cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brazilië
Hydrografie
thumb|De kilometers brei Amazone en Rio negro bij Manaus. Groetste en belaankriekste revier in Brazilië is de geneumde Amazone, mèt 6.400 km (gooddeils op Braziliaans groondgebeed) ein vaan de langste reviere op de wereld en mèt e gemiddeld debiet vaan 209.000 m³/s wiedoet de waterriekste; ze verwèrk mie water es de volgende zeve reviere bijein, bekans hoonderd kier zoeväöl wie de Rijn en 20% vaan alle revierwater op de wereld. De Amazone weurt geveujd door smeltwater oet de Andes en intense rege oet 't Amazonebekke. Diverse zijtek loupe in de Amazone euver; de belaankriekste zien de Japurá en de Rio Negro aon de linkerkant zoewie de Purús, Madeira, Tapajós en Xingu aon de rechterkant. (N.B.: Nog aander groete zijreviere veuje de Amazone boete de grenze vaan Brazilië; die zien hei neet aongegeve.) De Tocantins weurt soms ouch nog tot 't struimgebed gerekend, al loos dees revier häör mieste water direk in d'n Atlantischen Oceaon. In totaol is 't Amazonebassin oongeveer 7,05 mieljoen km² groet.
In 't zuie vint me reviere die neet mèt de Amazone in verbinding stoon. De veurnaomste zien de Paraguay en de Paraná, die allebei nao 't zuie door Paraguay en Argentinië wijer loupe.
Mere in Brazilië zien dèks kunsmaoteg en gemeind veur waterkrach op te wèkke. E groet deil vaan de energie in 't land (zoe'n 75%) kump vaan waterkrach en nog diverse damme zien gepland. D'n Itaipudam in de Paraná is de op ein nao groetste stouwdam t'r wereld. De stouwmere zien controversieel umtot ze waterkwaliteit (en biodiversiteit) sterk sjaoje, en umtot de plaotseleke bevolking deveur moot weure aofgeveurd.
Levende natuur
thumb|'n Femilie [[gouwe lieweepkes (Leontopithecus rosalia). Dees apesoort is, wie zoeväöl aandere, endemisch in Brazilië.]] Brazilië is e zoegenaomp megadivers land. 't Land kint e zier groet aontal inheimse, dèks endemische soorte. Vaan de diverse biotope die 't land riek is - zuug ouch bove bij klimaot - is 't Amazonegebeed zeker 't belaankriekste. Dit oerwoud gelt es de rieksten habitat op de wereld. Vaan groet belaank is ouch de Mato Grosso mèt de Pantanal, e väöl minder bekind watergebeed (wetland) gedeild mèt Bolivia en Paraguay. Aon de Atlantische kös vint me reste vaan 't Atlantisch Regewoud, al is dao door de diechte bevolking väöl minder vaan euvergebleve. Oontbossing is 'n bedreiging veur gans 't land. Allewel tot Brazilië al jaorelaank wètte heet die de boumekap aon ban lègke, brenne boere op groete sjaol illegaol 't oerwoud plat. Ouch steit de regering oonder drök um de boswètte minder strik te make.
Zier divers zien de primaote: in 't land leve zoe'n 75 soorte ape. Nog diverse aander zoogdiere bevolke 't land, dao-oonder katechtege (jaguar (Panthera onca), ocelot (Leopardus pardalis) etc.), luiaarde, gordeldiere, de reuzenotter (Pteronura brasiliensis), de lieglandtapir (Tapirus terrestris), de capibara (Hydrochoerus hydrochaeris) en de reuzenaomzeikevreter (Myrmecophaga tridactyla). Wijer herberg 't land 55.000 plantesoorte (orchideeë, meh ouch de brazielboum, Caesalpinia echinata), boe-oonder ouch zier väöl endemische - 30% vaan alle bekinde plante is endemisch in Brazilië.
Demografie
Bij de lèste volkstèlling (in 2010) had Brazilië bekans 193 mieljoen inwoeners, de Braziliane. Me sjat tot dit aontal intösse (mei 2016) al is gegreujd tot zoeget 206 mieljoen. Heimèt is Brazilië 't viefde groetste land nao bevolking, achter China, India, de Vereinegde Staote en Indonesië. Dees bevolking is veural geconcentreerd aon de noordooskös, aon de zuidkös (in en um Rio en São Paulo) en in Brasília. Op de hoofstad nao weurt 't binneland vaanaof e paar hoonderd kilometer landinwaarts zier dunbevolk. 't Gief hei al-evel groete stei wie Manaus, Cuiabá en Rio Branco, meh ouch die zien dèks umgeve door kilometers bouwland of wèldernis.
Etnische groppe
thumb|300px|De Braziliaanse bevolking umvat lui vaan diverse hoedskleure, wie dees ach bekinde Braziliaone tuine. Bove: [[Daiane dos Santos (turnster), Akyboro Kayapó (stamhoof), Gisele Bündchen (model) en Pelé (voetballer). Oonder: Ronaldo (voetballer), Marina Silva (politica), Peter II (keizer) en Carmen Miranda (zengeres-actries).]] In 't bezej vaan de Braziliaanse bevolking zoewie in officieel statistieke weurt de bevolking verdeild in diverse rasse. Dat waor nog väöl mie zoe in de koloniaolen tied, wie Brazilië e klassestèlsel gebaseerd op hoedskleur kós. Toch höbbe lui vaan alle rasse ziech vaanaof 't begin vermingk. Dit heet ziene weerslaag in de bevolking. In 2010 woort 47,73% vaan de bevolking bij de blaanke ingedeild, 7,61% bij de zwarte/negers, 1,09% bij de Aziaote, 0,04% bij de Indiaone en 43,13% waor pardo. Dit lèste woord wèlt zoeväöl zègke es tot me ziechbaar blood vaan minstens twie hoedskleure heet, miestal blaank en zwart meh dèks genoog ouch Indiaons. Feitelek höbbe de mieste blaanke ouch wel örges zwarte veurawwers; de negers höbbe bekans ummer ouch blaank blood.
De europide bevolking vaan Brazilië stamp veur e groet deil vaan d'n awwe kolonisator, Portugal, meh sinds de negentienden iew zien ouch hiel väöl Duitsers, Pole en Italiaone hei koume woene. Dit verklaort boeveur me ouch lui mèt leechte haore en ouge in 't land vint.
De probleemloes verminging vaan diverse groppe zoewie e sterk assimilatiebeleid in d'n achtienden iew höbbe 't land rillatief homogeen gemaak. Ouch heet de inheimse bevolking, wie euveral in de Amerika's, te lije gehad oonder oetheimse krenkdes oet Europa en oonder oorloge mèt de koloniste. 't Indiaans elemint is in Brazilië daan ouch laank neet zoe sterk wie in Paraguay of Bolivia. Es Indiaon gelt veural nog wee de cultuur vaan zien veurawwers (taol, leefwijs, drach of aander aspekte) deils of gans in iere hèlt. 't Geit mer um tiendoezende lui, die veural deep in 't oerwoud woene. Sommege vaan die stamme zien nog koelek mèt de westerse wereld in contak getrooje, aandere höbbe mie umgaank mèt de res vaan de bevolking.
Taole
't Portugees domineert 't taollandsjap compleet: bekans de ganse bevolking sprik 't es ierste taol en de wienege lui die get aanders spreke, kinne gemeinelek ouch zier good Portugees es twiede taol. Me sprik hei Braziliaans Portugees, 'n grop dialekte die verwantsjap vertuint mèt de dialekte oet diverse deile vaan Portugal, zoewie soms mèt de Azore. Door hun isolatie höbbe de Braziliaone 'ne gans eige vörm oontwikkeld, dee oonder mie vaan 't Europees Portugees aofwiek door de helderder klinkers in neet-geaccentueerde syllabe, 't brouwe of oetvalle vaan de r en vocalisatie vaan de l. Brazilië is numeriek wiedoet 't belaankriekste Portugeestaoleg land.
Immigrantegemeinsjappe höbbe hei en dao nog hun eige taol gehawwe, veural op 't platteland. Vaan belaank zien oonder mie 't Hunsrückisch (gesproke in Rio Grande) en 't Talian, e Venetiaans dialek. Ouch gief 't nog e Ziews-Vlaoms dialek. Veur al dees taole gelt tot ze veural, soms allein, nog door de awwer generatie weure gebruuk.
Brazilië moot op 't memint vaan 't ierste contak mèt de Europeaone zoe'n doezend inheimse taole höbbe gehoesves; dit hingk aof vaan wat me veur 'n apaarte taol aonzuut. Toch waor 't land neet zoe divers wie dit (astronomisch) hoeg ciefer deit dinke: groete deile vaan 't land woorte gedomineerd door de Tupi-taole, 'n enorm dialekcluster vaan sterk verwante, dèks oonderein verstoonbaar variëteite. De jezuïete naome dees taol bij hun missiewerk euver en ouch de aander koloniste gónge ziech devaan bedene. De oontstande taolnorm neumde me lingua geral of 'gemein taol'. Tot deep in d'n achtienden iew spraok de ganse bevolking oonderein gooddeils Tupi (wie noe nog in Paraguay mèt 't Guaraní). Wie de jezuïete evels op las vaan de keuning woorte verdreve, verbooj me de mèt hun geassocieerde taol en lag me 't Portugees op. Restant vaan 't Klassiek Tupi is noe nog 't Nheengatu, wat nog door zoe'n 20.000 lui in 't grensgebeed mèt Colombia en Venezuela weurt gesproke. Sommege aander Tupi-taole zien evels wel bewoerd gebleve. Aander femilies zien de Arawakse taole, de Caribische taole (in 't noorde) en de Macro-Jêtaole. Daoneve zien sommege taole neet bij femilies ingedeild; 't Pirahá heet de lèste decennia de aondach gekrege umtot 't 'n aontal zier oongebrukeleke taolkinmerke sjijnt te höbbe.
thumb|De Slevrouwebasiliek in [[Aparecida, ein vaan de groetste kèrke op de wereld.]]
Religie
De bevolking is vaanajds roems-katheliek; in 2010 hóng nog zoe'n 65% vaan de bevolking dees religie aon. Diverse protestantse kèrke winne evels sterk terrein; intösse geit 't al um mie es 20%. 't Zien dèks sektarisch ingestèlde kèrke mèt 'n inspirationeel karakter die de bevolking trèkke, wie de pinkstergemeintes en de zevendendaagsadventiste. Ouch binne de kathelieke kèrk wint de charismatische beweging aon populariteit. Ieder voont de erm bevolking aonsleting bij de Bevrijingstheologie, die in gans Zuid-Amerika väöl succes had. Oongeveer 2% vaan de bevolking is spiritis. Inheimse en Afrikaonse religies zien numeriek neet belaankriek.
Bouwkuns
thumb|Kathedraol mèt klokketorie in Brasília vaan Oscar Niemeyer. Brazilië kint diverse aw stei, euverwegend aon de kös. Väöl vaan die stei stoon vol mèt koloniaolen arsjitectuur, veural barok en rococo meh soms nog renaissance. Umtot de kolonisatie vaan Brazilië deils sameveel mèt de Contrarifformatie, heet de Kèrk hei de missie ummer aon proonkvolle kèrkbouw gepaord. Gooj veurbeelder zien oonder mie de (aw) kathedraole vaan Salvador, São Luis en Rio de Janeiro en de Sint-Franciscuskèrk in São Paulo. Wereldleke bouwwerke vaan belaank zien beveurbeeld 't Keizerlek Paleis (oersprunkelek 't paleis vaan d'n oonderkeuning) in Rio en de goudzeukersstad Ouro Preto. Väöl stei (Rio en São Paulo, meh evegood Belém en Natal) vertuine hoezer in Portugese stijl, compleet mèt geglazuurde tegele. Ouch kin me op straot, zjus wie in Portugal, 't typisch gegolf trottoir vinde.
Zien groetste reputatie in de arsjitectuur haolde Brazilië evels in de modernistischen tied. Oscar Niemeyer, 'nen internationaol gerespecteerden arsjitek dee oonder mie al 't gebouw vaan de Vereinegde Naties in New York had oontworpe, kós in de jaore 1950 'n ganse hoofstad oontwerpe, boe väöl plaots zouw zien veur groets opgezatte monuminte. Zoe oontworp heer de Monumentaol As in Brasília, mèt oonder mie de kathedraol, 't Congrèsgebouw en 't presidentieel paleis.
thumb|Afrikaanse vrouw, gesjèlderd door Albert Eckhout in Nederlands Brazilië.
Beeldende kuns
De koms vaan de westerse beeldende kuns nao Brazilië is wie de arsjitectuur sterk verboonde mèt de kèrk en de contrariffermatie. De ierste sjèlder- en beeldhouwkuns riechde ziech naodrökkelek nao Europese veurbeelder. Börgerleke sjèlderkuns bleujde kortstoondeg in Hollands Brazilië, boe prins Maurits Nederlandse sjèlders wie Frans Post en Albert Eckhout nao zienen hoof deeg euverkoume. Later kaom in Brazilië de barokke kuns op, die veural in Minas Gerais 'n groete vlöch zouw numme. Kunstenere wie sjèlder Manuel da Costa Ataíde en beeldhouwer Aleijadinho zien ouch boete eige land bekind geraak. De barokke kuns bleef Brazilië tot nao 1800 dominere; hei-in leep 't land achter op Europa. In e groet deil vaan de negentienden iew domineerde de romantische sjèlderkuns.
De opkoms vaan modern bouwkuns in 't midde vaan d'n twintegsten iew beteikende ouch 'n opleving vaan modern beeldhouwkuns. Zoe zien in Brasília beelder vaan diverse meisters te zien (geine vaan allemaol zoe bekind wie Niemeyer). Ouch 't postmodernisme is aon Brazilië neet veurbij gegaange.
Meziek
thumb|Sambadanseres. De samba is zoonder mie de bekindste Braziliaanse volksmeziek. De volksmeziek vaan Brazilië vertuint väöl euvereinkomste mèt de aander soorte volksmeziek oet de Amerika's, in dee zin tot 'r huurbaar trökgeit op diverse soorte Europese en Afrikaanse volksmeziek. D'n invlood vaan de inheimse Indiaanse meziek sjijnt beperk te zien. Brazilië is bezunder riek aon sterk ritmische dansmeziek mèt sensueel danspasse. Bekinde veurbeelder zien de samba, sinds jaor en daag zier sterk verboonde mèt 't wereldbekind carnaval in Rio de Janeiro, de carimbó en de lambada (allewijl veural in 'n gemoderniseerde versie bekind die euvereinkump mèt de Caribische zouk). Ouch bij capoeira, e tiedverdrief wat 't midde hèlt tösse 'n vechsport en 'ne grópsdans, weurt vaanajds ritmische meziek gemaak. Nog zoe ritueel is de coco oet 't noordooste. Rösteger mezieksoorte zien oonder mie de choro, de repente en de carantejo.
Väöl vaan de geneumde tradities höbbe ziech intösse oontwikkeld en geprofessionaliseerd tot populaire meziek. In dit verband moot ouch de bossa nova weure geneump, 'nen amusemintsmeziek boe-in de Braziliaonse ritmes d'n invlood vaan de jazz höbbe oondergaange. Wat aon Braziliaanse meziek de Europese hitlieste haolt, zien miestens zomerhits die um hun exotisch karakter 't publiek kortstoondeg aonspreke. Toch weurt in 't land ouch väöl popmeziek nao Amerikaans veurbeeld gemaak. 'ne Braziliaanse band dee in Europa bekindheid kraog is deathmetalband Sepultura.
Klassieke meziek weurt in Brazilië sinds iewe gemaak. De jezuïete lete in de kèrke die ze bouwde mèsse en motètte vaan oonder mie Palestrina oetveure. Die woorte door inheimse componiste naogevolg. Mèt de koms vaan de Portugesen hoof nao Brazilië (zuug oonder bij historie) kraog 't meziekleve in Brazilië 'nen impuls, doortot me hei noe Mozart en Haydn góng speule. Zij inspireerde José Maurício Nunes Garcia, d'n ierste groete componis vaan 't land. In de negentienden iew oontstoonte in Brazilië, wie ouch in Europa, euveral konzèrzaole en operagebouwe, meh die späölde veural nog Europees rippertoire. De groetste componis vaan 't land, Heitor Villa-Lobos, stoont pas in d'n twintegsten iew op. Heer leet ziech zier sterk beïnvleuje door de Braziliaanse volksmeziek, zeker ouch de ritmes. Sommege neet-Braziliaanse componiste dege dit ouch, in 't bezunder de Fransoos Darius Milhaud mèt zien Saudades do Brasil.
Literatuur
thumb|Paulo Coelho, de succesvolste Braziliaanse sjriever oets. De productie vaan literair tekste is in de vreuge koloniaolen tied kwantitatief en kwalitatief nog neet hoegoontwikkeld, meh 't gief wel poëzie, zoewel in 't Portugees (oonder mie vaan Gregório de Matos) es in 't Tupi. Aon 't ind vaan d'n achtienden iew koume nationalistische diechters op. In e groet deil vaan de negentienden iew euverheersde de romantiek in de literatuur; ouch hei-in leep Brazilië achter op Europa: 't realisme woort hei pas in d'n twieden hèlf vaan d'n iew populair. Kinmerkend zien de beuk vaan Machado de Assis. Me riechde ziech veural op Franse veurbeelder, umtot väöl groetbörgerleke Braziliaone dees taol mechteg waore. 't Modernisme in de literatuur kaom in 1922 op mèt sjrievers wie Mário de Andrade. Later in d'n twintegsten iew had me väöl lof veur de beuk vaan João Guimarães Rosa. Paulo Coelho, sjriever vaan touwgenkeleke beuk mèt esoterischen inhaajd, woort mèt dit werk de bès verkochte Portugeestaolege sjriever oets en de mies vertaolde levenden oteur.
Media
Brazilië kint e paar groete gezètte mèt lendeleke beteikenis. Door d'n umvaank vaan 't land zien die evels nog ummer wel aon ein stad of eine staot geboonde (of demèt geassocieerd) - me kin de pepèrre versie jummers neet in einen daag gans 't land door bringe. Groetste gezètte zien O Globo (Rio de Janeiero), Folha de São Paulo, O Estado de São Paulo en Super Notícia (Minas Gerais).
Televisie, e zier populair medium in Brazilië, heet in dit land d'n umgekierde weeg bewandeld es in Nederland en 't Belsj. Al in 1950 oontstoont d'n ierste commerciële zender, TV Tupi, dewijl de lendeleke euverheid ziech pas sinds e paar jaor structureel mèt publieke tv bezeghèlt. (Nuits en propaganda zien langen tied in bioscope vertuind.) Wie in gans Zuid-Amerika is de soap (hei bekind es telenovela) zier populair.
Oonderwies
Oonderwies is verpliech veur alle kinder tösse 6 en 14 jaor. In deen tied geit 't keend nao d'n ensino fundamental, dee oet 9 klasse besteit. Dao-op volge drei jaor ensino médio. Ensino fundamental en medio hete same ensino básico, ouch de 'middesjaol' veur adolescente weurt dus, allewel facultatief, nog es basaol oonderwies gezeen. 't Hoeger oonderwies (ensino superior) is op Angelsaksische maot gemaak, mèt apaarte bachelor- en masterfases.
Analfabetisme is nog ummertouw e wezelek probleem in 't land. In 2011 waor nog ummer 9,6% vaan de bevolking analfabeet, veural in 't noordooste. 't Functioneel analfabetisme laog zelfs op 1/5 vaan de bevolking.
Sport
thumb|'t Maracanã-stadion in Rio de Janeiro, vaanoet de loch. Mèt aofstand de populairste sport in Brazilië is 't voetbal. De sport kaom pas rillatief laat vaan de groond ('t nationaol èlftal besteit pas sinds 1914), meh heet ziech in dit land tot groete huugde verluf. 't Èlftal heet (es insegste) aon alle WK's voetbal tot nog touw deilgenome en woort vief kier wereldkampioen. De opkoms vaan Pelé en 't gooddeils mèt häöm geassocieerd 'sambavoetbal' (aonvallend speul in hoeg tempo mèt hiel väöl sjijnbeweginge) trok op 't WK vaan 1958 de aondach vaan de ganse wereld. 't Land heet twie kier zelf 't WK georganiseerd, in 1950 en 2014.
Ouch volleybal, otorace, basketbal en vechsporte (jiu-jitsu en hun eige capoeira) höbbe in Brazilië vrij groeten aonhaank. Versjèllende Braziliaone wonne e kampioensjap Grand Prix. In 2016 woorte de Olympische Zomerspeule in Rio de Janeiro gehawwe, boemèt dit evenemint veur d'n ierste kier in Zuid-Amerika plaotsvoont.
Prehistorie
Op 't memint tot de Europeaone Amerika oontdèkde en gónge verkinne, woende in 't huieg Brazilië gein volker die kóste sjrieve of aanderszins besjaving hadde wie veer dat verstoon. De precolumbiaansen tied is daorum veur Brazilië geliek aon de prehistorie. Veur Brazilië specifiek sprik me ouch wel vaan de pre-Cabralijnsen tied (zuug wijerop).
