cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tegele
Historie
In 720 is waarsjienlik de ierste parochie met kerk gesjtich in naam van Sint Martinus. Heej zien de kerke van Kakerke, Venlo en Belvend oet ongksjtaon. Tegele is wies 1330 ein onaafhankelike heerlikheid gewaes, vanaaf toen beej Gullik en Pruses gehuurd, wies de Franse 't inliefde. Aaf en toe wouwe de Pruse 't weer truuk, maar det is wies vandaag neet mier gelök. 't Tegele van now is ongksjtaon oet de ónkwikkeling van Venlo, alle sjtein veur Venlo zien oet Tegelse klei gegrave in de kleisjoppe en gebakke in de sjteinfabrieke. Beejprodukte van 't kleiwinne waar ónger angere iezererts, daorum had 't dörp ouch vuël zjwaore industrie, wie 't bekinde Globe-pötdekselfebriek. Ouch ware d'r vuël sigarefebriekskes. Nao de Twiëde Wereldoorlog zien de groëte febrieke langzaam vertrókke.
De naam Tegele is óngksjtaon oet de Romeinse weurd Tegula en Tigleja, die allebei "daakpan" beteikene. Der zien euverbliefsele van Romeinse kampe met klei-koele en panne-aoves gevónge, 't ierste bewies van gebroek van de goje Tegelse klei. 't Is ein van de einige plaatse woe desse dreej kleure klei kens vinge. Tegele is vanaaf toe altied bewoeënd gebleve.
Occultisme
Occultisme is e vergaoringsbegrip veur versjillige praktieken en rituele die zeen gegróndj op veróngerstèldje esoterische kènnis, gerich oppe wirking en beïnvleujing van transcendente (boetezintugelike, baovenetuurlike) krachte (spiritualiteit). 't Waord occultisme kump van 't Letiense occultus, det "verstaoke" beteikentj. Ouchal woort occulte kènnis in aaj tiejer inderdaad verstaoke (geheim) gehaje, dees verstaokenheid haet allewiel veural betrèkking oppe depe geistelike, veróngerstèldje wirkelikheid die neet kan waere begrepe mit 't materialistisch ingestèldj verstenjelik dinke, det te gróndjslaag ligk ane modern netuurweitesjappe.
't Waord occultisme wuuertj döks in 'ne breie kónteks gebroek. Inne theosofie en antroposofie wuuertj ónger occultisme de esoterische filosofie verstange. In 't daacheliks spraokgebroek wuuertj occultisme ouch waal es synoniem van esoterie gebroek.
Maxime Verhagen
thumb|right|Maxime Verhagen Maxime Jacques Marcel Verhagen (Mestreech, 14 september 1956) is 'ne Nederlandse politicus. In 't kabinet-Balkenende IV is heer sinds 22 fibberwarie 2007 minister vaan Boetelandse Zake.
Verhagen woort gebore in Mestreech. Heer volgde dao 't atheneum aon 't Sint-Maartenscollege en góng daonao aon de Universiteit vaan Leie historie studere (aofstudeerriechting contemporain historie; doctoraolscriptie in 1986).
In 't begin waor heer fractiemètwèrker veur 't CDA en gemeinteraodslid in Oegstgeest. Vaan 1989 tot 1994 waor heer lid vaan 't Europees Parlemint, boenao heer in 1994 Twiede-Kamerlid woort. Op 11 juli 2002 woort heer fractieveurzitter, en nao 'n korte oonderbreking in 2003 es lid vaan 't oonderhandelingsteam veur 't kabinet-Balkenende II woort heer dat obbenuits. Nao d'n oetslaag vaan de Twiede-Kamerverkezinge vaan 2006 droeg heer zien veurzittersjap obbenuits euver aon Jan Peter Balkenende. In Balkenende IV woort Verhagen minister vaan Boetelandse Zake. Op 10 juni 2010 woort heer obbenuits tot fractieveurzitter verkoze, naotot Balkenende um veur 't CDA zier slechte verkezingsrizzeltaote tröktraoj.
Maine
thumb|right|125px|Veendel vaan Maine thumb|right|500px|Maine en de res vaan Amerika Maine is 'ne staot in de VS. Ouch behuurt 't tot de regio Nui Ingeland. De aofkorting is ME. De hoofstad is Augusta.
Geografie
Maine heet 'n oppervlak vaan 86.542 km² (12,8% water), en heet 1.317.253 inwoeners (15,95/km²). 't Hoegste punt vaan Maine is Mount Katahdin (1608 m). De staot ligk in de Eastern-tiedzone.
Maine grens in 't noorde en ooste aon Canada en in 't zuie en weste aon New Hampshire.
Allewel Maine aon d'n oceaon ligk heet 't e landklimaat, en is 't bèste te vergelieke mèt 't klimaat vaan Noord-Denemarke.
Wolder
thumb|300px|left|Hoof in Wolder Wolder waor tot 1920 e dörp in de gemeinte Aajd-Vroenhove. In dat jaor is die gemeinte geannexeerd door Mestreech. Tegewoordeg is Wolder 'n wiek vaan Mestreech.
Awwer naome zien Wilre (1316), Wylré (1330), Wilré of Wolder (1840). De naom geit trök nao 't Romeinse villare of hoof. In 2006 woende dao 1700 lui.
Wolder ligk in 't zuidweste vaan Mestreech, langs de verbindingsweeg vaan Mestreech nao Tóngere, de Tongerseweeg, zjus tege de grens vaan Belsj. Aon ein zij steit 'n Mariakapelke. Es te de grenseuvergaank veur de brögk euver 't Albertkanaal passeers, bis te in Vroenhove. De vreugere verbindingsweeg, de Romeinse baon, ligk noordelek vaan Wolder, door de wiek Daalhof. Dizze weeg kump zjus oet op d'n huidege grenseuvergaank.
In Wolder ligk 'n neogotische kèrk.
Wie alle aw plaotse in de gemeinte Mestreech heet ouch Wolder vaanajds e vaan 't Mestrechs versjèllend dialek. Vaan 't Wolders besteit e leesplenkske, gemaak door Wiel Eurlings en oetgegeve door de plaotseleke heimkundevereineging.
Saint-Simonisme
't Saint-Simonisme is 'n 19de ieëwse filosofische sjtroming die an d'r basis liegkt van de sociologie en, naeëve de ideeje van Babeuf, ooch van de socialistische ideologie, ooch wal 't utopisch socialisme of vreug-socialisme geneumd. Kenmerkend is 't oondersjèèt dat dis filosofie in z'n maatsjappiej-analyse makt tussje productief luuj, luuj die wèrke en neet- productief luuj, luuj die bezitte en 't gegaeve dat de verhouding tussje die twieë groepe conflictueus van aard is. D'r groondlègger van 't Saint-Simonisme waor Claude-Henri de Rouvroy.
Théodore Weustenraad waor Saint-Simonist en sjreef in 't Fraans uvver d'r klassesjtrijd tussje de productieve en de neet-productieve in b.v. Chants de Réveil. Ooch Heinrich Heine waor Saint-Simonist.
Domain Name System
Domain Name System of DNS is e systeem dat gebruuk weurt um computernaome (hostname) aon 'n IP adres te kóppele. De domain name server heet daoveur 'n lies boe-in weurt bijgehawwe welke computer welk IP-adres moot kriege. 't Systeem is veural bekind veur 't vertaole vaan domeinnaome wie li.wikipedia.org nao 't bijbehurende IP-adres. Dit is veur de gebruker vaan 't internet gemekelek, umtot heer noe allein mer 'ne naom hoof te onthawwe, en gein meujeleke ciefercombinatie wie 145.97.39.155.
Historie
Historie is d'n algemeine term veur alles wat gebäörd is. In 't bezunder is historie de wetesjap die ziech mèt vreuger bezig hèlt veur zoeveer es dat opgesjreve is. Dit in tegestèlling mèt de prehistorie die m.b.v. materieel euverbliefsele bestudeerd weurt, ouch wel archeologie geneump. Historie probeert te verklaore of te legitimere wie 't huie aon ziene staat kump, meh ouch es geheuge vaan de minsheid, of van 'n bepaolde gemeinsjap.
Lui die ziech mèt historie bezeg hawwe, weure historici geneump.
De periode oeëin alling dör aander de gesjiedenis besjraeve is, neumt me de protohistorie.
Historie waor lang inderdaad 'his story' d.w.z. 'zie verhaol'. O.m. de vrouwesjtudies an de universitete sjrieve sinds de jaore zeventig och vrouwegesjiedenis, dik 'n herinterpretatie van 't gebäörde vanoet 'n ander waerde-systeem.
Algemein weurt Herodotos es de vajer vaan de modern gesjiedsjrijvers gezeen.
Vervoz
thumb|250|'t Natuursjteine Hubertuskèrkske in Vervoz Vervoz ies 'n gehuch in de gemeinte Clavier in 't arrondissement Hoei, in de provincie Luuk op 't Belsj. 't Plaetske ies gelege in de Condroz.
Ham-sur-Meuse
Ham-sur-Meuse, neet te verwarre mèt Ham-les-Moines, ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 231 luuj op 'n oppervlaak van 6,19 veerkante kilometer en daomèt goof 37,32 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,3% de jaor.
Runde vaan Vlaondere
thumb|Aonkoms bij de Runde vaan Vlaondere. De Runde vaan Vlaondere is 'n eindaogse fietsrenkoers, die eder jaor in de ierste week vaan aprèl in Vlaondere weurt gehawwe. 't Is mesjiens wel de groetste vaan alle Vreugjaorsklassiekers. 't Parcours vaan zoeget 250 kilometer wisselt eder jaor, meh löp veural door de provincies Wes- en Oos-Vlaondere en e bitteke door Antwerpe. Sinds kort (2021) alterneert de start tösse Antwerpe en Brugge. De aonkoms is sinds 2012 in Oudenaarde.
De Runde vaan Vlaondere is in Vlaondere hendeg populair. Fietsrenleefhöbbers leve wekelaank denao touw en aon de kant stoon doezende lui te kieke. In de volksmoond weurt de Runde Vlaanderens Mooiste geneump, of 'de hoegmès vaan 't vreugjaor'.
'n Koers veur vrouwlui gief 't sinds 2004. Die is mèt 150 kilometer gans get korter.
Sonsbeck
Sonsbeck is 'n Rienlandse gemeinte op de Nederriense Heuvelrögk in de krink (Kreis) Kreis Wesel, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 55,41 km² en 8.610 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 155 de veerkante kilometer.
De op 25 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Älvdalen
Älvdalen is 'n gemèndje in Dalarnas län, Zwede. De gemèndje tèltj 7.413 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 6.917,28 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1,1 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
3,97% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Lille
thumb|Place du Générale De Gaulle, veurheer Groete Merret, in Lille. Lille, in Vlaondere gemeinelek Rijsel geneump, is 'n groete stad in 't noorde vaan Fraankriek, in de regio Nord-Pas de Calais, 't departemint Nord en 't arrondissemint Lille. Bij de volkstèlling vaan 2013 had de stad 231.491 inwoeners; mèt de veurstei debij (Roubaix, Toerkonje, Villeneuve-d'Ascq) is 't zelfs de veerde stad vaan Fraankriek. Me kin nao gelaank me rekent de agglomeratie vaan Lille tot in 't Belsj laote doorloupe. De stad heet 'n groete beteikenis es industrieel, meh ouch es cultureel centrum.
Lille daank zoewel ziene Franse en ziene Nederlandse naom aon 'n eiland in de Deule (Aajdfrans: L'Isle, Middeliews Vlaoms: Ter Isel > Rysel). de stad weurt in d'n èlfden iew veur 't iers geneump. Mesjiens daank ze häör bestoon aon graof Boudewijn V vaan Vlaondere, dee ziech hei vestegde. In deen tied laog de taolgrens oongeveer hei; de stad zal in 't begin twietaoleg zien gewees. Later evels weurt hei veural Frans gesproke, allewel tot de stad wel bij 't graofsjap Vlaondere huurt; 't is feitelek de hoofplaots vaan Waals-Vlaondere. Es zoedaoneg góng 't later euver in Bourgondische, Habsbörgse en Spaonse han. Es Lowie XIV vaan Fraankriek perbeert Vlaondere in te lieve, lök 't häöm allein 't zuie te pakke, wat häöm in 't Verdraag vaan Aoke weurt touwgekind. Sindsdeen is ouch Lille Frans bezit. In de negentienden iew kump hei de textielindustrie op. De prizzedent en groondlègker vaan 't allewijl, nao-oorlogs Fraankriek - Charles de Gaulle - waor hei gebore in 1890.
In Lille vint me e groet aontal proonkvol gebouwe, boe-oonder väöl Vlaamse gotiek en renaissance, meh veural ouch väöl negentienden-iewse gebouwe. Lille heet ouch häör stömpel gedrök op aander belaangrieke oontwikkelinge in de renaissance, wie de renaissancemeziek. Väöl belaangrieke Vlaomse kompeniste koume hei vaandan of höbbe hei gehojs, wie de zèstienden iewer Nicolas Gombert. Wijer kint de stad 'n aontal musea.
Dermbein
[[Plaetje:Skeletal pelvis-pubis.svg|300px|thumb| Gerieëps van 't bekke (veuraanzich)
1=hèlgebein, 2=dermbein, 3=zitbein, 4=sjaambein (4a=corpus, 4b=ramus superior (richting kop), 4c=ramus inferior (aan sterkantj), 4d=tuberculum pubicum), 5=symfyse (sjaambeinsvoog), 6=häöpkómp, 7=foramen obturatum, 8=stertbein, roeaj strepelien= linea terminalis ]] 't Dermbein (Letien: os ilium) is de bäövelste vanne drie knäök, naeven 't sjaambein en 't zitbein, die same de häöp vörme. 't Kump veur inne meiste gewerveldje nieëster, worónger zougbieëster en veugel, meh neet in beinvèsechtige. Alle reptiele, oetgezunjerdj slange, höbben ouch e dermbein, al höbbe sómmige slange waal 'n hieël klei knäökske det meugelikerwies is te verbinje mit 't dermbein.
't Miensjelik dermbein kan me verdeilen in twieë deiler: 't lief enne vleugel.
Rhode Island
thumb|right|125px|Veendel vaan Rhode Island thumb|right|500px|Rhode Island en de res vaan Amerika Rhode Island is 'ne staot in de VS. Ouch behuurt 't tot de regio Nui Ingeland. De aofkorting is RI. De hoofstad is Providence.
Tv-serie
'n Tv-serie is 'n populair verfilmd verhaol dat in regelmaotège aaflieëveringe op d'r tèllevies te zieë is. 't Haat ooch tv-series die besjteunt oet losse aaflieëveringe, die èèder 'n op zich sjtaond verhaol vertèlle roond dezelfde hoofdpersonages. Dèk zeunt dit politie-reekse. Versjèllende genres:
Bambi
Stumme in de film woorte gedoon door Bobby Stewart, Donnie Dunagan, Hardie Albright, John Sutherland, Paula Winslowe, Peter Behn, Tim Davis, Sam Edwards, Will Wright, Cammie King, Ann Gillis, Fred Shields, Stan Alexander, en Sterling Holloway.
16 augustus
Heiligedaag van Stephanus van Hongarieë Heiligedaag van Joachim
Le Châtelet-sur-Retourne
Le Châtelet-sur-Retourne ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 788 inweunersj. Ze ies 9,94 km2 groat. Dao woonde dus zoan 79 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Château-Porcien, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Rethel. Wier liegk 't op 'n huègte van 77-143 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Hannappes
Hannappes ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 137 luuj op 'n oppervlaak van 8,45 veerkante kilometer en daomèt goof 16,21 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,9% de jaor.
Schmalbroich
Schmalbroich is 'n deilgemeinte in de gemeinte Kempe, in 't weste van Naordrien-Wesfale. 't Is gein dörp, mer 't landelik gebeed um de stad Kempe, mit oetzundering van de deilgemeintes Sankt Hubert en Tönisberg, die in 't oeëste van de gemeinte ligge. D'r besteit ouk 'n buurtschap mit dezelfde naam. Dees leet direk ten zuudweste van de stad en besteit oet inkel boerderieje. In totaal woeëne d'r ca. 1.900 minse.
In 't landelik gebeed ligge dreej alde hierehoeze. Twieë daovan zeen nog in privébezit. De deilgemeinte haet vaerder 'n actief schöttersvereiniging en 'n vriewillig brandwaerkorps.
Buurtschappe
De volgende buurtschappe ligge in 't stadsdeil Schmalbroich:
Paosje
thumb|right|200px|Paosje door [[Fra Angelico ]] Paosje ies 't christelik fiès woa-op herdach weurt dat Jezus verreze ies, naodat hae op Goje vriedig gesjtorve waor aan 't kruus. Paosje ies in 't christendom 't belangriekste fiès en 't centrum van de viering van 't kèrkelik jaor. De traditie weurt gedrage door de interpretatie, die besjreve sjteit in Ex 12:14-15: 't paosjlam, teike van bevriejing, ies Christus en de toch door ziè ies 't beeld van de duip. Paulus haet gesjreve: "Ouch oos Pascha ies gesjlach en dat ies Christus". De ièrsjte Christene duipde allein mèt Paosje in de naam van de vader, de Zoon en de heilige Geis.
Viering
thumb|200px| "Paosje houwe" wilt zègke, dat me gebiech haet en ter communie ies gewas. Katholieke, die dat neet höbbe gedoon were Non-paschante geneump. In de Vief gebode van de Kèrk sjteit in 't 4e gebod, dat me ins per jaor moet biechte en in 't viefde gebod dat me in de Paosjtied de Heilige communie moet óntvange.
Oarsjpróng
De oarsjpróng van 't fiès ies 't juudse Pesach. Van 't woord Pesach ies ouch 't woord Paosje aafgeleid. De gebeurtenisse rónd 't lieje, sjterve en verrieze van Christus zint besjreve in de Biebel, veural in de veer evangelieje in 't Nuuj Testament. De hoofsjtökker 26-27 oet Mattheus, 14-15 oet Marcus, 22-23 oet Lucas en 18-19 oet Johannes vörme de belangriekste brónne.
Data
De datum van Paosje versjilt per jaor. 't Concilie van Nicea bepaalde in 325 dat 't fiès van Paosje in de westerse kèrke moet were gevierd op de zóndig nao de ièrsjte vol maon in de lente (20 mièrt of 21 mièrt). De data veur de kómmende jaore zint:
Ostern en Easter
D'r Duutsje naam vör Paosje is Ostern en d'r Ingelsje Easter. Jacob Grimm, dae naeve sjprookjes sjrieve ooch an taalkundig en volkskundig oonderzeuk deeg, vroog zich aaf oeë dae Duutsje naam mèt te make how en kieëm via Beda - dae in d'r achste ieëw d'r mond april ostermonat neumde en de beraeëkening va Paosje, die ooch huuj nog gehanteerd wert, makde - op 'n veroondersjtèlde pre-chistelijke lentegodin Ostare. Aafbeeldinge oet d'r 19de ieëw van die godin zeunt bekaand en dao-op treft me ooch knieng of haze aa. Recaent oonderzeuk van d'r naamkundige Jürgen Udolf oet 1999 zaet evvel dat Ostern en Easter in verbaand zow sjtoeë mèt 'n waoërdfamilie oet de Noordgermaanse tale: ausa, mèt water gete; austr, begete en nao 't Aod-Noorse waoërd en 't pre-christelek waterritueel vatni ausa, mèt water begete. In de christeleke Paosjnach sjpelt 't deupritueel ooch 'n centraal rol.
Tradities
thumb|250px|Geverfde paosjeier in e mengelke 't Gebruuk van 't paosjei en de paosjhaas zow truuk goon op heidense rituele. De fièste waore gewiejd aan de godin Ostare, die aafgebeeld woort mèt eier en 'ne haas es symbole van vröchbaarheid of nuuj leve. Die symbole woorte èvvel ouchch in de kèrk gebruuk: 't driehazebeeld ies 'n symbool veur de heilige driejvöldigheid en weurt aangetroffe op vreug aafbeeldinge van besjilderde eier. Op Wiette dónderdig in de Gooj week goon mèsdenersj mèt de kleppersj rónd um te laote huère, dat vanaaf noe de klokke op reis zint nao Roame. Rónd Wieërt en Toear ies 't gebruuk um sjmieddigs sop te ete mèt twelfderlei greuntes. Dat neume ze de discipele of apostelesop. Degene, dae 't ièrsj ziene lepel in de sop duip, weurt Judas geneump. In sómmige parochies weurt op Paosjzaoterdig 't paosjeierrape georganiseerd. Vandaag zölle de klokke wir loewe ten teike dat ze oet Roame truukgekómme zin. Ze höbbe paosjeier mètgebrach en laote die valle. Kinger weure nao boete gesjiek um die op te vange. Óndertösje zint de eier versjtop achter sjtroek, boum of plant en in de tuin. Dao weure ze dan waal gevónge en geraap. Nao de plechtige Eucharistieviering, woa edere Katholiek geach weurt aan deil te numme, zölle alle kinger in hunne tuin op zeuk maoge goon nao paosjeier. De paosjhin of later de paosjhaas haet dao geverfde hinne-eier, chocolade-eier, soekereikes in 'n nètsje, chocolade paosjhaze e.d. versjtop. 't Ei, ies veur väöl volkere 't teike van vröchbaarheid en leve. In de Katholieke kèrk 't symbool van de verlosser, dae oet 't graaf ies opgesjtange tot leve.
In 't gezin weure gekookde eier verseerd of geverfd. In de 40 daagse vastetied waor 't ete daovan verbao. Mèt de Paosje weurt dat ingehaold. Nao 't tietsje weurt dan gezag: "Ein ei ies gein ei, 't twiède ei dat ies ein ei (In Venlo: 'n hauf ei) en 't driede ei ies 'n Paosjei (In Venlo: ein ei. Ze neume dao 't veerde ei 'n Paosjei). Bie families en in de café ies 't gebruuk, dat mèt eier weurt getietsj. Veurdat 'n gekook ei weurt opgegete, weurt 'r getietsj um te kieke wae 't sjterkste ei haet. De eier weure mèt allebei de punte tegenein getietsjt (gesjtoate). Wae 'n óngebroke ei euverhèlt ies de winnaer en maog 't ander ei höbbe. Blief eine kant van 't ei ónbesjadig bie allebei de tietsjersj dan maog me 't ei houte. De sjterkde van ein eiersjaal ies aafhankelik van de laeftied, laefumsjtendighede en 't voor van de hin. In de sjaal van eier 'n jóng hin (pöl), ziet miè proteïne. Ze ies daorum sjtabieler. Dees eier verdrage 'ne drök tot 45 kg per cm². Dao tegeneuver zint de eier van ouwer hinne mer de hèlf zoa sjterk.
Metropolis
Metropolis is aofgeleid vaan 't Aajdgrieks en meint zoeväöl wie moojerstad. Zoe'n stad vörmp daomèt dèks 't middelpönt vaan 'n regio op polletiek, weitesjappelek, cultureel en sociaol niveau. Bekènde veurbeelde vaan metropole zien Londe, Paries, Tokio, Shanghai en New York City.
't Begrip metropolis en 't begrip wereldstad weure dèks synoniem aon mekaar gebruuk. 'n Metropolis is euver 't algemein e steielek gebeed mèt mie es 1 mieljoon inwoeners. Op force vaan de Europese Unie en häör statistiek bureau EuroStat is 'n stad evels pas 'n metropool es zie mie es 2,5 mieljoon inwoeners hoesves. Umtot edere lidstaot evels 'n aander meneer vaan gemeintes indeile heet, zörg dit veur 'n verwarrend pleetsje. Wijl 't Roergebeed wel es metropolis weurt gezien, weurt de Randstad dat neet. 't Roergebeed weurt naomelek euverkoepeld door 'n gezaomelek instituut, wijl de Randstad dat nog neet heet. Dees 12 stei zien (alfabetisch): Barcelona, Berlien, Frankfurt am Main, Hambörg, Katowice, Milaon, München, Paries, Roeme, Roergebeed, Stuttgart en Warschau. Sinds Brexit tèlle Londe en Manchester neet mie mèt.
Metropolisering is de stijging in de concentratie vaan weitesjap, polletiek of cultuur binne e gebeed of stad, zoewie de polletieke metropolisering vaan Breusel. Mèt dit begrip weurt ouch soms gewoen versteieleking gemeind, zoewie de urbaonisering vaan 'n metropolitische Randstad.
Hieërlikheid Mofert
De Hieërlikheid Mofert haet bestange van halverwaege de dertieënde ieëw toet 1277. Wienieë de Hieërlikheid próntj is ontstange, is neet gans dudelik. De hieërlikheid bestóng oet 'n aantal gebiede, die ieërs bie 't Graafsjap Gelder huuerdje, wo-ónger Berg ane Roer, Vlórp, Lin, Ech en Mofert.
De hieër van Mofert
Hendrik van Gelder, de jóngste zoon van graaf Gerard III van Gelder haet dees Gelderse gebiede in zien bezit gekrege. Hae waas d'n ieëste Hieër van Mofert en wuuertj daoróm ouch döks Hendrik van Mofert geneump. Hendrik boewdje róndj 't jaor 1260 't Kestieël Mofert. De Hieërlikheid is denouch verneump nao dit kestieël. Op 4 augustus 1277 sjónk Hendrik zien bezittinge aan ziene naef graaf Reinoud I van Gelder. De hieërlikheid huuerdje hiemit op te bestaon en 't waerdje Amb Mofert, 'n bestuursdistrik in 't Euverketeer van Gelder. Hendrik waas daodoor zoeawaal d'n ieëste es de lèste echte Hieër van Mofert. De titel besteit waal nag ummer. Op dit memènt haet Kuueningin Beatrix de titel Vrouwe van Mofert.
Ikonos
Op 24 september 1999 vond de lancering van de iërste commerciële hoëge resolutie satelliet plats. Dees remote sensing satelliet, Ikonos, genereert dageliks beelde van 't aerdoppervlak met ein hoeëge resolutie. De beelde hebbe ein ruumtelikke resolutie van ein maeter (panchromatisch) en veer maeter (multispectraal). Ikonos wuuërd operationeel in bedrief gehalde en gemanaged door European Space Imaging (EUSI), wat ziene zaetel beej München, in Beiere,Duitsland haet.
Ikonos haet veer kanale die opgenaome waere in 't zichbare spectrum en in 't naobeej-infraroëdspectrum:
Dees veer spectraalbend hebbe ein resolutie van veer maeter aan de grónd. De satelliet is ouk in staot om gelièktiedig ein panchromatisch kanaal op te neme met ein resolutie van ein maeter.
Kesjtièl Neerkan
thumb|right|Château Neercanne op de helling van de [[Cannerberg ]] thumb|right|Château Neercanne in 2005 Kesjtièl Neercanne ies 'n landhoes in mergel geboewd, op 'n terras van de Jezuïeteberg en de Canner-hellingbösj bie Mestreech. De boewsjtein kump oet de achterliegkende berg. 't Kiek oet op 't dal en de krunkelende rivier de Jeker en de achterliegkende berg: d'n Observant en de Sint Pietersberg. 't Plaetske Kanne en de buurtsjap Neerkanne liegke vlakbie, op 't Belsj. De grens löp tamelik geforceerd langs 't good van 't kesjtièl. In 1843 haet baron van Trier (Oranje-gezind) namelik d'r veur gezörg dat zien landgood op Nederlands gróndgebeed kaom te liegke. In de 14e ièw ies sjpraoke van 'n kesjtièl Agimont in de hièrlikheid Neerkanne. In de dao-opvolgende ièwe zint de families Chabot, De Villers, Pité, Van der Straeten en Melchior van Pallant eigenaer. Deze van Pallant lièt 't kesjtièl renovere in 1607. Hae boewt ouch d'n aanliegkende haof L'Auberge. In 1643 weurt 't landgood verkoch aan de Luukse burgemeister Philippe de Wansoulle. De familie verköp 't in 1697 aan de de commandant van de vesting Mestreech: Baron Daniël von Dopff. Hae zal 't landhoes 't aanzeen van tegewoordig geve. De facade besjteit oet 'ne mieddegevel, bekroand mèt 'n gebeeldhouwd fronton, en twiè zievleugele. Daoveur bevinge ziech tuine op terrasse. In 1761 weurt Marie Agnes barones de Cler eigenaresse en vervolges weurt in 1791 baron Ignace de Thier erfgenaam. In de dao op volgende ièw wone de erve Poswick es lètste familie in Neercanne. In 1947 geit 't landgood euver in heng van sjtiechting 't Limburgs Landschap. Nao ein restauratie in 1955 ies d'r ein hotel-restaurant in gevestig. In de jaore daonao weure ouch de terrastuine gerestaureerd.
Brón
O.a.: Lou Heynens: Kastelen in Zuid-Limburg, 2005
Aajd Kaberg
thumb|right|Ligking vaan Aajd Kaberg Aajd Kaberg is 'n wiek in 't noordweste vaan Mestreech. Ze ligk aon de Belzje grens, ten noorde vaan Malberg en Kaberg en ten weste vaan de nog te oontwikkele wiek 't Laonekerveld. Aajd Kaberg heet nog altied e dörps karakter.
Tot de koms vaan de Franse in 1794 behuurde 'Cauwenbergh' tot de vrij rieksheerlekheid Pietersheim. In 1839 woort 't met Wolder en Nekum samegeveug in de Nederlandse gemeinte Aajd Vroenhove. Dees gemeinte woort in 1920 door Mestreech geannexeerd.
Wolgograd
thumb|Diverse bezunder gebouwe en plaotse in Wolgograd. Me zuut mèt de klok mèt: 't Standbeeld ’t Vaajerland reup, 't Gerhardt-febrik, de Mamajevheuvel, de metro, 't Planetarium en de statie. Wolgograd (Russisch Волгогра́д) is 'n stad in Rusland, de hoofstad vaan 't gelieknaomeg oblas, aon de Wolga, mèt oongeveer 'n mieljoen inwoeners (1.021.215 bij de volkstèlling vaan 2010). De stad heet 'n industrieel karakter.
Wolgograd woort in 1589 veur 't iers geneump es Tsaritsyn, umtot 't aon de plaots ligk boe 't reveerke de Tsaritsa in de Wolga löp. De plaots laog toen aon de grens vaan 't Russisch riek, in veurmaoleg Tataars gebeed. De ierste iewe beteikende 't neet väöl, meh in de negentienden iew greujden 't oet tot 'n belaankrieke handelsplaots. In 1925 woort Tsaritsyn umgeduip tot Stalingrad. Oonder dee naom woort de stad wereldbekind door de slaag bij Stalingrad, boe 't Roed Leger de Wehrmacht in 1942 en 1943 'ne zwoere slaag touwbrach. Deze slaag weurt dèks es d'n ummekier in d'n Twiede Wereldoorlog gezeen. In 1961 góng de stad, in verband mèt de destalinisatie, Wolgodrad heite.
Inwoeners vaan de stad höbbe dèks gevraag um de naom weer trök te veraandere in Stalingrad, veural um de associatie mèt de wereldbekinde slaag. Russische monarchiste en de Russisch-Orthodoxe Kèrk veule mie veur 'n herneuming nao Tsaritsyn. Opeinvolgende regeringe vaan de Sovjet-Unie en Rusland höbbe dao (nog) gei gehuur aon gegeve.
Beatrixhave
thumb|right|Ligking vaan de Beatrixhave De Beatrixhave ligk in 't noordooste vaan Mestreech, ten noorde vaan Lummel. De veurnaomste functie is industrieterrein.
In dees wiek ligk ouch de penitentiair inriechting Limburg Zuid - Hoes vaan Bewaoring Overmaze, in de volksmoond ouch wel Hotel Mestreech geneump. Dees inriechting geit in de touwkoms de funktie vaan TBS-kliniek kriege.
Eicken
Eicken is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Kempe, Hochbrück, Brehm, Werlo, Theberath en Floitgraf in. Mit die litste twieë is 't gehuch praktisch vergreudj.
Eicken huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Kerke, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Straote
De volgendje straote vallen ónger Eicken:
Regierungsbezirk Münster
thumb De Regierungsbezirk Münster of 't Regieringsdistrik Mönster is eine vaan de vief Noordrienwesfaalse Regierungsbezirke. Heer besleit 't noordweste vaan Noordrien-Wesfale. Zien hoofstad is Mönster. 't Distrik heet 'n oppervlaak vaan 6917,49 km² en volgens de census vaan 30 juni 2013 2.570.833 inwoeners. Heimèt heet 't 'n deechte vaan 372 inwoeners de veerkante kilometer. 't "Mönsters distrik" geit al trök nao 't jaor 1815, wie 't op 30 april woort opgeriech es provincie vaan Pruses. In zien allewijl vörm besteit 't evels pas sinds 1945, wie 't vereineg woort mèt 't distrik vaan Minden. 't Gief 75 gemeintes in 't distrik, in vief kring (Kreise) en drei krinkloeze stei.
Aongrenzende distrikte
De Regierungsbezirk Düsseldorf grens aon de volgende distrikte:
Espírito Santo
Espírito Santo is ein vaan de 27 federaol einhede vaan Brazilië. De staot grens mèt de klok mèt aon Bahia, d'n Atlantischen Oceaon, Rio de Janeiro en Minas Gerais. Oondaanks ziene geringen umvaank en ligking aon zie besteit e groet deil vaan de staot oet rouw en aofwisselend landsjap. Geografisch gezeen vörmp de staot d'n euvergaank vaan 't werm en druug tropisch liegland in 't Noordooste nao 't hoeger gelege en get keulder Zuidooste. In cultureel opziech versjèlt 't sterk vaan de umligkende staote, wat te verklaore vèlt oet de väöl later kolonisatie.
Fysische geografie
left|thumb|Bergland in de gemeinte [[Pancas, Espírito Santo.]] Espírito Santo is, 't Federaol Distrik neet mètgerekend, de veerde kleinste staot vaan 't land (nao Sergipe, Alagoas en Rio de Janeiro). In oppervlaakde is 't te vergelieke mèt Esland en neet väöl groeter es Nederland of 't Belsj.
Grof-eweg vèlt de staot in twie deile oeterein. 't Liegland vaan Espírito Santo besleit oongeveer 40% vaan de staot. Hei vint me stran, zandduine en restinga (tropisch bos wat op erm zandgrun aon zie greujt), en deper landinwaarts get heuvelkes. 't Liegland is 't oetgestrekste in 't noorde; in 't zuie is dee zone get dunner. Westelek vaan 't liegland rijs 't land vrij plotselek op, veural in 't zuie. Dao begint de Serra do Castelo, wat besteit oet hoegland, zoewel in de vörm vaan bergland es vaan hoegvlaakdes. De staot is riek aon berg in bezunder, door mieljoene jaore erosie oetgeslepe vörm (foto). Hoegste berg is de Pico da Bandeira, dee al direk 2.891 meter hoeg is. De Serra do Castelo maak deil oet vaan 't Braziliaans Hoegland, wat ziech doezende kilometers laank euver diverse staote oetstrèk.
Oondaanks de huugdeversjèlle is de oersprunkeleke plantegreuj in zoewel 't hoeg- es 't liegland Atlantisch bos. E groet deil vaan de staot heet 'n Am-klimaot volgens Köppen (moessonklimaot, mèt 'n aofgeteikend regesezoen meh euvervleujege neerslaag in alle maonde); sommege deile hole evels al de criteria veur 't Aw-klimaot (mèt 'nen druge winter).
De ligking aon zie en 't reliëf make tot reviere in Espírito Santo direk op d'n Atlantischen Oceaon aofwatere. De belaankriekste revier in de staot is de Doce.
Bij Espírito Santo hure ouch nog de eilendsjes Trindade en Martim Vaz, die oongeveer 1200 km oet de kös ligke.
Politiek
Espírito Santo sjik tien parlementariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Eige staotsparlemint heet 30 leie.
Gouverneur is anno 2018 Paulo Hartung vaan de middepartij MDB.
Bevolking
De bevolking concentreert ziech veural in 't kösgebeed. Stei mèt mie es 200.000 inwoeners zien Serra, Vila Velha, Cariacica, de hoofstad Vitória en Cachoeiro de Itapemirim. Vaan die vijf ligk allein de lèste in 't achterland en boete de agglomeratie Vitória.
De inwoeners vaan Espírito Santo weure Capixabas geneump.
Etnische gróppe
De etnische samestèlling vaan de staot heet twie geziechte. Aon d'n eine kant vint me hei rillatief väöl zwarte lui, wie dat in 't Noordooste ouch 't geval is. Aon d'n aandere kant vint me, veural in 't achterland, väöl minder lui vaan Portugese aofkoms en väöl mie mèt wortele in Noord- en Wes-Europa, boe de koloniste sinds de twiede hèlf vaan de negentienden iew vaandan zien gehaold. In dat opziech rappeleert Espírito Santo ieder aon de macroregio Zuid, boe ouch väöl Pruse migrante zien goon woene.
Rössisch-Orthodoxe Kèrk
Russisch-Orthodoxie of Russisch-Orthodoxe Kèrk (ROK; Russisch: Ру́сская правосла́вная це́рковь, vert. Rússkaâ pravoclávnaâ čérkov’ , spreek oet: ROES-skaja prava-SLAV-naja TSJER-kav), officiëlen alternatieve naom is 't Moskovietisch Patriarchaat (Моско́вский патриарха́т, Moskóvskij patriarhát, Mas-KOV-skiej patriar-CHAT), is ein vaan de vieftien oonaofhenkeleke oesters-orthodoxe kèrke (al zal dat binnekort woersjijnelek verandere door de gebäörtenisse vaan 2018; zuuch: weier in dit artikel). Ze steit officieel oonder 't gezag vaan 't Oecumenisch patriarchaot vaan Constantinopel (ouch dat kin binnekort veraandere door 't Sjisma). D'n huidege Patriarch vaan Moskou (es 't woere de paus vaan de Russisch-Orthodoxe Kèrk) is Kirill vaan Moskou.
Espírito Santo
Taole
't Braziliaans Portugees wie dat in Espírito Santo weurt gesproke vèlt oonder 't Fluminense, 't dialek vaan de staot Rio de Janeiro. Dit liet ziech verklaore oet de vörmingshistorie: tot ind negentienden iew waor de staot koelek bewoend, en väöl vaan de koloniste spraoke vaan hoes oet gei Portugees (zuug direk oonder). Veur de nuikoumers waor 't zier prestigieus en rillatief kortbij gesproke Fluminense de logische keus.
De migrante die de staot roond 1900 gónge bevolke kaome oet diverse len en strieke, meh de Pommere waore zoe dominant tot hun taol 't heet gewonne. 't Oos-Pommers dialek is sinds 1945 verdwene oet zien oersprunkelek gebeed (Achter-Pommere in 't huieg Pole) meh leef in Espírito Santo wijer. 't Aontal sprekers weurt gesjat op 300.000. Veural get deper in 't bergechteg binneland weurt de taol nog väöl gesproke. Daobij weurt ze ouch essentieel geach veur de identiteit vaan de staot. Hei en dao vint me nog klein gemeinsjappe die hun aw taol deils höbbe behawwe. Zoe sprik me in e paar femilies nog e Ziews dialek.
Rössisch-Orthodoxe Kèrk
Officieel hiers dees Kèrk euver 't gans patriarchaat vaan Moskou en gans Rus’. In prioriteit steit de ROK op de vijfde plaots vaan de vaan orizjien op Constantinopel geriechde Orthodoxe kèrke, metein oonder de veer originele patriarchate vaan de Grieks-Orthodoxe Kèrk, die vaan Constantinopel, Alexandrië, Antiochië en Jeruzalem. De officieel keerstening vaan Kiev Rus’ weurt breid gezeen es de geboorte vaan de ROK en 't weurt geluif tot dit ziech heet aofgespeuld in 988 mèt de duiping vaan de Kievse prins Vladimir en zie volk door de geisteleke vaan ‘t Oecumenisch patriarchaot vaan Constantinopel, wat deil oet bleef make vaan de ROK veur de koumende zès iewe, wijl de Kievse Kèrk deil oet bleef make bis 1686. Allewijl claimp de ROK häör exclusieve jurisdictie euver de Orthodoxe Christene, los vaan edere ethnische achtergroond daan ouch, die deil oetmake vaan veurmaolege rippeblieke vaan de Sovjet-Unie, mèt Georgië en Armenië es oetzundering, al weurt dee claim bekritiseerd door len wie Esland, Moldavië en Oekraïne aongezeen parallelle Orthodoxe jurisdicties dao blieve bestoon: de Estische Apostolische Orthodoxe Kèrk en de Metropolis vaan Bessarabië respectievelek (zuuch euver de Oekraïense situatie in de paragraof hei-oonder). Zie praktiseert ouch de jurisdictie euver de autonome Kèrk vaan Japan en de Orthodoxe Christene in de Volksrippebliek vaan China. De ROK-departeminte in Wit-Rusland, Esland, Lètland, Moldavië en Oekraïne genete sinds de jaore 90 groete maote vaan otonomie, al is dat klein in de status vaan de formele geisteleke conteks.
De ROK mót evels neet verward weure mèt de Orthodoxe Kèrk in Amerika, ’n aander “constantinopelse” Orthodoxe Kèrk (sinds 1970, al is ze neet universeel erkind es zoen kèrk), die trökgeit nao de kolonisatie vaan Russe in Alaska (toen deil vaan ‘t Rössisch Riek) in de late achtienden iew en ziech nog ummertouw riech op de ROK liturgische traditie. De ROK mót ouch neet verward weure mèt de Rössisch-Orthodoxe Kèrk Boete Rusland (ROKBR), gezeteld in New York City. De ROKBR waor opgeriech in de jaore 20 door Rössische gemeinsjappe boete communistisch Rusland, die weigerde de authoriteit vaan 't nui Moskovietische patriarchaat de facto leier Sergius Stragorodsky te erkinne. De twie Kèrke hereinegde op 17 mei 2007; de ROKBR is allewijl ’n autonoom deil vaan de Russisch-Orthodoxe Kèrk.
Espírito Santo
Taole
E hemfelke inheimse taole weurt veur Espírito Santo opgegeve. Ein taol deit 't nog good: 't Mbyá-Guaraní, 'n zöstertaol of e dialek vaan 't Guaraní. Aander taole zien oetgestorve. De klein femilie vaan de Purítaole, deil vaan de hypothetische macrofemilie Macro-Jêtaole, waor in deze staot inheims.
Economie
300px|thumb|Exportprodukte vaan Espírito Santo in 2012. Espírito Santo heet 'n vrij sterke economie: 't Bruto Staotsproduk per inwoener bedroog in 2014 33.148,56 real, boemèt de staot op de vijfde plaots kump. De Minseleke Oontwikkelingsindex (HDI) waor in 2010 0,740, wat good is veur de zevende plaots binne de 27 fidderaol einhede. Wie wel mie gebeje in 't land heet de staot te kaampe mèt inkoumesoongeliekheid. Zoe is de kösgemeinte Presidente Kennedy, in naom de riekste gemeinte vaan 't land mèt e brutoproduk per inwoener vaan 815.093,79 real, toch mer 'nen HDI vaan 0,657. 't Hoeg ciefer kump veural op 't conto vaan de oliemaatsjappij Pré-Sal die dao baort. Wijer zien ouch väöl gemeinsjappe in 't binneland nog erm en geïsoleerd.
Rössisch-Orthodoxe Kèrk
Sjisma in de Oosters-Orthodoxe Wereld
Op 11 oktober 2018 leet Constantinopelse Patriarch, Bartholomeus I, officieel weite de Oekraïens-Orthodoxe Kèrk (OOK) te erkènne es oonaofhenkeleke kèrk binne de Oosters-Orthoxe wereld. De erkènning waor d'r op geriech um twie versjèllende Orthodoxe kèrke in Oekraïene um te zètte bis ein kèrk (die twie kèrke zien de ieder geneumde OOK, en de Oekraïense autocefale Orthodoxe Kèrk, of OAOK). De bisjoppe in allebei de kèrke woorte erkènd. De OOK heet zoen 12.000 parochie ë, wijl de OAOK d'r zoen 6.000 heet. 't Weurt evels geluif tot väöl vaan de Russisch-Orthodoxe parochieë in Oekraïende d'r ouch veur gaon keze ziech te voge bij de Oekraïens-Orthodoxe Kèrk. D'n daag daonao, op 12 oktober 2018, leet de Russische Prizzedent Vladimir Poetin weite tot heer es reactie op de door Constantinopel erkènde oonaofhenkelekheid 'n meeting had georganiseerd mèt de Russische Veilegheidsraod um te spreke euver socio-ikkenomische en internationaal probleme; dit woort door väöl lui geïnterpreteerd es 'n reactie op de situatie. Ouch Russische staotsmedia, wie Sputnik News, erkènde dit verband.
Drei daog later, op 15 oktober 2018, leet de Russisch-Orthodoxe Kèrk in Minsk (Wit-Rusland) weite alle ben mèt 't Oecumenisch patriarchaot vaan Constantinopel te breke, wat inhilt tot de Kèrk neet mie bis de Oosters-Orthodoxe kèrke zal behure. Dit gebäört mie es 'n millennium naotot de Russisch-Orthodoxe Kèrk door Constantinopel woort opgeriech roond 't jaor 988 ('t exak jaor is neet zeker; zuuch hei veur historische konteks: Historie vaan Rusland). Dit weurt daan ouch es 'n behöbbeleke gebäörtenis gezien in de historie vaan 't Christendóm, mie zoe umtot mèt häör 150 mieljoen volgers de Russisch-Orthodoxe Kèrk de kèrk is veur mie es haaf vaan de Oosters-Orthodoxe Christene.
Op 16 oktober 2018 leet Russisch-Orthodox metropoliet Hilarion Alfejev vaan Volokolamsk aon de BBC weite tot de Russisch-Orthodoxe Kèrk zien donaties veur de Kloester s op Oros Athos opzeet, 'ne berg dee ein vaan de belaangriekse heilege plaotse vaan de Oosters-Orthodoxe wereld is. 't Is bekènd tot de Oros Athos-kloesters groete donaties oontvaange vaanoet Rusland (oonlaanks stoond de meter op 200 mieljoen dollar (bekans 175 mieljoen euro). Hilarion suggereerde tot Russische donatäörs hun donaties veurtaon mooste sjinke aon Russische heilege plaotse.
Inbetweens Records
Inbetweens Records is saer 1998 e Limburgs CD-label dat opereert vanoet Elsloo. 't Eenmansbedrief is in heng van Jos Starmans dae zich väör d'r naam leet inspirere dör e fragmaent oet 'ne song van The Only Ones: Caught between right or wrong, tell me there's no escaping? Bekaande Limburgse muzikaante en zengers die bie Inbetween Records hön CD's oetbrachte zeunt o.m.:
Vermont
thumb|right|125px|Veendel vaan Vermont thumb|right|500px|Vermont en de res vaan Amerika Vermont is 'ne staot in de VS. Ouch behuurt 't tot de regio Nui Ingeland. De aofkorting is VT. De hoofstad is Montpelier.
Geografie
Vermont heet 'n oppervlak vaan 24.923 km² (3,8% water), heet 621.394 inwoeners (25,41/km²), en is ein vaan de kleinste staote. 't Hoegste punt vaan Vermont is Mount Mansfield (1339 m). De staot ligk in de Eastern-tiedzone.
Vermont grenst aon New Hampshire in 't ooste, in 't zuie aon Massachuttes, in 't weste aon New York en in 't noorde aon Canada.
Espírito Santo
Economie
'n Belaankrieke trouf die Espírito Santo in han heet is tot de otobaan BR-101 (vaan Fortaleza tot aon de grens mèt Uruguay) door de staot löp. Daovaandan is 't wegenèt nog neet zoe oontwikkeld: vaan de 30.000 kilometer weeg die de staot kint is mer zoe'n 10% geplavejd. Wel is Vitória allewijl 'n belaankrieke have, veural veur d'n euverslaag vaan iezererts.
Vermont
Geografie
E groet deil vaan de staot weurt bestuit oet de Geen Mountains, die oonderdeil zien vaan de Appalache.
Espírito Santo
Economie
left|thumb|De infrastructuur vaan Espírito Santo verbeterde sterk door d'n aonlag vaan doorgoonde weeg in 't kösgebeed. De 'Daarde Brögk' tösse Vitória en Vila Velha kaom in 1989 veerdeg. Sterk es ze rillatief is, steunt de economie toch veural op de primaire sector. Koffie en sókkerreet zien belaankrieke landbouwprodukte, zoe good wie appelsene en kokosnoete. Ouch de veehawwerij (hinne en keuj) weurt in de staot väöl bedreve. 't Mieste geld geit evels um in de mijnbouw: malber, zavel en diverse metale, sinds rillatief kort ouch eerdolie en eerdgaas (in Presidente Kennedy, zuug bove).
De industriesector is neet bezunder groet. De staot kint oonder mie brikkebakkerije (die gebruuk make vaan de dao gewonne zavel), veujingsindustrie(oonder mie 't chocoladefebrik vaan Garoto, 't groetste in zien soort vaan gans Latiens-Amerika), metaalverwèrkende industrie, pepierindustrie en sjemische industrie.
D'n tertiaire sector is zier wieneg oontwikkeld. 't Toerisme is wel vaan belaank, meh mèt de doezende kilometers Braziliaanse köslijn heet de staot väöl concurrentie en de slech oontwikkelde infrastructuur sjrik väöl toeriste aof.
Historie
thumb|Kèrk vaan Slevrouw vaan de Roezekrans in Vila Velha, begós in 1535. In de precabralijnsen tied woort Espírito Santo bewoend door diverse Indiaonevolker. In 't kösgebeed woende Tupisprekende volker; in 't binneland evels woende aander volker, die door de Tupi's ''Botocudos woort geneump. Zij spraoke Macro-Jêtaole (zuug bove) en stèlde ziehc dèks vijandeg tege boetestoonders op: sommege stamme dege aon exo-kannibalisme.
't Kapteinsjap had ouch noe en daan euverziese invasies te verdore. In 1592 kaome de Ingelse oonder Thomas Cavendish, in 1625 de Hollenders oonder Piet Hein, in 1640 nog ins de Hollenders. In alle gevalle lökden 't de invallers te verjaoge; daobij concentreerde de Nederlandse kolonisatie vaan Brazilië ziech op 't lucratiever Noordooste.
Espírito Santo laog strategisch kortbij Rio de Janeiro, meh had zelf gei groet economisch belaank. 't Bergechteg landsjap waor minder gesjik veur de bouw vaan sokkerreet es 't Noordooste dat waor, en wie roon 1700 de goudkoorts de focus nao 't zuie verlag, bleek in Espírito Santo ouch neet väöl goud te vinde. Ouch es doorveurhave mós Vitória 't aoflègke tege Rio en Santos/São Paulo. Wel woorte hei smaragde gevoonde, en 't 'greun goud' trok 'n beperkde gróp koloniste.
In 1797 besloot kroenprins Jan, de latere keuning Jan VI, tot de kolonisatie vaan Espírito Santo serjeuzer t'r hand mós weure genome. 't Nui beleid waor veur beter verbindinge te kriege mèt 't achterligkend Minas Gerais. In 1810 woort Espírito Santo aofgesjeie vaan Bahía, boe 't de ganse koloniaolen tied vaan had aofgehaange. Groetste probleem waor evels de gering bevolking.
left|thumb|Duitse en Luxembörgse koloniste in Santa Leopoldina, 1875. Me zaog in tot de oontwikkeling vaan de staot mós neerkoume op koloniste vaan boetenaof. In de keizertied woort hei oetgebreid werk vaan gemaak, zeker naotot dao in 1855 'n privaote maotsjappeij veur woort opgeriech. In Europa woort op groete sjaol reclaam gemaak veur de landbouwgrun die me in Espírito Santo kós goon bewèrke. Tot de koloniste de maogdeleke groond zelfs móste oontbosse en in cultuur bringe, woort ze dèks neet vertèld. D'n opzat lökde: doezende landbouwers oet Nederland (Zieland), Duitsland, Luxembörg, Zwisterland en Portugal kaome nao 't binneland vaan Espírito Santo, oonder mie nao Santa Leopoldina. De Pruse, die iers veural oet d'n Hunsrück kaome, woorte oetindelek veural vaanoet Achter-Pommere aongeveurd.
Zelfs mèt deen instruim waor roond 1900 de bevolking beperk en waore groete deile vaan de staot nog hendeg dunbevolk. Pas in d'n twintegsten iew begós de 'kolonisatie' vaan 't noorde. Roond 't midde vaan d'n iew begós de staot laankzaam te industrialisere. 't Verbetere vaan de infrastructuur is e meujelek perces, wat door de algemein presinte misdaod en corruptie neet weurt vergemekelek.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Portugeestaoleg artikel, en wel in dees versie.
Uruguayaans hierevoetbalèlftal
't Uruguayaans hierevoetbalèlftal, bijgenaomp La Celeste, vertrejt Uruguay in internationaol voetbalmatche. De gloriedaog vaan 't èlftal waore veur en kort nao d'n Twiede Wereldoorlog, meh ouch in d'n einentwintegsten iew heet 't land ziech nao d'n top vaan 't Zuid-Amerikaans voetbal kinne opwèrke. Mèt zien good drei mieljoen inwoeners is Uruguay wiedoet 't kleinste land wat oets wereldkampioen voetbal woort.
Historie
De ierste jaore späölde Uruguay allein tegen Argentinië. Pas in 1916, op 't alleriers Zuid-Amerikaans kampioensjap, späölde ze tege aander teams. Dit toernooj wiste ze te winne, zoe good wie 't kampioensjap e jaor later. In 1919 woorte ze zjus twiede, nao in verlenging door Brazilië te zien verslaoge.
Zoe meugelek maakde Uruguay wie 't in 1924, es ierste Zuid-Amerikaans voetbalteam oets, nao de Olympische Speule aofreisde. Dao in Paries verrasde ze de fysiek speulende Europese teams mèt hun wendbaar, technisch speul en wonne ze 't toernooj. Ouch in 1928, in Amsterdam, pakde ze de gouwe medaje. 't Ierste Wereldkampioensjap hierevoetbal, in 1930, woort in eige land gehawwe. Ouch dit kampioensjap wiste ze te winne. In 1934 en 1938 dege ze oet protes neet mèt, iers umtot diverse Europese len in 1930 neet nao Uruguay gekoume waore, daan umtot de FIFA tege 'n ieder aofspraok in 't toernooj neet tösse Europa en Zuid-Amerika leet wissele meh twie kier achterein in Europa heel.
Bij 't WK vaan 1950, in Brazilië, waor de status vaan 't Uruguayaans èlftal neet mie zoe oonbetwis. 't Waor daan ouch 'n groete verrassing wie ze dat jaor obbenuits wereldkampioen woorte. Dit rizzeltaot haolde ze oonder mie door 'n 2-3 wins op 't gasland. 't Verlees kaom veur Brazilië zoe oonverwachs tot 't e nationaol voetbaltrauma woort, bekind es de Maracanazo (nao 't Maracanãstadion in Rio de Janeiro, boe de match woort gespäöld). Ouch in 1954 dege ze 't nog good mèt 'n veerde plaots.
Daonao góng 't evels wisselend. In 1956 woorte ze nog kampioen vaan Zuid-Amerika, meh in 1958 haolde ze 't WK zelfs neet. De decennia die volgde haolde Uruguay dèks de WK's wel, meh mèt oetzundering vaan 'n veerde plaots in 1970 zatte ze gein oetzunderleke prestaties neer. In 't Zuid-Amerikaans kampioensjap, sinds 1975 es Copa América bekind, góng 't euver 't algemein wel beter: die wiste ze nog diverse kiere te pakke.