cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Email
't Proces
De te emaillere veurwerpe waere oetgegleujd, in zoer geëts, mit loge geneutralizeert en gewesje. De gróndjemailsjlik wirt door duipe of sjpuite aangebrach en biej 850 tot 900 °C ingebrent. De emaillaog sjmelt tot eine glaaseuvertrèk en de veurwerpe kènne aansjletend mit ein of meë dèkemaillaoge veurzeen waere. Dees waere jedere keër biej 800 tot 850 °C gebent. Ènvoudige emailleringe waere in ein hanjeling aangebrach, de zwoa geneumde einlaogs emailles en dunlaogse emailles.
Weiteswaert
Allewiel wirt emaille gebruuk veur reclame of bewaegwiezeringsborde, dit ómdat emaille krats- en roesbesjtendig is en pes 50 jaor kleurvas kènt blieve.
Buurtsjap
'n Wiek ies 'n sjtadsbuurt.
Kommelkerteer
thumb|right|Ligking vaan 't Kommerkerteer 't Kommelkerteer is 'n wiek in het westelek deil vaan 't stadscentrum vaan Mestreech. 't Kommelkerteer weurt begrens door de wieke Binnestad, Statekerteer, Jekerkerteer en e deil vaan de binnerink vaan Mestreech, de Hertogsingel.
De wiek ontlient häöre naom aon 't pleintsje de Kommel op de plaots boe de Brusselsestraot, de Groete Grach, en de Calvariestraot bijeinkoume. D'r zien een aontal theorieë boe de naom kommel vaandan zou kinne koume. Zoe zou 't vaan "Kumulus" kinne koume, wat in 't Latien heuvel beteikent of vaan de naom "commert".
Lingdje
De lingdje is de grótste aafmaeting van e veurwirp (de grótsten aafstandj tösse twieë puntjen of heuk). In 't geval van 'n eindimensionaal veurwirp, wie e lienstök, is 't ouch de ènsigste aafmaeting. Veur lankwirpige twieëdimensionaal en driedimensionaal veurwirper hètj die richting de lingdjerichting. Bie e twieëdimensionaal veurwirp hètj de loeadrechte richting de brèdjerichting (of dwaersj). De grótste aafmaeting in die richting hètj brèdje. Veur driedimensionaal veurwirpe besteitj ouch 'n derdje aafmaeting. De gebroekdje terme veure drie aafmaetinge variëre, aafhenkelik vanne oriëntatie. Zoea sprèk me van diekdje, huuegdje of deepdje.
Petrarca
Francesco Petrarca, Arezzo, 20 juli 1304 - Arquà, 18 juli 1374, waor 'ne Italiaanse dichter, sjriever en gesjiedsjriever. E wert besjoewd es d'r örsjte historische humanist.
De Welfen en 't laeve va Petrarca
Petrarca waor d'r zoon van 'ne notaer dae tegeliek mèt Dante um z'n lidmaatsjap van de Welfen waoërd verbanne oet Florence.
Petrarca brach 'n groeët dèèl van z'n jeugd dör in Avignon, oeë de familie hee verhuusde um paus Clemens V te volge, dae dao vanaaf 1309 verbleef dör 't pauselijk schisma va 1309 bies 1376.
Petrarca sjtudeerde in Montpellier (1319-1323) en trok vervolges nao Bologna, oeë e rechte sjtudeerde va 1323 tot 1325. Z'n interesse gong evvel mieë oet nao 't sjrieve, 'n passie die e deelde mèt z'ne vreund Giovanni Boccaccio. In 1326, nao d'r doeëd van ziene vader, kieërde e truuk nao Avignon. Dao oontvong e de lieëger wiejing en lach zich toe op de sjtudie van de Latiense klassieke.
Laura en de poësie
Op 6 april 1327 (Goje vriedèg) zoog Petrarca in de kèrk St.-Claire 'n maedsje, dat-e es Laura z'n gaans laevelaank haat bezonge in lyrische verze, die gebundeld zeunt in de Canzoniere, in 't Italiaans gesjraeve. Hoewel e z'n Latiense waerke en z'n filologisch waerk, sjtudie va doeëj tale, es 't väörnaamste besjoewde, haat-e op latere laeftied väöral dör z'n lyrische gedichte invloed gehad, väöral op 't 17e-ieëwse petrarkisme. Väöl van z'n gedichte waoërte op muziek gezat, oonder andere door Claudio Monteverdi en Orlando di Lasso.
Es gelieërde en dichter waoërt-e al gow beroemd en in 1341 waoërt 'm dör Paries en Rome de dichterskroeën aa-gebaoje; hij kaoës väör Rome en waoërt op paosjzoondèg (8 april) 1341 op 't Capitool gekroeënd tut 'magna poeta et historicus'. Dör z'n herontdèkking va klassieke tekste, met name Cicero's breve an Atticus in 1345, verworf-e d'r titel va 'vader van de humanistische bewaeging'.
't Petrarkisme is d'r literaire stijl dae nao Francesco Petrarca is geneumd en oeë-in 't verlange nao de perfecte vrow lyrische uitdrukking kriet.
De gediechter vaan Petrarca woorte veural in de zestiende iew ouch op muziek gezat, in madrigaolvörm, oonder andere door d'n avant-gardecomponis Carlo Gesualdo. In die zèttinge hechde me väöl weerde aon perceis verklaanking vaan eder waord, zoetot 't rizzeltaot contrasriek mèt väöl abrupte euvergeng woort. Dees compositiestijl weurt ouch petrarkisme geneump.
Beklimming van d'r Mont Ventoux
In de Europese cultuurgesjiedenis wert Petrarca bezieë es d'r örsjte moderne Europeaan umdat-e es örsjte 'ne hoeëge berg beklom, allèng mer um van 't sjun oetzich te kinne genete. Dis beroemde beklimming voond plaatsj op 26 april 1336 wert besjoewd es 't momaent van de heroriëntatie van 't aod middelieëws Europa. Bies dat momaent sjtong God in 't middelpeunt van 't waeltbeeld. Mèt Petrarca begint d'r miensj èèges die plaatsj in te naeme.
Petrarca haat 'ne breef achtergelaote oeë-in e dis beklimming besjrieft. Es-e de waelt an z'n veut ziet liegke, wert e uvvermeestert däör angs en heimwee nao Italië dat e in de verte kan zieë. Es truuëst kriet-e zich de Belijdenisse van Augustinus en ieëder bie toeval vèlt, tut ziene groeëte sjrik, z'ne blik op de passage: En de luuj geunt hoeëg berg bewoondere en de wiej zieë en de machtige sjtreume en de oonmaeëteleke oceane en d'r loop van de sjterre, en daomèt verleze ze zichèèges. Petrarca besjrieft in dae breef ooch 't innerlek conflict tösje zieng belaeving van 't oetzich en d'r mores van dae tied, oeë Augustinus d'r vertegenwoordiger va waor.
Petrarca is bie 't bewoondere van 't oetzich 'n toeënbeeld van de nao boete gekieërde laeveshouding van de expansie, extraspectie en oontluike van de excistentie van 't individu. E loewt dao-mèt 'n nuuj miensj-en waeltbeeld in. Augustinus vertegenwoordigt de houding, die väörhèlt dat 't heil allèng kan kaome van d'r inkieër in zich èèges en de besjlaoëtenhèèd van de zelf-besjpiegeling.
