgoodlies.
Geografie en ideling
Esse ligk midde in 't drökbevolkde Ruhrgebeed. De sjtad ligk hoofzakelig ten noarde va g'n Roer. Ze is boavedeen neëve Bochum, Duisburg en Dortmund ee va de veer groeëtste sjteë i g'n umgeëving. Dortmund hat óngeveër eëvevöal iwuënesj. Esse ligk óp g'ne uëvergank va lieëggebirgde in 't zuje en 't vlaker lank in 't noarde. Gemiddeld ligk de sjtad óp 'n huëgde van 116 meter boave Normalnull. Graad durch höar ligking guëf 't evvel relatief groeëte versjille. 't Lieëgste punt ligk 26,5 meter boave NN en bevingk zich i Karnap, 't noardeligste sjtadsdeel. In 't zujelige sjtadsdeel Heidhausen ligk dan 't hoeëgste punt, mit ing huëgde van 202,5 meter boave NN.
Watere
Landsjapsbepoalend zint de Ruhr en de Emscher. De Ruhr meandert tussje de huëvele va d'r zujelige sjtadsrank. I g'n Ruhr guëf 't twieë sjtouwmere, d'r Kettwiger See en d'r Baldeneysee. Bei mere weëde gebroek vuur 't ópwekke van elektriciteet en de drinkwaterverzörging. De Emscher is vuur e groeët deel gekanaliseerd en sjtrumt durch indoestrieel gebeed. Parallel doaneëve ligk 't Rien-Hernekanaal.
Wiejer guëf 't vöal beëksjkes. In 't noarde zint ze döks óch gekanaliseerd. Vöal va die watere, inclusief de Emscher, weëde de letste joare weer hermeanderd.
Woape
't Woape van Esse besjteet oet twieë sjilder die zint verinnig ónger ing kroeën, 't symbool vuur 't ouw vorstedom Esse. Óp 't linker woapesjil zuut me d'r adeleër, deë verwies noa de rieksvreiheed va de sjtad; óp 't rechter sjild 't zjweëd, dat verwies noa de sjtadshillige Cosmas en Damianus, die sjlaachoffesj woare va de christevervolginge tiedes 't bewink va d'r Romeinse keizer Diocletianus.
De vaan van Esse draag de twieë basiskluëre geël en blauw.
Bao-aopen óngerónje centrale klinker
De bao-aopen óngerónje centrale klinker of óngerónje bao-aope centrale klinker is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Esse (Noordrien-Wesfale)
Indoestrie
Óch woare de koele wichtig en bepoalend vuur de lokaal economie. In 1957 woeëd Esse evvel getroffe durch 'n koalecrisis. Eëdöal en koale oet 't boeteland vormde 'n bedreiging vuur 't vuurtbesjtoa va de Essener koele. Dat woar min of mieë 't begin van 't ing va dizze indoestriële tak. De mieëtste koele woeëde vanaaf de zeëvetiger joare gesjloate. De letste, 't complex van Zeche Zollverein, woeëd óp 23 december 1986 touwgedoa.
Bao-aopen óngerónje centrale klinker
Kènmirke
Kènmirke vanne bao-aopen óngerónje centrale klinker zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n aop-midden óngerónje centrale klinker neet veur es foneem. Waal guldj t'r veur sómmige dialekten es 'nen allofoon veure centrale middeklinker, veural wen d'r inne buurt van 'n /r/ steit.
Eidonomie
Eidonomie is 'n weinig-gebroeke term binne de biologie. De eidonomie is de studie van 't oetwenjig uterlik van 'n organisme; hiemit is ze dus 't taengeneuvergestèldje van de anatomie, waat verwies nao de inwenjige morfologie.
Esse (Noordrien-Wesfale)
Deenste
Seër de twieëde haof va d'r twintigste ieëw rich de sjtad zich sjteeds mieë óp deensverlening, wiewaal dizze sector neet zoeë sjterk óntwikkeld is es in sjteë wie Düsseldörp. Wichtig zint de hoofkantoere van bedrieve wie ThyssenKrupp, mar óch energieconcerns wie RWE AG en E.ON SE. Wiejer guëf 't kantoere van Aldi-Nord en Siemens. D'r detailhandel is óch wichtig. In Esse ligk beivuurbild 't ikoopcentrum Limbecker Platz, oeë 't mieë es twieëhóngerd kling en groeëter winkele guëf.
