cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wereldtaol
Historie
In Wes-Europa bleef 't Latien langen tied de algemein sjrieftaol, ouch al woort 't neet mie gesproke. Pas mèt de opkoms vaan de hoofcultuur en de riddersjap in de hoeg middeliewe kraog de taol serjeus concurrentie, en wel vaan 't Aajdfrans. 't Frans zouw zien dominante positie iewelaank vashawwe en heet tot in euzen tied 'n beteikenis in 't diplomatiek verkier. 't Latien zouw vaan belaank blieve, veural es taol vaan de wetensjap; pas in de loup vaan de negentienden iew kaom dao veraandering in.
Mèt de koms vaan 't kolonialisme gónge bepaolde taole ziech ech euver de wereld verspreide. De Portugeze waore dao de ierste in; hun kolonies in Afrika, Azië en Amerika zien gooddeils Portugeestaoleg gebleve. In Amerika waor nog get aanders. Umtot de inheimse bevolking dao massaol storf aon krenkdes oet d'n Awwe Wereld, kaome de Europese koloniste (en hun Afrikaanse slave) in de mierderheid. Zoedoende oontstoonte dao enorm gemeinsjappe Spaons-, Portugees- en Ingelstaolege, die oetindelek de sprekerspopulaties in Europa wied euvertroffe.
In de twiede fase vaan 't kolonialisme, bekind es 't modern imperialisme, gónge Europese rieke ouch in d'n Awwe Wereld 't achterland inlieve. Zoedoende woorten 't Ingels en Frans in väöl Afrikaanse en Aziatische len es officieel taole ingeveurd. De Nederlanders waore dao minder strik in: in Nederlands-Indië woort de koloniaol taol neet es bindmiddel doorgeduid meh góng de communicatie veural in 't inheims Maleis. Zoedoende woort 't Nederlands gein wereldtaol. Oonderwijl waor in Midde-Europa de beteikenis vaan 't Duits hendeg touwgenome, tot 't punt tot ouch die taol door väöl lui es 'wereldtaol' weurt/woort gezeen.
Vaanaof 't ind vaan de negentienden iew begós 't Ingels 't dujelek te winne. 't Brits Riek waor immens groet en de beteikenis vaan de Vereinegde Staote naom snel touw. In d'n twintegsten iew góng dit land op eder gebeed (militair, cultureel, diplomatiek, ikkenomisch) dominere, zoetot 't Ingels feitelek neet mie um oonderoet te koume waor. De rol vaan 't Duits waor nao 1945 oetgespäöld; de rol vaan 't Frans naom in de westerse wereld hendeg aof meh woort deils gerèd door 't gebruuk es pos-koloniaol taol in groete deile vaan Afrika. 't Russisch kaom nog op es taol vaan de Sovjet-Unie; ouch wie dit riek oetereinveel, bleef Rusland 'ne rillevante machsfactor en bleef 't Russisch 'ne belaankrieke cultuurtaol in de veurmaolege Sovjetrippublieke.
Wereldtaole allewijl
De Vereinegde Naties höbbe zès werktaole:
Aander taole die in aanmerking zouwe kinne koume zien:
Taole wie Japans en Punjabi höbbe ouch mie es 100 mieljoen sprekers, meh zitte al te zier vas aon ei land of zelfs ein regio um in aonmerking te koume.
Aander beteikenis
't Woord wereldtaol weurt soms ouch gebruuk veur kunstaole, perceizer gezag veur internationaol hölptaole: taole die oontwikkeld zien um door de minsheid neve de moojertaol es oonderling communicatiemiddel te gebruke. Veurbeelder zien 't Volapük (wat lètterlek 'wereldtaol' beteikent), 't Esperanto en 't Ido.
Froidchapelle
thumb|Locatie va Froidchapelle in Henegouwe. Froidchapelle is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Thuin. Op 'n oppervlakde va 86,03 km² wonne 3.944 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 46 minse per km².
Saladin
right|thumb|200px|Saladin, van 'n twelfde ieuwse Arabese [[codex]] Yusuf Ibn Ayyub (óngevier 1138 - 4 miert 1193) is baeter bekèndj es Saladin (in 't Zazaki Selaheddînê Eyûbî, in 't Arabisch Salah ad-Din Yusuf Ibn Ayyub; صلاح الدين يوسف ابن ايوب). De tittel Salah ad-Din beteikent De Rechvaerdigheid van 't Geluif.
Saladin woor 'n Zazaisch milletaer liejer en stjichter vanne Ayyubiede dinnestie die euver Egypte en Syrië heersjde in de 13de ieuw. Hae is bekènd es de vereuveraer van Jeruzalem oppe Kruusvaerders. In 't Weste stuit hae ou'nog bekèndj es de verperseunleking van 't Middeliews ridderidejaal, mie den innige Wes-Europese ridder zelf.
Hae is gebore róndj 1138 in Tikrit. Hae trood in deens bie de heerser euver Syrië, Nureddin, wie ze vader Ayyub en zien nónkel Shirkuh. Hae begeleide Shirkuh bie zien veldtoch tege Egypte. Nao de doed van zen nónkel versloog hae de Fatimide en woor zoe heerser euver 't rieke Egypte. Vanaaf dou begos hae de bevele van Nureddin te negere. Wie Nureddin steerf, loot dae 'n zoon van èlf es opvolger en kos Saladin Syrië mekkelik verovere.
Vanoet die machsposisie hereuverde hae in 1187 Jeruzalem oppe Kruusvaerders nao de Slaag bie Hittin. Hieop begos in 1189 de Dörde Kruustoch, óngerangere ónger leijing van Richaar I Liewehart van Ingeland. Richaar kos Jeruzalem neet terök verovere en sloot oetèntelik in 1192 e verdraag mèt Saladin veur vriej deurtoch van Kristelike pelgrims nao Jeruzalem.
Op 4 miert 1193 steerf Saladin in Damascus. De sjatkis hauw neet genóg geldj veur zen begrafenis. Hae hauw 't gans gespendeerd aan oorloge en aalmoeze.
Immeroa
thumb|Aod-Immeroa Immeroa (Duutsj: Immerath) woar e dörp i g'n Duutsje gemingde Erkelens i g'ne deelsjtaat Noordrien-Wesfale. 't Loog tusje Holzweiler, Lutseroa, Sjpenroa, Pesch en Jackeroa in. Immeroa loog in 't gebeed van de koel Garzweiler II en woar óngerdeel van e groeëter gebeed wat weëd aafgegrave vuur de winning van broenkoale. In 1970 houw 't zó'n 1500 iwuuenesj, in 2008 óngevier 700.
Ozonlaog
De ozonlaog is 'n laog inne stratosfeer, tösse zoeaget vieftieën toet fieftig kilomaeter huuegdje, worin rilletief väöl ozon zich bevindj. De aerdatmosfeer besjurmp 't laeven oppe aerd door e deil vanne sjajelike straoling die vanne zón aafkump taenge te haje. Zoea wuuertj 't sjajelikste deil vanne ultravioletstraoling oet zónleech taengegehaje dore ozonlaog.