Graafaoëpening
Petrarca is begrave in 'n marmere tombe in Arquà in de buurt va Padua. Wie oonderzeukers van de universitèèt va Padua in november 2003 't graaf aoëpende, um nao te goeë of-e wèrklèk zoe laank, 1.84 m, waor gewes es wie bewaeërd wert, oontdèkde ze dör DNA-oonderzeuk dat d'r sjedel in 't graaf bie laeve van 'n vrow gewes mot zieë. De ander uvverbliefsele zeunt hoeëgswarsjienlek waal va Petrarca. Reste va verwondinge va oongelukke die Petrarca èèges besjraef - es wie 'ne sjtaamp van 'ne aeëzel - zeunt truukvoonde. Of d'r dichter wèrklek zoe groeët wie 'ne reus waor, in vergeliek mèt z'n tiedgenote, is neet besjraeve.
Vulkaan
thumb|250px|Augustine vulkaan op Alaska in wèrking, 12 januari 2006 'ne Vulkaan is 'ne hoeage berg dae ins inne zoea väöl tied 'n eruptie (oetbarsting) haet. Bie zon eruptie kömp dan as, magma (lava), modder en zwavel vrie. Gevrieës zeen ouch de zoeagenömde pyroclastische struiminge, det zeen enorme gaaswolke die mit 'n snelheid van soms waal 120 km per oer d'n vulkaanwandj aafroetsje. In Nederlandj kómme gein vulkane veur, meh in anger deil van Europa wie Italië kómme waal vulkane veur. Bekindje veurbeelde hievan zeen d'n Etna, de Stromboli en d'n Vesuvius. 't Eilandj Ieslandj is volledig oet vulkanisme óntstange. Jaorliks kómme tieëndoezjende miense óm van dit natuurgeweldj. Duk vinj se baove op d'n krater 'n kratermaer. Es d'n vulkaan oetbarsjtj kinne hiedoor gevieërlikke modderstruiminge óntstaon. Vriewaal alle vulkane ligke aan plaatgrenze. Wo men tufstein vindj wore ooit, in 'n wied verleje, vulkane, zoewie innen Eifel en in väöl gebiede in Italië.
Aoke lik in 'ne aje vulkaankrater.
Waermwaterbrónne, mineraalbrónne en geizers zeen naowerkinge van vulkane.
Campagne
thumb|right|Ligking van Campagne Campagne is 'n wiek in 't zuidweste vaan Mestreech. De wiek weurt in 't noorde begrens door Daalhof, in 't weste door Wolder, in 't ooste door Biesland, en in 't zuie door Sint Pieter. Aon de noordkant löp de Tongerseweeg, d'n oetvalsweeg riechting 't Belsj. Aon de zuidkant gief 't e prachtig oetziech euver 't dal vaan de Jeker en op de St. Pietersberg. Umtot 'r nogal get deur en groete hoezer ligke weurt 't ouch wel de Goudkös vaan Mestreech genump.
Vulkaan
Trivia
De Duitse jezuïet Athanasius Kircher leet zich inne 17de ieëw inne krater vanne Vesuvius zakke, wie d'r op oetbarste stóng, óm de binnekantj d'r van te kinne bestudere.
Léonees
't Léonees (Llengua Llionesa) is 'n Roemaanse taol die op 't Iberisch sjiereilaand gesproke weurt in de Spaonse provincies León en Zamora en in ènnige begrenzende Portugees dörper. 't Mirandees is nauw verwaant. 't Steit tösse 't Castiliaans en 't Portugees in; 't liekent evels 't meiste op 't Castiliaans. De taol is oonder 't fascistisch rezjiem vaan Francisco Franco sterk oonderdrök en weurt mèt oetsterve bedreig. Sinds oongeveer 1980 beleef de taol 'n nui opleving; of die op tied gekoume is, weurt betwis.
Molybdeen
Molybdeen is e sjemisch element mit es symboeal Mo en 't atoeamnómmer 42. 't Is e gries euvergangsmetaal.
Toepassinge
Óngevieër 70% van al 't weltwied geperduceerdje molybdeen wuuertj gebroek in legeringe, wie hastelloy. Molybdeen mit staol is aanmirkelik steker, corrosiebestenjer en baeter bestandj taenge temperatuurswusselingen es normaal staol. Veur die raejene vindj väöl toepassing van molybdeen plaats in rakètmotore en sjemische piepleijinge. Naeve legeringselement wuuertj molybdeen toegepas inne sjemie en slechs e paar percent wuuertj gebroek es molybdeenmetaal. Anger toepassinge van molybdeen zeen:
8 november
8 november is d'n 312en daag vaan e gewoen jaor, en d'n 313en vaan e sjrikkeljaor.
Molybdeen
Opmirkelike eigesjappe
't Smultjpuntj van bao 2900 K is ei vanne hoogste bieje zuver elemente. Molybdeen is 'n essentieel späöre-element veur plantje en kump veur in sómmige enzyme wie xanthien-oxidaas.
Heerenveen
frame|Ligking vaan Hereveen in Friesland Heerenveen (Fries, officieel: It Hearrenfean) is 'n greujstad en gemeinte in 't zuie vaan de Nederlandse provincie Friesland. 't Aontal inwoeners bedroog per 1 juni 2005 42.590 (woevaan zoeget 30.000 in de hoofplaots); 't oppervlak bedroog veur 2014 140.15 veerkante kilometer, woevaan 4,97 km2 water. Neve de hoofplaots Heerenveen kint de gemeinte (in aofloupende orde vaan gruutde, mèt de Friese naome tösse häökskes) Jubbega (Jobbegea), Nieuwehorne (Nijehoarne), De Knijpe (De Knipe; dit is de einige plaots in de gemeinte woe de Friese naom d'n officiëlen is), Oranjewoud (Oranjewâld), Hoornsterzwaag (Hoarnstersweach), Oudehorne (Aldehoarne), Mildam (Mildaam), Tjalleberd (Tsjalbert), Katlijk (Ketlik), Luinjeberd (Lúnbert), Bontebok, Gersloot (Gersleat), Terband (Terbant), Oudeschoot (Aldskoat) en Nieuweschoot (Nijskoat); sinds 2014 hure ouch Haskerdijken (Haskerdiken), Nes), Nieuwebrug (Nijebrêge) en Oldeboorn (Aldeboarn) bij Heerenveen.
Stadsgeziech
Heerenveen waor vaanajds e kenaaldörp; oet deen tied zien nog inkel monuminte bewaord gebleve. Veural inkel states, woe-oonder de Crackstate, 't later gemeintehoes, zien de meujte vaan 't bezien wierd. Wijer kint de stad veural väöl nuibouw. De gemeinte ligk op de grens vaan de Friese Kleistreik en de Friese Woude.
Historie
Heerenveen, gestiech in 1551 door inkel hiere (nao wee de plaots geneump is) die de törfgroond aonkochte, is de ajdste hoegveenkolonie in Nederland. Veur d'n aofveur vaan 't veen woorte kenale gegraove, wie de nog bestaonde Heresloot. Later, wie d'n törf opraakde, zouw de plaots veural landbouwbeteikenis kriege en zouw de törfproductie ziech nao Drente verplaotse. Evels doort 't nog laank ietot de plaots zelfstendegheid krijg, umtot me bij de stiechting vaan 't keuninkriek der Nederlen vashèlt aon de aw Friese grietenije. Pas in 1934 weurt Heerenveen 'n echte gemeinte. Door 'n greuj in de industrie maak de hoofplaots in de twintegste iew 'n greuj tot klein stad door.
