cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wes-Vlaoms
Euvereg
De i veurt wel ins geslote tot 'n korte ie. Dit gebäört veural veur 'nen ng-klaank (rienk, 'rink' ziengen 'zinge'; ouch in 't Ziews), meh ouch veur -nd en -nt: wiend 'wind', kiend 'keend', piente 'pint'. In aander posities weurt de i zjus ieder get opener oetgesproke, zoetot e woord zie pit de kant vaan pet opgeit. Ouch de korte e en u tröf dit lot. Dit heet obbenuits zien parallelle in 't Ziews, dewijl tot de geslote e-klaank [æ] ouch in 't Limbörgs veurkump.
Gutturaole en laryngaole
De h verdwijnt zoonder oetzundering in alle Wes-Vlaomse dialekte.
De g weurt euveral verzwak tot 'n [h]. Dit tröf me ouch aon in westelek Oos-Vlaondere en, dèks get minder sterk, in de Ziewse dialekte. Sprekers vaan 't Wes-Vlaoms interferere dit kinmerk dèks nao hun Algemein Nederlands; soms passe ze hypercorrectie touw. Dit weurt in de res vaan Vlaondere in stereotiepe wie de Geilige Geest bespot.
De typisch Ingweoonse verweiking vaan de -g- nao 'n e (zeil tegeneuver Duits Segel) heet ziech in Frans-Vlaondere soms wijer doorgezat. Dao kint me ouch vleil 'vlegel' en wei 'weeg' (vergliek Fries wei en Ingels way).
Realisatie aw sk
De Oergermaanse sk-, in de standaardtaol sch- en in de mieste Limbörgse dialekte sj-, heet in 't Wes-Vlaoms väöl versjèllende realisaties.
Realisatie Middelnederlandse -en
De -en aon 't woordind weurt bekans euveral es -n oetgesproke. De -n is daan 'ne syllaabdragende nasaol, 'n lètter die allein 'n syllaab vörmp. Nao labiaole (b, p) verandert die n in m, nao gutturaole (k, g) in ng. Zoe weurt lopen es loôpm, pakken es pakkng oetgesproke. 't Brugs deit dao vaanaajds neet aon mèt: dao weurt d'n oetgaank -en gans oetgesproke. Tot midde twintegsten iew waor 't in Kortrijk ouch neet te hure: dao spraok me zelfs allein de -e oet. Dit kinmerk is dao noe gans verdwene. In 't uterste weste vaan Frans Vlaondere (vieftien dörper westelek vaan Bollezele [Bollezeele]) verdwijnt de -n ouch in sommege posities, op 'n meneer die get aon 't Ziews herinnert: wel in werkwoordsvörm (zuug ouch oonder) en in wäörd wie binne[n] en bute[n], meh neet in miervoudsvörm.
Realisatie aw -d-
De intervocalische -d- oet 't Vreugmiddelnederlands is in de mieste Nederlandse dialekte (ouch in 't Limbörgs) verdwene. 't Westelek Wes-Vlaoms vörmp dao 'n oetzundering op: aw(we) is dao oede (in noordelek en zuidoostelek Wes-Vlaoms wel gewoen oewe), mèt zjus wie in de standaardtaol 'n -d-. Nao de klaank uu ligk dat nog get gecompliceerder. In 't noorde versjijnt dao miestal 'n -w-, in 't binneland 'n -j- en in 't weste is de -d- blieve stoon. Vaandao Brugs luwen, Kortrijks lujen en Veurnes luden 'luie'. In 't Continentaol Wes-Vlaoms weurt, zjus wie in 't Limbörgs, ouch nog 'n -j- achter de uu gezat boe historisch 'n w stoont: dujen 'duie' tegeneuver Kös-Wes-Vlaoms (en standaardtaol) duwen.
Grammair
In de Wes-Vlaomse grammair zitte väöl raokvlaker mèt 't Ziews en 't Oos-Vlaoms, boebij de kösdialekte dèkser mèt de ierste, de continentaol dialekte mie mèt de lèste gróp mètdoen. Nao 't zuidweste touw weurt de morfologie bezunderder, mèt mier trèkke die me nörges aanders in 't Nederlands taolgebeed tegekump.
Geslach
Alle Wes-Vlaomse dialekte höbbe in princiep drei woordgeslachte: mannelek, vrouwelek en oonzijeg. Euver 't algemein kump 't woordgeslach euverein mèt dat vaan 't (verzörg) Algemein Nederlands.
Manneleke wäörd weure in de continentaol dialekte - 't zuie vaan Frans-Vlaondere deit hei ouch nog aon mèt - dependint gemarkeerd: 't bijbehurend woord krijg 'nen oetgaank. Zoe is 't ne vent (ouch: ' 'ne maan' gewoen), geêne vent 'geine vent/maan', miene vent en dieën vent tegeneuver 'n vroewe ' 'n vrouw', geên vroewe, mien vrouwe en die vroewe. Dit systeem kint me ouch in 't Oos-Vlaoms (en kump sprekers vaan 't Braobants en Limbörgs ouch neet oonbekind veur). In 't Kös-Wes-Vlaoms, inclusief 't Ziews-Vlaoms (en 't Ziews), is dit alles oonbekind: e vent, geên vent, me vent, die vent.
Vrouweleke wäörd zien te herkinne aon de -e op 't woordind: roôze (ouch roze, zuug bove) 'roes', padde, lampe, deure. Ouch manneleke en oonzijege wäörd höbbe dee suffix soms. Manneleke wäörd vaan dat typ verwieze dèks nao manneleke wezes: oane 'haon', osse, broeëre 'broor'. Broeëk 'brook' is 't eineg vrouwelek woord wat neet op 'n -e indeg. In de Kös-Wes-Vlaomse dialekte, boe 't versjèl tösse mannelek en vrouwelek aanders neet gemarkeerd weurt, is dit woord daan ouch dèks mannelek. Dit lot tröf zelfs al de gewoen vrouweleke wäörd: me kin veural joongere in de kösstreek hure zègke: de zonne, ..., je ('heer') zit achter de wolken. In 't binneland is dat oongrammaticaol; wijer is 't in Vlaondere get wat me ieder mèt 't Nederlands oet Nederland associeert.
Oonzijege wäörd weure zjus zoe wie in de standaardtaol gemarkeerd op 't bepaold lidwoord en 't veurnaomwoord mèt vörm op 't: Et doenker ejland ''t Doonker eiland'.
Naomval
De genitief vint me trök bij persoens- en verwantsjapsnaome (wie in de standaardtaol: Triens uus ' 't hoes vaan Trien', voaders moaten 'pa zien vrun') meh ouch bij berope en dergelieke, wat in 't Nederlands op ze mins oonnnatuurlek is: de smeds vroewe 'de vrouw vaan de smeed'. Dit herinnert, zeker al umtot 't bijhurend lidwoord neet weurt mètverboge, aon 't Ingels. Zjus wie in dees lèste taol is 't ouch meugelek veur te zègke: 'k Goa nor de smeds 'Iech gaon nao de smeed'. Bij verzelfstendegde adjectieve kump de genitief op -ens te indege: de blendens stok 'de blindestek'.
D'n datief is bewoerd gebleve in e groet aontal stoonde oetdrökkinge, zjus wie in de standaardtaol, 't Ziews en 't Zuid-Hollands. Zoe in tiedsoetdrökkinge (ik kom zondage, te naaste jare 'volgend jaor') en wijer in losse oetdrökkinge zoewie te voete, te rikke 'op de rögk vaan e peerd', te lande.
Miervoudsvörming
Väöl wäörd kriege e miervoud op -s, dèks in gevalle boe die neiging in aander dialekte aamper besteit. De veurbeelde zien legio: dweils, stiers 'deure', mols, zwiens. Nao 't weste touw kump dit dèkser veur; in Frans Vlaondere is 't 't algemeinste. Oonder drök vaan aander dialekte en de standaardtaol zuut me 't wel bij sommege wäörd verdwijne.
'n Wijer bezunderheid beujt 't Kortrijks: dao kriege vreem wäörd op 'ne beklemtoende vocaol e miervoud op -ts (caféts, veloots).
Verkleinwäörd
Es veurbeeld volg hei noe de meugeleke oetgeng achter 't diminutief vaan uus 'hoes'. Komma's geve aon tot tösse die plaotse de vörm ouch nog veurkump; kommapunte geve 'n geografische sjeiing aon (tösse de twie plaotse in weurt get aanders gezag).
Persoenleke
Bij de twiede persoen wissele dèks variante vaan jij en gij ziech oonderein aof. Allein in 't Land-vaan-Axels is 't euveral jie, je en joe; dit kin me aon Ziewsen invlood touwsjrieve. De betoende vörm is in de res vaan 't taolgebeed ummer hie. Es de oonbeklemtoende vörm veur 't werkwoord kump, luit ze in binneland he, meh in de kösstreek je. In Brugge en umgeving koume allebei de vörm veur (je, he komt). Achter 'ne werkwoordsvörm aon is 't in 't Kös-Wes-Vlaoms ouch ummer je, in 't continentaol Wes-Vlaoms dèks -dje (da meendje nie). In 't euvergaanksgebeed nao 't Oos-Vlaoms huurt me de "Braobantse" (en Oos-Vlaomse) vörm -de (komde). Veurwerpsvörm heibij is joe(n) (mèt -n aon de kös, zoonder mie nao 't binneland) of uuj (nog mie nao 't binneland, um Tielt en Kortrijk).
De derde persoen mannelek is betoend ie. Oonbetoend weurt dat je (noorde), e, n (weste) of blijf 't ie (zuidooste). 't Veurwerp is daan im.
De ierste persoen miervoud heet es veurnaomwoord wieder, ouch wel wulder/wudder (Ziews-Vlaandere, uterste zuidooste vaanaof Tielt en Kortrijk) en miender (allein Brugge en Zeebrugge). D'n objeksvörm is hei ons (Ziews-Vlaandere, Brugge, Tielt en umgeving), oes (Roeselare, Kortrijk), uus (Oostende, Torhout, Diksmuide, Veurne, Ieper en tösseligkend gebeed) of nuus (Poperinge en Frans Vlaondere).
De twiede persoen miervoud weurt aongegeve mèt julder (weste en Ziews-Vlaondere), hiender (noorde) of hulder (binneland), mèt versjèllende klein plaotseleke variante. Hiender heet es bijbehurende objeksvörm junder, hulder heet daoveur ulder.
De derde persoen miervoud is ziender (noorde en weste) of ulder en variante (binneland, Ziews-Vlaondere). Ziender heet es bijbehurende objeksvörm under, ulder verandert neet.
Werkwäörd
De Wes-Vlaomse werkwoordsvörm wieke neet al te väöl aof vaan die in 't Algemein Nederlands. De groetste bezunderheid vertuint de ierste persoen inkelvoud: in de Kös-Wes-Vlaomse dialekte (meh neet in Ziews-Vlaondere!) is de vörm daoveur samegevalle mèt de miervoudsvörm: ik zien 'iech bin', ik doeën 'iech daon', ik werken 'iech wèrk'. Bij sommege oonregelmaotege werkwäörd kump dat ouch boete Wes-Vlaondere veur (en soms zelfs in 't Limbörgs), meh tot ik consequent geinen eige vörm heet is typisch veur dees regio. Me nump aon tot 't aon 't ind vaan de middeliewe vaanoet Brugge geëxporteerd is. Bij continentaol Wes-Vlaomse dialekte is d'n oetgaank bij d'n ierste persoen inkelvoud gemeinelek -e: ik werke.
Zwake werkwäörd kriege in de verleien tied soms 'nen dobbelen oetgaank. D'n oersprunkeleke vörm e werktede 'heer wèrkde' huurt me nog in Frans-Vlaondere en tot veur kort in Oostende. De variant (j)e werktege kump frequint veur in 't noorde en 't zuie vaan Wes-Vlaondere, meh ze raak allewijl verawwerd te geunste vaan sumpel e werkte. Zjus wie in 't Ziews zien väöl werkwäörd sterk die oersprunkelek zwaak waore: duwen - douw - (g)edouwen, verven - vorf - (g)evorven. Oonregelmaotege werkwäörd die in 't Algemein Nederlands regelmaoteg goon, zien raken - rocht (g)erocht en werken - wrocht - (g)ewrocht.
Voltoejde deilwäörd beginne in 't westelek Wes-Vlaoms mèt e-; dit veurveugsel weurt oetgesproke es è-. Oetval vaan de de g- op die plaots kump op väöl plaotse in Nederland en Vlaondere veur, ouch dèks in 't Zieland, meh neet in Ziews-Vlaondere.
Flectie vaan antwoordpartikele
De antwoordpartikels joa en neê weure "verboge" nao persoen, dat wèlt zègke: 't oonderwerp vaan de vraog boe-op antwoord weurt gegeve kump es enclitisch veurnaomwoord in 't antwoord trök, en wel zoe, tot 't neet gemekelek herkinbaar is. De vörm veur 't continentaol Wes-Vlaoms zien:
Dit kinmerk weurt dèks geneump in opsomminge vaan wat 't Wes-Vlaoms bezunder maak. Vergliekbaar constructies koume evels ouch veur in väöl Oos-Vlaomse, Ziewse en Hollandse dialekte.
Voogwoordverveuging
In 't Kös-Wes-Vlaoms weure ouch bij ik miervoudsvörm gebruuk, conform de situatie bij 't werkwoord.
Werkwoordsgebruuk
In gans Wes-Vlaondere euverheers goan es hölpwerkwoord veur de touwkoumenden tied: 'k Ga morhen Brugge bezoeken 'Iech gaon/zal mörge Brugge bezeuke'. In 't westelek Wes-Vlaoms kump zullen zelfs neet veur. In de res vaan 't taolgebeed impliceert 't gebruuk vaan zullen affek, dus 'n betrokke haajding vaan de spreker. Je zult zieën, 't zal morhen rehenen!
't Werkwoord worden 'weure' kump aamper of gaaroet neet veur westelek vaan de lijn Nieuwpoort-Kortijk. Worden es hölpwerkwoord veur de lijende vörm weurt vervaange door zien, worden es koppelwerkwoord of aanderszins verdwijnt te geunste vaan komen: Grevelinge is n eêle nieuwe stee ekommen 'Grevelingen is 'n echte stad gewore'.
't Werkwoord doen kin weure gebruuk in e beperk aontal constructies die get aon 't Ingels herinnere. Dit kump beveurbeeld veur in oontkinnende antwäörd: 'k En doen 'Nein, dat is neet', 'Nein, dat daon iech neet'. Umsjrievend doen is evels frequinter in 't Ziews.
Miervoudeg subjek
Wie in 't Oos-Vlaoms en in sommege Braobantse dialekte kin in 't Wes-Vlaoms frequint 't persoenlek veurnaomwoord dobbel of zelfs drei kier optrejje.
In vraoge, veural in de twiede persoen, zèt me al gaw 't oonbeklemtoend en 't beklemtoend veurnaomwoord achterein: ku je hie 'kinstiech', kom je hie 'kumstiech'. Ouch bij de ierste persoen is dat gei probleem: komme'k ik, kommen we wieder 'koume veer' (bij miervoudege wäörd, die langer zien, weurt dat wel liegfrequinter).
In bevestegende zinne, zeker die es positief antwoord op 'n vraog dene, kump algaw 't persoenlek veurnaomwoord nog ins achter de werkwoordsvörm: 'k Za'k zekers kommen 'iech zal zeker koume'. Bij väöl naodrök, veural in de ierste persoen, kin 't zelfs gemekelek drei kier optrejje: 'k Wazze 'k ik joenk 'iech waor joonk'.
Dit systeem kump in alle Wes-Vlaomse dialekte veur, oetgezunderd 't Land-vaan-Axels.
Dobbel oontkinning
't Wes-Vlaoms en 't Oos-Vlaoms höbbe bekans exclusief - e paar awwere in Zieland bevestege es oetzundering de regel - de Aajdnederfrankische dobbel oontkinning en ... niet tot in dezen tied behawwe: 't En is nie waar ' 't Is neet woer'. Dit kump nog ummertouw frequint veur, ouch al is 't in princiep facultatief.
Los daovaan steit de pleonastische dobbel oontkinning: W'een ier noôit heên polies gezieën 'V'r höbbe hei ech noets polies gezeen'. Constructies wie noôit nie, noôit heên en niemand nie zien in 't Ziews, Hollands en Braobants ouch frequint en dene veural ter versterking.
Woordvolgorde
't Nederlands en zien dialekte höbbe gemeinelek 'ne circulaire syntaxis. Dat wèlt zègke tot es 'n aander woorddeil es 't oonderwerp veuraon in 'ne zin kump te stoon, tot daan oonderwerp en persoensvörm umdrejje. In väöl Wes-Vlaomse dialekte is dat neet 't geval; wie wijer nao 't weste, wie minder 't veurkump. In Frans Vlaondere oontbrik 't zelfs gans. Dao is beveurbeeld opgeteikend :
Vocabulair
't Wes-Vlaoms vocabulair heet mie profiel es dat vaan de Hollandse en Braobantse dialekte. Dat heet twie complementair reies: aon d'n eine kant is de standaardtaol zjus op 't Hollands en Braobants gebaseerd, aon d'n andere kant waore 't zjus dees geweste boe, door economische veurspood, de cultuur en daomèt ouch de standaardtaol floreerde. Umtot Vlaondere (zeker 't weste) economisch wied achterbleef, had ze in dat gewes väöl minder invlood. De perifeer ligking vaan 't taolgebeed, aon de taolgrens en de zie, versterkde de isolatie (neet aon alle kante aander dialekgrope die invlood kóste oetoefene). Alles bijein zien 't dezelfde factore die de klaanklier zoe awwerwèts höbbe gehawwe, die ouch de woordesjat zoe bezunder make.
Oontstoon
Door de extern historie lieke de Wes- en Oos-Vlaomse vocabulaires väöl opein, en gief 't ouch vrij väöl euvereinkómste mèt 't Ziews. In de vörming vaan de woordesjat zien grof-eweg drei stadia te oondersjeie. 't Aajdste echelon is 't Ingweoons. E zeker aontal wäörd vertuint nog dudeleke euvereinkómste mèt 't Ingels en Fries; sommege vaan die wäörd kin me ouch in 't Ziews en bepaolde Hollandse dialekte trökvinde. 't Twiede niveau liet ziech trökveure op 't Middelnederlands of Vreugmodern Nederlands: wäörd of woordbeteikenisse die intösse in de standaardtaol en/of de centraol gelege dialekte verlore zien gegaange. 't Derde niveau betröf lienwäörd. Alle Wes-Vlaomse dialekte höbbe wel e groet aontal Franse wäörd opgenome. Tot in de negentienden iew góng 't gemeinelek um Picardische wäörd, daonao waor 't Standaardfrans de bron. Natuurlek is veural in Frans-Vlaondere de Fransen invlood euverweldegend. In Nederland en 't Belsj raak 't dialek de lèste decennia ummer mier oonder invlood vaan 't Algemein Nederlands. Vaanoet Nederlandstaoleg perspectief beteikent dit tot de woordesjat vervlaak, minder bezunder weurt.
Veurbeelde
Veurbeelde vaan Ingweoonse wäörd zien oonder mie sjchreêmen 'sjreie' (vgl. Ingels scream), letter 'wieneg' (vgl. Ingels little, Fries lyts, Hollands luttel), wied 'oonkroed' en kobbe(spinne) '(kruus)spin'. Goeze beteikende vreuger 'gajs' (vgl. Ingels goose, Fries goes) meh weurt allewijl beter begrepe es 'fom', 'machochel', 'dik wief'. Oongeveer 'tzelfde gelt veur bul, wat miestal 'hotskej', 'loompe mins' beteikent, meh zien oersprunkeleke beteikenis 'deur' (Ingels bull, Fries bol) in Frans-Vlaondere heet behawwe. Snake beteikende oets 'slang' (vgl. Ingels snake); dat is noe nog zoe in Merkegem (Merckeghem). Op aander plaotse in Frans-Vlaondere kint 't me 't veur aander bieste: veur 'salamander' of 'bloodzókker' in Stene (Steene), veur 'herdis' in Volkerinkhove (Volckerinckhove) en aon de Belzje kant vaan de grens veur 't Hollands 'snuiter' ('n rare snake).
Typisch Vlaomse wäörd zien oonder mie aardig in de beteikenis 'hendeg', 'erreg', beien 'wachte' (vgl. awwerwèts AN verbeiden), brimmel 'riep', bucht 'rommel' (Hollands bocht ieder 'vojl water'), keraafsch 'averechs', liek 'wie' (vgl. Ingels like; zjus wie dit woord ouch gebruuk es stopwoord), sneukelen 'snóppe', uultje 'kapelke' en zeuren 'trichere'. In 2012 koze de sprekers vaan 't Wes-Vlaoms zurkeltrutte 'naïef vrouw' es sjoenste Wes-Vlaoms woord.
Picardische lienwäörd zien soms al hendeg aajd en verbasterd. Zoe geit pimpampoentje 'slivvenierebieske' trök op papillon ('kapelke'). Karton 'knech' geit trök op carreton, Picardisch veur 'peerdsknech'. De Franse/Picardische lienwäörd kinne in twie gróppe weure verdeild: de basterdwäörd en de echte vreem wäörd. In e corpus gesproke Frans-Vlaomse teks bleek 80% vaan de basterdwäörd ouch in Wes-Vlaondere veur te koume; bij de echte vreem wäörd waor dat evels mer 31%. Oonder mie voyageren 'reize' en ombrasseren zien in groete deile vaan Wes-Vlaondere gebrukelek. Mie tot Frans-Vlaondere beperk zien evels dangereus (tegeneuver gevoarlik) en usine (tegeneuver fabrik). Nui wäörd weure sinds de twintegsten iew oonveranderlek oet 't Frans geliend. Vlaomse wäörd veur zake die neet dèks besproke weure zuut me 't snelste oet 't Frans Vlaoms verdwijne. Versjèlle in prominentie zuut me good trök bij biestenaome. Zwoan en sjchildpadde bleke bij naovraog neet bekind, allein cygne en tortue woorte gegeve. Veur 'koeleköpke' gaof me èlf kier têtard en veer kier pudejoenk en pudebottel, veur 'eikhore' zès kier écureuil tege zès kier neutekraker, veur 'herdis' zeve kier lézard en èlf kier akketesse, snake etc. ('t bies heet in de streek versjèllende naome), veur 'fóks' mer veer kier renard tege èlf kier vosj, veur 'stekelverke' en 'wezel' nog ummer everzwientje resp. wezel (noets hérisson of belette). D'n otter, e bies wat neet mier in Frans-Vlaondere veurkump, weurt mèt loutre beneump, meh me kint nog wel de oetdrökking stienken liek en otter 'stinke wie 'nen otter'.
Sprekers en vitaliteit
Dao is neet al te väöl ziech op wieväöl lui nog Wes-Vlaoms spreke. Zjus wie bij aander dialekte vèlt lesteg oet te make wee me es spreker moot rekene en wee neet.
In Ziews-Vlaondere liek de taol neet direk bedreig. Väöl plaotse in dit gebeed hure binne de provincie Zieland tot de mies dialekvaste. In de plaots Terneuzen ligk 't gebruuk weer väöl lieger, vaanwege immigratie oet aander dialekgebeie.
De provincie Wes-Vlaondere heet binne Vlaondere de reputatie hendeg dialekvas te zien. Sjattinge vaan 't gebruuk loupe op tot 90 percint. Es verklaoring veur 't groeter dialekbehaajd in dees provincie gelle dezelfde reie boerum de taol in vreuger tije vaan Braobantsen invlood vrijbleef: geïsoleerde ligking, minder versteideleking en minder welvaort. Toch is ouch dao 't dialek in verval. In 1996 bleek in 'n enquête oonder studente oet Kortrijk (allemaol gebore in de jaore zeveteg) tot 75% vaan hun mèt de awwers dialek praotde, 85% mèt breurs en zösters en 80% mèt vrun. Dat is väöl, meh minder es oonder de aw generatie. Bovedeen begint zjus dees generatie op te hawwe 't dialek aon de kinder door te geve. Jóng awwers oet hoeger sociaol klasse trèkke hun kinder allewijl dèkser op in de standaardtaol, zoetot 't Wes-Vlaoms laankzaamaon sociaol gekleurd raak. Dat wèlt evels nog neet zègke tot de kinder in kwestie gein vleujende dialeksprekers zalle weure, zeker neet umtot hun awwers 't dialek es umgaankstaol oonderein aonhawwe.
In Frans-Vlaondere is 't dialek hendeg bedreig. Oet Duinkerke is 't al oongeveer 'nen iew verdwene, ouch in klein stedsjes wie Belle, Hazebroek, Sint-Winoksbergen (Bergues) en Kassel (Cassel) waor 't al veur d'n Oorlog wijer in verval es op 't umringend platteland. Op 't platteland spreke notabele 't neet oonderein; 't Vlaoms is 'n taol veur boere. Bij oonderzeuk in 1984 gehawwe in Hondschote bleek tot de ierste generatie nog veur 64 percint gans of gedeiltelek Vlaomstaoleg waor, de twiede generatie veur oongeveer e kwart, de kinder zoeget allemaol Franstaoleg. Wel verstoont de helf vaan de awwers en e kwart vaan de kinder 't Vlaoms nog. Daobij bleke de kinder wiedoet 't positiefste te dinke euver de streektaol: 'n groete mierderheid voont 't belaankriek tot 't dialek zouw blieve bestoon. Allewijl besteit 't dialek nog ummer en liek 't neet mèt oonmiddellek oetsterve bedreig, daankzij 'n klein gróp touwgewijde gebrukers. 'n Bekinde plaots boe me nog väöl Vlaoms kin hure is de merret vaan Sint-Winoksbergen. Zelfs in Duinkerke höbbe väöl lui nog wel 'n passief kinnes vaan 't dialek; in 't modern (Frans/Picardisch) Duinkerks zitte hiel väöl wäörd oet 't aajd Vlaoms dialek. Veural in 't sociolek vaan de vèssers is väöl Vlaoms blieve leve. In Frans-Vlaondere weurt hei en dao de Nederlandse (standaard)taol op sjaol gelierd en es cursus oonderweze.
Zaank
thumb|Flip Kowlier In Ziews-Vlaondere weurt hei en dao gezoonge in 't dialek. Artieste die dao bekind mèt zien geweure zien de band de Lamaketta's (Terneuzen), de blueszenger Ries de Vuyst (Oostburg) , de cabaretier Adrie Oosterling (Groede) en de countryzenger Piet Brakman (ouch Groede). Geine vaan dees artieste haolde landeleke bekindheid, allein de Lamaketta's woorte kort provinciaol bekind.
In Wes-Vlaondere begós de traditie vaan 't zinge in de streektaol in de jaore zesteg mèt Willem Vermandere (aofkumsteg vaan Lauwe, gemeinte Menen). Later kaom volkszengeres Lucy Loes op, die al op leeftied bekind woort mèt Oostendse leedsjes euver 't vèsserleve. Op popmuziek in 't Vlaoms mós me wachte tot de opriechting vaan 't Hof van Commerce, 'n rapgróp die in 't Wes-Vlaoms rapde. Zij woorte al gaw boete Wes-Vlaondere bekind. Eine vaan hun, Flip Kowlier, góng in 2001 solo. Zien debuutplaat Ocharme ik woort 'nen hit in Vlaondere en (in minder maote) ouch in Nederland. De zangeres-sjriefster Hannelore Bedert, die in 2007 debuteerde mèt Wat als, naom op dat album ouch e paar leedsjes in 't Wes-Vlaoms op.
Literatuur
thumb|[[Guido Gezelle]]
In Ziews-Vlaondere weurt mer op beperkde sjaol in 't dialek gesjreve. De gediechte vaan Piet de Blaeij (Axel) versjijne aof en touw in 't blaad Noe.
De belaankriekste dialekdiechter vaan Wes-Vlaondere is Guido Gezelle, es me zien taol teminste es Wes-Vlaoms wèlt zien. Heer gebruukde 'n gestileerde taol gesjreve in de algemein Nederlandse spèlling meh gebaseerd op 't Wes-Vlaoms, mèt euvereinkómstege grammairregele en woordesjat. Dat waor 'n ideologische keus, umtot heer meinde tot de Vlaominge neet 't Hollands dialek móste euvernumme. Heer völde zien taol evels aon mèt archaïsmes en neologismes, en leet eleminte droet die heer es 'boers' zaog, zoetot zien taol toch nog aonzeenlek vaan 't dialek aofsteit. In 't door häöm opgeriech tiedsjrif Biekorf, wat nog ummertouw versjijnt, zien in de aofgeloupe iew väöl stökker in 't Wes-Vlaoms versjene, beveurbeeld vaan K. de Wolf (Brugge), A. Mervillie (Kortrijk) en A. Bonnez. Allewijl publicere väöl dialeksjrievers op lokaol niveau, zoonder in de buurt te koume vaan 't succes vaan de dialekmuzikante.
In Frans-Vlaondere zien tot nog hiel laank nao de middeliewe - in de negentienden iew - de Rederiekerskamers actief gebleve. Zij sjreve gemeinelek in e soort algemein Nederlands, wat hei en dao, in principe oonbedoeld, regionaol trèkke droog. Mie bewös dialectisch waor de volksbuun. Tot 1931 versjeen in Frans-Vlaondere 'nen twietaolege catechismus. Echte dialektekste vint me veur 't iers bij De Coussemaker in 1859. Oonderzeukers in d'n twintegsten iew sjreve dèks volksverhaole in 't Vlaoms op. Allewijl is hei en dao 'ne dialeksjriever actief; 'ne vrij succesvolle, dee 'ne veur poëzie in dialek groete verkoup vaan 1.000 stökker haolde, is Jean-Noël Ternynck (Hazebroek).
Neve gesjreve literatuur besteit in 't Wes-Vlaoms ouch 'n stripvertaoling: 't book l'Île noire (in 't Nederlands bekind es De zwarte rotsen) vaan Tintin (Kuifje) is in 't Oostends versjene es Et doenker ejland. De stripheld hèt hei Kuiftsje. Later versjeen 'n vertaoling in 't Kortrijks: Le crabe aux pinces d'or (De krab met de gulden scharen) kaom oet es De krabbe met de goudne skoar'n. In lijn mèt 't taolversjèl tössen 't Oostends (e noordelek dialek) en 't Kortrijks (e continentaol dialek) hèt d'n titelheld in dees editie Kuifke.
Internèt
't Wes-Vlaoms weurt op versjèllende sites gebruuk. De mies belaankwèkkende daovaan is de Wes-Vlaomse Wikipedia, dee sinds miert 2006 besteit. Deze Wikipedia, dee in naovolging vaan oonder mie de Limbörgse en de Nedersaksische Wikipedia woort gestiech, had in januari 2010 um en bij 4.000 artikele.
Kèrkdeens
Kèrkdeenste in 't Wes-Vlaoms woorte verzörg door d'n excentrieke paoter Luk Brutin oet Zwevezele (gemeinte Wingene), dee evels in 2017 oet zien functie woort gezat.
Literatuur euver 't Wes-Vlaoms
De literatuurlies is selectief: publicaties (veural losse artikele) die zier specifieke taolaspekte behandele of klein publicaties euver plaotseleke dialekte (beveurbeeld idiotica) zien eweggelaote, zoe good wie publicaties die gooddeils euver 't Ziews goon en de Wes-Vlaomse dialekte mer kort bereure.
Bleckden
Bleckden is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Oberbruch, Dremmen, Porselen en Porselener Mühle in.
Bleckden huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Porselen, meh woort op 1 januari 1969, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Oberbruch en Dremme toet Oberbruch-Dremmen, en op 1 januari 1972 woort die gemèndje weer ingelief door Hinsberg.
Moemmër
Een moemmër és een "voogd" én hët kümp van momboor òf mombër dàt wilt ouk wôl éns "vërzùrgër" zéggë.
Êkzêmpël
Hoe hertoghe Jan van Brabant inden lande van Henegouwe, Hollant ende Zeelant ende vrouwe Jacoba inden voorseiden lande van Brabant ontfanghen worden. Ter eeren Gods tusscen den hertoghe rijc Van Brabant, sijt seker das, Ende Mier Vrouwen volbracht was, Soe es de voorseide hertoghe Jan Als momboor ende wettich man Ende vooght van der voorseider Vrouwen In die steden van Henegouwen, Van Hollant, van Zeelant ter waerheit Met herde grooter solempniteit [Ontfaen], ende met behoorliker serimonien
Fylke
Fylke is de naam veur de pervincies in Nórwaeg.
De Nórse pervincies zeen (inweuneraantale op 1 april 2013):
Beloke Paosje
Beloke Paosje ies de 1e zóndig nao Paosje. Op dezen daag weurt 't fiès van Paosje aafgesjlote. 't Woord beloke kump van luke ofwaal "sjlete". De ganse Paosjviering doert ein octaaf (8 daag).
De Paosjtied ies de periode van vieftig daag tösje Paosje en Pinkstere.
Drusushaof
Drusushaof is e veurmalig gehuch in de aaj gemeindje Herte. 't Heurdje vreuger bie Maerem. Door 't nuujboewprojèk de Oolderveste is e groot deil van 't aad gehuch gesjloop. Taengeweurdig resteertj eigelik allein nag de Drusushaof zelf, wo 't gehuch ouch ziene naam aan óntleendj haet.
Drusushaof loog ane Brookveesjtraot.
Les Mazures
Les Mazures ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 885 luuj op 'n oppervlaak van 36,14 veerkante kilometer en daomèt goof 24,49 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,1% de jaor.
Venezuela
Venezuela is e land aon de noordkös vaan Zuid-Amerika. 't Is 'n presidentieel rippubliek, mèt 'n Spaonse historie. Venezuela grens aon de Caribische Zie en d'n Atlantischen Oceaon in 't noorde, Guyana in 't ooste, Brazilië in 't zuie en Colombia in 't weste.
Geografie
Venezuela heet 'n oppervlaakde vaan 912.050 km² en is daomèt e groet land. In 't noordweste ligk de olierieke Maracaibodepressie mèt 't 13.600 km² groet Maracaibomeer. Dit liegland weurt begrens door de Cordillera de Mérida (Pico Bolívar, 5002 meter). In 't zuidooste ligk 't liegland vaan de Orinoco, dat in 't zuie euvergeit in 't bergland vaan Guyana, dat bekans haaf 't land besleit. Belaankriek reisdoel is 't nationaol park Canaima.
Bestuurleke indeiling
Venezuela is oonderverdeild in de regio's Oos- en Wes-Venezuela, die oetein weure gehawwe door de Essequibo (revier). Wijer is 't oonderverdeild in 23 staote, estados op 't Spaons gezach.
Economie
De lang verwaarloesde landbouw weurt ummer mie gestimuleerd. Eerdolie en eerdoliedirrevate lievere 'n aondeil vaan tachteg percent in de export. Me importeert veural apparaote en consumptiegeujer.
Sinds jaore gief 't economische instabiliteit in 't land. In de jaore tien woorte die hand euver hand erger: 't land begós te lije oonder gebrek en de dao-oet voortkoumende hyperinflatie. D'n oersprunkeleke bolivar woort in 2008 al vervaange door de bolívar fuerte (tege 'n ratio vaan 1:1000); dees munt mós in 2018 zelf weer weure vervaange door de bolívar soberano (dee 100.000 bolivares fuertes weerd is).
Duinkerke
thumb|right|200px|'t Stadhoes vaan Duinkerke Duinkerke (Wes-Vlaoms: Duunkerke; Frans: Dunkerque) is 'n industrieel havestad in Noord-Fraankriek aon de zuieleke kös vaan de Noordzie, zoe'n twinteg kilometer vaanaof de Belsje grens bij De Panne. De stad is de hoofplaots vaan 't gelieknaomeg arrondissemint, dat groof-eweg euvereinkump mèt de Franse Westhoek. Bestuurlek is de plaots 'n oonderprefectuur vaan 't Noorderdepartemint en 'n gemeinte in de regio Hauts-de-France.
De stad zelf heet zoeget negetegdoezend Duinkerkenere. Same mèt zestien naobergemeintes vörmp 't de steieleke gemeinsjap vaan Duinkerke en daomèt kump de plaots oet op ruim twiehoonderddoezend lui.
De stad is vaan nationaol beteikenis vaanwege häöre ziehave kortbij 't Kanaal, mèt tösse de veerteg en viefteg mieljoen ton aon euverslaag jaorleks. Wijer is 't ziehavegebeed vaan Duinkerke 't daarde vaan 't land nao dat vaan Marseille en Le Havre.
De plaots steit in Frans-Vlaondere wel bekind door 't carnaval vaan Duinkerke, dat eder jaor oetbundeg weurt gevierd.
Übach-Palenberg
Übach-Palenberg is e Rienlands stedsje en 'n gemeinte neve de Limbörgse Landgraof, in de krink (Kreis) Kreis Heinsberg, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 26,12 km² en 23.948 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 917 de veerkante kilometer.
't Op 110 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe.
Vaan vreuger oet woort hei e Ripuarisch-Limburgs dialek gesproke.
Plaotse in de gemeinte
De volgende plaotse ligke in de gemeinte (inwoenertal van december 2010): Wijer ligke de gehuchte Am Sonnenhof, Hoverhof, Drinhausen, Blaustein, Valkerhofstadt en Weißenhaus ouch in de gemeinte.
Holmestrand
thumb|De ligking van Hof in de pervincie Vestfold. Holmestrand is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vestfold in Nórwaeg. De gemeinte had 10.741 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 85,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 122. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Porto (distrik)
Bestuurleke indeiling
't Distrik is oonderverdeild in 18 gemeintes:
Holmestrand
De gemeintecode is 0702.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Graaf
Graaf ies 'n woord dat sjteit veur:
Skagerrak
't Skagerrak is e deil van de Naordziè det wuèrt begrens door Jutlandj (Denemarke) in 't zuje, Noorwaeg in 't naorde en Bohuslän (Zwede) in 't oaste.
In 't zuudoaste steit 't Skagerrak in verbinjing mit 't Kattegaat, wolangs de Sont en vervölges de Oasziè kanne waere bereik. Bie de plaats wo 't Skagerrak en 't Kattegaat zich truffe (Grenen, ouch 't naordelikste puntj van Denemarke) ligk de vèssersplaats Skagen, woraan de ziè ziene naam óntlièntj.
Op de Naordziè t'r huègde van 't Skagerrak waerdje op 31 mei 1916 door de Britsje en d'n Duutsje vlaot 'ne zièslaag oetgevochte dae historici de zièslaag bie Jutlandj neume.
Selbu
thumb|De ligking van Selbu in de pervincie Sør-Trøndelag. Selbu is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 3.940 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.235,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,2. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1664.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Sør-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Kinetische gaastheorie
De kinetische gaastheorie probeert eigensjappe van gase, zowie drök, temperatuur en volume te verklaore vanoet de samesjtelling en de bewaeging van gaasmoleculen. De theorie det drök 't resultaot is van 'n statische aafsjtoting tösse molecule, zowie Isaac Newton al vermeujde, is achterhaold; 't geit óm bótsinge van róndjbewaegende molecule taege einanger en taege de wenj van 'n vaat.
Blankenberge
Blankenberge is 'n stad in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Brugge, aon de Noordzie. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 17,41 km² en had op 1 januari 2010 18.907 inwoeners.
Deilgemeintes
Blankenberge heet twie deilgemeintes. Blankenberge zelf mit 2,61 km².
Stadsfuncties
Blankenberge leef veural vaan 't toerisme en is ein vaan de belaankriekste badplaotse in 't Belsj.
Historie
In 1971 woort de gemeinte Uitkerke es deilgemeinte aon Blankenberge touwgevoog. Sinds 1985 is Blankenberge 'n stad.
Lies va börgemeestersj va Gulpe
Bron
Dees lies is euvergenome van 't corresponderend Hollesj artikel.
Berk
Berk of Wegberg is e Rienlands stedsje en gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Heinsberg, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 84,34 km² en 27.713 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 329 de veerkante kilometer.
't Op 61 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veerteg oortsdeile.
Liart
Liart ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 616 luuj op 'n oppervlaak van 13,44 veerkante kilometer en daomèt goof 45,83 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +1,3% de jaor.
South Dakota
thumb|right|125px|Veendel vaan South Dakota thumb|right|500px|South Dakota en de res vaan Amerika South Dakota is 'ne staot in de VS. De aofkorting is SD. De hoofstad is Pierre.
Geografie
South Dakota heet 'n oppervlak vaan 199.905 km² (1,6% water)), en heet 770.883 inwoeners (3,86/km²).
Säter
Säter is 'n gemèndje in Dalarnas län, Zwede. De gemèndje tèltj 11.018 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 573,91 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 19,2 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
4,78% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Fantasietaol
'n Fantasietaol is 'n kunstaol die in 'ne fictionele contex weurt gebruuk. 't Gief dus e verzonne universum, e 'verhaol', boebinne die taol ech weurt gebruuk. Ze kin geciteerd weure in beveurbeeld e book, 'ne film of 'ne popsong. Fantasietaole dene um 't verhaol te oondersteune: ze make 't levesechter en zörge veur de zjuste atmosfeer.
't Euvergroet mierendeil vaan de fantasie'taole' drejt allein um de klaanke. E systeem (vocabulair, grammatica) zit neet drachter - 't zien dus gein feiteleke taole. E klei grupke haolt dat niveau evels wel. Bekind zien de taole die J.R.R. Tolkien (zelf taolkundege) veur ziene fantasiewereld Middel-Eerd verzon, in 't bezunder zien elvetaole Quenya en Sindarijns. Veural veur 't Quenya waor Tolkien zienen opzat um 'n zoe sjoen en elegant meugeleke taol te make. 'n Aander veurbeeld oet de fantasywereld is 't Deverriaans oet de Daggerspell-serie vaan Katherine Kerr. 't Dothraki oet de fantasiewereld vaan George R.R. Martin bestoont oersprunkelek ouch mer oet get verzonne wäörd, meh woort veur de serie Game of thrones wel oetgebouwd tot 'n echte taol.
Ouch in de wereld vaan alternatief historie weure väöl vaan zoe'n taole gemaak: Ill Bethisad, e laankloupend perjek op 't Internèt, lieverde oonder mie 't Brithenig (Andrew Smith) en 't Wenedyk (Jan van Steenbergen) op. Dit zien verzonne Romaanse taole, zjus wie 't Deverriaans 'n verzonne Keltische taol is.
In de wereld vaan de sciencefiction weure soms ouch fantasietaole gevraog, um es taol vaan boeteneerdse wezes te dene. De bekinste veurbeelder zien 't Klingon (oet de serie Star Trek) en 't Na'vi (oet de film Avatar). Mie e hobbyperjek mèt 'nen taolkundege groondslaag waor 't Kelen. In 'boeteneerdse' fantasietaole leve de sjöppers ziech dèks oet in veur natuurleke taole oongebrukeleke kinmerke. Zoe kint 't Klingon 'nen oongewoene syntaxis, gebruuk 't Na'vi 't zier zeldzaam dreideileg naomvalssysteem en kint 't Kelen zelfs gein werkwäörd. Recint is ouch 't Rinkbewoenercreools (Belter Creole), gemaak veur de serie The Expanse, es spreekbaar taol oonder de aondach vaan fans gekoume; dit is evels wel 'n minsetaol.
Dèks make de sjöppers vaan fantasietaole ouch verzonne sjrifte aon um de taol in te sjrieve, wie 't tengwar (veur Tolkien zien elvetaole) en 't pIqaD (veur 't Klingon). Es regel wèrke de oontwikkelere daan wel zelf mèt 't Latijns sjrif.
Fangemeinsjappe liere soms fantasietaole aon, um ouch zelf tekste drin te sjrieve. Dit gebäört in 't bezunder mèt 't Quenya en 't Klingon. De taole zien dao dèks neet op gemaak, umtot hun oersprunkelek doel neet aanders waor es ze te gebruke binne de fictieve wereld boe ze speule. Daobij is dèks neet al 't materiaol in en euver de taol algemein besjikbaar: zoe gief 't in de naolaotesjap vaan Tolkien nog hendeg väöl oongepubliceerde velle euver zien kunstaole. Marc Okrand, de sjöpper vaan 't Klingon, maakde evels wel werk vaan zien taol, zoetot 't vocabulair noe allerlei wäörd kint die in Star Trek neet gaw zalle veurkoume.
Horst (Hinsberg)
Dit artikel geit euver de plaats bie Hinsberg; veur de plaats bie Venroj, zuuch Haors.
Horst is e dörpke inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Herb, Himmerich, Porselen en Randerath in.
Horst huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Porselen, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Sjuufsjpang
'n Sjuufsjpang of sjuufsjpengske is 'n saoërt dun haorsjpang of klem oeëmèt de haore kènne waeëre ópgesjtaoëke. Mètstens is de sjuufsjpang gemakd va metaal, oeëdör ze vaerkracht haat en 'ne pluk haore sjtevig kan vaszètte.
Oet archeologische vóndste is blaeëke dat de ow Egyptenaere, Kelte en Romeine haorsjpange gebroekde die gelieke óp 'n sjpang. Zilver, kaoëper, messing, ivoor, hoot en knaoëk zeunt materiaal vör antieke sjpange.
Wirk
Wirk (ouch waal: arbeid, arbeit of travaj ) is bewós aktiveteit die luuj eksersere óm zichzelf, angere of de behoofde en wunsje van 'n wied gemeinsjap te sjtiepe. Es alternatief kin wirk weure gezeen wie de minsjelik aktiveteit die (same mit anger produktiesjaole) biedrage aan de marsjendies en deensde in 'n ikkenomie. Wirk is noedwendig veur 't minsjelik euverlaeve.
't Is al 'n kwestie of gerichde lichamelike aansjtrenging door dere (beveurbild e nès boewe of 'n ploog tserre mit instink) "wirk" kin weure geneump. De klassiek antropologie sjtèlt dat "wirk" is wat minsj versjilt van deer. 't Doel van wirk kin zin um zelf de middele te óntwikkele um zich 't euverlaeve te verasserere. 't Doel van wirk kin ouch zin óm wirk te ekersere veur 'nen anger, óm ala van häöm middele te kriege veur 't zich verasserere van euverlaeve. In de modern ikkenomie (kapitalisme) is dat middel dèks geldj.
Saer de prehistorie (sjtèlt Karl Bücher) kin 'n verbènjing weure geprizzemeert tösje wirk en ritme, ofwaal meziek (zuug 't wirkleed).
Volges huifige sjtudies hawwe jagers en zamelaers mie vriejen tied es modern wirkers dae höbbe.
Wirk, wèrk en werk
Contrair tot 't Algemein Gesjreve Limbörgs, gief 't in de meiste Limbörgse dialekte e klaor versjèl tösse de verb wèrke/wirke en 't substantief werk. Zoe sprik me op 't Mestreechs vaan "'t werk" (mèt 'n "e") mer ouch vaan "iech wèrk" (mèt 'n "è").
Greven
Greven (Nedersaksisch: Graiwen) is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 140,26 km² en 35.278 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 252 de veerkante kilometer.
't Op 45 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei oortsdeile.
Prokaryote
Prokaryote zint alle organisme die bestaon oet 'ne cel zónger celkaen, det inhèltj det 't DNA zich neet in 'n apaart kómpartimentj bevindj binne de cel, meh loos door de cel zwaef. Veurbiljer van organisme die prokaryote zint, zint de bacterieje en de archaebacterieje. Alle prokaryote zint geplaats in de ómstreje groep Monera; dees groep is groat en diverse. De meiste van dees organisme höbbe chloroplaste. Sómmige prokaryote laeve in symbioos mit eukaryote, woveur ze innerzjie make, dewield e eukaryote veur besjurming zörge.
Onthoudingsdaag
Onthoudingsdaag zint de daag woa-op volges de Vief gebode van de Kèrk de Katholieke ziech moete ónthoute van 't ete van vleisj of jus oet vleisj. Dat zint de vriedige en inkel ander daag o.m. Esjelegoonsdig. In 't nuuj kerkelik wètbook blief diet gebod besjtoon, meh de biesjoppelike conferenties kènne dat eventueel aanpasse. In Nederland ies, saer 1967, 't ónthoudingsgebod allein nog van krach op esjelegoonsdig en op Goje vriedig.
Bie 't vaste, dat ouch ein van de kèrkelike gebode ies, moet me ziech gehièl of gedeiltelik ónthoute van ete en drank vanwege religieus motieve.
Noorse Ziè
De Noorse Ziè is 'n ziè in Naord-Europa. de Noorse Ziè is 'n randjziè van d'n Atlantischen Oceaan en maak in taengestèlling toet de aangrenzendje Naordziè en de Barentszziè gei deil oet van e continentaal plat, meh bereik 'n deepdje van 3.970 maeter.
Mit de wiezers van de klok mit ligke de volgendje gebeje róndj de ziè: de Greunlandjziè, Jan Mayen, Spitsberge, de Barentszziè (inclusief 't Baereneilandj), Noorwaeg, de Noordziè, de Shetlandjeilenj (Vereinig Keuninkriek), de Faeröereilenj, d'n Atlantischen Oceaan en Ieslandj.
De groatste stad die min of mièr aan de Noorse Ziè ligk in de Noorse stad Trondheim.
Laurier
De Laurier (Latiense naam: Laurus nobilis) ies 'n greunblievende plant of sjtroek dae veural bekènd ies veur zien gebruuk es keukekroed bie 't koke. 't Veersj geplökde of gedruèg blaad geuf aroma aan bv. sop, saus, marinades, rundersjtoofvleisj, wild, sjtamppot, road moos en roaj krotesjla. 't Blaad zelf ies neet eetbaar. Laurier ies ouch 'n ónderdeil van laurierdrop. De bleuj besjteit oet klein wiete bleumkes en de vröchte zint zjwarte óneetbaar besse.
Subtropische plant
De laurierplant kump oarsjprónkelik oet de Midi. In Nederland weurt de plant veural in pöt gehoute, want ze kènt gein temperature wied ónder 0 grade Celsius verdrage. 'ne Zachte winter kènt ze waal boete euverleve. De plant ies geveulig veur sjildluus es se in 'n muffe umgeving euverwintert.
Lauwerkrans
Van lauriertek, mèt zien greunblievende glimmende blaedsjes, were lauwerkranse gevlochte es ièreteike of es teike van euverwinning.
Laurierkers
Mèt de sjtroek laurierkers (Prunus laurocerasus), dae groater blaar en blome dreug, weurt 'n ander plant bedoeld.
1913
1910 - 1911 - 1912 - 1913 - 1914 - 1915 - 1916 1913 (MCMXIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag op de Gregoriaanse kalender.
Judo
thumb|Kyuzo Mifune en Kanō Jigorō in 'ne judomatch. Judo (Japans 柔道 jūdō, lètterlek 'de teer meneer') is 'ne vechsport aofkomsteg oet Japan. Bij deze sport geit 't um 't vaspakke en neerlègke vaan de tegestender; trampe en houwe zien (in tegestèlling tot aander vechsporte) verboje. Hei-in liekent 't op worstele; 't belaankriekste versjèl mèt worstele is tot worstele gooddeils op de groond plaotsvint en neet in staonde positie. Evels besteit judo oe twie soorte technieke: staond gevech en groondgevech. Me kin 'ne judomatch op diverse menere winne. Ierstens door direk ippon (volpunt), wat me kin bereike door d'n tegestander op de rögk te lègke of häöm twinteg seconde in de houdgreep te numme. De match is daan direk veurbij. Twiedens kin dit door indirek ippon, wat me bereik mèt twie waza-ari (haaf punte). Daardens kin me winne op veursprunk: es aon 't ind vaan de match geine d'n ippon haolt, wint de speuler mèt de hoegste score. Zoenudeg weurt verlengk tot iemes 't ierste punt haolt (gouwe score).
Judo woort in 1882 bedach door Kanō Jigorō, deen 't aofleide vaan jiu-jitsu. De sport haolde 'n zeker populariteit boete Japan, meh greujde pas ech nao d'n Twiede Wereldoorlog. Sinds 1964 (Tokio) is de sport Olympisch; sinds 1992 ouch bij de vrouwlui. Allewijl kampe manslui en vrouwlui in zès gewiechsklasse. In Nederland is judo bezunder populair; väöl kinder doen de sport en de Nederlander Anton Geesink haolde in 1964 goud op de Speule. Iemes wat aon judo deit, weurt 'ne judoka geneump.
Perm (stad)
thumb|Perm. Perm (Rössisch: Пермь) is 'n stad in 't oeastelik deil van Europees Róslandj. Zie ligk aan bèdskantje vanne reveer de Kama en haet róndj 1 miljoen inwoonders. De stad ligk kort te wèste vannen Oeral ane Transsiberische iezerbaan, op zón 1100 km van Moskou aaf. Perm is de houfstad van 't gelieknamig oblas.
De stad is gestif woren in 1723 dore mienboewingenieur en geograaf Vasili Tatisjtsjev dae begós aan koperwinning hie. Tatisjtsjev waas ouch verantjwuuerlik veur 't aafstumme vannen Oeral es de oeasgrens van Europa.
In lateren tied woort de stad van groeat belang veure zaatindustrie. E good deil vanne plaatselike zaatwerke behuuerde toete Stroganov-femielje. Allewiel is Perm 'n wichtige industriestad en 'n binnenhave.
Nao de stad Perm is e geologisch tiedvak verneump. De Sjot Roderick Impey Murchison (1792-1871) haw vanoet dees stad zien expediesje aanhandj daovan d'r det tiedvak kós aafpaole.
Kaardemich
thumb|right|275px|Haof Kaardemich Kaardemich of Kademig (Nederlands: Kaardenbeek of Cardenbeek) ies 'n carréboerderie bie Krawbich (Klumme, gemeinte Voelender). Deze baksjteine haof weurt al geneump in de 13e ièw. Ander name zint: Cardenbech (1620), Cardenbech (1631), Cardebeck (17e ièw) en Caertenbeck (1679). Ouch Cardenberg kump veur. De haof liek aan de holle waeg geneump Keldergraaf (vreuger Kerrestroet).
Aan de rechterzie ies get oud mergelwerk in de boew te zeen. De groate sjuur links veuraan dateert van 1827, zègke de moerankersj, en ies deils van mergel opgetrokke. 2 Groate ellipspoorte sjtoon neve-n ein mèt 'ne sjleetsjtein van helsjtein. Puntgevele bevinge ziech veur en achter en 'n ellipspoort mèt sjleetsjtein woa-op 1821 en de initiale I(ohannes) H(orsmans) A(nna) E(lisabeth) S(tassen).
In de 17e en 18e ièw woonde 'n familie Meyers in de haof. Veur 1600 weurt de naam Cardenbeek geneump mèt es pachtersj o.m. Heilger Cardenbeek in 1568 en Johannes Cardenbeek in 1380.