De ozon inne stratosfeer óntsteitj doordet zoerstofmolecule zich splitsen ónger invlood van ultravioletstraoling. De splitsingsperdukte waere zoerstofradicale geneump. Dees radicale reagere weer mit 'n anger zoerstofmolecuul en vörme zoea oazon. Deze ozon absorbeertj weer hieël mekkelik ultravioletstraoling en vörmp den weer zoerstof en e vrie zoerstofradicaal. 't Radicaal reageert den weer mit zoerstof en perduceertj e nuuj ozonmolecuul. Zoea blief dit instabiel molecuul toch in aanzeenlike concentraties dao. De concentratie vanne ozon inne stratosfeer is maximaal 10 ppm. Det is hóngerdj kieër zoea väöl ozon es inne inaomingslóch aanvaardbaar wuuertj gevónje.
Immeroa
De plaatsj woeëd in 1144 vuur 't ieësj in 'n oerkonde geneumd. Zie heesjde Emundrode. In historisje documente zint ooch de nieëkste name truuk te vinge: Emenrait (1530) en Emeradt (1666). 't Suffix rode (rath in 't Duutsj en roa/rao(j) in 't Limburgs) betekent óntgonne plek. 't Ieësjte woaddeel geet truuk óp d'r Aodhoeëgduutsje naam Aiwismund. Ieëwelank hat 't dörp tot 't hertogdóm Jöllesch gehuurd. Noa d'r Franzuuesisje tied ging 't definitief uuever noa Pruse.
't Is wie alle dörper in de wiej umgeëving e agrarisj dörp mit e aantal höaf, woeëva sommige i bezit woare va kloeësterordes. In 't dörp sjtóng ooch 'n kliniek vuur vrouwe mit epilepsie van de Dochtere van 't Hl. Kruuts (Haus Nazareth). De patiënte mit dees krenkde woeëde durch de nationaalsocialiste autoritete es óngewunsj besjouwd en in 't kader van Aktion T4 vermoord.
Óp d'r 27e fibberwaar 1945 woeëd Immeroa veroverd durch de Amerikane in 't kader van Operation Grenade.
D'r sjloop van 't dörp begós in 2013. De monumentaal Sint-Lambertuskirk woeëd in 2018 gesjloop. In 't nui dörp gieëf 't 'n kapel die aan d'r Mesjtreechter hillige is gewied.
Loiret
thumb|Ligking van 't departement Loiret. 't Departement Loiret is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 45. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Essonne, Seine-et-Marne, Yonne, Nièvre, Cher, Loir-et-Cher en Eure-et-Loir. De houfstad is Orléans.
Kil
Kil is 'n gemèndje in enne houfstad van Värmlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 11.796 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 360,69 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 32,7 luuj de km².
May Essers-Prevoo
May Essers-Prevoo sjreef gediechte in 't Valkebergs. In 1895 ies ze gebore es May Prevoo Boete de Paort en in 1972 gesjtorve in Sjuèlder, woa zie de lètste levesjaore doorbrach en ouch ies begrave. In 't dageliks leve waor ze hotelhoudster Boete de Paort.
Sjtäölke
Ins op 'ne kouwe miedig waor veer gruw'lik aan de gang zónge mer en rölsde wiejer tot 't op einmaol waor: pang, pang
Wie veer waore opgekrope en vaegden oes de sjtöb get aaf Zoog v'r dat v'r neet rónd voorte meh de zöldertrappe aaf
oet: De Wegevoot Rierank 1992
Vaduz
Vadoez és de heudstad van 't kleen vorstedom Liechtenstein. De plak ként wel de heudstad ziën, mér 't és niët de grautste plaots van 't laand. Dat és Schaan. Vadoez lik én e dal aon de revier de Raajn. De gemeente hèt 'n oppervlaakte van 17,3 km² en juus wat miër as 5000 énwoeëners. De coördinaote bau-op de stad lik zaajn 47° 9′ NB, 9° 31′ OL.
Bekénd és 't Slot Vadoez, dat boeëve-op 'ne berg lik en autkik iëver de stad. Dit kestiël is de officieel residens van préns en zën prénselike familie. Aander beziënswèrdige gebouwe stoën én de aa stadskerre en umvat oonder aander de neogothische St. Florinkathedraol.
De miërderheid van de bevolkéng van Vadoez is Raums-Katholiek, mér 't gif ooch ménderheide van protestante en islamiete.
Sjtoemel
De sjtoemel besjteit biej ein filtersigarèt meistal oet 't filter mèt eventueel eine hauve pes eine heële centimaeter sigarèt dao aan. Biej ein sigaar is dat 't lètste sjtumpke sigaar wat euverbliet. Dit sjtumpke is meistal waal get langer es eine sigartte`sjtoemel, zoa 'n tweë pes drie centimaeter. Zelfgedrèjde sigarètte van shag laote meistal eine kortere sjtoemel achter, ómdat me gein raekening hoof te hawwe mèt ein filter.
Vergiftinggevaor
In 't filter van eine sjtoemel zitte genóg giftige sjtoffe óm eine baby of eine peuter te vergiftige. 2 pes 3 sjtoemele zint al genóg veur eine doajelikke dosis.
Brandjgevaor
Neet good gedoufde sjtoemele zint ein brandjgevaor veur bosje, geboewe en voortuge.
Milieuveróntreiniging
Sjtoemele (mèt of zónger filter) zint ein beheuërlik óngersjatte oarzaak van milieuveróntreiniging. Sjtoemele die in de natuur terech kómme kènne dao jaore blieve ligke veurdat ze vertaert zint. Sómmige luuj die väöl ónger ’t autorieje rouke höbbe ein sjlechte geweunde óm hunne esjbak oet de auto óm te kiepere in de sjtraotgaot of op ein parkeerplaatsj.
Etymologie
’t Limburgse sjtoemel is aafgeleijd van ’t Middennederlandjse stomp wat aafgeknot beteikent en 't Duutsje stumpf wo zie 't woord (Zigaretten)stummel aan óntleëne.
Aovendmaol
't Aovendmaol is in de protestantse kèrke 't ritueel (sacremint) wat 't Lèste Aovendmaol vaan Zjezus mèt de Apostele in d'n Hoof vaan Gethsemane herdink. 't Is, mèt aander wäörd, d'n tegehenger vaan de kathelieke communie. Bij protestantse kèrke is 't ein vaan de mer twie sacreminte; 't aandert is d'n duip.
Bij 't aovendmaol geit 't gans aanders es bij de communie. Um te beginne geluive de protestante neet in de transsubstantiatie ('t katheliek dogma wat beweert tot bij dit sacremint de hostie wèrkelek in 't lief vaan Christus verandert); lutheraone hantere in plaots daovaan de consubstantiatie ('t broed blijf broed, meh vervölt tegeliek ouch zien functie vaan lief vaan Christus), calviniste zien 't es zuver symbolisch (Zjezus heet die oetspraok neet lètterlek gemeind). Wijer steit, dewijl bij de kathelieke de mès um de communie drejt, 't protestants aovendmaol neet centraol in d'n deens; 't veurnaomste is de preek.
Bij bevindelek gerifformeerde kèrkgenoetsjappe mage allein de 'kinder vaan God' (de geluivege die de 'bevinding' höbbe oondergaange) aon 't aovendmaol mètdoen en mote de aander leie vaan de gemeinte touwzien. Aander genoetsjappe höbbe dat versjèl neet.