Nordwalde
Nordwalde (Nedersaksisch: Nordwol of Nordwoll) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 51,6 km² en 9294 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 180 de veerkante kilometer.
De op 55 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 6 oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Hongaars
't Hongaars (magyar) is 'n Oeralische taol, behurend mèt 't Chanty en 't Mansi tot de groop vaan Oegrische taole. Ze weurt gesproke door de Hongare en is de officieel taol in Hongarije, woe 9,5 miljoen lui de taol es mojertaol spreke. Daoneve is ze endemisch in Transsylvanië (Roemenië; zeker 1,4 miljoen sprekers), Vojvodina (Servië-Montenegro; 285.000 sprekers in 2002) en in de grensgebejer mèt Hongarije vaan Slowakije (mie es e haaf miljoen sprekers), de Oekraïne (ca. 150.000), Burgenland (Oosteriek, 20.000) en Slovenië (mer ca. 9000). Same mèt gemeinsjappe vaan emigrés kump me op oongeveer 15 miljoen sprekers. 't Hongaors is ouch in officieel gebruuk in Vojvodina, Burgenland, Slovenië en in de Europees Unie.
Historie en naom
De Hongare vele in de vreug Middeliewe Europa in, in d'n tied vaan de Groete Volksverhuzinge. De taolverwantsjappe mèt 't Chanty en 't Mansi wieze drop tot ze oet 't ooste vaan Rusland koume, laanks de reveer de Ob. Ze zien waorsjijnlik mètgekoume in 't spoor vaan oonder mie de Gote en de Hunne. Gedorende de Middeliewe höbbe ze hun gebeed nog wijer oetgebreid, te koste vaan de Slave. In 't modern Hongarije woort dus oets Sloveens gesproke.
De naome Hongare en Hongaars koume vaan onugur, de tien Turkse stamme. In de Middeliewe hoolte de Europeane de Hongare veur 'n aon de Turke verwant volk. Zelf höbbe ze ziech sinds de twelfde iew door de legend vaan Hunor en Magor geassocieerd mèt de Hunne, wat neet zoe vreemp is es me hun trèktoch mèt die vaan de 't ander volk vergliek. Pas in de achtiende iew heet oonderzeuk aon 't leech gebrach tot 't Hongaars wied aon 't Fins verwant waor. De verwantsjap tösse 't Hongaars en 't Fins geit evels neet wijer es die tösse, beveurbeeld, 't Limburgs en 't Spaons.
Sjrifsysteem
't Hongaors weurt gesjreve in 't Latiens sjrif mèt e groet aontal diacritische teikes: vief lang vocaole mèt 'nen aigu (á, é, í, ó, ú), twie vocaole mèt 'nen umlaut (ö, ü), en twie mèt 't typisch Hongaars teike d'n dubbelen aigu (ő, ű).
Klaanklier
't Hongaars lègk de klemtoen ummer op de ierste syllaab vaan 't woord, ouch es door agglutinatie e woord tien syllabes of mie krijg. Ouch veur vreem wäörd geit dees regel op.
't Hongaars kint, wie de ander Finoegrische taole en wie wijer oonder mier 't Turks, vocaolhermonie. Dat wèlt zègke tot de suffixe, touwgevoog aon e woord, door 'n umlaut-echteg perces aon de gutturaol daan wel palataol positie vaan de vocaol in 't groondwoord aonpasse. In concreto beteikent dat "in hoes" es házban weurt vertaold, meh "in de haand" es kézben.
De consonante kinne väöl gepalataliseerde variante, wat hiel good op 't Slavisch substraot kin weure trökgeveurd.
Vörmlier
't Hongaors is 'n sterk agglutinerende taol. De meiste betrèkkinge weure oetgedrök door achterveugsels, suffixe. Door dit systeem löp 't aontal naomvalle op tot 20 of mie, aofhenkelek vaan wat me nog 'naomval' wèlt neume. Bezitteleke pronome bestoon neet; in plaots daovaan weure ouch suffixe gebruuk. 't Miervoud weurt, wie in o.m. 't Turks, allein gebruuk es dat noedzaokelek is. Woordgeslachte bestoon neet, eve weineg es oonregelmaotege vörm.
't Verb oondersjeit conjugatie mèt e bestump objek einerzijs en mèt 'n oonbestump of gein objek aanderzijs. Lenni "zien (esse)" is 't eineg oonregelmaoteg verb.
Vocabulair
't Hongaars heet door de jaore eweg e hendeg aontal Turkse, Slavische en Duitse wäörd opgenómme, meh stèlt ziech vaandaog d'n daag reejlik puristisch op. Verwantsjappe mèt 't Fins en 't Estisch valle neet door de waordesjat op, dao is vergliekende taolwetensjap veur nujeg.
Kèrk (geboew)
thumb|300px|right|Plattegrónd van 'n kruuskèrk 'n Kèrk ies 'n geboew woa-in 'n religieus gemeinsjap bie-einkump veur 'n ièredeens of 'n godsdeensoefening. Dao besjtoon diverse soorte kèrke, van ganse sumpel zaalkèrkskes tot weuste kathedrale en basilieke.
'n Kèrkgeboew, plattegrond en ciefers verwieze nao 'n kruuskèrk, kèn besjtoon oet de volgende ónderdeile:
Bie de meiste Romaanse kèrke besjtoon ziebeuke en 't sjeep oet versjillende traveeë, 't deil van de ziebeuk of 't sjeep tösje 2 opvolgende pilere (op de plattegrónd besjtoon de ziebeuk en 't sjeep dus oet 5 traveeë). In sómmige kèrke ies bove de krusing of viering 'ne zoageneumde vieringtore geboewd. 'n Ander ónderdeil van de kèrk ies 'n crypte. Dees bevingk ziech dèks ónder 't preesterkoar en apsis, sóms ónder 't gans geboew (zoa-es bie de Sacré-Coeur in Paries). Groater romaanse kèrke höbbe neet allein breier en haoger ziebeuke en sjeep, meh höbbe aan beids kent 2 ziebeuke of höbbe langs de ziebeuke nog 'n rie kapelle ter ière van heilige.
Soorte kèrke
thumb|right|250px|Kèrk in [['s-Gravenvoere ]] thumb|250px|right|Parochiekèrk in [[Hozelt (Holset)]] Dèks trouwe ze ouch hie veur de kèrk of weurt 'r de begreffenisdeens gehoute. De pesjtoar, sóms geholpe door 'ne keplaon, deit de ièredeenste. In Zuud Limburg woorte in de Franse tied, deep ónder de grónd, in de mergelgrotte kèrkskes ingeriech. Dit gebeurde ónder andere in Valkeberg, Geulem, Bieëmele en Sub. De meiste sjoelkèrke zint in de 1è hèlf van de 19e ièw aafgebroke.
Kèrksjtiele
thumb|right|250px|Gotische basiliek in Meersje Kèrkgeboewe kènne ouch ónderverdeild weure in bepaalde architectuur-sjtiele:
Inwiejing
Veurdat 'n kèrk of kathedraal in gebroek weurt genómme kump de biesjop 't geboew plechtig inwieje: de kèrkwiejing. De kèrk krieg dan ouch 'ne eige petroanheilige.
Ann Philipsen
Ann Philipsen, gebaore 6 maart 1950, op de Meule in Helje, as viefde kink, in ein gezin van zeve kinger, is 'n sjriefster in 't Heljes.
Biografie
Philipsen geit nao de Hoeshaldsjoeël, óndanks det zeej mieër had gekós. Eur elders vónge dit baeter. Zeej trouwt as zeej 19 jaor is en krieg dreej kinger. Zeej is weduwe as ze 29 jaor is. Dees tieën jaor bepaole eur ganse verdere laeve. Nao 't euverlieje van Ton geit Philipsen nao de Modermavo. Daonao duit ze MBO-sociale dienstverlening en vervolges HBO Maatschappelijk Werk. In 't derde jaor van die opleiding vult zeej gèn persuuenlike verdeping. Philipsen wól invulling gaeve aan de dinger zelf. Zeej waas hieël erg op zeuk nao zingaeving. "Waoröm besjtaon ich en wiezoeë? Waoröm gebeure dinger in mien laeve woe ich niks aan te besjtèlle heb? Waem bèn ich?" Daoröm is zeej de veerjäörige opleiding Psycho-synthese gaon doon. Die opleiding lierde eur inzichte te kriege euver 't laeve zelf, boeëte alle emoties öm; det 't laeve nów einmaol gelaefd deent te waere, wie 't zich aan 'ne mins veurduit; en det se altieëd de keuze haes, get op te pakke of neet. Det goof eur antwaord op: ich bön emes en ouch det was se neet zuus huuert daobeej, det is ein gehieël. Zeej volgde intuïtietraining, lieërde anger minse laeze (det nump me ouch waal "reading"), mer ouch vootzaolreflexmassage, wat ze tieën jaor oetoefent. Al twelf jaor is zeej oetvaartbegeleider vur 't Humanistisch Verbond en sjprèkt beej neet-kerkelike oetvaarte en crematies.
In 1982 zit Ann Philipsen vur 't ieërs in de gemeinteraod vur de PPR wies 1988. Dèn van 1994-1998. Toen wir van 2002 wies nów veur de PvdA-GroenLinks. Zeej haet veer kleinkinger.
Eur ambitie is öm te sjrieve euver wie 't is öm allein in 't laeve te sjtaon. Ooch sjildert ze.
Sjtäölke
Oet Tango in driekwartsmaot:
Autobiografie. De moder van Ann lik op sjterve. ’t Begin van’t book vertèlt wie Ann eur jeug verbringk, as dochter van de mulder. Ze vertèlt,det ze zich dök verborg ónger ’t bureau van eur vader Wie ze eure mins Ton lieërt kènne en al gauw gaon ze trouwen. Op eur 21e krieg ze eur 1e kink, Josje ’n maedje, d’r volge nag twieë kiendjes,’n maedje en ’n jungske. Jill, en Sam. Ton sjtörf door ‘nen hertsjtilsjtand. Op ‘ne werme zomeraovend is Ann beej eure vriend Kees, as eur twieëde dochter kump vertèlle, det Sam ’n óngelök haet gehad, aangereje door ‘nen auto. Sam lik in coma. Truuk oet ’t ziekenhoes, zittend aan taofel, vèlt ’n zuske, Nellie, binne.Daovan huuere ze det ‘t vuuel sjlechter geit mèt mam. Zeej sjtörf de volgende morge, zónger det Ann beej eur is kènne zien. ’n Buurvrouw wies eur op ‘n expositie van ‘ne jónge kunstenaer Idwar. Dao aangekómme zuut Ann ‘n sjilderie van de plek woeë Sam ’t óngelök haet gehad Kees geit op verkansie, allein,kèn d’r neet mieër taege. Ze zuk hölp beej ‘ne psycho therapeutisch homeopaat de la Parra. Ze vertèlt ‘m alles, wat eur op ’t hert lik. Euver Ton, Sam, moder (’t op verkansie gaon nao Frankriek as moder krank is, maar neet mieër in ‘t ziekenhoes lik. “Tösse twieë veure in” Nao ‘n paar daag huuert ze van Sam, det ’t neet good geit mèt oma. Hals euver kop nao hoes, maar de verkansie van Kees is nag neet vurbeej….) Wakend beej moder krieg Ann ‚nen daagdruim  Sam hieël hoeëg in de wolke, loupend in ’t zónleech, euver eine raegembaog. Den óngerbrik De la Parra eur. Hae wilt eur get vertèlle, hae zuut ziene zoon ‘n óngelök kriege. As hae den hieël óngerös nao hoes belt, huuert hae van ziene zoon det hae ’t óngelök van Sam haet gezeen en beej Sam is gebleve, wies det de ziekewage kwaam. Ze gaon nao hoes, maar ‘t luuet öm neet los. Jidderskieër wir huuert hae ´n sjtum, die öm zaet det e Sam mót helpe. Hae haet körrelkes ligge vur Sam. Óngerwaeges nao ´t ziekenhoes begriep Ann det Idwar de zoon van de la Parra is. Sam krieg de körrelkes en hieël  lanksaam kump Sam oet coma.
‘nen Aangriepende zin in ’t book naodet Ann gepraot haet met de moder van de chauffeur, dae Sam “vanne zök haet gereje”: Angere de sjöld gaeve, wat dich euverkómme is, bringk niks. Hoeëgoet opónthaad öm neet ónger ouge te heuve zeen, det’t is, wie ’t is.
Arnold Wachtendonck
Arnold Wachtendonck (1538 - 1605) waor kannunik van 't Lambertuskapittel va Luuk. Mäögelek zeunt de Wachtendonckse psalme die e voond in Kloeëster Munsterbilze nao häöm geneumd. E waor mesjie 'ne noonk van de moder van F.K. de Velbrück, preensbisjop van 't Preensbisdom Luuk en van twieë breursj van häör die ooch kannunik waore bie 't èègeste kapittel.
Hoof va Wachtendonk; Breusj, Oêsj (Èèsde)
In 1370 gólle de driej breursj Holzit, oeëvan Karsilis raentmèèster van 't Preensbisdom Luuk waor, 'n erfrente oet d'r hoof va Arnold va Wachtendonk te Oêsj oeëbie d'r töt oonderpaand gezatte Hoof va Wachtendonk waoërt övergedrage.
Ceres (dwergplaneet)
(1) Ceres (symbool: ) is 'n dwergplaneet in de ierste planetoïdegordel tösse Mars en Jupiter. Ietot de definitie vaan planete veranderde op 24 augustus 2006 waor Ceres de groetste (neet de helderste) planetoïde in 't Zonnestèlsel. 't Waor de ierste planetoïde die ontdèk is (in 1801 door Giuseppe Piazzi); ze heet daorum catalogusnommer 1 gekrege: (1) Ceres.
Naomgeving
Dit hiemelliechaam is geneump nao Ceres, de godin vaan de landbouw in de Romeinse mythologie. Zjus wie bij de ieder oontdèkde planeet Uranus besloot Piazzi de traditie vaan godenaome veur planete wijer te zètte. Heer veugde wel de naom vaan ziene soeverein touw en neumde 't objek voloet Cerere Ferdinandea, nao Ferdinand vaan Sicilië. De lèste naom woort in aander len evels neet euvergenome.
Umsjrieving
D'n umvaank vaan Ceres is langen tied onzeker gewees. In de literatuur weure oetereinloupende weerdes aongetroffe. Volgens recente inziechte is Ceres 'ne liech aofgeplatte bol mèt 'n aofmeting vaan 930 × 970 km en 'n massa vaan ruim 1% vaan die vaan de maon. Ceres beweug ziech in 'n baon um de zon op 'nen aofstand vaan oongeveer 410 mieljoen km.
