cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bor
thumb|right|250px|Kesjteël Bor op 'n teikening oet 1723 Bor (Nederlands: Born) is 'n plaatsj in Nederlands Limburg in de gemeinte Zittert-Gelaen. Bor is veural bekènd vanwège de NedCar-fabriek, de groatste producent van auto's in Nederland. Bies 2001 waor Bor 'n zelfsjtendige gemeinte. Dees gemeinte besjtóng tot 1982 oet de dörpe Bor, Buchte en Houtem. In 1982 woort Bor samegevoog mèt de gemeintes Opbeech-Papehaove en Beech.
Bor ligk aan 't Julianakanaal, woa-in zich bie 't dörp 'n sjloes bevink.
D'r besjteit ouch 'n Ripuarisch-(Duutsj)taoleg dörp mèt de naam Born, zuug hieveur Born (Belsj).
Waope
Op 31 juli 1896 woort Bor door d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind, wat ziech zoe liet umsjrieve:
Al in de vieftienden iew had Bor e zegel mèt e geliekaardeg waope. De twie liewe zien 't waope vaan 't hertogdóm Gelder, boe Bor in laog, d'n torie stèlt de plaots zelf veur. In 't oersprunkelek zegel klomme de liewe tege d'n torie op; bij de aonvraog vaan 't waope gaof de Hoeg Raod evels de veurkäör aon e hartsjèld.
Historische inwoenertalle
(v1830=100)
Greun: Gemeinte Bor Blauw: Provincie Limbörg
Ton Lemaire
Ton Lemaire (Rotterdam, 1941) is 'ne Nederlandse cultureel antropoloog en cultuurfilosoof. E sjtudeerde cultureel antropologie an de Universiteet Utrecht en filosofie an de Sorbonne in Paries en an de Radboud Universiteet te Nijmege. Bies 1990 waor e wetensjappelek medewerker cultuurfilosofie in Nijmege, daornao vestigde e zich óp 't platteland van Fraankriek. E zów vöral zieë geïnspireerd dör 't gedachtegood van d'r 18e ieëwse filosoof Jean-Jacques Rousseau en d'r 20e ieëwse cultureel-antropoloog Claude Lévi-Strauss.
Alingsås
thumb|De ligking van Alingsås in Västra Götalands län, Zwede. Alingsås is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 36.371 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 474,90 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 76,6 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,33% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Mosaqua
Ind 2012, begin 2013 woort 't zwumbad gerenoveerd.
Adele (spraok)
't Adele is 'n Niger-Congospraok die gekaldj wuuertj inne Sotouboua-prefectuur in Togo en in Ghana. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 37.400 luuj, wovan 26.400 in Togo (2012) en 11.000 in Ghana (2003), en haet de ISO 639-3 code ade.
Anger name veur 't Adele zeen Bedere, Bidire, Gadre, Gidere en Gidire. 't Is 'n anger spraok es 't Adere in Kameroen. De spraekers vanne spraok zeen kristelik of hangen 'n traditioneel geluif aan. In Togo wuuertj 't vouk Bedere geneump; in Ghana Bidire.
In Ghana wuuertj 't Adele gespraoke inne Volta-regio, inne distrikte Nkwanta en Jasikan, ane oeas-centraal grens mit Togo. In Togo kaltj me in 't Baove-Adele dialek; in Ghana in 't Ónger-Adele. De geliekenis van dees twieë dialekte is 85% toet 90%. 't Guuef klein versjillen inne toeane en 't lexicon.
Sins 1986 sjrief me mit 't Letiens sjrif. De graod van gelitterdjheid inne ieëste spraok is minder es 1%; inne twieëdje spraok is det 5% toet 15%. 't Nuuj Testament is van 1996 toet 2001 euvergezatte gewaore. De spraok wuuertj gebroek door luuj van alle laeftieje. In Togo kalle de meiste luuj ouch Éwé en wuuertj 't Adele zelf es twieëdje spraok gebroek door spraekers van 't Delo; in Ghana kalle de meiste luuj ouch Akan.
De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar.
Allekes
't Allekes dialek, wat ze klappe in Alleke, huurt bè 't Launs da op zennen toe-wr onder 't West-Limburgs vielt; e vuirbeild:
Illekaove
Illekaove (Illikhoven) is 'n gehuch in de Nederlandse gemeinte Ech-Zöstere gelaege in de provincie Nederlands Limburg. 't Plaetske lik tösje de Maas en 't Julianakanaal. Ten weste van Illekaove sjtruimp de Kingbeek in de Maas.
Farciennes
thumb|Locatie va Farciennes in Henegouwe. Farciennes is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Charleroi. Op 'n oppervlakde va 10,39 km² wonne 11.260 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 1084 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Kesjtieël va Farciennes. Pironchamps.
Bogotá
250px|right|thumb|Bogotá Bogotá is de houfstad van Colombia. De stad ligk op 2600 maeter huuegdje inne oeastelike bergkttinge vanne Andes. De stad vörmp 't Houfsteielik Distrik en vèltj zoeadeundje boete de departemente van Colombia. Tródsdet is Bogotá waal de houfstad van 't departement Kundinamarka, wo 't bao gans in ligk.
Tródsdet Bogotá zuver oppen aevener ligk is de gemiddeldje daagtemperatuur dore hoeag ligking slechs 18 graoje ('s nachs 9 graoje).
Santa Fe de Bogotá woort in 1538 gestich door Gonzalo Jiménez de Quesada Sebastián de Belalcázar en Nikolaus Federmann.
Bogotá woort in 1717 de houfstad vanne Spaanse kolonie Nuuj-Granada en ouch nao de ónaafhenkelikheid van Spanje bleef 't de houfstad van 't landj.
Rugby union
thumb|'ne Speuler vaan Zuid-Afrika (greun) pak in 'ne rugbymatch tege Nui-Zieland (zwart) de bal in 'ne zoegeneumde line-out. Rugby union is ein vaan de twie soorte rugby (d'n aandere is rugby league). 't Is wereldwied veeroet de populairste; daorum steit de sport algemein bekind es 'rugby' tout court. 't Is 'ne balsport dee mèt twie teams vaan vieftien weurt gespäöld. De sport is oontstande oet 'ne vreuge vörm vaan voetbal, meh versjèlt dao allewijl sterk vaan: zoe is de bal neet roond meh ovaol, weurt veural mèt de han gespäöld (en minder mèt de veuj) en stoon de regele intensief liefelek contak touw (scrum, tackle). Punte weure gescoord door de bal reglemintair bij de achterlijn te kriege (try, vief punte) of door de bal tösse de paole en bove de lat vaan d'n aander zie doel te stampe; dit lèste kin oet veldspeul (dropgoal, drei punte), oet 'n penantie (drei punte) en mèt 'nen tramp nao 'nen try (conversie, twie punte).
De sport oontstoont volgens de euverlievering in 1823 in 't pläötske Rugby en woort veur 't iers vasgelag in 1845. In 1895 voont de splitsing mèt rugby league plaots; in 't erm noorde vaan Ingeland wouwe de speulers betaold weure, wat me in 't zuie neet wouw. Rugby union zouw nog hoonderd jaor laank 'nen amateursport blieve. Allewijl is de sport 't populairste in Zuid-Ingeland, Sjotland, Wales en Ierland (noord en zuid), Zuid-Afrika (vaanajds veural bij de blaanke bevolking), Australië (veural 't ooste vaan 't land), Nui-Zieland, Fraankriek (veural 't zuie), Italië en Argentinië. Vrouwerugby weurt spaorzaom gespäöld, meh wel ummer mie. In Nederland en 't Belsj weurt de sport neet al te väöl gespäöld.
't Gief nog 'ne variant mèt de naom rugby sevens, dee door teams vaan zeve weurt gespäöld. Deze sport is sinds 2016 Olympisch. Ieder stoont gewoen rugby al tösse 1900 en 1924 op 't program vaan de Speule. E Wereldkampioensjap rugby gief 't sinds 1987; 't weurt sindsdeen alle veer jaor gehawwe.
Verwante speule, die väöl vaan hun regele bij 't rugby höbbe geliend, zien Australisch voetbal en Amerikaans voetbal.
Emilia-Romagna
Emilia-Romagna is 'n regio vaan Noord-Italië. De regio weurt in 't ooste begrens door de Adriatische Zie, in 't noorde door de rivier de Po en in 't zuie door de Apennijne. De regio grens aon de regio's Piëmont, Ligurië, Toscane, Marche, Lombardije, Veneto en de zelfstandege rippubliek vaan San Marino. Bijnao haaf vaan 't territorium behuurt tot de Povlakte, daomèt is dees regio ein vaan de vlaakste in Italië.
Bestuurleke indeiling
De hoofstad van de regio is Bologna. De regio weurt opgedeild in nege provincies:
Sauda
thumb|De ligking van Sauda in de pervincie Rogaland. Sauda is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Rogaland in Nórwaeg. De gemeinte had 4.769 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 513,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 9,3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1135.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Alternative für Deutschland
thumb|Logo AfD Alternative für Deutschland, kót: AfD, is 'n Dütsje eurosjkeptische en rechs-populistische partei. Ze woar ópgerich óp 6 fibberwaar 2013 en doog nog in 'tzelfde joar vuur 't ieësj mit aa de Hessische deelsjtaatverkezinge en de Dütsje Bóndsdaagverkezinge van 22 september. Ze is óch lid va de Europees politiek gróp Europe des nations et des libertés. De partei weëd mieëtstes igedild aa g'ne rechterkank van 't politiek sjpektrum, meh meininge doaruëver lope dök oeteree. Ze liek doarum hendig óp de Nederlandse PVV va d'r Venloneër Geert Wilders, meh weëd óch gezieë es sjwesterpartei van 't Franzuësisje Front National. 't Vuurnaamste doel va de partei is 't ópheffe va de Eurozone, 't heriveure van nationaal munte, woarónger de Dütsje mark en 't sjlete va de boetegrenze en doamit 't were va asielzeukere. Óch sjteet ze bekank um höar kritiek óp d'r islam.
In 2013 holde ze nog neet d'r keesdurpel van 5 procent, in 2017 beholde ze 12,6 procent va de sjtumme. Doamit is ze de daarde groeëtste partei binne d'r Bóndsdaag gewoeëde en is ze hei óch verteëgeweëdig.
Organisatie
D'r parteivuurzitter va de AfD is Jörg Meuthen. Höar vizevuurzitters zint Alexander Gauland, Beatrix von Storch en Albrecht Glaser. D'r bóndssjatsmeister is Klaus Fohrman en ónger zing leiding hat de partei e kapitaal van 6,1 mieljoeën euro (15 fibberwarie 2017). De partei telde i jannewaar 2017 25.000 lede, oeëva sommige óch lid woare va de AfD-jeugorganisatie, geneumd de Junge Alternative. De klure va de partei zint helblauw, roeëd en wit.
Ideologie
De partei weëd mieëtstes besjtumpeld es deeloetmakenterende van 't eurosjcepticisme, nationalisme (neigend nao de etnische vorm), nationaalconservatisme, rechs-populisme en anti-feminisme.
Zieëtelverdeling
De partei hat 97 va de 709 Bundestagszieëtele en 148 va de 1.821 meugelige zieëtele, versjpreid uëver de versjillende Dütsje Bundesländer. In 't Europees Parlement hat ze meh inne zieëtel va de 96 Dütsje zetels. Dit kunt dils weil 't ging verkezinge mieë hat gegeëve vuur de EU seër de ópkoms va de populariteet va dees partei.
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (Shrewsbury (Shropshire), 12 fibberwarie 1809 - Downe (Kent), 19 april 1882) waas 'nen Ingelsen autodidak op 't gebied van netuurlike gesjiechte, biologie en geologie. Darwin óntlieëntj zien bekèndjheid aan zien theorie det evolutie van saorte wuuertj gedreve door netuurlike selectie. 't Bestaon van evolutie woort nag tiejes zie laeve binnen e groeat deil vanne weitesjappelike gemeinsjap geaccepteerdj. De acceptatie van netuurlike selectie es aandrievendj mechanisme leet langer op zich wachten en is taengewuuerdig ónómstreje. De theorie die d'r haet óntwikkeldj wuuertj allewiel 't darwinisme geneump.
Darwin woort geluivig opgebrach en opgeleidj volges de filosofie vanne in daen tied in Ingelandj gangbaar netuurlike theologie, die religie en weitesjap vereinigdje. Dankes de waornummigen en óntdèkkinge die d'r inne loup van zie laeve deej góng d'r aevel ummer mieë twiefelen euver zowaal de gangbaar ideejen euver saortvörming es euver zie persuuenlik geluif. Tiejes 'n óngerzeuksreis mit 't sjeep de Beagle (1831-1836) bezóch t'r Zuud-Amerika, Australië, 't zuje van Afrika en versjillige eilandjgruup inne Groeaten ennen Indischen Oceaan. Op al dees plaatse bestudeerdje d'r de plaatselike bieëster, plantje, fossielen en geologie. E groeat deil van zie wiejer laeve waas gewiejdj aan 't óngerzeuken en classificere vanne op zien reis vergaordje veurwirpen en 't waas ónger anger door dit óngerzeuk det t'r op zien theorie euver 't óntstaon van saorte koom.
Darwin zie wirk zörgdje veur 'n revolutie binne de weitesjap, mer haw ouch invlood oppe maotsjappie, filosofie en religie. De acceptatie van evolutie zat de miens naer es 'n deersaort, óngerdeil vanne netuur, inplaats 'n baove de netuur stäöndje laevesvorm. Same mitte irfelikheidslieër van Gregor Mendel vörmp Darwin zien evolutietheorie allewiel de gróndj van alle biologische kènnis.
Bogota
Bogota kan verwieze nao:
Groat Hazel
Groat Hazel (Nederlands: Groot Haasdal) is 'n buurtsjap van Sjömmert, gemeinte Baekdale in Zuid-Limburg. De naam zou truukgaon nao 't Germaanse Habukas dala, dat dal van de havik beteikent.
Bezeenswaerdig
thumb|275px|Hoes Haasdal en de Bokhaof Op 't ing van de waeg Billich begint de Ravesbösj, dae zal eindige in Brokem en Sjtraobaek. Hie in haet de Sjtraobaek zien brónne. In Billich zin opgravinge gedaon van Romeinse villa's
Stadsmoer
'n Stadsmoer is 'n moer of ómmoering (ringmoer) van 'n stad womit 'n verdaejiging taenge vieënj woort gevörmp. Inne middelieëve mós 'n stad ieës toestumming vanne landjshieër verkriege, veurdet 'n stadsmoer móch waere geboedj. Dit waas neet drek verbónjen aan 't verkriege van stadsrechte; meistes waas 't 'n aafzunjerlik privilege det pas later woort verlieëndj. De vreugste stadsmoere woorte gemaak mit houtere päöl, meh dees woorte later döks herboedj mit stein, ómdet dees sterker woren en zoea aanvallendje legers gemekkeliker boete kóste haje.
'n Ómmoerdje stad kós allein waere betraoje door ein vanne stadspaorte. Dees woren op strategische plaatsen aangebrach, zoeadet 't verkieër good kós doorstruime. Saoves gónge dees paorte toe, meh me kós den nag door 't klei pörtje haer nao binne det meistes inne groeate deur waas verwirk. Dökker mós den waal paortgeldj waere betaaldj. De tarieve versjildje zich de stad en de verveursmiddel.
Pool
'ne Pool kèn zin:
Stadsmoer
De meiste stadsmoeren hawwe op 'n aantaal aan plaatse moerteure staon. Vanoet dees moerteure kós me de ómgaeving in 't oug hajen en projectielen aafsjeten op vieënj die de stad perbeerdjen aan te valle. Daobie kós broek waere gemaak van (aope) sjelpteure of anger (toe) moerteure.
Mitte kóms van 't böskroet verloor de stadsmoer zien verdaejigendje fónksje. In ieëste instansje bestäökdje de vieëndj de stadsmoer mit stein, die woorte gelanceerdj door 'ne kattepultj. Later woorte knóns oetgevónje, die ieëste metale böl en later ouch explosief granate kósten aafvure. Mit dees waopes kós 'n stadsmoer snel waere gesloeap. Moere woorte daoveur in väöl vel vervange door aerdwel.
6 april
Heiligedaag van Petrus Martyr
Stadsmoer
Innen achtieëndjen en neugentieëndjen ieëf woorten in väöl stej groeate deiler vanne stadsverdaejigingen óntmantjeldj, ómdet me min belankstèlling haw veur aaj boedsele die in daen tied es nötteloeas woorte betrach. Hie woorte nuuj hoezer of parken aangelag. De paorte móste döks wieken ómdet die mit häöre smalen doorgank hinjerlik wore veure doorstruim van 't toenummendj verkieër.
P.C. Hooftpries
Vlaominge en aander neet-Nederlanders koume neet in aonmerking veur de pries. Lui mèt de Nederlandse nationaliteit die in aander taole sjrieve zien wel verkeesbaar. Dit lèste is totnogtouw eine kier gebäörd, wie in 1991 de Afrikaanstaolege Elisabeth Eybers de penning kraog.
De P.C. Hooftpries is diverse kiere midde vaan controverse gewees. De ergste waor wie in 1984 staotssecretair Elco Brinkman weigerde um de pries aon Hugo Brandt Corstius oet te reike. Es gevolg daovaan is de pries toen drei jaor achterein neet vergeve, tot 'r in 1987 esnog nao Brandt Corstius góng.
2 fibberwarie
2 fibberwarie is de 33ste daag van 't jaor in de Gregoriaanse kalender. Nog 332 daag (333 daag in ein sjrikkeljaor) pès 't eindj van 't jaor.
Gebore
thumb|Jacob van Campen, gebaore op 2 fibberwarie 1596
Gesjtorve
thumb|Clemens XIII, Gesjtorve 2 fibberwarie 1769
El Niño
El Niño is e klimatologisch versjiensel det veurkump inne Groeaten Oceaan langs d'n aevener. 't Hèltj 'n sterke opwerming van normaal keul zieëwater in die 'ne groeaten invlood haet op 't waer in groeate deiler vanne werreld. El Niño kan óntstaon es in 't oeaste vanne Groeaten Oceaan mieë werm water is es normaal. De passaatwinj duje den kóntinu 't oppervlakdjewater det dore zón opgewurmp is gewaore inne richting van Indonesië. Dao óntsteitj den 'n diekke laog aan werm water dewiel langs de kös van Peru juus keul water versjientj. 't Wermer water mót vervolges trögkgeduujdj waere nao Zuud-Amerika. Sómtieds guuef 't dao inne raengertied (oktoeaber toet aan april) wèstelike störm die taenge de richting vanne passaat in 't water trögkduje nao Zuud-Amerika. Zoea hèltj de opwurming zich dao in standj en kump 'nen El Niño.
'n Zuud-Amerika haet El Niño zwaor raenges toet gevolg die drekstruim en lwiens kónne veroearzake. Wiejer höbbe visjers dao ouch väöl las d'rvan. In normaal jaore struimp keul water vanoet 't voorriek Antarctica wodoor plankton en visse zich good veurtplantje. Bie 'n El-Niñojaor struimp wermer, minder-voorriek water vanoete Filipiene, wodoor de visstandj behuuerlik vèltj. In Australië en Indonesië geldj det El Niño druuegdje, en dus 'ne slechten ougs en bósbrenj, mit zich mitbringk.
Savanne
't Ganse jaor door hièrsj 'n tamelik hoag temperatuur. De naerslaag bedruèg 50 tót 150 cm de jaor, waat in gemaotigdje streke zat zów zeen veur 'ne geslaote bós, meh neet in troapische of subtroapische gebiede die 'n väöl hoager verdamping höbbe. 't Guèf aafwusselendj e naat en e druèg sezoen.
Washington D.C.
thumb|right|Vlag van Washington D.C. Washington D.C. ies de hoofsjtad van de Vereinigde Sjtate van Amerika. De aafkorting "D.C." sjteit veur District of Columbia, 't federaal distrik woa de hoofsjtad geografisch en besjtuurlik mèt samevèlt. 't Distrik behuèrt neet tot 'ne sjtaat, woadoor de inweunersj neet maoge mètdoon aan de verkezinge veur 't congres, dat de sjtate vertegewoordig. Washington D.C. haet 'n oppervlak van 177,0 km² en 't aantal inweunersj ies 553.523 (sjatting 2004). In de agglomeratie Greater Washington D.C., die ziech deils euver de aangrenzende sjtate Maryland, Virginia en West Virginia oetsjtrek, wone 4,7 miljoan luuj. De sjtad ies geneump nao George Washington, de ièrsjte president van de Vereinigde Sjtate.
Sjtadsfuncties
thumb|right|'t Wiet Hoes Es hoofsjtad van de VS ies Washington de zetel van de federaal regering. De president van de VS woont en wèrk in 't Wiet Hoes; de volksvertegewoordiging (de Senaat en 't Hoes van Aafgevaardigde, same 't Congres) zetelt in 't Capitool.
Wiejer zint in Washington versjillende nationaal en internationaal organisaties gevestig, woa-ónder 't Internationaal Monetair Fóns en de Waereldbank. D'r zint versjillende universiteite en ander ónderwiesinsjtèllinge gevestig. Ouch liegke hie de Library of Congress en de Nationaal archieve van de VS, woa ónder andere de Ónaafhenkelikheidsverklaoring (Declaration of Independence) bewaard weurt.
Bie de sjtad liegke drie groate vleegvelde: Ronald Reagan Washington National Airport, Washington Dulles International Airport en Baltimore-Washington International Thurgood Marshall Airport.
Sjtadsbeeld en bezeenswaerdighede
thumb|right|'t Capitool Washington ies sjpeciaal es hoofsjtad óntworpe. George Washington goof opdrach veur de boew en de Fransman Pierre L'Enfant woort gevraog de sjtad te óntwerpe.
't Pentagon, 't geboew van 't ministerie van defensie, liek neet in Washington, meh aan de euverkant van de rivier de Potomac in de sjtaat Virginia. Ouch liek dao 't nationaal kèrkhof.
Historie
thumb|right|'t Washington Monument mèt op de achtergrónd 't Capitool Wie in 1783 de Amerikaanse republiek tot sjtand waor gekómme wol me 'n hoofsjtad die neet door ein van de sjtate beheers zou kènne were. Me besjliesde daorum 'n nuuj hoofsjtad te óntwerpe en te boewe. Es locatie woort gekoze veur 'n plaats aan de Potomac, naodat ouch 'n plaats bie Trenton in New Jersey kandidaat waor gewaes. De exacte plaats woort gekoze door George Washington. De sjtad Philadelphia woort in 1790 de tiedelike hoofsjtad van de VS, in aafwachting van 't gereidkómme van de nuuj hoofsjtad. De Franse arsjitek Pierre L'Enfant kreeg de opdrach um de sjtad te óntwerpe. Op 9 september 1791 kreeg de nuuj sjtad officieel de naam 'Washington'. Op 11 juni 1800 woort Washington D.C. de hoofsjtad van de Vereinigde Sjtate.
In 1888 kaom 't Washington Monument gereid, naodat d'r óngevaer 40 jaor aan geboewd waor. D'r woorte nuuj planne gemaak um de sjtad miè 'n monumentaal aanzeen te geve; de echte groate óntwikkelinge op dit gebeed bleve èvvel oet tot 't begin van de 20e ièw, mèt de boew van 't Lincoln Memorial en ander geboewe aan de National Mall.
In de twiède hèlf van de 20e ièw waore d'r in Washington D.C., es centrum van de Amerikaanse politiek, groate demonstraties, bieveurbeeld van de Amerikaanse börgerrechtebewaeging en tege d'n oorlog in Vietnam. In 1976 woort 't ièrsjte sjtök van de metro van Washington geëupend.
Bie de terroristische aansjlaeg van 11 september 2001 waor 't gebeed rónd Washington ein van de doele. Ein gekaap vleegmesjien sjtortde neer op 't Pentagon in Arlington County, en 'n ander vleegmesjien dat neersjtortde in e veld in Pennsylvania zou meugelik es doel 't Wiet Hoes of 't Capitool gehad höbbe.
Drobeta-Turnu Severin
thumb|De rewien van de Brögk van Trajanus. Drobeta Turnu Severin of Dobreta-Turnu Severin (Hóngaars: Szörényvár, ingekórt: Severin) is 'n stad in Roemenië. Bestuurliek vèltj de stad ónger 't distrik Mehedinţi in Oltenië. In 2004 had Dobreta-Turnu Severin zoeaget 103.000 inwoeaners. De stad lègk aan de Donau, kórtbie de Iezer Pórt.
Gesjiedenis
De stad, die oearsprónkelik Drobetae waerdje genömp dore Romeine, noom later de naam Turnu Severin ofwaal de Noeardjelike Toeare, achter 'n toeare óp de noeardjover van de Donau geboewdj door de Byzantiene, dae sting óp 'ne kleine heuvel ómrink door 'n depe grach. Kórtbie Turnu Severin zeen de rewien van de Brögk van Trajanus, de groeatste brögk in 't Romeins riek, geboewdj in 103 dore arsjitek Apollodorus van Damascus. De Donau is zoea 1.200 maeter breid óp dit pöntj. De brögk besting oet twintjig baoge óngerstäöndj door stein pilaore, allein twieë daovan zeen nag zichber bie leeg water.
Spinoza
thumb|200px|Baruch de Spinoza Baruch de Spinoza (Amsterdam 24 november 1632- Den Haag 21 februari 1677) is 'ne Nederlandse filosoof. E waoërt in Amsterdam gebaore oet Joods-Portugese aowersj. Same mèt Denis Diderot en Pierre Bayle is e 'ne filosoof van de Radikaal Verlichting.
Soul
thumb|'t Staxmuseum in Memphis, Tennessee, 'ne replica vaan de studio vaan 't klassiek soullabel Stax. Soul is e popmeziekgenre, oontstande oonder de Afro-Amerikaanse bevolking vaan de Vereinegde Staote in de late jaore 1950 en vreug jaore 1960. De meziek heet ziech oontwikkeld oet rhythm and blues, mèt sterken invlood vaan gospel en in minder maote jazz. Kinmerke zien de geprononceerden afterbeat en sterk melismatischen, emotioneel gelaoje zaank (vaandao de naom). Vreuge soul woort gespäöld mèt e rock 'n roll-instrumentarium, later woorte ouch orkeste en elektronische meziek es begeleiing ingezat. De funk oontstoont roond 1970 es snelle vörm vaan soul, dewijl ind jaore 1980 de r&b es daansbaren, elektronische vörm vaan soul 't leech zaog. Ouch d'n disco is oet de soul oontstande, meh versjèlt daovaan doortot heibij op alle veer tèlle e sterk ritmisch accent ligk. De soulmeziek späölde 'n groete rol in de (zwarte) börgerrechtebeweging in de VS vaan de jaore 1960. De associatie mèt 't Afro-Amerikaans volksdeil is, in tegestèlling tot aander popmeziekgenres, noets gans verdwene; wienie Europeaone en Euro-Amerikane ziech aon 't genre waoge, sprik me dèks vaan blue-eyed soul. Klassieke soullabels zien Stax, Atlantic en Motown.
Spinoza
Laevesloop
Spinoza waoërt opgeleid in de rabijnesjoeël in Morteira. Mètertied makde e kènnis mèt de nuujer natuurwetensjap en filosofie (Bruno, Hobbes, Descartes) wat hem van 't geleuf van z'n vöraowersj vervremde.
Zómp
'ne Zómp is 'n euvergangsgebied tösse water en landj en is 'n tuup aan draslandj. 'nen Apaarten tuup zómp is 'ne brookbós.
't Water in 'ne zómp bewaeg hieël lankzem of steit zelfs stil. Zump kómme veur in (rilletief) lieëggelaenge gebiede.
Spinoza
Laevesloop
Mèt 't sjliepe va lenze en 't gaeve va lès koes e zjuus in z'n oonderhood vörzieë. E voond 'n veilig hèèmkaome in Ouderkerk an de Amstel. E verhuusde in 1660 nao Rijnsburg, in 1663 nao Voorburg en in1669 nao Den Haag. E waor bevreund mèt Johan de Witt en Christiaan Huygens. Spinoza waor èng van de wegbereiders van 't rationalisme, e gèèt wieër op Descartes. Tradities acht-e va wènnig waeërd en zaet dat 't èège inzich os geleuf mot waeëre. Wat os övergelieverd is maog neet sjlaafs opgevolgd waeëre.
Spinoza övertreft in oonaafhankelek deenke alle filosofe van ziene tied. In d'r 19de ieëw von 'n krachtige heroplaeving plaatsj en z'n denkbeelde oefene invloed oet bies in ozze tied, o.a. op Einstein.
Sjnoep
Sjnoep kan verwieze nao:
Spinoza
D'r Ethica
thumb|left|150px|D'r EthicaVan z'n väöle gesjrifte is de Ethica waal 't bekèndste. Later waoërt dat waerk o.m. dör Herman Gorter vertaald. Ethica versjeen pas nao z'ne doeëd en makde 'm töt èng van de invloedriekste filosofe van Europa. In dit waerk wilt Spinoza 't deenke zuvere van emoties en vöroordele, wat 'n wisköndige redenering vereist. 't Book haat dan ooch de vörm van 'n meetköndebook, mèt definities, bewieze e.d.. D'r mathematische opboew karakteriseert dus de mathematische deenkmethode die Spinoza kenmaerkt. In dit book sjtèlt-e dat d'r gèè kwalitatief, mae allèng 'n gradueel oondersjèèd is tösje emotie en rationeel kènnis en dat vriehèèd besjtèèt oet 't begripvool laeve volges inzich in 't noodwendège.
De theorieje va Spinoza zörgde vör väöl ophef. De calvinistische predikaante wiste te bereike dat de waerke nao d'r doeëd va Spinoza verbaoje waoërte dör de Sjtaten van Holland. Spinoza wert wal d'r filosoof van de vriehèèd geneumd ömdat z'n Ethica mesjie wal èng van de mèts radicaal besjrievinge van de individueel vriehèèd bevat. In èèder geval haat-e èèges, oondaanks alle vijandelekhèèd en verleidinge öm taegegesjtèlde sjtandpeunte in te naeme z'n innerleke vriehèèd behaowe in e laand dat de vriehèèd ömmer hoeëg in 't vaandel haat.
Sjtèlling 6 van book 5 van z'ne Ethica
In de maote dat d'r gèès alle dinger es noodwendèg versjtèèt, haat-e 'n groeëter mach övver de affecte of liejt-e d'r minder däör.(vertaling:Norbiks)
Spinozapries
Jaorleks wert an verdeensteleke wetensjappers d'r Spinozapries oetgereikt. D'r pries wert in nederland bezieé es d'r landeleke nobelpries. in Nederland, voonde bie de opgravinge in de groeve Belvédère die-e leidde.
Canon van de Nederlandse historie
Saer 2007 is Spinoza opgenaome in d'r Canon der Nederlandse geschiedenis es èng van de 50 verplichde thema's die in 't gesjiedenisoonderwies an de orde motte kaome.
Zómp
'ne Zómp wuuertj gekènmirk door biezunjer plantj- en deersaorte. Feitelik betröf 't 'n tössefaas inne successie. Dees kan in standj waere gehaje door deren of luuj. Bie dere kan me beveurbeildj dinken ane Oostvaardersplassen in Flevolandj. Hie haje gawssaorte door begrazing van reetsaorten häör eige laef- en woongebied in standj. Gebeurtj langen tied nieks, den zal 'ne zómp "verlanje", det wil zègke: gewuuen landj waere.
Me mót 'ne zómp neet verwarre mit e brook. 'ne Zómp is väöl nater es e brook.
Bunschoten
Bunschoten kin verwieze nao:
Brigitte Bardot
Brigitte Bardot, ouch wel BB genump, (Paries, 28 september 1934) is 'n Frans fotomodel, actrice en zangeres. Es "stoeipoes" weurt zie besjowd es de beliechaming vaan de jaore '50.
Bardot, dochter vaan 'ne industrieel, begos mèt modellewerk wie ze 15 jaor aajd waor. In 1952 waor zie veur d'n ierste kier te zien op 't witte dook in Le Trou Normand. In 'tzelfde jaor troujde zie op 18-jaorige leeftied mèt rezjisseur Roger Vadim. Ze scheidde in 1957 vaan häöm en troujde later mèt acteur Jacques Charrier (1959-1962), d'n Duitse miljonair Gunther Sachs (1966-1969) en de Franse, rechse politicus Bernard d'Ormale (1992-noe).
Bardot heet ouch beruchte relaties gehad mèt Serge Gainsbourg (zenger), Sacha Distel en Jean-Louis Trintignant (acteur).
Sins de jaore '70 deit Bardot väöl werk es dierenrechteactiviste. Ouch maak zie ziech sterk veur 't behaajd vaan de natuur vaan 't sjiereiland achter St. Tropez, boe zie al tientalle jaore woent. Häör controversieel en openhartige meininge euver zake wie immigratie, d'n islam en homoseksualiteit höbbe häör reputatie in de loup vaan de jaore sterk beïnvleud.
Häören huidege maan, Bernard d'Ormale, maak deil oet vaan de top vaan 't Frans extreem-rechs Front National. Mierder kiere is Bardot veur 't aonzwungele vaan rassehaat veur 't gerech gedaog. In 2001 en 2004 (wegens oetlaotinge in häör book Un cri dans la silence) woort ze daoveur veroordeild.
Ze heet ei keend, Nicolas-Jacques Charrier (gebore in 1960).
Dhofari Arabisch
't Dhofari (Gespraoke) Arabisch is 'n Afro-Aziatische spraok, specifieker 'n vorm van 't Semitische Arabisch, die gekaldj wuuertj in Omaan. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 70.000 luuj (1996) en haet de ISO 639-3 code adf.
't Dhofari Arabisch neump me ouch waal sumpelewaeg Dhofari of Zofari.
De spraok wuuertj gekaldj 't Zufar-goevernaot, in Salala en kórtbie-gelaenge kustelike regio's.
't Is neet bekèndj of 't versjillige dialekte guuef. 't Dhofari is verwantj aan 't Hadrami (Gespraoke) Arabisch, 't Golf-Arabisch en 't Omaans (Gespraoke) Arabisch. 't Is e lid vanne macrospraok 't Arabisch. De spraok is 'n anger es 't Omaans (Gespraoke) Arabisch.
De spraokstatus veur dees spraok is laevetig (6a); det beteikentj det de spraok gebroek wuuertj veur persuuenlike communicatie door alle generaties en det de situatie haadbaar is.
Drolshagen
Drolshagen is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Olpe, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 67,11 km² en 11.874 inwoeners (31 dec. 2015) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 177 de veerkante kilometer. 't Op 353 meter hoegte ligkend pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twieëndaarteg stadsdeile.
Alden Biesen
Alden Biesen is d'r naam van 'n laandscommanderiej in Rijkhove ('n deelgemèngde van Bilze) in e 56 ha groeët domein. 't Is 't groeëtste kasjtieëlcomplex tösje de Loire en d'r Rien.
De laandscommanderiej Alden Biesen mèt an 't hoofd 'ne laandscommandeur, waor d'r hoofdzetel van 'n balije of provincie van de Duutsje Orde in 't laand van Maas en Rien tiedens 't Ancien Régime. Dès balije tèlde 12 commanderieje, die sjtadsresidenties, kasjtieële en pachhäöf mèt oetgesjtrekte landerieje bezote. Eder commanderiej waoërt beheerd dör 'ne commandeur, oonder 't gezag van d'r laandscommandeur. De 12 versjillende commanderieje loge versjprèjd över 't Belsj Limburg, Nederlands Limburg, provincie Luuk, Vlamsj-Brabant, 't Nederlandse Noord-Brabant en d'r Duutsje deelsjtaot Noordrien-Wesfale van allewiel. D'r laandscommandeur èges sjtóng oonder 't gezag van d'r groeëtmeester van de Duutsje Orde.
De 12 onderhorige commanderieje van Alden Biesen waore : Klèng Bieze te Gelaen in 1468 òvergegange in Nuuj Bieze te Mestreech, Gemert in Noord-Brabant, Siersdorf in ´t Rienlaand, Bernissem oonder S'n Truje, Jungen Biesen Kölle, Bekkevoort bie Diest, Commanderiej van Gruitrode in de Limburgse Kempe, Commanderiej van S'n Pieëter, St.-Aegidius bie Aoke, kasjtieël van Ordingen oonder S'n Truje, Ramersdorf bie Bonn en St.-André in de sjtad Luuk.
't Kasjtieëlcomplex Alden Biesen is oondertösje oetgeboewd töt e cultuurcentrum van de Vlamsje Överigheed. 't Deet dèns es congrescentrum en is daobie 'n cultuurhistorische trèkplaoster.
Taering
Taering of tuberculose is 'n gekrenkde die weurt veroorzaak door 'n bacterie, Mycobacterium tuberculosis. Patiënte mit aope taering kinne door te hooste de bacterie verspreie. Bao alle organe kinne door de bacterie waere aangetas, mer de meis-bekènde vorm is lóngtaering. Taering is, desses óntdèk in e vreug stadium, te behanjele mit 'n kómbinasie van mediciene, mer de behanjeling doert lang en kin biewerkinge höbbe. Boetedet is de bacterie veur sómmige mediciene minder geveulig gewaore.
Versjiensele
Taering is veural 'n gekrenkde van de lónge, mer in principe kinne alle organe door de tuberkelbacterie waere aangetas. In 't wèste maak lóngtaering óngeveer 60% van alle gevalle van taering oet. In Aziatische lenjer weurt relatief meer taering in anger organe gevónje, wie lymfekleertaering. De meis-veurkómmende symptome van lóngtaering zeen aanhajend hooste, gewichsverluus, nachzweite, pien in de bórskas en blood ophooste. Aope taering beteikent det in 't sputum nao kleuring ónger de microscoop taeringbacterieje te zeen zeen. Dit is de besmettelikste variant van lóngtaering. Lymfekleertaering uut zich door 'n zwèlling van lymfeklere, wie in de hals. 't Is ouch meugelik det taering zich op meerder plaatse tegeliek uut. De symptome van taering boete de lónge hange aaf van de plaats wo de gekrenkde zich bevindj. Bie werveltaering zal beveurbeildj rögkpien kinne optraeje. Herrevleesóntstaeking (tuberculeuze meningitis) is de meis-laevesbedreigende vorm van taering. Door de zwèlling van lymfeknuip kinne ouch bronchieje waere verdrök, wodoor bronchie-echtasieje kinne ónstaon; dit gebeurt bie taering veural in de rechse middelob (syndroom van Brock).
Friuli-Venezia Giulia
Friuli-Venezia Giulia (Friulisch: Friûl, Sloveens: Furlanija-Julijska krajina Duits: Friaul) of Friuli-Julisch Venetië is 'n otonoom regio in 't noordooste vaan Italië. De regio grens aon de regio Veneto, de rippublieke Oosteriek en Slovenië en aon de Adriatische Zie.
14 november
14 november is de 318de daag van 't jaor (319de daag in ein sjrikkeljaor) in de Gregoriaanse kalender. Nog 47 daag pes 't eindj van 't jaor.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Manuel de Falla, gesjtorve op 14 november 1946.
La Besace
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Göteborg
thumb|Vèstingwalle. Göteborg (oetspraok: Jötte borj , IPA: /jœte'bɔrj/, verajerdj Nederlandjs: Gotenburg) is 'n stad in Zwede. 't Is de houfplaats vanne gelieknamige gemèndje en ligk gedeiljelik ouch inne gemèndjes Mölndal, Partille en Härryda. Wiejer ligk de stad inne landjsjappe Bohuslän en Västergötland en is 't ouch de houfstad vanne provincie Västra Götalands län. De plaats haet 510.491 inweuners (2005) en 'n oppervlakdje van 19.816 hectaar. De stad is nao Stockholm de grótste stad van Zwede en haet de grótste have van 't landj.
Gesjiechte
De stad is gestich in 1621 door Gustaaf II Adolf van Zwede, naodet ieëder inne delta van de Göta Älv gestichdje stei ummer inne krieg tösse Denemarke, Zwede en Noorwege verwós wore. 't Pöntj woor van groeat strategisch en economisch belang. De grèns mit Noorwege laag doe e stök zujeliker, dewiel 't zuudpöntj van 't hujig Zwede doe nag Deens waas. Dit waas 't ènsigste stök kus det 't gans jaor door iesvrie woor.
De Zweedse keuning reep veure boew en de organisatie vanne stad de hölp in vanne Hóllenjers, Pruusje en Sjotte. De Hóllenjers krege 'nen euverwaegendjen invlood en maakdje 't stadsplan. Ouch krege de Hóllenjers deil aan 't stadsbestuur. De Nederlandjse taal waas lengentied officieel erkèndj naeve 't Zweeds. De twieëdje börgermeister saer de aanstèlling van 't stadsbestuur waas de Nederlenjer Jakob van Dijck.
Demografie
Göteborg haet 'ne groeate immigrantjenbevólking, óngevieër 43% vanne bevólking. Dees luuj kómme vral oet Iran, Finlandj, Irak en 't veurmalig Joegoslavië. Dees bevólking is vral geconcentreerdj inne veurstei in 't naordoeaste, wie Angered.
De ganse regio róndje stad wuuertj ouch waal Stor-Göteborg (Groeat-Göteborg) geneump. Hie woeane óngevieër 930.000 luuj (2011).
De gemèndje Götteborg tèltj 489.696 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 450,71 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1.086,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
20,46% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Netuurleke selèctie
Netuurleke selèctie (Ingels: Natural selection) is de graduele percessie boebij erfelek biologische kinmerke mie, of zjus minder, dèks in 'n poppelatie veurkomme es 'n functie vaan 't effek vaan erfeleke eigesjappe die succesvoller of minder succesvol zien in 'n bepaolde umgeving. 't Is volgens väöl biologe de sleutel vaan 't mechanisme vaan evolutie. De term netuurleke selèctie waor gepopulariseerd door Charles Darwin, dee intendeerde tot me 't moos vergelieke mèt artificieel selèctie, allewijl beter bekènd es fokke.
't Gief variatie binne alle poppelaties vaan organismes. Dit kump gedeiltelek umtot willekäörege mutaties optreije in 't genoom vaan 'n individueel organisme en dees mutaties kinne weure doorgegeve aon 't naogeslach. Däörenterende 't leve vaan 't individue, veroerzake hun genome interactie mèt hun umgeving. Individuje mèt bepaolde variante vaan genome kinne in bepaolde umgevinge beter euverleve en reproducere es aandere. Heidoor evolueert de poppelatie. Umtot me oetindelek dees eigesjappe allein kin euverbringe door middel vaan seks, mót wel verstaon weure tot neet allein groetere kans op euverleving belaangriek is, mer ouch de groetere kans op reproduksie, oftewel wie aontrèkkelek 't individue weurt gevoonde door 't aander geslach. Dit is ouch get wat Darwin benaodrök in zien ideeje euver seksuele selèctie.
netuurleke selèctie wèrk neet allein op de fenotiep of de observatieve kinmerke vaan 't organisme, ouch de genetisch, de erfelek groond vaan einege fenotiep dee e reprouductief veurdeil gief kin dèkser veurkomme in 'n poppelatie es ieder opgemèrk woort. Nao 't verlaop vaan d'n tied kin dees percessie rizzeltere in poppelaties die gespecialiseerd zien veur bepaolde ecologische niches en kin oetindelek leije bis 't oontstande vaan nui soorte. Mèt aander wäörd, natuurlek selèctie is 'n belaangrieke precessie (allewel neet de einegste precessie) boedoor evolutie passeert binne 'n poppelatie vaan organismes. netuurleke selèctie kin weure gecontrasteerd mèt artificiële selèctie, boe-in de mins mèt moodwèl specifiek kinmerke sjufte. In netuurleke selèctie gief 't evels gein opzatteleke käös. Mèt aander wäörd, artificiële selèctie is teleologisch en netuurleke selèctie is dat zjus neet.
netuurleke selèctie is ein vaan de “grundpfeiler” vaan de modern biologie en vaan 't darwinisme. 't Woord woort geïntroduceerd door de ieder genömde Charles Darwin in zie prestizjeus book On the Origin of Species oet 1859 (Limbörgs: Euver de origien vaan soorteminte), boe-in netuurleke selèctie woort besjreve es analoog aon artificiële selèctie, 'n precessie boebij bieste en plante mèt bepaold kinmerke wönselek geach weure door minseleke fokkers, systematisch in de veurkäör veur reproduksie. 't Konsep vaan netuurleke selèctie woort oersprunkelek oontwikkeld in absentie vaan 'n geldeg erfelekheidstheorie; op 't memint vaan Darwins sjrieve waor niks bekind vaan de modern genetica. De vereineging vaan traditioneel Darwinistisch evolutie mèt later oontdèkkinge in de klassiek en moleculair genetica wies op de modern evolutionair synthese. netuurleke selèctie blijf de veurnaomste verklaoring veur adaptieve evolutie.
Pre-Darwinistische theorieje
Versjillende aw filosofe höbbe 't idee gemanifesteerd tot 't in de netuur 'n kollesaol väölvalt aon willekäöreg bieste gief, en tot allein die sjöpsels d'r in slage um veur ziechzelf te zörge en reproducere mèt prèstatie euverleve. Bekinde veurbeelde zien Empedocles en zienen intellectuelen opvologer, de Roemeinsen diechter Lucretius. Empedocles' idee tot organismes oontstande, gans en al door de incidentele wèrkinge vaan oerzake, zoewie wermde en kaw, woort bekritiseerd door Aristoteles in zie book euver fysica. Heer poneerde netuurleke teleologie in de plaots. Iech geluif tot e sjöpsel weurt gevörmp veur 'n reie, verwiezentere nao de reigelmaotegheid vaan erfelekheid es bewies.
Aristoteles, Book Twie vaan Fysica Later zeet heer: Neettemin zeen iech oonder ouge wie nui diersoorteminte moonsterlek (τερας) kinne optrejje in zeldzame gevalle.
Aristoteles, Ginneratie vaan Dere, Book Veer
Zien paradox heet väöl invlood gehad op de Europese weitesjap en waor ouch 't meis geaccepteerd in d'n tied veur Darwin. 'nen Tiedsgenoot vaan Darwins bompa, de vreug 19e iewse Fransoos Pierre Louis Maupertuis heelt de Aajdgriekse argumentatie d'r op nao. 't Zelfde gilt veur Erasmus Darwin, Charles' bompa. Wijl de ideeje vaan Maupertuis en Aristoteles 'n zekere invlooi hadde op 't vreug darwinisme, zaw dat later verzwene.
D'n ierste weitesjapper dee in de naobij kaom vaan Darwin waor d'n Ingelsmaan Edward Blyth, dee veurziechteg ideeje introduceerde die leke te zègke tot bieste bepaolde preferenties höbbe veur soortemintsgezèl vaan 't aander geslach, dèks gebasseerd op wee de sterkste is. Allewel Darwin later de naodrök ligk op de survival of the fittest (euverleving vaan de gesjikste) – in plaots vaan de dèks neet-riechteg gebruukde survival of the strongest (euverleving vaan de sterkste) – heet Datwin publiek laote weite väöl ekstimering te höbbe veur Blyth. Heer laot zelfs in zien On the Origin of Species weite tot, “Mr. Blyth, whose opinion, from his large and varied stores of knowledge, I should value more than that of almost any one...” (Menier Blyth, weens meining vaan ziene groeten en gevarieerden opslaag vaan kinnes, iech mie mot ekstimere es insegen aandere...).
Theorie vaan Darwin
In 1859 expliceerde Charles Darwin zien theorie vaan evolutie door netuurleke selèctie es 'n verklaoring veur adaptatie en soortemintsvörming. Heer definieerde natuurleke selèctie es d'n aonzat vaan edere liechte variatie [vaan e kenmirk], es nötteg, dat bewaord gebleve is. 't Konsep waor sömpel des krechteg: individus die 't bès zien aongepas aon hun umgeving höbbe mie kans um te euverleve en te reproducere. Zoelang 't insege variatie gief dat weurt euvergenomme, is differentieel reproductief succes 't rizzeltaot. Dit veurt oonoetwiekbaar nao selèctie vaan persoene mèt de meis veurdeilege variaties. Es de variaties weure euvergenomme, daan zal 't differentieel reprodukief succes veure nao 'n gradueel evolutie vaan bepaolde poppelasies vaan soorteminte. Poppelasies die indelek oetreikend versjillend evaluere weure versjillende soorteminte. Die grens (de grens die zeet tot ziech noe e nui soortemint veurdeit) gief 't wienie 't veur de twie pertinente soorteminte nimmie meugelek is um same te reproducere.
Mèt evolutie meinde Darwin tot soorteminte muteerbaar zien; dat gei soortemint is gecreeërd um in de iewegheid oonveranderd te blieve; en dat alle soorteminte vaan levende organismes, plante en bieste, microscopisch of gigantisch, levend of oetgestorve, ziech höbbe oontwikkeld door successive kleine veranderinge vaan aander soorteminte die daoveur veurkaome. Darwin góng al zoe wiet tot heer stèlde dat de ganse historie vaan 't universum is oontstande door evolutie.
Darwins theorie, ouch sömpelweeg darwinisme geneump, had 'n gigantische impact op Europa. 't Ging neet allein rech tege 't christelek geluif in, dat in 't book Genesis de evolutie tegesprook, mer ouch regelrech in 't op dat memint zoe populaire Romantiek. De meiste romantici gelofte tot netuur in iewege hermenie waor; de darwiniste stèlde evels tot de netuur chaos is, die blijf veurbestaon door continue verandering die constant expirementeert mèt “trail and error”.
Aragón
Aragón (Nederlands, verawwerd: Arragon, Arragonië) is ein vaan de 17 otonoom regio's vaan Spanje mèt mie es 1,3 mieljoen inwoeners in 't noordooste vaan Spanje. De hoofstad vaan Aragón is Zaragoza.
Geografie
Aragón grens in 't noorde aon Fraankriek, in 't ooste aon Catalonië, in 't zuie aon Valencia en in 't weste aon Castilië-La Mancha, Castilië en León, La Rioja en Navarra. De noordeleke grens mèt Fraankriek weurt gevörmp door de tóppe vaan de Pyreneeë. 't Centraol deil vaan Aragón is vlaker, hei vins te 't struimvlak vaan de Ebro, dee de regio vaan oos nao wes kruus.
Historie
Alleweil Aragón waor de kern vaan 'n middeliews keuninkriek, wat in de 15en iew 't ganse ooste vaan Spanje umvatte en zienen invlood euver 't weste vaan de Middellandse Zie oetbreidde tot Italië en Griekeland.
Taole
Aragón heet slechs ein officieel taol, 't Spaons, mer in de praktijk weure op kleinere schaol nog twie aander taole gesproke: 't Aragonees in de bergvalleie in 't noorde en 't Catalaons in 'ne strook in 't ooste vaan de regio, dee ouch bekindsteit es La Franja. Alletwie de taole weure wèttelek beschermp mer höbbe geinen officiële status.
Bestuurlijke indeiling
Aragón is oonderverdeild in drei provincies:
Karelië
thumb|Karelië Karelië (Fins: Karjala, Róssisch: Карелия Karelija) is 'n historische regio in Naord-Europa, de deil oetmaak van Finlandj en van Róslandj.
't Grótste deil van Róssisch Karelië maak deil oet van 't Rippebliek Karelië en haet Petrozavodsk es de houfstad. Dit gebied ómvatj de historische landjstreke Ladoga-Karelië en Oeas-Karelië, wobie 't lètste oetereinvèltj in 't naordelik Wit-Karelië en 't zujelik Olonets-Karelië. Boeten 't Rippebliek Karelië, meh binne de grenze van Róslandj, vèltj 't deil van Karelië det 't Karelisch sjiereilandj mitte stad Vyborg ómvatj en det toet 't oblas Leningrad behuuert.
Fleurus
thumb|Locatie va Fleurus in Henegouwe. Fleurus is 'n gemèngde en sjtad in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Charleroi. Op 'n oppervlakde va 59,28 km² wonne 22.805 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 385 minse per km².
Sint-Niklaas (arrendissement)
't Arrendissement Sint-Niklaas is ein vanne zès besteurleke arrendissemente van de provincie Oes-Vlaondere. 't Arrendissement haet 'n oppervlak van 474,6 km² en haw op 1 juli 2005 228.808 inwoener.
Fleurus
Aander kerne
left|thumb|'t Sjtadhoes va Fleurus. Heppignies, Lambusart, Wangenies, Saint-Amand, Brye, Wagnelée en Wanfercée-Baulet.
Sint-Niklaas (arrendissement)
't Bestuit oet de gemeinte:
Streeptenreks
De streeptenreks (Letien: Hemicentetes) vörmen e klein geslech bestäöndje oet twieë saorte. Ze kómme veur op Madagaskar.
Indeiling
De streeptenreks waere wiejer es volg ingedeildj:
Inupiak
Inupiak, Inupiatun of Inupiaq is 'n spraok die gekaldj wuuert door 't Inupiat-vouk in 't naorde en 't naordwèste van Alaska, 't Is 'n bedreigdje spraok mit tösse de twieë- enne viefdoezjend spraekers, wovan de meiste ajer es fieërtig jaor aad zeen. 't Inupiak haet invlood gekregen oet 't Ingels en oet 't Róssisch, veural door kóntakte mit Amerikaanse en Róssische hanjelieërs. 't Inupiak is óngestandardiseerd en te verdeilen in mieëder dialekte, die inne houfgroepe van 't Naord-Inupiatun (ISO-code: esi) en 't Naordwès-Inupiatun (ISO-code: esk) verdeildj kónne waere.
't Inupiak vèltj óngere Inuitspraoke. Sómmige luuj zeen 't es 'n óngerdeil van 't Inuktitut, meh det is neet de gangbaar meining.
Oeës-Bergs
thumb|'t Oeës-Bergs es d'r zuudoeëstelige oetleuper van 't Kleverlands 't Oeës-Bergs (Duutsj: Ostbergisch) is 'ne verzamelterm vuur dialekte die gekald weëde in e aantal gemindes in 't Bergs Land. In d'r volksmónk heesje ze dök "Bergisch" of sumpeleweg "Platt". Dit is evvel neet te verwarre mit de wetesjappelige benaming Bergisch, want doamit weëde alling Limburgse dialekte gemind, wie 't Düsseldörper of 't Solinger.
Typologie
't Oeës-Bergs is te definiëre es 'ne groop uueverganksdialekte tusje 't Zuud-Nederfrankisj en 't Leegsaksisj, wat me i Wesfale sjprik ("Westfälisch"). Durchdat d'r groop ten noordoeëste va g'n Uerdinger Linie (ik-ich) ligk, zint de dialekte verwant mit 't Kleverlands. Oeës-Bergs weëd doarum, zjus wie d'r ieëdergeneumde dialekgroop, óch waalens besjouwd es 'n variant van 't Nederlands. Tupisj vuur de Oeës-Bergse dialekte evvel is dat d'r ivlood van de Limburgse en Nederduutsje dialekte ónmiskenbaar is.