cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mato Grosso do Sul
Historie
Pas midde negentienden iew kraog de zuieleke Mato Grosso de aondach. Francisco Solano López, d'n dictator vaan Paraguay, lag oetgebreide claims op groondgebeed in 't grensgebeed mèt zoewel Brazilië es Argentinië. Naotot heer zien naoberlen binneveel um de claims te bestendege, lepe de geallieerde häöm gaw oonder de voot. De zuieleke Mato Grosso woort heimèt definitief aon Brazilië aongehech. Sommege vaan de forte die 't Braziliaons leger had opgeriech, greujde oet tot stei. Zoedoende begós de bevolking vaanaof 't ind vaan de negentienden iew snel touw te numme. Ouch woort 't gebeed economisch vaan ummer groeter belaank.
Sinds de jaore daarteg begóste sommege te dinke euver aofsjeiing. Aandere meinde daan weer tot Campo Grande 'n beter hoofstad veur Mato Grosso zouw zien. Pas nao e rapport oet 1975, wat positief euver de splitsing adviseerde, kaom de discussie good veuroet. Op 4 mei 1977 leet president Ernesto Geisel d'n deilstaot weite tot de regering akkoord waor. 't Parlemint stumde op 11 oktober vaan 'tzelfde jaor mèt 't veurstèl in. Op 1 jannewarie 1979 traoj 't besluit in wèrking.
Mato Grosso
Mato Grosso is ein vaan de 27 fidderaol einhede vaan Brazilië. De staot ligk in 't weste vaan 't land en grens mèt de klok mèt aon Amazonas, Pará, Tocantins, Goiás, Mato Grosso do Sul, Bolivia en Rondônia. De hoofstad is Cuiabá. Mato Grosso, ein vaan de groetste staote vaan 't land, is landsjappelek en cultureel in twie stökker verdeild. 't Zuie is rillatief druug en vaanajds al landbouwgebeed. 't Noorde is vaan oersprunk regewoud heet zien natuurleke vegetatie en inheimse volker iewelaank good kinne conservere, meh is de lèste decennia sterk oontbos geraak.
Fysische geografie
left|thumb|De 'rotsestad' in 't nationaol park Chapada dos Guimarães. Mèt mie es 900.000 veerkante kilometer is Mato Grosso nao Amazonas en Pará de groetste staot vaan Brazilië, vergeliekbaar in gruutde mèt Venezuela. De staot ligk rillatief lieg; zoe'n 74% vaan 't groondgebeed kump neet bove de 600 meter oet. Op 't groondgebeed vaan Mato Grosso löp 't Braziliaans Hoegland, boe oonder mie Goiás en Minas Gerais op ligke, laankzaam aof nao 't Amazonebekke (in 't noorde) en 't bekke vaan de Paraguay (in 't zuie en weste). De lèste revier oontsprink ouch in Mato Grosso, en wel in de gemeinte Alto Paraguai. Nog diverse aandere reviere veuje de Paraguay, boe-onder de Cuiabá-revier. In 't noorde gief 't talloes brei reviere die de Amazone veuje, wie de Xingu en de Araguaia (op de grens mèt Goiás en Tocantins).
De staot Mato Grosso kint twie klimaotzones. 't Noorde weurt gedomineerd door 't tropisch moessonklimaot (Am nao Köppen), wat wèlt zègke tot in edere maond genóg rege vèlt meh tot 't wel e dudelek regesezoen gief. Nao 't zuie touw geit dat euver in e savanneklimaot (Aw), boe in de wintermaond wieneg rege vèlt. In 't noorde is de natuurleke vegetatie daorum diech regewoud, dewijl dat in 't zuie laankzaamaon euvergeit in cerrado (Braziliaanse savanne) en prairie. Op plaotse in 't zuie die in de buurt vaan 'n groete revier ligke, kin nog wel bos greuje. Zoe kin me in 't uterste zuidweste vaan de staot e stökske vaan de Pantanal vinde, e drasland op 't dreilandepunt vaan Brazilië, Bolivia en Paraguay.
Bosse besloon vaan nature 47% vaan de staot, cerrado 39% en prairie 14%. De staot weurt evels in 't noorde in hoeg tempo oontbos. Erm boere passe illegaol brandcultuur touw um stökker bos gaw veur landbouw gesjik te make. Door de oetgestrekheid vaan 't gebeed en groete probleme mèt corruptie heet de regering groete meujte dit tege te goon.
Politiek
Mato Grosso sjik 't besjeie aontal vaan ach parlementariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Eige parlemint tèlt 24 leie. Gouverneur is anno 2018 Pedro Taques vaan de middepartij PDSB.
Bevolking
De bevolking vaan Mato Grosso concentreert ziech, wie gezag, vaanajds in 't zuie vaan de staot. De hoofstad Cuiabá is ouch wiedoet de groetste stad; aander stei mèt mie es 100.000 inwoeners zien Varzéa Grande, Rondonópolis, Sinop en Tangará da Serra. Vaan al die stei ligk allein Sinop in 't noorde.
Etnische gróppe
thumb|Indiaonedörp in 't Xingu-rizzervaot. Hei leve diverse inheimse volker same. In 2015 waor de verdeiling nao 'ras', aofgoonde op wat lui zelf aongeve, zoe: 57,99% vaan de lui neumde ziech pardo (iemes vaan gemingk blood), 33,20% blaank, 8,23% zwart, 0,35% Aziaot en 0,24% inheims.
De inheimse, al zien ze numeriek neet groet, zien rillatief good vertrooje in 't dunbevolk noorde vaan de staot. Hei leve nog tientalle Indiaonestamme, al daan neet in rizzervaote. Dèks zien dit nog deils of gans jegers-verzaomelere, die leve vaan wat 't oerwoud ze beujt. De expansie vaan de neet-inheimse boere en de oontbossing die daobij huurt bringk ze dèks in conflik mèt de boetewereld. Dat conflik weurt in väöl gevalle gewelddaodeg opgelos: boere sjete op Indiaone die hun land perbere te besjerme. Ouch höbbe sommege stamme te lije gehad oonder oetheimse krenkdes; dat gebäört evels allein bij die volker die nog neet of koelek mèt neet-inheimse in aonraking zien gekoume en daodoor geinen aofweer detege höbbe. 'nen Indrök vaan wat veur volker 't in Mato Grosso gief kin me hei-oonder bij de taole kriege.
Taole
In 't zuie vaan de staot, boe de mieste lui woene, sprik me 't Sertanejo-dialek, e dialek mèt zuidoosteleke trèkke wat voortkump oet 't Caipira (de taol vaan de staot São Paulo, in 't bezunder 't platteland daovaan) meh e stök minder vaan de Braziliaans-Portugese standaard versjèlt. Dit dialek huurt me ouch in de naoberstaote Mato Grosso do Sul en Goiás. Nao 't noorde touw geit dit dialek laankzaam euver in 't noordelek dialek vaan de Amazone; dees euvergaankzone besleit neve e deil vaan Mato Grosso ouch de staot Rondônia.
Economie
thumb|300px|Exportprodukte vaan Mato Grosso per 2012. Wie me kin zien weurt d'n export gedomineerd door soja en sojaprodukte. E groet deil vaan de bevolking leef vaan landbouw en veehawwerij. Soja en produkte wie soja-olie en sojamail dominere de landbouwsector; Mato Grosso is eine vaan de belaankriekste producente t'r wereld. Väöl soja geit nao de landbouw in oonder mie Europa, um es biestevrete te weure gebruuk. Volgens väöl milieuactiviste is Europa daomèt indirek verantwoordelek veur de oontbossing. Aander belaankrieke landbouwprodukte zien mais en katoen. Wijer exporteert de staot vleis en leer.
De mijnbouw waor in de beginjaore vaan de kolonisatie wiedoet de veurnaomste bron vaan inkoume. Nog ummer weurt in Mato Grosso goud gevoonde en geëxporteerd.
Historie
Op groond vaan 't Verdraag vaan Tordesillas, wat ind vieftienden iew op pauseleke instigatie woort geslote, kaom de huiege Mato Grosso touw aon Spaanje. 't Zouw nog iewe dore ietot dees kwestie actueel waor; veurluipeg koloniseerde me allein 't kösgebeed en woort 't binneland hoegoet door oontdèkkingsreize aongedoon. In de zeventienden iew vestegde ziech hei jezuïete, die de facto oonaofhenkelek vaan 't koloniaol in missiegemeinsjappe mèt de inheimse leefde. Roond 1680 woorte ze ummer mie verdreve door avontureers (bandeirantes), die snel talrieker woorte wie hei in 1718 goud woort gevoonde. In dezen tied woort 't gebeed de facto Portugees, zoetot de Spanjole, aon wee 't gebeed officieel touwkaom, veur e voldonge feit kaome te stoon. In twie nui verdraoge (1750 en 1777) woort de nui grens in 't binneland geformaliseerd.
Mato Grosso, Portugees veur 'groete wèldernis', waor oersprunkelek de naom veur 't binneland tout court. Wie groete deile vaan 't binneland maakde 't gebeed oersprunkelek deil oet vaan 't kapteinsjap São Paulo. In 1748 woort dees enorm bestuurseinheid in stökker gesnooje, umtot de decennia daoveur al zoeväöl lui nao 't achterland waore getrokke. Ouch Mato Grosso woort e zelfstendeg kapteinsjap. De oersprunkeleke hoofstad waor Vila Bela da Santíssima Trindade, allewijl 'n verlaote rewienestad meh tösse 1752 en 1835 ('t jaor tot de regering nao Cuiabá woort verplaots) 't bleujend centrum vaan de rieke staot.
De riekdom naom tegen 't ind vaan d'n achtienden iew wel aof, wie de goudwinning in belaank trökleep. Väöl lui vele noe trök op de landbouw, dèks zelfsveurzienend. E groet deil vaan de negentienden en twintegsten iew oontwikkelde ziech de staot mer laankzaam.
Oonderwijl had Cuiabá concurrentie gekrege vaan 'n nui stad, opgekoume ind negentienden iew Campo Grande. Sommege meinde tot dit 'n beter hoofstad waor es Cuiabá, aandere meinde tot de versjèlle tösse 't zuie en 't midde vaan de staot al te groet waore en tot Mato Grosso beter kós weure gesplits. Oetindelek woort de splitsing in 1977 door de regering goodgekäörd en per 1 jannewarie 1979 voltrokke.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Portugeestaoleg artikel, en wel in dees versie.
Djerba
thumb|De zuudkus van Djerba. Djerba is 'n eilandj van Tunesië. 't Ligk oeastelik van 't vastelandj ane Golf van Gabès inne Middellandjse Zieë. De houfstad van 't eilandj is Houmt Souk, det in 't naorde ane zieë ligk. Djerba is 't wichtigste eilandj van Tunesië. Djerba ligk mit 'n diek van 7 km lank vas aan 't vastelandj. 't Eilandj is 514 km² groeat.
Djerba is 'n populair verkansjebestumming. 't Haet e zaach klimaat mit väöl zón en 'n epaarte netuur mit väöl palmebuim. Wiejer haet 't eilandj väöl strandj, wo-aan ouch de hotels veure toeriste ligke.
Op 't eilandj bevinje zich euverbliefsele van versjillendje boewtselen oete Romeinsen tied.
S'n Maeëte
thumb|250px|Sint Maartenskèrk in 2005 thumb|250px|Weenterlaandsjap mèt grafte en hamsj in populiere Sint-Martensvoere (plaatselik S'n Maeëte of bèëter noch Sëmmèëte genumt) (Nederlands: Sint-Martens-Voeren, Frans: Fouron-Saint-Martin) ies 'n dörp in de gemeinte Voere in Belsj Limburg. 't Dörp ies gesitueerd aan en in 't dal van 't rivierke de Voor. S'n Maeëte en Rimmersjdel howwe bies 2 juni 1957 'n sjtatie op de Moontzenerlijn, tössje Aoke en Tongere. Vanaaf 1 februari 1921 waor d'r personevervoer op lijn 24 van Visé nao Moontse .
't Dörp
thumb|250px|right|2005. Zoawaal de Nederlandse, wie hie op de foto, es ouch de Fraanse plaatsname moete-n 't dèks óntgelde es mikpunt in de taalsjtried
De kèrk, gewiejd aan Sint Maeëte (Martinus), haet 'ne Romaanse tore oet de 12e ièw, opgetrokke van breuksjtein. 't Barok sjeep en 't koar zint van 1728. Op 't kèrkhof sjteit 'n graafkruus oet de 16e ièw. 't Vreuger kapittelhoes deende ónder pesjtoar Veltmans es pastorie en zoa kump 't aan ziene naam Veltmanshoes.
In de buurt liegke kesjtieël Ottegrove mèt aod watermasjieng op de Voor, de haof Op de Eiken, de Komberg en de Brookbösj''. Op sjplietsinge van waeg en aan tal van hoezer bevinge ziech religieus monumentsjes wie Mariabeeldsjes en kruzer.
Landsjap
't Landsjap in de umgeving tuènt zich mèt heuvele en dale die eindige bove 'ne graaf (landsjapselement) (graft). In dees umgeving zouwe ziech ouch de meiste hol waeg van Wes-Europa bevinge. Dat geuf, ouch vanwege de kalkrieke grónd, 'n biezónder flora (bv. de haamsjeut) en fauna (bv. de wiengaardsjlek). Veural de das ies hie good vertegenwoordig.
Dialek
Me kalt ì St Maeëte eh Limburgs Dialek, 't lieket eh bietsjke op 't Geullands of platduutsj. Ì Teuve en Sjlennich 2 km nao 't Oeëste kalle ze richtig Geullands/Platduutsj (dit is eh uuëverganksdialek tössje Oeës-Limburgs en Ripuariesj, wat me ooch kalt in Viele, Sippenaoeke, Heële, Voelender), en 2 km nao 't Weste kalle de luuj Oeës-Limburgs...
Dörpsvereiniginge
''
De Moontzenerlieng
't Sjpoor van Aoke riechting Tóngere nao Antwerpe passeert hie euver 'ne 23 maeter hoage en 250 maeter lange viaduct, dae, zjuus wie de gaanse Montzenerlijn aangelag ies dör de Duutsjers in de Ursjte Waereldoorlog. Nörges i Voere is 'ne sjpoorweguvvergaank. Zelfs de klingste vaeldwaeg zeunt dör 'ne viaduct uvverbrukt. De viaduct is gemakt va gewaopend beton. De Montzenerlijn is de belangriekste verbinding väör goederevervoer tussje d'r Antwerpse have en Duutsjlaand en lupt väör 'n deel dör Wallonië. Dr. Jaak Nijssen va Sëmmèëte haat d'r boew van die lieng groondig besjtudeerd en dao e book övver gesjrève.
Nihonium
Nihonium (officieel: Ununtrium) is e sjemisch element mit es symboal Nh/Uut en 't atoamnómmer 113. 't Is dinkelik e gries of zilverkluèrig euvergangsmetaal.
Nihonium kump van netuur neet veur oppe aerd en mót synthetisch waere geperduceerdj. In 2004 is 't metaal veur 't ièrs ónómstoatelik aangemaak door Japanse weitesjappers. In november 2016 wuèrtj 't element in alle wersjienlikheid de nuje naam gegaove, nao Nihon, de plaats wo 't veur 't ieës woort gesynthetiseerdj; daoveur steit 't nag bekandj es ununtrium (Uut).
De Vrank
De Vrank is 'n buurt va Heële. 't Litt t'n weste va Zeswege, t'n noarde van d'r iezerweëg, t'n zude va Kuëningsbemd en Beersdal en t'n oeëste va Ten Esje. De Vrank is 'n nüjboewveëdel.
De Vrank woar oersjprunkelig e kling gehuch; hüts heringert doa nag 't sjtröatje "De Vrank" aa, oeë nag get höaf ligke.
Keti Koti
thumb|Vering vaan Keti Koti in [[Paramaribo, 2018.]] Keti Koti (ouch wel Ketikoti, Sranantongo veur '(de) kettes gebroke') is 'ne fiesdaag dee vèlt op 1 juli, dee veural in Suriname zoewie oonder de Surinaamse gemeinsjap in Nederland weurt geveerd. Me herdink op deen daag de inveuring vaan de Emancipatiewèt op 1 juli 1863, boemèt de slavernij in 't Nederlands koloniaol riek woort aofgesjaf.
In Suriname is Keti Koti, oonder d'n officiële naom Dag der Vrijheden, 'nen officiële fiesdaag, dee dèks mèt boonte parades weurt geveerd. Ouch in Nederland weurt dezen daag herdach en geveerd, veural in Amsterdam en Rotterdam. De lèste jaore goon stumme op veur ouch hei 'nen officiële fiesdaag devaan te make. Wijer weurt de Emancipatiewèt geveerd op Sint Maarten en Sint Eustatius. Op Curaçao vint me 17 augustus, d'n daag vaan de Slavenopstand vaan 1795, evels belaankrieker.
Stanley Kubrick
thumb|Stanley Kubrick Stanley Kubrick (New York City New York, 26 juli 1928 - Londe Ingeland, 7 miert 1999) waor 'ne Amerikaanse filmregisseur, dee bekind steit um zien expirementele films.
Zien jäög
Kubrick greujde op in The Bronx, 'n wiek in New York City. Heer begós 'n enorm interesse veur media te kriege wie heer 'ne fotocamera kraog veur ziene twelfde verjaordaag. Heer maakde in de ganse stad foto's vaan versjèllende gebäörtenisse. Heer begós dao zoe good in te weure, tot heer op zien 16e e kontrak kraog bij 'n tiedsjrif.
Kubrick es regisseur
Wie heer wèrkde bij 't tiedsjrif, kaom heer in aonraking mèt 'n filmproducent dee 'n documentaire wèlde make vaan 10 minute. Kubrick leek dao wel gesjik veur, en heer kós aon de slag. Nao 'n paar aander korte filmkes te höbbe gemaak (veural commercials), voond heer tot 't tied waor um 'ne fictiefilm te make, boe heer iers väöl cent veur mós spaore. Dee film woort bekans volledeg opgenómme in 't Central Park. Verassend genog woort de film in New York City 'n hit. Mèt de opbrings vaan de film kos heer ziene ierste groete film make, naomelek: Killer's Kiss. Evels waor dee film ouch 'ne lowbudget-film, mer toch hadde de groete studio's interesse getoend. Nao 1955 góng 't snel. Heer maakde bekinde films, wie: 2001: A Space Odyssey en A Clockwork Orange.
Bleek
thumb|E conservebleek. Bleek is dunne gewalsdje plaatstaol. Aafhenkelik van 't gebroek duit me dao döks 'n besjurmlaog taenge corrosie (rós) opplekke. Van aadshaer oet waas det tin, mer allewiel is det ouch plestiek en (veur drank) alleminium.
Hitra
De gemeintecode is 1617.
Bleek
'n Wichtige toepassing van bleek is verpakking, wie van laevesmiddele. Me mót den dinken aan conservebleek of drankbleekskes. Veur zoer laevesmiddele mót me de besjurmlaog aanpasse, went staal wuuert gemekkelik daodoor aangetas, waat zich ouch uutj inne smaak. De diekdje van 't matterjaal wusjeltj ouch.
Hitra
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Sør-Trøndelag.
Bleek
Veurhaer woort bleek ouch väöl gebroek bie 't vervaerdige van eiveljige hoeshaadsartikele, wie handjvaeger en bleek, mer ouch veur speelgood. Allewiel is de fónksje van bleek dao kómme te vervalle; 't haet plaats mótte make veur plestiek. Inkel veurdeil van plestiek zeen det t'r lichgewich, baeterkoup, corrosiebestenjiger en vervörmbaarder is. E naodeil van plestiek is aevel det t'r slech is te recycle; bleek daotaenge is prima te recycle.
Kings County (Californië)
thumb|200px|Ligking vaan Kings in Californië thumb|200px|Ligking vaan Kings Kings is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Hanford.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 3604 km² (1391 mijl²) boevaan 3603 km² (1391 mijl²)land is en 1 km² (0 mijl²) of 0.04%) water.
Demografie
't Gaof 34.418 gezinnen en 26.983 families in Kings County. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 3,18.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Marnardal
thumb|De ligking van Marnardal in de pervincie Vest-Agder. Marnardal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vest-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 2.171 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 397,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1021.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
1744
1741 - 1742 - 1743 - 1744 - 1745 - 1746 - 1747 1744 (MDCCXLIV) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne goonsdag op de Gregoriaanse kalender en e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zoondag op de Juliaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px| Maria Theresia, in 1744 de landjsvrouwe van de Oaseriekse Nederlande
Gebore
thumb |right|200px| Eise Eisinga, gebaore in 1744
't Titelgevech
Publicatie
In 1989 woort 't book bewèrk tot teikefilm oonder de naom Astérix et le coup du menhir (in 't Nederlands Asterix en de knallende ketel). Deze film maak ouch gebruuk vaan verhaoleleminte oet Astérix et le devin (Asterix en de ziener; neet in 't Limbörgs versjene).
In 1996 kaom de Limbörgse vertaoling oet, 'n samewèrking vaan d'n daanmaolegen oetgever Dargaud en de vereineging Veldeke.
Synopsis
De Romeine höbbe e nui plan um 't dörpke vaan de opstendege Galliërs oonder control te kriege. 'ne Romein, Vossius, bedink ziech 'n aajd Gallisch gebruuk. E stamhoof kin 'n aander stamhoof oetdage veur e gevech, en wee wint weurt hoof vaan allebei de stamme. Ze zeuke ziech daoveur Aplusbeminix oet, e fysiek sterk stamhoof wat mèt de Romeine collaboreert, en vraoge häöm Abraracourcix oet te dage. In ierste instantie weigert Aplusbeminix, umtot zelfs heer neet op kin tegen iemes mèt touverdraank. De centurio beloof häöm dao-op Panoramix d'n druïde te pakke.
Panoramix geit inderdaod oonbesjermp 't bos in, meh zjus dee veize kier volge Asterix en Obelix häöm. Es de Romeine häöm aonvalle, perbeert Obelix die te verjaoge mèt 'ne menhir. Heer raak evels Panoramix zelf, dee door de klap bröl is gewore en ziech 't recep vaan d'n touverdraank neet mie rappeleert. Kort daonao kump Aplusbeminix 't dörp in um ziene collega oet te dage, dee dat aonnump.
In d'n hoop d'n druïde zie geheuge te herstèlle laote de Galliërs häöm experimentere mèt kruie. Dit heet evels gein aander effek es d'n eine nao d'n aanderen oontploffende ketel en drenkskes boe me door vaan kleur versjut of geit vlege. De Galliërs beslete daan um hölp te hole bij 'ne gespecialiseerden druïde, Amnesix. Zoonder bezej gief Obelix deen evels ouch 'ne klap mèt 'ne menhir, zoetot allen hoop op genezing weg is.
Grappe en thema's
Ouch in dit album zien weer diverse anachronismes. Zoe weurt 't gevech ingeriech wie 'ne boksmatch, en weurt daorumheer 'ne groets opgezatte broonk gehawwe, compleet mèt bokseutokes, achbaon en sjeettent (mèt katapulte). De running gag vaan Obelix dee op zie gewiech weurt aongesproke krijg e vervolg; deeskier oontkint heer 't evels neet zoemer, meh raak heer ouch ech oonzeker.
De grap vaan Abraracourcix dee gein conditie heet umtot 'r ziech ummer op zie sjèld liet drage kump later trök in Le bouclier arverne (Het ijzeren schild, album 11). 't Gevaor vaan d'n druïde dee geinen touverdraank mie kin make krijg e vervolg in 't album L'Odyssée d'Asterix (De Odyssee van Asterix, album 26).
Dialekte in de Limbörgse vertaoling
De Galliërs oet 't dörp vaan Asterix spreke Mestreechs, de Romeine Remunjs, de Galliërs vaan boeten 't dörp Gulpesj en de Gotische barbaar sprik Völzer. De inleiing en de vertèlstum zien in 't Venloos.
Ger Bertholet
Ger Bertholet (pseud. G. Rapaille) (Klumme, 1948) is dramadocent, acteur, sjrieëver, dichter, zenger en vertaler van tonieëlsjtökker. Bie d'r radio-umroop Limburg waor hae actief es Zjèr Bataille in 't Verdreet van Limburg. Daonao sjreef hae óm de twieë waeke 'ne Limburgstalige column en loos dem vuur in 't cultuurprogramma van L1 "Het Cultuurcafé". Daonaeve is Bertholet tonieëlrecensent. Eind jaore tachtèg regisseerde Bertholet tonieëlgroep de Bron oet Norbik. Hae is wèrkzaam bie Sjtichting Theater- en Danswerkplaats KWANT en is/waor (mit) initiatiefnummer van de projekten Rückkeher Ünerwunscht Maastricht, Waolse Medammecour, Blauwe zaoterdaag Venlo, Stadslab Zitterd, Poink, Tuin der Lusten in Zitterd en Petit Bataille, Kleinkunstfestival (provinciaal).
sjtäölke
"werm dich dichter aan dien eige beelde kaok diene ink es 't mót Sjrieëw zónger wuerd das te heildes sjtaok dien zinne in dien patsj"
oet: Werm dich dichter, Rierank 1992
Kuëningsbemd
De Kuëningsbemd Litt aa g'n uëverkluësde Caumerbaek.
Zèlver
Zèlver (zilver) is e sjemisch elemint. 't Is 'n edel euvergaanksmetaol mèt 'n helder zèlverwitte kleur. Door ziene sjien, zien edelheid en zien sjeersde (0,079 ppm in d'n eerdkoors) is 't e gewèld en deur metaol. Zèlver trif me gewuunlik in mineraole aon, meh dèks ouch in zuver staot.
Zèlver vint zien touwpassing es seermetaol in munte, bijous en taofelcouvert, ummer gelegeerd mèt koper. Door de hendege touwnaome vaan de bevolking en 't verlaote vaan de metaole standaard is 't gebruuk vaan zèlver veur munte tot in de marsj trökgedrónge (veural gelegeheidsmunte vaan hoeg wierdes weure geslaoge). Industrieel touwpassinge vint 't in de analoog fotografie (en ouch de digitaal, es me foto's wèlt aofdrökke) en bij de productie vaan spegele. Zèlveramalgaam, 'n legering vaan zèlver en kwik die eve bove kamertemperatuur smèlt, woort vreuger väöl veur tandvöllinge gebruuk. 't Kump ouch veur in goudlegeringe; de meiste gouwe bijous gebruke groete kwantiteite zèlver, woedoor 't goud liechgeel vaan kleur weurt.
Zèlver heet twie natuurleke isotope, Ag-107 en Ag-109, die allebei prommenint aonwezig zien: Ag-107 nump 51,839% veur zien rekening en Ag-109 de euverege 48,161%. In de natuur koume ze altied doorein veur. Zèlver is 'nen oetstekende geleier vaan elektriciteit, beter es koper.
Dortmund
Dortmund (Nedersaksisch: Düörpm) is 'n krinkloes stad (stad die neet behuurt bis 'ne krink of Kreis, dus Kreisfrei is) in 't midde vaan Noordrien-Wesfale. Dortmund is 't commercieel en intellectueel centrum vaan Wesfale en vilt oonder 't Regierungbezirk Arnsberg. Ze ligk neve de steij Herne, Boochem en Hagen en de kring Kreis Recklinghausen, Kreis Unna en Ennepe-Roer-Kreis. Dortmund ligk op 'n hoegte vaan 86 meter. De stad heet 'n oppervlak vaan 280,71 km², en volgens de census vaan 2014 gief 't dao 575.944 inwoeners. Heimèt heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 2052 de veerkante kilometer. Sinds de nuie stadsraod vaan 2014 is de SPD de groetse polletieke partie mèt 36 zetels. Op de twiede en daarde plaots komme daan CDU (26) en de Grüne (15). Opvallend is tot de Neonazi's hei twie zetels höbbe (es samewèrking vaan Die Rechte en NPD). Nationaal-Socialisme en fascisme is normaliter gaaroet neet populair in dizze boondsstaot. In Dortmund gief 't 'n universiteit, naomelek Technische Universität Dortmund. 't Gief wijer 7 hoegesjaole in de stad. De stad besteit oet 12 distrikte.
Moscovium
Moscovium (officieel: Ununpentium) is e sjemisch element mit es symboal Mc/Uup en 't atoamnómmer 115. 't Is dinkelik e gries of zilverkluèrig euvergangsmetaal.
Moscovium kump van netuur neet veur oppe aerd en mót synthetisch waere geperduceerdj. In 2004 is 't metaal veur 't ièrs ónómstoatelik aangemaak door 'n groep aan Rössische en Amerikaanse weitesjappers. In november 2016 wuèrtj 't element in alle wersjienlikheid de nuje naam gegaove, nao Moskou, 't oblas wo Doebna, de plaats wo 't veur 't ieës woort gesynthetiseerdj, ligk; daoveur steit 't nag bekandj es ununpentium (Uup).
Wales
thumb|250px|Ligking va Wales in 't Veraenigd Kuëninkriek thumb|250px|Kaart va Wales Wales (Welsh: Cymru) is 'ne daelsjtaat van 't Veraenigd Kuëninkriek. Dit gebeed, dat i sjtrikte zin gaen ónaafhenkelik land is, ligkt in 't zuudweste va Groeët-Brittannië en grenst aan de Ingelsje graafsjappe Cheshire, Shropshire, Herefordshire en Gloucestershire in 't oeëste, 't Kanaal va Bristol in 't zuje, 't Sint-Georgekanaal in 't zuje en de Ierse Zieë in 't weste en noorde.
Sóms waert Wales aoch 't Vorstedóm Wales geneumd, allewaal d'r Prins va Wales neet bie de regiëring va Wales is betrókke en dizze titel neet doer alle beweunesj va Wales goodgekäörd waert.
De hoofsjtad va Wales is saer 1955 Cardiff, wiewaal de ambtelijke residentie van d'r Prins va Wales zich i Caernarfon bevingt. 't Parlemènt van d'r daelsjtaat is gevormd i 1999.
Etymologie
D'r naam Wales is muëgelik aafgeleid van 't Germaans woeërd walha, dat "vraeme" of "boetelender" betaekent. Aoch Wallonië, Walachieje en 't Zjwitserse Wallis zint van dit woeërd aafgeleid.
D'r Welshe naam vuur Wales is Cymru, wat vermodelik "plattelandsbeweunesj" betaekent in Aod-Welsh. Volges middelieëwse legendes is dit aafgeleid van d'r oersjprunkelike kuëning va Cymru, Kamber, d'r zoeën va Brutus, d'r ieësjte kuëning va Brittannië.
Geografie
De maes dichbevolkde gebede ligke i Zuud-Wales, mit de sjtaej Cardiff, Swansea en Newport. Dit gebeed is aoch 't industrieel centrum va Wales.
thumb|200px|left|D'r [[Snowdon (Yr Wyddfa), de hoeëgste bergtuup in Wales]] thumb|200px|left|[[Cardiff]]
't Maeste landsjap i Wales besjtaet oet bergechtig en dunbevolkd gebeed, vuural in de noordelike en centraal gedaeltes. De berg zint tiedes d'r lètste iestied gevormd, mit d'r 1085 meter hoeëge Snowdon (Yr Wyddfa in 't Welsh) i Snowdonia es d'r hoeëgste bergtuup. De Brecon Beacons ligke in 't zuje en sjlete aa op de Cambrian Mountains in 't midde.
D'r hujige grens tösje Wales en Ingeland is groeëtendaels in de 16e ieëw willekäörig vasgelag en volgt hoofzakelik de middelieëwse feodaal grensliene. Opmirkelik is dat de grenslien 't dörp Knighton sjeijt va zie sjpoorwaeëgsjtasie en dwaesj doer Llanymynech löpt.
De Ziëve Wóngere va Wales is 'n traditioneel lies va ziëve geografische en cultureel mielpäöl i Wales. In dees lies zint opgenómme: Snowdon (d'r hoeëgste berg), de klokke va Gresford mit hun kinmerkende klanke (in de middelieëwse Allerheiligekirk), de Llangollenbrögk (die in 1347 uëver de revier de Dee woert geboewd), de St.-Winefridebrón (e pelgrimsoeërd naobie Holywell i Flintshire), d'r toeëre va Wrexham (d'r 16e-ieëwse toeëre van de St.-Gilliskirk i Wrexham), de Venienbeum van Overton en Pistyll Rhaeadr (mit 75 meter d'r hoeëgste waterval i Wales).
Historie
thumb|200px|Kesjtieël Caernarfon
Es gevolg van de Normandische veruëvering van Ingeland is de Welshe ónaafhenkelikhaed opgehaeëve. Dit gebuuërde neet in 1066 wie Ingeland woert versjlage, meh gebuuërde geleidelik, en woert oetindelik aafgerónd in 1282, wie Eduard I van Ingeland 'n uëverwinning behaolde op Llywelyn II, d'r lètste ónaafhenkelike vors va Wales. Eduard loot e groeët aantal sjtaene kesjtiële es Beaumaris, Caernarfon, Conwy en Harlech boewe óm de Welsh i bedwang te haote. Mit de nuuj wètgaeëving va 1535 waert Wales geannexeerd ónger de hieërsjappie Hendrik VIII van Ingeland, 'ne hieërsjer mit Welshe vuurvaders. De Wales-en-Berwick-wèt va 1746 bepaolde dat alle Ingelsje wètte automatisch aoch i Wales aa-gewènd zouwe waeëre, behalve es doer de wèt angesj woert bepaold.
Tiedes de 20e ieëw herlaeëfde 't Welshe nationaal bewuszieë. Plaid Cymru is de leidende organisatie in 'n ónaafhenkelikhaedsbewaeëging, die 't zelfbesjtuur va Wales opeist. Saer 1955 waert d'r term "Ingeland en Wales" vuur alle gebede gebroekd woeë de Ingelsje wèt geldt. Op 'tzelfde momènt woert Cardiff tót de hoofsjtad va Wales verklaord. Oet vraes vuur 't versjwiende van de Welshe sjpraok is i 1962 de Welshe Sjpraokgenoeëtsjap opgerichd.
30 augustus
Heiligedaag van Felix en Audactus
Liechtenstein
Liechtenstein is e klein prinsdom in de Alpe. 't Ligk ingeslote tösse Zwitserland aon de eine kant en Oosteriek aon de aandere. Es hoeggebergde-gebeed is 't sterk in opkoms es wintersportoord; ouch es belastingparadies heet 't faam. Hoofstad is Vaduz. Liechtenstein is nog twie kier zoe klein es Andorra en eint vaan de kleinste len op Eerd. Liechtenstein is zjus wie Zwitserlang gei lid vaan Europese Unie, mer wel vaan de Europese Economische Ruimte. Sinds 19 december 2011 is 't e Schengenland.
Gesjiedenis
De Boheemse voors Johan Adam Andrea van Liechtenstein koch in 1699 't graofsjap Vaduz en de heerlekheid Schellenberg. Op 23 januari 1719 vereinegde keizer Karel VI de heerlekhede Vaduz en Schellenberg tot 'n voorstedom, geneump Liechtenstein. In 1723 kraog 't voorstedom 'n zedel en 'n stum in de Rieksdaag.
In 1806 maakde Liechtenstein ziech los vaan 't Heilig Rooms Riek door lid te weure vaan de Rienboond. 't Congres vaan Wene stèlde in 1815 vas tot 't voorstedom deil góng oetmake vaan de Duitse Boond. Dees situatie doorde tot de opheffing vaan de Duitse Boond in 1866. Tot d'n Ierste Wereldoorlog had 't land nej ben mèt Oosteriek, mer umtot 't in deen oorlog economisch slech góng, góng Liechtenstein 'n douane- en monetair unie aon mèt Zwitserland. Vanaof d'n Twiede Wereldoorlog, boe-in Liechtenstein neutraol waor, höbbe lieg belastingtarieve gezörg veur groeten economische greuj.
Liechtenstein waor 't ierste land ter wereld dat de doedstraof in praktiek aofsjafde. In 1798 woort de lèste doedstraof voltrokke. De wetteleke oetbanning vaan dees straof volgde pas in 1985.
Bestuurleke indeiling
Liechtenstein besteit oet èlf gemeintes, die gemeinlek mer ei stedsje of dörp umvatte. 't Zien:
Umtot de gemeintes oet de feodaolen tied stamme, höbbe ze dèks e gans systeem vaan exclaves binne 't gebeed vaan de aander.
Taole
Officieel taol is 't Duits. Volkstaol is 't Hoegalemannisch. In väöl topomie vint me spore trök vaan e Reto-Romaans substraat, wie de hoofstad Vaduz.
Straeten
Straeten is e klein dörp inne gemèndje Hinsberg, in 't Kreis Hinsberg, in Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Waldenrath, Tripsrath, Uetterath en Erpen in.
De naam Straeten is aafgeleidj gewaore vanne Römerstraße Aoke - Remunj, die euver Straeten en Hatterath geveurdj zów höbbe. De naam van 't dörp is dus aafgeleidj van 't Letiense "strata" (straot). d'n Ane wèskantj van 't dörp gelaenge Äökerwaeg (Oeker Weg) herinjertj hie nag aan. E deil vanne Römerstraße woort vreuger "'t Sjträötsje" geneump.
Oearsprunkelik huuerdje Straeten same mit Erpen, Put, Sjeivelder en Waldenrath toete gemèndje Waldenrath. In 1935 woort dees gemèndje toegeveug ane gemèndje Aphaove. Op 1 januari 1972 woort ouch de gemèndje Aphaoven opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.
Straotname
De volgendje straote ligken inne beboedje kóm van Straeten:
Polletieke filosofie
Polletieke filosofie is e filosofisch ressort boe-in vraogstökker roontelum 't idee vaan regere centraol stoon: zie geit dus euver oonderwerpe gerillateerd aon de polletiek en de maotsjappij. Es zoedaoneg gief 't 'n rillatie mèt polletieke weitesjappe en sociaol weitesjappe. Evels geit 't concreter in op filosofische vraoge, en daan wel deginnege die te make höbbe mèt de polletiek: 't konsep vaan polletiek zelf kin 't oonderwerp zien, mer 't kin ouch goon euver e specifieker oonderwerp binne 't domein vaan polletiek, zoewie: otoriteit, eigedom, mach, de rol vaan ikkenemie in de polletiek, rechveerdegheid of liberteit. Zake boe de polletieke filosofe euver naodinke zien oonder mie. De polletieke rol vaan ethiek steit dèks centraol in theorieë vaan polletieke filosofe.
Bekinde polletieke filosofe
Hei-oonder volg 'n lies vaan bekinde filosofe die ziech bezeg höbbe gehawwe mèt polletieke vraogstökker.
Scarlett Johansson
Scarlett I. Johansson (New York, 22 november 1984) is 'n Amerikaanse actrice.
Taam peerd
't Peerd (Equus ferus caballus) is 'n oonevehoveg zoogdier oet de femilie Equidae. 't Bies is euver 't algemein groet; de sjófhuugde kin evels sterk variëre (vaan 'ne meter of minder tot eine meter tachteg of mie). De bieste koume neet mie in oersprunkeleke wèl populaties veur; alle peerd zien of gedomesticeerd of weer verwèlderd. 't Przewalskipeerd (E.f. przewalskii), wat tot veur kort nog wel in 't wèld veurkaom, is 'n apaarte oondersoort. (Soms weure ze zelfs es apaarte soorte gezeen; 't taam peerd hèt daan Equus caballus, 't Przewalskipeerd Equus ferus.) Mennekespeerd heite hingste, vruiwkes mere, klein veules en castraote roene.
Peerd zien vaanaof de prehistorie door lui ingezat, veur versjèllende doele: es wèrkdier (veural in de landbouw: ploge etc.), es rijdier, es trèkdier veur kare en kojtse en in d'n oorlog (cavalerie). In de twintegste iew heet 't peerd aon belaank verlore, en allewijl is 't veural sport-, expositie- en vrijetiedsdier. Ouch weurt 't nog wel door pelitie en ordedeenste ingezat, zoewie therapeutisch (al of neet berijd) bij lui mèt (geisteleke of liefeleke) handicaps. 'n Historie vaan doezende jaore fokke heet 'n väölheid aon versjèllende rasse opgeleverd. Relatief klein peerd (sjófhuugde <1.47 meter) mèt euver 't algemein väöl behaoring en e gespierd uterlek weure pony's geneump.
Aedelstein
Aedelstein zeen zeldjzaam stein die meistes waere bewirk en verwirk in sieräöj en anger sierobjekte. Aedelstein besjikke euvere volgendje kèmirke:
Bekèndje aedelstein zeen ónger anger amethis, aquamarien, aventurien, bergkristal, carneool, citrien, diamantj, granaat, hematiet, jade, labradoriet, lapis lazuli, maonstein, onyx, opaal, peridoot, robien, saffier, smarag, toermalien, topaas, tórkoeas en zirkonia.
4 augustus
Heiligedaag van Johannes Maria Vianney
Benito Mussolini
Benito Amilcare Andrea Mussolini (29 juli 1883 - 28 april 1945) waas d'n Italiaanse fascistischen dictator van 1922 tót 1943. Hae maakde 'n anti-democratisch, fascistisch regime door gebroek te make van propaganda. Door ganse kóntraol euver de media noom d'r de besjtäönde democratische regering euver.
In de sjtad Rome is Mussolini verantjweurdelik gewaes veur 't aafbraeke van de aaj buurt bie 't Colosseum en dao haet t'r 'ne grote, breie waeg aan laote lègke, de Via dell'Impero, later ómgeduip tót Via dei Fiori Imperiali.
Gelsenkirchen
Gelsenkirchen (Nedersaksisch: Gelsenkiärken (DE-spèlling), Gkelsenkjarken (NL-spèlling), mer gief in beij Nedersaksische gróppe dezelfde oetspraok) is 'n krinkloes stad (stad die neet behuurt bis 'ne krink of Kreis, dus Kreisfrei is) in 't weste vaan Noordrien-Wesfale. De Wesfaalse plaots vilt oonder 't Regierungbezirk Münster en ligk neve de steij Boochem en Esse en de krink Kreis Recklinghausen. Gelsenkirchen ligk op 'n hoegte vaan 48 meter. De stad heet 'n oppervlak vaan 104,94 km², en volgens de census vaan 2014 gief 't dao 257.850 inwoeners. Heimèt heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 2457 de veerkante kilometer. Sinds de nuie stadsraod vaan 2014 is de SPD de groetse polletieke partie mèt 34 zetels. Op de twiede en daarde plaots komme daan CDU (14) en de Grüne (4). In Gelsenkirchen gief 't gein universiteit, wel gaon väöl studènte nao Universität Duisburg-Essen. Wijer gief 't twie hoegesjaole in de stad. De stad besteit oet vief distrikte.
Gliese 581 c
Gliese 581c is 'ne exoplaneet dae dör Europese astronome oontdèkt is boete os zonnesjtèlsel en dae mäögelek sjtaerk op de aeërd geliekt en oeë mäögelek laeëve aanwezig is. Van de ruum 200 bekènde planete roond aander sjterre, geliekt Gliese 581c 't mètste op de aeërd. Op 24 april 2007 waoërt de oontdèkking bekènd gemakd.
Locatie
D'r planeet Gliese 581c driejt roond de roej dwergsjter Gliese 581, op 'ne aafsjtaand va nog gèng 11 miljoeën km. Gliese 581 bevind zich op 20,5 lichjaore aafsjtaand van de aeërd, in 't sjterrebeeld Waog. D'r planeet sjtèèt dus relatief kort bie z'n zon, 'ne zoegenaamde roeje dwerg, 'n categorie va sjterre die väöl klènger, zjwaker en keuler zeunt es os zon. De c in d'r naam Gliese 581c vertèlt os dat dis planeet neet d'r ènnige is dae um Gliese driejt. In 'n nog klènger baan driejt 'ne zjoeëre planeet en mieë nao boete cirkelt 'ne planeet va 8 aeërdmassa's.
Opsjporings-methode
De sjter Gliese is vanaaf de aeërd neet zoonder telescoop te zieë. Gliese 581c is oontdèkt mèt de hulp va 'ne telescoop van 't European Southern Observatory (ESO) in Chili. De astronome haant d'r planeet neet èèges gezieë, umdat planete gèè lich oetsjtrale. Ze haant de plaatsj van d'r bol bepaald dör 't gedrag van de biehurende sjter Gliese 581. Dis sjter sjokkelt 'n bietsje um z'ne as dördat de zjwoeëtekrach van d'r planeet de sjter get oet 't loeëd trèkt bie z'ne umgaank. Op die meneer is och beraeëkend wie groeët d'r planeet zow zieë. Zjoeër planete kint me op dis meneer opsjpore, mae lichte, zoewie de aeërd, neet.
Kenmaerke
Gliese 581c is oongeveer vief kieër zoe zjoeër en oonderhaof kieër zoe groeët wie de aeërd en driejt in 13 ('n aander bron kalt va 18)daag roond z'n zon. E jaor is get korter (of langer) wie twieë aeërdse waeëke. D'r planeet sjtèèt 14 kieër korter bie z'n zon es wie de aeërd, mae umdat die klènger en minder fel is haat d'r planeet 'n vermoedeleke temperatuur va tussje de 0 en 40 grade Celsius. Dat betekent dat d'r vloeibaar water en messjie och wal laeëve kuus zieë op Gliese 581c.
Darwin-projekt
Of werkelek vloeibaar water en laeëve op dis planeet vörkeumt, kint allèng gemaeëte waeëre mèt 'n nuuj generatie ruumtetelescope. Europa wèrkt an 't Darwin-projekt, driej telescope die in formatie dör de ruumte zulle vlege. Darwin makt neet allèng supersjerpe foto's van op de aeërd geliekende planete, och oonderzeukt dizze telescoop de atmosfeer van dis planete op watersjtof, zuursjtof en aander tekene va laeëve. De technologie van dit projekt is nog volop in oontwikkeling en de ursjte beelde van de twiede aeërd maog v'r pas roond 2020 verwachte.
Willem van Toorn
Willem van Toorn (Amsterdam, 4 november 1935) is 'ne Nederlandse dichter, romansjriever en vertaler.
Carrière
Van Toorn wèrkde es chemisch analist, oonderwiezer en es redacteur bie 'n oetgaeveriej. E is redacteur van Raster en waor medewèrker an de literair tiedsjrifte De Vlaamse Gids, Maatstaf, Hollands Maandblad, New Found Land en Nieuw Vlaams Tijdschrift. Es vertaler vertaalde e waerk oet 't Ingels en Duutsj van oeteenlopende auteurs wie John Updike en Franz Kafka.
Van Toorn is ooch d'r auteur van twieë jeugdbeuk: 't mèt 'n Zilveren Griffel bekroeënde Rooie (Querido, 1991) en Heer Doos (Querido, 1997). Ooch vertaalde e jeugdliteratuur, wie waerk van Aidan Chambers en Marilyn Sachs. E wèrkde mèt an 't sjtandaardwaerk över de historie van 't keenderbook in Belsj en Nederland: De hele Bibelebontse berg (1989).
Sjtäölke
Ópmaerkelek is dat dizze Hóllendsje dichter zich dör Vlamsje thema's löt inspirere, zoewie de taalgrens. Taalgrens, Enghien/Edingen De schoolstraat doorgestreept. Rue de l'école maakt niet alleen plaveisels anders en de klank van snelle kindervoeten daarop, van gruis naar asfalt, klompen naar sportschoenen, maar brengt ook
accenten rood aan van geraniums in vensterbanken, licht op blinde zijgevels, maakt de vrouw in het zwart op het pad met de kruiwagen vol brandhout ouder dan ik eerst dacht. Als jij hier zou bestaan,
Trivia
Grafisch oontwaerper Jan van Toorn is d'r broor van Willem van Toorn.
Ivoear
Fossiel ivoear, wie vanne mammoet oet Siberië haet döks lang inne gróndj gelaenge wodoor 't duusterder toet bao zwart van kluuer is.
Ivoear woort al gebroek inne ieëste besjavinge veur 't make van bildjes en veur op te teikene. Inne bildjhawkóns woort 't väöl gebroek inne veertieëndjen ieëf. Innen twintjigsten ieëf woort ivoear onna toegepas inne kóns, 't make van biljaarbel en inne boew van piano's; zoea woorte de toetse döks belag mit ivoear.
Veur nuuj ivoear te verkriege mót me jagen op wildj, waat eine vanne oearzaken is vanne sterke aafnaam van 't aantaal aan elefante. Veur illegale jach te verminderen haet me saer 1989 alle ivoearhanjel verbaoje, meh later kwaam trögk 'n versoepeling.
Rennemig
Rennemig is e vuurmalig gehuch en hüts 'n buurt va Heële. 't Litt t'n weste va Robrook, t'n noarde va De Vrank en Kuëningsbemd, t'n zude va Ganzewei en t'n oeëste va Nüj-Lotbrook, 'n industrieterrein en innen busj.
Lies van börgemeisters van Bieëgdje
Bieëgdje waas tot 1991 'n zelfstenjige gemèndje. 't Haet de volgende börgemeisters gehad:
Bron
Dees lies is euvergenome van 't corresponderend Nederlandstalig artikel.
Sirdal
thumb|De ligking van Sirdal in de pervincie Vest-Agder. Sirdal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vest-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 1.740 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.547,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1046.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Sykkylven
thumb|De ligking van Sykkylven in de pervincie Møre og Romsdal. Sykkylven is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 7.421 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 337,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 22. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1528.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Ethiek
Ethiek is de filosofie die oonderzeuk deit nao de idee vaan moraliteit. Op force vaan de ethiek, is moraliteit de oongesjreve reigel dee good vaan slech verdeilt. Daorum weurt ethiek ouch wel moraolweitesjap geneump. Euver 't algemein weurt gesproke vaan drei soorte ethiek: descriptieve ethiek ('t moraol bestudere zoonder zelf e moraol in te nömme), prescriptieve ethiek ('n bepaold moreel standpunt verdeidige of aonvalle) en metha-ethiek (wat is ethische weerde?). Wat belaangriek is veur de ethiek is 't versjil tösse chaos en orde. Veur lange tied höbbe alle ethici perbere zoeväöl meugelek orde (of reije) te sjöppe in de chaos. Pas in de late 19e iew begos me te twijfele of 't wel altied zoe good is um orde te sjöppe in de chaos. Evels is de brögk tösse chaos en orde altied centraol gebleve in de Europese en later Westerse ethiek en filosofie in häör algemein.
Presokratische, sokratische en platonische ethiek
thumb|D'n doed vaan Socrates, door [[Jacques-Louis David (1787)]] Sokrates waor d'n ierste bekinde Europeaan dee ziech bezeg heelt mèt ethiek. Heer behuurt bis get wat me ethisch determinisme kin nömme. De sokratische filosofie is eigelek in zie gans betaomentierend bis de ethiek en oontstoond in de viefde iew veur Christus en leefd veurt bis in de veerde iew veur Christus. Wat heer deed, en wat alle aandere filosofe bis haverwege de moderne filosofie dede, is orde (reije) te sjöppe in de chaos. Heer gelof in de däögdedoktrien: mèt de kardinaal däögde (hoofdäögde) wiesheid, rechveerdeging en moderatie (Maotegheid) kump me bis de "Einen Däög": verstanding (begrip, inziech). Heiveur mót me iers ziechzelf kinne. Dees zelfkènnis, die in Sokrates' hoofmotto "Kin eurzelf" nao bove kump, is de basis vaan dees filosofie. 't Riechteg inziech leijt nao de riechtege rechveerdeging. Mèt dit idee, de verbeending vaan ethische rationaliteit nao ethisch optimisme, heet me 't sokratisch-ethisch determinisme oetgelach.
Sokrates is altied verboonde mèt ziene lierling Plato, umtot v'r veurnaomelek aon häöm al eus informatie vaan Sokrates te daanke höbbe. 't Is daan ouch neet vreemp tot Plato's filosofie roontelum de ethiek hendeg kortbij steit bij die vaan Sokrates. Um te begriepe wat veur invlooi de sokratische en platonische ethiek op Europa heet gehad, en wat dees twie ethische filosofieë daan wel neet gemein höbbe, is 't nudeg um e beeld te kriege vaan de presokratische filosofie vaan Europa, die ziech gans en al inkel in Athene aofspäölde.
In de sociaal umgeving steit rechveerdegheid centraol in de ethiek, zeet de presokratische ethiek. Rechveerdegheid steit geliek aon isotès of geliekegheid: ederein krijg wat häöm betaomp (in de Griekse filosofie weurt bekans noets euver häör meh meistens häöm gesproke). Dit is 't tege-euvergestèlde vaan pleonèxia: de idee tot es iemes mie nömp es häöm eigelek betaomp, krijg 'nen aandere minder es d'n aandere eigelek betaomp. Wienie me mie rech nömp, nömp me 't dus altied aof vaan 'nen aandere. Op force vaan de Sophiste (de meis invloojrieke gróp presokratische filosofe) volg me de pleonèxia umtot me geluif zoe de eudaimonia (gelökkegheid) te bereike: me mót vaan 'nen aandere nömme, um eudaimonia te kriege. 't Gief dös 'n twiedeiling in de sophistische ethiek: aon de eine kant geluif me tot de pleonèxia de eerd vaan de mins is, aon de aandere kant geluif me tot de staot mót weure gebasseerd op de isotès um dees eerd in bedwang te hawwe. Dees divisie is eigelek 't groetse fundamentele versjil tösse presokratisch en sokratisch/platonisch. De sofiste gelofte in de divisie vaan mins (oongeliekegheid) en staot (geliekegheid), Sokrates en Plato gónge zjus tege dees divisie in.
Plato en Sokrates gelofte tot good en slech oonmeugelek same koste. Gooi akties leijde op force vaan Plato en Sokrates bis eudaimonia, slech akties bis slech make en daomèt oongelökkeg zien. Cruciaal hei-in is tot zie zègke tot eudaimonia altied de ziel besleit, en de ziel is 't substantieel elemènt vaan de mins, dewijl 't liechaom inkel 't heim vaan de ziel is. Daorum tot dees twie filosofe de conclusie make tot materialisme noets kin leije nao eudaimonia, umtot de ziel neet marerieel is. De sokratische filosofie geit in nog get aanders belangrieks tege de sophistische filosofie in. Sokrates en Plato meine, in tegedeil bis de sophiste, tot ethische weerdes objektief vaan eerd zien (op 't Aajdgrieks: aretai). Um good te kinne leve mót me de objektieve vörm vaan de aretai volge; de aretai is de foundatie vaan 't leijde vaan e good leve. Plato waor vaan meining tot degene die 't wirkelek good leve kinne leije, de filosofe zien. Dit besjrief heer in zien zelfbedachte maotsjappij in Politeia (zie bekinste wirk, ouch bekind oonder de naome De Staot of De Rippebliek). De ról vaan de filosofe in zien utopia komme 't bèste nao boete in de Allégorie vaan de caverne: Filosofe mótte de zon (de wirkelekheid) aonsjawwe, vervolges analysere en oetindelek begriepe, um daonao weer trök te gaon nao de caverne (dat me kin zien es e metafoor veur de staot. Filosofe mótte daorum realiziere tot 't mie gief es 't eerdse (de zon), tot 't 'n woerheid gief die neet in eus wereld te zien is, mer dat zie, wie eder mins, hun roots höbbe in de wereld boe-in v'r leve (de caverne) en ouch de wereld is boe me betaomp te leve. Filosofe höbbe door dees kennis gein interesse in mach mer in de woerheid en 't rechveerdege. Heidoor zien ze op force vaan Plato de ideaal leijers umtot zie, door hun interessegebeed, noets de drang höbbe hun mach te misbruuke. Evels wis Plato ouch tot me neet in zien Politeia hojt, dös mót de filosoof 't genógge nömme de aretai te observere en is 't veur dees soort lui essentieel te leve in 'n maotsjappij boe-in me vrij is de aretai te kinne observe. De observering van woerheid zal leije bis de ultieme gelökkegheid, zoe stèlt Plato. En daomèt is de filosoof de persoen dee 't hoegste gelök (eudaimonia) kin bereike.