cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naord-Europa
right|thumb|'n Satellietplaetje van zoa'n bietsje alle lenjer en regio's die tot Naord-Europa kinne weure gerekend: 't groatste gedeilte van de [[Britse Eilenj (mèt oetzundering van Zuud-Ingelandj), de naordelekste deile van Naord-Nederlandj en Naord-Holland, Naord-Duutsjland ((Hamburg, Schleswig-Holstein en 't oeterste naorde van Nedersakse en Mecklenburg-Vorpommern)), de Poolse kus, Noardwes-Róslandj (inclusief Kaliningrad en Karelië), gans Scanvinavië, alle Naordse lenjer en de drie Baltische Staote.]] right|thumb|300px|Europa wuuert dore [[Vereinigdje Naties óngerverdeildj inne volgendje geografische gebiede: Naord-Europa (duusterblaw), Wès-Europa (leechblaw), Zuud-Europa (greun) en Oeas-Europa (raos).]] right|thumb|300px|Europa volges de [[CIA (VS): Naord-Europa (duusterblaw), Wès-Europa (leechblaw), Middel-Europa (geel), Zuud-Europa (greun), Zuudoeas-Europa (broen), en Oeas-Europa (raos).]]
Naord-Europa is 't naordelik deil van 't kóntinent Europa. 't Gief versjillende definities veur Noard-Europa. De volgendje vitgedrukte lenjer huere volges zoawaal de Vereinigdje Naties (VN) es de EU bie Naord-Europa. De neet-vitgedrukte lenjer huere allein volges de VN bie 't geografisch gebied. De lenjer die volges de CIA bie Naord-Europa huere is nog inger en sjtaon hie-onjer genoteerd mèt 'n sjterreke*.
Lenjer die volges sommege modern definities veur 'n klein gedeilte tot Noord-Europa kinne weure gerekend zin de naordeleke gebiede van Nederlandj, Duutsjlandj, Pole en Róslandj.
In tieje van ieërehaer, doe Europa euverhieërsj woort door 't Mediterraan gebied, woort al naordelik vanne Alpe toet Naord-Europa geraekendj, en dus ouch Pruses, e good deil van Frankriek, Nederlandj, Belsj, Luuksembörg en Oeastenriek. Allewiel broek me dees beteikenis nag in sómmige kóntekste, wie de naordelike renaissance.
Regio's
Naord-Europa is ónger te verdeilen inne volgendje geografische en of cultuurhistorische regio's:
Baltische Staote es Oos- of Noord-Europa
De Baltische staote weure pas sinds 2017 erkènd es Noord-Europees door de VN. Daoveur woorte de drei len geclassificeerd es Oos-Europees. De hercategorischering is 'n rizzeltaot vaan 'n succesvolle lobbie vaan de Baltische regieringe zelf. Dit laot ouch zien tot "Noord-Europa" es bezej 'n positievere naoklaank heet bij de meiste lui es "Oos-Europa" dat heet. Noord-Europa weurt dèkser geassocieerd mèt welveert en democratie, twie karakteriestieke boe de drei Baltische regieringe ouch lever aon gelink weure.
Noord-Europese cultuur
Noord-Europa weurt dèks synoniem gestèld aon Scandinavië. Es de Baltische Staote weure mètgeteld kin me 'n paar dinger zigke die grofweeg gedeild weurt in de Scandinavisch-Baltische regio:
Aander regio's die bij Noord-Europa kinne hure
Umtot 't gein definitieve grens gief veur wat Noord-Europa percies is - historisch, cultureel of geografisch - kin de grens ouch urges aanders ligke. 'n Groet kritiekpönt op allewijle classifcaties vaan geografische streke is tot te dèks zaw weure gefocus op de grenze vaan de allewijl natie-staote, boedoor regio's die historisch en geografisch väöl gemein höbbe mèt Noord-Europa neet es deil vaan die regio weure gerekend. Hei volge 'n aontal potentiëel Noord-Europese regio's die deil zien vaan groetdeils neet Noord-Europese natie-staote.
't Positief beeld vaan Noord-Europa
Umtot 't bezej "Noord-Europa" bij väöl Europeane en aander lui ter wereld 'n zier positief naoklaank heet (o.a. ikkenomische welveert, democratie, rillatieve geliekheid, moderne opvattinge), is 't aonlokkelek veur regio's wie de bove-geneumde ziech te presentere es Noord-Europees nao de res vaan de wereld touw. Veural es die regio's dèks weure gezien es Oos-Europa is dat 't geval. Mer zelfs vergeleke mèt Wes-Europa heet Noord-Europa dèks 'n positievere indrök bij lui.
Homohouwelek
thumb|upright=2|Wètteleke erkinning vaan geliekgeslachteleke relaties. In 't doonkerblauw gebeed weure homohouweleke geslote. Doonkergreun len stoon op 't punt zoe'e houwelek touw te stoon. 't Geit hei daan meistens um 'n kwestie vaan 'n paar jaor. E homohouwelek is 'nen trouw tösse twie persoene vaan 'tzelfde geslach, in tegestèlling tot e traditioneel houwelek bestaond oet 'ne maan en 'n vrouw. In 'n aontal len, veural in de westerse wereld, is dees verbintenis wèttelek touwgestande, dewijl in versjèllende aander len discussie besteit euver 't fenomeen. 't Homohouwelek hingk same mèt de veranderende blik op homoseksualiteit in groete deile vaan de wereld en weurt door väöl lui gezeen es 'n veurweerde veur gelieke behandeling.
Historie
't Houwelek weurt vaanajds impliciet es 'n verbintenis tösse manslui en vrouwlui gezeen, al zien gans geïsoleerde gevalle in 't verleie bekind (beveurbeeld in d'n èlfden iew in Galicië). Relaties tösse lui vaan geliek geslach waore neet verboje, seksueel contak sinds 't ind vaan de middeliewe evels wel, in 't bezunder tösse manslui ('sodomie'). Oonder invlood vaan 't liberalisme begós de staot ziech minder mèt lui hun privéleves te meuje; zoe legaliseerde rippublikeins Fraankriek contakte tösse manslui in 1791. In väöl len mèt 'n constitutie gebaseerd op de Franse, wie Nederland en 't Belsj, vint me al twie iewe dezelfde situatie.
De idee vaan versjèllende seksueel identiteite kaom pas op roond 't midde vaan de negentienden iew. Heioet vleujde de discussie voort of homoseksuele geistelek gezoond of kraank waore, en of me dit fenomeen te acceptere had. Ummer mie len legaliseerde homoseksualiteit. Veural d'n tied nao d'n Twiede Wereldoorlog kós 'n groete liberalisatie, entans in de westerse wereld. Op d'n door góng me laankdorege relaties oonder homoseksuele ouch normaler vinde. Dit reep de vraog op of zoe'n relaties daan neet ouch dezelfde wètteleke erkinning móste höbbe. In 1989 stèlde Denemarke es ierste land e geregistreerd partnersjap in veur homoseksuele. Nederland volgde dit veurbeeld in 1998. Intösse waor zjus in dit land evels discussie oontstande of dat wel wied genóg góng: väöl lui, zeker ouch in de politiek, meinde tot dit nog ummer achterstoont op e houwelek en daomèt nog discriminatie inheel. Oetindelek kaom op 1 aprèl 2001 't houwelek veur lui vaan 'tzelfde geslach ope te stoon. De inveuring vaan partnersjap en homohouwelek waor 't werk vaan de twie 'mauf', progressief-liberaol kabinètte-Kok.
Nao Nederland volgde versjèllende len, te beginne 't Belsj in 2003. In väöl Europese len woort dit mèt 'ne breie consensus goodgekeurd, örges aanders waor mie verzèt. Fraankriek raakde deep verdeild euver de zaak, wie ouch de Vereinegde Staote. Hei versjèlde e decennium laank per staot de wètgeving (soms dramatisch), tot in 2015 d'n Hoeggerechshof 't homnohouwelek veur gans 't land touwstoont. Sommege len höbbe, es reactie op de discussie, 'n groondwètsverandering doorgeveurd die 't houwelek expliciet es 'n verbinding tösse 'ne maan en 'n vrouw besjrijf; vaanajds woort zoeget vaanzelfsprekend gevoonte en zouw me zoe'n bepaoling ummezus in 't wètbook zeuke. 't Insegs land boete de westerse wereld (wat wil zègke, len boete Europa, Noord-Amerika, Oceanië en Japan) wat 't homohouwelek heet ingeveurd is Zuid-Afrika. In 2015 woort mèt väöl drök vaan prizzedent Barack Obama beslote door 't Hof vaan Justitie in de VS tot e verbod op homohouwelek tege de basisprincipes vaan de Amerikaanse constitutie ingeit. Heimèt woort in eine klap homohouwelek touwgestande in alle staote vaan de VS, inclusief staote wie Texas en Alabama, boe 't homohouwelek door 'n groete mierderheid weurt gezeen es oonamerikaans.
Situatie
De volgende len höbbe 't homohouwelek intösse meugelek gemaak (chronologisch, tösse häökskes 't jaor vaan inveuring): Nederland (2001), Belsj (2003), Spaanje (2005), Canada (2005), Zuid-Afrika (2006), Noorwege (2009), Zwede (2009), Portugal (2010), Iesland (2010), Argentinië (2010), Denemarke (2012), Brazilië (2013), Fraankriek (2013), Uruguay (2013), Nui-Zieland (2013), Luxemburg (2014), Vereinegde Staote (2015), Ierland (2015), Colombia (2016), Finland (2017), Duitsland (2017), Australië (2017), Oosteriek (2019), Taiwan (2019), Ecuador (2019), 't Vereineg Keuninkriek (2014/2020) en Costa Rica (2020). Zwitserland naom ind 2020 ouch 'n wèt daoveur aon, meh die is nog neet vaan krach.
In 't Vereineg Keuninkriek höbbe Ingeland en Wales (same), Sjotland en Noord-Ierland hun eige rechssysteme; 'tzelfde gelt veur diverse kroendomeine en euverziese gebeje oonder Brits bestuur. Ingeland, Wales en Noord-Ierland kinne 't homohouwelek sinds 2014, Noord-Ierland stèlden 't in 2020 (gedwoonge) ope. Wijer is (per jannewarie 2020) 't houwelek veur lui vaan alle geslachte opegestèld op 't Eiland Man (sinds 2016), in Jersey (sinds 2018), Guernsey (sinds 2017; meh Alderney sinds 2018 en Sark pas sinds 2020), Gibraltar (sinds 2016), Sint-Helena (inclusief Ascension Island en Tristan da Cunha; sinds 2017), de Falklandeilen (sinds 2017), South Georgia en de Zuid-Sandwicheilen (sinds 2014) en Pitcairn (sinds 2015).
'n Soortgelieke verdeildheid bestoont ouch in Brazilië en de Vereinegde Staote; 'n gerechteleke oetspraok stèlde in allebei die len evels 't houwelek lendelek ope. In de VS besteit nog wel 'n oetzundering veur Indiaonerizzervaote, die dat zelf mage regele.
Lidköping
Lidköping is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 37.519 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 703,19 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 53,4 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
7,03% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
9 jannewarie
9 jannewarie is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is de 9e daag vaan 't jaor; in e gewoen jaor koume daan nog 346 daog, in e sjrikkeljaor nog 347.
El Salvador
El Salvador (officieel República de El Salvador, lètterlek 'Republiek vaan d'n Heiland') is e land in Midde-Amerika, aon de Stèl Oceaon, grenzend aon (mèt de klok mèt) Guatemala en Honduras. 't Land is kleiner es Nederland en 't Belsj en 't kleinste land op gans 't Amerikaans vasteland. Sinds 't ind vaan de börgeroorlog heet de economie vaan 't land ziech vrij good oontwikkeld.
Bestuurleke indeiling
El Salvador is verdeild in 14 departeminte, die weer wijer zien verdeild in 262 gemeintes (municipios). De 14 departeminte zien:
Fysische geografie
thumb|left|'t Eiland Meanguera vaanaof de Golf vaan Fonseca. Wie bove gezag is Costa Rica 't kleinste land vaan de Amerika's, eilandnaties oetgezunderd. 't Is oongeveer zoe groet wie Wales en twiedaarde vaan 't Belsj. 't Heet es eineg land in Midde-Amerika gein Caribische kös. 't Ligk tösse 13 en 15°NB, en tösse 87 en 91°WL. 't Land is bergechteg, mèt 'n aontal völkaone; d'n hoegste berg is Cerro El Pital op de grens mèt Honduras; heer mit 2730 meter. In 't land ligke versjèllende mere vaan völkanischen oersprunk. Echte kratermere zien 't Ilopangomeer en 't Coatepequemeer; ouch 't Güijameer maag neet oonvermeld blieve. Door 't land struime versjèllende klein revere; allein de groetste, de Lempa, is bevaarbaar. In de lempa zien versjèllende damme gelag, boedoor stouwmere zien oontstande, wie Embalse Cerrón Grande, 't groetste meer vaan 't land. Veur de kös ligke get eilen, zoewie 't heineve stoond Meanguera.
Klimaot
El Salvador heet e tropisch klimaot mèt oongeveer dezelfde temperature gans 't jaor, meh mèt oetgesproke druug- en regeseizoene. Dat lèste löp vaan mei tot oktober en weurt plaotselek invierno ('winter') geneump. 't Druugseizoen, mèt hel passaotwinde, neump me verrano ('zomer'). De temperature ligke aon de kös hoeg in de 20 graod, in de hoofstad roond 23 graod en in de berg boe de gemiddeldes soms mer 12 graod zien; de nachtemperatuur kin dao tot kort bove 't vreerpunt zakke. Orkane koume meistens vaan de Stèl Oceaon, meh orkaan Mitch oet 1998 waor 'n belaankrieke oetzundering.
Levende natuur
thumb|'nen Ougsbraojmotmot (Eumomota superciliosa), de nationaole vogel vaan El Salvador. Wie aander tropische len is ouch El Salvador relatief riek aon soorte. Dao-oonder zien veer vaan de ach wereldwied veurkoumende soorte ziesjèldpadde, 500 veugel, 800 zievèsse, 1000 kapelle, 400 orchideeë en 800 buim. Sinds 1997 gief 't e Ministerie vaan Milieu en Natuurleke Hölpbrónne, wat ouch veur de biodiversiteit moot zörgdrage.
Etnische gróppe
86 tot 90% vaan de bevolking identificeert zien eige es mesties. Dat kinne, boete dudeleke mingelinge vaan Indiaons en Europees blood, ouch ingebörgerde Europeaone zien, of Indiaone die gein Amerindische taol spreke. Vaan de aander 10% neump ziech 9 ppt. blaank en 1 ppt. Indiaons.
Taole
De officieel taol, 't Spaons, weurt door bekans de ganse bevolking gesproke in 't plaotselek Midde-Amerikaans dialek, hei ouch wel bekind es Caliche. Indiaonetaole weure nog door relatief klein gemeinsjappe gesproke. De groetste is 't Lenca; door immigratie oet Guatemala huurt me in 't land ouch Q'eqchi', wat neet inheims is. 't Pipil, ing verwant aon 't Nahuatl, woort hei vreuger väöl gesproke; volges Ethnologue is 't zoe good wie oetgestorve, volges aandere heet 't evels nog wel 'n aonzeenlek aontal sprekers. 't Cacaopera is zelfs al gans verdwene.
Religie
In 2008 waor nog 52,6% vaan de Salvadorane katholiek; wie in de res vaan Latiens Amerika höbbe ouch hei protestantse kèrke väöl terrein gewonne. 27,9% zouw in 2008 protestants zien, veural pinkstergemeintes. Mier es 11% volg gaaroet gein religie.
Historie
El Salvador laog aajdtieds in de periferieë vaan 't Maya- en 't Aztekeriek. In 1522 landde admiraol Andrés Niño es ierste Spanjool op Salvadoraanse groond; de inheimse bevolking waor toen al oetgedund door 'n pokke-epidemie. In de jaore die volgde zouwe de Spaonse vereuverere 't land oonder controle bringe. In 1821 kaom 't land, same mèt de res vaan Midde-Amerika, oonder bewind vaan 't pas oonaofhenkelek Mexico; neet laank daonao (1823) woort de Federaol Republiek vaan Midde-Amerika opgeriech. El Salvador verleet in 1841, es lèste staot, dees unie. 't Zouw väöl later, vaan 1896 tot 1898, nog same mèt Honduras en Nicaragua de Groete Republiek vaan Midde-Amerika vörme. In de loup vaan de negentienden iew woort de koffieteelt belaankrieker. In e groet deil vaan de negentienden en twintegsten iew waor 't e land vaan groete politieke instabiliteit, mèt dèks militair dictators. In 1980 braok hei 'ne börgeroorlog oet tösse de regering en 'n coalitie vaan versjèllende linkse gróppe. Allewel tot de regering woort gesteund door de VS, behaolde gein vaan de partije 'n euverwinning. In 1992 indegde d'n oorlog mèt 'n akkaord, wat oonder mie veurzaog in e herstructurering vaan 't leger en amnestie veur de guerrillero's. Mèt Mauricio Funes woort in 2009 veur 't iers sinds d'n oorlog 'ne linkse politicus president.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Bulson
Bulson ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 133 inweunersj. Ze ies 6,47 km2 groat. Dao woonde dus zoan 21 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Vouziers, wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrondissemint van Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 184-322 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Kern County
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 21.138 km² (8161 mijl²) boevaan 21.085 km² (8141 mijl²) land is en 53 km² (20 mijl²) of 0.25% water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 31/km² (81/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 661.645 dat bestoont oet:
't Gaof 252.940 gezinne en 186.669 femilies in Kern County. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 3,09.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Vikinge
thumb|Kaart mitte Vikingsgebiede vanne achste (duusterroead), neugendje (roead), tieëndje (oraanje) en èllefdje (gael) ieëw. De greun gebiede woorte veural geteisterdj door rouftrèkke. De Vikinge of Noormen wore de Scandinavische beweuners van Zuud-Noorwaeg, Daenemarken en Zwede. De term Vikinge sleit veural op det deil det deej aan rouftrèkken enne term noormen wuuert gebroek veure ganse bevolkingsgroep; de gemiddeldje noorman waas aevel boer. De hujige Daene, Zwede, Noren en Ieslenjers zeen gooddeils drekke naokómmelinge vanne noormen. De noormen kaldjen 't Aadnoors en hele de Noordse mythologie aan.
De ieëste vermeljing vanne Vikinge kump oet 793 wen zie 't kloeaster van Lindisfarne ane oeaskus van Ingelandj aanvallen en laegrouve. Inne twieëhóngerd jaor die dao-op volge stifte de Vikinge klonies, drieve zie hanjel en haje zie rouftrèkke. Me neump aan det de Viking-expansie aangedreve woort door bevölkingsdrök in Scandinavië. Doordet d'n aadste zoon irfrech haw, bleve väöl jóng men euver die anger inkómme zóchten en die zich aanslote bie hanjels- en plundertrèkke nao 't zuje.
Bie häören trèk door Europa maakdje zie gebroek van 't reverenèt veur zoea deep toet in 't binnelandj te kómme. Oetintjelik weite zie toet inne Mediterranee en ouch 't gebied róndj de Kaspische Zieë te kómme.
In 't oeaste kómme de (Zweedse) Vikinge in 't hujig Róslandj. 't Waord Rós kump oet dezen tied en beteikentj "róssig". In dit gebied stifdje de Vikinge wichtige hanjelsstej wie Novgorod en Kiev en drieve zie hanjel toet in Constantinopel.
De Daense Vikinge trochte veural nao 't zuje, nao plaatse wie Ingelandj, de Nederlenj en Frankriek. 't Hujig Normandië dank ziene naam ane Noormen. In 834 woort de wichtige stad Dorestad ('t hujig Wijk bij Duurstede) euvervalle dore Vikinge. Bie 't Limbörgs dörpke Asselt sloge zie e laegerkamp op wovanoet rouftrèkke gehaje woorte. Knoet de Groeate wós vanaaf 1013 de Ingelse troean te vereuvere.
De Vikingen oet 't hujig Noorwaeg trochte nao 't wèsten en koloniseerdje de Faeröereilenj, de Shetlandjeilenj, de Orkneyeilenj, Ieslandj en Greunlandj, en wósten e groeat deil van Ierlandj en 't Brits vastelandj te óngerwirpe. Wiejerop kwame zie aan in Amerika, wo zie ouch verzóch höbben 'n klonie te stiften op Newfoundland.
Balte (volk)
thumb|250px|Baltiese Sjtamme in'ne 12e eeuw
De Balte of Baltiese volke, gedefinieerd es de sjpraekers van ein van'ne Baltiese tale zeen de aafsjtammelinge van ein groep Indo-germaanse sjtamme, die zich vestigdje in 't gebied tösse de ongersjtroum van'ne Wisła, de westelikke Dvina en'ne Dnjepr, aan'ne Zuid-Ooskus van'ne Ooszee.
De etymologie van'ne beteikenis van Balte is omsjtreeje. Adam von Bremen veurdje in'ne 11e eeuw de naam Mare Balticum veur de Ooszee in. Ferdinand Nesselmann benumpdje de taal van'ne bewoners aa'n 't Mare Balticum es Baltiese tale.
Prehistorie
De oorsjprong van'ne Baltiese volke loog volges archeogeneties ongerzeuk en archeologiese sjtudies aan 't enj van'ne iestied, 13 000 toet 10 000 veur Christus, en 't begin van 't Mesolithicum in 't gebied aan'ne Ooszee en Centraal-Europa. 't Ware de jagers en verzamelaers van de Zuid-europese volke die langs de riviere nao 't noorde en noord-ooste van Europa trokke die ouch dit gebied "ontgonne". Dees miense heurdje bie de aaj Europese kulture, die zich den toet landjboewers ontwikkeldje. Oet deze tied sjtamtj ouch de verering van de natuurgode, baeter oetgelag mit 't waord natuurreligie. Dao bie heure de zonnegodin, de aerdgodin, 't fees van'ne zonnewende, die aanbaejing van sjlange, kikkers, sjäöp en geite.
Drie expansiegolve van'ne Indo-europiane
thumb|250px|left| Indo-europese invasie in Europa
De later ouch nao os omgaeving oprökkendje veurbaltiese volke beheure toet de Indo-europiane. Zie ware vreuger herdersvolke oet de zuid-russiese sjteppe in 't huidige Oekraine en woondje veural in'ne Dnjepr-Delta en aan'ne Zjwarte zee. Ongeveer 5 000 vor Christus mot 't häör gelöktj zeen om paerd es riedeer aaf te richte. 't Waare de klein, sjnel paerdjes, die noe nog op'pe sjteppe in'ne Kaukasus en Mongolië gebroektj waere. Daomit äöpendje zich nuuj mögelikheje, om lang aafsjtenj aaf te ligke, rouftochte en anger volke mit oorloge te euvervalle. De route die häör nao de Baltiese gebiede veurdje waas houfzakelik euver de sjteppes en heigebiede in midde-europa, en van dao oet verder langs de riviere Dnjepr, Prypjat, Narew en Memel. Riviere golde nog neet es grenze mer veural es waeg.
In totaal ware d'r drie expansiegolve van'ne Indoeuropiane in'ne steintied:
Aete en wone
Opgravinge laote zeen det de miense laefdje van landjboew, vésseriej en jach. De plaatse wo waterdoorlaotendje zandjbanke en verheugdje oevers ware, ware de meist beleefdje plaatse om nederzettinge te sjtichte. 't Oerwoud waerdje allein om te jage gebroektj, ofsjoon d'r door de opwerming sjteeds toegankelikker waerdje en daodoor meer woonruumpdje booj.
Veur de landjboew gebroekdje men geweije, vuursjteine metse en maalsjtein. Ouch zeen reste gevonje van 't gewas Ummer, ein primitieve graansaort. Veur det men vlas ging verboewe en daodoor de linneproduksie meugelik maakdje drooge de miense kleijer van pelze en rinjerhuide. Ouch waerdje rinjer, hunj en paerd gefoktj. In dees periode lökdje 't ouch om sjäöp te temme, wodoor det ouch wolle kleijer toet de meugelikheje beheurdje. In dae tied waerdje dus ouch 't breije en haoke ontwikkeldj.
Hanjel
Ongeveer 3 000 veur Christus begintj eine toesjtruim van westerse kulture. Miense, die häör aaj geweuntes neet op wolle gaeve en daodoor de aaj hajelroutes weer opzochte, kwame in aanraking mit hanjelswaar oet midde Europa. Zo zeen d'r oet dees periode opgravinge gedaon wobie zout oet Midde Duitslandj en Sileziese Serpentien zeen gevonje. Es ruulobject deendje Barnsjtein, want det waerdje in Pommere, Brandenburg, Middelduitslandj, Noorwege, Finlandj, Silezië, Noordruslandj en in'ne Noordkaukasus gevonje. Breslau en Leysuhnen bei Mamonowo (Russisch Мамоново) ware toendertied de ruilplaatse, want dao vonj men in hanjelshoeze, die es tösse opsjlaag fungeerdje, 8 en 3 Zentner (Duitse gewichsmaot) roewe barnsjtein.
Brons- en iezertied
Oet dees kultuur ontwikkeldje zich de westbaltiese, dus de Pruusse en Kuriese Bronstied. De Balte haaje häör grotste oetbreijing in'ne vreuge iezertied. In 't zuuje reikdje häör gebied euver de Prypjat toet aan'ne Sejm, in 't ooste toet aan'ne den baoveloup van'ne Oka, bienao toet aan Moskou. De noordelikke begrenzing laag biej de baoveloup van'ne Wolga en biej de Daugava. In 't weste toet euver de Wisla toet aan'ne Persante. Baltiese hydronieme waere toet bienao aan'ne Elbe gevonje, mer is linguisties neet vasgesjteldj of dees zich neet Slavisch laote verklaore.
In'ne bronstied (2 000 toet 150 veur Christus) bleujtj de hanjel im Samland, wobie de dörpe in'ne buurt van Kaliningrad en Selenograd de riekste archeologiese vinjinge laote zeen. Sjteinaxe zeen van in 't huidige Hongarije gevonje koperaxen naogemaaktj, en ouch sjpiraalermbenj laote ein geliekheid zeen mit vondste oet Hongarije. Brons waerdj oet ein legering van koper en tin gemaaktj, wobie 't tinaandeil al sjnel nao 10 % sjteigtj en zo 't brons heller maaktj. De chemische samesjtelling wiest nao koper det in zuidwes Ingelandj, Sjpanje en Oosteriek gevonje weurdj. Dao is oet te concludere det in de Baltiese regione zelf gein bronsindustrie waas, maar det dees door 't ruilverkeer mit barnsjtein geruildj waerdje. Ouch goof 't hanjelsbetrékkinge mit geterieje in Klein-azië.
In'ne jongere Bronstied (1 000 toet 500 veur Christus) versjterktj zich de westerse invloed. Ouch in'ne iezertied (500 v eur Christus toet 50 nao Christus) haaje hanjelbetékkinge mit gebiede ten weste van'ne Wisla sjtandj: modern sjpinnewielel mit waefgewichte, kobaltblaue glaaskralle mit emaille ingelag waere inplaats van barnsjtein populair. Ouch de verangering van'ne grave wieze den op ein verangerende metaphysisch-religieuze natuur. 't Laeve nao de dood waas neet meer aafhankelik van 't lichaam wo de verbranjing van lichame op wies. Nuuj zeen de urne die döks ouch mit ein gezich versierd zeen en eine déksel kriege dae van ein zielegaat is veurzeen. Det wies op ein dualistiese sjeijing tösse lichaam en zeel. Omdet men nieks euver de toesjandj van'ne zeel wis dach men det die zich in as of reste van'ne knäök mos bevinje, die daorom in ein urn verzameldj waerdje. Zodet de zeel toch nog ziene waeg kos vinje nao de gode leet men baovein de deksel ein gaat aope.
Romeinse keizertied
Vanaaf de Romeinse tied (1e toet 4e eeuw nao Christus) waerdje naeve archeologiesen ouch sjriftlikke getuugenisse geleverdj. Zo zeen d'r van Strabo, Pomponius, Mela, Plinius sr., Tacitus en Ptolemeus sjilderieje euver de noordelikke of "Sübische" zee. 't Samlandj weurdj in versjillendje berichte es „Barnsjteinlandj“ („Glaesaria“ „Abalus“, „Basilia“ und „Balcia“) besjreeve. Tacitus schrieftj: „Rechs van dao sjluitj de Slaviese Zee op de kus van'ne Estiese volke. Häör gebroeke en uuterlik is Slavisch, de sjpraok liektj op die van de Brittaniërs. Zie verere de godsmoder. Es teike van dees kultuur gaeve zie ein everzjwein. Dees aafbeeldinge sjtaon op 't sjildj en op 't harnas. Ze verboewe graan en anger veldjvruchte vleitiger den de Germane. Maar ouch de zee doorzeuke ze, mer zie zeen de enige die barnsjtein, bie häör ‚glesum‘ genumpdj, in de ondeeptes en aan'ne oevers zelf verzamele. De natuur en 't ontsjtaon van barnsjtein höbbe dees barbare nooit ongerzoch. Heel lang loog 't onger de res van'ne rotzooi van'ne zee dao, en nemes dae d'r get mit deej, toetdet de Romeinse pronkzuch d'r naam aan goof. Väöle weite gaar nieks d'r mit aan te vange, de barnsjtein waerdj roew verzameldj, en neet verwirktj. Vol verbazing zeen ze den wiej ze betaaldj kriege veur die sjtein."
Oorloge en sjpanninge 5e toet 9e eeuw
In 't tiedperk tösse de 5e en 9e eeuw nao Christus vinje d'r eigelik twee belangrieke ontwikkeling veur de Balte plaats: de expansie van'ne Slave in Baltiese gebiede en de Scandinaviërs die probere voot aan wal te kriege aan'ne Ooszeekus. Op häör beurt verdronge de Letgalle de Finoegriese sjtamme nao 't noorde.
Tösse 166 en 180 nao Christus begoste de Gote nao Zuidruslandj te trékke. Zie waerdje "Creutungi" genumpdj, nao de sjtad Graudenz. Mit häör trokke de Pruusse Galinder en die kwame zelfs toet in Sjpanje, waat 't besjtaon van'ne Sjpaanse femilienaam Galindo bewies. Ouch sjrief de Gotiese sjriever Jordanis det de Aesti Pruusse biej 't Gotisch riek heurdje, en de kado's en breeve waerdje oetgewisseldj tösse hem en Theoderich de Grote plaatsvonj. In'ne loup van'ne eeuwe begoste Slaviese Polane mit aanvalle op'pe Pruusse, om det gebied te verovere. De veldjheer van'ne Pole Masos sonjerde zich aaf en vonj zien toevluch biej de Pruusse. Nao Masos waerdje later ein vorstendom Masovië genumpdj, dit vorstendom sjtorf in 1515 oet en waerdje door Pole geannexeerdj. Daomit waas 't zuidelik Pruussenlandj door Masoviërs besjtuurdj, die ouch de Samlandse-Natangiese kultuur euvernome. Naodet de Gote 't gebied verlaote haaje, kwaam 't aad geluif van de Pruusse ongerlaog weer trök, en waerdje ouch 't aad gebroek om de dooie te verbranje weer trök gehaoldj. In'ne tied van'ne Grote Volksverhoezing (4e toet 8e eeuw nao Christus) waerdje 't Germaansriek versjlage, maar verder waerdje d'r waal geweun hanjel gedreve.
Vanaaf de 7e eeuw dringe de Slave vanaaf de Donau kommendj in de van Germane bienao oetgesjtorve gebiede. Dit gebeurtj bienao sjpaor- en geluidloos, doordet 't sjtamme zeen die zich nuuj voedsel en laevesgebiede ontwikkele. D'r vorme zich nuuj heersjappieje onger häör, en 't Poolse Riek besjtuitj pas vanaaf de 10e eeuw. Door 't wegtrekke van'ne Germane en de zich dao tösse sjuuvende Sjlave vervalle de aaj Pruus-germaanse hanjelsbetrekkinge. In Samland komme väöl Vikinge.
Vanaaf de 5e eeuw waar d'n aanligk van kasjtele en forte noodzakelik gewoore, de meiste waerdje geboewdj aan sjtiel oevers en op landjtonge in'ne riviere of aan'ne zee. Daoveur waerdje buim mit leim gebroektj om borswaeringe te make. 't Oppervlak van dees forte of kasjtele besjloog al sjnel ein half toet ein heel hectaar. Rondjom die kasjtele waerdje nog ein aantal ring mit valle en sjtaekelplantje gezatj, zodet 't lestig waas om ze te bereike. Oet dees adelskasjtele greujdje langzaam ein nuuj sjtammesysteem. De leiders van'ne sjtamme waerdje allemaol vorste, die zich den es 't om 't grote gebied ging ônger eine köning verenigdje es 't op oorlog aan kwaam. Litouwe waerdje door de verbinjing mit de Pole en häör euvername ein sjterk agressief kriegersvolk en waas heel succesvol taege Žemaite. De Žemaiet Treniota haaj bie de vermaording van Mindaugas mitgeholpe,en volgdje hem op op'pe troon en waerdje op zien beurt ouch weer bienao vermaord. In'ne volgendje twee eeuwe ware 't de Žemaite, die Litouwe succesvol verdedigdje taege de ridderordes.In Letlandj begos de Duitse monnik Meinhard, dae mit Duitse koupluuj dao haer waas gereis mit de missionering. De gebiede van'ne Noordkure, Live en Sele waerdje door de zjwaardridders veroverd.
Pompeï
thumb|De rwiens van Pompeï. Pompeï (Italiaans: Pompei; Letien: Pompeii) is 'n gemèndje innen Italiaanse regio Campanië, veural bekandj veure rwiens vanne antieke Romeinse havestad ane Golf van Napels die juus wie Herculaneum en Stabiae mitte oetbersing vanne Vesuvius begrave woort ónger volkanische stein en asse. Dit gebeurde in 't jaor 79 n.Chr., inne twieëdje hèlf van oktoeaber, tiejes 't bewindj van keizer Titus.
Balte (volk)
Oorloge en sjpanninge 5e toet 9e eeuw
In'ne 8e eeuw greujtj de Scandinaviese invloed. De laatheidense tied (9e toet 11e eeuw nao Christus) weurdj ouch Vikingeperiode genumpdj. Door de euverbevolking waere de Dene mer ouch anger Noordmen, van kriegslöstige avonturedrang gedreve. Häöre veroveringsdrift euversjpeultj 't gebied es letste Germaanse golf. Op 't enj van'ne 9e eeuw heltj zich de Angelsaksiese Vikinge Wulffstan in Oospruusses op en levert ein treffendj berich euver 't landj en'ne miense. 't Is zowiezo ein gewelddadige periode, want de Pruusse motte zich neet allein tage de Vikinge besjerme, ouch de Pole veure bienao 400 jaor langk oorlog op oorlog taege de Pruusse. Wulffstan schrieftj: „D'r zeen väöl kastele in 't landj.D'r is vaol oorlog tösse de Este“, waat ouch leidj toet de oetvinjing van vaol waopes. 't Jaor 960 nao Christus giltj es offisjeel oprichtingsjaor van'ne Poolse sjtaot. Hertog Mieszko I. heers; 't kerngebied van'ne Pole ligktj tösse Warthe, Netze und Wisla.
Pompeï
De antieke stad Pompeï woort in zie zevenhóngerdjäörig bestaon achtereinvolgendj bewóndj dore Oske, Samniete, Grieke, Etruskiërs enne Romeine, die eder häör eige späör achterlete. Nao de volkaansoetbersing loog de stad bedèk ónger 'n laog volkanische assen en stein (de lapilli), van zoea zès maeter diek. Dit zörgdje daoveur det Pompeï ein vanne bès-bewaardje rwienstej oete Romeinsen tied bleef. Hiedoor kreeg de stad väöl belangstèlling van historici en archeologe, went zie guuef good inzich van 't laeven in 'n ieëste-ieëfsje Romeinse plaats.
Balte (volk)
Duitse ordes
Es gevolg van'ne Duitsers die nao 't ooste trokke en 't gebied veroverdje en onger dwang verchristende de Duitse Orde de Baltiese gebiede, en zo is de gesjiedenis van de Balte vanaaf dae tied heel kort mit de Duitse Orde verknuiptj. De kultuur van'ne Pruusse die in 't begin sjteeds door Polane en Pole aangevalle waerdje, es van Daniel von Halich en de Duitse Orde geliektiejig euvervalle waerdje, waerdje sjterk daodoor beïnvloed. Waat van Pruusses neet door buurlenj waas veroverd, vormde 't door de Duitse orde gekoloniseerde Pruusses om toet Oospruusses. De Litouwse sjtaot ontsjtong mit Pole es weersjtandj taege de door de Paus en keizer verordende machsoetbreijing van'ne Orde. 't Litouwse riek breidje zich in dae tied zowiet in 't Slavisch gebied oet det 't ouch gans Wit-Ruslandj omvadje en verenigde zich tensjlotte in'ne Unie van Lublin mit 't Pools Keuninkriek. Letlandj waas aevel waal weer deil van'ne Duitse Orde, maar waerdje neet es eenheid gezen, 't waas opgedeildj in Kurland (Lets: Kurzeme), terwiel 't ooste same mit deile van Estland 't gebied Livland (Lets Vidzeme) vormde.
Pompeï
Vanne slachoffers vanne volkaansoetbersing haet me giepsaafgeetsele gemaak, det me kan zeen waat häöre lèste hajing waas wie zie stórve. Allewiel is zoea 60% van Pompeï opgegrave. Nao 1999 haet me nieks mieër opgegraven en is me zich gaon richten op behaad.
Balte (volk)
Nederzittinge
De meiste Balte laefdje in nederzittinge, wo in meistal mer 250 toet 500 miense laefdjen. Es plaats veur de nederzittinge koze ze heel dök eilendjes in zee of in'ne riviere. Verder ware geleefde plaatse, plaatse wo zich bronne bevonje en rivierdale. De nederzittinge waare good besjermpdj aan'ne rivierkantj en haaje daorom allein aan'ne anger ziekenj moere en borswaeringe neudig. De hoezer waare meistal oet boumsjtem gemaaktje verkantje hoezer, die op 't daak begreujdj waare mit graas of anger plantje.
Toet in'ne jong gesjiedenis ware de hoezer maar sjpaarzaam gemeubileerdj: ein grote taofel, väöl sjteul, ein klein taofel en get bedde. Verder ware d'r natuurlik nog get kachels en de neudige sjpulle om 't beroep oet te oefene.
Religie
Naeve ein groot aantal gode goof 't ouch väöl natuurgeeste en fabelwezes.
Kiek ouch: Baltiese Mythologie
Laeveswies
Oet meerdere kronieke kumptj nao veur, det de Balte döks ballades en Dainas zonge, waat ouch op vandaag in'ne Baltiese Lenj nog 't geval is.
Eder dörp haaj ein sjtamhoof, dae door de bewoners gekaoze waerdje. (Manne en vrouwe, maar 't is waal ein feit det d'r eigelik gein vrouw es sjtamhoof waas). In väöl sjtamme moogdje al mit 16 jaor gesjtumpdj waere, en in angere pas mit 19 jaor.
't Sjtamhoof waas döks ein moedige en krachtige sjtriejer, eine aaje man of eine priester.
De Balte koste gein zunjige. Es ze ins neet wirkdje, waar 't eine feesdaag of waas d'r ein belangriek lid van'ne gemeinsjap gesjtorve.
Baltiese tale
Kiek ouch nao Baltiese tale.
Typisch is, det in dees sjpraokfemilie (zeker in 't Litouws) opmerkelik väöl aajerwetse vorme zeen behaaje. De Baltiese tale zeen biezonjer konservatief waat betröf 't indogermaanse waordaccent, waat in de meiste indogermaanse tale gereguleerd waerdje.
D'r oetsjpringendje kinmerke:
Bronne
Veur dees teks ligktj de basis in'ne Hollandse Wikipedia.
Weesgegroetje
'n Weesgegroetje ies bie de Katholieke 'n kort gebed tot de heilige Maria. 't Gebed sjtamp oet de 11e ièw. 't Ièrsjte deil van de inhoud geit truuk op 't evangelie van Lucas versj 1:28, woa-in de annunciatie en de visitatie, versj 1:42 ('t bezeuk van Maria aan häör niesje Elisabeth) weure besjreve. 't Twiède deil ies toegevoog in de 15e ièw, es devotie van de geluivige.
In de roazekrans en in processies weure weesgegroetjes door de luuj bie herhaling gebaejd. Meistal ies d'r dan eine veurbaejer, dae 't ièrsjte deil oetsjpriek gevolg door de luuj, die 't twiède deil oetsjpreke.
Lycksele
Lycksele is 'n gemèndje in Västerbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 12.603 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 5.560,41 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 2,3 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,34% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Motala
Motala is 'n gemèndje in Östergötlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 41.931 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 988,25 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 42,4 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
9,55% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Assimilatie (taolkunde)
Assimilatie in de taal is de verendering van 'ne klaank oonder invloed van 'ne aandere klaank. In bepaalde gevalle kan assimilatie töt oetdrukking kaome in de sjpelling of transcriptie va wäöërd, mae dit is neet ömmer 't geval.
Progressief en regressief
In 't Limburgs kènt me progressief en regressief assimilatie.
Degeminatie
Óp assimilatie kan degeminatie volge: es 'ne geassimileerde klaank identiek is waoëre an d'r daorópvolgende klaank, blieft hievan dèk mer ene klaank över. Dit is in 't örsjte väörbeeld 't geval.
Veurbeelde op 't Limbörgs
De veurbeelde illustrere tot de meijklinkers s, f, p, t en n veraandere oonder invlood vaan de volgende klinker of medeklinker. Zoe weurt de s vaan reisbureau, oonder invlood vaan de volgende b, oetgesproke es z. De spelling hèlt dao gein rekening mèt. In reisbureau spelle v'r 'n s, meh v'r spreke 'n z oet.
Eid (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Eid in de pervincie Sogn og Fjordane. Eid is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 5.801 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 468,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 12,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1443.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Özcan Akyol
thumb|right Özcan Akyol (7 april 1984, Deventer) is 'ne Nederlandstaolege sjriever oet Nederland, dee actief is in 't sjrieversjap sinds 2010. De sjriever is bekind um wèrke wie Eus en Turis.
Oeuvre
Hei volg 'n lies vaan beuk vaan de sjriever in de originele Nederlandse taol.
Tinlot
Tinlot is 'n plaats en gemèndje inne pervincie Luuk in 't Belsj. De gemèndje tèltj ruum 2500 inwoeaners.
De Boanhei
thumb|300px|Dörpsgeziech van De Boanhei De Boanhei (Nederlands: Baneheide) is 'n buurtsjap van Bóches in de gemeinte Zumpelveld in Zuud Limburg. De naam baan kump van de hièrbaan, die hie doorheen leep in de tied van de Romeine, van Aoke nao Mestreech. 't Woorddeil hei wies nao 't druèg plateau woa-op de nederzètting ziech óntwiekelde. Ze ies gelege tösje Nieswiller en Zumpelveld. In de Boanhei wone 80 luuj in ca 30 hoezer.
Good bewaard dörpsgeziech
Baanhei haet 'n good bewaard typisch Limburgs dörpsgeziech mèt 'ne waterpool en wieje, 'n waterpöthuuske en róntelum gesjlote boerderieje opgetrokke van kundersjtein, 'n vakwerkhoes, op de krusing 'n waegkruus en tege 'ne gevel van de Heihaof 'n houte kruus mèt 'n corpus én in 'n niske van 't kruushout 'n klein Mariabeeldsje.
Lei Molin
Werk
't Oeuvre van Molin ies te verdeile in drie periodes:
Leve
Lei Molin woort gebore in e gezin mèt veer kinger in Berg. Hae volgde de MULO in Mestreech en denao cursusse steno en type. Mèt zevetièn jaor maakde hae de definitief keus um kunstenaer te were. Hae houw ummer al väöl geteikend en waor in zien jeug al in contak gekómme mèt kunssjildersj die 't pittoresk Berg en de umliegkende heuvele kaome sjildere.
Van 1944 bies 1946 volgde hae lèsse op de Maastrichtse Kunstnijverheid School, de later Sjtadsacademie. In de jaore vieftig volgde hae incidenteel lèsse op de Académie Julian in Paries. Wiejer ies hae groatendeils autodidak. In 1949 heel Molin zien ièrsjte tentoansjtèlling in Berg, mèt landsjappe, sjtilleves en portrètte. In 1950 woort hae lid van de Valkebergse kunskrink "Henri Jonas" (geneump nao de Mestreechse beeldend kunstenaer Henri Jonas).
Aan 't ing van de jaore 50 veranderde de sjtiel van Molin. 't Regionaal element verdween bienao gans en maakde plaats veur invlood van Cobra en abstrak expressionisme. Zien werk woort ummer abstracter en minder figuratief. Zien kleurgebruuk veranderde ouch: wiet en gries krege de euverhand, daoneve gebruukde hae sóms blauw, oranje en greun.
In de jaore 1962-1963 woort in zien geboortedörp Berg de sjutterie opnuuj opgeriech. Lei, dae ongertusje op de Plenkert in Valkeberg woonde, houw ’t idee de uniforme van De Nachwach van Rembrandt van Rijn model te laote sjtaon. Dus woort de naam van de nuuj sjutterie Nachwachgilde.
In augustus 1964 riechde Molin mèt 9 ander kunstenaersj de sjtiechting "Artishock" op. Dees sjtiechting wol de sjtad Mestreech choquere; de kunstenaersj vónge dat de sjtad achterleep op cultureel gebeed en dat d'r te wiènig expositiemeugelikhede veur modern kuns waore. Artishock organiseerde daorum versjillende tentoansjtèllinge. De sjtiechting kreeg èvvel ouch hevige conflicte, bieveurbeeld mèt de börgemeister van Mestreech, W. Michiels van Kessenich.
In 1967 vertrok Molin mèt zien vrouw en drie zone nao 't noorde, woa de Amsterdamse Limburgersj‎ (ónder andere Pieter Defesche, Jef Diederen en Ger Lataster) ziech gevestig houwe. Hae góng wone in Overveen. Hie góng hae 'n eige abstracte sjtiel óntwiekkele, woabie hae bieveurbeeld verf, potload en kriet combineerde. Ouch gebruukde hae collagetechnieke en papier es beeldend materiaal.
In 1974 reisde hae mèt 'n beursj van 't ministerie van CRM nao New York, woa hae kènnismaakde mèt Minimal Art en Op Art. Wie hae truukkaom verhuusde hae nao Bloemendaal. De kunsindrukke oet de VS kaome truuk in 't werk dat hae hie maakde.
In 1979 verhuusde Molin allein nao IJmuiden, woa hae inspiratie opdeeg in de have. Hae woort productiever en langzaam kaom ouch de kleur weer truuk in zien werk.
Ennepe-Ruhr-Kreis
thumb|150px thumb|150px De Ennepe-Ruhr-Kreis is 'ne krink (Kreis) inne middel vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). Dit Wesfaals distrik ligk in 't Regierungsbezirk Arnsberg, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Schwelm. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 408,44 km², 'n inwoenertal vaan 322.731 en 'n bevolkingsdeechte vaan 790 de veerkante km (volgens de census op 13 dec 2013. Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'n landraod (Landrat) in de hoofplaots. In Ennepe-Ruhr, vernömp nao de reviere Ennepe en Ruhr (neet verwarre mèt de Limbörgse Roer), is de grens te zeen tösse Nedersaksische dialekte in 't noorde en Ostbergische dialekte in 't zuie (Nederfrankisch vaan aard en op 't gehuur mie liekende op Ripuarisch mèt mie Hoegduits invlooje). De zuieleke Ostbergische dialekte behure evels tot de meis noordelek gelege Nederfrankische streektaole, boe Limbörgs ouch bis behuurt, en zien daodoor zwoer oonderheveg aon de umringkde Nedersaksische dialekte. Ouch zien alle dialekte in dizze krink väöl beïnvloojd door wäörd oet 't Ruhrgebeed. 't Ruhrgebeed vörmp historisch gein echte taolköndeg einheid mer is dat wel mie gewore sinds hun ikkenomische opkoms en daomèt ouch urbane (dus culturele) samesmèlting sinds de 19e iew.
Misdener
thumb|250px|50 misdenersj in [[toog (kleid)|toog met dao-euver de superplie bie 't 50-jaorig besjtoon van de Sint-Martinuskerk in Gennep ]] thumb|250px|Misdenersj
'ne Misdener of misdeender ies 'ne jóng of 'ne volwasse man (acoliet), dae de katholieke preester assisteert bie 't oetveure van de Heilige Mès of Eucharistieviering en 't lof. Ouch hölp 'r bie processies door 't wierouksvaat te drage of te bedene of mèt de belle te rinkele bie 't loupe of aan 't rösaltaor. Aan 't begin van de brónk dreug hae 't processiekruus. Tegewoordig kènne ouch maedsjes misdener were. Tot op 't ing van de 20e iew mochte in väöl kèrke maedsjes of vrouwe geine misdener of 'n ander functie, zoa-es lector, zin. Zie waore neet bevoeg um op 't preesterkoar te kómme.
Vreuger zagte ze ouch waal koarezel tege 'ne misdener.
Millionaire
Millionaire is 'n Bèlsje Ingelstaolige rockgroep, róndj de Zonnevenaer Tim Vanhamel.
Depressie
'n Depressie (oet 't Latiens deprimere 'induje') kan zeen:
Misdener
Take
De take van 'ne misdener zint:
Kleiing
Meistal dreug de misdener 'ne roaje toog, mèt dao-euverheen 'n wiete superplie. Bie begreffenisdeenste ies de toog zjwart. De moderner oetveuring ies 'n kleid in gebroke wiet of beige, albe geneump, mèt dao-op 'ne cingel of kaord.
Millionaire
Historie
Millionaire weurt in 1999 opgerich deur ex-Evil Superstars gitaris Tim Vanhamel.
In 2001 naeme ze 'n ieste CD op, Outside The Simian Flock.
Tiedes e concert es veurpregram veur de Masters Of Reality in 't SMAK waere ze ópgemerk deur Josh Homme van de Queens of the Stone Age. Det zörg veur tournees in 't veurpregram van de Queens of the Stone Age, Muse en Foo Fighters.
In 2005 weurt de twiede CD Paradisiac geproduceerd deur Josh Homme oetgebrach.
Begin 2006 speult Millionaire op 't róndjtrèkkendj Taste Of Chaos 2006 festival in de Vereinegde State.
Bezetting
De oersprunkelike bezetting besting oet:
Gitaris Ben Wijers haet de band nog veur de opnames van de twiede CD verlaote. Aldo Struyf speult vanaaf den ouch twiede gitaar.
1723
1720 - 1721 - 1722 - 1723 - 1724 - 1725 - 1726
thumb|right|200px|Antoni van Leeuwenhoek
F.K. de Velbrück
thumb|250px|Frans Karel de Velbrück Frans Karel de Velbrück (Kesjtieël Garath bie Dusseldörp, 11 juni 1719 - kesjtieël Heks, 30 april 1784) waor 'ne humanist en van 1772 töt 1784 preensbisjop van 't preensbisdom Luuk. Velbrück sjtèèt bekaand es verbrèjjer van de ideeje van de Verlichting en es knappe politicus. Mèt de verdrage van 1772 en 1780 wès-e 'n èng te make an de ieëwe-aow twiste mèt Fraankriek en de Habsburgse Nederlande. Oonder de Velbrück waor 't preensbisdom èng van mèts aoëpe en vriej samenlaevinge van Europa.
De polletieke carrière bies an de verkezing
thumb|250px|Preensbisjoppelek palies in Luuk dör [[Joan Blaeu, 1649]] Zoewie de mètste preensbisjoppe waor Karel de Velbrück neet aafkomstig oet 't vorstendom Luuk. E waoërt gebaore op 't kesjtieël Garath es zoon van graaf Maximiliaan H. von Velbrück, hieër va Garath, Richrath, Ophoven, Vorst, kanselier van de hertogdommen Jülich en Berg. E sjtamde oet de aow Westfaalse familie van de Freiherren von Velbrück. De moder van Karel waor Maria Anna von Wachtendonck; ze how twieë breurs die kanunnik waore in de Seent-Lambertuskathedraal va Luuk. Hie mot dan ooch de connectie gezoch waeëre die d'r Westfaalse jongemaan mèt Luuk how. Neet allèng d'r toekomstige preens voond z'ne waeëg nao Luuk: twieë zeustere van Karel trowde mèt Luukse edele. Anna Maria huwde graaf Gerard de Horion, d'r latere Grand Mayeur va Luuk en Anna Catharina huwde Lambert J., baron en later graaf de Marchant et d'Ansembourg. Velbrück how nog 'ne aowere broor Adam en twieë zeustere, Maria Carolina en Maria Anna.
De aowersj va Frans Karel howwe hönne jongste zoon väörbesjtèmd vör de clericatuur. Op 15 augustus 1732 waoërt d'r jong, op z'n 13de, getonsureerd en daodör koes-e in aanmerking kaome vör 'n kèrkeleke prebende, die es sjtudiebeursj gold. Op z'n 16de waoërt-e d'r 21ste april 1735 opgenaome in 't kapittel van Seent-Lambertus in Luuk en how doe 'n prebende va 24 gowwe dukate. 'n Vormingsperiode volgde. An 't hof van Wene waoërt-e schildknaap en kreeg 'n opleiding töt hoveling. Vör z'n intellectuele vorming bezoch-e de universitète va Douai en Reims, oeë-e rechte sjtudeerde.