1718
1715 - 1716 - 1717 - 1718 - 1719 - 1720 - 1721
Bestwig
Bestwig is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Hochsauerlandkreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 69,48 km² en 11.412 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 164 de veerkante kilometer.
De op 300 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 17 oortsdeile en 6 oortssjafte (dörpe die behure bis de gemeinte).
Enkhuizen
Enkhuizen (Westfries: Inghuze) is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in de uterste oospunt vaan Wesfriesland. 't Oppervlak bedräög 14,31 km², boevaan 1,78 km² water; per 1 juni 2005 woene hei 17.387 lui. De gemeinte Enkhuizen besleit boete 't stedsje ouch 't dörp Oosterdijk en de naobersjap Westeinde. Mèt 'ne diek (de Houtribdiek) is Enkhuizen verboonde mèt Lelystad; 't ligk aon 't IJsselmeer en 't Markermeer. 't Is 't indpunt vaan 't spoor vaan Alkmaar nao Enkhuizen.
Stadsfuncties
Enkhuizen is mer e tertiair verzörgingscentrum en heet zien veurnaomste take aon Hoorn verlore. De gemeinte kint väöl tuinbouw en 'n zaodveredelingsindustrie, meh drejt veural op 't toerisme. De stad heet verbindinge mèt Alkmaar en Amsterdam euver 't spoor, en nao Lelystad rijt 'n bös; wijer evels ligk 't in relatief isolatie. Poontvere nao Urk en Stavoren zien allein vaan toeristisch belaank. Es euverluipgebeed oet de Randstad (veural oet Amsterdam) is 't minder belangriek es Hoorn. De vèsserij is belaankriek in beteikenis gesloonke.
Frygische mutsj
thumb|150px|[[Vriemetselariej|Maçonnieke Marianne mèt frygische mutsj]] thumb|150px|left|Artemis mèt 'n frygische mutsj
Lot (departement)
thumb|Ligking van 't departement Lot. 't Departement Lot is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 46. 't Is gelaengen in 't zujelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Corrèze, Cantal, Aveyron, Tarn-et-Garonne, Lot-et-Garonne en Dordogne. De houfstad is Cahors.
Enkhuizen
Stadsbeeld
thumb|right|D'n Drommedaris Enkhuizen besteit veur 't groetste deil oet zien aw stadskern, die opvallend groet is; eineg boetemörse bebouwing oontstoont pas nao 1950. Dees stadskern heet 'n good bewaorde veste mèt hei en dao nog spore vaan de aw walmör, en besteit veur e good deil oet monumintaal aw pande. 't Bekindste monumint is de Drommedaris, gebouwd in 1540, oetgebreid in 1649, mèt klokkespeul vaan de Gebreurs Hemony. De Pancreaskèrk, ouch mèt chromatisch klokkespeul, heet 'nen imposanten torie. Wijer zien de Waog en de waterpoorte vaan belaank.
Historie
Enkhuizen begós in de middeliewe es dörp vaan hieringvèssers. In 1355 woort Enkhuizen mèt 't naobereg dörp Gommerskerspel vereineg en kraog 't stadsrechte. In de iewe dao-op greujde 't, door zien strategisch ligking aon de Zuiderzie, oet tot vestingstad vaan de graaf vaan Holland, dewijl de vèsserij en de handel op de Ooszie ummer touwnaome. Vaanaof de zeventiende iew bleujde 't oongemein snel op tot 't op zie huugdepunt 25.000 inwoeners had, en 'n kamer in de VOC. Daomèt euvertrof 't Medemblik en Hoorn en waor 't 'ne sterke concurrent vaan Amsterdam.
Vaanaof 't ind vaan die iew trooj 't verval in: Amsterdam woort de einege stad van belaank aon de Zuiderzie en überhaupt naom de handel in deen tied aof. Enkhuizen verveel tot mer e paar doezend inwoeners en woort bekans 'n spookstad. De negentiende iew brach dao wieneg verandering in: Enkhuizen leefde noe allein vaan de vèsvangs en waor daomèt op 't niveau vaan Urk, Marken en Volendam. Intrèssant genóg zuut me tot in 't dialek vaan Enkhuizen de Zuid-Hollandsen invlood aofgenome waor en de verwantsjap mèt de dialekte vaan ander vèssersplaotse aon de Zuiderzie sterk waor. Nao de aofsleting vaan de Zuiderzie door d'n Aofsleetdiek woort ouch de hieringvèsserij oonmeugelek. Pas nao d'n Twiede Wereldoorlog kós de stad weer oetbreie; veural 't toerisme brach ze trök op hoeg economisch niveau.
Alleminium
Alleminium is e sjemisch element mit 't symbool Al en 't atoeamnómmer 13. 't Is e zilverwit houfgroepmetaal.
Alleminium wuuertj väöl gewónnen oet bauxiet.
Toepassing
't Metaal is noe get mieë besjikbaart es 'n ieëf en in daen tied haet 't op stórmechtige wies de werreld vereuverdj. 't Is ikkenomisch e biezunjer wichtig metaal. Alleminium is lich (slechs e derdje van 't gewich van staol of bróns) en mit 4% kaoper, 1% magnesium, 1% mangaan, 0,5% silicium aeve sterk, slietvas en bestenjig taenge corrosie, behauve spanningscorrosie. 't Is 'ne goje geleier, neet-ferromagnetisch, meh kan bie 't in kóntak kómme mit 'nen hieël kreftige magneet waal zienen eige zwerfstroum en zoea e taengegestèldj magnetisch veldj opwèkke. 't Foenk neet en 't leet zich rilletief mekkelik vörme. Alleminium is daomit 't constructiematterjaal bie oetstek veure vleger- en ruumdjevaartindustrie. Veur motoren is 't aevel minder gesjik, went 't wuuertj zaachter bie 't verwurme.
Alleminium haet 'n plasmafrequentie van 15eV en is daomit 'n hieël good spegel veur alle straoling in 't infraroead, zichbaar en kórtbie-ultraviolet gebied, veural es wuuertj veurkómme det de spegeloppervlakdje aan oxidatie wuuertj bloeatgestèldj. 't Vèltj mekkelik op te dampen en alleminiumme spegele waeren inne astronomie gebroek.
't Metaal wuuertj döks door lasersnieje bewirk.
Frygische mutsj
'n Frygische mutsj is 'n zach, kegelvurmig hoofdèksel oeëvan d'r top nao vör wiest en wer nao oonder vèlt.
In de mythologie waoërt dis mutsj gedrage dör de amazones. Amazones werre op vaze aafgebeeld mèt 'n frygische mutsj.
Moderne tied
thumb|right|100 px|Blazoen van [[Argentinië.]]
Thomassjaermoestenrek
De thomassjaermoestenrek (Letien: Microgale thomasi) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische vöchtige lieëglandjbusj. De saort wuuertj bedreig door 't verluus van laefgebiede.
Lobbes
Aander kerne
left|thumb|Oetzich övver Lobbes aan d'r Samber. Mont-Sainte-Geneviève, Sars-la-Buissière en Bienne-lez-Happart.
Hostie
Bie de communie weurt, saer 't Twiède Vaticaans Concilie, in Nederland en sómmige ander leng de hostie op de hand van de parochiaan gelag en door häöm nao de mónd gebrach. Vreuger waor 't èvvel gebrukelik dat de preester (of de diake) de hostie op de tong van de geluivige lag; diet waor umdat parochiane de hostie gaar neet mochte aanrake. In de meiste leng deit me diet nog ummer op dees meneer.
Geconsacreerde hosties were nao de mès opgesjlage in 'n kelk mèt dèksel (de ciborie), die weer bewaard weurt in 't tabernakel. Ze moete gesjeie blieve van óngewiejde hosties; de geconsacreerde hosties were namelik besjouwd es 't ech Lichaam van Christus en moete daorum mèt de meiste zörg behandeld were. Es de godslamp bie 't tabernakel brent ies dat e teike dat d'r geconsacreerde hosties aanwezig zint.
Geconsacreerde hosties were ouch waal Allerheiligste geneump. 't Allerheiligste weurt aanbede in 't lof; 't ies dan oetgesjtald in 'ne monstrans op d'n altaor. In de brónk, bieveurbeeld op Sacramentsdaag, weurt de hostie in de monstrans door de pesjtoar door de sjtraote van de parochie geveurd.
In de protestantse kèrke geluif me neet in de verandering van 't broad in 't Lichaam van Christus. Me gebruuk in de viering, de Aovendmaoltied, meistal e gewoon broad. De term "hostie" weurt veur diet broad neet gebruuk.
Sjins
't Dialek va Sjin, Sjtröch, Sjuèmer, Ingwege en Walem liekent väöl op dat van Valkeberg (boete de paort). Westelik va Sjin löp 'n isoglos, 'n taalgrens, die aangeuf dat bepaalde klanke en weurd angesj (oastelik) zin. Dat tuènt bv 't gebruuk van d'r veur 'n mannelik zelfsjtendig naamwoord (ipv de of d'n in Valkeberg). Ouch weurt veur 'ne mannelike veurnaam ummer d'r gezag bv. d'r Sjeng, d'r Pie. Veur 'ne vrouwelike veurnaam zègke de luuj va Sjin en Sjtröch 't, bv 't Annie, 't Jeanne. In Sjin en Sjtröch liek de sjeiing van 't gebruuk van 'n s bie de verkleinvörm van weurd es: maed(s)je en leed(s)je. In Valkeberg tot Mesjtreech weurt die s waal gebruuk. Bie bepaalde weurd weurt r-deletie toegepas: angesj (anders), heivesj, patesj (patersj), zustesj (zustersj). In 't werkwoord höbbe vervoge ze neet doe höbs, hae haet (Valkebergs), meh doe has, hae hat.
Francisturbine
thumb|280px|right|De Francisturbine (Voith-Siemens) De Francisturbine is 'n type hydraulische turbine, óntwikkeld door en geneump nao James B. Francis. De Francisturbine is 'n inwaertssjtroamende reactieturbine die zoawaal radiale es axiale sjtroaminge combineert.
De Francisturbine is de meis gebruukde hydraulische turbine en is inzètbaar veur valheuëgdes van tieën tot ènnige hónderde maeters.
Lot-et-Garonne
thumb|Ligking van 't departement Lot-et-Garonne. 't Departement Lot-et-Garonne is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 47. 't Is gelaengen in 't zuudwèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Lot, Tarn-et-Garonne, Gers, Landes, Gironde en Dordogne. De houfstad is Agen.
Francisturbine
Óntwikkeling
thumb|right|Óngerdeile van 'n Francisturbine thumb|right|Francisturbine van de [[Grand Coulee Dam in de Colombia revier in Washington.]] Veur de koms van de sjtoamturbine maakde me gebruuk van waterrajer, die aevel erg inefficiënt ware. Door verbaeteringe óntwikkeld in de 19de eëuw woort |t meugelik veur waterturbines óm te concurrere mèt sjtoamturbines (uteraard op veurwaarde dat ein gesjikde sjtroaming aanwezig waas).
In 1826 óntwikkelde Benoit Fourneyron 'n oetwaertssjtroamende waterturbine mèt 'n hoag efficiëntie (80%). Water woort tangentiaal door de turbine geleid en deeg häör zoa drèje. In 1820 óntwikkelde Jean-Victor Poncelet 'n inwaertssjtroamende waterturbine gebaseerd op dezelfde principes. Howd verkroog in 1838 'n Amerikaans patent veur 'n geliekwaerdig óntwerp.
James Francis verbaeterde in 1848 dees óntwerpe en creëerde zoa 'n turbine mèt 'n efficiëntie van 90%. Door toepassing van weitesjappelike principes en tesmethodes sjlaagde hae d'r in de tot dan toe meis efficiënte turbine te producere. Zien wiskundige en grafische berekaeningsmetoades brachte groate veuroetgank in 't turbine-óntwerp, mèr ouch in anger takke van de ingenieursweitesjappe. Door gebruuk te make van analytische methodes koosj hae veur versjillende sjtroamingsveurwaarde ummer ein betrouwbaar óntwerp make mèt hoage efficiëntie.
Wirkwieze
De Francisturbine is 'n reactieturbine, 't gein beteikent dat d'r ein drökverangering optraejt in 't doorsjtruimende fluïdum. De energie van dees drökverangering wirt ómgezat in mechanische energie, nl. rotatie van de as. Ein behoezing is neuëdig óm de sjtruiming te leije. De turbine bevundj zich tösje 't hoagedrökreservoir en de oetgank dae op leëge drök sjteit.
7 fibberwarie
7 fibberwarie is de 38ste daag van 't jaar in de Gregoriaanse kalender. Nog 327 dagen (328 dagen in een schrikkeljaar) tot ‘t einde van ‘t jaar.
Francisturbine
Wirkwieze
De inlaot is sjpiraalvörmig. Leijsjoepe leije 't water tangentiaal nao de turbinerotor. Dees radiale sjtroaming wirk in op de turbinesjoepe, wodoor de rotor begint te drèje. De leijsjoepe kènne versjtèlbaar zeen óm zoa de turbine-efficiëntie te regele naogelang de sjtraomingsveurwaarde.
Aan de oetgank van de turbinerotor kump 't water in 'n buusvörmig gedeilte, zoadat 't de rotor verlieët mèt wènnig rotatie en wènnig kinetische of potentiële energie. De oetlaotbuus van de stator kènt sjpeciaal vormgegaeve zeen óm de sjtreuëming aaf te remme en zoa de kinetische energie te recuperere (zoagenaamde zuugbuus).
7 fibberwarie
Gebore
thumb|Maria van Nassau, gebaore 7 fibberwarie 1556 thumb|Charles Dickens, gebaore 7 fibberwarie 1812
Francisturbine
Toepassinge
thumb|right|Inlaotleiding van 'n Francisturbine van de [[Grand Coulee Dam.]] Groate Francisturbines waere sjpecifiek óntwórpe veur de locatie wo ze geïnsjtalleerd gaon waere, óm zoa de hoags meugelike efficiëntie te bereike (meistal meë es 90%). Ze zint 't beste gesjik veur locaties mèt groate debiete en lieëg tot middelhoag opveurheuëgdes. Francisturbines zint erg duur óm te óntwerpe, producere en insjtallere mèr es ze in wirking zint gaon ze tieëntalle jaore mit.