Óngerwies
thumb|left|'t Hoofgeboew va de Folkwang Universiteet is gevestig i ge vuurmalig kloeëster va sjtadsdeel Werden In Esse guëf 't inkel bekinde óngerwiesisjtellinge. De Essener Volkshochschule is mit 83.000 sjtoedente de groeëtste. Ze is ging vak- of hoeëgsjoeël, wie d'r naam missjien deet vermode, mar ze beujt algeming ópleidinge aa vuur volwassene. De Universiteet Duisburg-Esse hat 'n vestiging i g'ne Nordviertel. Dees universiteet hat insgesamt mieë es 42.000 sjtoedente en is doamit ee va de groeëtste i Dütsjlank. Aa g'n Folkwang Universiteet kint me moeziek, dans en tonieëlsjpiel sjtoedere. Wieër guëf 't in Esse vöal sjoeële vuur beroopsóngerwies en vuur touwgepasde wetesjap, beivuurbild de private Hoeëgsjoeël vuur Economie en Management, 't Haus der Technik en 't simulatorcentrum vuur kerncentrales. Hei weëd óch personeel vuur de kerncentrale in 't Zieëwse Borssele ópgeleid.
Eidonomie
Allewel de eidonomie väöl woort gebroeke inne begin van de gesjiechte van de biologie; wuèrtj dees vorm van bestudering nag biezunjer weinig bedreve. Dit kump doordet eidonomie väöl te make krieg mit de effèkte van convergente evolutie. Hiedoor levertj 't minder nuuj infermaasje op euver organisme es de anatomie en waere oetwenjige uterlikheje meistes óngerzóch es e deil van grótter óngerzeuke in de morfologie, wie de kónteks van fylogenetisch óngerzeuk.
Esse (Noordrien-Wesfale)
Sjtich Esse
In 845 woort de Stift Essen gesjtich, 'n kloaster veur adelike vrouwe. On dat memènt de locasie haet de naam Astnithi, wat later woort de huujdige besjrieving ('Essen'). Tösje 975 en 985 entsjtand de gouwe Madonna (goldene Madonna), de elderste feguur vaan Maria vaan Nazaret. In 1337 Esse woort 'ne vrije rieksstad. Vanaaf deze tied kool woort perduksiert. Deze jróndjsjtóf waor hiel lang wiechtig veur de weetsjap van de sjtad.
Indoestrialisatie
Naodet Napoléon Bonaparte haet óntbènd de geiseliken edelmanne en geseculariseerde Duutsjland, de Rienland woort 'ne pruusje provins. In 1811 de febricant Friedrich Krupp maakte zien sjtaolfebrik op. Deze nuuje wirksgelaegenheid maakte de inweunersjdeil hoeger. Esse óntwikkelte zich te de belangriekste stad voor koolperduksie in Duutsland. De groetste laandmark van Esse, Zeche Zollverein, of de Villa Hügel, woe de familie Krupp laevde, zien anzeenlike boewe en ze zien väöl bezeukt door toeriste.
Noa 1945
Tiedes de twiede weltkreeg 't Ruhrgebeed woort bómberdeert vanwaege de groete koolindustrie, vooral Esse, ómdat hie de waopefebrik vaan Krupp waor. Sins 1970 de zjwaorindustrie is minder, alzoe de deenssector begon te greuje. 1972 Esse heeft jekreegt eine jemeinzaame Universiteet mit Duusbörg.
Bekinde luuj
Óngere luuj, wie Otto van Bismarck of Paul von Hindenburg zien ierebörger vaan Esse.
Brónne
Dit artikel is vuur e groeët deel gebaseerd óp 't corresponderend Dütsj artikel, en waal i dees versie ; wieër kunt óch informatie va de:Liste der Stadtbezirke und Stadtteile von Essen.
Oblaste van Wit-Rusland
Wit-Ruslandj besjtuitj op 't hoogste niveau van'ne besjtuurlikke indeiling oet zes oblaste (Wit-Russisch: voblastsi, inkelvoud voblast вобласць/вобласьць; Lacinka: vobłaść) en ein sjtad (Wit-Russisch horad, Russ. gorod), namelik de hoofsjtad Minsk.
De oblaste zeen te vergelieke mit provincies en zeen ongerverdeild in districte (rayons).
Wit-Ruslandj kreeg zien huidige vorm in 1946 (toen nog Wit-Russiese SSR geheite). De huidige indeiling is opgezatj in 1957. Sins de onaafhankelikheid is det ongewiezigdj gebleve.
Bronne
Vertaaldj in 't Oeals vanoet de nederlandstalige Wikipedia
Hièremiet
'ne Hièremiet of kloezenaer ies 'ne miensj, dae truukgetrokke wilt leve mèt de bedoeling ziech aan God euver te geve, door te vaste, te bae en te wake. Hae woont in 'n sumpel huuske, wied van de bewoonde waereld. De naam van zoan huuske ies kloes of hermitage, nao 't Latiense woord eremita of 't Griekse woord erèmia dat einzaamheid beteikent.