cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Houten
Stadsfuncties
Houten is iers en veural 'n forenzeplaots. Heidoor functioneert 't es slaopstad; de inwoeners zien veur arbeidsplaotse en veurzieninge gooddeils op Utrech aongeweze. In recinte jaore heet me ouch hei get deensverleiners aongetrokke. De fruitteelt, tot roond 1970 nog 't veurnaomste middel vaan bestoon, is nog altied de belaankriekste vörm vaan landbouw. De dörper in 't zuie vaan de gemeinte höbbe hun agrarisch karakter gehawwe.
Stadsgeziech
thumb|Raodhoes in Houten, mèt de statie op d'n achtergroond. De gemeinte Houten heet 'ne Januskop: in 't noorde vint me de sterk versteidelekde hoofplaots, mèt allein 'ne greunbuffer nao aander steideleke bebouwing. 't Zuie evels is good lendelek gebleve, mèt dörper die sinds de jaore 1960 koelek gegreujd zien. Door 't grave vaan 't Amsterdam-Rijnkenaal zien Schalkwijk en Tull en 't Waal daobij nog wijer geïsoleerd geraak; ze ligke noe op 't zoegeneump Eiland vaan Schalkwijk.
't Aajd dörp vaan Houten ligk roond 'ne brink, officieel Plein geneump. Aon dit plein vint me oonder mie de Herstèld Hervörmde dörpskèrk in gotische stijl (ajdste nog bestaonde deile oet d'n twelfden iew, torie oet de zèstiende). Wijer aw bebouwing is geconcentreerd aon de Loerikseweg. Neve get aw boerderije geit 't ouch um 'n neogotische kathelieke Slevrouw-ten-Hiemelopnummingskèrk. 'n Bezunderheid is ouch de aw statie oet 1868. Umtot dit 't lèste euvergebleve gebuiwke vaan dit typ is, besloot me 't in 2007 (bij de spoorverbreiing, boe 't in de weeg stoont) neet aof te breke meh gans te verplaotse.
't Eigelek centrum vaan Houten ligk noordoostelek vaan dit aajd dörp. Dit centrum concentreert ziech roond de geneumde statie. Westelek vaan de statie ligk 't nui raodhoes in moderne stijl (mèt kerriljóng in d'n torie), oostelek vint me Het Rond, e plein mèt diverse winkele. Wat betröf de diverse woenwieke zien veural die oet 't zuie vaan belaank. Me maag ouch neet vergete tot zjus hei ouch nog diverse boerderije vaan Loerik en Schonauwen stoon.
Binne de gemeinte ligke nog d'n donjon Vuilcop (bij Schalkwijk) en 't kestiel Heemstede vaan roond 1645.
De plaots Houten kint 108 rieksmonuminte, 't Goy 9, Schalkwijk 29 en Tull en 't Waal 5.
Waope
100px|thumb|Waope vaan Houten in 1816 Houten droog vaanajds 't volgend waope, wat op 11 september 1816 door d'n Hoege Raod vaan Adel woort verliend (zuug heineve):
Dit waope is oersprunkelek vaan 't geslach Van Goye (hiere vaan 't Goy, kortbij Houten) en weurt al in de middeliewe geneump. Op 21 juli 1928 woort 'n gravekroen touwgeveug.
Historie
thumb|Torie vaan de Pleinkèrk in Aajd-Houten. thumb|Kestiel Heemstede westelek vaan Houten. Diverse opgraovinge in 1957 weze oet tot de plaots al in de broonstied bewoend woort, en later ouch es vestingsplaots vaan Romeinse villa's deende. In 't geval vaan Loerik, wat me vaan Loriacum kin aofleie, wijs de naom al op 'n Romeinse stiechting. Houten is es toponiem joonger; 't geit trök op 't Aajdnederlands Haltna, "[plaots] in 't bos". Es de plaots geneump weurt, heet ze al 'n eige kèrk (op de plaots vaan de huiege protestantse Pleinkèrk, zuug bove). Houten kaom in de loup vaan de middeliewe oonder de hiere vaan 't Goy. De umgeving woort toen ouch oontgonne; zoe oontstoonte oonder mie Schalkwijk, Wulven, Oud-Wulven en Waijen. 't Dörp leef in rillatieve veurspood, al weurt 't in 1421 wel geplunderd. De diverse ontginninge greuje oet zelfstendege gerechte, soms mèt mer wieneg inwoeners; Houten, Loerik en 't Goy blieve politiek evels 'n einheid.
In 1811 kump 'n fusie tot stand tösse Houten en de klein gerechte in de umgeving. Dees gemeinte Houten greujt de volgende iewe laankzaam. In 1857 weurt ze oetgebreid mèt de gemeintes Oud-Wulven en Schonauwen, in 1962 mèt Schalkwijk en Tull en 't Waal. In 1979 wijs me Houten aon es greujkern veur Utrech, wat 't dörp binne de paar jaor tot stad transformeert. Door 't aonlègke vaan de Vinexwiek Houten-Zuid vaanaof ind jaore 1990 weurt Houten nog twie kier zoe groet.
Lies vaan geweze gemeintes in Wes-Vlaandere
Dit is 'n euverziech vaan alle gemeinteleke touwveuginge en e paar splitsinge in de provincie Wes-Vlaandere. Zjus wie aander Belzje provincies kós Wes-Vlaanderen in 1971 en 1977 groetsjaolege herindeilinge. Nui gevörmde gemeintes zien mèt 'nen asterisk aongegeve.
Houten
Historische inwoenertalle
Blauw: provincie Utrech Greun: gemeinte Houten Leechgreun: gemeinte Houten virtueel, rekening hawwend mèt diverse fusies (zuug bove)
Alphons Boosten
thumb|right|Koepelkèrk in Mestreech Alphons Boosten (Mestreech, 20 januari 1893 - 2 januari 1951) waor 'ne architek, zoon van 'ne drökker. Boosten ies vertegenwoordiger van 't nuuj boewe en functioneel boewe. Hae sjteit ónder invlood van Frank Lloyd Wright, Le Corbusier en Berlage. Zónder truuk te valle in neo-sjtiele griep 'r toch af en toe truuk op klassiekersj in de historie. Zien ièrsjte opvallende projek ies de boew van de parochiekèrk van de patersj van 't Heilig Hart in Mestreech, miè bekènd es de Koepelkèrk. Tege de traditie van de Katholieke kèrkboew maak hae 'n radicaal óntwerp. 't Geboew weurt opgetrokke van beton en iezer en krieg 't uterlik van 'ne moskee. Vanwege kritiek weure de minarette (teurentsjes) op de heuk neet opgetrokke. Later zal Boosten nog 20 kèrke óntwerpe, woavan d'rsj 18 in Limburg liegke. Zien sjpecialiteit liek dèks in 't gebruuk van markante elemente: tores, daakeuversteke, erkersj, daakkapelle en sjouwe.
In de 30 jaor dat 'r es architek wèrk, óntwörp 'r neve kèrke diverse kloastersj, sjoale, winkele, weuninge en villa's. De indeilinge maak hae zoa functioneel, dat ze tot op de daag van vandaag mèt klein aanpassinge te gebruke zint.
Hae veurt restauraties oet o.m. aan de kathedraal van de heilige Christoffel in Remung nao de Twiède Waereldoorlog. Hae óntwörp ouch 't decor van de Passiesjpele in Tegele.