7 fibberwarie
Gesjtorve
thumb|Pius IX, gesjtorve 7 fibberwarie 1878
Francisturbine
Toepassinge
Boete 't producere van elektrische sjtroam, kènt me de Francisturbine ouch gebruke veur pompcentrales: ein reservoir wirt gevöld mèt water op memente went d'r wènnig vraog nao elektrische sjtroam is (de euvertollige elektrische sjtroam wirt dan gebruuk veur 't pómpe); 't water in 't reservoir wirt dan gebruuk óm sjtroam te generere went de vraog nao elektrische sjtroam piek.
Francisturbines kènne óntwórpe waere veur ein breit bereik aan opveurheuëgdes en debiete. Óm dees raeje en vanwaege hun hoag efficiëntie is de Francisturbine de meis gebruukde turbine in de waereld.
Francisturbines zint ouch dèks toegepas in watermeules. Nog drèjvaerdige watermeules in Nederlands Limburg mèt ’n Francisturbine zint:
Ham-sur-Heure-Nalinnes
thumb|Locatie van Ham-sur-Heure-Nalinnes in Henegouwe. Ham-sur-Heure-Nalinnes is 'n gemèngde in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Thuin. Op 'n oppervlakde va 45,68 km² wonne 13.665 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 299 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De kèrk van Ham-sur-Heure in de gemèngde Ham-sur-Heure-Nalinnes. thumb|'t Kesjtieël van Ham-sur-Heure. Cour-sur-Heure, Ham-sur-Heure, Jamioulx, Marbaix-la-Tour en Nalinnes.
Vès
Vès kan verwieze nao:
Eslohe
Eslohe is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Hochsauerlandkreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Officieel heet Eslohe Eslohe (Sauerland), wijl 't gein aander "Eslohe" gief in de staot, Duitsland, of urges aanders in Europa. Es 'n gemeinte d'r esnog veur kees de krinksnaom te hantere in häören eige naom, heet dat meistens te make mèt praktische reijes; de meiste Pruusje zölle neet weite boe Eslohe ligk. Mèt häör 113,35 km² en 8.846 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 78 de veerkante kilometer.
De op 310 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veer oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Staots-Baove-Gelder
Umvang
Nao 1785 huuerde ouk Opbeech en Papenhaove beej Staots-Bove-Gelder.
Neet in Staotse hande waore Tegele (mit Steil), Zwame, Remund, Herte, Zöstere, Bor en nog get ander plátse, die tösse de enclave inlaoge.
Neel
thumb|260px|right|Neel Neel (Nederlands: Maasniel) is 'n veurmalege zelfsjtenjege geminte in Midde-Limburg. In 1959 werde de geminte mit de dörper Neel, Leeve en Azerao geannexeerd door Remuunj.
1719
1716 - 1717 - 1718 - 1719 - 1720 - 1721 - 1722
Gebäörtenisse
thumb|150px|right| Robinson Crusoe es redder van Vrijdag
Gesjtorve
Datum ónbekènd
Uetersen
thumb|left|Museum Uetersen Uetersen (ouch Rosenstadt Uetersen) is 'n stad in 't kreis Pinneberg in Pruses en d'r woeandje op 31 december 2006 óngeveer 17.865 luuj. De oppervlakdje bedreug 11,43 km². De börgemeisterin is Andrea Hansen.
Get bekèndjs in Uetersen is 't Rosarium.
Middelnederlands
't Middelnederlands is 'n taolfase vaan 't Nederlands, oongeveer tösse 1150 en 1500. Ouch 't Limbörgs vaan dezen tied - 't Middellimbörgs - weurt in 't gemein tot 't Middelnederlands gerekend; veur de Nedersaksische dialekte op Nederlandse bojem deit me dat noe wel en daan weer neet. De fase volg op 't Aajdnederfrankisch of Aajdnederlands en versjèlt dao veural vaan door 't oetvalle vaan neet-beklemtoende vocaole. In tegestèlling tot 't Aajdnederlands heet de Middelnederlandsen tied 'n euvervleujeteg tekscorpus achtergelaote, zoewel oerkundes en aander amteleke tekste es literair tekste. De groete mierderheid vaan die tekste kump oet 't zuie vaan 't taolgebeed. 't Nederlands is veural in Vlaondere sterk in concurrentie mèt 't (Aajd- en Middel-)Frans; heidoor, en door d'n invlood vaan de hoeg (hoof)cultuur, nump 't in deen tied e groet aontal Franse lienwäörd op. Roond 't ind vaan de middeliewe treujt 'n sterke grammaticaol versumpeling op, die d'n euvergaank nao 't Vreugmodern Nederlands aonkundeg.
Urologie
Urologie is 'n chirurgische specialisatie inne genaeskónde die zich besjeftig mit veurnamelik operatieve behanjelinge vanne urienwaeg bie manskaerelen en vrólje, enne geslechsorgane van manskaerele.
Middelnederlands
Naom
De sprekers vaan 't Middelnederlands gebruukde 't woord Nederlands nog neet, al waor in deen tied de Nederlen es begrip wel in opkoms. Liever spraok me vaan Duuts of Diets, al nao dialek, of gebruukde me de naom vaan 't gewes. Door 't gebrek aon staotkundege einheid (in eder geval tot aon de koms vaan de Bourgondische Staot in de Vieftienden Iew) is 't soms de vraog boe 'Middelnederlands' moot oetsjeie en aander taole mote beginne.
Urologie
Organe die óngere urologie valle zeen de nere, urienleiers, blaos, urienbuus enne mennelike organe penis, 't scrotum mit ónger angere teelbel enne prostaot.
Middelnederlands
Oontwikkeling
De lèste fase vaan 't Aajdnederlands en de 't begin vaan 't Middelnederlands euverlappe ziech. Veur Holland maag me 't Aajdnederlands bès tot 1200 laote doorloupe, meh in de tekste vaan Heinric van Veldeke, ind twelfden iew opgesjreve in wat noe Limbörg is, zien alle neet-beklemtoende klinkers gereduceerd. In d'n iew dee dao-op volg, bleujt 't Nederlands es sjrieftaol op. Vlaondere is in deen tied 't belaankriekste gewes en 't Vlaoms weurt zoedoende prestiesjdialek. Zienen invlood straolt veural nao 't noorde oet (Zieland en in minder maote Holland), meh ouch nao 't ooste riechting Braobant. Tegeliek zien v'r euveral in de Nederlen 'n opkoms vaan stei, boevaan de börgers veural in de volkstaol sjrieve. Latien en Frans weure mie 't domein veur de religie, de wetensjap en de internationaol communicatie. D'n tied tot 1300 neump me Vreugmiddelnederlands.
Urologie
De urologie behanjeltj 'n väölheid aan gans versjillige gekrenkdjes en perbleme, wie neerstein, prostaothypertrofie, prostaotkanker, impotentie en SOA's; ouch vasectomie wuuertj veurnamelik door urologe oetgeveurdj.
De nefrologie is d'n internistischen taengenhenger vanne urologie. Nefrologe behanjele neerpatiënte mit ónger anger mediciene en dialies en operere dus neet.
Middelnederlands
Oontwikkeling
In de Laatmiddelnederlandsen tied, nao 1300 dus, begint Braobant ummer mie de rol vaan Vlaondere euver te numme. Zoedoende kump 'n Braobantse expansie op gaank, die alle kante op wèrk: veural noordwaarts (in de noordeleke deile vaan Braobant zoewie in Utrech en Holland) meh ouch weswaarts (in 't (Oos-)Vlaoms) en ooswaarts (in 't (Wes-)Limbörgs). Die expansie is vaan groete beteikenis, umtot Braobant in deen tied beteikenisvol taolveraanderinge doorveurt. Zoe veraandere hei laankzaamaon de lang klinkers ii en uu in twieklaanke. Ouch verdwijnt hei in de loup vaan de veertienden iew es ierste de -e, en weurt de -n in d'n oetgaank -en dèks neet mie oetgesproke. De flexie vaan 't Middelnederlands raak heidoor serjeus oondermijnd. In de vieftienden iew zuut me 't naomvalsversjèl oondujeleker weure, en in de zèstienden iew verdwijnt 't gooddeils. Umtot in dezen tied evels de sjrifcultuur al zoe sterk is, hawwe sommege sjrievers de naomvalle kunsmaoteg aon. Es in 't Vreugmodern Nederlands 'n standaardtaol oontsteit, blieve de middeliewse naomvalle behawwe; dit beteikent tot sjrievers ziech 't systeem mote aonliere.
Hozelt
Romaanse kèrk van Genoveva
thumb|300px| Beeldsje van [[Genoveva in de kèrk]] In 1266 weurt de romaanse kèrk, gewiejd aan de heilige Genoveva, veur 't ièrsj geneump. Rónd 1500 ies 't geboew nao 't oaste toe verlengk mèt onder andere 'n koar. Dan óntsjteit 't karakteristiek trapsgewies uterlik. 't Boewwerk weurt geseerd mèt 'ne hoage sjpietse tore. In de 19e ièw versjient 'n kapel tegeneuver d'n ingank. Rónd de kèrk liek 'n kèrkhof mèt onder andere graafkruzer oet de 17e ièw. Binne zint houte beelde te zeen oet de 17e en 18e ièw.
Middelnederlands
Klaanklier
De Middelnederlandse klaanklier versjèlt op e paar punte vaan de modern Nederlandse en Limbörgse dialekte. De versjèlle in de korte klinkers zien neet zoe groet. In de lang vocaole en twieklaanke zien evels groeter versjèlle aon te wieze. De oonregelmaotege spelling maak väöl details en zelfs inkel hoofzakes oonzeker; me moot de gesjreve bronne combinere mèt aander bewies (modern dialectologie, historische naomkunde etc.).
Hozelt
Romaanse kèrk van Genoveva
De kèrk ies populair bie pare, die dao wille trouwe. Vanaaf 1900 ies Holset 'n baevaartplaats rónd de heilige Genoveva. Octave (achdaagse vieringe) weure gehoute vanaaf de fièsdaag op 3 januari en vanaaf 20 juni. 'n Ander viering vingk plaats op 26 november. Op Pinksterdaag vingk de groate brónk plaats en datzelfde weekend ies d'r kèrmes.
Middelnederlands
Lang vocaole
In 't Middelnederlands gaof 't twie soorte aa: de oersprunkeleke lang aa en de lang aa oontstande oet 'n korte a. Zjus wie noe woorte die twie in 't Limbörgs oeterein gehawwe; mesjiens waor dit veur deile vaan Vlaondere ouch zoe. Ouch in Holland moot dit versjèl ziech gehawwe höbbe. In 't Braobants waore ze sjijns al samegevalle. Wat veur klaankversjèl dao daan perceis tösse waor, is oondujelek, al ligk 't veur de hand tot de nui aa wijer nao veure laog en mesjiens ouch e bitteke geslote waor. De lang aa woort in 't begin gewoen es a gesjreve; in d'n daartienden iew koume ai en veural ae in gebruuk. aa kump ouch veur, meh ech mer 'nen inkele kier. De klaank waor roond 1200 nog vrij algemein /aː/ (mesjiens soms mèt naoslaag /aə/); daonao begint in 't (Zuid-)Braobants en Limbörgs de klaank te verdoonkere nao /ɒː/; dit wèt me umtot dat foneem incidenteel es oe woort gespèld. In 't Limbörgs gebäörde dat allein mèt de aajd-lang aa, in 't Braobants mèt alle aas. Tegeliek zuut me aon de kös al 'n neiging um dee klaank zjus nao väöre te bringe. De lang a(e) kump veur 'n -r soms ouch voort oet 'n korte e (veural in 't weste), en dèks zelfs oet 't oersprunkeleke lang e (vertaren 'vertere', baer 'beer'); 'n veraandering die later is trökgedrejd.
Hozelt
Häöf en ander bezeenswaerdighede
Op versjillende krusinge van veldwaeg en haol waeg sjtoon waegkruzer. Van hie oet sjtruimp de Hermansbaek riechting Lemieësj (Lemiers) um daonao oet te mónde in de Selzerbaek.
'n Klein Lourdesgrot achter 'n iezere breer en 'n nis mèt 'n ander heiligebeeld in 'n follie-echtig optrèksel bevinge ziech in 'n lièger gelege gedeilte van t dörp.
Middelnederlands
Lang vocaole
't Gaof twie soorte ee: de weiklang ee en de sjerplang ee. De weiklang ee geit euver 't algemein trök op 'n verlengde i, de sjerplang ee miestens op 'n Oergermaanse of Latijnse ai. In 't Limbörgs is de aw ai soms 'nen twieklaank gebleve. Veur de res sjijnt 't versjèl tösse de twie ee's klein te zien gewees: sommege oteurs late ze opein rijme. 'n Gaankbaar reconstructie is /eː/ veur de weiklang en /eə/ veur de sjerplang ee.
Hozelt
Häöf en ander bezeenswaerdighede
De Holsetterbösj ies 17 hectare groat.
Liègeraaf, in de buurt, liek de buurtsjap Weijerplei mèt de monumentale Frankenhaof.
Middelnederlands
Lang vocaole
De Oergermaanse klaank *eu is in de regel euveral ie gewore, oet te spreke es /iə/. Soms vint me daoveur in de plaots 'n e(e), neet allein in 't Limbörgs (boe me dat ouch zouw verwachte), meh ouch in 't weste.
De Oergermaanse lang *ī weurt nog algemein es /iː/ oetgesproke. In ope syllabe sjrijf me dèks i, in geslote ii of ij. In de late middeliewe begint me in Braobant deze klaank te breke; wienie en wie dat perceis gegaange is, vèlt neet te achterhole. Dees innovatie weurt in Oos-Vlaondere, Utrech en Holland vrij snel euvergepak; volgens 'n alternatief theorie höbbe 't Hollands en 't Braobants dit los vaanein oontwikkeld.
Zoewie 't twie soorte ee gief, bestoon ouch 'n weik- en sjerplang oo. De bei klaanke kinne es o(o), oe of oi weure gesjreve (meh veur alternatief gebruuk vaan d'n digraaf oe zuug oonder). Ouch hei geit de sjerplang oo trök op 'n Oergermaanse of Latijnse au, en de weiklang gemeinelek op 'n verlengde, vreuger korte o. Ouch hei sjijnt 't versjèl in väöl dialekte subtiel te zien gewees.
De Oergermaanse lang *ō woort gans versjèllend behandeld, meh es örges de spèlling verwarrend wèrk, is 't wel hei. E woord wie groen 'greun' kin weure geleze mèt 'ne gesloten achterklinker (woersjijnelek mèt naoslaag, wie noe nog in 't Stadsfries: /ɣruən/), meh ouch op z'ch Frans als gerunde veurklinker (wie in de mieste Limbörgse dialekte: /ɣrøːn/). De vörm gruen is zeker mèt umlaut, me de klaank kin gans geslote weure geleze ('gruun' /ɣryːn/), of haaf-geslote ('greun' /ɣrøːn/). Me moot aonnumme tot d'n umlautsgrens bij benaodering op dezelfde plaots laog boe ze noe ligk (geinen umlaut in 't weste, wel umlaut in 't midden en ooste); in Utrech evels kaome geümlautde vörm wezelek wijer nao 't weste veur es allewijl (wat ziech liet aofleie oet toponieme wie Breukelen [< Broclede) en Neude [< *Hnodi]).
De Oergermaanse lang *ū weurt es u(u) of soms ui gesjreve, de oetspraok is [yː] in 't weste en midde en [uː] in 't ooste. Me zag in deen tied dinkelek ouch in 't Zuid-Gelders/Kleverlands nog 'hoes' (allewijl 'huus'). Zjus wie bij de ij begint me aon 't ind vaan de middeliewe in Braobant deze klaank te breke, wat euversleit nao diverse aander geweste.
Consonate
't Opvallendste versjèl is tot de -l- in de mieste dialekte weurt gevocaliseerd es ze nao 'n o en veur 'nen dentaol kump: old en holt weure out en hout. De verdoonkering vaan ald nao old is Ingweoons, en waor in 't Aajdnederlands, boeten 't ooste daan, al vrij algemein. Boe 't Aajdnederlands evels nog vrij algemein de l vasheel (Holland oet *Holt-land), vint me noe euveral in 't weste vörm mèt ou. Allein 't Limbörgs en Kleverlands beeje dao weerstand tege (ouch in Zuid-Limbörg waor 't in de middeliewe nog miestens ald en holt); old kaom wijer ouch nog neve oud in Zuid-Braobant veur.
De combinatie -ft veraandert in e groet gebeed in -cht. Dit is evels e perces vaan iewe. De ierste aonzatte tot dees veraandering vint me al in de lèste fase vaan 't Aajdnederlands in 't zuie. Daonao breit ziech dit gebeed laankzaam oet, meh veural Holland zal dao iewelaank weerstand tege beeje. Wäörd wie after kin me in de zeventienden iew nog algemein trökvinde en koume zelfs noe nog in dialekte wie 't Katwijks veur.
Soms zuut me dees klaankveranderinge ouch op plaotse boe ze in 't modern Nederlands neet mie te vinde zien: vichtich 'viefteg' of gheghouden 'gegolde'. De aw vörm zien hei veural herstèld um de etymologische relatie mèt de groondwäörd (vijf, ghelden) dujelek te hawwe.
Op de plaots vaan de Oergermaanse *sk- weurt in 't gemein sc- gesjreve, wat neet wèlt zègke tot de oetspraok nog euveral /sk/ waor. Op 't ind vaan e woord steit soms -sch (te leze es /ʃ/?).
H-deletie kump al in d'n daartienden iew veur, meh waor nog veural beperk tot Vlaondere. Me sjrijf dao ouch dèks 'n hypercorrekte h, of gebruuk de lètter um hiaote te völle (vrijhe). Braobant beujt in dezen tied nog weerstand tege h-oetval.
De r waor zeker nog euveral rollend. De w waor ummer bilabiaol. De oersprunkeleke -d aon 't ind vaan e woord waor in 't Aajdnederlands al algemein stumloes gewore (wie /t/ oetgesproke) en in 't gemein ouch es -t gesjreve; me kin evels neet oetslete tot dao in 't noorde nog noe en daan 'n /d/ kloonk. De klaank /z/ kaom zeker veur (oetgezunder mesjiens in 't Hollands), meh woort gemeinelek wie s gesjreve.
Zelfstendege naomwäörd
Väöl oersprunkelek versjèllende declinaties zien in 't Middelnederlands samegevalle. Wel gief 't nog e versjèl tösse sterke en zwake naomwäörd, welke lèste hiel dèks op bijveugeleke naomwäörd trökgoon.
Mievoud op -s kump in 't weste (Wes-Vlaondere, meh ouch Holland) veur bij diverse wäörd (stix 'stökker', knechts, ooms). 't Gebruuk um wäörd op -el, -en en -er e miervoud op -s te geve is rillatief joonk en kump pas in 't Laatmiddelnederlands laankzaam op (veural in Holland en Braobant): neve voghels zuut me nog dèkser voghele of zelfs oonveraanderd voghel.
Mievoud op -er bij 't oonzijeg kump veur bij wäörd die in 't Nederlands allewijl ouch -eren höbbe en nog 'n aontal mie; wie me maag verwachte kump 't in 't Limbörgs bij mie wäörd veur. Sommege wäörd kinne twie vörm nevenein, zelfs wäörd boe 't modern Nederlands ummer -eren vereis (kinde neve kinder). Staopelmiervoud (calvere) kump in Braobant al 'nen inkele kier veur.
Miervoud zoonder oetgaank in de nominatief kump veural in 't Vreugmiddelnederlands veur (been neve bene(r), paert neve paerde). Vaanajds waor dit normaal bij wäörd mèt 'ne lange stamvocaol.
In 't Vreugmiddelnederlands indege de genitief en datief inkelvoud soms op -e. In 't Laatmiddelnederlands zuut me de neiging um dit flexietyp mèt de vrouweleke op -e same te veuge; daan weurt 't dus die daede en der daede(n).
V'r höbbe genóg aon allein e mannelek paradigma.
Tank
Gepantserde wages weëde al ieëwelank gebroek in de kreegsveuring. In d'r Ieësjte Weltkreeg gruide vaweëge de patsjtelling aan 't wesfront de behoefte um sjterke gepantserde wages in te zette die zich ooch gemekkelig kóste vuurtbeweëge uuever obsjtakels wie sjtacheldroad en loopgrave. De Britte óntwikkelde doe de ieësjte tupe tanks (Mark I, zieë ooch de aafbeelding). De ieësjte tanks woeëde igezat tiedes de Sjlaag um de Somme in d'r september van 1916 en de ieësjte gedocumenteerde tanksjlaag vóng plaatsj in d'r april van 1918 kótbei Amiens.
Middelnederlands
Zelfstendege naomwäörd
Die umvat 't mierendeil vaan de vrouweleke wäörd.
Tank
In 't interbellum versjoof zich 't zjwoartepunt van de tankindoestrie noa de Sovjet-Unie. In de joare vuur d'r Twieëde Weltkreeg woeëde doa groeëte aantalle tanks geproduceerd. In Nazi-Duutsjland koom de tankproductie sjpieëder óp gank en doa woeëd vuural igezat óp kwaliteet, woeëdurch 't 'ne achtersjtand houw ten ópzichte van de geallieerde. Noa 1945 produceerde en verkochte vuural de Sovjet-Unie, de VS, Frankriek, Wes-Duutsjland en 't Vereinig Kuueninkriek tanks. Tanks woeëde zoeë weltwied vas óngerdeel van de legerorganisatie. Noa 't ing van d'r Kaode Kreeg in 1990 veel de groeëtsjalige productie en óntwikkeling van nui tanks sjtil, mit oetzundering va China. Tanks sjpele evvel nog ummer 'ne wichtige rol in de kreegsveuring.
Middelnederlands
Zelfstendege naomwäörd
In 't Middelnederlands is dees gróp klein gewore. Bij de femiliewäörd op -er vint me nog archaïsche vörm wie des vader of der suster, dus zoonder oetgaank; in de loup vaan d'n tied weure die wäörd evels ouch regelmaoteg (des vaders). Ouch oonregelmaoteg zien de bove al besproke wäörd mèt e miervoud op -s. E bezunder geval is ouch man, wat neet minder es veer miervoude kin höbbe: regelmaoteg sterk (manne), Ingweoons (mans), zwaak (mannen) en oonveraanderd (man, oondaanks ziene korte stamvocaol).
't Ven
't Ven is ein stadsdeil van Venlo verbónde met de Gerdeneers (tuinders). Nog altièd aanwezig, maar kleiner in getal. Ein moeëije plek um te woeëne en te laeve, doën beej alles en toch vaer genôg weg van de drökte. Daor verantwaorde niejbouw is 't Ven neet te massaal maar zich zelf gebleve en met d'n tiëd mei gegaon.
Middelnederlands
Veurnaomwäörd
Hei-oonder volg iers 'n geïdealiseerde tabel, veural gebaseerd op de situatie in Braobant.
Lichtenberg (Venlo)
De Lichtenberg is 'n sträötje en 'ne lieëgen heuvel in 't centrum van Venlo. De straot löp vanaaf 't Maasschriksel tot aan de Bolwaterstraot. 't Leet in 't binnestadskwadrant Q4, det wies in de ierste jaore nao 't millennium bekind stónd es probleemwiek. 't Is 'n hiel alde straot, meugelik is zeej de aldste van gans Venlo. Volges 'n legende zouw d'n Bructerischen houfman Flujas, nao 'ne vernetigende veldslaag taege de Chamave in 't Teutoburger Wald, in zuudwestelike richting zien gefiet. Rónd 96 nao Christus zoel hae heej leime hutte en 'n börch hebbe geboewd. Dees nederzetting hoot Venloë, wat "heuvel in 'ne zómp" beteikent. Later mótte heej ouk gigantische beelde hebbe gestaon. Dees bevatde d'n as van Flujas en zien vrouw Guntrud. Tösse de beelde börde constant 'n leechske. Op die meneer zoel de Lichtenberg aan ziene naam zien gekómme.
Middelnederlands
Veurnaomwäörd
In 't Limbörgs zien (ouch daan al) ich en mich de ierste persoen inkelvoud, en is dich de twie persoen inkelvoud objeksvörm. Dao koume ouch de vörm her en wir/wer veur neve hi/he en wi(e)/we.
Veural in 't Hollands koume es genitiefvörm ouch mijnre, dijnre en sijnre veur. Ouch haerer (vrouwelek en miervoud) weurt dèks genog geleze. De twiede persoen mievoud is in Holland, wie aon de ganse kös, ji. D'n objeksvörm ju kaom veur; jou oongetwiefels ouch, meh 't is koelek euvergelieverd.
In 't (Wes-)Vlaoms vint me soms d'n Ingweoonse vörm uus veur ons. Dit kump veural in 't rijm veur, wat trop zouw kinne wieze tot deze vörm al aon 't verawwere waor.
Dit kump veural in Limbörg veur, en wel es sich. Klaankwètteg zouw dao tegeneuver in 't weste de vörm si mote stoon; dit vint me evels allein in 't Gelders. In de res vaan de Nederlen is 't al vreug verdwene en, wie dat in 't Ingweoons gebrukelek is, vervaange door hem/haer. Oonder Limbörgsen invlood dringk de vörm sich evels ouch tot 't Braobants door, en later tot de ziech oontwikkelende standaardtaol.
't Aonwiezend veurnaomwoord veur wiedaof is oongeveer geliek aon 't bepaold lidwoord: die, die, dat. In 't Limbörgs nump der of de ([de(ː)]) dèks de plaots vaan die bij 't mannelek inkelvoud. Op plaotse boe 't lidwoord dèkser den en der heet, vint me bij 't aonwiezend veurnaomwoord dèkser dien en dier. Dies en diens veur de genitief koume minder dèks veur; de lèste vörm kump pas in 't Laatmiddelnederlands op.
De pendant veur kortbij is dese, dese, dit; bezunder zien hei veural de genitiefvörm des (mannelek, oonzijeg) en derre (vrouwelek, miervoud''; ouch vrouwelek datief).
Nog algemein kump e daarde aonwiezend veurnaomwoord veur, ghene, ghene, gheent. De genitief en datief vrouwelek en de genitief miervoud zien gherre. Veural in Vlaondere tröf me vörm wie goent, ghuent aon.
Werkwäörd
woenen
Wie me kin zien is bij zwake werkwäörd de conjunctief al bekaans verdwene, entans euver bekaans de ganse linie mèt d'n indicatief samegevalle.
Dialektische variante koume alum veur. Daarde persoen inkelvoud en twiede miervoud goon soms nog op -et oet. Ouch de verleien tied mèt -ede (woenede) is nog väöl te vinde en nao -t- en -d- zelfs algemein (settede). Es de -e- oetvèlt, weurt in 't Nederlands de kofschip-regel ingeveurd (maeckede > maecte); in 't Limbörgs evels blijf 't ummer -de en treujt de sandhiregel in wèrking (maecde).
Väöl dialekte höbbe twie infintieve. De twiede versjijnt es te deveur weurt gezat. Vaanajds is dit 'n verbuiging in d'n datief: woenen, te woenene. Soms weurt deze vörm verzwoerd en vèlt 'r same mèt 't tegewoordeg deilwoord (te woenende), soms weurt ze verzwaak tot -en, dewijl de 'gewoen' infintief op -e geit indege (woene, te woenen).
nemen
De verkorte vörm nems, nemt zien Limbörgs en deils Braobants. Veur 't Limbörgs is 't in de verleiden tied ouch ich naem en he naem. Ouch umlaut kump in 't ooste bij sterke werkwäörd dèks veur, neet in de lèste plaots in de conjunctief vaan de verleien tied.
Op väöl plaotse blijf 't veurvoogsel ghe- oet bij voltoejde deilwäörd es dit mèt wesen weurt vervoog: hi is heden morghen commen. Dit waor neet euveral zoe, meh 't waor wel algemeiner es allewijl. In sommige Limburgse dialekte zuut me dat nog altied bie perfectieve werkwäörd.
't Middelnederlands behèlt zeve vaan de Germaanse sterkewerkwoordsklasse.
Heivaan gief 't versjèllende types. De belaankriekste zien: