cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hirkeraoj
Hirkeraoj (Duutsj: Herkenrath) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Gehuch ligk vasgegreudj aan Hastelder, drek t'n zuje van det dörp.
De straote die in Hirkeraoj ligke zeen Am Sportplatz, Gangelter Straße (deils), Herkenrather Straße, Schulstraße (deils).
Koraan
De Kora(a)n (Arabisch: القرآن, al-qoer'ān) is 't ènsigste islamitisch Hèllig Book det dore moslims es zuver euvergeleverdj wuuertj gezeen. Volges de islamitische terdiesje zeen de wäörd inne Arabische spraok door God via d'n ingel Djibriel aan Moeamed geäöpenbaardj. De Koraan wuuertj betrach es 't ieëste prozawirk oete Arabische litteratuur en haet 'ne groeaten invlood gehadj oppe litteraer óntwikkeling van 't Arabisch.
't Arabisch waord قرآن (qoer'ān) mèntj "oplaezing" of "veurdrach". Koraan wuuertj gebroek veure euverzètting. 'n Euverzètting wuuertj meistes door moslims es ónauthentiek gezeen, ómdet euverzètte autematisch interpretere zów meine. Eder euverzètting is dus "alein" 'n interpretaasje. Euverzèttinge vertuuene, doren opboew vanne Arabische spraok, op essentieel puntje groeate versjillen waere den ouch neet es gezaghöbbendj erkèndj. Exegese oppe Arabische Koraan is waal meugelik en wuuertj tafsir geneump. De bekèndje islamitische gelieërdje (oelema) spraeke daoveur euver 'n exegetische euverzètting.
De Koraan is de ieëste brón vanne islaam, meh de Euverleveringe (Hadith) zeen de twieëdje brón. De Koraan guuef gein specefieke antjwäörd op eder vraog of eder perblieëm. Moeamed en zien mitgezèlle waere gezeen es de laevendje oetlègkers in praktiek, vasgelag inne Euverleveringe. De Koraan enne (minder absolute) Hadith vörme same de basis vanne islaam.
Veur moslims is de autoriteit vanne Koraan absoluut. 't Wuuertj gezeen es 't Waord van God. De Koraan wuuertj aevel waal geïnterpreteerdj. Dit kan 'n dynamische interpretaasje zeen die mitte ómstenjigheje verangertj.
Inaumont
Inaumont ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 104 luuj op 'n oppervlaak van 4,75 veerkante kilometer en daomèt goof 't 21,89 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +2,6% de jaor.
Star Trek
Star Trek (Limburgs: Staaretrèk) is 'ne Amerikaanse media franchise en sciencefiction-entertainment serie. 't Fictionele Star Trek universum is gemaak door Gene Roddenberry en is de locatie veur zes tillevisieseries inclusief d'n originele serie (ouch wel Star Trek: The Original Series geneump), 11 fèlms, väöl computerspeule, honderde romans en aandere verhaole gemaak door fans, en 'n thematisch attractiepark in de Amerikaanse stad Las Vegas. 'n Fan vaan Star Trek weurt 'n Trekkie geneump.
In 't Star Trek universum oontwikkelde de mins 'n meneer um sneller es leech te reize nao 'ne apocalyptisch periood in d'n 21ste iew. Daonao ging de mins same met aander levensvörme de Vereinigde Federatie vaan Planete (United Federation of Planets) vörme. Door middel vaan technologie en ingriepe vaan boetenaardse levensvörme wis de mins d'n ambras vaan de Eerd te euverkoume. Daorum spits 't groetste deil vaan de series en films zich op 't oontdèkke vaan aandere planete en rasse en speule zie ziech neet aof op Eerd. De conflicte die zich wel veurdoen zien dèks gebaseerd op allewijlse probleme. Kwesties die ziech dèkser veurdoen zien oorlog en vrei, autoritarisme, imperialisme, klasseoorloge, minserechte etc.
Star Trek: The Original Series (1966–1969)
Lètterlek vertaold Star Trek: De Originele Serie
Star Trek (TOS) begós op 8 september 1966 op 't Amerikaanse kenaal NBC. De serie vertèlde 't verhaol vaan de bemanning vaan 't staaresjeep de USS Enterprise en häör vief jaor dorende missie um "courageus te goon boe geine maan oets ieder gegaange is". Oondaanks twie Emmy Awards beneuminge weurt de serie gestop nao drei sezoene (79 aoflieveringe) vaanwege slechte kiekciefers. Daonao, tijdens herholinge, vörmde ziech 'n zoegeheite "cult". Toentertijd waor de serie bekind es Star Trek meh sinds de vervolgseries zien begós is de serie bekind es "Star Trek: The Original Series" of "Classic Trek". Dit is ouch um de serie vaan de franchise en aandere series te kinne ondersjeie. In 2006 is een heroetgave gekoume vaan dees serie - ouch waal de "Remastered versie" geneump - boebij de grafieke vernuid zien.
Hoofrolspeulers:
Star Trek: The Animated Series (1973–1974)
Lètterlek vertaold Star Trek: De Geanimeerde Serie
Star Trek: The Animated Series (TAS) waor 'ne teikenfèlmserie geproduceerd door Filmation dee twie sezoene doorde. De mieste acteurs vaan de TOS acteurs veurde de stumme vaan de personaazjes oet. De serie weurt neet gezeen es officiële Star Trek canon.
Hoofrolspeulers:
Star Trek: Phase II (noets doorgegaange)
Lètterlek vertaold Star Trek: Fase Twie
Ove (starebeeld)
thumb|300px|Kaart vaan 't starebeeld Ove. Ove (Fornax, afkorting For) is 'n oonopvallend starebeeld aon de zuierhiemel. 't Kump op de breidte vaan de Benelux koelek bove de zuieleke horizon oet en is slech te zien.
Star Trek
Star Trek: Phase II (noets doorgegaange)
Star Trek: Phase II is 'n geannuleerde serie dee oorsprunkelek bedoelt waor veur 'n nui Paramount tv-kenaal in 1978. De populariteit vaan de toen zjus oetgebrachte Star Wars film en 't risico vaan 't lancere vaan 'n toen veerde Amerikaanse tv-kenaal zörgde deveur tot Paramount keezde veur een Star Trek film i.p.v. de Phase II serie.
Ove (starebeeld)
Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
Star Trek
Star Trek: The Next Generation (1987–1994)
Lètterlek vertaold Star Trek: De Volgende Ginneratie
Ove (starebeeld)
Wat is wijer te zien?
In dit starebeeld vins te:
Aongrenzende starebeelde
(mèt de wijzers vaan de klok mèt)
Star Trek
Star Trek: The Next Generation (1987–1994)
Star Trek: The Next Generation (TNG) späölt ziech aof 'n iew nao de gebäörtenisse vaan The Original Series, met 'n nuie Enterprise, d'n USS Enterprise-D, en 'n nui bemanning. De roeje draod waor toch vergeliekbaar aon TOS; me oontdèkte nui planete en rasse. De serie begós op 28 september 1987 en eindigde op 23 mei 1994. Allewel de serie in häör ierste sezoen kritiek kraog vaanwege häör zeute/utopische karakter woort de serie 'n succes en drejde 7 sezoene mèt 177 aoflieveringe. Ouch woort 'n aontal scripts vaan de mislökte Phase II serie hersjreve veur The Next Generation. TNG waor ouch d'n ierste Star Trek serie met 'n Klingon es vast karakter. Daoneve introduceerde de serie bekinde figure oet de allewijlse popcultuur wie de Borg en Q.
Hoofrolspelers:
Star Trek: Deep Space Nine (1993–1999)
Lètterlek vertaold Star Trek: Deep Ruimte Nege
Star Trek: Deep Space Nine (DS9) oondersjeidt ziech vaan aander Star Trek series in 't feit tot de serie ziech aofspäölt op 'n ruimtestatie en neet op 'n ruimtesjeep. De serie geit euver de Starfleet commander Benjamin Sisko en zien crew die wèrke op de ruimtestatie Deep Space 9, veurheer de Cardassische statie Terok Nor, dat op 't begin in 'n baon um de planeet Bajor drejt meh later nao 't nui ontdèkte wörmgaat nao 't Gamma Kwadrant weurt verplaots. Benjamin Sisko kump d'r ouch achter tot heer 'n spirituele functie voor de Bajoranen verväölt, naomelek tot heer d'n Aofgezant vaan de Profete is. Groete verhaolliene in de serie zien d'n Dominiaanse oorlog, de naosleip vaan de Cardassiaanse bezètting vaan Bajor, d'n iedergeneumpde relizjieuse positie vaan Sisko en 't lankzaam oontdekke vaan 't Gamma Kwadrant.
Hoofrolspeulers:
Umtot DS9 ziech aofspäölt op 'ne ruimtestatie zien er väöl mier karakters meh dat zien gein officiële hoofrolspeulers.
Star Trek: Voyager (1995–2001)
Lètterlek vertaold Star Trek: Reiziger
Neve DS9 begos in 1995 toch weer 'n serie nao 't oersprunkeleke idee vaan Star Trek, naomelek euver 'n ruimtesjeep; in dit geval de USS Voyager in de serie Star Trek: Voyager (VOY). De Voyager weurt in häör ierste missie, door 'n wezen geneump de Caretaker, verplaotst nao 't Delta Kwadrant zoe'n 70.000 leechjaor vaan Aarde aof. In tegestèlling tot d'n aandere ruimtesjeep Star Trek series heet Voyager 'ne roeje draod, naomelek de trökreis nao Aarde en de meneere um die reis te verkorte. Voyager is ouch bekind um de väöl nuie rasse en planete die oontdèk weure, en ouch um de prommeninte rol vaan de in TNG geïntroduceerde Borg met vaanaof sezoen 4 de ex-Borg Seven of Nine touwveuging aon de crew en dus väöl Borgcentrische aoflieveringe.
Hoofrolspeulers:
Star Trek: Enterprise (2001–2005)
Lètterlek vertaold Star Trek: Oondernummingsgeis
Star Trek: Enterprise (ENT), in 't begin bekind es gewoen Enterprise späölt ziech aof veur TOS; ofwel in d'n tied tot me zjus de ruimte ging oontdèkke mèt sjeepe die sneller es leech kinne goon. Väöl wetensjappeleke technieke die ze later in de tiedlijn gebruke weure hei oontdèk. In de ierste twie sezoene leek de serie väöl op TOS en TNG umtot zie toen ouch gebruuk maakde vaan alleinstaonde aoflieveringe. In de sezoene 3 en 4 weurt 'r gebruuk gemaak vaan langere verhaolsagas. De serie leet ouch 't ierste kontak tösse de mins en de Klingons zien. Vaanwege slechte kiekciefers woort de serie gestop in 2005.
Hoofrolspeulers:
Star Trek: The Motion Picture (1979)
Lètterlek vertaold Star Trek: De Film
Twie jaor nao TOS, in 2271, is Kirk 'nen admiraol, heet zien bemanning aander posities binne Starfleet of heet Starfleet verlaote en is de Enterprise gerinnoveerd. Meh wienie 'n wolkachtige entiteit 'ne Federatie oetpos en drei Klingonsjeepe vernietigt nump Kirk 't bevel vaan de Enterprise weer euver met zien oersprunkeleke bemanning. De entiteit bliek V'ger, 'n levend masjien, te zien.
Star Trek II: The Wrath of Khan (1982)
Lètterlek vertaold Star Trek: De Wraak Vaan Khan
Star Trek III: The Search For Spock (1984)
Lètterlek vertaold Star Trek: De Zeuktrèk veur Spock
Star Trek IV: The Voyage Home (1986)
Lètterlek vertaold Star Trek: De Reis Nao Hoes
Star Trek V: The Final Frontier (1989)
Lètterlek vertaold Star Trek: De Lèste Grens
Star Trek VI: The Undiscovered Country (1991)
Lètterlek vertaold Star Trek: 't Oonoontdèkte Land
Hastelder
Hastelder of Hasteraoj (Duutsj: Hastenrath) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 500 inwoeaners. 't Ligk tösse Mindergangelt (Am Wald), Gangelt, Keverberg, Zösterzeel, Kleinwaerhage (richting Groeatwaerhagen en Hönge) en Vintele in. Drek t'n zuje ligk vasgegreudj aan Hastelder 't gehuch Hirkeraoj.
Star Trek
Star Trek: Generations (1994)
Lètterlek vertaold Star Trek: Ginneraties
Hastelder
Hastelder behuuerdje same mit Gangelt, Hogeboesj, Keverberg, Kritsraoj, Mindergangelt, Nieërboesj, Sjta en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.
Star Trek
Star Trek: First Contact (1996)
Lètterlek vertaold: Star Trek: Ierste Kontak
Star Trek: Insurrection (1998)
Lètterlek vertaold: Star Trek: Opstanding
Hastelder
Straotname
De volgendje straote ligken in Hastelder:
Star Trek
Star Trek: Nemesis (2002)
Lètterlek vertaold: Star Trek: Nemesis
't Star Trek universum
Aongezeen Star Trek 'n groete- en awwe media franchise is zien d'r op den duur väöl rasse, planete en versjeinsele oontstoon. Toch is Star Trek altied gesjreve nao een bepaold wereldbeeld; 't steit in verhajding en handelt in wisselwèrking mèt de realiteit. Aandersum heet Star Trek 'nen invlood gehad op de echte wereld. Me sprik ouch wel vaan een groete "culturele impact" mèt es veurbeelde de oontwikkeling vaan de Klingon taol tot 'n volwaardege fictionele taol en de algemeine bekindhied vaan de zin "to boldly go where no man has gone before" (courageus te goon boe geine maan oets ieder gegaange is). Väöl aander veurbeelde zien te beneume.
Ethnologie
'r Zien väöl rasse en volker op te neume oet Star Trek (zuuch ouch Lies vaan rasse en volker in Star Trek). Hei weure alfabetisch de belaankriekste rasse opgeneump en besjreve.
Borg
Resistance is futile (Weerstand is zinloos). - De Borg zien 't miest koedaordege ras in 't universum; ze zien neet oet op 'n groeter riek of 't vergroete vaan hun invloodssfeer meh zien oet op 't verkriege vaan nui technologie. De Borg zien haaf-biologisch en haaf-cyborg en verkriege de iedergeneumpde nui technologie door middel vaan aandere rasse te "assimilere", miestal tege de wèl vaan dat ras in. Dit is tegeliekertied ouch hun meneer vaan voortplante; de geassimileerde wezes weure "drones" ofwel Borg. Dees drones vörme same ein collectief, ein gedachte, en zien heidoor in staot um ziech hiel gaw aon te passe aon nui umstandighede. De Federation, op Voyager nao die de Borg in 't Delta Kwadrant väöl is tegegekoume, is twie keer aongevalle door de Borg meh wis ze te versloon.
Cardassiane
De Cardassiane zien 'n sjlouw, arrogant en agressief volk vaan oersprunk vaan Cardassia 1 (Cardassia Prime) met de regering de Cardassische Unie (Cardassian Union). In 't groetste deil vaan de Star Trek series zien ze 'n sterke mach die väöl aander rasse, zoewie de Bajorane, bruut euverheerse. Meh in 2373 verraoje Cardassiane, onder leiing vaan Gul Dukat, 't Alpha Kwadrant door ziech bij de Dominion te veuge en 'n oorlog te beginne tege de Klingons, de Federatie en later tege de Romulane. De Dominiaanse Oorlog zouw Cardassia mier mach móte höbbe gegeve meh oetindelek weit de Klingon/Federatie/Romulaane-alliantie, met hölp vaan de tege de Dominion rebellerende Cardassiane, de Dominion te versloon. 't Oetindeleke rizzeltaot is tot vaan 't oets sterke Cardassia haos niks mie euver is.
De Dominion: de Changelings, de Jem'Hadar en de Vorta
The Dominion has never surrendered since it's birth 10.000 years ago (De Dominion heet ziech noch noets euvegegeve sinds häör geboorte 10.000 jaor geleie). - De Dominion zien 'n oorlogveurende polletieke organisatie mèt aon 't hoof de Changelings (Veranderbaaren). Dit ras heet extreme xenofobie tege de zoegeheite solide, ofwel alle rasse die neet vaan vörm kinne verandere. Ze zien 10.000 jäör geleie begós mèt 't make vaan gekloonde strijers, de Jem'Hadar en hun ouch gekloonde leiers de Vorta. Naotot de Federatie 't Bajoraanse wörmgaat oontdèk kump zie in gewelddadeg ierste kontak mèt de Dominion. Heinao oontsteit 'ne kawwe oorlog tösse de Dominion en de Cardassiane aon de eine kant en de Federatie en de Klingons aon d'n aandere kant. Oeteindelek bars 't geweld los en begint de Dominaanse Oorlog; de Dominion wèt de Cardassiane en Breen aon häöre kant te kriege dewijl de Federatie/Klingon-alliantie de Romulane aon häöre kant wèt te kriege. De Dominaanse oorlog indeg mèt de euverwinning veur de lètsgeneumpde, en de Dominion is gedwónge ziech veur de ierste kier in 10.000 jaor euver te geve.
Ferengi
''Whatever happened to the survival of the fittest? Whatever happened to the rich getting richer and the poor getting poorer? Whatever happened to pure, unadultered greed? (Wat is 'r gebäörd mèt de euverleving vaan de sterkste? Wat is 'r gebäörd mèt rieker weurdende rieken en de ermer weurdende ermen? Wat is 'r gebäörd mèt pure, oonvervalsde höbberigheid?'') - De Ferengi zien 'n ulta-kapitalistisch ras vaan de planeet Ferenginar mèt enorm groete oere. Ze zien inkel belös op 't make vaan winst en doen dit, legaal of illegaal, via 285 regels: De Ferengi Regels vaan Acquisitie. De Ferengi koume prominent veur in DS9 mèt de Ferengi Quark es algemein karakter, zien broor Rom es trökkierend karakter en Roms zoon Nog es de ierste Ferengi in Starfleet.
Klingons
''We are Klingons, Worf. We don't embrace other cultures, we conquer them! (Veer zien Klingons, Worf. Veer umhelze aandere culture neet, veer verovere ze!''). - De Klingons, met de daobijbehurende regering 't Klingonse Riek (Klingon Empire) zien 'n ritueelvol strijersras gefixeerd op ier en de doed en 't verkriege vaan ier in strijd. Zie waore jaorelang d'n eerdsrivaol vaan de Federatie meh zien in recente jäör (nao 't Khitomerakkoord) vreidzaom tegeneuver ein gewoorde. Tijens de Dominaanse oorlog höbbe zie zelfs nevenein gevochte.
Mins
't Centrale ras in de serie. D'n mins heet zich op Eerd oontwikkelt vaan 'n oorlogveurende sameleving tot 'n vrije oontdèkkende ruimtebesjaoving mèt es hooforganisatie de Vereinigde Federatie vaan Planete (in 't Ingels de United Federation of Planets) en de daobeibehurende organisaties Starfleet en Starfleet Medical. Bij dees organisatie zien väöl aandere rasse betrokke wie de Andoriaane, de Betazoïde, de Boliaane, de Vulcans en aandere rasse. Toch heet de mins 'ne status es "zwak ras" bij aandere rasse veurnaomelek bij de Cardassiaane, de Klingons en de Romulaane mèt wee de mins ouch al dèks oorlog heet gehad. 't Ierste kontak tösse de mins en 'n boeteeerdse besjaoving woort op 5 april 2063; 't kontak tösse Zephram Cochrane en de Vulcans.
Romulane
To be honest, my opinion of Starfleet officers is so low, you'd have to work very hard indeed to disappoint me (Um ierlek te zien is mien meining vaan Starfleet officiere zoe lieg tot geer hel moot wèrke um miech teleur te stèlle) - De Romulane, 'n ras verwant aon de Vulcans, zien aofkomstig vaan de planeet Romulus met de daobiebehurende regering 't Romulaanse Staar Riek (Romulan Star Empire). In tegestèlling tot de Vulcans höbbe de Romulaane noets gelierd hun emoties/geveulens compleet te oonderdrökke. Daorum liekene ze in sommege opziechte wel op de Vulcans meh neet in hun hajding ten opzichte vaan oorlog. Ouch zien de Romulaane hiel arrogant (zuuch quote aon 't begin vaan dees subsectie), geheim, xenofobisch, sjlouw en genadeloes; slavearbeid is aon de orde vaan de daag. Oondaanks dit systeem vaan control en constante bewaking wis de Federatie kaptein Benjamin Sisko via 'n plot mèt vals bewies de Romulane aon ziene kant te kriege in de Dominiaanse Oorlog.
Vulcans
Live long and prosper (Leef laank en veurspoedig) - De Vulcans zien 'n hoeg intelligent volk vaan de planeet Vulcan die logica es de basis zien veur edere beslissing. Emoties en dus ouch geveulens weurde oonderdrök door 'n geisteleke discipline en leie tot oetbarstinge in gevalle vaan oncontrol. De fysiologie vaan Vulcans wiek aof in 't fiet tot Vulcans puntege oere en umhoeggekrulde ougsbraoje höbbe. Oondanks tot er dèks spanninge zien tösse Vulcans en minse zien de 2 volke boondgenote; de Vulcans höbbe de mins oet 'n tied vaan oorlog geleid en hun de warptechnologie gegeve. In 2161 heet Vulcan same mèt de Mins, de Andoriane en de Tellarite de Vereinigde Federatie vaan Planete gevörmd.
Huidege status en touwkoms
Nao 't ind vaan Star Trek: Enterprise in 2005 kaom de franchise stèl te ligke en leek 't ind in ziech. Meh in 2006, 't jaor vaan 't 40-jaorig bestoon vaan Star Trek, kaome aonkóndeginge vaan nuie projecte;
Maasdune
Maasdune ken zien:
Broensem
Broensem (sjpelling volges Veldeke) of Broenssem (sjpelling volges de gemeinte, Hollands: Brunssum) is e hiel sterk versteidelek dörp en 'n gemeinte in Zuidoos-Limburg, boe-in op 1 januari 2006 29.641 lui woende. 't Oppervlak is 17,30 km². De gemeinte is deil vaan de agglomeratie Heerle-Kèrkraoj (Parksjtad Limburg).
De veurmalige sjtaatsmien Emma, de weuninge rónd de veurmalige sjtaatsmien Hendrik, ´n sjtök miensjpoor en de broenkoolgroeve Brunahilde II, noe vieverpark, zint saer 22 januari 2009 besjermp dörpsgezich. Ouch de mienkolonieë in 't dörp Langeberg en de wieke de Egge, Haansberg, Huizerveld, Roeëzegaard en Sjuttersjveld were dan officieel besjermp dörpsgezich.
Kerne van de gemeinte
Dörper:
Buurtsjappe, gehuchte en wieke
Buurtsjappe, gehuchte en wieke
Insignes
Broensem kraog op 9 mei 1889 vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwbedeild, wat ziech zoe liet umsjrieve:
't Dobbel slaangekruus, inclusief 't hartsjèld, is 't waope vaan 't geslach Huyn, vreuger graove vaan Awstroa, boe de hierlekheid Broensem in 1610 bij woort geveug. Gregorius is de petroenheilege vaan 't dörp.
't Veendel is vaan 't waope aofgeleid.
Historische inwoenertalle
Gein aander gemeinte is door de koms vaan de kojl zoe sterk gegreujd wie Broensem. De kolonies maakde tösse 1909 en 1920 zelfs tot de populatie bekaans verzevevoudegde.
(logaritmische sjaol; x1830=100)
Greun: Gemeinte Broensem Blauw: Provincie Limbörg
Touwkoms
Per 2015 zalle de amteleke organisaties vaan Broensem fusere mèt die vaan Lankgraaf. De gemeintes doen dit veur koste te spare. De gemeintes goon evels neet fusere: ze hawwe allebei hun eige bestuur.
Mississippi (reveer)
De wichtigste ziejreveer vanne Mississippi is de Missouri, dae in St. Louis samekump mitte Mississippi. Anger wichtige ziejreveer zeen d'n Ohio, d'n Arkansas enne Red River. Stej die ane Mississippi ligke zeen ónger anger Minneapolis, Davenport, Memphis, Baton Rouge en New Orleans.
De Mississippi is dinkelik óntdèk gewore dore Spanjool Hernando de Soto in 1541. 't Jaor daorop stórf t'r bieje reveer. De luip vanne Mississippi woort veur e good deil in 1673 verkindj dore Fransmen Louis Joliet en Jacques Marquette.
Doeve
Doeve (Columbidae) vörmen 'n femielje van meistes middelgroeate, kómpak-geboedje veugel mit 'ne vólle, rónje bórs en 'ne kleine kop. Ze höbben 'n snel en meistes rechlienige vlöch. In taengestèlling toet anger veugel kónne ze mitte snavel water opzuge. De jónge waere mit doevemilk oete krop geveurdj. 't Menke wuuertj 'nen "dóffer" of 'nen "häöre" geneump en 't vruike meistes gewuuen 'n "doef" (al kump "doevin" ouch veur wen 't óngersjied tösse de geslechte benaodrök mót waere).
Jónge
'n Doef breudj zoea zèstieën toet twintjig daag in 'n einveljig, krempelig ès. Wen de jónge waere gebaore zeen ze nag blindj en bedèk mit dón gael duvelshaore (dóns). Nao drie toet zès daag gaon de uigskes vanne jónge aop en nao ellef daag kriege de jónge vaere. De moder sjèdj oet mit 't vore nao óngevieër zèstieën daag; den ètj 't jónk zelf. Nao viefentwintjig daag kan 't jónk vlege.
Relatie mitte miens
Doeve waeren allang gehaje door luuj; es ploemvieë, óm ze (in doeveslaeg) vèt te mèsten en op te aete, es sierdoef en veural ouch es posdoef, vanewaengen häör fenomenaal oriëntatievermeuge. Al inne viefdje dynastie van 't aad Egypte 2500-2350 v.Chr.) goof 't taam doeve. Hievan zeen teikeninge gevónjen in e graaf oet dees periood.
In vreuger jaore kanj me ónger 't Ancien Régime 't Doeverech. Allein d'n aedel enne geistelikheid haw 't rech doeve te haje.
Taxonomie
De volgendje geslechte zeen bieje femielje ingedeildj gewaore:
Kónsmaesige intelligentie
Kónsmaesige intelligentie (AI, van artificieel intelligentie) is de intelligentie die e mesjien of software vertuuentj. 't Is 'n academisch studieveldj det verzeuk óm miensjelike intelligentie kónsmaesig te sjape. AI-óngerzeukers en -handjbeuk diffeniëren 't es "de studie en 't óntwirpe van intelligente agente", wobie 'nen intelligenten agent steit veur e stèlsel det zien ómgaeving waornump en acties óngernump die zien kansen op succes vergruuete. John McCarthy, dae de term in 1955 haet bedach, diffenieertj 't es "de weitesjap van 't sjape van intelligente mesjiender".
AI-óngerzeuk is uters technisch en gespecialiseerdj en is verdeildj in versjillige subdisciplines, die döks neet väöl raakvlakken höbbe. In sómmige vel kan de verdeildjheid aan sociaal en cultureel factore waere toegesjreve, wie wirk det bie 'n bepaoldje instèlling of door individueel óngerzeukers wuuertj gedaon. AI-óngerzeuk krieg ouch te make mit versjillige technische vraogstökker. Versjillige subdisciplines ligke de naodrök op 't oplosse van specefieke perblieëme. Anger ligke die op 'n mónjeling benaodering of 't gebroek van bepaoldje hölpmiddele, of 't vervölle van specefieke toepassinge.
Camera
'ne Camera is 'n apparaat um beelde mèt vas te lègke, zoewel stèlstaonde beelde (foto's) es bewegende beelde (film). In princiep is 't 'n geslote kas of ruimte, mèt aon eine kant 'n look (leukske) of 'n lens boedoor leech kin valle wat geprojekteerd weurt op de wand aon d'n aandere kant. 't Woord is aofkomstig vaan 't Letiense woord Camera Obscura, wat 'doonker kamer' beteikent. Oersprunkelek woort de camera obscura mèt 'ne matglaze achterwand es hölpmiddel gebruuk door teikeneers en sjèlders. Door de aofbeelding op 't glaas op dun pepier euver te teikene waor me in staot um perspectivisch zjuste teikeninge te make. Pas later woort 't meugelek, door de oetvinding vaan 't chemisch procedé, um echte foto's te make.
Camera's kinne zoewel in 't ziechbaar spectrum wèrke es in aander deile vaan 't electromagnetisch spectrum (beveurbeeld infraroed camera's).
Beelde vaslègke
Traditioneel camera's 'vaange' 't leech op fotografische film of plaat. Videocamera's en digitale camera's gebruke elektronica, miestal 'ne Charged Coupled Device (CCD) - of CMOS-sensor, boenao 't beeld weurt opgeslage op 'ne magnetische band (tape) of op geheugekaarte in de camera.
Camera's die sequentieel beelde opsloon neume v'r filmcamera's. Camera's die inkel beelde opsloon neume v'r fotocamera's (in 't Ingels ouch wel 'still camera' geneump). Dees twie categorieë euverlappe evels want still camera's weure ouch in de filmindustrie gebruuk veur special effects.
Focus
Door de optische eigensjappe vaan fotografische lenze kinne allein veurwerpe op 'ne bepaolde aofstand vaan de lens sjerp (in focus) weure aofgebeeld. De aofstand kin op versjèllende menere weure aongepas. De sumpelste camera's höbbe zoegenaomde fixed-focus lenze. Dit zien groethooklenze mèt 'n klein diafragma, boedoor al op 'nen aofstand vaan zoe'n 3 meter tot ooneindeg redelek in focus is. Dit soort lenze zien vrij goojekoup te make en tröfs te miestal aon in wegwerpcamera's.
De camera kin ouch 'n beperkte focus deepte höbbe. Door 'ne focus-ringk te drejje kin de gebruker zelf 't zjuste focus bepaole. Miestal weurt dat daan aongegeve met gestyleerde symbole wie sjouwers mèt kop, twie lui nevenein, 'ne boum of berg. 't Probleem heibij is tot de gebruker de aofstand zelf vrij nauwkeurig moot insjatte.
Um dit te veurkoume oontwikkelt me de meetzeukercamera. Bove op de camera steit 'n systeem um de aofstand te mete, boenao de lens ingestèld kin weure. Dit weurt later aongepas doortot de lens otomatisch in focus weurt gezat. In Single Lens Reflex (SLR) camera's weurt de compositie en 't focus door de fotograaf middels 't objectief vasgestèld, dewijl in Twin Lens Reflex (TLR) camera's 'n objectief én 'n focus lens weurt gebruuk. Modern camera's höbbe allewijl 'n autofocus systeem die deveur zörge tot 't focus otomatisch weurt vasgestèld.
Beleechting
De gruutde vaan 't diafragma en de helderheid vaan de scene bepaole wieväöl leech door de lens vèlt gedoerende 'ne bepaolde tied. De sleter bepaolt wielang deen tied is. Dezelfde compositie kin gemaak weure door de sletertied korter te make en 't diafragmagetal te verkleine of door de sletertied te verlenge en 't diafragmagetal te vergroete.
Bronne
Veur d'n teks vaan dit artikel is gebruuk gemaak vaan de Nederlandse en d'n Ingelse wiki.
Ieële
thumb|Ligking vaan Ieële binne de gemeinte Dilse-Stokkem. thumb|De Sint-Pieterskèrk in Ieële. Ieële (Nederlands Elen) is e dörp in Belsj Limburg en 'n deilgemeinte vaan Dilse-Stokkem. 't Ligk gans in 't noorde vaan die deilgemeinte, zjus zuielek vaan Mezeik. Ieële had in 2008 2.321 inwoeners; de deilgemeinte heet 'n oppervlaakde vaan 10,04 km².
Aonzien
Ieële ligk kortbij de Maos. Zuielek vaan 't dörp ligke get grindpeul.
De dörpskèrk heet middeliewse en zeventiende-iewse deile, meh 't groetste deil stamp oet de negentienden iew. 't Froont vaan de kèrk is neoclassicistisch, de kèrk zelf gooddeils neogotisch. In Ieële steit ouch De Hoop, 'n Hollands aondoende stèllingmeule. Wijer gief 't get monumentaol boerehäöf, boe oonder de carréhoof Het Lemke (sic).
Historie
Oondaanks zien oonzeker ligking in euverstruimingsgebeed woort Ieële al in de stein- en broonstied bewoend.
't Domein Ieële kaom in de negenden iew aon de abdij vaan Corbie (Fraankriek). De naom Ieële duik in 1150 veur 't iers op, en wel es Hellini. In 1179 tröf me Jelne aon en in 1229 is 't Heelne. Daonao weurt de naome zoonder H- normaal. Ieële bleef tot 1558 oonder Corbie rissortere. Daonao waor 't achterein bezit vaan de hiere vaan Bóggetj (Bochtelt; tot 1612), de prinsbisjop vaan Luik (tot 1714) en 't geslach van der Marck.
Vaanajds veel ouch 't gehöch Vèsserswaert oonder Ieële. Pas in 1839, wie de Maos de grens tösse Belsj en Nederlands Limbörg góng vörme, kaom 't bij Roostere (aon de Nederlandse kant).
In 1970 kaom Ieële, same mèt Lanker, Roeëtem en Stokkem, bij de gemeinte Dilse, die in 1987 tot Dilse-Stokkem woort umgeduip.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Spaons hierevoetbalèlftal
thumb|Spaanje nao 't winne vaan 't EK vaan 2012. 't Spaons hierevoetbalèlftal (bijgeneump La (Furia) Roja, 'De roej (furie)') huurt tot de bèste voetbalploge vaan de wereld, meh neet pas vrij recint dees veuraonstoonde positie bereik. Clubvoetbal waor in Spaanje langen tied belaankrieker es interlandvoetbal. Deils kaom dit door de intern verdeildheid die land teikent, mèt väöl regionaol chauvinisme en wantrouwe tege de centroal regering. 't Èlftal weurt gereguleerd door de Keuninkleke Spaonse Voetbalboond (RFEF). Spaanje steit momenteel (juni 2006) op de zèsde plaots vaan de FIFA-Wereldraanklies; ze höbbe ouch ierste gestande, vaan oktober 2011 tot juli 2014 zelf oonaofgebroke.
Historie
De RFEF woort in 1909 opgeriech, meh e nationaol èlftal woort pas in 1920 opgestèld. Bij zie debuut wis 't direk te winne, en wel vaan Denemarke. In 1934 dege ze veur 't iers aon e wereldkampioensjap mèt; ze wiste dao vaan Brazilië te winne meh verlore vaan gashier en oetindeleke kampioen Italië. De dao-opvolgende Spaonse börgeroorlog maakde e veurluipeg ind aon alle Spaonse competities, zoetot 't niveau daolde. Wel pakde ze op 't WK vaan 1950 nog de veerde plaots.
Proto-Indogermaans
't Proto-Indogermaans of Proto-Indo-Europees is de hypothetische bróntaol vaan alle Indogermaanse (Indo-Europese) taole. Dees taol kin gereconstrueerd weure op basis vaan vergliekinge tösse de versjèllende Indogermaanse taole. Aongezeen 't bestoon vaan de Indogermaanse taolfamilie al sinds de negentiende iew algemein weurt erkind is 't oonumstreje tot zoe'n oertaol bestande heet, meh euver väöl details zien taolwetensjappers 't neet eins.
Spaons hierevoetbalèlftal
Historie
Heinao braok evels 'ne langen tied aon boe-in 't Spaons èlftal ummer weer oondermaots presteerde, ziech soms gaaroet neet veur 't WK plaotsde en dèks neet wijer es de poulefaas kaom, dewijl de clubs vaan 't land in Europees verband zier succesvol waore. Ouch wie 't team in 1982 in eige land 't WK heel, wis 't dao neet wied te koume. Wel wiste ze in 1964 't Europees kampioensjap, ouch in eige land te winne (dit waor toen nog mer e klei toernooj mèt veer deilnummers, boe de mieste len ziech neet veur insjreve). In de jaore tachteg en negeteg haolde Spaanje dèks wel de kwartfinales vaan 't WK.
De groeten ummekier kaom in de jaore nul. In dat decennium oontwikkelde veural FC Barcelona 'n oongekind hoeg niveau, mèt attractief, sterk op balbezit en op d'n aonval geriech voetbal, bekind es 't tiki-takavoetbal. 't Lökde de trainers Luis Aragonés en Vicente del Bosque dit speul ouch in 't nationaol èlftal touw te passe. Ouch lökden 't noe Castiliaone, Catalaone en Baske in ein èlftal good te doen samewèrke. Spaanje pakde achterein 't EK vaan 2008, 't WK vaan 2010 en 't EK vaan 2012. De prestaties op 't volgend WK en EK waore evels oondermaots. Nao 't ouch al tegevallend WK vaan 2018 spraok de peers vaan 't 'ind vaan e tiedperk'. Ouch op 't EK vaan 2021 en 't WK vaan 2022 woort 't team iejer es verwach oetgesjakeld. In zoewel 2018 es 2021 en 2022 góng Spaanje in de knock-outfase nao penanties droet.
Proto-Indogermaans
Methood
'n Veurnaom veurweerde bij 't vasstèlle vaan e cognaot is tot 't voldeit aon de klaankwètte die me aon 'n bepaolde groop touwkint. Zoe moot 't Oergermaans cognaot vaan 't Proto-Indogermaans woord *ph2tēr "vaajer" mèt 'n f- beginne, umtot de klaankwètte veursjrieve tot de anlautende p- oet 't Indogermaans in de Germaanse taole 'n f- weurt. 't Woord *faðar pas in dit petroen en kin daan ouch es cognaot geaccepteerd weure.
Hypotheses euver aofstamming
Sommege taolkundege perbere de historie vaan de Indogermaanse taole nog wijer trök te reconstruere, door 't mèt aander taolgrope in verbinding te bringe. Dat is lesteg, umtot, es zoe'n verbinding besteit, ze nog doezende jaore wijer trök in d'n tied ligk es de Indogermaanse taole. De mies gepostuleerde verbinding is die mèt de Oeralische taole: alle taolkundege die 't Indogermaans mèt 'n ander groop verbinde betrèkke 't Oeralisch daobij. Behave e relatief groet aontal veurgestèlde cognaote sprik 't feit tot hun dinkeleke oorsprunksgebeie zoe kort bei-ein ligke (Indogermaans aon de noordeleke Zwarte Ziekös, Oeralisch zjus daobove). Ander hypotheses goon wijer en verbinde 't ouch mèt de Altaïsche taole, de Zuid-Kaukasische taole en nog aander grope. Dees hypotheses weure oonder de neumer Nostratisch samegevat. D'n hoofstroum vaan taolkundege accepteert zoe'n verbindinge neet es mie es touwvalleg of nump gei staandpunt in.
Es de verbinding mèt 't Oeralisch, en/of de Nostratische hypothees, klop, moot 't Indogermaans in de milennia nao de aofsplieting e paar wezeleke oontwikkelinge höbbe doorgemaak. 't Taoltyp moot vaan agglutinerend nao flecterend/fusioneel zien veranderd, wat inhèlt tot de belaangriekste betrèkkinge neet mie mèt suffixe meh mèt oetgeng woorte aongegeve. Naomvalle en grammaticaal getalle gónge ziech oetdrökke es mutaties vaan 't groondwoord, neet los-eweg mèt achtervoogsels. De grens tösse naomval en woord-mèt-partikel woort sjerp (in tegestèlling tot beveurbeeld de Oeralische taole, boe sommege vörm zoewel es naomval es es aofleiing kinne weure oetgelag). 't Aontal naomvalle kaom daan ouch vas te ligke: ach, neet mier of minder. 't Aontal getalle kaom op drei te ligke: d'n dualis kaom debij. De twie hypothetische klasse vaan 't Proto-Nostratisch, animata en inanimata, woorte oetindelek vervaange door drei: mannelek, vrouwelek en oonzijeg, boebij ouch de manneleke en vrouweleke wäördklasse inanimata (diere, veurwerpe en abstracta) gónge umvatte. De werkwäörd woorte oonderworpe aon ingewikkelde percesse vaan wortelflectie. Alle vocaole gónge in princiep op in e allewel tot dee klaank oonder versjèllende umstandeghede in a of o kós verandere (zuug oonder).
Consonante
Op basis vaan 't Hethitisch en indirek door subtiel anomalieë in de klaanklier vaan de versjèllende dochtertaole (zuug oonder bij vocale) is me tot de conclusie gekómme tot 't Proto-Indogermaans drei soorte h's had. De perceis weerdes vaan die klaanke zien neet bekind; meh sjrijf h1, h2 en h3.
Wijer consonante waore de m, n, l en r, de s en de haafvocale j en w. In de dochtertaole höbbe ziech väölal mie fricatieve oontwikkeld. 't Klaanksjema zuut es volg oet:
* : Dit foneem weurt dèks es y getransscribeerd. Tröf me de y in e werk euver 't Proto-Indogermaans aon, daan steit ze ummer veur de [j]; de vocaol [y] kaom in dees taol neet veur.
'n Minderheid vaan historische taolkundege hingk de glottaaltheorie aon. Dees theorie veurzuut 'n gans aander reconstructie vaan de Proto-Indogermaanse consonante.
Vocale
De vocale vaan 't Proto-Indogermaans zien neet oonumstreje. Gelierde zien 't oonderein neet eins of 't oorsprunkelek Proto-Indogermaans 'n a-foneem had, en of versjèl bestoont tösse lang en korte vocaole. 't Is dudelek tot later fases vaan de taol - in eder geval die aon de weeg stoonte vaan ander tek es 't Hethitisch - dat allebei wel hadde. In häöre sterkste vörm stèlt de theorie vaan de drei laryngale (zuug bove) tot 't Proto-Indogermaans oorsprunkelek in princiep mer eine vocaal in ein kwaliteit had: de korte e. Door ablaut kós die in 'n o verandere. Daan (later?) höbbe ziech oonder invlood vaan de drei h's de a en 'n o zoonder ablaut oontwikkeld; bovedeen veranderde combinaties vaan 't typ eHC (e - wèllekäörege h - andere consonant) in V:C (lang vocaal - consonant), mèt ander wäörd: de h góng "in de vocaal zitte". Me stèlt ziech dat es volg veur:
De o waor neet zoe vatbaar veur dees allofonie es de e. Meugelek veranderde h2o in a, mesjiens bleef ouch dao de klaank gliek. oH woort in eder geval altied ō.
De veurgestèlde klaankveranderinge zien neet zoe oongewoen es ze op 't ierste geziech liekene. Mieder bekans identieke consonante die de vocaalkwaliteit vaan de letters deveur of denao kinne beïnvleuje - zoewie de drei h's - kint me beveurbeeld oet 't Arabisch. 't Idee vaan 'ne laryngaal achter 'ne vocaal dee verdwijnt en de vocaal laank maak is vrij universeel (vgl. Ingels thought [θɔːt] oet Aajdingels þohte en Turks yoğurt [joːurt] oet awwer [joɣurt]).
Wijer vocale trejje op es nevevörm vaan consonante. De haafvocale j en de w kóste veurkoume zoonder vocaal deveur of drachter, wat ze oonoetspreekbaar maakde. In zoe'n gevalle veranderde ze in i resp. u. De i en u hadde in princiep gein lang variante. Ouch de lètters l, m, n en r kóste lettergreepdragend veurkoume en es vocale gelle. De liquida es vocaal zuut me nog trök in oonder mier 't Sanskriet en väöl Slavische taole (krk). Teslotte moot ouch de sjwa ([ə]) hei en dao zien veurgekómme, um bepaolde clusters oetspreekbaar te make. Umtot zoe'ne klaank gemekelek versjijnt, verdwijnt en verandert liet me die schwa indogermanicum dèks eweg oet de transscripties.
Diftonge
De drei klinkers a, e en o in hun twie klaanklengdes koste mèt de i/j en u/w tot um 't eve welken diftong gecombineerd weure: ai, āi, au, āu, ei, ēi, eu, ēu, oi, ōi, ou, ōu. In principe geit 't hei um valse diftonge, die bestoon oet 'nen echte vocaal aofgeslote door 'nen haafvocaal. Door de iewe heer woorte die evels tot echte diftonge. Veural 't Aajdgrieks liet nog väöl vaan die klaanke zien.
Vörmlier
't Proto-Indogermaans waor 'n gecompliceerde taol mèt väöl flectievörm. 't Taoltyp waor flecterend (de betrèkkinge woorte aongegeve door verbuiging, neet zoemer door losse achtervoogsele) en fusioneel (in eine flectie-oetgaank zaote mierder beteikenisse gecodeerd). Väöl vaan de flectie is nog oonderwerp vaan discussie oonder gelierde; me maag aonnumme tot dao dudeleke dialectische variatie waor, wie ouch sterke veranderinge door de iewe heer).
Substantieve
Substantieve (zelfstandege naomwäörd) hadde twie hoofverbuiginge: thematisch en athematisch. Thematisch waor in eder geval de o-declinatie (ouch bekind es twiede declinatie); boebij de o es themavocaal tösse de wortel en de buigingsoetgaank stoont. De wäörd in dees categorie waore mannelek (op -os) en oonzijeg (op -om). Hun verbuiging is relatief en sumpel en regelmaoteg, zoonder ablaut. De res vaan de wäörd woort athematisch verboge, dat wèlt zègke zoonder themavocaal meh direk mèt d'n oetgaank op de wortel. Ouch de stamme op -eh2 - de a-declinatie of ierste declinatie vaan beveurbeeld 't Latien en Grieks - rekent me gemeinelek daotouw. De flectie vaan dees wäörd waor dèks ingewikkelder, mèt soms oonveurspeulbaar klaankverlenging, -verkorting en -reductie (ph1tēr, ph1tros, ph1term.) en verspringing vaan de klemtoen.
De taol verboog häör substantieve in ach naomvalle: nominatief, genitief, datief, accusatief, vocatief, ablatief, instrumentalis en locatief, en drei getalle: inkelvoud, miervoud en dualis. De ach naomvalle en drei getalle zien nog allemaol behawwe in 't Sanskriet en 't Avestisch. Dao gelle e paar algemein regele. Zoe trejt de vocatief allein bij manneleke wäörd in 't inkelvoud op. In alle ander gevalle is de vocatief gliek aon de nominatief. Oonzijege wäörd höbbe noets 'nen eige vörm veur d'n accusatief, deen daan gliek is aon de nominatief. Ouch de nominatief en accusatief vaan d'n dualis (veur alle geslachte) waore mesjiens aonein gliek; in dochtertaole is dat entans wel ummer zoe.
Traditioneel weurt de verbuiging (oongeveer) es volg gegeve. Boe meugelek zien de paradigmata gebaseerd op Raumat (1998).
Adjectieve
Adjectieve (bijvogeleke naomwäörd) sjikke ziech nao de substantieve boe ze bijhure; ze weure verboge nao geslach, naomval en getal. Ouch adjectieve verdeile ziech in thematisch en athematisch; de thematische adjectieve indege op -os, -eh2, -om. Es e thematisch substantief en e thematisch adjectief aonein gekoppeld weure, of 'n athematisch substantief en 'n athematisch adjectief, kriege ze normaal gesproke dezelfden oetgaank.
Dao zien oetgeng te reconstruere veur de comparatief en superlatief.
Pronomina
Euver de Proto-Indogermaanse pronomina (veurnaomwäörd) is in väöl gediscussieerd. Hun versjèllendheid in de dochtertaole maak 't lesteg ze te reconstruere.
persoenleke
Dit gelt zeker veur de persoenleke pronomina. Dao waore in eder geval wäörd veur de ierste en tiwede persoen inkelvoud en miervoud. Opvallend is tot dao bij 'n aontal pronome twie wortele blieke te zien: eine veur de nominatief en eine veur alle andere naomvalle (casus obliquus), die oonderein neet verwant lieke te zien. (Aonhaangers vaan de Nostratische hypothees höbbe theorieë opgestèld die dat kinne verklaore.) Bij ander naomvalle es de nominatief bestoont mesjiens al e versjèl tösse benaodrökde en neet-benaodrökde vörm. Oonderstoonde reconstructie is vaan Beekes (1995) en slut reilek aon bij de consensus oonder taolwetensjappers.
Vörm veur d'n dualis reconstrueert Beekes neet. Ander wetensjappers höbbe ziech dao wel aon gewaog meh koume ouch neet tot 'n reconstructie veur alle naomvalle.
aander
Veur d'n daarde persoen gebruukde me de aonwiezende veurnaomwäörd. Die zien al hielemaol lesteg te reconstruere, umtot ze in de dochtertaole dèks zien oetgebreid op door get anders vervaange. Beekes rekent mèt twie aonwiezende veurnaomwäörd; 't eint mèt de vörm *h1e/ih2/id "de zjus geneumde", 't andert mèt de vörm *so/seh2/tod. Op 't ierste goon heer, häör en het trök, op 't twiede dee, die en dat, deze, dees en dit en ouch zij (persoenlek veurnaomwoord).
't Vraogend veurnaomwoord waor *kwis "wee" - dit is in alle dochtertaole euvergelieverd. 't Kós oonzijeg gemaak weure (*kwid "wat") en in 't miervoud stoon (*kweies). Dit woord had 'n adjectivisch zösterke: *kwos, wat "welk(e)" beteikende.
Werkwäörd
't Proto-Indogermaans werkwoord liet ziech veural oet 't Aajdgrieks en 't Sanskriet (in 't bezoonder 't Vedisch) reconstuere. Reconstructies zien hendeg lesteg en de rizzeltaote zien notoir complex. 't Werkwoord waor vörmeriek en kós väöl aofleiinge die dèks volges oonveurspeulbaar principes tot stand kaome. Heidoor zien de werkwäördsvörm, nog väöl mie es de naomwäördsvörm, allein bij benaodering te reconstruere.
Aspecte en tije
Bij dees drei basistije kaom teminste einen anderen tied: 't imperfectum. Dit besjreef 'n doorloupende gebäörtenis in 't verleie. Dezen tied gebruukde de stam vaan 't praesens en waor mer in eine modus (zuug oonder) vertegewoordeg. Op dezelfde meneer kós mesjiens al 't plusquamperfectum (feit gebäörd nog veur d'n tied boe-in e relaas ziech aofspäölt) aon de haand vaan de perfectumstam weure gevörmp; es dit zoe waor daan woort 't relatief wieneg gebruuk. Futurum simplex, en futurum exactum sjijne nog neet bestande te höbbe; in sommege dochtertaole kraoge ze later apaarte vörm.
D'n aoristusstam kós op väöl versjèllende menere gevörmp weure; de vörm waor neet zoe veurspeulbaar. De mies regelmaotege meneer um 'm te vörme waor 'n -s- tösse d'n oorsprunkeleke (praesens-)stam en de persoenssuffix (sigmatischen aoristus).
Bij de perfectumstam traoj reduplicatie op: de beginconsonant vaan de praesensstam woort verdöbbeld en tösse de reduplicatie en d'n oorsprunkeleke stam woort 'n e gezat. Ouch kaom bij 't perfectum ablaut väöl veur; mesjiens waor dit in ieder fases vaan de taol zelfs regel. Wie gebrukelek ablaut in de perfectumstam waor vèlt, boete oet 't Sanskriet en 't Grieks, veural ouch vas te stèlle oet de Germaanse taole (sterke werkwäörd).
De allerajdste taolfases vaan de Indogermaanse taole (Homerische Grieks en Vedisch Sanksriet) vertuine euver 't algemein wieneg regelmaotegheid in de stamvörminge en aofleiinge. Me nump aon tot dat in 't Proto-Indogermaans allein nog mer mie 't geval waor.
Modi
't Proto-Indogermaans had veer modi of wijze. Allein d'n indicatief waor in alle tije en veur alle persoene vertegenwoordeg. Deze vörm gief invoudeg aon tot de besjreve handeling ech gebäört. Twie ander modi waore de conjunctief en d'n optatief. De conjunctief, dee in vörm mer e klei bitteke versjèlde vaan d'n indicatief, waor te gebruke in sommege bijzinne, um twievel oet te drökke (dubitatief) en nog veur versjèllende ander functies. D'n optatief woort gebruuk um 'ne wuns oet te drökke. In väöl dochtertaole zien conjunctief en optatief same goon valle, oetzonderinge zien obbenuits 't Grieks en 't Vedisch. Conjunctief en optatief kóste allein bij 't praesens, d'n aoristus en 't perfectum optrejje. De veerde modus waor d'n imperatief (gebeiende wijs). Dee had vörm veur d'n twiede en daarde persoen, in eder geval in 't praesens en d'n aoristus. In 't Grieks is 't zoe tot d'n imperatief aoristus e direk beveel oetdrök en d'n imperatief praesens e doorloupend veursjrif; me kint aonnumme tot dat in 't Proto-Indogermaans oongeveer ouch zoe waor. Of 't ouch imperatiefvörm veur 't perfectum gaof is neet dudelek: in 't Grieks zien ze in eder geval sjaars en incompleet euvergelieverd, wat drop wijs tot ze later geconstrueerd zien. 'ne Vijfde modus waor mesjiens d'n injunctief, deen optrejt in 't Vedisch en formeel 'n imperfectum of 'nen aoristus zoonder augmint (zuug oonder) is. De beteikenis vaan d'n injunctief kump grof-eweg mèt die vaan de conjunctief euverein. In 't Aajdgrieks bestoont ouch 'nen aoristus zoonder augmint, meh zoonder 't beteikenisaspek wat 'r in 't Vedisch had: bij Homerus is dat de normale vörm veur d'n aoristus indicatief. 't Is daan ouch neet zeker of d'n injunctief in 't Proto-Indogermaans bestoont.
Diathees
Diathees is de verandering vaan 't aspek vaan handeling binne 'ne werkwoordsvörm. In 't Limburgs kin me dat umsjrieve mèt de hölpwerkwäörd weure en zien: De slechter slach de kooj kin weure umgedrejd tot De kooj weurt door de slechter geslach. Heibij is de beteikenis dezelfde gebleve, meh in de twiede zin is de kooj subjek (oonderwerp), allewel tot ze nao de beteikenis vaan de zin zjus 't objek vaan de handeling ('t slachte) is.