Daankzij woernumminge mèt de Hubble-ruimtetelescoop en 't Dawn-ruimtetuig (zuug oonder) heet me versjèllende oppervlaakdekinmerke kinne oontdèkke. iers en veural veel 'n helder vlek op 't noordelek haafroond op, dit rillatief sterk aofstik tege 't doonker oppervlak vaan Ceres. Wie Dawn korterbij kaom, raakde mie kinmerke ziechbaar, veural kraters. Oet de gering soorteleke diechheid kin weure geconcludeerd tot Ceres veur ruim 20 massa-percint oet wateries besteit. Mèt de Herschel-ruimtetelescoop kós dit intösse weure bevesteg: dit tuig tuinde de presintie vaan waterdaamp roond de planeet aon. Aongenome weurt tot roond 't Cererisch perihelium (es de dwergplaneet rillatief kort bij de Zon steit) 't ies door de wermde gedeiltelek verdaamp. Dit gief Ceres, wie rudimentair ouch, 'nen atmosfeer.
Op dit memint (miert 2015) drejt de Amerikaanse Dawn-ruimdesonde um Ceres. De robot kaom op 6 miert in 'n baon um de dwergplaneet en geit dao oonder mie 't oppervlaak en de samestèlling vaan de dwergplaneet oonderzeuke. Ieder heet Dawn al Vesta bezoch.
4 juli
Independence Day in de Vereinigde Sjtate (Fourth of July)
Heiligedaag van Elisabeth van Portugal
2015
Persoen vaan 't Jaor
Angela Merkel
't Roeët
thumb|right|Mergelhaof op 't Roeët 't Roeët (Nederlands:  't Rooth ) ies 'n buurtsjap van Mergraote, in de gemeinte Èèsjde-Mergraote, in 't heuvelland van Zuud-Limburg. De naam kump van 't woord rode, dat gerooide plek in de bösj beteikent. In de aafgeloupe decenia ies hie väöl mergel afgegrave t.b.v. de cementindustrie. Van de 24 häöf en hoezer in 1850 zint 'r in 2000 nog 15 euver. De mergelgroeve 't Roeét ies noe gedeiltelek ingeriech es natuurgebeed mèt druègdale en hellingbösj. In 't deil dat neet geëxploiteerd weurt maoge bezeukersj, die ziech ièrsj moete aanmelle, nao fossiele zeuke. thumb|left|Kapel op 't Roeët 2005 Mieddenin 't gehuch aan de krusing mèt de waeg Gastes nao Cadier en Keer sjteit saer 1970, 'n groate devotiekapel gewiejd aan Maria Sjterre-der-Ziè. Ze ies opgetrokke van 't sjloopmatriaal van 't veurmalig Hièregood. 't Mariabeeld ies gemaak door Fr. Lommen oet Beesel en 't glaas-in-loadvènster mèt 'n aafbeelding van sint Hubertus en zien jaegersj kump van glazeneer Felix oet Mesjtreech.
In de buurt, tösje 't Roeët en Groeët-Welsde sjteit 'n groate ouw Ling (Lindenboom) geseerd mèt 'n houte waegkruus. Dees Ling zou geplant zin door troepe van Napoleon es weegwiezer. Vanaaf diet punt ies d'r 'n wieds oetziech euver de umgeving en bie helder waer kènt me neve de 9 kèrktores van de umliegkende dörper ouch nog de silhouette zeen van kolemiene op 't Belsj-Limburg en bie Luuk en van DSM in Gelaen.
Saerbeck
Saerbeck (Nedersaksisch: Saorbiek) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 59,03 km² en 7082 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 120 de veerkante kilometer.
Lucifer
'''Lucifer kan zeen:
Saerbeck
De op 45 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twie oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Edirne
Edirne (historisch: Adrianopel), is 'n stad in Thracië, 't Europees deil van Törkieje. De stad tèltj 119.000 inweuners en ligk ane samevleujing vanne Tunca enne Meriç.
De stad is gestif gewaore dore Romeinse keizer Hadrianus en krieg van dem ziene naam es Hadrianopolis. Ieëre loog hie 'n nederzètting vanne Thraciërs die bekandj waas es Uskadama, Uskudama of Uskodama. De keizer waas betróch bieje arsjitektuur enne organisaasje van 't stadsbestuur.
Nao de Ieëste Werreldkrieg woort de stad bieje Vreej van Sèvres in 1920 Grieks. Nao de Grieks-Törkse Krieg in 1923, dae woort verlaore door Griekelandj, woort de stad bieje Vreej van Lausanne toegewezen aan Törkieje. Daomit wore de christelike (veural Griekse) inweuners vanne stad oetgeweze nao Griekelandj.
Rigorisme
Rigorisme keumt van 't Latiense rigor dat sjtiefhèèd, haelhèèd, oonbäögzaamhèèd betekent.
Immanuel Kant waor 'ne vertegenwoordiger van 'n rigoristische opvatting van de moraal:
Es rigorist gelt ooch Fichte.
In later periodes waoërt 't rigorisme es de taegegesjtèlde van 't laxisme bezieë.
Hoes Vliek
thumb|250px|Hoes Vliek in Ulesjtraote
Hoes Vliek ligk in 't dörp Ulesjtraote, allewiel 'n deil van de Nederlands Limburgse gemeinde Maersje.
Besjrieving van 't kesjteël
't Hoes, gelaege aan de oasflank van de Wiengaardsberg, is 'n witgepleisterd tweëlaags hoes in Lodewijk XIV-sjtiel, oetgeveurd mèt pilasters en 'n róndj midderisaliet. 't Woort geflankeerd door tweë zievleugele die bie ein verboewing in 1908 zint toegevoog. Achter 't hoofgeboew is 'n bènneplaatsj die ómsjlaote wirt door 'ne kesjteëlhaof aan de noordziej en tweë vleugele aan de euverige zieje, waovan eine vleugel 'n koetsjhoes haet. Zoawaal d'n haof es ouch de tweë vleugele zint oet róndj 1800. 't Interjäör van 't heërehoes is oetgeveurd mèt 'n ovaal hal en haet 'n aantal sjtöcdekeraties in Lodewijk XVI-sjtiel. Naeve 't hoes ligk 'n park mèt tweë vievers, aangelag in 't begin van de 20e eëuw es 'n verfraaijng van 'n awwer landjsjapspark oet circa 1800. Eine van de vievers haet in 't midde 'n eilandj. Wiejer zint d'r in 't park 'n badhuuske, 'n ornementeel brök en 'ne zónnewiezer.
Gesjiedenis en beweuners
't Oarsjprunkelike kesjteël woort veur 't eësj geneump in 1374 ónger de naam "Hoes de Dael" en waas beweund door 't ridderlike gesjlach Van Vlieck. Hun börch zou op 't eilandje in de hujige viever höbbe gesjtaon.*)  Bekènd is dat Arnold en Willem van Vlieck in 1371 mètvechde in de sjlaag bie Baesweiler ónger de drossaard van Valkeberg. Wiejer besjteit 'r 'n dokkemènt wao-in in 1468 sjprake is van jónker Kuende van Vlieck, dae "bie Vleke 8 bundere akkerlandj pachde van de veer meisteresse van de begienhof bie Mesjtreech".
De börch, die in de zevetieënde eëuw tot 'n rëwien waas verwore, woort door 'n neet naoder bekènd zeende Mesjtreechse femielie gesjloop en op de plaatsj van ’t hujige kesjteël woort ein modern heërehoes geboewd. Dit hoes woort róndj 1725 in opdrach van de Mesjtreechse gemeintesecretaris en börgemeister Mathias Karel de Lennaerts verboewd tot 't geboew zoa-es dit 'r taengewoordig nog sjteit. In 't begin van de 18e eëuw woort 't hoes aangekoch door Jean-Baptist Schoenmaeckers, en rieke heërboer oet Ulesjtraote en rentmeister van Sint Gerlach. Hae leet de eërder geneumpde verboewinge en de oetbreijinge aan 't kesjteël oetveure. Schoenmaeckers waas getrouwd mèt 'n dochter van 't gesjlach Coenegracht dat zetelde op 't Hoes Hoogenweerth bie Mesjtreech. Door 'n huwelik van de kleindochter van Schoenmaeckers kaom 't kesjteël in bezit van de femielie Houben, die 't kesjteël aevel door geldjnoad weer verkoch.
De nuuje eigenaer woort Robert Marcel Arnold Magnée, börgemeister van Häör dae ouch al 't Kesjteël Häör in bezit haw. De ènnige dochter van Magnée trouwde mèt jónkheër Peter Maria Frans van Meeuwen, president van 't gerechhof in 's-Hertogenbosch. De femilie van Meeuwen bleef eigenaer van 't kesjteël tot hauverwaege de 20e eëuw, toen de lètste van Meeuwen, taeves börgemeister van de gemeinde Baek, overleej en 't kesjteël laeg kaom te sjtaon.
't Heje
't Kesjteël woort oeteindelik aangekoch door 't Teikyo, 'n Japans Privé Universiteit die internationaal opereert en die 't kesjteël gebruukde es internaat veur Japanse maedjes die in Limburg sjtudere. 't Internaat is tensjlotte opgeheve en noe wirt 't kesjteël gerèstereerd.
Noot
*) 't Verhaol dat de börch op 't eilandje in de hujige viever zouw höbbe gesjtaon, berös op ein fabeltje. 't Eilandj is mèr 10 maeter in doorsjnee en is pas aangelag bie de verfraaijng van 't landjsjapspark in 'begin van de 20ste eëuw.
Göttekaove
Göttekaove (Nederlands: Guttecoven) is e dörp in de gemeinte Zittert-Gelaen in Nederlands Limburg. De naam Göttekaove sjtamp oet 't Frankisch; 't kump van Gudo-inghoven, dat woning van de familie Gudo beteikent. Hiej oet kènt me opmake dat Göttekaove al veur 't jaor 1000 bestjing, mer de eesjte vermeljing van de parochie waor pas op 10 miert 1336.
Tösje Göttekaove en Berg aan de Maas lig in 't veldj ein Mariakapel, oet effe veur 1840. In de boesj tösje Göttekaove en de Graathei lègge de reste van 'ne motte, dae hiej "De sjtaol van Zwentibold" wurt geneump.
Flatland
thumb|250px|Origineël kaft va Flatland
Flatland: A Romance of Many Dimensions is gesjraeve dör Edwin Abbott Abbott (1838 - 1926) in 1884 en probeert d'r laezer óp informeel meneer de mäögelekheed (de wiskundige warsjienglekheed zelfs) va mieë dimensies oet te liegke.
Flatland volgt de avonture van A. Square dae óp 'ne daag wert bezóch dör 'ne cirkel (wat egenlek 'ne ból bliekt te zieë dae es 'ne cirkel versjiengt in Flatland) en dae 'm oet z'n twieëdimensionaal waelt hèft en 'm mètnèmt nao lienland en peuntland öm 'm dudelek te make dat 't mieë dimensies gèft es wie allèng de 2 van Flatland. Es A. Square an d'r ból vrögt of 't d'r mesjie ooch mieë wie 3 haat oeë d'r ból vandan keumt, wert dizze giftig en sjtópt 'm wer truuk in z'n twieëdimensionaal waelt.
Flatland wert mog ömmer oetgegaeve en is allewiel nog aeve relevaant wie vreuger.
In Limburg
Wim Kuipers publiceerde in 1998 in de LiLiLi-reeks 'n verzameling gedichte oonder d'r titel Platlandj. In 2009 redigeerde e 't Platbook.
In de filosofie
Ken Wilber broekt d'r term Platland ooch in de betekenis va twieëdimensionaal waelt.
Zjwaan (Voere)
thumb|250px|Aanwiesbord op de driesjprunk in Zjwaan Zjwaan (Nederlands: Swaan) ies 'n gehuch in de gemeinte Voere in Belsj. 't Bevingk ziech aan de driesjprunk mèt de waeg Rule, Brabant en Drink en de waeg nao Sint-Pieters-Voeren.
Kenaal
Kenaal kan verwieze nao:
Zjwaan (Voere)
In Zjwaan liegke ouw häöf en hoezer, woa-ónder 'n vakwerkhoes. Op 'n aanwiesbord aan de geneumde sjplietsing sjtoon drie gehuchte aangegeve: Rullen, Brabant, Drink die van hie oet in tegeneuvergesjtèlde riechting aan de waeg gesitueerd liegke. 'n Paad, dat van Zjwaan oet nao de andere kant klump, hèt de Lusberg-gatz en die löp door de St. Gillisbösj nao Veurs.
Op de sjplietsinge sjtoon waegkruzer.
Op de Bies
Op de Bies ies 'n buurtsjap in 't noorde van Sjömmert op 't plateau van Zuud Limburg in de gemeinte Baekdale. De buurt weurt aangegeve mèt 'n wiet plaatsnaambord. De naam kump van winderige plek (bies (wind)). De häöf en hoezer liegke in lintbeboewing aan de waeg nao Sjpauwbeek.
In vreuger jaore loog hie 'n groat kloaster. Op de hook van de Hoofsjtraot en de Langsjtraot sjteit de openbaar waterpómp.Aan de Rozemarijnsjtraot sjteit saer 1933 'n baksjteine Mariakapel in neogotische sjtiel, geboewd door de zuustersj van de orde van de Montfortane.
Euver de buurtsjap ies 70 jaor lank gevreigeld tösje de Republiek van de Vereinigde Nederlande en Oasteriek in de 18e ièw. In 1785 haet keizer Jozef aafsjtand gedoon van zien aansjpraok op 't gehuch.
Westerkappeln
Westerkappeln (Nedersaksisch: Kappeln) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 85,83 km² en 10.963 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 128 de veerkante kilometer.
De op 60 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 9 oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Dreenk
thumb|250px|Aanwiesbord nao Rullen, Brabant en Drink op de driesjprunk in Zjwaan Dreenk (Nederlands: Drink) ies 'n gehuch in de gemeinte Voere in Belsj. 't Bevingk ziech aan de helling dae vanoet Zjwaan in 't dal van de Voor nao bove geit. Aan dezelfde waeg liegke achterein de gehuchskes Brabant en Rule (Rullen).
In Dreenk bevingk ziech 'ne drinkpool. De beboewing liek rónd 'ne driesjprunk woavan ein carréboerderiej deens deit es kampplaats. Tegeneuver de pool bevingk ziech 'n brón mèt zuver water. Dao sjteit nog 'ne pómpepaol woavan de zjwungel neet miè aanwezig ies. Daoveur in de plaats ies d'r 'n trepke nao óndere nao de sjtruimende waterbrón.
Kesjteël Aelse
thumb|250px|right| Kesjteël Aelse, hoofgeboew
Dreenk
Aan de andere waeg vanoet de sjplietsing van Dreenk bevingk ziech 't gehuch Paerds.
Kesjteël Aelse
thumb|250px| Kesjteël Aelse, de later aangeboewde taore
Kesjteël Aelse is 'n kesjteël gelaege in aan de zuudziej van 't Limburgse dörp Aelse, aan de voot van de Maasberg direk aan 't Julianakanaal van Borghare nao Maasbrach. 't Maak in feite deil oet van 'n fraaj ómgaeving en 't op de berg gelaege historische dörpsgezich van Aelse.
Besjrieving
't Kesjteël is de veurtzètting van ein complex van 'n vreugere broewerie met 'n inpandige watermeule en 'ne haof mèt sjuure en sjtel, gelaege hauverwège de Maasberg. Mèt oetzunjering van 't broewhoes ómvat 't hujige kesjteëlcomplex dezelfde deile. 't Broewhoes woort in de 17e eëuw ómgeboewd tot woonhoes mèr woort nao ènnige brenj neet meë herboewd.
Allewiel besjteit 't kesjteël oet 'n rechhókig geboew, wo de watermeule (Sjlakmeule) in is opgenómme en in later tieje de rónje inpandige taore is biegeboewd. Direk naeve 't kesjteël bevundj zich 'ne botaniese tuin.
Gesjiedenis en beweuners
De boewers van 't kesjteël zint de beweuners gewaes van ein kesjteël dat oarsjprunkelik meë weswaarts, direk bie 'ne boch in de Maas, waas gelaege. Ómsjtreeks 't begin van de 17e eëuw is dit kesjteël langzaam verdwene doordat de oastelike oever door 't sjterk sjtroamende Maaswater danig woort óngermiend en daodoor in vervál raakde. Allewiel zint fundamente van dit kesjteël nog zichbaar bie 'ne lieëge watersjtand van de Maas. Volges de euverlaevering maakde dit kesjteël deil oet van 'n beheuërlik groat vreugmiddeleëuws complex van militaire geboewe. Dit kesjteël woort dèkser door de Noormen geplunjerd, wonao de lokasie meugelikerwies bekènd woort es 'n plaats mèt de naam 'Hasloa' of 'Escolum'. Dees aandujinge zouwe de oetèntelike naam van 't dörp 'Aelse' kènne verklaore.
Noot: Euver 't kamp 'Hasloa' van Noormen dege beheuërlik sjterke geruchte de runje. Zoa zouw dit kamp waal 'n doezend man aan Noorse sjtriejers (wat in dae tied beheuërlik väöl waas!!!) herberge. Dit zouw in euvereinsjtömming kenne zeen mèt militaire gesjrifte oet de Middeleëuwe, die sjpraoke euver ein oetgebreijde, militaire zône róndjóm ein börch en 'n fort. Volges gesjiedkundige zouwe de Noormen in 't Nedersaksiese kamp 'Hasloa' ouch 'n aantal sjeepswerve höbbe opgerich mèt hoagstaonde houttechnologie en biezunjer ómvangrieke sjmidse. Óndudelik is wie lang de Noormen dergelikke activiteite höbbe weite te mannefesteren. Baovendeen is 't nog volsjlage ondudelik of 't beruchte kamp 'Hasloa' überhaupt waal in de buurt van 't hujige Aelse haet gelaege. .
Op de plek wo 't awt kesjteël van Aelse haet gelaege zouw ouch 'n Karolingiese Paltz höbbe gestaon die es verblief deende veur Lotharius II en Karel de Kale. De latere börch is in oarkóndes geneump in 't jaor 1111 es de woonplaatsj van de heëre van Aelse.
De eësjte heër dae woort geneump waas Arnulf of Arnoldus van Aelse. Vermeldeswaerdig is dat van dees femielie, nao 'n ruzie tösje tweë gebreurs, eine van hun is oetgeweke nao 't meë noordelik gelège Sjtein. Hae leet zich dao tot heër van Sjtein beneume. 't Gesjlach van de heëre van Aelse sjtórf róndj 1285 oet. De awtste dochter trouwde mèt Gozewijn van Bor, dae daomit de nuje heër van Aelse woort. Wie zien gesjlach ouch oetsjtórf ginge de bezittinge veur korte tied euver nao 't geslach Schoonvorst, wonao 't geslach De Gavre 't euvernaom. Tiedes 't bewèndj van dees femielie slóg aevel hauverwaege de 15e-eëuw 't noadlot toe en veel ’t kesjteël, tesame mèt de naobiegelaege kirk, ten proaj aan de Maas. De restante waore nog waal 'ne tied langk bewoonbaar, mèr de völe belaegeringe die volgde kósj 't toch neet meë doorsjtaon. De Garve boewde daoróm 't nuje kesjteël op de plek van 't hujige, gebruukmakend van de restante van de vervalle börch. Tegeliekertied woort ouch 'n nuuj kirk baove aan de Maasberg geboewd. 'n Deil van de restante van de veurmalige börch zint huuj nog zichbaar bie extreem lieëg water van de Maas.
In 1641 kaom dit nuuj kesjteël in het bezit van de grave d'Arberg die d’r verbleve tot 1818. Nao aopebare verkoup woort 't eigedóm van de grave De Geloes. Door huwelik van Isaure De Geloes mèt de markies Charles de Grimaldi, eine van de prinse van Monaco, verbónj dees adelike femielie häöre naam aan 't kesjteël.
Fremont (Californië)
right|thumb|250px|Locatie vaan Fremont Fremont is 'n stad in Alameda County, Californië en tèlt 203.413 inwoeners. 't Is heimèt de 97e stad in de VS (2000). 't Oppervlak is 198,6 km². Al is 't de groetste stad vaan 't graofsjap Alameda, de hoofplaots is Oakland.
Kesjteël Aelse
Gesjiedenis en beweuners
Na 'ne allesverwoestende brandj in 1885 verleet de femilie De Geloes 't kesjteël Aelse. De restante en 't biebeheuërende landjgood kaome nao aopebare verkoup in 1887 in 't bezit van Hendrikus Leonardus Jurgens, de bekènde margarinemagnaat oet Oss. Nao 'n groate rèsteratie gebroekde hae en zien kènjer 't kesjteël en 't landjgood tot nao de aorlog es zomerverblief veur hun gezinne. Hienao koch de gemeinte Aelse 't veur 'ne gunstige pries van Dorine Verschure, kleindochter van de femilie Jurgens.
Fremont (Californië)
Demografie
Vaan de bevolking is 8,3 % awwer es 65 jaor en ze besteit veur 16,5 % oet einpersoenhoeshawwes. De werkloesheid is 2 % (ciefers volkstèlling 2000).
Kesjteël Aelse
Hujige eigenaar
De hujige eigenaer is de gemeinte Sjtein, wo de veurmalige gemeinte Aelse nao 'n gemeintelike herindeiling in 1982 is opgegaon. 't Kesjteël wirt allewiel geëxploiteerd es hotel-restaurant door de heër Jo Meijers en mevrouw Fanny Meijers-Diederen.
Wettringen (Noordrien-Wesfale)
Wettringen (Nedersaksisch: Wiätringen) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 57,69 km² en 7959 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 138 de veerkante kilometer.
De op 49 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 11 oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Sjelde
thumb|'n Kaat va de Sjelde mit de wichtigste sjteëj en haves thumb|De Sjelde bei Antwerpe (1890-1900) De Sjelde (Franzuësisj: Escaut) is 'n reveer die untsjprink i g'n Franzuësisje gemingde Gouy i g'n Noard-Franzuësisje regio Picardië. De reveer sjtruimt dan wieër via de Belsje provincies Henegouwe, durch de sjtad Gent in Oeës-Vlaandere en neëve Antwerpe en höare gelieknamige sjtad. Bei Gent begós 't estuarium mit de Noardzieë (oeë de Sjelde i terech kunt), dat in 't Belsj de Zieësjelde weëd genumt en vanaaf de grensj mit de Nederlankse provincie Zieëlank begós de Westersjelde.
Geomorfologische gesjichde
De reveer de Sjelde woeëd i de ieësjte ieëw noa Christus in 'ne Romeinse teks vernumt ónger d'r naam Scaldis. 'n Anger aaduding is Scala. 't Woar lang aagenoame dat de Sjelde 30.000 joare geleje i noardelige richting leep, oeë zie vermeudelig bei de Doggesjbank i de toendertieëd vöal lieëger geleëge Noardzieë sjtrumde. Aanimmeliger is dat de Sjelde mit d'r Rien, de Maas en de Theems oet Brittannië ing aat va bundeling vurmde, en i zudelige richting in 't Kanaal sjtrumde. 't Noe rilletief sjmalle deel va de Noardzieë tusje Groeët-Brittannië en Nederlank woar toen ing breë vallei. I g'ne tieëdperk va de Weichselien i 't sjpieër Pleistoceen (116 bies 11,7 Ka) woeëd d'r loeëp va de Sjelde verlag i noardoeëstelige richting durch opsjtoewend ieës, dat zand- en leemheuvels in Vlaandere aafzatte. Doa vuur sjtrumde de Sjelde via Zieëbrugge i zieë, dös i westelige richting. Dit proces doeërde bis 8.000 joare truuk. Óch ziejrevere begónne höare loeëp 't verlage durch de zandheuvels.
De 'recentere' zieësjpeegelsjtieëging va ungeveër 5.000 joare truuk zurgde doa vuur dat de loeëp va de Theems, d'r Rien, de Maas en dös óch de Sjelde zint verkót. De Sjelde sjtrumde toen bei 't hütse Vlissinge (as Westersjelde) en noardeliger bei Sjouwe (as Oeëstersjelde) i zieë. D'r zieësjpeegel blieëf sjtieëge en drong zelfs tót kót aa d'r rank mit 't hoeëger geleëge Brabant (d'r Brabantse Wal) bei Bergen op Zoom. Heidurch untsjtónge de estuaria de Oeëster- en Westersjelde, die aamirkelig brejer zint as de gewoeëne Sjelde, wieër in 't Belsj.
Gesjichde i keltureel opzich
De Sjelde woar al i de Romeinsen tieëd al bekank en gebroek as hankelsroute tusje Gallië (Frankriek) en de kössjtreker die bewoeënd woeëde durch Ingevone, óch waal: Noardzieëgermane. Wichtig woar d'r tempel, gewieëd aa de Romeinse godin Nehalennia op 't eilank Walchere, aa de monding i de Noardzieë. Óch kunt me per sjip Brittannia berieëke. Vólges de uëverlieveringe gesjieëdde dit vanaaf de vaargeul d'r Roompot, dat 'n verbasjtering mót zing va Portus Romanus, litterlig: Romeinse have.
Vanaaf 260 noa Christus kame de ivalle va de Germaansje sjtamme de Franke, die zuudoeëstelig vanoet 't hütse Dütsjlank aa kame zette. Zie woare op de Sjelde beruch um dön piraterieje teënge Romeinse sjippesj. Neet lang d'r noa vestigde zie zich in 't Sjeldegebeed. Wieër gebroekde de vikinge i de neëgende ieëw de Sjelde as insjteëkroute. Zie woeëde gevreës, meh 't gaf óch handel mit de lokale Franke en Ingevoonse sjtamme aa de kus. Noa de val en de opdelinge van 't Karolingse Riek va de Franke, woeëd in 843 en 872 't lank opgedeeld in e Wes-Frankische Riek (sjpieër sjtóng dit bekank as Frankriek) en e Oeës-Frankische Riek ('t Dütsje Riek). 't Oeëstelige Dütsje riek woar 't Hillig Roeëmse Riek en de grensj tusje de twieë rieke blieëf bis 1528 zoeë besjtange. De Sjelde woar noe sjteets wichtiger aa 't weëde, en mitnaam de Vlaamsje sjteëj en Antwerpe profetieërde va d'r handel. Sjpieër gónge óch de Zieëwse sjteëj zich ikkenomisch untwikkele. De Val van Antwerpe i d'r Tachentigjöarige Kreeg in 1585 woar sjleët vuur de ikkenomisch untwikkeling rónk de Sjelde, zeëker toen de Sjelde woeëd aafgesjloate durch de watergeuze, milities die zich verzette teënge de Sjpaanse tróppe unger de Hertog va Alva, aagesjtoeërd durch Fillips II.
Óch i d'r Twieëde Weltkreeg woar de Sjelde va sjtrategisch belang, en gaf 't heftige gevechte um 't eilank Walchere en de sjtad Antwerpe. Antwerpe woar va ikkenomisch belang vaweënge de haves en Zieëlank mieë sjtrategisch. Dewiel Antwerpe al bevrieëd woar, woar Zieëlank nag i Dütsje heng. Um 'n zeëkere durchvaart te realisere vuur geallieerde sjeper, mós 't ganse estuarium woeëde igenoame. Aavalle gaf 't va drei ziej, meh de zjwieërste aavalle woeëde georganiseerd vanoet Antwerpe, oeë oet getrach woeëd Zieëlank binne te trekke.
I recentere tieëde is Antwerpe nag sjteets inne va de wichtigste haves op d'r welt en is 't inne geduchte concurrent vuur de Rotterdamse have.
Verloeëp en kinmerke va de Sjelde
De Sjelde untsjprink i g'n Franzuësisje gemingde Gouy op ing hoeëgte van 97 meter boave zieësjpeegel en hat inne 350 kilometer lange loeëp en dan vuurnamelig in 't Belsj. 't Water va de Sjelde sjtruimt noe alling nag via d'r ungesjte estuariumtak. Dit is de Westersjelde. De verbinking tusje de Oeëstersjelde en de Westersjelde verzande i de zeëvetieënde ieëw. In 1867 woeëd dees verbinding gans aafgesjloate mit 't Kreekrakdam, dat óch geboewd woeëd vuur 't verbeëtere va de Zieëwse infrasjtructuur.
't Debiet va de Sjelde is rilletief lieëg, zoeën: 104 m³/s (vergeliek d'r Rien: 2.200 m³/s ) en zing sjtruimgebeed is 21.860 km², oeë mit de reveer ungeveër e oppervlaak besjlieët van 2/3 Belsj. Zing sjtruimgebeed sjtreët zich van 't Vlaamsje Westhoek, gans in 't weste, tót aa g'n Belsje sjtad Tóngere neet wieëd va Masjtrich. De Sjelde is 'n typische regereveer, die aafhengelig is va d'r nieërsjlaag dat vilt in 't sjtruimgebeed. Dit water weëd aafgevuëd durch de Sjelde zelf en höare ziejrevere.
Ziejrevere
Wichtige ziejrevere va de Sjelde in 't ganse sjtruimgebeed zint: