cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Denazificatie
thumb|'n Adolf-Hitler-Straße krijg weer häören awwe naom in [[Trier: Bahnhof-Straße]] Denazificatie of oontnazifisering (Duutsj: Denazifikation, Entnazifizierung) is de polletiek vaanaof juli 1945 in Duitsland en Oesteriek in 't speciaol, en Wes-Europa in 't algemein, wat ziech riechde op 't laote verdwiene vaan nationaolsocialistische en fascistische symboliek (Nazisme) in de maotsjappij, cultuur, media, ikkenemie, 't rech en de polletiek.
De basis veur de denazificatie woort gesteund door de geallieerde: de Vereinegde Staote, de Sovjet-Unie, 't Vereineg Keuninkriek en Fraankriek. Tijes de Conferentie vaan Jalta in fibberwarie 1945 woort dees riechlijn oetgeveerdeg door de participante.
't Gemeinsjappelek buut vaan denazificatie moos weure bereik door de moyen vaan e pakkèt reigels wat oetgebreide democratisering en demilitarisering umvatte. 't Belaangrieks buut dao-in waor de oontbinding vaan de NSDAP en de daobij aongeslote nationaolsocialistische en fascistische organisaties.
Denazificatie umvatte ouch de vervolging vaan oorlogsmisdaoje begoon tijes d'n Twiede Wereldoorlog en de internering vaan lui die e veilegheidsrisico leke te vörme veur de bezèttingstróppe.
Ei (aete)
'n Ei is 'n vooiingsmiddel daat vaanalds veul daor minse gegaete weurt.
thumb|250px|right| Allerlei eijer. Klik op de foto veur oetlègk 250px|left 1. Kalksjaal 2. Sjaalvlies 3. Bènnesjte sjaalvlies 4. Hagelsjnoor 5. Boetesjte eijwit 6. Middelsjte eijwit 7. Daojervlies 8. Daojer 9. Kiemvlek (of vörmingsdoajer) 10. Dónker eijgael 11. Klaor eijgael 12. Bènnesjte eijwit 13. Hagelsjnoor 14. Lóchkamer 15. Cuticula
't Is ein door ein vrouwelik deer gemaak product, dat nao bevruchting door ein zaodcel kènt oetgreuje tot eine naokómeling.
't Ei besjteit oet 'ne daojer (de eijcel) dae de zygote/embryo en väöl vètechtige voedingssjtoffe bevat, mèt dao-ómhaer ein besjermend ómhulsel dat aan 't eindj van de óntwikkeling ouch wirt opgesoupeerd: 't wit van 't ei (dat väöl water in zich haet).
Dere die eijer lègke zint vösje, amfibieë, insecte, reptiele, veugel en monotreem zoogdere. Zoa vömp biejveurbeeld kikkerdril de eijer van kikkersj. Eijer van veugel waere besjermp door ein hel, kalkechtige sjaal. Reptieleijer höbbe ein zachter, mer ouch sjtevige sjaal. Went biej ein ei de hel sjaal óntbrik, wirt gesjpraoke van ein wèndjei of lezesei of liese-ei.
Vogeleijer
De eijer van veugel waere meistal in ein nès gelag, wonao ze door ein van de awwesj of ómstebeurt door allebei de awwesj bebreujd waere. De eijer van de diverse saorte veugel zint allenej versjillend. Vreuger woort de kènnis van de versjille tösje dees eijer gebruuk es ein methode óm veugel te determinere. Daonaeve woort 't verzamele van eijer ouch es hobby oetgeoefend. Mèt de inveuring op 23 september 1912 van de Vogelwèt woort 't "verbaoje óm eijer van besjermde veugel oet te haole, ten verkoup veurhenj te höbbe, te koup aan te beje, te verkoupe, aaf te levere of te verveure." Ein oetzunjering woort gemaak veur "t rape van kievitseijer en veur de eijer van ènnige anger vogelsaorte.
Allein veur 't aanlègke van weitesjappelikke collecties waere nog óntheffinge verleënd. Dergelikke collecties truf me noe allein nog aan in musea.
Musse-eier
Musse wao vaan de eier gegaete waere zien veurnamelik de kiep, ma ók de gans, 'n ênd en 'ne kwartel. Ale musse-eier zien aetbaar veur de meens, ôk de schaal. De schaal is 'n gooj bron vaan calcium. 'n Kiepe-ei is rond de twiëj tot drie waeke haldbaar.
Mienselik gebroek
In Nederland waere in 2002 gemiddeld honderdveerentachtig eier per persoën gegaete. De meiste eier waere toês gegaete, má d'r waere ôk veul eier verwerk in kook, gebêkskes, pasta en beschuutjes. Eierduuiïers zien 'ne emulgator en vûrme mit aolie en azien 'n emulsie: mayonaise. Sommige minse hebbe livver 'n ei vaan de kiep, die waat mier laefruumte hêt baove 't ei vaan 'n kiep in 'n legbattereej.
Benedictus XVI
thumb|250px|Paus Benedictus XVl Benedictus XVI, gebore Joseph Alois Ratzinger (Marktl-am-Inn, Duitsland, 16 april 1927 - Roeme, 31 december 2022) waor 'nen Duitse kathelieke geisteleke. Vaan 19 aprèl 2005 tot 28 fibberwarie 2013 waor heer in functie es paus en bisjop vaan Roeme.
Ratzinger woort gebore in 1927 in Beiere es zoon vaan 'ne pelitiemaan dee sterk antinazistisch gezind waor. In 1941 mós heer evels bij de Hitlerjugend, umtot de wèt dat veursjreef. In 1943 mós heer in deens, meh heer deserteerde 't volgend jaor en vlöchde nao Hongarije. Na vaan april tot juni 1945 verpliechde lesse denazificatie gevolg te höbbe gónge heer en zie broor Georg Ratzinger nao 't seminarie. In 1953 kaom zien dissertatie, euver Sint-Augustinus, veerdeg. Vaanaof 1959 doceerde heer aon versjèllende universiteite achterein theologie en bij 't Twiede Vaticaans Concilie adveseerde heer kardinaal Joseph Frings dee in naom vaan Duitsland deilnaom.
In 1972 riechde heer mèt 't magazine Communio op, tot oet zouw greuje tot officieus spreekorgaan vaan de Kathelieke Kèrk. In 1977 woort heer eertsbisjop vaan München en dao-op ouch kardinaal. In 1981 beneumde paus Johannes Paulus II häöm es prefect in de Conkergatie veur de Gluifslier (de aw Inquisitie), en in 1982 lag heer zien functie es eertsbisjop nier. In 2002 woort heer deke vaan 't Colleesj vaan Kardinale. Volges ingewijde waor heer intiemer betrokke bij paus Johannes Paulus II es wee daan ouch.
130px|left|Persoenelek waope vaan Benedictus. Wie Johannes Paulus II op 2 april storf, woort heer dèks es sjansmaker geneump, allewel tot neet ederein dao einstummeg euver waor: väöl lui verwachde 'nen Italiaanse paus, aandere 'ne Zuid-Amerikaanse. Wie 't conclaaf op 18 april begós, woort heer in wieneg stumrundes de volgenden daag um zès oor tot paus oetgerope.
Wie ziene veurgenger stoont Benedictus XVI bekind es pacifistisch en conservatief. Heer gol es hiel erudiet (heet ummers es professor gedoceerd) en had 'n passie veur Beethoven. Op 25 januari 2006 gaof heer zien ierste encycliek oet: Deus Caritas est. Later volgde Spe Salvi en Caritas in Veritate. Oonder zie pontificaot woort de kèrk belaog door hendeg umvaankrieke sjendaole vaan seksueel kindermisbruuk door geisteleke. Me heet häöm verwete dao neet hel genóg in op te trejje. 'n Aander punt vaan kritiek waor e gemeind gebrek aon empathie: me verweet häöm mie in theologie es in de geluivege geïntrèsseerd te zien. Mèt zie conservatief beleid vervreemde heer veural in Europa de Kèrk wijer vaan häören aonhaank.
Op 11 fibberwarie 2013 kundegde heer zien aoftrejje per 28 fibberwarie as. aon. Heer verklaorde door zienen awwerdóm de krach veur 't paussjap te verlere; ieder, in 2010, had 'r al gezag tot 'ne paus moch tröktrejje es 'r neet mie kós. Benedictus waor d'n ierste paus in 700 jaor dee aoftraoj. Zienen opvolger woort d'n Argentijn Jorge Mario Bergoglio, dee de pausenaom Franciscus aonnaom. Benedictus bleef nao zie tröktrejje de titulatuur Zien Heilegheid drage, zoewie ouch 't wit habiet, en woort 'paus emeritus' geneump.
Crook County (Oregon)
thumb|200px|Graofsjappe vaan Oregon thumb|200px|Ligking vaan Crook County Crook is 'n in 1916 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Crook is verneump nao de gelieknaomege soldaot dee hei 'ne plaotseleken held woort in de Amerikaanse börgeroorlog. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Prineville.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 7.738 km² boevaan 7.717 km² land is en 21 km² water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Crook County 19.182.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Hoven (Jellekerke)
Hoven is e wieler i de gemingde Jellekerke i 't weste va de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale. 't Wieler ligk aa d'r boavelup va 't reveerke de Worm óp inne heuvel deë 20 meter hoeëger is as 't daal va 't reveerke. I 't óp zeëker 75 meter hoeëg ligkende plaatsjke, leëve 37 lüj (sjtang: 30-11-2012). D'r wiechtigsjte weëg is d'r L42. Drèk t'n noarde va 't gehuch ligk de sjtad Heinsberg.
Hoven behuurde vreuger tót 't Hertogdóm Jöllig en sjtóng al va'naaf 1387 bekank as Hoven, allewaal 't sjpieër verangerde noa de naam Hoyve i 1452 en Hoeven 1540. Seër 1820 is de naam Hoven obbenütsj gebroekelig. De beboewing is wieë ófter i de sjtreek get versjpried i de lengelige umgeëving en 't hauw mieërder boerderieëhóffer.
thumb|275px|'t Aazich óp 't wieler Hoven.
Cochem-Zell
De Landkreis Cochem-Zell ies 'ne landskrink (Landkreis) in Rienland-Palts, Wes-Duutsjland. De houfplaats ies Cochem. Mit 'n groatte van 692,47 km2 en, volges de census van 31 december 2020, 61.578 inweunersj, haw de krink op dat momint 'n bevoukingsdiechte van 89 de km2. 't Gief 89 gemeintes in dizze krink.
'ne Landskrink in Rienland-Palts ies vergeliekbaar mit 'ne krink in Noordrien-Wesfale (NRW). 't Geuf ivvels get oetzongeringe. Zoa zin de gemeintes in 'ne landskrink väöl kleiner en vörme zelfs de kleinste dörpkes 'n gemeinte, wiel de gemeintes in NRW väöl groater zin (vergeliekbaar mit de Nederlandse en Belzje gemeintes.
In Rienland-Palts zin de Landskrink dan waer verdeild in verbandsvrie gemeintes (Verbandsfreie Gemeinden), verbandsgemeintes (Verbandsgemeinden) en verbandsangehuèrde gemeintes (verbandsangehörigen Gemeinden). De verbandsvrie gemeintes zin, zjuus wie de krinkvrie sjtae in NRW, neet aafhenkelek van de krink. De verbandsgemeintes zin dat, zjuus wie de geweun gemeintes in NRW, waal aafhenkelek van de krink. De verbandsangehuèrde gemeintes höbbe meh hièl wieneg mach en moete daovan 't meiste deile mit de verbandsgemeinte woa ze tot behuère. Hiedoor lieket 't gemeintebesjtuur van Rienland-Palts väöl miè op dat van Frankriek, 't land wat in 't ièrsjte decennium nao de Twiède Waereldoorlog Rienland-Palts haet opgeriech en haet bezat.
Karst
thumb|575px|Karstlaandsjap. Nationaal Park in [[Kroatië]] Mèt d'r term karst werre alle versjiensele bedoeld die te make haant mèt de oplossing va kalksjtèè in water. Karstversjiensele deunt zich uvveraal in de waelt vör mae dat ze ooch in 't Limburgse en in Wallonië vörkaome is minder algemèng gewete.
Sem Steijn
Sem Steijn (D'n Haag, 17 november 2001) is 'ne Nederlandse voetballer. Heer is rechsbeineg en späölt es middevelder.
Karst
D'r naam karst
D'r naam keumt van 't Italiaans, Sloveens, Kroatische typisch karstlaandsjap Kras in 't Sloveens of Krš in 't Kroatisch. Kars betekent oonvruchbare groond. Ooch in Italië is me d'r naam Carso goeë gebroeke vör d'r wienboew-sjrieëk tösje Triëst en Görz. D'r Duutsje naam karst waoërt tensjlotte de internationaal benaming.
Sem Steijn
Steijn woort gebore es zoon vaan Maurice Steijn, daan ouch voetballer. Heer góng in 2009 voetballe bij amateurclub SV KMD in Wateringen. In 2011 woort heer touwgelaote bij de jäögopleiing vaan ADO Den Haag. In de zomer vaan 2018 teikende heer e twiejaoreg contak bij die club.
Karst
Oontsjtoeë
Karstversjiensele deunt zich väör in sjtrieëke oeë kalksjtèè an de opppervlakte keumt of neet al te deep in d'r groond zit, en dat aa-getast wert dör chemische verwaering dör de zoer ègensjappe va raegewater.
Sem Steijn
ADO verhuurde häöm evels direk aon VVV-Venlo, boe ziene pa intösse trainer waor. Op 25 september 2018 debuteerde heer in de KNVB-beker, in 'ne match tege RKVV Westlandia. Zien Ieredevisiedebuut kaom op 6 december in 'nen oetmatch tege Feyenoord.
Karst
Typische laandsjapsvörm en -kenmaerke
right|350px Karst veroorzaakt ènnige typische landsjapvörm en kenmaerke:
Sem Steijn
Steijn scoorde zienen ierste gool in de Ieredevisie op 23 aprèl 2019, in 'ne match tege sc Heerenveen. Door deze gool kort veur tied späölde zien club geliek. Oetindelek kaom heer dat jaor evels neet wijer in actie. Heer woort nog oetgeliend aon al-Wahda oet de Vereinegde Arabische Emiraote, boe heer gaaroet neet aon speule touwkaom.
Belaankrieker woort heer veur ADO Den Haag, boe heer tösse 2019 en 2022 drei jaor späölde en laankzaamaon tot 'ne basisspeuler oetgreujde. In 2022 transfereerde heer nao FC Twente.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Orde van Oranje Nassau
De Orde van Oranje-Nassau is 'n Nederlandse ridderorde die zès ridderleke grade kènt. 'n Beneuming in de orde wert verlieënd weges biezoonder verdeenste jeges de samelaeving.
Verdeenste
Van verdeenste is sjprake es ieëmes zich gerume tied ten bate van de samenlaeving haat ingesjpanne of aander haat gesjtimuleerd, of wienieë ieëmes min of mieë ópvallende prestaties haat gelieëverd of werke haat verricht die vör de samelaeving 'n biezoonder waeërd haant (artikel 2 van 't Reglement op de Orde van de Nederlandse Leeuw en de Orde van Oranje-Nassau).
't Geet bieväörbeeld öm maatsjappelek en cultureel vriewilligerswaerk. 't Geet dan neet allèng öm besjtuurders, mae ooch öm luuj die dör hunne inzat vereniginge driejende haowe en organisaties toegankelek make vör de samenlaeving.
Rangorde
De ondersjèjjinge zeunt van hoeëg nao lieëg: 't Ordeteke van de veer hoeëgste grade is oetgeveurd in verguld zilver, dat van de viefde en zesde is oetgeveurd in zilver.
Het lint is oranje tussen twee strepen van Nassaus blauw, de kleuren gescheiden door een smalle witte streep.
Oontsjtoeë en hervorming
De Orde van Oranje-Nassau is óp 4 april 1892 ingesjtèld oonder regentes Emma. Tot 1996 besjtóng de orde oet vief grade en waore d'r an de orde ieëremedailles (good-zilver-broons) verboonde. Saer d'r lintjesraege van 1996 besjteet de orde oet zès grade en werre de ieëremedailles neet mie oetgereikt. Daoväör in de plaatsj kieëm t 'lidmaatschap' in de Orde van Oranje-Nassau. Biezoonder verdeenste zeunt wer mieë e criterium waoëre vör de toekenning.
Gedecoreerde
Vör lieste van in d'r Limburgse Wikipedia opgenaome gedecoreerde in de orde kiek:
.ar
.ar és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Amerikaons laand Argentinië. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1987 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Antarctica en 't wiëd ooch vërnaomelik as zoëdaonig gebrauk. Registrante moete contact hëbbe mét 'n adres in Argentinië, mèr ze mauge wèl bautelaands zin. 't Hèt èvvel wèl subdomeine daaj bepaolde aander beperkénge hëbbe. Alle sites wiëne geregistreerd ónder 't tweide-level, wat wélt zégke dat me zich moet registrere ónder 'n subdomein, zoë-as ".com.ar", ".int.ar" of ".org.ar".
Château Sint-Gerlach
thumb|275px|Chateau Sint Gerlach en de Gerlachuskèrk. thumb|275px|Gerlachuskèrk en Château St. Gerlach thumb|275px|Kesjtièl, kèrk en mosaïek-ei Château Sint Gerlach ies 'n veurmalig kloaster oet de 13e ièw in de kern Sint-Gerlach in Houtem (Valkeberg). In de 1706 ièw lièt proos van Cauwenberg, ter plaatse, 'n nuuj kloastergeboew neerzètte in Maaslandse renaissance-baroksjtiel. De architec ies ónbekènd, meh de sjtiel en ander boewactiviteite in de umgeving laote dinke aan Laurenz Mefferdatis (1672-nao 1744). De Gerlachuskèrk (kloasterkèrk), die geboewd is tösje 1720-1727, krieg in 1751 barok-rococofresco's op plafón en moere, gesjilderd door de Duutsje sjilder Johann Adam Schöpf. Ze huèrt bie de Top 100 van de Nederlandse Unesco-monumente. De barokarchitect J.J. Couven (1701-1763), zou later de oetbreiinge, de vleugelsj en de pachhaof óntwerpe. Dae carrévörmige pachhaof lik 'n paar hónderd maeter van de hoofboew aaf.
Mathias Soiron, architec en adviseur van de zuustersj van 't kloaster, maakde in 1781 'ne plattegrond van 't gans domein St. Gerlach. Hae ontworp ouch architectonische elemente veur 't interieur. In 1797 weurt 't good verkoch en krieg 't proostehoes de besjtumming van landhoes. De barokke kloasterkèrk weurt in 1806 aan de parochie gesjónke, um deens te doon es parochiekèrk. Tot dan gebruukde die de Martinuskèrk op Vroenhof. In 1830 verboewe ze de kloastervleugel tot kesjtièlboerderie, de "pandhaof" geneump. 't Gans complex is gelege in de beemde van de Geul. In 1996 vingk 'n groate restauratie plaats, woanao alle geboewe (behalve de kerk) 'n horecafunctie kriege.
De boew
't Einbeukig landhoes, de pandhaof en ein zie van de kèrk grenze aan 'ne veerkentige cour. In de miedde van de lange veurgevel, op 't oaste geriech, bevingk ziech de hoofingank woabove 'n baogvörmig fronton mèt 't waope van Franciscus van Cauwenberg. Aan de twiè ziekent van de gevel sjpringe twiè tuupgevele mèt drieheukige tympane 'n bieteke nao veur. 't Gehièl ies geboewd in baksjtein mèt op de heuk mergelblök. Eine gevel aan de binneplaats haet sjpeklaoge. 't Interieur ies veural bepaald door 't echpaar Corneli-Raikem, dat van 1856 tot 1904 hie woonde. Parkètvloere, betummeringe en gesjilderde moerdecoraties weure dan aangebrach.
Gesjiedenis
In 't begin van de 13e ièw sjtiech Gosewien IV, hièr van Valkeberg same mèt de proos van 't kloaster in Heinsberg 'n kloaster in Sint-Gerlach. 't Betref 'n Norbertiense proosdie op de plek woa rónd 't jaor 1165 ridder Gerlach es kloezenaer gelaef haet. Van mannekloaster weurt 't op 't ing van de 13e ièw tot vrouweconvent. 't Waor veural bie adellike dames in trèk. Ónder de Tachtigjaorige oorlog haet 't geboew väöl te lieje. 't Brent twiè kièr aaf. Bie 't Partagetractaat in 1661 weurt 't kloaster 'n Sjpaanse enclave in Sjtaats gebeed. In begin van de 18e ièw versjiene 'ne nuje kloastervleugel, 'n proosteweuning en 'n kloasterkèrk. Ónder invlood van de ideeë van keizer Josef II weurt 't kloaster in 1785 opgeheve. De euvergebleve zuustersj vertrèkke nao Remung. In 1797 gölt Mathias Sleypen 't complex. Es 'r ein jaor daonao sjtörf geit 't eigendóm euver nao dochter Sibylle, getrouwd mèt Martin Jacob Schoenmaeckers. Via dochter Anna Elisabeth Walburga erf de oudste kleinzoon Francois Corneli 't hoes. Hae ies burgemeister van Houtem en woont op 't kesjtièl. Door vererving kump Sint Gerlach in eigendóm van baron Robert de Selys de Fanson, president van 't hoag gerechshof in Luuk. In 1910 woont 'r op 't kesjtièl en lièt 't modernisere. Ziene kleinzoon zal in 1979 't complex legatere aan de parochie Sint Gerlach, die 't euver dreug aan de Sjtiechting Behoud-Sint-Gerlach. Zie lièt, gesjtimuleerd door horeca-óndernummer en Houtemenaer Camille Oostwegel, de vervalle geboewe in 1996 restaurere ónder leiding van P.A.M.Mertens. Kesjtièl en pachhof, ónder de naam château St. Gerlach, zint allewiel restaurant en conferentie-oord.
In 't veurmalig kloaster bevingk ziech saer de restauratie van 1996 'n baekapel mèt 'n moermozaïek gecombineerd mèt fresco van Irene van Vlijmen. De kunstenares ies teves de maakster van 't mozaïek op 't groat drièjend ei op 'ne sokkel, dae veur 't kesjtièl sjteit.
Piet Bours
Piet Bours (Valkeberg, 6 november 1945) ies eine Valkebergse musicus, dae väöl jaore actief ies gewaes es begeleider, dirigent en docent. Hae hèlt ziech väöl bezig mèt kèrkmeziek, 'n tièntal jaore vervulde hae de functie van dirigent-örganis.
Biografie
Bours woort op 6 november 1945, nét nao ziene twièlingbroor Lei, gebore és 5e kind oet 'n gezin van 6 kinger es zoon van Harie Bours en Anneke Donners. Hae ies opgegreujd op de Heunsberg (nummer 6). Vanaaf zien 7e jaor kreeg hae pianolès. Daoneve kreeg hae later örgel-lès. Nao de middelbare sjoal ging hae nao 't conservatorium in Mestreech en in 1966 volgde ein aansjtèlling es docent piano aan de Valkebergse muzieksjoal, woa hae bienao 40 jaor aan verbonge bleef (de lètste jaore ouch in Mestreech en aan de väöl dependances, onder de naam "Kumulus").
Vanaaf zien 14e jaor, keersjmès 1959, begeleide Piet 't kèrkelik zangkoar St. Caecilia oet Valkeberg (toen nog 'n mannekoar) aan 't örgel, eve later volgde 't begeleide van 't muzieksjoalkoar o.l.v. Guus Bosch.
Maske
‘n Maske ies ‘n vermómming van ‘t geziech en sóms de res van ’t lief, mèt ’t doel ziech ónherkènbaar te make, zien persoonlikheid te verberge of ’n ander aan te numme. In vreuger tieje woort ‘t gebruuk bie bepaalde godsdeenstige activiteite. Maskes sjtèlde dan de doaje veur of geiste in miensjelike of deerlike versjiening.
Piet Bours
Biografie
Tösje 1968 en 2001 vervulde hae de functie van dirigent-örganis in Valkeberg, ièrsj bie 't St. Caeciliakaor van de Nicolaasparochie, later bie 't Gregoriuskoar van de Slevevrouweparochie. In dees jaore zörgde hae ouch mèt koare, soliste of allein veur väöl oploesteringe van huwelike of oetvaarte. Momenteel ies hae allein nog es örganis in de regio Mestreech en Valkeberg actief.
Maske
Historie
De toepassing ies al hièl oud. In Egypte, Griekeland, bie de Romeine, in Mexico en Peru, veurdat de Sjpanjaarde ziech dao lete zeen,  waor ’t gebruuk bekènd. In hoofzaak um de doaje, dae ’n maske kreeg opgezat, op zien reis nao ‘de hemel’ tege demone te besjerme. Ouch op ’t toneel woorte maskes gebruuk um ziech es deer te manifestere of ‘n bepaald miensjelik karakter oet te beelde.
Piet Bours
Biografie
Ouch énkele koare haet Piet geleid, woa onder 't toenmalige 'Klokkekoar Groat Valkeberg', mèt es hoagtepunt de oetveuring van Hoffmanns Erzählungen van Jacques Offenbach in de Nuuj Kèrk in Valkeberg mèt Marjon Lambriks en Hubert Delamboye.
Maske
Gebruuk
thumb|250px|right|Houte Aziatisch maske Maskes kómme veur euver de ganse waereld. In Europa haet ’t nog ’n folkloristisch karakter in de Alpe, Ingeland en Ierland. Bie oes in de umgeving, Nederland, Belsj, Italië, Duutsjland en ander katholieke sjtreke, kènne  veer ’t vastenaovesmaske. Mommebakkes, wie ze in Limburg ouch vreuger zagte, beteikent letterlik: vermómp bakkes (geziech). 't Woord bakke (wang) kump truuk in de samesjtèllinge: baktand (kies) en bakkebaard. In plaats van ziech ónherkènbaar te make mèt 'n maske kèn dat ouch door ziech te sjmienke.
Piet Bours
Biografie
Nao ièrsj actief te zin gewaes es begeleider, woort Piet op 6 januari 1977 aangesjtèld és dirigent van Zangvereiniging Orphée oet Houtem (Valkeberg). Piet haet bie dit koar de langste sjtaot van deens in häör ruim 150-jäörig besjtoon. Hae sjreef arrangemente, leedsjes en versjkes veur de vereiniging en 't vereinigingsblaad. Bie zien aafsjied es dirigent van Orphée op 22 januari 2017 woort Piet Koninklik Ondersjeie es Lid in de Orde van Oranje Nassau.
Maske
Materiaal
Maskes zint'r in allerlei vörme, van groate exemplare, die gans euver de kop goon tot kleine, die allein de ouge bedèkke. Ze zin gemaak van liech sjpöl: karton, papier-maché, sjtof, plastic en resmateriaal.
Piet Bours
Werk
Bours maakde 'n groat aantal arrangemente van zangpartiture. Ouch sjreef Piet tekste en 'n aantal melodieën, veural veur Zangvereiniging Orphée.
Hae componeerde o.a. de muziek van: De ièrsjte versie van 't Limburgs volksleed in de Limburgse taal (op de Valkebergse teks van Els Diederen 1996) woort veurzeen van 'n veersjtummige bewèrking veur koar van Piet. Dit sjtuk weurt door Orphée gezonge.
Maske
Trevia
't Maske is ouch de naam van de carnevalsgezèt in de gemeinte Valkeberg aan de Geul en Hölsberg, oetgegeve door Heuvelland Aktueel.
Debiet
Debiet is 'nen term oet de eerdweitesjap en natuurkunde. 't Debiet is 't voluum water wat 'ne revier aofveurt op 'n bepaolde plaots per tiedseinheid, miestal seconde. Boebij
Flakstad
thumb|De ligking van Flakstad in de pervincie Nordland. Flakstad is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 1.454 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 179,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 8,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1859.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Sjaorstein
'ne Sjaorstein of sjouw is 'n aafveurkenaal veur rouk of gaas. Dae veurtj saorte gaas of dampe aaf nao boete veur boilers, stäöf, aoves en haerdvure. Meistes waere ze vertikaal aangelag, veur zoa de heite saorte gaas 't mekkelikste nao boete te kónne laote stiege.
Sjaorstein bestaont allewiel in alderhenj aan saorte en gruèdjes. Zoa guèf 't hoag, rónj sjaorstein gemaak van brik bie väöl aw febrikke. Döks behèltj me zónne sjaorstein naodet me 't febrik haet aafgebraoke es e monumentj. Sjaorstein hove aevel neet ummer van brik gemaak te zeen; zoa guèf 't veur d'n aafveur van de rouk van de wasemkap allewiel veurnamelik kleinder sjaorstein gemaak van plestik.
Döks neump me 'ne sjaorstein op 't plat ouch 'n sjouw; dit waord haet aevel mièrder beteikenisse.
Hoogezand-Sappemeer
Hoogezand-Sappemeer (Gronings: Hogezaand-Sapmeer) is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Groninge, gooddeils in de Veenkolonies, mèt 'n oppervlak vaan naoventrint 73 km² (daovaan zoeget 5 km² water) en zoe'n 34.000 inwoeners. De dörper Hoogezand (hoofplaots) en Sappemeer zien tot 'n klein stad aoneingegreujd; ander plaotse zien Borgercompagnie, Foxham, Foxhol, Kiel-Windeweer, Kleinemeer, Kropswolde, Martenshoek, Tripscompagnie, Westerbroek en de naobersjap Wolfsbarge. Daoneve gief 't nog väöl lintbebouwing langs de kenale.
Birgele
thumb|[[Waterslot Elsum ligk in Birgele, juus t'n wèste van 't dörp.]] Birgele (Duutsj: Birgelen) is e dörp inne Duutsje gemèndje Wasseberg, innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. 't Ligk t'n naorde van Wasseberg, t'n oeaste van Effeld en Ophaove, t'n zuje van e bósgebied det 'nen oetluiper vörmp vanne Mienwaeg en t'n wèste van Entenpfuhl. Birgele haet zoeaget 3.554 inwoeaners.
Hoogezand-Sappemeer
Historie
't Gebeed vaan de modern gemeinte Hoogezand-Sappemeer huurde in de middeliewe bij 't Gorecht (zuug daoveur ouch Haren). Allein Kropswolde en Westerbroek waore in deen tied zelfstendege kerspele; de res vaan de kerne bestoont nog neet. Wie me vaanaof de zeventiende iew de weuste groond in de later gemeinte begós te oontginne oontstoonte aon de aofgraovinge de dörper Hoogezand en Sappemeer. Die greujde lankzaamaon aonein en deilde vaanaof de late negentiende iew ouch eine statie. Op 1 aprèl 1949 woorte de bei gemeintes samegeveug, boemèt Hoogezand en Sappemeer ouch formeel 'n einheid woorte. Op 1 jannewarie 2018 góng Hoogezand-Sappemeer, mèt Menterwolde en Slochteren, weer op in de fusiegemeinte Midde-Groninge.
Birgele
Juus wèstelik van 't dörp ligk 't Waterslot Elsum, det door grachte wuuertj ómgaove. 'n Anger bezeenswaerdigheid is 't Birgeler Pötje (Birgelener Pützchen), 'n Maria-wèlvaartskepèl inne busj bie Birgele.
Door 't dörp struimp ouch de Birgelerbaek.
Birgele vörmdje vreuger zien eige gemèndje, worónger ouch Kraveld, Rosenthal, Uleboesj en Schaufenberg vele, meh woort op 1 jannewarie 1972 bie Wasseberg ingelief.
Zuud-Limburg
thumb|Zuud-Limburg en e sjtök Midde-Limburg en 't Pruusj mit de plateaus. Zuud-Limburg is 't mieëtst zudelige deel va zoeëwaal Nederlank as g'n provins Nederlands-Limburg. De sjtreek hingk aa Nederlank via e sjmal sjtökske lank va ungeveër vieëf kilometer breëd ónger g'n sjtad Ech i Midde-Limburg. 't Sjmalle sjtök weëd westelig begrens durch Belsj Limburg, en oeëstelig durch d'r Dütsjen bondssjtaat Noardrien-Wesfale, waat óch gild vuur de res va de sjtreek. Zudelig grens 't gebeed aa de Belsje provins Luuk en teëves e sjtökske Belsj-Limburg bei de Voersjtreek. I Zuud-Limburg woeënt mieë as de helf van 't totaal aatal inwoeëners va de ganse provins, ungeveër 607.000 lüj. 't Lanksjap is vuur e deel good versjteëligd. thumb|'t Zuud-Limburgse heuvellanksjap.
Gesjichde
Zuud-Limburg hat 'n rieëke en complexe gesjichde. 't Zude va Limburg is allewaal neet 't vruëgere Limburg dat as hertogdóm óntsjtóng rónk 't joar 1000 noa Christus bei de hütse klingere sjtad Limbourg i g'n provincie Luuk. 't Zuud-Limburgs gebeed hütse daag, kunt mieër uëveree mit 't auw Lank va Valkeberg, 't Lank va Hertseroa en 't Graafsjap Dalhem, dat sjpieër durch 't Hertogdóm Brabant opgenume woeëd in 't Lank va Uëvermaas. 't Gebeed bei Zittert behuëte bei 't Hertogdóm Jöllig.
't Echte (Zuud-)Limburg zoeëwie veer dat noe kenne, woeëd gevörmt in 't joar 1839. In 1813 al woeëd e 'Limburg' gevörmt mit 't hütse Belsj-Limburg, meh noa de Belsje opsjtank va 1830 woeëd in 1839 besloate dat Nederlanks Limburg bie Nederland gevuëg zouw waeëre. Zoeë zint de bei Limburge oetinanger gerakd. Limburg krieët dan zing 'vuurm', mit Noard- en Midde-Limburg.
Lanksjap
Zoeëwie ieëder vermild, is Zuud-Limburg vuur e deel versjteëligd. Wichtige sjteëj zint de hoofsjtad Masjtrich, Heële, Zittert, Gelaen en Kirchroaj. 't Oeëstelig en 't noardelig deel is deechder bevólk, ó.a. vaweënge de sjteenkoalewinninge oet 't verleie, die arbeidesj troak oet zoeëwaal Limburg as 't ganse lank. Masjtrich is langer inne wichtige sjtad gewaeës. 't Deel tusje Masjtrich en de Miensjtreek is dunner bevólk en agrarischer. Mieëtstes is vieëtilt gecombineërd mit óbstilt de wichtigste agrarische activiteet. 't Gebeed kint me besjawwe as ee va d'r auwste keltuurlanksjapper va Nederlank.
Zuud-Limburg sjteet óch bekank um höar heuvellanksjap. Bekans gans Zuud-Limburg besjteet oet plateaus, die durch revere en bake ingesjleëte zint, oeë durch 't heuvellankjsap zinge vuurm krieët. D'r boeëm besjteet mieëtstes oet kriet en löss. 't Kriet woeëd i de geologische tieëdperk van 't Kriet gevörmt. De heuvels zint de vuurtzetting van 't Belsje Lank va Herf, dat noch zudeliger uëvergeet i de Ardenne. De maximale hoeëgte in 't Limburgse Heuvellank, rieëke bis ungeveër 300 meter boave zieësjpieëgel. D'r Volserberg bei Vols is d'r hoeëgste top. Hoeëgte bis 'ne meter of 200 köame evvel mieë vuur. In 't Maasdaal kunt óch klei en zank mit grinkbanker vuur.
Verkieër en keltuur
D'r A2 noa Luuk, d'r A76 va de Belsje grens noa Oake en d'r A79, d'r weëg Heële-Masjtrich, zint de wichtigste autobaner. D'r A2 is t'r hoeëgte va d'r zoeëgeneumde flesjehals bei Ech d'r dröksjte weëg va Limburg. D'r A76 is dan inne wichtige weëg vuur 't internationaal vrachverkieër. 't Guëf óch ieëzerweëg durch 't gebeed. D'r dröksjte ieëzerweëg vuët va Masjtrich noa Amsterdam. Wieër zóg 't Julianakanoal doa vuur dat 't sjieëpvaaëtsverkieër óch vieëre kan noa de haves va Masjtrich en Luuk, weil d'r Moas op de grens mit 't Belsj zieër undeep is.
Wieër zint in Zuud-Limburg vöal sjproakversjille deech beieen. Drèk oeëstelig neëve d'r Moas litt de Panninger Linie. De lüj westelig va dees linie sjpreëke va inne snie, dewiel de minsje oeëstelig doa va  sjnie vuur 't zèlfde wöad zègke. Oeësteliger litt ing uëvergangkssjtroak mit de Ripoarische dialekte. Dat gebeed tusje Eupen, Vols, Kirkoa en wieër in Dütsjlank, is boeëgvörmig. De isoglos begós vanaaf Valkeberg. Get westelig va de plaatsj: Vols, Bóches, Zumpelveld en Kirchroaj litt de grens tusje 't Limburgs en 't Ripoarisch, allewaal de lüj oet beivuurbild Kirkroa zaan dat zeë óch Limburgs kalle.
Øystre Slidre
thumb|De ligking van Øystre Slidre in de pervincie Oppland. Øystre Slidre is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Oppland in Nórwaeg. De gemeinte had 3.137 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 964,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 0544.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Kaanker
thumb|'n Roukerslóng mèt [[lóngkaanker.]] thumb|[[Boorskaanker.]] Kaanker (vaan Latiens cancer 'krab', nao de vörm vaan 't gezwel) is de triviale naom veur koedaardeg neoplasma of koedaardegen tumor, 'n gróp krenkdes boebij 'n oongeremde greuj vaan celle plaotsvint, en aander deile vaan 't lief weure aongetas door doorslaag (nao aonligkende liechaamsdeile; ouch bekind es invasie) en dèks oetzejjing (via de lymfekliere en/of de aojere). Heimèt oondersjeie ziech kaankers vaan goodaardege tumore, die neet doorsloon of oetzejje.
Kaankers oontstoon door mutaties in 't DNA in celle. Zoe'n mutaties kinne edereine euverkoume, meh versjèllende oerzake kinne de kans op kaanker wel groeter make. Factore die veur e verhuug risico op kaanker zörge loupe hendeg oeterein, meh höbbe in 90 tot 95 percint vaan de gevalle 'n plaots in de leefstijl of 't milieu vaan de lijer en veur 5 tot 10 percint in 't genotyp (d.w.z. 't verhuug risico is èrfelek). Dit hingk aof vaan de kaankersoort boe me euver sprik. Umgevingsfactore zien zoewel chemisch (stoffe mèt die eigesjap neump me carcinogeen of kaankerverwèkkend), biologisch (infecties) es natuurkundeg vaan aard (straoling). Gewoentes die op ziechzelf al sterk carcinogeen zien, behelze oonder mie (sigrètte) rouke en in de zon ligke. Kaanker kump in alle leeftiedsgróppe veur, meh tröf awwere mie es joongere. Ouch bieste kinne kaanker kriege.
Kaanker is 'n serieus krenkde en zoonder behandeling doejelek. Tracteminte zien excisie (oetsnijing), radiotherapie (bestraoling) en chemotherapie (zwoer medicijne). In westerse len krijg eine op de drei oets kaanker; door geavanceerde technieke is dat in oongeveer de hèlf vaan de gevalle te geneze. Daan nog is 't in de westerse wereld ein vaan de mies veurkoumende doedsoerzake. In de oontwikkelingslen kump 't väöl minder veur.
Oerzake
thumb|Epidemie in lóngkaanker in de VS, analoog aon touwgenome consumptie vaan sigrètte. Kaanker oontsteit door 'n ganse serie mutaties (zuug Pathofysiologie). Dees mutaties kinne edereine euverkoume, en in orgaone boe-in celle ziech e leve laank väöl deile (wie d'n dikken derm) is touwval mesjiens wel de groetse oerzaak (bij e groet aontal mutaties weurt, n'importe wat veur factore wijer nog mètspeule, de sjans op fuitsjes substantieel). Neve blinde pech speule in de regel versjèllende variabel factore mèt. In groete mierderheid geit 't hei um umgevingsfactore: mètspeule kinne rouke (25 tot 30%), dieet en vetzöch (30 tot 35%), infecties (15 tot 20%), straoling, stress, gebrek aon liefsbeweging en milieuvervojling. Neve de umgeving kin de kans op kaanker touwnumme door genetische factore. De maot boe-in touwval, umgevingsfactore en èrfelekheid mètspeule versjèlt zier sterk per kaankersoort.
Straoling
Kaanker kin me veural kriege vaan ioniserende straoling, dus vaan straoling oetgezoonde door radioactief bronne. Alfa- en bètastraoling zien veural bij inwendege vervojling gevierlek; gammastraoling kin ouch vaan boetenaof tot sjaoj leie. Kaanker door straoling euverkump beveurbeeld radiologe, aonwoenende vaan atoomproefterreine en mijnwèrkers in uraniumkojle, boe radongaas es vervalproduk vaan uranium de loch völt. 't Gebäört evels ouch particuliere wel: veural in kroeploker en slech geventileerde kelders concentreert ziech 't radon ouch. In de Benelux, boe gein uraniumbronne zien, is dit gezoondheidsrisico beperk. Binne Nederland kump 't nog veural in Zuid-Limbörg veur. De norm veur ioniserende straoling door radonverval is 100 Bq/m³; in Vlaondere kump zoe'n 10% vaan de hoezer daobovenoet. Me moot radon neet de kans geve ziech op te houpe; 't hoes good ventilere kin al helpe.
Aander types vaan straoling kinne ouch veur kaanker zörge, wie röntgenstraoling en UV-straoling. Dit lèste zörg dèks veur melanoom (hoedkaanker) bij 't te laank in de zon ligke. De versjendelering vaan de ozonlaog (die UV-straoling oet 't zonleech filtert) heet dat risico groeter gemaak.
Infecties
Allewel tot kaanker oet biotische bronne bij lui neet domineert - 't tröf beveurbeeld veugel väöl mie - zien infecties wel (mèt) verantwoordelek veur 'n aonzeenlek deil vaan alle minseleke kaankergevalle. Tot veur kort plaostde me dit tösse 10 en 20 percint; recint oonderzeuk wies drop tot dit väöl hoeger ligk, tege de 40 percint. De bekindste gróp krenkdekieme die dit kinne doen zien versjèllende soorte minselek papillomavirus (HPV). Die zien sjöldege bij väöl kaankers in en um liechaamsholtes, veural baarmojerhalskaanker, boe bekans alle gevalle door virusse weure veroerzaak; wijer bij oonder mier anaalkaanker (ouch in de allermieste gevalle) en gezwelle aon de penis, vagina en vulva (in 'n minderheid vaan de gevalle). Ouch keel- en moondkaanker kinne door 't HPV koume; volges recint oonderzeuk is HPV, euvergedrage door orale seks, in de VS allewijl zelfs nog veur rouke de veurnaomste oerzaak devaan.
Aander virusse die kaanker kinne verwèkke zien 't polyomavirus (hoedkaanker, neerkaanker en hersekaanker), 't Epstein-Barrvirus (immunoproliferatiefkrenkde en nasofarynxcarcinoom), e zeker herpesvirus (Karposisarcoom; daonao geneump Karposisarcoomvirus), de hepatitis-B en -C-virusse (leverkaanker, in de variant hepatocellulair carcinoom of HCC) en 't T-celleukemievirus (leukemie). Vaan sommege virusse is de sjäöjeleke wèrking gooddeils beperk tot de kaanker; dat zuut me daan dèks aon de naom vaan 't virus. Bij aandere soorte is de kaanker e bijversjijnsel, wat laank neet altied optrejt. Zoe krijg mer e fractie vaan de hepatitis-B-patiënte ouch ech lieverkaanker.
Bacterië kinne ouch 'n rol speule bij kaanker, zoewie Helicobacter pylori, dee veur maogkaanker kin zörge. Volges Canadees-Amerikaans oonderzeuk oet 2011 höbbe fusobacterië te make mèt dermkaanker; of ze oerzaak daan wel gevolg zien, is neet dudelek. Oonderzeuk oet 2013 tuinde aon tot kaankercelle dèks väöl bacteriaol RNA en DNA höbbe, zeker in de specifieke kaankergene. Me nump aon tot bacterië gene mèt kaankercelle oetwissele; dit zouw tot bepaolde soorte kaanker kinne leie. In 't bezunder bringk me Acetinobacter mèt acute leukemie in verband, en Pseudomonas mèt maogtumore.
Aidslijers kriege in e later stadium vaan hun krenkde dèks viraol vörm vaan kaanker, m.n. Karposisarcoom en mèt HPV geassocieerde kaankers. Dit kump doortot 't aidsvirus 't immuunsysteem aonvèlt, wat de weeg vrijmaak veur bacterië en virusse.
Èrfelekheid
Allewel tot kaanker in hoeg maote 'n sporadische krenkde is, die neet in de gene zit, speule versjèllende genetisch factore 'n rol, soms 'n klein, soms 'n get groeter. De belaankriekste gevalle zien boorskaanker en eierstekkaanker, die lui mèt bepaolde mutaties in de gene BRC1 en BRC2 trèffe. In zwoer belasde families kinne zelfs manslui boorskaankerversjijnsele kriege. Väöl zeldzaomer meh hendeg ingriepend zien syndrome wie 't Syndroom vaan Li-Fraumeni en 't Syndroom vaan Turcot. Dit zien serieus gebreke aon 't mechanisme vaan de celdeling. Inkel kaankers (in 't bezunder leukemie en klitsekaanker) koume ouch mier veur bij lijers aon 't Syndroom vaan Down (mongole); väöl aander soorte zjus weer minder, umtot op 't 21e chromosoom (wat de lijers drei kier höbbe) diverse tumoroonderdrökkingsgene zitte.
Besmetting
Euver 't algemein is kaanker neet euverdraagbaar, allewel tot dat bij bieste (beveurbeeld t'r Tasmaansen duvel) wel gezeen weurt. Dit heet te make mèt de wèrking vaan 't immuunsysteem, dat vreem minseleke celle, dus ouch kaankercelle, boetezèt um hun oonbekind MHC. 't Kump 'nen inkele kier veur bij orgaontransplantaties en zwaangersjappe.
Pathofysiologie
thumb|Kaanker is 't gevolg vaan 'n serie [[mutatie (genetica)|mutaties.]] Kaanker is in feite 'n krenkde aon de regulering vaan celgreuj. Es 'n gewoen cel 'n kaankercel weurt, mote dus bepaolde gene die dat regele weure oonderdrök. Dao zien twie types gene die mote mutere: oncogene, die de celgreuj in gaank zètte, en tumoroonderdrökkingsgene. Bij kaanker zien de ierste soort gene zoe veranderd tot de nui celle vaan 't koedaardeg kaankertyp weure. De twiede weure oetgezat zoetot de celle ziech oonbeperk vermierdere. Zouwe allein de oncogene mutere, daan greujt de kaanker neet, mutere allein de oonderdrökkingsgene, daan is d'n tumor goodaardeg. 't Oontstoon vaan kaanker weurt carcinogenese geneump.
De aard vaan de mutaties die op 't ind tot kaankercelle leie kin versjèlle en is normaal gezeen e perces vaan jaore. Mutaties, foute bij 't kopiëre vaan genetische informatie, zien bij organismes aon d'n orde vaan d'n daag. 't Lief heet evels mechanismes um groete foute oet te sjakele, zoewie DNA-reparatie of apoptose (geregelde celdoed). Bij kaanker weurt dat allemaol oontregeld. Dit kump meistens door de stofwisseling (metabolisme): bij celdeiling maak 't lief gebruuk vaan de stoffe die 't in ziech heet. Ouch carcinogene weure daobij gebruuk, al zien ze dao neet good veur gesjik. 'n Väölheid vaan carginogeen molecule maak de kans op foute, en dus mutaties, groeter.
Diagnose
thumb|Diagnose vaan kaanker is dèks lesteg. Zoe oonopvallend kin e lóngcarcinoom zien ('t vaag vlekske in de veerkant) op 'ne röntgenfoto. Es d'n hoesdokter kaanker meint te zien, moot dèks nog 'ne patholoog, 'nen oncoloog of 'ne specialis in 't relevant orgaon draon te pas koume um dat zeker te weite. Aonwiezinge veur kaanker kin me kriege oet röntgenfoto's (wie heineve), endoscopie, CT-scans of bloodteste. Soms deit me aon groetsjaoleg bevolkingsoonderzeuk oonder veural awwer lui, op boors- of prostaotkaanker.
In de touwkoms moot 't, ouch in e vreug stadium, meugelek zien um oet einen droppel blood oet te make of iemes kaanker heet en wat veur; regelmaoteg oonderzeuk oonder de ganse bevolking kin meugelek de aander menere vaan diagnose euverbojeg make.
Symptome
Kaanker manifesteert ziech in vreug fases miestal neet zoe dudelek. De symptome zien laank nogal vaag en kinne aon zoeväöl aander krenkdes weure touwgesjreve. Daodoor weurt de krenkde dèks te laat oontdèk um nog te kinne bestrije. Aon d'n aandere kant leit 't ouch wel ins tot hypochondrie, umtot me bij 'n oonsjöldege krenkde aon kaanker kin dinke.
Symptome behelze:
Pathologie
De specialis dee kaanker moot vasstèlle deit aon histologie: me nump e moonster vaan d'n tumor en oonderzeuk dat in 't laboratorium. Zoe'n oonderzeuk kin gebäöre door (extern) biopsie of chirurgie. De patholoog oonderzeuk oonder mie 't typ kaanker en de graod boe-in de kaanker ziech bevint. Dit is vaan belaank veur de prognose.
Epidemiologie
thumb|Kaankerdoeje per 100.000 lui wereldwied. Wereldwied zörge alle kaankers same veur oongeveer 13% vaan alle sterfgevalle. In Nederland is dat zelfs minstens 30 percint; sinds kort heet 't hart- en vaatkrenkdes ingehaold es belaankriekste doedsoerzaak. In 2010 kraoge zoe'n 95.000 Nederlanders kaanker; verwach weurt tot dit in 2020 zal opgeloupe zien tot 123.000. Dit kump veural doortot lui awwer weure. De frequintste gevalle zien (in aofloupende volgorde) lóngkaanker, maogkaanker, baarmojerhalskaanker, leverkaanker en boorskaanker. In de 'oontwikkelde' wereld krijg eine op drei oets kaanker; oonder euverlevers is de kans um 't nog eine kier te kriege oongeveer twie op nege. Zuver statistisch gezeen zouw dit aontal lieger mote zien, meh umtot kaankerlijers dèks door hun leefgewoentes en/of genetischen aonlag al mier risico lepe, en umtot kaanker 'n chronische krenkde is die ziech miestal jaorelaank in stèlte opbouwt, höbbe ze ouch e verhoeg risico op nog 'ne kier kaanker.
Genezing
Me zeuk allaank nao 'het' medicijn tege kaanker, meh door de zoe diverse oerzake vaan de versjèllende soorte kaanker is 't neet woersjijnelek tot dit oets kump. Door de jaore heer zien versjèllende methodes oontwikkeld veur kaanker te bestrije. De ajdste is chirurgie: daobij weurt d'n tumor gewoen droetgesnoje. Dit deit me al iewe, meh heet versjèllende bezwoere: 't liet de patiënt vermink achter en hölp neet es de kaanker al is oetgezejd. Orgaone die me kin misse, zoewie boorste en klitse, weure dèks geamputeerd, allewel tot 't psychologisch effek daovaan zwoer kin oetvalle.
Radiotherapie, boebij ioniserende straoling weurt gebruuk um de celle aon te valle, is väöl in gebruuk, zoewel es therapeutische behandeling (geriech op genezing) es bij wijs vaan palliatief behaandeling (symptoombestrijing, wienie genezing oonmeugelek is). Naodeil is tot de straoling ouch zwoer effekte heet op gezoond umligkend weefsel en zjus weer kaanker kin verwèkke (me moot 't daan ouch neet bij goodaardege tumore gebruke).
Chemotherapie vèlt effectief snel deilende celle aon en wèrk daorum good tege kaankers. Ze valle evels ouch gezoonde celle mèt die eigesjap aon: haorfollikele, beinmerg (zoonder leukemie) en 't verteringskenaal. Dit maak de patiënt extreem misselek en leit tot haoroetval. Ouch kin chemotherapie sjaoj aon de herses doen en zoe vergeetechtegheid teweegbringe. Daobij kin de sjemische contaminatie vaan 't lief zelfs tot nuie kaanker veure. Es 't neet nujeg is, passe dokters 't lever neet touw.
Aander methodes zien immunotherapie, boebij 't immuunsysteem weurt gestimuleerd um de kaanker aon te valle (wat 't normaal neet deit), hormoontherapie en (bij leukemie) beinmergtransplantatie. In sommege gevalle bliek 't meugelek oontwikkelende kaankercelle bij leukemiepatiënte ziech te doen umbouwe tot oongevierleke macrofage. Therapie die ziech dao-op baseert moot (miert 2015) nog weure oontwikkeld.
Prognose
Vreuger waor kaanker ummer of bekans ummer doejelek. Allewijl geit dit nog ummer op veur sommege types, die neet of lesteg behandelbaar zien, meh valle aandere soorte good te geneze. Zoe zien de mieste gevalle vaan hoedkaanker (wat ouch opvèlt en daorum miestal vreug weurt gediagnosticeerd) in de moderne wereld neet doejelek. Daomèt zien dees krenkdes e stök minder doejelek es attak of hartimfark (wat oongeveer eve väöl veurkump es de gebrukelekste kaankers).
Wee in e laat stadium gediagnosticeerd weurt, geit dèks e zwoer leve vaan ingriepende behandelinge tegemoot. Terminaol patiënte weure vreug of laat bèdlegereg en höbbe oetgebreide zörg nujeg, es de kaanker ummer mier liechaamsfuncties oetsjakelt.
Preventie
Es mier bekind weurt vaan de oerzake vaan kaanker, weurt 't ouch gemeleker dao vaan te väöre get aon te doen. Al roond 1900 woort bekind tot ioniserende straoling tot kaanker kin leie. Allewijl weure lui die mèt radioactiviteit wèrke besjermp mèt zwoer metale (wie loed), die väöl vaan die straoling tegehawwe. De touwpassing vaan asbes, in de decennia nao d'n Oerlog hiel väöl gebruuk in de bouw, is intösse in e groet aontal len verboje.
Es me 't nog neet heet, kin 't gezoonder make vaan de levesstijl väöl doen um kaanker in de touwkóms te veurkoume: väöl bewege, neet rouke, neet te väöl alcohol en maoteg ete. 't Effek op vaan väöl greunte en fruit, wat zoonder mie good is veur de gezoondheid, steit evels ter discussie. Wel liekene vet ete, gegrild vleis, väöl sókker en väöl zaajt e negatief effek te höbbe. Euver 't algemein kin me dus zègke tot e gezoond en gevarieerd dieet, wat ouch good is tege aander krenkdes, veur de gemiddelde mins de bèste preventie veur kaanker is.
Medicijne wèrke soms ouch tege bepaolde vörm vaan kaanker, soms es bijwèrking, soms es hoofwèrking. Zoe weure tamoxifen en raloxifeen veurgesjreve tege boorskaanker. Finasteride hölp tege prostaotkaanker. Vaccinatie hölp tege kaankers die door virusse of bacterië weure veroerzaak. Zoe besteit e vaccin tege baarmojerhalskaanker, wat HPV-virusse in 't algemein bevech. 't Vaccin tege hepatitis B hölp ouch tege leverkaanker, aongezeen dit soms bij lijers aon die ierste krenkde veurkump.
Historie
De aajds bekinde besjrieving kump oet Egypte en steit op e papyrus oet 1600 veur Christus. Hei weurt de behandeling vaan blojinge aon de boors besjreve, dewijl me tegeliek touwgief tot de krenkde neet te geneze vèlt. Hippocrates besjrijf versjèllende tumore en beneump ze mèt 't woord karkinos ('krab'). Celsus brink roond 't begin vaan de jaortèlling de lienvertaoling cancer in umloup. In deen tied verklaort me de krenkde, wie alle aandere krenkdes, oet de lier vaan de liechaamsvochte. In d'n èlfden iew kump d'n Arabische filosoof Avicenna al mèt 'n besjrieving vaan chirugrische behandeling: 'nen tumor moot groondeg weure oetgesnoje. In de zeventienden iew kaom in Nederland 't anatomisch oonderzeuk nao kaanker op gaank. François de la Boé Silvius zoch de oerzaak in de lymfekliere, Nicolaes Tulp (bekind vaan 't sjèlderij De anatomische les vaan Rembrandt) zaog kaanker es 'n infectiekrenkde.
Nog ummertouw is väöl oonbekind vaan de perceis oerzake vaan kaanker(s); nog väöl minder bekind is wie me 't good kin geneze. 't Oonderzeuk nao de krenkde geit in dezen tied daan ouch door.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op zien Ingelstaoleg equivalint, en wel dees versie