Boosten wèrk same mèt de Limburgse kunstenaersj Charles Eyck, Henri Jonas, Daan Wildschut en Charles Vos en ies in 1948 eine van de mètopriechtersj van de Jan van Eyck-academie in Mestreech. Ziene zoon Theo Boosten ies ouch architect.
Werk
thumb|right|Sint-Jozefkèrk in [[Brokem ]] thumb|right|Hubertuskèrk in Groat Genhout
Gutturalisering
Gutturalisering is 'n percès wobie alveolair mitklinkers wiejer achter inne móndj waeren oetgespraoke; op 't hel verhieëmeldje (velair). Gutturalisering kump in versjillige maote veur inne meiste Limbörgse dialekte en is algemein good vanne Ripuarisch-Limbörgse dialekte.
Limbörgs
Gutturalisering kump op versjillige meneren en in versjillige gradaasjes veur in dialekte van 't Limbörgs. Inne tabel hie-ónger zeen dees vörm euverzichtelik waergegaove. De óngerstreepdje mitklinkers höbbe gutturalisering óngergange. Gutturalisering is ouch e kènmirk det optruuedj inne meiste Ripuarische dialekte. Hiedoor höbbe ouch väöl Limbörgse dialekte in Duutsjlandj vólledige gutturalisering; 'n vermeljenswaerdige oetzunjering hie-op is aevel 't Zelfkantjs.
In dialekte wie 't Wasseberger kump gutturalisering ouch veur in wäörd wie Wèngter "wintjer".
'n Anger veurbild is stank, de imperatief van staon, vanoet *stand, wersjienlik ónger invlood van gank, de imperatief van gaon mit regelmaesige klankverangering.
Op 't Èèsjdes is de gutturalisering nag neet gans doorgewirk wodoor vörm wie rongd en ongder veur róndj/rónk/rónd en ónger/ónder zeen óntstange.
In Naord-Limbörg kump gutturalisering vannen tuup kinjer veur in Haors, Grevors, De Kroeënenberg, Zaerem, de ganse gemèndje Pieël en Maas (Bree, De Grashook, Kunningslus, Mael, De Nirkant, Beringe, Baolder, Helje, Kepèl, Echel en Kessel) en t'n oeaste vanne Maas in Belvend. In Duutsjlandj löp de grens in 't naorde tösse Straole/Kèrke te naorde vanne lien (dus gein gutturalisering) en Haerunge/Wachtedónk te zuje vanne lien. Historisch gezeen gebroekdje me ouch gutturalisering in Tegele, Blieërik en Velde, en meugelikerwies zelfs inne stad Vinlo. Gutturalisering vannen tuup kindj kump veur inne zelvendje plaatse mit oetzunjering van Grevors, Haors, De Nirkantj en Mael, wo me kind zaet, en mit oetzunjering van Kessel, wo me gemouilleerdj kindj zaet. Inne gemèndje Pieël en Maas sjientj me vreuger d'n ónvolstenjig gegutturaliseerdje variantj hóngd te höbbe gebroek; allewiel huuertj me dem allein nag in Zaerem en de Kroeënenberg.
Boete Limbörg
Ouch boete Limbörg truuedj gutturalisering op, wie in sómmige Wès-Veluwse dialekte. Dees gutturalisering is aevel neet zoeawied dooróntwikkeldj wie in 't Limbörgs; me gebroek namelik vörm wie strangd en hongd.
'n Ganse anger vorm die ouch gutturalisering wuuertj geneump kump veur in sómmige Greuningse dialekte: smelkn veur "smultje" is hie e veurbild van.
Kuttinge
thumb|Plaatsnaambord hingt hoeëg in 'ne lantaarnpaol thumb|Kuttinge Kuttinge (Nederlands: Kuttingen) is e gehucht va Ieëpe in de gemingte Gulpe-Wittem in 't heuvelland in Zuid-Limburg. 'ne Ouwe naam is Cottingen. De nederzètting liekt op 'ne berg (cote) tösje 't dal van de Terzieterbaek en 't dal van de Geul. 't Plaatsnaambord Kuttingen hingt hieël hoeëg in 'ne lantaarnpaol. In 2003 wone d'r 20 luuj. E gehucht van Kuttinge is Kling Kuttinge; dit is de zuidelikste plaatsj van Hollend aan de grens mit 't Belsj.
Lekeberg
Lekeberg is 'n gemèndje in Örebro län, Zwede. De gemèndje tèltj 7.100 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 465,96 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 15,2 luuj de km².
De gemèndje is op 1 jannewarie 1995 oete gemèndje Örebro óntstange.
Demografische óntwikkeling
3,89% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Vief
Vief (5) is e ciefer en 't netuurlik getaal det völg op 't getaal veer en veuraafgeit aan zès.
Vief is 't op twieë nao klènste priemgetaal, gevolg door zeuve.
Brenijerberg
thumb|Brenijerberg Brenijerberg is e dörp in de gemingde Stolberg in d'r kreis Oche e Dutschland en 't woeëne oop d'r 31.12.2005 oonjeveer 970 luuj. In d'r volksmoond waeët 't dörp ooch d'r Balkan jenömd.
Vief
Ciefer
In Japan en Sjina gebroek me-n 't teike "五" veur 't getaal "5".
Clark County
D'r zien 17 graofsjappe in de VS die kinne verwieze nao Clark County:
Cookie
E cookie is 'n informatiepakket dat doer inne server nao inne World Wide Webbrowser weurt gesjtuurd, en daonao jiekere kier truukgesjtuurd doer de browser wennier dae de server raodplaeg. Lou Montulli, veurmalig wirkend veur Netscape Communications, waor de iesjte dae de cookie techneek toegepas haet op webcommunicatie.
Gewerf
E gewerf, gelenk of gewrich (Letien: articulus, articulatio of junctura) is 'nen euvergank tösse twieë knäök wobie bewaeging meugelik is; 't is dus 'n diskóntinu verbinjing.
Brand
Mit brand kónne versjillende dinge bedoeld waere:
Gewerf
De knäök in e gelenk waeren oppe plaats gehaje dore zoea-geneumdje gewrichsbenj (ligamente). 'ne Bandj besteit oet hieël stroef bindjweefsel, zoeadet kref waeren opgevange. Anger hölpstructure die t'r verstaeviging en besjurming kónne veurkómmen inne gewerve zeen de meniscus (in 't kneen), 'n tössewervelsjief en 'n sliembuuers (bursa, inne sjóljer, d'n èllebaog en 't kneen).
Salangen
thumb|De ligking van Salangen in de pervincie Troms. Salangen is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Troms in Nórwaeg. De gemeinte had 2.263 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 457,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
Beys
Bies of beys, 't woord haet sjleiptoan, ies 'ne kouwe, sjniejende noorde- of oastewind. In sómmige dörper höbbe sjtraote aan de noord-oaskant van de plaats daorum waal ins de naam "Op de Bies", zoa-es in Berg en in Sjömmert de buurtsjap Op de Bies of in Mestreech Biesland. Bij den fraansen dichter la Fontaine vinste het woord bise auch noch: La Cigale, ayant chanté Tout l'été, Se trouva fort dépourvue Quand la bise fut venue. ...
Salangen
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Wurvel
'ne Wurvel of wulver (Letien: vertebra) is 'ne knaok vanne rögkegraot. De wurvele kómme veur bieje gewerveldje bieëster en zeen ingewikkeldje knäök die zich aafwussele mit kraakbein. Dore wurvele haer löp 't rögkemarg.
In 't miensjelik lief bevinje zich drieëndertig wurvele: veerentwintjig presacraal (zeuve halswurvele, twellef bórswurvele en vief lenjewurvele) en vief sacraal (de kruutsknaok of 't hèlligbein enne veer stertknäökskes die zeen vergreudj).
Doonder
thumb|right|Kesjtièl Doonder Doonder (Nederlands: Doenrade) is 'n dörp in de gemeente Baekdale in Nederlands Limburg.
'ne Angere naam (veural vreuger gebroek) veur 't dörp is Groeët Doonder ter óndersjeiing van Kleen Doonder, dat 'n buurtsjap is van Oeësjbik (Oirsbeek). Ouwer sjriefwies zint o.m. Dudenrode in de 12e ièw, Duedenroede in de 14e ièw en Doidenrode in de 15e ièw. In 2021 wone d'r 1.100 luuj. Doonder is óntsjtange vanoet 'ne handelswaeg dae van Mestreech richting Duutsjland leep. Doonder is 'n agrarisch dörp en ouch bekènd om hèr sjniedersj (kleiermekersj).
Folly
thumb|300px|right|Cheval's "Palais Idéal" 'ne Folly (van 't Èngelsje folly: gekheid, idioterie, jolijt) is 'n boewwerk dat opzèttelik nutteloas of bizar is, dit in taengesjtèlling tot de groate nutteloze werke. Völ folly's zouwe es kuns waere besjouwd, es ze door 'ne erkènde kunstenaer geboewd zouwe zeen in plaatsj van door emes dae 't boewwerk gewoon veur zien eige plezeer hèj geboewd. Es Nederlandse vertaling wirt sóms de term "vermaaksarchitectuur" gehanteerd.
Folly in de architectuur
Folly's woorte in 't verleje völ gebruuk veur toevoginge aan landjgojere. Mèt name in de neugetieënde eëuw waas 't de 'mode' óm op 'n landjgood ènnige romantische elemente te laote boewe. Populair ware bieveurbeeld rewienes, grotte, sjienkapelle en verbliefplaatse veur kloezenaers. Dees boewwerke koosjte door 'ne dao-in gesjpecialiseerde aannömer 'kantj en klaor' geleverd waere. Rotspartieje waere hiejbie naogeboots mèt kippegaas en betón. Watervalle waere ouch dèks aangelag, woveur ouch besjtaonde waterluipe verlag woorte. Ein nog besjtaond veurbeeld van 'n dergelik aangelagde waterval is te vènje in Park Sonsbeek in Arnhem.
De meë democratische vörm van 'ne folly is 't resultaat van de combinatie van fantezie en metselvaerdigheje van partekelere. Dit is neet aan tied en plaatsj gebónje.
Folly's kómme euveral veur, mèr veural in Èngelandj zint d'r völ te vènje, terwiel 't "Palais idéal" van Ferdinand Cheval in Frankriek ein van de beroemste is.
Guy Verhofstadt
miniatuur|250px|Guy Verhofstadt Guy Verhofstadt, Dendermonde, 11 april 1953 is 'ne Belzje politicus van de Open Vlaamse Liberalen en Democraten (Open VLD). E waor driej kieër premier va Belsj:
Folly
Folly in de architectuur
In ’t kesjteëlpark van Hoes Awstrao in ’t gelieknamige Limburgse dörp Awstrao sjteit 'ne folly in de vörm van ’n rewien van 'n deils óngergrónjse koepelgrot.
Guy Verhofstadt
Beginjaore
Nao de Middelbaar Sjoeël gong Verhofstadt rechte sjtudere in Gent. Z'n polletiek carrière begoes-e bie de sjtudaenteklup LVBV. Es pupil va Willy De Clercq koes-e opklimme in de partiej.
Da Joenk
Op 13 december 1987 kraeg-e mieë väörkeurssjtèmme wie Wilfried Martens (doe CVP), dae evvel 'n coalitie vörmde mèt de socialiste.
Burgmanifest
In 1989 sjreef Verhostadt z'n örsjte Burgermanifest oeë-in dat-e sjtèlde dat in de Belzje democratie neet d'r burger, mae oongriepbare drukkingsgroepe 't beleid bepale. Daonao sjreef-e in 1991 't twiede manifest D'r waeg nao polletieke vernuujing en dis twieë vormde d'r basis vör de ömvorming van de PVV nao de VLD in 1992. 't Sociale karakter van de liberale waoërt mieë nao väöre geplaazjd.
In totaal sjreef Verhofstadt veer Burgermanifeste. In 1994 Angs, aafgeuns en 't algemèng belang en in 2006 Pleidooi vör 'n aoëpe samelaeving.
Bie de nationaal verkiezinge in 1995 bookde de VLD wer winst en waoërt de twiede partiej va Vlaandere. De poging va Verhofstadt öm 'n regering mèt de socialiste te make mislukte.
Premier
In 1999 bookde de partiej wer winst en Verhofstadt makde 'n paars-greun regering mèt VLD, SP.A, MR, PS, Agalev (noe Groen!) en Ecolo en intieerde de aoëpe-debat-cultuur in 't laand en 't parlemaent.
Op 16 oktober 2000 waoërt 't Lambermontakkaoërd of de 5de sjtaotshervorming getekend. Verhofstadt zoch 'n 2/3 mieërderhèèd bie 't CDH (noe cdH) va Joëlle Milquet in ruil vör extra gaeld vör 't Katholiek oonderwies in Wallonië en de belofte dat Belsj 't Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden van d'r Raod van Europa zow tekenen.
Oetsjprake
''Cultuur van diversiteit en wederzijds cultureel respect is de enige optie. Iedere andere oplossing leidt tot geweld''. 16 juli 2004 in de De Morgen n.a.v. 't VN ontwikkelingsprogramma.
Priemgetaal
E priemgetaal is inne wiskónde e netuurlik getaal det grótter is es "1", wovan de ènsigste positief deilers "1" en 't getaal zelf zeen; mit anger wäörd is e priemgetaal dus e netuurlik getaal mit próntj twieë netuurlike deilers.
De getale "0" en "1" vörmen 'n oetzunjering oppe regel en waere betrach es nóch e priemgetaal, nóch e samegestèldj getaal.
De ieëste priemgetale zeen: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, 127, 131, 137, 139...
't Getaal "2" is 't ènsigste aeve getaal det e priemgetaal is.
Löss
Löss is d'r vruchbare Limburgse groondsaoërt ('n vörm va lèèm) dae vöral an 't ing van d'r litste iestied (10.000-70.000 jaor gelaeje) es 'n weendaafzitting uvver 't doe al in dale oetgesjoorde krietplateau, in 'n laog van 3 bis 5 meter, is neergelag wie 'n dikke. De baovesjte laog is zjwart va kleur umdat ze dör de ieëwe hee vermengd is mit humus. Deper laoge laote de oorsjpronkeleke kleur zieë die geel-broenig is. D'r deeper gelaege löss waoërt gebroekt um de vakwaerkhoezer van te make, mae och um vaeldbraandbaksjting va te bakke. De ursjte boere va Nederland, de Bandkeramiekers va Elsloo (5000 v. chr.), volgde, umdat ze nog neet wisse wie ze laand moesse bemeeste, d'r vruchtbare lössgordel dae va oost tut west op de Limburgse huuëgde uvver gaans Europa liekt.
Piron
'ne Piron is 'n versering op 't oeteindj van 'n daaknok bie 'n sjilddaak of 'n wolfdaak in de vörm van 'n op 'ne voot sjtaond ornament. Meistal wirt de piron toegepas wo drie of meë daakvlakke biejein kómme.
Meistal woort gekaoze veur 'n bolvörmig of puntvörmig ornament, mèr ouch 'n combenatie van dees tweë oetveuringe woort dèks toegepas. 't Toegepasde materiaal is vriewaal altied keramisch materiaal, gebakke klei, load of zink.
De piron haet ouch 'n praktisch nut: went de makelaer (de sjteunende sjtiel ónger de nok) door de daakbedèkking sjtuk, kent dae zoa besjermp waere. De piron sjlut good aan op de machinaal vervaardigde vróspanne went dees bie 't nokeindj samekómme in 'n T-sjtök. 'ne Biepassende gebakke piron kent dao dan gewoon opgesjroef waere.
'n Sjoan veurbeeld van 'ne piron in de kesjteëleboew is te vènje op de taoresjpits van Kesjteël Awstrao in Awstrao.
Douglas County
D'r zien 12 graofsjappe in de VS die kinne verwieze nao Douglas County:
Vlaams-Brabant
Vlaams-Brabant ies 'n provincie in Belsj, in 't gewes Vlaandere. De provincie ies óntsjtange op 1 januari 1995, wie me de ouw provincie Brabant sjplietsde in e Vlaams deil, e Waals deil (Waals-Brabant) en 't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes. 't Gewes Brussel ies 'n enclaaf binne 't gróndgebeed van Vlaams-Brabant. De provincie grens wiejer aan Antwerpe, Belsj-Limburg, Luuk, Waals-Brabant, Henegouwe en Oas-Vlaandere. Hoofsjtad ies Leuve.
Besjtuurlike indeiling
right De provincie haet 2 arrondissemente (Halle-Vilvoorde en Leuve). D'r zint 65 gemeintes:
Attendorn
Attendorn is e Wesfaals en Sauerlands stedsje in de krink (Kreis) Kreis Olpe, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 97,95 km² en 24.676 inwoeners (31 dec. 2015) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 252 de veerkante kilometer.
't Op 257 meter hoegte ligkend pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel zèsenviefteg stadsdeile.
Nejmesjien
thumb|E modern nejmesjien. E nejmesjien is e mechanisch apparaat womit me tèkstiel (stóf), laer of zaachte plastic kan vaeme. E nejmesjien kan in gang waere gebrach mitte handj, mitte voot of mit lektrisseteit.
Van aadshaer oet dieëj me nejwerk mitte handj mit naolj en vaam (draod of gare). 't Ieëste nejmesjien woort in 1841 door Barthélemy Thimonnier gemaak, al waas dit ieëre 'n mechanisatie van 't handjwerk es e richtig nejmesjien. 't Apparaat wirkdje mit 'ne kittingsteek (wie e lockmesjien).
left|thumb|De wirking van e nejmesjien. thumb|'n Ajerwèts nejmesjien mit traejmechaniek. Elias Howe boedje wiejer op Thimonnier en óntwórp in 1846 e nejmesjien mit e naoljmechanisme (losse spool), waat drek aansloog. Ónger angere Isaac Singer wóste dit óntwerp oet te wirke zoeadet 'n groeatsjäölige perduksje kós aanvange, zoeadet 't ouch veur hoesheljelike ènj kós waere gebroek.
In taengestèlling toet 't traditioneel nejwerk mit 'nen inkele vaam wirk e nejmesjien mit twieë vaem: d'n ónger- enne baovevaam die zich door steke te make inein vervlechte. De baovevaam wuuert dore naolj gerege ('t rieje), dewiel d'n óngervaem (owwel de spoolvaam) van ónger dore stóf wuuert geduudj. Es 't mesjien in wirking is waeg de naolj zich mitte baovevaam op en aaf en trögk, wodoor deze vaam zich in 'ne strik ómme spoolvaam ligk. De draod blief door 'n ingewikkeldj procès strak-getróch, wodoor e net stiksel wuuert gemaak.
1812
Gebäörtenisse
thumb|left|200px|Europa aan de veuraovend van de inval van Napoleon in Ruslandj thumb|150px|[[Sjlaag biej Borodino]] 150px|thumb|Napoleon op de truktoch Franse biej Salamanca in Sjpanje.
Gesjtorve
thumb|right|150px| Elisabeth Maria Post, gesjtorve 3 juli 1811.
Vild
thumb|right|Mariakapel mèt modern madonna in Vild Vild (Hollesj: Vilt) is e gehuch in de gemeinte Valkeberg aan de Geul. 't Dörp lik aan de Riekswaeg en 'n paar ziewaeg, tösje Berg en Valkeberg, baovenaan de Cauberg. 'n Aantal mergele häöf en hoezer ligke aan dae groate waeg en aan de Geulgrach en Subberwaeg. Aan deze waeg nao Sub bevingk zich 'n groate carréboerderiej mèt twiè róndbaog-inriejpaorte. Van Vilt löp nao Valkeberg, door de heuvele, 'n sjtiel gröb bergaaf, langswoa in vreuger jaore de doaje nao de kèrk woorte verveurd, de zoageneumde Liekwaeg. De naam van dit dörp zou kómme van 't woord 'veld'; in ouw sjepebeuk kump me de naam ouch waal taege es 'Veeldt', 'Velt' en 'Vylt'.
Vild is veural bekènd van de Heuvelland Veerdaagse, die eder jaor in de umgaeving van dit dörp weurt geloupe. Hieaan doont de lètste jaore ruum 4000 wandelaersj mèt.
't Plaetske haet gein eige kèrk en behuèrt tot de parochie Berg. Waal lik d'r ein katholieke basissjoal. Op 'ne driesjprunk mèt de Riekswaeg sjteit 'n Mariakapel mèt 'n modern madonna.
Dialek
't Dialek wat ze in Vilt kalle is bekans geliek aan dat van 't Valkebergs, (Boete de Paort). Meh in Vild zègke ze bv. ich, mich en is taege Boete de Paorts: iech, miech en ies.
Kling-Kuttinge
Bezeenswaerdig
thumb|right|Haof 't Veld
Tösje Kuttinge en Kling-Kuttinge liekt de nederzètting Kling-Kulle (Nederlands: Klein-Kullen), an de voot van 'ne berg baove de Sielerbaek.
Naord-Atlantische Verdraagsorganisaasje
De Naord-Atlantische Verdraagsorganisaasje of kórtewaeg NAVO (Ingels: North Atlantic Treaty Organisation of NATO; Frans: Organisation du traité de l'Atlantique nord of OTAN) is 'n internasjenaal organisaasje die nao d'n Twieëdje Werreldkrieg opgerich is gewaore t'r óngerstäöning van 't Naord-Atlantisch Vedraag det op 4 april 1949 in Washington woort geteikendj es gevólg van 't Verdraag van Brössel (17 miert 1948). 't Houfketeer vanne organisaasje is gevestig in Brössel.
Partieje
Aanvenkelik deje 't Belsj, Canada, Denemarke, Frankriek, Ieslandj, Italië, Luuksembörg, Nederlandj, Nórwaeg, Portugal, 't Vereinig Keuninkriek enne Vereinigdje Staote mit ane organisaasje. Later kome dao Törkieje en Griekelandj (fibberwarie 1952), Wès-Duutsjlandj (Bóndjsrippebliek Duutslandj, 1955) en Spanje (1982) bie. Nao 't ènj vanne Kaje Krieg slote Tsjechië, Pole en Hóngarieje zich aan (12 mieërt 1999), aevenes Eslandj, Lètlandj, Litouwe, Slowakieje, Slowenië, Roemenië en Bölgarieje (29 mieërt 2004). Frankriek maakdje tösse 1966 en 1996 gei deil oet vanne militair organe vanne NAVO; vanaaf 1996 toet aan 3 april 2009 maakdje de Fransen e veurbehaad mit betrèkking toet militair optraeje. Saer 4 april 2009 is Frankriek weer e gans lid vanne NAVO.
Oppen top vanne NAVO in Boekares, op 3 april 2008, höbbe de regeringsleiers vanne NAVO-lidstaote beslaote det Kroatië en Albanië móchte toetraeje toete NAVO. Bei lenj woorten op 1 april 2008 lid. 't Lidmaotsjap van Macedonië woort taengegehaje door e veto van Griekelandj, vanwaege bezwaore van Griekelandj taenge de constitutionele naam van Macedonië. Ouch euver Oekraien en Georgië goof 't gein concensus. De NAVO besluutj allein mit unanimiteit. De Vereinigdje Staote wunsjdje 't lidmaotsjap vanne lenj, dewiel 'n aantaal aan Europese lenj taenge waas. 't Lidmaotsjap van Georgië woort oppe langen termien gesjaoven, ómdet 't betróch is in territoriaal kónflikten en gein kóntraol haet euver deiler van zien eige gróndjgebied. Veure zelvendje raeje kan 't EU-lid Cyprus gei lid waere vanne NAVO.
Vlamadonisruueske
't Vlamadonisruueske (Adonis flammea) is 'n einjäörige plantj det behuuertj toete adonisruueskes, oete ranonkelfemielje (Ranunculaceae), aafkumstig oet Middel- en Zuud-Europa, aevenes Wès-Azië. 't Vlamadonisruueske kan waeren óngersjeie vanne anger adonisruueskes dore bloodroeaj kluuer vanne blomen in kómbinaasje mitte behaordje kelch enne neutjes mit 'ne zwarte snavel.
't Vlamadonisruueske is 'n lieëg, einjäörige, kroedechtige plantj mit 'nen toet 50 cm hoeage, meistes vertakdje, ónbehaordje stengel, en versprèdj-stäöndje, drieveljig gevaerdje stengelblajer mit hieël fien blaadslepe.
De blome staon allein anen toep vanne bloomsstengel, opgerich, zónger sjötblajer, 20 toet 30 mm in doorsnit, radiaal symmetrisch, deep-kómpvörmig, mit behaordje kelchblajer (in taengestèlling toet die van 't zomeradonisruueske) en meistes 3 toet 8 bloodroeaj toet pórpere, anen toep aafgerundje kroeanblajer mit 'n vlek ane basis. De bloom haet taalrieke paarse maeldräöj. De vröch is e cilindrisch kupke mit tieëntaal aan spiraalsgewies ingepaodje, koeagelvörmige doepvröchte mit 'ne zwarte snavel.
De plantj bleutj van mei toet augustus.
't Vlamadonisruueske wuuertj väöl gebroek in sierhäöf, juus wie 't zomeradonisruueske.
Go Ahead Eagles
De club steit bekind um zien awwerwètse, soms es 'Ingels' umsjreve clubcultuur. 't Stadion, d'n Adelaarshorst (10.000 plaotse groet), steit in 'n woenwiek (aon de Vetkampstraat) en heet de tribunes nog kort op 't veld. De voetbalcultuur heet ouch zien duuster kante: hooliganisme is de club neet oonbekind. Groete rivaol is PEC Zwolle, boetege Go Ahead Eagles d'n IJsselderby späölt. De lèste jaore besteit ouch vijandsjap mèt De Graafschap. Aon allebei de kante is 't bij derby's al tot geweld tege de speulers gekoume. Sinds 2008 heet de club 'n mascot in Harley. Veur aonvaank vaan edere toesmatch liet me dezen Amerikaanse zie-erend door 't stadion vlege.
Rizzeltaote sinds 1957
Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke.
Goonsdag
thumb|Wodan op [[Sleipnir. Teikening oet 1895 vaan Lorenz Frølich.]] De goonsdag, weunsdag of midwoch (zuug oonder) is 'nen daag vaan de week. Oersprunkelek is 't de veerden daag vaan de week, in de westerse werkweek is 't evels ieder d'n daarde daag.
Naom en oersprunk
Euver 't algemein zeet me in Belsj Limbörg en in 't midde en zuie vaan Nederlands Limbörg (tot aon Remund) goonsdag, dewijl me in noordelek Nederlands Limbörg sprik vaan weunsdag of woonsdag. Oetzunderinge gief 't op allebei: goonsdag kump beveurbeeld ouch in Bree veur, dewijl me in Tóngere vaan weunsdag sprik.
Volksgeluif en gebruke
'ne Belaankrieke kèrkeleke fiesdaag is d'n Asselegoonsdag, 't begin vaan de vaste. Sjortelgoonsdag is de goonsdag vaan de Gooj Week, d'n daag boe-op Judas ziech veurnaom um Zjezeke te verraoje. In 't volksgeluif is 't euver 't algemein 'nen oongelöksdaag, meh neet zier sterk.
In Nederland is de goonsdag de gebrukeleken daag veur verkezinge.
Kesjteël Awstrao
thumb|Kesjteël Awstrao thumb|Oranjerie
Kesjteël Awstrao is gelaege in de gelieknamige plaatsj Awstrao die óngerdeil oetmaak van de Nederlands Limburgse gemeinte Baekdale.
Besjrieving van 't kesjteël
't Hujig hoes is geboewd in Lodewijk XVI-sjtiel en haet 'n L-vörmig gróndjplan besjtaonde oet tweë óngerkelderde drielaogse vleugele, geboewd mèt völ fantezie en grandeur in de periood 1781-1784 nao 'n óntwerp van de Luukse architek Bartholomé Digneffe. Op 't boetehookpuntj bevundj zich 'ne awwere hooktaore oet ómsjtreeks 1609, dae teves de verbènjing vörmp van de tweë vleugele. De taore dreug 'n klokvörmig daak, bekroand mèt 'n kupelke en 'ne piron. De aokergael gesjilderde baksjteine gevele zint veurzeen van mergelsjteine pilasters. De toegank tot 't hoofgeboew aan de achterkantj van 't kesjteël is via 'n, later toegevoog, bordes meè trap. Dit hoofgeboew is zoawaal aan de voorkantj es aan de achterkantj veurzeen van 'n fronton, ingewirk in 't daak.
Róndj 't kesjteël ligk 'n 11 ha groat kesjteëlpark mèt 'n groate variëteit aan buim. 't Is ómsjtreeks 1815 in Èngelsje landjsjapssjtiel aangelag nao 'n óntwerp van G. Duckers en M.F/ Weybe. In 't park ligk 'ne, meugelik tösje 1815 en 1826 geboewde folly, ein kunsmatige rewien in de vörm van 'n deils óngergrónjse koepelgrot. Aan weerskantje haet de grot 'ne tunnel, wovan d'r eine oetkump ónger ’n rotsbrök.
Biej 't kesjteël ligk 'n neoclassicistische orangerie geboewd in de periood 1814-1825 nao 'n óntwerp van C. Schäfer. Wiejer ligk d'r 'n koetsjhoes oet 1784-1788, oetgebreid in 1836, en de rentmeisterweuning De Streek oet 1856, 'n neoclassicistisch geboew mèt mansardesjilddaak.
Gesjiedenis en beweuners
De eësjte vermèlding van Awstrao dateert oet 'n akte oet 1271. In de late 12e en begin 13e eëuw is veur 't eësj sjprake van 'n börch van de Heëre Van Amstenraedt, vermoedelik gesjtich door 't gesjlach De Vrien. 't Oorsjprónkelike kesjteël, is aevel geboewd door Huyn van Amstenraedt, en waas 'n börch mèt drie rónj taores en eine veerkantje taore. Van deze veerkantje taore zint nog restante aanwezig in de hujige veerkantje taore, geboewd ómsjtreeks 1609.
Vanaaf 1350 kaom Awstrao in bezit van de femilie Huyn, wovan Servaes Huyn, eine Brabantse Leënman, es sjtamvader wirt aangeduud. Dit gesjlach Huyn woort in de volgende eëuwe ein machtige femilie mèt völ aanzeen in Limburg. Toen Philips II de sjepebank Oarsjbaek, besjtaonde oet de dörpe Oarsjbaek, Awstrao, Bingelder en Merkelbaek, en teves de sjepebank Broenssem met de dörpe Sjènveld en Jaobaek, in 1557 tot heërlikheje, beheuërende biej 't graafsjap Valkeberg, verheef, woorte dees verpandj aan Werner Huyn van Amstenrade. In 1654 volgde 'n verheffing tot graafsjap, wobie teves de heërlijkheid Gelaen same met Sjpawbaek, mèt es zetel Sint Jansgeleen, woort toegevoog. 't Graafschap kroog de naam Amstenrade en Geleen. 't Geslach Huyn vertakde zich in ein Awstraodse, Mesjtreechse, Gelaense en Voelenderse lien. In 't midde van de 17e eëuw sjtórf 't gesjlach Huyn aan de mannelike kantj oet en door huwelik van Godefrieda Huyn kaom 't graafsjap in bezit van de grave van Salm. Door vererving kaom 't kesjteël daonao in eigedom van de prinse De Ligne, die 't in 1779 verkochde aan de Luukse bankeer Nicolaas Willems. Willems leet 't verawwerd kesjteël sjlope, wobie de grachte woorte gedemp, mèr de veerkantje taore bewaard bleef. Volges oarsjprónkelike planne zouw 't nuuj kesjteël 'n U-vörmig geboew waere, mèr door 't óntbraeke van voldoende gelje woort de oastelike vleugel gesjrap. Nicolaas Willems, dae óngetrouwd waas, euverleej in 1788 en vermaakde zien bezittinge aan barones Victoire de Hayme de Bomal, ein dochter van zien zöster, getrouwd mèt graaf Claude de Marchant d’Amsembourg.
't Kesjteël is tot de daag van vandaag nog sjteeds in bezit van de femilie. 'ne Bekènde beweuner van 't kesjteël waas graaf Max de Marchant et d'Ansembourg, fractieleijer van de NSB in de Tweëde Kamer en Commissaris van de Provincie Limburg ónger de bezètting. Zien weduwe Myriam von Fürstenberg bewoonde 't kesjteël pès aan häöre doad in 2006. Op 17 fibberwari 2007 euverleej de hujige eigenaer van 't kesjteël, graaf Lambert de Marchant et d'Ansembourg plotseling op 74-jaarige laeftied tiedes 'n korte vakansie in 't boetelandj. Zien dochter is de hujige eigenaeresse.
Inuktitut
thumb|De versjèllende Inuit-dialekte in Alaska, Canada en Greunland. 't Inuktitut besleit mierder dialekte; zuug de teks veur mier oetlègk. Inuktitut (autoniem in syllabesjrif: ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ, letterlek "minsetaol") is de naom veur e deil vaan 't Inuit-dialekcontinuüm, gesproke in oostelek Canada, veural in Nunavut. 't Behuurt tot de Eskimo-Aleoetische taolfemilie. Sommege lui behandele alle Inuit-dialekte same es ein taol, soms ouch weure väöl dialekte vaan 't Inuktitut es apaarte taole gezeen. In Canada weurt 't Inuktitut evels es ein apaarte taol erkind, die neet zoemer mèt alle ander Inuit-dialekte verstoonbaar is. Oondaanks groete concurrentie vaan 't Ingels is de taol ein vaan de levendegste inheimse taole vaan Noord-Amerika; in väöl aofgelege gebeie weurt ze nog door 80 tot 90% vaan de bevolking gesproke. Alles bijein heet de taol nao sjatting zoe'n 30.000 sprekers.
Nunavut
Nunavut ("us land"), sinds 1999 'n oonaofhenkelek territorium, de groetste en ouch 't dunsbevolkde deelstaot vaan Canada, is etnisch vrij homogeen en weurt hiel euverwegend door Inuit bewoend. Bij de census vaan 2001 gaove 22.560 vaan de 26.745 inwoeners aon Inuit te zien. Haos allemaol spreke ze nog Inuit-dialekte; dit kump dus neer op oongeveer 80% vaan de totaol bevolking. Aofgezeen vaan e paar groeter plaotse - de hoofstad Iqaluit is mèt 6000 inwoeners wiedoet de groetste - besteit 't territorium veural oet geïsoleerde dörpkes en naobersjappe, boe blaanke neet dèks koume.
Donderdag
thumb|Thor/Donar veurt door de loch. Sjèlderij oet 1872 vaan [[Mårten Eskil Winge.]] D'n donderdag is 'nen daag vaan de week. 't Is vaanajds de vijfden daag vaan de week, meh in de westerse werkweek gelt 't es de veerden daag.
Inuktitut
Nunavut
In Nunavut weure de volgende (hoof-)dialekte gesproke (zuug ouch 't keertsje):
Donderdag
De naom kump vaan de Germaanse god Donar, d'n eponimische god vaan d'n donder. Oersprunkelek hèt d'n daag dies Jovis (in 't Latien) daan wel ἡμέρᾱ Διός (hèmera Dios, in 't Aajdgrieks). Donar woort dus geliekgestèld mèt Jupiter. Allewel tot Donar (aanders es Jupiter en Zeus) geinen oppergod is, zien ze wel allemaol god vaan d'n donder. Feitelek is d'n daag neet direk geneump nao de god Jupiter, meh nao de planeet, wie de aander weekdaog. 't Astronomisch symbool veur Jupiter ♃ woort veural vreuger ouch veur d'n donderdag gebruuk.
Inuktitut
Noordwesterritoria
't Bereik vaan 't Inuinnaqtun löp door euver de res vaan Victoria Island en kump daomèt de Noordwesterritoria (Northwest Territories, of in 't Inuktitut Nunatsiaq, "sjoen land") binne. De Inuit oet de Noordwesterritoria, die geconcentreerd zien in 't noorde, neume ziech Inuvialuit en hun taol weurt Inuvialuktun geneump. Dat is evels geine correcte naom, umtot de politieke grenze vaan 't territorium gein taolgrenze zien. 't Inuinnaqtun weurt hei Kangiryuarmiutun geneump. Ander Inuit-dialekte zien Siglitun en Inupiatun (in Canada Uummarmiutun geheite), wat via Yukon tot in Alaska doorlöp. Zeker 't leste weurt neet mie es Inuktitut gezeen, meh es 'n ander taol.
Donderdag
In de Roems-Kathelieke Kèrk is Witten donderdag 'ne belaankrieken daag. 't Is naomelek d'n daag vaan 't Lèste Aovendmaal, d'n daag tot Zjezeke mèt zien apostele samezaot en daonao door Judas woort verraoje en gearresteerd. Ouch Hiemelvaartsdaag vèlt op 'nen donderdaag, zoe good wie d'n Amerikaanse fiesdaag Thanksgiving Day. Door zien associatie mèt d'n oppergod gelt d'n donderdaag in väöl culture vaanajds es gelöksdaag.
Inuktitut
Noordwesterritoria
Anders es in Nunavut zien de Inuit-dialekte in de Noordwesterritoria sterk bedreig. Binne de bevolkingsgroop vaan oongeveer 4.000 Inuit sprik nog 10 tot 20% de taol. De Inuit deile, wie gezag, neet werkelek ein gemeinsjappeleke taol en ze höbbe ziech väöl mèt ander bevolkingsgrope vermingk. Allein in aofgelege klein gemeinsjappe in 't noorde ligk 't aondeil sprekers hoeger.
Quebec
Te zuie vaan de Hudsonbej weurt ouch Inuktitut gesproke. 't Noordelek deel vaan de provincie Quebec weurt Nunavik geneump, Inuktitut veur "leefgebeed". Negeteg percint vaan de bewoeners is vaan Inuit-aofkoms; vaan hun praot ouch negeteg percint nog Inuktitut. 't Dialek liekent väöl op 't Zuid-Baffins.
Labrador
Ouch in 't noorde vaan Labrador ligk 'n Inuit-territorium, mèt de naom Nunatsiavut ("us sjoen land"). 't Dialek wat hei endemisch is hèt Nunatsiavummiutut of Labradorimiutut. De sprekers zelf spreke vaan Inuttut. Dit dialek heet 'n ander sjrifsysteem es de ander Inuktitut-dialekte en versjèlt dao hiel dudelek vaan. Vendaog d'n daag is de beteikenis vaan dit dialek sterk aofgenome. Vaan de 4000 Inuit in Labrador spreke nog mer 550 'n Inuit-dialek.
Fonologie
't Inuktitut heet, wie alle Inuit-variante, mer drei vocale: a (ᐊ), i (ᐃ) en u (ᐅ). Alledrei höbbe ze ouch 'ne lange variant: aa (ᐋ), ii (ᐄ) en uu (ᐆ).
In verglieking mèt de ander inheimse taole in de Amerika's heet 't Inuktitut relatief wieneg consonante. Dao zien veer tenues (p ᑉ, t ᑦ, k ᒃ en q ᖅ), ein media (g ᒡ), drei stumloes fricatieve (h ᐦ, s ᔅ en ł ᖦ), einen echte stumloeze fricatief (v ᕝ), twie liquidae (l ᓪ en r ᕐ), drei nasale (m ᒻ, n ᓐ en ng ᖕ) en eine haafvocaal (j ᓪ). De r is uvulair, wie de Pariese of Mestreechse r. De q weurt mèt de huig gevörmp (uvulair). In de versjèllende dialekte weure väöl letters anders gerealiseerd. Zoe klink de j soms wie in 't Frans.
Allein de tenues koume (in inheimse wäörd) frequint veur es indletter.
Grammair
Wie alle Eskimo-Aleoetische taole is 't Inuktitut hiel sterk agglutinerend en polysynthetisch. Zinne weure dèks mèt ein inkel laank waord oetgedrök. Dao zien hoonderde (in sommege dialekte wel 700) suffixe die de versjèllende betrèkkinge tot veural wèrkwäörd aongeve. Zoe beteikent tusaatsiarunnanngittualuujunga "iech kin neet hiel good hure". Me moot demèt rekene tot de woordvörming zoe regelmaoteg is es ze mer kin zien: anders es in de Indogermaanse taole höbbe de achtervoogsels zelf nog beteikenis en versmelte ze neet mèt 't groondwoord tot 'n einheid.
't Inuit is ouch 'n ergatief taol, dat wèlt zègke tot 't oonderwerp vaan 'ne zin zoonder veurwerp en 't lijend veurwerp in dezelfde naomval stoon. Dit kump euver de ganse wereld veur, beveurbeeld ouch in 't Baskisch.
Sjrifsysteem
thumb|De Inuktitut-versie vaan 't Canadees abugida Wie bove gezag gebruuk neet eder regio en eder dialek 'tzelfde sjrifsysteem. De sjriftradities zien naomelek in veural de negentiende iew oontwikkeld door zendelinge (protestantse missionaire), die veur hun biebel- en gebedevertaolinge nao eige goodvinde veur de ein of ander meneer vaan notatie koze. In de Noordwesterritoria, in Nunatsiavut en ouch veur 't Inuinnaqtun-dialek in Nunavut gebruuk me 't Latiens alfabet, in de res vaan Nunavut en in Nunavik weurt 't Canadees syllabesjrif gebruuk. Dit alfabet weurt dèks door de Inuit 't "Inuktitut-sjrif" geneump, meh 't gebruuk dezelfde teikes die ouch gebruuk weure bij 't sjrieve vaan ander inheimse taole in Canada, in 't bezoonder 't Cree. Dit sjrifsysteem is 'n abugida: dat wèlt zègke tot verwante klaankcombinaties mèt verwante teikes weure aongegeve, wie in de Indische sjrifte. 't Sjrif is a priori oontworpe en de teikes liekene neet op letters oet ander alfabette. De verhaajding vaan de teikes is hiel logisch; dit heet evels wel es naodeel tot de letters väöl opein liekene.
't Höbbe vaan 'n eige sjrif lieverde de lui die Inuktitut wouwe sjrieve väöl probleme op. 't Kós neet op sjriefmesjiene weure geproduceerd en al hielemaol neet op teksverwèrkers. Tot veur kort gebruukde me in teksverwèrkingsprogramma's wie Microsoft Word apaarte lettertypes, zoetot me technisch Latiense letters typde meh Inuit-teikes te zeen kraog. Databases mèt Inuit-syllabesjrif kóste neet weure aongelag. Pas sinds e paar jaor is 't Canadees abugida in Unicode opgenómme. Umtot de teikes gewoen los vaanein stoon kinne ze op alle besturingssysteme gebruuk weure. De regering vaan Nunavut beit op häör website Inuktitut-lettertypes aon (zuug oonder).
Roosendaal
frame|Ligking vaan Roosendaal Roosendaal is 'n stad en gemeinte in 't weste vaan Noord-Braobant, aon de grèns mèt 't Belsj. Per 1 juni 2005 had de stad 77.194 inwoeners; 't oppervlak bedräög 107,21 km², boevaan 61 ha water. Ander kèrne zien Nispen, Wouw, Heerle, Moerstraten en Wouwse Plantage. Roosendaal is e versteidelek dörp wat veural groet gewore is door de industrie. Wijer heet 't väöl beteikenis es knouppunt vaan spoorweeg (nao Vlissinge, Brössel, Dordrech en Breda).
Stadsfuncties
Same mèt Bergen op Zoom vörmp Roosendaal e regionaal verzörgingscentrum, wat de regio ('t Markiezaat) veurzuut vaan wèrk, commercie en oonderwies. Oets bleujde de industrie, mèt door de oetzoonderleke spoerverbindinge die de stad kint. Noe nog vint me o.m. 't Red Band-slókfebrik. 't Binne de gemeinte gelege natuurgebeed de Wouwse Plantage heet 'n groete beteikenis veur de binnelandse recreatie, dewijl 't ouch belangrieke wèldpopulaties kint.
Stadsbild
Roosendaal is pas ind negentiende en twintegste iew opgebleujd en heet daorum weineg monuminte. De statie evels is hiel monumintaol in neogotische stiel opgetrókke. Ouch steit 'n groete neogotische kèrk aon 't spoer, die roond 1900 de dörpskèrk verving.
Andamanese spraoke
De meiste Andamanese spraoke zeen oetgestórven of oetstèrvendj, veural de Grótter-Andamanese spraoke. Häör spraekers zeen namelik róndj 1900 massaal oetgestórve door neet-inheimsje krenkdjes die de koloniserendje Britten enne Indiërs van 't vastelandj mitnome.
Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte veurnaamste subgroepe van 't Andamanees. Spraoke die 'n apaarte pagina op dees Wikipedia höbbe staon achtere subgroep vermeldj:
Opmirking: Van 't Sentinelees is nieks bekèndj. De Sentineleze stèlle zich saer jaor en daag vieënjig op taengen alle boetestaonders en höbbe noeatj toegestange det me häör bestudeertj. Op gróndj van häör matterjeel cultuur, die sterk liek op die vanne Jarawa enne Öñge, nump me aan det ouch de Sentinelese spraok ane Ongische spraoke verwantj is.
Venetië
Historie
right|thumb|'t Dogenpalies Venetië woort gestiech door inwoeners vaan Noord-Italië die in 568 vluchde veur de Longobarde, die 't land binnevele. In later iewe lökde 't ouch de Franke oonder Pepien III neet de stad te vereuvere. Oeteindelek woort de stad 'n oonaofhenkeleke stadsstaot, dee de Adriatische zie en de len daorumheen góng behierse. Vaanaof de tiende iew woort Venetië besteurd door 'ne heertog, in 't lokaal dialek doge. Vaanaof de twelfde iew woort deen doge gekoze.
In de twelfde iew won Venetië ouch de mach euver ummer groeter gebejer: iers euver de köste vaan Dalmatië, um de pirate dao weg te kinne hawwe, en euver Zuid-Tirol, boemèt 'n handelsroute nao Duitsland geëupend woort. Venetië góng ziech ummer mier op d'n Oriënt riechte: 't vereuverde stökker vaan Griekeland (boe-oonder Korfoe en Kreta), en opende handelsroutes mèt islamitische rieke. In 1204 speulde de doge 't veerdeg veur de Veerde Kruustoch nao Constantinopel um te bouge en die stad in te numme. Dao vestegde 't 't Latiens Keizerriek, wat inkel tientalle jaore standhoolt. Intösse waor Genua veur de Tyrrheense Zie gewore wat Venies veur de Adriatische Zie waor en begós 'n niks-oontzeende concurrentiestried tösse bei stadsstaote, die dèks es oorloge op vreemde groond woorte oetgevochte.
In de Vreugmodernen Tied verveel de polletieke mach vaan Venetië, mer bleef 't cultureel oonverminderde importantie. Zoe sjreef Antonio Vivaldi hei zien meisterwèrke en woorte oonneumelek väöl palazzi gebouwd. Ouch waor 't 'n vrijhave veur aandersdinkende oet gaans Italië, veural veur protestante, wat de staot op diplomatieke conflikte mèt de paus kaom te stoon. Op 4 miert 1678 woort Vivaldi hei gebore.
In 1797 kaom aon mie es doezend jaor zelfstendegheid 'n eind, wie Napoleon de stad vereuverde. 't Congres vaan Wene herstèlde de souvereiniteit ouch neet: Venetië woort bij 't Keuninkriek Lombardije geveug. Daodoor kaom ze in 1866 bij Italië. In d'n twintegsten iew kraoge de eilendsjes ummer mie las vaan verzakking en euvertoerisme; tege 't ierste heet me e verbod op 't oppoompe vaan water oet de bojem vaan Venetië zelf, en, sinds 2003, mèt de bouw vaan 'n störmvloodkering.
Monuminte
right|thumb|De San-Marcobasiliek De ganse stad is tot UNESCO-èrfgood verklaord; dit zien de veurnaomste monuminte.
Calvados
thumb|Ligking van 't departement Calvados. 't Departement Calvados is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 14. 't Is gelaengen in 't centraal-naorde van 't landj, grenzendj ane departemente: Eure, Orne en Manche. De houfstad is Caen.
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Exocrien systeem
't Exocrien systeem besjteit oet exocrien klere, of aafveurklere, die zörge veur de excretie of oetsjeijing. 't Systeem wirk taengegesjtèld aan 't endocrien systeem det hormone aafsjèd aan 't organisme zelf, aan 't blood en weefselvleujsjtoffe.
Sómmige exocrien klere gaeve häör sjtoffe aaf in 't sjpiesvertaeringskenaal:
Anger exocrien klere gaeve häör sjtoffe min of meer rechsjtreeks aaf in de boetewaereld:
Littenseradiel
Littenseradiel is in 1984 oontstande oet sameveuging vaan de aw gemeintes Baarderadeel en Hennaderadeel. 't Ierste jaor stoont 't nog bekind oonder de Nederlandse naom Littenseradeel, meh al in 1985 woort dat veraanderd nao de Friese naom. In 1991 woorte ouch de plaotsnaome eintaoleg Fries. In 2018 woort de gemeinte opgeluf en verdeild oonder de bestoonde gemeintes Leeuwarden en Súdwest-Fryslân en de nui gemeinte Waadhoeke.
Świnoujście
Świnoujście (oetspraok:, Duits: Swinemünde) is 'n stad in de Poolse wojwodsjap Wespommere, aon de moond vaan de Swina, bij de Ooszie. De stad had per 2014 41.337 inwoeners.
Ånge
Ånge is 'n gemèndje in Västernorrlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 10.603 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 3.068,08 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 3,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
4,55% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Lindesberg
Lindesberg is 'n gemèndje in Örebro län, Zwede. De gemèndje tèltj 23.071 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.382,80 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 16,7 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
9,24% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Juno (ruimtesonde)
Juno (ruimtesonde) is een oonbemande ruimtesonde die op 5 augustus 2011 woort gelanceerd. Op 5 juli 2016 is de sonde in 'n polair baon um de gaasreus Jupiter gebrach. De missie vaan Juno is um 't zwoerdekrachveld, 't magnetisch veld en de magnetosfeer vaan Jupiter te oonderzeuke. Ouch zal de rotskern vaan Jupiter, de verdeiling vaan de massa door de planeet, de samestèlling vaan het gaas en de windbeweginge weure oonderzeuk. Dit oonderzeuk levert meugelek 'n beter inziech in 't oontstoon vaan de planeet.
Juno is 't twiede ruimtevaartuig dat in 'n baon um Jupiter vluig, Galileo ging veur tösse 1995 en 2003.
De naom vaan de sonde kump oet de Romeinse mythologie. De god Jupiter hulde ziech in nievele um zien oondöäg te verberge, mer zien vrouw, de godin Juno kós door de wolke loere en Jupiter zijn echte natuur zien.