De Amerika's zien rillatief laat door de mins gekoloniseerd; Zuid-Amerika nog later umtot de koloniste euver de Beringstraot of -landbrögk vaanoet 't noorde zien gekoume. Wienie de mins hei wel of neet is gekoume, is oonderwerp vaan controverse. In eder geval zien minseleke reste vaan èlfdoezend jaor aajd gevoonde in de staot Minas Gerais, en potsjervele vaan 8.000 jaar geleie in 't Amazonebassin. Zoe'n voondste, wie ouch de geneumde geogliefe, tuine aon tot 't Amazonegebeed neet ummer de wèldernis is gewees die 't in 1500 waor en tot 't ouch diverse landbouwculture heet gehoesvès.
Neve archeologie geve ouch de diverse inheimse taole inziech in de Braziliaanse prehistorie: Op 't memint vaan contak waore de Tupi sprekende volker dominant in 't gebeed en zij sjijne ziech nog vrij kort teväöre ten koste vaan aander volker te höbbe oetgebreid. De naom die dees volker veur 't land hadde waor Pindorama, wat wèlt zègke 'land vaan de palmbuim'. In 't Guaraní is dit nog ummer de naom veur Brazilië. 't Land had op dat memint nao sjatting zoe'n zeve mieljoen inwoeners.
Koloniaolen tied
thumb|De landing vaan Pedro Álvaras Cabral in Porto Seguro, gesjèlderd door Oscar Pereira da Silva. Brazilië woort op 22 aprèl 1500 door 'n Portugese expeditie oonder leiing vaan Pedro Álvares Cabral aongedoon. De sjeislijn die op 't Verdraag vaan Tordesillas oet 1494 waor vasgestèld laog nog zjus westelek vaan dit punt; daorum eisde Cabral dit land veur Portugal op. Pas in 1532 woort hei de ierste Portugese nederzètting gestiech (Saõ Vicente) en in 1534 verdeilde de keuning 't gebeed in vieftien kapiteinsjappe, gooddeils mèt particulier geld gefinanceerd. De mieste vaan die kolonies mislökde, meh Saõ Vicente en Pernambuco helen 't wel oet. In dees kolonies woort al sokkerreet verbouwd, wat de Braziliaanse economie iewelaank zouw dominere. Op de plantages gebruukde me soms inheimse slave, meh al hiel gaw veural Afrikaanse, die daoveur en masse euver d'n Atlantischen Oceaon móste weure versjeep.
De naom Brasil/Brazilië kump zier woersjijnelek vaan 't brazielhout, aofkumsteg vaan de brazielboum dee hei oets euvervleujeteg aon de kös greujde meh um ziene roeje kleurstof intensief woort gekap. 't Vèlt evels neet oet te slete tot ouch 't legendarisch eiland Bresil, volgens ziemaansverhaole westelek vaan Ierland gelege, 'n rol in de naomgeving heet gespäöld. De ierste Portugeze die 't land aondege meinde mèt 'n eiland te make te höbbe, en d'n officiële naom waor aonvenkelek Ilha da Vera Cruz ('eiland vaan 't Woer Kruus'; later nog veraanderd in Terra da Santa Cruz wie me verstoont tot 't land deil vaan e continent waor).
In 1549 besloot keuning Jan III de zaak in eige haand te numme, de vloot drop aof te sjikke en 'ne gouvernäör-generaol aon te stèlle. De leeg plaotse aon de Braziliaanse kös hadde naomelek de aondach vaan de Fransoze getrokke, die ziech hei in dezen tied (oetindelek zoonder succes) perbeerde te vestege. Salvador woort de ierste hoofstad vaan de kolonie, die ziech de koumenden iew gestiedeg oetbreide. Zoe woort in 1554 São Paulo gestiech, en in 1565 Rio de Janeiro. Umtot de inheimse bevolking bekierd mós weure, kaome de Jezuïete nao de kolonie, die neet allein de Indiane oonderweze meh ziech ouch intensief bezeghele mèt de ganse kolonisatie. 't Waor ouch door d'n invlood vaan de Jezuïete tot me opheel de inheimse bevolking tot slaaf te make.
In 1580 waor Portugal in personeel unie mèt Spaanje gekoume. Allewel tot 't formeel neet woort ingelief, en Brazilië dus ouch gein Spaonse kolonie waor gewore, brach dit Brazilië wel in oorlog mèt de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen, 'ne jonge staot dee ziech zjus vaan Spaanje perbeerde los te make. Nederlandse handelere hadde aonzeenleke somme in de sokkerplantages gestop en kóste hun dividend noe neet mie ophole. De sterk opkoumende vloot vaan de Rippubliek góng op kaapvaart aon de Braziliaanse kös, en wis in 1604 Salvador te plundere. In 1630 stiechde ze zelfs 'n eige kolonie in noordoos-Brazilië, mèt Recife es hoofstad. Prins Maurits vaan Nassau naom in 1637 't bestuur op ziech en heel hei hof wie 'ne voors. Heer haolde Nederlandse sjèlders nao Brazilië, die de diverse bevolkingsgróppe vaslagte, zoewie wetensjappers die de natuur gónge oonderzeuke. De Nederlandse bezittinge in dit gebeed stoonte bekind es Nui Holland; allewijl sprik me ieder vaan Nederlands of Hollands Brazilië. Wie in 1640 Portugal weer oonder de kroen vaan Spaanje vaandan kaom, góng dit land 't gebeed trökeise; de Nederlanders oontruimde 't nao jaore vaan oorlog in 1654.
Tot en mèt de zeventienden iew bleef dit de gaank vaan zake in 't land: koloniste hele ziech veural mèt sokker bezeg en trokke neet wied nao 't binneland, dewijl de Jezuïete väöl te zègke hadde euver de gaank vaan zake. 't Ideaol vaan rillatief geliekheid dat de Jezuïete aonhele zoewie de isolatie vaan 't mojerland maakde tot de bevolking väöl inheimse gewoentes euvernaom. Zoe woort de daogeleksen umgaankstaol neet Portugees meh Tupi. Expedities nao 't binneland um beveurbeeld zèlver of goud te vinde lieverde wieneg op. Deep in 't binneland gaof 't hei en dao dörpkes (zoegeneumde quilombos) vaan weggeloupe slave.
thumb|Ouro Preto, de stad vaan de goudzeukers. Dit alles veranderde wie begin achtienden iew in Minas Gerais goud woort gevoonde. Dit brach 'nen enormen touwstruim vaan nui koloniste op gaank, die noe deper 't binneland introkke es veurheer. Ouro Preto, de groete stad vaan de goudzeukers, had op zie huugdepunt wel 80.000 inwoeners en waor daomèt de groetste stad vaan de Nuie Wereld. De residentie woort noe ouch nao Rio de Janeiro verplaots, wat zuieleker laog en daorum praktischer waor veur d'n doorveur vaan goud. In totaol is in dezen tied zoe'n 800 ton aon goud nao Portugal gebrach, dewijl zoonder twievel nog mie verdoonkeremaond is. De nui bevolking kaom in conflik mèt de aw koloniste en de Jezuïete, die in 1767 vaan 't continent woorte verjaog. Oonder de Sebastião José de Carvalho e Melo, markies vaan Pombal, woort 't gebruuk vaan 't Tupi verboje. Zoe woort 't Portugees de dominante taol in 't land.
Wie in 1776 de Vereinegde Staote ziech oonaofhenkelek vaan 't Vereineg Keuninkriek verklaorde, kaom 't in Latiens Amerika ouch tot oonras. Die oonras woort ouch geveujd door de trökloupende goudproductie in Minas Gerais, die de bovelaog vaan de bevolking sterk verermde en daorum veur liberaol ideale vatbaar maakde. In 1788 begós de hei de Inconfidência Mineira. Aon d'n aandere kant vaan 't land, in Salvador, kaom 't in 1798 nog tot de Inconfidência Baiana. Ouch braoke hei slave-opsten oet, geïnspireerd op de aofsjeiing vaan Haïti, meh die waore neet bezunder groet in umvaank.
Geliekweerdegheid en breuk mèt Portugal
De echte verandering kaom wie Napoleon in 1807 Portugal oonder de voot leep. Keuningin Maria I en prins-rezjènt Jan zaoge ziech verpliech um nao Brazilië te vlöchte en hun domicilie in Rio te keze. Dit beteikende 'ne greuj in 't zelfbeeld vaan Brazilië en 'ne groeten impuls aon 't cultureel en wetensjappelek leve dao. Wie Portugal in 1814 bevrijd raakde, wouwe de keuningin en de prins neet trök nao Europa en duipde ze 't riek um tot 't Vereineg Keuninkriek vaan Portugal, de Algarve en Brazilië, mèt Rio de Janeiro es hoofstad. Dit waor neet nao de zin vaan de intellectuele en edele in Portugal, die bleve eise tot de keuning trökkaom. Tegeliek hoort me in Brazilië de roop um echte oonaofhenkelekheid. In 1821 góng Jan noe es keuning nao Porto, dewijl ziene zoon, prins Peter, in Rio es oonderkeuning achterbleef.
thumb|Staatsieportrèt vaan Peter II, keizer vaan 1831 tot 1889.
Keizerriek
De oonras in Brazilië waor neet geïndeg, en in 1822 verklaorde 't land ziech oonaofhenkelek. Prins Peter koos de kant vaan d'n opstand en woort tot keizer gekroend. Nao 'ne rillatief korte börgeroorlog gaove de lèste Portugese troppe ziech in 1824 euver; e jaor later erkós 't land de oonaofhenkelekheid vaan zien aw kolonie.
't Keizersjap waor nog neet nao edereinde ziene zin; sommege liberaol eleminte in 't land wouwe liever 'n rippubliek. Daobij deeg de keizer in 1831 aofstand vaan d'n troon um ziech in Portugal mèt opvolgingszakes te goon meuje; zie zäönsje Peter II waor pas vief jaor en de aofwezegheid vaan 'ne leier zörgde veur väöl oonras in 't land. Naotot Peter II esnog woort gekroend, kaom 't land in 'n fase vaan groete stabiliteit, veurspood en rillatieve vrijheid, boemèt 't bezunder good aofstook tege de Spaonssprekende militair dictature op de res vaan 't continent. Wel bleef de slavernij nog oetzunderlek lang in stand, tot 1888, veural umtot de landbouw, noe veural op koffie geriech, dao sterk op leunde. Ouch waor 't land nog bij diverse oorloge betrokke: tege Uruguay, wat ziech in 1828 aofsjeide nao kort bij Brazilië te höbbe gehuurd meh claims op wijer Braziliaans gebeed neet kós doorzètte, en tege Paraguay, wat in 1870 nao 'ne zier bleujetegen oorlog finaol woort verslage.
't Keizerriek kaom oetindelek op z'n ind wie Peter II nao 'n regering vaan mie es viefteg jaor geine manneleken opvolger naoleet. Opvolging door prinses Isabella, die de lèste jaore es competente regentès optraoj, woort neet breid geaccepteerd, zoewel um häör geslach es um häör opvattinge. Diverse mechtege planters waore daobij nog koed um 't aofsjaffe vaan de slavernij, 'n wèt die Isabella zelf had geteikend. Zoe kaom 't op 15 november 1889 tot 'n republikeinse staotsgreep, die zier tege de zin vaan de mierderheid vaan de bevolking waor.
Rippubliek
't Land bleef instabiel tot 1956, wie Juscelino Kubitschek aon de mach kaom. Heer weurt geïerd es eine vaan de belaankriekste Braziliaanse presidente. Heer brach 't land rös en economische veurspood, meh is veural bekind es de stiechter vaan Brasília, wat in 1960 woort ingewijd. Zien opvolgers - Kubitschek stopde in 1960 - waore minder sterk en in 1964 pakde 't leger obbenuits de mach. Umtot 't 't land oonder 't militair regime veur de wind góng, had dit bewind vrij väöl steun, meh de oppositie waor aonzeenlek. Op diverse plaotse kaom 't tot guerillagevechte en väöl intellectuele verzatte ziech. De militair regering wèrkde ing same mèt aander dictature op 't continent, beveurbeeld in de zier beröchte Operatie Condor, geriech tege critici vaan de diverse regimes. 't Waor ouch in de jaore 1970 tot d'n economische greuj massa's lui vaan 't platteland aontrok, en veural Rio en São Paulo tot gigantische metropole mèt väöl sloppewieke oetgreujde.
thumb|[[Ulysses Guimarães mèt de groondwèt vaan 1988 in zien han.]] Wie ind jaore '70 op väöl plaotse in de Iberische wereld de dictature verzwaakde, besloot 't leger 'ne gestiedegen euvergaank nao democratie in te zètte. Mèt 't ingoon vaan de Amnestiewèt in 1979 waor de weeg daoveur vrij. De ierste vrij verkezinge in 't land woorte gehawwe in 1985. Ech stabiel woort 't land nog neet; politieke crises bleve in de jaore 1990 aon de orde vaan d'n daag. Pas mèt de verkezing vaan Luís Inácio Lula da Silva in 2002 tuinde 't land 'n laankdorege stabiliteit. In 2010, naotot Lula twie termijne had oetgedeend, kraog Brazilië mèt Dilma Rousseff zien ierste vrouweleke president. Umtot häör regering sameveel mèt e groet corruptiesjendaol, verveel 't land in de jaore 2010 obbenuits in instabiliteit. Rousseff, in 2014 nog herkoze, kaom noe ouch oonder verdinking vaan machsmisbruuk en woort in 2016 aofgezat.
Bronne
Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan en:Brasil en diverse verboonde artikele, zoonder eint of aandert te vertaole.
Havránok
Havránok is 'n wichtige archeologische vinjplaats in 't noorde van Slowakieë. 't Ligk op 'ne häöel bie 't Liptovská Mara, zoeaget 2 km van 't dörpke Bobrovník, halverwaeg Ružomberok en Liptovský Mikuláš inne regio van Liptov. Archeologen höbben op dees plaats 'ne prehistorische Keltische häöel en e middelieëfsj houter kestieël bloeatgelag inne jaore sestig. Tiejes d'n Iezertied ennen tied van 't Romeins Riek woor de Sjrien van Havránok e wichtig religieus centrum vanne Kelten in Slowakieë.
't Kestieël óppe häöel bie Havránok woor e wichtig religieus, economisch en politiek centrum vanne Púchovcultuur (300 v. Chr. - 180 n. Chr.). In daen tied vermingdje de dominante Keltische Cotinistam zich mit ajer völker vanne Lausitzcultuur. 't Waalvarendj oppidum woort same mit anger Keltische naerzèttinge verneeldj róndj 't begin vanna jaortèlling, of door Germaanse stammen of door Daciane.
E middeliëfsj houter kestieël besting inne nae van 't aad häöelkestieël vanne ellefdje toete vieftieëndje ieëf.
Navelpluus
Navelpluus verwies nao de vergaoring aan wöllig matterjaal bie emes inne navel. Vanwaenge de miensjelike anatomie in vergelieking mitte kleinder navele van anger deersaorte en 't drage van kleier, kump navelpluus bao oetzunjerlik bie miense veur.
Óndanks 't feit det navelpluus gans gei kwaod kan, vinje väöl luuj 't vies.
Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom
Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom is de titel vaan 't Utrechs volksleed.
Geluidloeze film
thumb|[[Charlie Chaplin, de staar -en nog ummertouw e bezej- vaan de geluidloeze film, in The Kid]] 'ne Geluidloeze film, zwiegende film, stomme film (vaanoet 't Hollands gebrukelek in Nederlands Limbörg) of stèlle film (vaanoet 't Vlaoms in Belsj Limbörg) is 'ne film boe-in inkel 't beeldsignaal veurkump. Pas in 1927 woort 't mèt introductie vaan de geluidsfilm meugelek um geluid en beeld impassant aof te speule.
Um de deprivatie vaan geluid te prikke, kaome in 'ne geluidloeze film tekste veur die de situatie op 't sjerm expliciteerde of de höbbende reie symboliseerde.
Soms woort 'nen explicatäör geütiliseert, iemes dee zag wat d'r gezag woort en die begeleiende geluide maakde. Zoenen explicatäör waor 'nen arties anziech. Es in de film beveurbeeld iemes 'ne motor heerslingerde, daan drejde d'n explicatäör mèt zien ratel. Veel d'r get, daan houwde d'n explicatäör klapenterende stek op taofel, de slapstick, doe häöre naom aon dit genre film good. 'ne Gooje explicatäör kós de film percies, zoetot heer op tied 't gerei bij de hand had um geluide te make. Wijer woort de film dèks mèt meziek begeleid door e klein orkes wat in 'n orkesbak of gewoen neve 't sjerm ziech bevoond. 'ne Werkeleke geluidloeze film goof 't dus bekans noets.
Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom
Teks
Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom <BR>Strekt zich wijd het Stichtse land. <BR>Wilibrord ontstak uw fakkel, <BR>Die ons blusbaar verder brandt; <BR>Waar 's Lands Unie werd geboren, <BR>Utrecht, hart van Nederland!
Geluidloeze film
De Wes-Nederlandse benaoming stomme film mót me neet letterlek opvatte. 't Meint neet tot 't hei um 'nen ambetante of sejje film geit. Stom weurt in 't Hollands dèks gebruuk veur 't Limbörgse doufstom of 't Staanderdnederlandse doofstom: iemes dee neet klasjenere kin, percies wie'ne geluidloeze film dat ouch neet kin.
Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom
Teks
Utrecht, parel der gewesten, <BR>'k Min Uw bos en lustwarand'. <BR>'n eigen stempel draagt Uw landschap: <BR>Plas, rivier of heid' en zand, <BR>Weid' en bongerd, bont verscheiden, <BR>Utrecht, hart van Nederland!
Geluidloeze film
Lies
Hei volg 'n alfabetische lies mèt de geluidloeze films die op dees Wikipedia staon. Zie weurt nog ummertouw aongevöld. De films stoon hei op alfabetisch rangering, mèt de lidwäörd neet touwgepas.
Langs de Vecht en d'oude Rijnstroom
Teks
Utrecht, nobel, nijver Utrecht, <BR>Middelpunt naar alle kant, <BR>Aan Uw eigen stijl en schoonheid <BR>Houd ik steeds mijn zin verpand. <BR>Blijv' in goed' en kwade dagen: <BR>Utrecht, hart van Nederland!
Insekte
thumb|Zès insekte oet versjèllende ordes. De Insekte (singulair: insek, Insecta (Linnaeus 1758) ; Latien veur 'ingesnoojene') zien 'n klasse vaan de gelidpoetege. Wie de aander gelidpoetege zien ze vrij klein (miestens in de orde vaan gruutde vaan millimeters of centimeters) en bestoon ze oet segminte, die in hun geval zien samegevalle in de drei deile kop, thorax en achterlief (abdomen). Ze höbbe zès pu, veulspriete, extern kake, samegestèlde ouge, dèks ein of twie paar vleugele, aoseme door loker in 't lief en zien eierlègkend. Sommege soorte leve sociaol (in kolonie); insekte die solitair leve lègke miestal väöl (hoonderde of doezende) eier en breuje neet. 'n Aontal soorte vertuint holometabolisme: de larve liekene neet op de volwasse bieste en verpóppe ziech.
De insekte vörme de veurnaomste gróp bieste vaan de ganse wereld: 925.000 soorte zien bekind en in zoe good wie edere biotoop speule ze 'n rol. Vaan die hoonderdoezende bekinde soorte besteit 't mierendeil oet kevers. Edersjaor weure doezende nui soorte besjreve. Ze zien zeker al vaanaof 't vreug Devoon bekind en dominere al sinds 't Carboon versjèllende niches. Massa-oetstervinge kaome ze ummer relatief gemekelek door. 't Deil vaan de biologie wat ziech mèt de insekte apaart bezeghèlt is de entomologie.
Taxonomie
De insekte hure (nao traditioneel inziechte; de lèste jaore is me dao-aon goon twievele) binne de gelidpoetege tot d'n oonderstam Zèspoetege (Hexapoda), boe ouch de klasse Enotgnatha (springstertsjes en verwante) bijhure. Me verdeilt ze vaanajds in de volgende ordes:
Aofhenkelek vaan 't systeem rekent me de ierste drei ordes tot de Apertygota, of me heet veur de rotsspringers 'n apaarte oonderklasse Monocondylia. De eindaagsvlege en sjiere hure bij de gróp Palaeoptera, alle ordes die tenao weure geneump zien deil vaan de Neoptera.
Ecser
thumb|275px|Ecser in 't comitaat Pest Ecser, in 't Slovaaks Ečer, is'n plaatsj de Hongaarse provincie Pest. De plaatsj haat 3552 inwoners oeëvan 'n deel töt de Slovaakse minderheid binne Hongarije behuurt. Ecser liekt vlakbie d'r internationale luchthave Ferihegy International Airport en is mèt 'n sjpoorlien, de lien Budapest-Újszász-Szolnok, en 'ne sjnelwaeg mèt Budapest verboonde.
Ecser besjtèèt oet veer historische kerne, Maglód, Vecsés, Gyömrő en Üllő.
Historie
Ecser waoërt óp 15 december 1315 vör 't örsj vermeld. De plaatsj is evvel owwer; in 896 zów vólges 'n legende d'r Magyaarse preens Arpad dae zie Aziatisch vólk 't Donaugebied binneleidde taege 'ne eek ha oetgereust. Wie e vroog wie die plaatsj heesjde en e vernoom dat d'r gene topografische naam bekaand waor, zag e "neum 't da eek". Cser is Hongaars vör eek.
Tidens de eeuwelange Ottomaanse överheersing va Hongarije (1526-1686) waoërt 't dörp gaans verlaote mae in 1669 vestigde de örsjte inwoners zich wer in Ecser. In d'r oonaafhankelekheidssjtried oonder aanveuring van Rákóczi, 1703-1711, lieëverde Ecser èlf soldaote.
't Hongaarse plattelaand waor bies in d'r 19de ieëw e feodaal gesjtructureerd gebied en de dörper waore 't bezit van adeleke groeëtgroondbezitters, de zoegenaamde magnate. Ecser waor in 't bezit va graaf Antal Grassalkovich dae in d'r vreuge 17e ieëuw Slovake nao 't dörp haolde. 't Dörp is in Hongarije bekènd om z'n monumentaal katholieke kèrk uit 1740 en 'ne volksdaans, d'r "Ecseri lakodalmas" of Ecserse boerebroelof. De kèrk, d'r daans en d'r mythische eek haant 'n plaatsj kraege in 't waope va Ecser.
Zoewie väöl Europese sjtaej en gemèngdes is ooch Ecser 'ne sjtedebaand aagegange. De Hongare kaoze vör Zlaté Klasy in Slovakije en Kumbağ in Turkije.
1635
1632 - 1633 - 1634 - 1635 - 1636 - 1637 - 1638
Nól
In 't meis-veurkómmendje systeem vanne jaortèlling, aangenómmen inne zèsdjen ieëf, guuef 't gei jaor 0. 't Jaor det völg op 1 v. Chr. is 't jaor 1.
Ieëre waas 't begrip nól esouch 't ciefer nag neet bekèndj. Dit is pas innen achsten ieëf óntwikkeldj in India en via de Arabieren oetènjelik in Europa terechgekómme.
Veur 't ciefer 0 enne litter O te óngersjeie wuuertj in 't ciefer sómtieds 'ne puntj of d'rdoorhaer 'ne sjune streep gezatj. Dit koom veural väöl veur op computers innen tied van MS-DOS. De variantj mitte streep liek oppe litter Ø, meh de streep kump neet boete de rónje vorm.
Mattematiek
De volgendje regele zeen inkel basisregele waat betruf 't getaal nól. Dees regele gelje veur ènnig anger kómpleks getaal x, behauve wen get anges daobie steit gesjreve:
Donald Knuth
Hae ies veural bekènd gewore door zien serie beuk The Art of Computer Programming en door 't creëre van de opmaaktaal TeX (dit sjpriek me oet es /tɛx/). TeX vulde hae aan mèt 't programma Metafont, dat lèttertypes kènt generere en aanpasse.
Knuth óntwiekkelde ouch 't concep van literate programming, woabie in de programmacode neet allein de instructies veur de computer, meh ouch de volledige documentatie veur 't programma weurt opgenómme.
Biografie
Knuth woort gebore in Milwaukee, Wisconsin. Hae sjtudeerde wiskunde aan 't Case Institute of Technology (tegewoordig Case Western Reserve University). In 1963 promoveerde hae aan 't California Institute of Technology, woa hae docent woort en begoes mèt zien serie The Art of Computer Programming. In 1968 versjeen 't ièrsjte deil hievan. In 'tzelfde jaor góng hae wèrke aan Stanford.
Venetisch
't Venetisch (neet te verwarre mèt Venetiaans 'n modern streiktaol) is 'n oetgestorve Indogermaanse taol die in de aajdheid gesproke woort in de Veneto, d.w.z. Noordwes-Italië, door 't volk de Veneti. Ze leek sterk op de Italische taole meh huurt dao woersjijnelek neet bij. 't Liburnisch, gesproke aon wat noe de kös vaan Kroatië is, waor alzeleve sterk mèt 't Venetisch verwant tot e punt boe-op me vaan e dialek kin spreke; door e mer hiel klein tekscorpus vèlt dat neet mèt zekerheid te zègke. Venetisch en Liburnisch gelle same es 'n apaarte tak vaan de Indogermaanse taole.
De inscripties, oongeveer 250 in getal en noets langer es eine zin, besloon 'n tiedspan vaan de zèsden iew veur Christus tot en mèt d'n iersten iew denao. Toen storf de taol woersjijnelek oet te geunste vaan 't Latien.
Sjrif
't Venetisch woort gesjreve in 'ne variant vaan 't Italisch alfabet, dee veural herinnert aon 't Etruskisch sjrif. De transscriptie vaan 't sjrif versjèlt vaan veurbeeld tot veurbeeld. Zoe wissele dh en z ziech aof, en ouch vh en f stoon veur dezelfde lètter. Veur b en g maag me (stumloes?) fricatieve aonnumme (zuug ouch oonmiddellek hei-oonder); de bove aongehaolde vörm ego en mego zien dus oet te spreke es 'eechoo' en 'meechoo'.
Klaanklier
De consonante kóste neet allemaol mèt zekerheid weure gereconstrueerd; neet alle reflexe vaan de Indogermaanse oerconsonante zien euvergelieverd. Euver 't algemein geit de oontwikkeling vaan de geaspireerde mediae bh, dh en gh perceis zoe wie in 't Latien: ze oontwikkelde ziech tot respectievelek f, f en h aon 't woordbegin en tot b, d, g tösse vocaole. Oetzunderinge wie louderai 'kinder' tegeneuver Latiens 'liberi' laote ziech verklaore oet 'n oonregelmaotege oontwikkeling in 't Latien (vaan de wortel *leudh 'opgreuje').
Vörmlier
Väöl kin neet weure gezag euver de vörmlier vaan 't Venetisch, meh oet de inscripties kin me wel zien tot 't Venetisch minstes veer vaan de vief Latiense declinaties had. Vief naomvalle zien euvergelieverd; dao-oonder d'n instrumentalis, deen de Italische taole neet hadde (meh 't Oergermaans allezeleve wel). De taol kin dus good alle ach de Indogermaanse naomvalle höbbe bewaord. Aanders es de Italische taole had 't Venetisch ouch nog 'nen dualis. 'n Complete of zelfs mer incomplete declinatietabel make vèlt neet mèt; oetgeng die gevoonte woorte zien oonder mie -í veur de genitief inkelvoud, -ei veur d'n datief inkelvoud en -fos veur d'n instrumentalis miervoud.
Dao waore veer werkwoordsconjugaties, wie in 't Latien. Wie gebrukelek in de westeleke Indogermaanse taole woort gei versjèl tösse aoristus en perfectum gemaak: die twie zien in eine "verleien tied" samegevalle. Sommege preteritum-vörm kinne formeel gezeen 'ne sigmatischen aoristus zien (de regelmaotege aofleiding in 't Grieks). Wie in de Italische taole - en in tegestèlling tot zoewel 't Grieks es 't Germaans - woort 't (medio?-)passief mèt 'n r in de vörm gemaak. Actief participia indege op -ndos (algemein in Indogermaanse taole), passief op -mnos (herinnerend aon 't Grieks).
Veurbeeld
Inscriptie Es45, gevoonde op 'ne broonze nagel in Este:
In lètterleke Latiense vertaoling (ter verglieking):
'Egetora gaof miech aon de gooj Reitia de Genezeres [Noord-Italische godin] naomes Aemus en de kinder.'
Spaceshuttleprogram
right 't Spaceshuttleprogram is e program vaan de NASA veur 't vervoere of bringe vaan lui en vrach in 'n baon um de Eerd. Heibij weurt gebruuk gemaak vaan de Space Shuttle, of in good Nederlands, 'n ruimteveer. De oontwikkeling devaan begós ind vaan de jaore '60 vaan de twintigste iew, wie de Amerikane 't idee hadde um 'n herbruukbaar ruimtevaartuig te goon gebruke, mèt 't idee tot dat kostebespaorend zouw zien. Op 12 aprèl 1981 woort de ierste Space Shuttle gelanceerd, de lèste woort in juli 2011 gelanceerd, boemèt 't program 'n ind kraog.
Oontwikkeling
Al veur 't Apollo-program vaan de jaore '60 woort gedach aon de oontwikkeling vaan 'n ruimteveer.
Wensberg
De Wensberg is 'ne berg en e veurmaolig gehuch bie Mofert, inne gemèndje Roerdale. De Wensberg ligk aan 't verlingdje vanne Waterstraot, d'n Hoesdiek (Huysdijk), net achtere Veurhaofsberg. Achtere Wensberg ligk 'ne bós, dae oetkump oppe camping. Juus t'n zuje struimp de Pötbaek (of Helderbaek) 't Vlaot in.
Sint Jaokobskroed
thumb|right|Sint Jaokobskroed Sint Jaokobskroed (Nederlands: Jacobskruiskruid, weitesjappelik: Senecio Jacobaea) ies 'n wil plant mèt gael blome oet 't gesjlach Jacobaea (Kruuskroed, Kruusblaad). In de 23e editie van Heukels' flora van Nederland weurt de plant gerekend tot 't geslacht Jacobaea. De hudige weitesjappelike naam van de soort ies Jacobaea vulgaris (Pelser et al, 2006). Ze greuit in berme en aan waegkante en in de duine. 't Woord kruus in de Nederlandse naam kump van 't Duutsje Greis, dat grieze ouwe man beteikent. Op 't zaod versjient gries ploes, dat mèt de wind mètgeveurd veur de versjpreiing zörg. Ouch dere, die 't ploes mètnumme zörge veur versjpreiing. Sint Jaokob ies de naam van 'ne heilige (apostel). De plant ies twièjaorig.
Wensberg
De Wensberg, dae inne vouksmóndj ouch waal de Galgeberg wuuertj geneump haet oetzich op ane Kalderhäöf, de Koele en, anen angere kantj van 't Vlaot, de Koewei (e deil van Ieësele). Veur dit oetzich te höbbe, mót me aevel waal gans oppe berg gaon, went vanoete waeg kan me nieks zeen, doordet aan beidskantje daovan hoeag buim en toe begreujing staon.
Sint Jaokobskroed
Uterlik
thumb|left|Sint Jaokobskroed De plant haet gael sjtraolbleumkes mèt 'n gael hart. De blaar zint gedeild. Ze liekent op de Reinevaar of Boerenwormkruid, meh dees plant haet knoepvörmige bleumkes (Hummesknuipkes). De sjtaonplaats ies dezelfde.
Wensberg
De Wensberg besteit allewiel nag mer oet einen haof. De berg zelf is gans begreujdj mit kroed en haet vreuger deensgedaon es de galgeberg veur 't kestieël.
Sint Jaokobskroed
Vergieftig
Sint Jaokobskroed ies hièl vergieftig veur miensj én deer, doordat 't zeve versjillende alkaloïde (glycosiden) bevat. De blome zint daoneve twiè kièr zoa vergieftig es de blaar. Es de plant opgegete weurt kènt dat de lever aantaste. 't Gevaor besjteit oet 't ete in de vörm van hui en opgekoeld voor. Óngemerk kènne dere dan elemente van diet kroed nao binne kriege. Bie herhaaldelik ete kèn binne 'n paar daag zoan deer dan sjterve. In väöl leng ies me dao toe euvergegange um de plante zoa vreug meugelik, veur de bleui, te verwiedere, zoadat ze ziech neet ónherkènbaar mèt 't hui kènne vermenge. Ringer (runderen) en paerd ete normaal gezeen neet van diet kroed, meh es se nieks andersj vinge ete ze 't toch.
Spaceshuttleprogram
X-15
thumb|right|X-15 nao oontsteke rakètmotor De X-15 waor 't ierste experimentele "ruimtevaartuig" wat belaankrieke informatie oplieverde veur de latere oontwikkeling vaan de Space Shuttle. De X-15 is 'n rakètaongedreve vleegmachien, wat de grens vaan de ruimte kós opzeuke. Maximaol gehaolde huugde waor ruim 60 km. Daobij woorte snelhede gehaold vaan ruim bove de 7000 km per oor. De X-15 heet nog steeds 't record veur snelste door 'ne mins bedeend rakètaongedreve vleegmachien.
Saint Lucia-creools
't Saint Lucia-creools is 'n creoolspraok gebaseerdj op 't Frans die gekaldj wuuertj op 't Caribisch eilandj Saint Lucia. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 158.000 luuj op Saint Lucia (2001), mit 'n ganse bevölking van 359.450 luuj in alle lenj. De spraok haet de ISO 639-3 code acf. Op anger eilenj waere variante van 't creool gekaldj.
Anger benaminge zeen Kwéyòl, Klènder-Antillecreoolfrans, Patois en Patwa. 't Saint Lucia-creools is neet verstaonbaar mit 't standerd Frans. Alle Franse creole vanne Caribië zeen min of mieër óngerling verstaonbaar. 't Dialek op Dominica is praktisch 'tzelvendje es det van Saint Lucia (97% toet 99% óngerling verstaonbaar). De spraok wuuertj gesjreven in 't Letiens sjrif enne spraekers zeen euverwaegendj kristelik.
Spaceshuttleprogram
X-20
De X-20 Dyna-Soar waor 'ne opvolger in 't X-plane-program, dee evels noets is gebouwd. Op dat momint waor me bezeg mèt de oontwikkeling vaan de Mercury (VS) en Vostok (Rusland), woebij me oetging vaan capsules die via 'n ballistische baon trökkiere nao Eerd. De X-20 liekent dao totaal neet op, mer väöl mie op de latere Space Shuttle. 't Idee waor um de X-20 via 'n zweefvlöch oonder controle vaan 'ne piloot te laote lande op e vleegveld en neet sumpeleweg nao de groond valle en lande aon 'ne parachute. Hoeg koste vaan 't projek zörgde evels deveur tot 't geannuleerd woort.
Saint Lucia-creools
Op eilenj mit Fransen invlood spraeke de meiste luuj 't Creools es ieëste spraok, naeve lokaal variante van standerd Frans. Op door 't Ingels beïnvloodje gebieden haet 't Creools minder aanzeen en höbbe de spraekers 'n lieëger graod van gelitterdjheid inne spraok. 't Creools wuuertj in alle domiene door alle laeftieje gebroek. Spraekers kallen ouch Ingels of Frans.
Spaceshuttleprogram
Space Transportation System
Boe normaal gesproke weurt euver de Space Shuttle bedoelt me eigelek 't gehiel vaan shuttle, d'n externen tank en de twie boosters aon de zijkante daovaan. Same heite zie 't Space Transportation System. Dit is trök te vinde in de naom vaan de vlöchte, die sumpeleweg genómmerd zien es STS-1, STS-2, en zoe weier. De nommering is evels neet geliek aon de volgorde vaan de missies.