cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historie va Cyprus
Perzische uvverheersing
Dis pienleke lès waor in 481 v. Chr. nog neet vergaeëte, wie Xerxes zich in 'n kollosaal undernumming op Griekelaand sjtortte. De Cypriote lieëverde 150 sjipper en versjillende admiraals, die wie-'t-sjaen neet uvverlepe van enthoesiasme en daodör argwaan wekte bie Xerxes' boondgenote. De Griekse uvverwinninge makde 'n èng an de Perzische ambities in 't Weste en 'n begin van d'r Griekse aandach vör Griekse sjtaej in 't Ooste. De volgende hoonderd jaor sjtonge in Cyprus dan och in 't teke va krèèg, dae aanvankelek winste vör de Grieke oplieëverde. Wie in 499 v. Chr d'r heldhaftige vaeldhieër Cimon op Cyprus sjtorf, trokke de Grieke zich truuk en kieëm 't eiland wer an de Perze, die de belangriekste peus dör neet-Griekse Cypriote lete bezètte. Euagoras, e lid van de dynastie der Teucride, wirkde an de oonafhankelekhèèd va Cyprus en how aanvankelek och succes daomit. E kreeg 't gaans eiland in z'n heng. De Atheners makde 'm tut sjtaatsburger van Athene. Later oondermijnde 't individualisme van de aander kunninge 'm dör geheim boondgenootsjappe mit de Perze te sjlete en wie Athene 'm leet valle, zoedat ze separaat mit de Perze koese oonderhandele, waor e gedwonge um de vraej te tekene. E bleef kunning va Salamis en betaalde 'n jaorlekse sjatting an de Perze. Isocrates besjrieft Euagoras es 'ne opmerkelijke besjtuurder: E koom alle take van 'ne kunning nao en kaoës oet eeder besjtuursvorm de bètste; democraat in z'n zurg um de massa, sjtaotsmaan in de meneer oeë-op e d'r sjtaot besjtuurde, 'ne echte krieger in z'n sjtandvastighèèd oonder gevaar, 'ne groeëte geest dör z'n suprioritèèt op alle gebied. Wie Euagorus in 374 dan och vermoord waoërt betekende dit 't èng van de oonafhankelekhèèd va Cyprus en d'r doeëdsjtieëk vör de Teucride.
't Hellenistische Cyprus
Doe versjeen Alexander de Groete op 't toneel en versjloog in 333 v. Chr. Darius III. Daomit verdween 't Perzische Riek. Ursj sjlaoëte de Cypriote zich aa bie Darius, mae wie ze van z'n nederlaag vernome sjikde ze Alexander 'n vloot va 120 sjipper. Zoe haoëpde ze hun zelfsjtandèghèèd te kriege, mae och al liefde Alexander 't eiland neet in, e heel 't toch sjtrak oonder zie besjtuur. Nao z'ne doeëd op 13 juni 323 grepe de officiere de mach, eeder in z'n èège gouvernemaent. In 320 keem 't eiland in heng van de Egyptische kunning Ptolemaeus I Soter. D'r gedwonge zelfmoord va Nicocreon, d'r lètste kunning va Salamis, in 310, symboliseerde de inlijving va Cyprus in 't va Alexander geërfde Griekelaand. De volgende twieë-en-'ne haove ieëw, bies 58 v. Chr. regeerde de dynastie der Lagiden vanoet Alexandrië uvver Cyprus en oonderworp gaandeweg alle kunninkriekskes. 'ne Laandvoogd besjtuurde 't eiland en de Ptolemeeën brache de cultureel raffines van Alexandrië en d'r hellenistische geest, oeëvan Zeno va Citium, d'r groondlègger van 't stoïcisme, èng van de geniaalste vörbèlder is.
In d'r Ptolemeïsche tied makde 't Arcado-Cypriotische dialekt plaatsj vör 't Griekse, de koinè, de gemeensjappeleke taal van alle Griekse volkere en oeë och 't hedendaags Grieks van is aafgeleid. 't Syllabische sjrif waoërt vervange dör 't Griekse alfabetische sjrif. De Cypriote krege 'n sjien-autonomie mit 't Koinon ton Kyprion (Verboond va Cypriote) dat verantwoordelek waor vör godsdienstige zakes, zoewie d'r sjtaotscultus roond Aphrodite, en 't sjloeë va broonze meunte.
Va Rome bies Byzantium
thumb|200px|Romeinse Fresco's
Week
Week kin verwieze nao:
Historie va Cyprus
De groeëte Joodse Gemeensjap
thumb|200px|Sjtaandbeeld Hèllige Barnabas in de kèrk van 't palies Mafra, Portugal. In Salamis besjtong 'n groeëte Joodse gemeensjap, die zich oonder Ptolemeeën in versjèjje golve dao gevestigd how. In 45 n. Chr. kieëme twieë Jode vanoet Antiochië in Salamis aa. D'r ene waor Saulus oet Tarsus, d'r apostel Paulus dus, en d'r andere waor 'ne leviet oet 't Cyprische Salamis, Joseph, biegenaamd Barnabas (in 't Grieks Varnava, dat wilt zègke haeë dae truuëst kint gaeve). Paulus en Barnabas waore leiders van de Joods-Christeleke gemeensjap in Antiochië, die nao de sjteniging van Stefanus vervolgd waoërt. Same mit Johannes, biegenaamd Marcus, d'r evangelist en 'ne naef va Barnabas, kaoëze zie vör Cyprus en ze besjlaoëte um allèng 't Waoërd te praeëke oonder de Jode, te beginne in de synagoge va Salamis. Later trokke ze uvver 't gaans eiland bies in de hoofsjtad Paphos. Later zow dis rees de örsjte zendingsrees geneumd waeëre. Ze waoërte oetgenuëdigd dör d'r proconsul Lucius Sergius Paulus, dae in zie gevolg 'ne Joodse magiër how, Elymas, biegenaamd Bar-Jezus. Elymas probeerde d'r proconsul aaf te leide en geërgerd vervlookde Paulus 'm. Saer doe waor Elymas bleend. Wie e noe zoog wat gebäörde, umhelsde d'r proconsul 't geleuf (Hand. 13,12) En zoe waoërt Cyprus volgens de Handelinge 't ursjte laand dat dör 'ne Christen waoërt geregeerd. An 't èng van de regering va Trajanus va Italica (115/117) kieëme de Jode van o.m. Egypte in opsjtaand en de Joodse gemeensjap op Cyprus volgde dat vörbeeld, oeë-bie ze 'n groeët aantal neet-Joodse Cypriote oetmoordde. Dao-op waoërte troepe nao 't eiland gesjikt, die d'r opsjtaand mit hel haand onderdrukte. D'r Senaat makde 'n decreet dat alle Jode van 't eiland in d'r ban deeg en ooch waoërt bepaald dat èèdere Jood, ooch al kieëm-e per toeval - sjipbreuk e.d. - op 't eiland aa, ter doeëd veroordeeld zow werre.
't Christeleke Cyprus
In 313 n. Chr. veurde keizer Constantijn bie 't Edict va Milaan de vriehèèd va eredeens vör de christene in en doe begoese de elites van z'n riek zich ooch te bekieëre. In 325 reep e in Nicea 't örsjte oecumenisch concilie biejèè, oeë ooch 't Cyrische episcopaat sjtaerk vertegenwoordigd waor. Wie e in 330 besjlaoët-e d'r zaeëtel nao Byzantium te verplaatsje en de sjtad oet te breide en d'r Constantinopel van te make, profiteerde Cyprus van de verhuzing van de regering. Zoe waoërt Salamis, nao twieë aeërdbaevinge wer opgeboewd dör Constantijn II, zoon van Constantijn de Groete en ömgedöpd töt Constantia en wer oetgerope töt hoofsjtad en aeërds-bissjopszaeëtel. D'r aeërdbissjop Epiphanius leidde in 401 't concilie op 't eiland oeë de gesjrifte va Origenes waoërte veroordeeld.
In 395 waoërt 't eiland dör besjtuurleke probleme in twieë gesjplitst. De twieë zone va Theodosius l regeerde eeder över 'n dèèl. 't Oostelek dèèl waoërt vanoet Byzantium besjtuurd, 't westelek dèèl vanoet Rome. De kèrkeleke organisatie koom mèt de besjtuurleke överèè. Cyprus vool oonder 't gezag va Antiochië. Dat wreef zich mèt de Cyprische gèseleke, ömdat de oosteleke kèrke oonafhankelekhèèd allèng gove an kèrke die dör de apostele gesjtich waore en de kèrk va Cyprus daankde zie oontsjtoeë an Barnabas, 'ne discipel va Paulus. Op 't driejde oecumenische concilie in Ephese (431) koom dis kwestie ter sjprake. Aeërdbissjop Reginos wis de vergadering d'r evvel van te övertuge dat de kèrk va Cyprus d'r autocefale sjtatus toekieëm. Antiochië bleef toch de suprematie opeise en de controverse bereikde oonder keizer Zeno z'n hoeëgtepeunt.
In 478 makde Petrus va Antiochië, dae in de geuns sjtong bie Zeno van die gelegenhèèd gebroek öm z'n aansjprake op de kèrk va Cyprus te hernuujje. Op dat uuterst gelaege momaent versjaen d'r hèllige Barnabas an Anthemius, d'r aeërdbissjop va Cyprus öm 'm te vertèlle dat e op 'n waalbepaalde plaatsj in de buurt va Salamis moes goeë grave. D'r volgende mörge leidde Anthemius de processie va bissjoppe en gèseleke nao de plaatsj oonder 'ne boom, dae in de versjiening aa-gewaeze waor. Nog mer zjuus mèt grave begonne oontdèkde me dao 'n graaf mèt 't oongesjonde lichaam va d'r gènnige dae dör Anthemius aangeduid waoërt es de hèllige èèges. Dizze heel op de baoërsj 't Evangelie va Marcus vas, dat dör 'm èèges waor gekopieerd en dat-e tiedens al z'n reze noeëts oet heng gegaeve how. Anthemius slaoët 't graaf wer, noom 't evangelie mèt en trok nao Byzantium.
Anthemius kreeg 'n audiëntie bie Zeno en sjoonk 'm 't evangeliebook mèt 't verzeuk de proteste va Cyprus taege Antiochië te sjteune. Getroffe dör 't gesjaenk, goof Zeno gaeld öm 'n kèrk te boewe op 't graaf va Barnabas. Ooch reep-e 'n concilie biejèè dat d'r autocefale status va Cyprus erkaant. Zeno sjoonk d'r aeërdsbissjop privileges die ooch huuj nog gelde. E kroog d'r keizerleke gowwe en zilvere scepter, e moeg z'n haandtekening in de roeëj kleur sjrieve en e moeg 'n purpere mantel drage. Dis privileges makde van d'r aeërdbissjop väöl mieë es 'ne kèrkeleke hoeëgwaardighèèdsbeklèjjer. In de owwe va gaans Cyprus waoërt-e ethnarch, wat 'm naeve de kèrkeleke jurisdictie, 'n civiele jurisdictie över 't gaans eiland versjafde. In 692 waoërt d'r autofecale sjtatus va Cyprus bie 't Concilie va Trullo bevestigd en daonao noeëts mie aa-gevochte.
Van dit besjluut dateert de mach van de Cyprische kèrk, die saer doe bie alle dreiginge de identitèèt van 't Cyprische volk belichaamde.
De Arabische dreiginge
D'r islam verbreidde zich flót an 't begin van d'r zaeëvende ieëw en oonder 't kalifaat va Omar l (634-644) veroverde e Syrië, dat de kaomende daarteg jaor es oetvalsbasis zów dene väör de neet minder es 24 aanvalle op Cyprus, oeëbie de kustsjtaej verwoest waoërte. D'r voonte versjèjje groeëte sjlachtinge plaatsj en 't eiland waoërt dör zjoeër sjattinge totaal an d'r groond geliek gemakd. In 688 sjlaoëte keizer Justinianus ll en kalief Abd al-Malik e verdraag dat Cyprus 'n hieël hypothetische neutralitèèt verlieënde. Al flót begoese de aanvalle obbenuujs. Tössje 692 en 698 verleet 'n groeët dèèl van de Cyprische bevolking 't eiland öm zich te vestige in Nova Justianopolis, 'n dör Justianus nuuj gesjtichde sjtad bie Cyzicus op de Aziatische kust van de Marmara Zieë. In 698 krèèg keizer Tiberius lll wer de control över Cyprus en doe gónge de emigraante wer truuk. In 743 doog kalief al-Walid lll wer 'ne ival en veurde 'n groeët dèèl van de bevolking es sjlaaf nao Syrië. In 790 en 806 leidde kalief Haroen al-Rachid èges twieë expedities taege 't eiland. 'n Groeët aantal kèrke waoërte verbraand en 16.000 Cypriote, oeë-oonder ooch d'r aardsbisjop, waoërte es sjlave e-weg geveurd.
Dis lètste periode vömt 't oonderwaerp van 't middelieëwse epos Digenis Akritas, 'n haeld oet d'r sjtijd taege de Saracene. D'r persoon Digenis verenigt in dit haeldedicht, dat es akritische poëzie bekaand sjtèèt, zoewaal de herinnering an Alexander de Groete es an de haelde van d'r sjtrijd taege de Arabiere.
Vreugmodernen Tied
thumb|left|300px|Cypriotisch sent oet 't Keuninkriek
't Keuninkriek Cyprus
Laankzaam meh zeker oontstoont dus 't Keuninkriek Cyprus, dat qua economie hendeg hel veuroet geit door Amalrik zie financieel instink. Ouch de ech tösse häöm en Isabella vaan Jeruzalem is 'ne hendeg slumme zat gewees. Heidoor weurt heer ouch keuning vaan Jeruzalem en is de handel tösse Cyprus en Jeruzalem taksvrij. Dit is euvereges nao zien ech mèt Eschiva vaan Ibelin, die alweer gauw störf. De Ibelin-tak krijg evels wel veur de res vaan de periood in 't Cypriotisch Keuninkriek vrij väöl mach in han. Amalrik hiemelt in 1205, ziene zoon Hugo de Lusignan nump de troen euver es Hugo d'n Ierste vaan Cyprus. Hugo d'n Ierste störf evels al gauw, naomelek daartien jaor daonao in 1218, op veerentwintigjaorege leeftied in Tripoli ('t modern Libië), boe heer de ech vaan vrun bezeuk. Wat dao noe perceis is gebäörd is nog ummertouw duuster. Ziene zoon, Hendrik d'n Ierste, is hendeg geleef bij 't volk. Heer sleet oonder aandere e verdraag mèt de mieste Mohammedaonse len, boe door 't geinen oorlog gief in zien rezjeerperiood. Door bepaolde verwèkkingsperbleme krijg Hendrik d'n Ierste mer eine zoon en dat pas bij zien twiede vrouw. Es heer hiemelt, störf d'n twaalfjaoregen Hugo d'n Twiede ouch gauw, boedoor 't gein direk naogeslach mie gief.
't Gief nui perbleme in Cyprus. Wee noe keuning moot weure is gaar neet dudelek, umtot 't gein direk zoon op zoon naogeslach mie guuf. Oetindelek weurt d'r in 1267 e besluit genome: Hugo vaan Antiocië, zoon vaan Isabella vaan Antiochië, dochter vaan Hugo d'n Ierste vaan Cyprus, weurt keuning. Oetindelek dus toch 'ne keuning dee direk femilie is, evels neet vaan maan op maan. Heer heet veurtaon twie naome: Hugo d'n Daarde vaan Cyprus en Hugo d'n Ierste vaan Jeruzalem. 't Gief d'r wel 'n groet conflik tösse Cyprus en Karel vaan Anjou dee ouch Jeruzalem claimp te höbbe. Hugo d'n Daarde heet evels geine zin in ruizing en besluit 't laand achter ziech te laote en veurtaon allein mer op Cyprus te rezjere. Heer hiemelt in 1284, boenao ziene zoon Jan d'n Ierste häöm opvolg. Dee weurt e jaor daonao al weer vergiefteg. Zien opvolger is Hendrik d'n Twiede. Bekind um zien vechlös, get wat de Cypriote al laank nimmie verwachde vaan 'ne keuning. Heer wach neet laank en sjop alle aonhengers vaan Karel vaan Anjou oet Jeruzalem. Heer kos evels mer op weinig hölp rekene in Europa, die hadde 't al drök genog mèt eige perbleme. In 1310, wie de joede en Mohammedaone ummertouw mie pertestere in Jeruzalem, guuf 'r 't Heilig Laand op, boenao 't Christedom noets mie zal rezjere euver dat gebeed (allewijl is 't ein vaan de gebeje dat oonder Israël vèlt). In 1324 hiemelt Hendrik d'n Twiede.
Zienen ópvolger is Hugo de Veerde vaan Cyprus, dee, oonder aandere door femilieperbleme, neet laank op de troen bleef. Heer woort al gauw ópgevolg door Peter d'n Ierste. Dee wouw 'ne nuije kruustoch beginne en wis de Kruusvaart vaan Alexandrië te realisere. Evels mislökde dee. Wel kraog Peter 't keuninsjap vaan Armenië, dat toen evels zoe hendeg väöl gekrompe waor tot 't vaan 'n gebeed in de Kaukasus zoe groet wie allewijl Fraankriek kroomp tot inkel 't stedje Korikos. Peter d'n Ierste woort evels um duuster reijes in 1396 vermaord door drei, nog umemrtouw oonbekinde, ridders. Heer woort opgevolg door Peter d'n Twiede. Oonder zie bewind kraoge de Venetiaonse Sjachelere mie mach. Peter d'n Twiede hiemelde hendeg joonk, te vreug um al keender te höbbe gehad, boedoor ziene noonk Jacobus d'n Ierste vaan Cyprus de mach euvernaom. Dizze woort giefteg vaan de groete wieväölegheid Venetiaone op 't eiland. Dat tollereerde de Venetiaone evels neet, die oondertösse toch al bès väöl economische mach hadde. D'r woort veur gekoze um mèt 'ne nuije keuning te komme: Janus d'n Ierste. Zjus wie ziene pa mós heer de Venetiaone gaaroet neet en ouch heer woort vaan de troen gezat. Johannes d'n Tiwede koos deveur 't strategischer aon te pakke, door sumpelweeg mie Griekse sjachelere toe te laote, zoetot die twie gróppe 't oonderein mer oetvochte. Heer góng daorum ouch in 'n ech mèt 'n Griekse prinses. Heer kraog mèt häör inkel dochters, boedoor oetindelek 'ne bastaardzoon, Jacobus d'n Twiede, mèt hölp vaan 'n häörleger oet Egypte, de mach kraog noetot ziene neet erkinde pa waor gehiemeld. Heer had genog vaan de Veetiaonse perbleme op zien eiland en koos deveur um daan mer vrijeg in 'n ech te gaon mèt 'n Venetiaonse: Catharina Cornaro. Evels hiemelde hunne zoon Jacobus d'n Daarde hendeg joonk. Heidoor veelt 't eiland vaanaof 1489 bis 1571 oonder Venetiaons beweend, nog ummertouw symbolisch oonder de naom Keuninkriek Cyprus. 't Ottomaons Riek nom dat lètsgenumde jaor de mach euver op 't eiland. Dat zaw zoe hiel laank blieve.
De Ottomaonse euverhiersing
thumb|450px|right|'t Ottomaons Riek vaan 1481 tot 1683 De Cypriote voonde 't in ierste instantie gaar neet erg tot de Ottomaone Cyprus in han hadde. Veural de Grieks-Orthodoxe kèrk hètde de Turke metein gewuns. Dit kaom umtot de Ottomaone op relizjieus gebeed bekind stoonde es mesjiens wel de mies breiddinkende Europeane in deen tied. Vaanaof dit memint oontstoond evels 'n aander oontwikkeling, die later de aonleijing zou zien veur e groet perbleem op Cyprus. Op 't gans eiland begós ziech laankzaam mer zeker Turkse bevolking te nestele. Op 't begin vaan de negentienden iew waore de Turke in 't uterste noorde vaan 't eiland zelfs al 'n groete mierderheid. Toch leefde de Turke en Grieke nevenein, rillatief in vrei. De Turke zaoge de Grieke dèks nog ummertouw es de oersprunkeleke Cypriote en de Grieke zaoge de Turke es de redders vaan de Orthodoxe Kèrk. Zoonder hun waore ze inderdaod hoegswoersjijnlek katheliek gewore. 't Begós pas e perbeem te weure wie in 1829 Griekeland oonaofhenkelek woort. De relatie tösse Cyprus en Griekeland waor in de aofgelaope iew, veural door 't opkommend Hellinistisch Nationalisme (alle Griekssprekende gebeeje in Europa vereinegd), hendeg sterk gewore. De Turke waore es de doed tot Cyprus noe oonaofhenkelek wilde weure, umtot Griekeland had beweze tot Ottomaone neet nudeg waore veur 'n behouw vaan de Grieks-Orthodoxe Kèrk.
Verval vaan 't Ottomaons Riek
200px|thumb|left|Paralimni; de stad boe de beröchde, gelieknaomege beweging waor oontstande in de 19e iew Vaan 1570 tot 1878 maakde Cyprus deil oet vaan 't Ottomaons Riek, zoewie ierder gezach. In 1878 naom evels 't Vereineg Keuninkriek, es gevolg vaan 't Verdraag vaan Cyprus, 't eiland gans en al euver es e protectoraat umtot 't Ottomaons Riek de Britse mach in ruil veur hunne steun in de Russisch-Turksen oorlog had verliend euver 't eiland. Allewel tot in de euvereinkoms neet de Suezkenaar vaan Egypte woort geneump, oonderhandelde de Britse mech in Cyprus ouch in häör eige belaank dao-in. D'n ierste Britsen Hoege Commissaris waor zjeneraol-mazjoor Garnet Wolseley Joseph (1833 tot 1913). De ierste Britse euverhiersing woort verwelkomp door de Grieks-Cypriote, die haopde op welvaart, democratie en nationaol bevrijing. De Brite lagte evels zwoer belastinge op hun in ruil veur de hoeg betaolinge die ze móste doen aon d'n Ottomaonse sultan. 't Gaof väöl lui die rechte op deilnaome aon de regering vaan 't eiland aonvroge. Evels claimde d'n Hoge Commissaris en Londe alle mach. Inkel jaore later woort 't systeem hervörmp, 'n aontal leje vaan de Wètgevende Raod woorte woersjijnelek gekoze door de Cypriote, daodwèrkelek waor hunnen deilnaome meh zier bepèrk. Veur de Britte gaof 't op 't eilaand twie groete oetdaginge. De ierste waor de wuns vaan 'n deil vaan de bevolking vaan 'n vereineging mèt Griekelaand. Dees beweging woort de Paralimni genump en waor hendeg populair gewore oonder de Griekstaolege Cypriote. 't Idee tot gans Griekstaoleg Europa same mós weure gebrach bestoont al e paar iewe, evels bewees Griekelaand noe, wat ou'nog (boete Cyprus) alle Griekstaolege eilendjes veur de Turkse kös wis te vereuvere, tot 'n oonaofhenkelek en vereineg Griekstaoleg land, oonder de naom Griekeland (wie kin 't ouch aanders), meugelek waor. E deil vaan de Cypriote, 't Griekstaoleg deil, wouw ouch deil daovaan oetmake. Boe ze neet aon hadde gedach is tot oongeveer tösse de 20 en 25 percint vaan 't eiland op dat memint al Turkstaoleg waor. 't Twiede perbleem betrof däörum ouch 't resulterend perbleem vaan 't hawwe vaan de twie etnische gemeinsjappe in e harmonieus evewiech, wie de Turks-Cypriote begóste te zègke tot de Parlimni 'nen argressieven oproop waor um de Turkstaolege oet te reuje. Zie hadde daan nog liever de zoegenaomde Taksim: 'n twietaoleg land, zoewie Belsj.
right|thumb|260px|'n Gróp seldaote oet de Ierste Wereldoorlog, vaan links nao rechs (en groet nao klein): 'ne Brit (Ingelsmaan), 'nen Amerikaon, 'nen Australiër, 'ne Britsen Indiër, 'ne Pruus, 'ne Fransoos, 'nen Oesteriek-Hóngaar, 'nen Iteliaon en 'ne Japanner Cyprus es e protectoraat indegde in 1914, wie 't Ottomaons Riek d'n oorlog verklaorde aon de Entente, 'n gróp len boe 't Vereineg Keuninkriek ouch lid vaan waor. Op 2 november woort Cyprus geannexeerd door de Britte. In d'n Ierste Wereldoorlog. 't VK had genog han nudeg aon de oorlog mie in 't noorde, boe de loupgrave waore op 't Belsj. Daorum vroog 't VK aon Griekelaand of ze Cyprus wouwe höbbe. De Cypriotische wuns leek noe toch oet te koume. Griekeland wouw evels neet. 't Waor neutraol en wouw dat ouch gere zoe hawwe. 'n Akkäördsje mèt 't VK beteikende in praktiek lid weure vaan de Entente en daomèt de oorlog verklaore mèt naoberlen Bulgarije en Turkije. Cyprus bleef verbaos achter. Nao de Britse vraog te höbbe gehuurd of Cyprus daan neet gewoen gaans en al oonaofhenkelek woj weure, antwoordde de Cypriote ouch nein. Zoonder e land dat Cyprus besjermp, laog 't, op 't Belsj nao, mesjiens wel op de mies gevierleke plaots vaan Europa. Ganse oonaofhenkelekheid zaw d'n doed meine veur Cyprus.
De nui Rippebliek en 't begin vaan de Enosis
thumb|left|230px|D'n Hier Richmond Palmer, in 1921
De Opbleuj vaan de Enosis
right|300px|thumb|Brits vleegmesjien euver Cyprus in de Twiede Wereldoorlog, roontelum 1941 Keuning Paul d'n Ierste vaan Griekeland verklaorde neet laank nao de Twiede Wereldoorlog, in 1948, tot Griekeland 'n vereineging mèt Cyprus wunsde: 'n Enosis dus. De Orthodoxe Kèrk vaan Cyprus, die ummertouw de groetse invlood heet gehad op de populariteit vaan de Enosis in Cyprus, reageerde metein mèt e referendum boe-in ze meinde tot 97 percint vaan de Grieks-Cypriote veur de Enosis waor. De VN erkós 't referendum es ierste, nog gein week naotot 't referendum waor gepresenteerd aon de nog ummertouw regerende Britte op 't eiland. De Britte hadde zjus Pakistan en India mèt leeg hen verlaote en zaoge noe tot 't e zelfde dekolonisatieperbleem goof op Cyprus. 't Veroerzaakde mètein e groet Europees perbleem. Londe wouw naomelek niks vaan de Enosis weite en stèlde e tienjaoreg pergram vaan sociaol en ikkenomische oontwikkeling veur, dat mètein woort aofgeweze door de Cypriote. 't Perbleem woort allein mer groeter wie Griekeland en Turkije allebei lid woorte vaan de VN in 1952. Turkije waor doedsbang tot, wienie Cyprus in de hen vaan de Grieke veel, de Turks-Cypriote niks mie te zègke zouwe höbbe. Obbenuits goof 't weer greujende spanning tösse dees twie len, mèt Cyprus in de midde. Meh al snel zaog me tot de Cypriote, de Turkse zoe good wie de Griekse, mie bezeg waore mèt 't gedeild perbleem: de Britte. Zoe luide 't motto op dat momint op 't eilaand: Nog liever leve veer (Turkse en Griekse Cypriote) same, es tot v'r nog langer oonder 't mök vaan de Britte motte leve. 't Waor dudelek. Zoewie in de res vaan de wereld, begós ouch in dees Britse kolonie opstande te oontstoon en 't zaw neet laank mie däöre tot Cyprus oonaofhaankelek woort.
Cypriotische Oonaofhaankelekheid
In 1959 waor 't daan zoewied: Cyprus woort oonaofhaankelek, evels woort dao 'ne groete mer achter gezèt bij 't Cypriotisch verdraag dat in oktober 1959 in 't Zwitsers Zürich woort geslote tösse 't Vereineg Keuninkriek, Griekeland en Turkije. Dees drei len wouwe naomelek allemaol hun mach (blieve) höbbe in 't laand. 't VK es kroenkolonie, Griekeland in de sfeer vaan de enosis en Turkije had zien radars op 't noorde gezat, dat veural door Turks-Cypriote woort bevolk. In 't verdraag stoond tot Cyprus neutraol mos blieve en dus geine vaan hun kante maag keze. Zouw dit wel gebäöre, daan zouw edert vaan de drei len 't rech op interventie höbbe. De vörm en maot vaan interventie woort evels neet good besjreve in 't verdraag, boedoor tot d'n daag vaan vaandaog me kin discutere of Turkije good draon deed later, in 1974, 't noorde binne te valle.
't Doel waor um vaan Cyprus 'n soort Mediterraons Belsj te make. De groondwèt bepaolde tot vaanaof 16 augustus 1960 ein vaan de twie leiders (ofwel de prizzedent, ofwel de viceprizzedent) Grieks-Cypriotisch mós zien en d'n aander Turks-Cypriotisch. Allewel de Turks-Cypriote mer oet achtien percint vaan bevolking bestoont op dat memint, woort dit deil vaan 't volk gereprizzenteerd door daarteg percint vaan de parlemintszetels, daarteg percint vaan de ambteleke functies, veerteg percint vaan de pelitiemach en in bepaolde belaankrieke oonderwerpe, wie keeswèt en belestingwètgeving zelfs viefteg percint vaan de stumme in de hen heet, boedoor ze dus e soort vetorech hadde. In de plaotse boe ein vaan de twie gróppe mier es vief percint vaan de bevolking besloog mós 'ne vice-börgemeister koume mèt 'nen aanderen achtergroond es de börgemeister. (Beveurbeeld: Es de börgemeister vaan Nicosia Grieks-Cypriotisch waor, daan moos de vice-börgemeister Turks-Cypriotisch zien, en aandersum).
Wiek (Mestreech)
Wiek (Nederlands: Wyck, mer daan zeet me ouch Wiek en neet Wijk) is 'n aajd deil vaan Mestreech, wat ten ooste vaan de Maos ligk, tegeneuver 't aajd centrum vaan de stad.
Historie va Cyprus
Cyprus en de EU
Wie Cyprus in 1990 volweerdeg lidmaotsjap aonvroog bij de EU veroerzaakde dat 'ne störm in de Turks-Cypriotische gemeinsjap, die zagte tot Cyprus ziech allein mer vaanoet 't zuie presenteerde in Brussel en dat 'n aonvraog veur lidmaotsjap allein mer wunselek waor es Noord-Cyprus toustumming zouw geve en politieken invlood zouw höbbe op de touwnaodering. Vaan dit alles waor niks 't geval. Nao aonleiing vaan de in december 1997 beginnende oetbreiing vaan de EU, besloot de top vaan de Unie te beginne mèt serieus Cypriotische touwtreijingsoonderhandelinge. Die begóste op 31 miert, in 't jaor 1998. Cyprus traoj touw tos de Europese Unie op 1 mei 2004 en nóm later ouch de euro aon. In 't ein en aander moos Cyprus nog väöl opgeve um lid te weure. Zoe waor Cyprus e bekind belastingparadies tot in d'n einentwintigsten iew. Daonao mooste ze e 'mie Europees' systeem euvernumme. De rei boerum Cyprus, tot edereine zien verassing, zoe gaw 'nen EU-staot woort waor de groete steun vaanoet Griekeland. Athene dreigde mèt 'n vetostum tege de koumende oetbreijing nao 't veurmaoleg Oosblok es Cyprus geinen EU-staot kós zien. Neet allein de vete tösse 't noorde en zuie waor 'n oonderwerp vaan discussie in de EU, ouch umtot 't sumpel-eweg door de meiste geografe neet weurt gezeen es e land op zuver Europees groondgebeed. De EU heet in 2006 e referendum, zoewel in 't zuie wie 't noorde, gehawwe mèt de vraog of Cyprus weer 'n federaole staot zaw mote weure. 't Waor e novum tot 'n entiteit wie de EU zake deeg mèt de neet-erkinde Turkse Rippubliek Cyprus. 't Noorde stumde mèt groete mierderheid (76 percint) veur 'ne federaole staot, dewijl 't zuie mèt mierderheid (61 percint) tege 'n federaole staot koos. Sinds kort gief 't evels wel veur de ierste kier weer 'n opening in de moer tösse 't zuie en noorde, boedoor me veur de ierste kier in mier es daarteg jaor weer mètein kos communicere.
Wiek (Mestreech)
Vaanajds woort Wyck, umtot 't neet binne de mör ligk, neet tot 't "ech" Mestreech gerekend. Toch heet 't 't karakter vaan 'n aw binnestad, mèt väöl historische sträötsjes. De centraal statie vaan Mestreech ligk in Wiek, wie ouch de Minerva-cinema en de Maastricht Music Hall. De neogotische Sint-Martinuskèrk (1857-1858) is oontworpe door Pierre Cuypers. In dees kèrk bevind ziech 't beeld vaan de Zwarte Christus vaan Wiek oet de 13e iew.
Historie va Cyprus
Crisis en situatie vaan noe op Cyprus
Sinds de Europese sjöldecrisis vaan 2009 geit 't financieel slech mèt Cyprus. Laank leek 't mèt Cyprus laank neet zoe slech te gaon wie mèt Spaanje, laot stoon Griekeland. Evels begoof Cyprus ziech obbenuits in 'n deeptepunt in 2011. Verwach weurt tot Cyprus ziech sneller zal herstèlle es de groetere mediterraonse len. Laankzaam begint de ikkenemie op Cyprus weer d'r bove op te komme, al is de wèrkeloesheid nog ummertouw hoeg, veural bij joongere.
Zjus wie Malta is Cyprus 'n oontmoetingsplaots gewees vaan Europa en Arabië. Evels heet Cyprus, in tegestèlling tot Malta, gein gemingde cultuur vaan twie groete cultuurbrónne, meh is 't ierder 'n kloof gewore. Nog ummertouw heet Cyprus groete perbleme de Europese en islamitische wereld (specifiek Grieks en Turks) te vereinege. Neet allein de economische perbleme lieke groeter te weure, ouch de politieke perbleme tösse 't noorde en zuie stoon op spanning en de cultureel einheid vaan 't eilaand liekent nog wijer weg te zien es 't oets is gewees.
Brónne
Kıbrıs Cumhuriyeti
Wiek (Mestreech)
Ten zuie vaan Wiek ligk Randwiek.
Sint-Joost-ten-Node
Sint-Joost-ten-Node liek tösje de binnesjtad van Brussel (ten zuje) en Schaarbeek (ten noorde). De sjtasie Brussel-Noord liek gedeiltelik op 't gróndgebeed van de gemeinte. Dao-umheen liegke kentoargeboewe en de erm sjtationsbuurt. 't Rogierplein haet väöl luxe hotels en winkelcentra.
De neobarokke Sint-Joostkèrk dateert oet 1865. 't Museum Charlier haet 'n collectie beeldende kuns. In de veurmalige botanische tuin (Kruidtuin of La Botanique) ies 't cultureel centrum van de Franse gemeinsjap gevestig.
Watermaal-Bosvoorde
Watermaal-Bosvoorde (Frans: Watermael-Boitsfort) ies 'n gemeinte in 't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes, in 't zuje van de agglomeratie Brussel. De gemeinte haet 'n oppervlak van 12,93 km² en 24.047 inweunersj (1 januari 2006). Bies 't begin van de neugetiènde ièw waore Watermaal en Bosvoorde aafzónderlike dörper.
Miè es de hèlf van 't gróndgebeed van Watermaal-Bosvoorde besjteit oet bösj, 't Zoniënwoud. Daodoor ies 't de mins versjtaejelikde gemeinte van 't gewes en haet 't de liègste bevolkingsdiechheid.
Watermaal-Bosvoorde ies veural 'n woongemeinte. De tuinwieke Le Logis en Floréal oet de jaore 20 van de 20e ièw, zint intersant vanwege hun arsjitectuur. 't Keymplein vörmp 't (winkel)centrum van de gemeinte. In 't veurmalig dörp Watermaal liek de Sint-Clemenskèrk, mèt romaanse tore. Bosvoorde haet 'n neogotische kèrk.
Clear Lake (Californië)
thumb|250px|An d'r oever van Claer Lake in Lake County Clear Lake is e meer in Lake County in Californië. 't Is 30,6 km laank en 12,8 km breed; de óppervlakde bedrègt 177 km². Gemiddeld is d'r Clear Lake 8 m deep en óp z'n deepst is 't meer 18 m. In Californië is 't 't groeëte natuurleke meer en daobie ooch nog 't odste in gaans Noord Amerika. Roondöm 't meer sjtrèkt zich e wienboewgebied oet.
Milieusjaaj dör DDT
Clear Lake waoërt an 't èng van 40er jaore bekaand dör de massaal sjterfde van fute dör 't gebroek van verdelgingsmiddel DDT in 't water öm de mugke kapot te make. De concentratie DDT in 't water waor lieëg mae in de voedselkete how zich d'r DDT geconcentreerd töt dodeleke huuëgdes bie d'r plancton, dae dör visje gaeëte wert en die wer dör de fute.
Bloody Island Massacre
Indiane van d'r Pomo sjtam, die dör de blaanke Andrew Kelsey (oeë 'n sjtad an 't meer nao geneumd is) en Charles Stone es sjlave verkópch waoërte, kieëme in 1850 in ópstaand en vermoordde Kelsey en Stone. Daoóp trókke soldaote oonder lutenaant Nathaniel Lyon taege de indiane óp, ömsingelde ze óp 't Bo-no-po-ti eiland in 't noorde van 't meer en vermoordde mieë wie 200 maan, dao oonder ooch vrówwe en keender.
Huls (plant)
thumb|D'r huls mit zing vruchsjkes D'r huls (Ilex aquifolium; anger Limburgse name: höls, s(j)tachelder) is 'n plant oet de hulsfamilie (Aquifoliaceae), deë vuurkunt in 't weste en zude van Europa, 't noardweste van Afrika en 't zuudweste van Azië. Heë is d'r innige greunblievende loofboom van d'r Benelux. D'r huls kunt vöal vuur in eke- en beukebussje, 't leefs in d'r sjieëm van dizze beum. D'r boom kin teëge zoere zank - of leemgrónk. Heë gruit lankzaam en kin hóngerd joare aod weëde. D'r bluitied is va mei bis juni.
De blaar van d'r huls zint leerechtig en hant sjerpe sjtachele. Typisch zint de roeë bere, die durch vuëgel gegeëte weëde. Vuur d'r miensj zint ze evvel zjwak giftig. Boekpieng en göbbele zint mieëtstes de gevolge van 't eëte van de bere. Van de jóng blaar kin me tieë make. Vreuger woeëde de blaar en de bere óch es medicien gebroek teëge krenkdes wie malaria, epilepsie en versjtopping.
Symboliek
Hulsbeum woeëde verierd durch de Kelte en de Germane. Volges aod beigleuf zouw de plant sjoets beie teëge bliksem, duvele en hekse. Bei de Romeine woar 't gebroekelig um 't hoessimmer mit de helgekluurde blaar en bere te versere. Mit d'r ópkóms van 't christedom woeëde de klure van de plant symbool vuur leëve en blood, sjpieëder óch vuur hoap en leefde. Hüj weëde vuural i Noard-Amerika en Groeët-Brittannië hulsteksjkes gebroek es krisversering.
Öffelse
Öffelse (Nederlandjs: Uffelse) is e klein gehuch bie Haalder inne gemèndje Leudaal. 't Ligk ane Öffelsebaek bieje grens mit 't Belsj. Aan dees baek ligk ouch de bekèndje Öffelsemeule. Anen euverkantj vanne baek ligke de gehuchte Smeedstraot en Heioord. Öffelse ligk tösse de dörper Haalder, Hunsel en Neeritter.
De volgendje waeg ligken in Öffelse: Sniekstraot, Öffelsestraot, Hostertstraot, Eikesstraot, Swillerwaeg, Kleinhei en Hulmuswaeg.
Bardu
thumb|De ligking van Bardu in de pervincie Troms. Bardu is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Troms in Nórwaeg. De gemeinte had 3.799 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 2.697,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,4. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1922.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Week (zeve daag)
'n Week ies 'n periode van zeve daag. Dat ies neet ummer zoa gewaes. De Romeine koeste 'ne tiedlank 'n week van ach daag, 't nundinum. Die periode waor gekoppeld aan de merte, die um de ach daag gehoute woorte. De oetdrökking: "huuj ach-daag" waor in Limburg gebrukelik. De zevedaagse week, mèt de zóndig, woort in 't jaor 321 door keizer Constantijn de groate ingesjtèld. In tegesjtèlling tot ander tiedsaandujinge, zoa-es jaor, maond en daag haet de week geine astronomische basis. De zevedaagse week ies truuk te veure nao de Jude in de oudheid en 't verhaol van 't sjöppe van de waereld door God, dae dat in zès daag deeg en de zevende daag tot rösdaag besjtumde. Dat sjteit gesjreve in 't book Genesis.
De daag in de week höbbe name, die meistal truukgoon op Germaanse gode. De Latiense en Franse weekname sjtamme groatendeils aaf van de Romeine. Maondig en zóndig zint geneump nao de hemelliechame: de maon en de zón. In de christelijke traditie waor maondig de twiède daag, meh allewiel weurt de maondig dèks gezeen es de ièrsjte (werk)daag van de nuuj week. 't Woord dinsdig kump van de god Things, sjoelnaam van Tyr. Things of ding, wat beteikent "besjermer van de volksvergadering". Bie de Romeine waor dinsdig gewiejd aan de god Mars. Goonsdig haet get mèt Wodan te make. In 't volksgeluif ies 't 'ne óngelöksdaag. Dónderdig weurt geneump nao de dóndergod Donar. Bie de Romeine waor daen daag gewiejd aan Jupiter. Vriedig ies gekoppeld aan de godin Freyja of bie de Romeine aan Venus.
Van oarsjpróng waor de vriedig 'ne gelöksdaag, meh ies vanwege de herdinking van de krusiging van Christus tot óngelöksdaag gewore. Veural vriedig de daartiènde (biegeluif) gelt es extra gevièrlik! De zóndig weurt bie de christene gevierd es rösdaag en algemein es gelöksdaag gezeen. 'n Zóndigskind geit 't veur de wind, zègke ze.
Péruwelz
thumb|Locatie va Péruwelz in Henegouwe. Péruwelz is 'n gemèngde en sjtad in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Doornik. Op 'n oppervlakde va 60,56 km² wonne 17.295 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 685 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De Sint-Quentinkèrk va Péruwelz. Roucourt, Bury, Bon-Secours, Baugnies, Braffe, Brasménil, Callenelle, Wasmes-Audemez-Briffœil en Wiers.
De Berg (Roerdale)
De Berg is e toponiem in Roerdale en verwies nao versjillige plaatse:
Mariageweng
Mariageweng (Nederlandjs: Maria-Gewanden) is 'n wiek van Gebrook inne gemèndje Haerle. De wiek vörmp 'n einheid mit Sjuur en ligk tössen 't centrum van Gebrook en Vaosje in. Mariageweng is veurnamelik vólgeboedj mit nuujboew.
Toremeule
thumb|right|300px|Toremeule bij Grónsveld 'n Toremeule is 'n ronde, zwoer gebouwde steine windmeule veur 't maole vaan graon. De ajdste vermelding vaan dit soort meules in Nederland is vaan veur 1441. In Nederland gief 't nog 4 vaan dees meules in Lienden (gemeinte Buren), Zeddam (gemeinte Montferland), Zevenaar en Grónsveld.
De meules in Lienden, Zeddam en Zevenaar zien zoegenaomde binnekruiers, woebij de kap vaan binnen oet op de wind weurt gekruid (gedrejd).
De meule vaan Grónsveld
De meule vaan Grónsveld steit in de Top 100 vaan Nederlandse UNESCO-monuminte.
Kouvenrao
Kouvenrao (Nederlandjs: Kouvenrade) is e veurmaolig gehuch en allewiel 'n wiek van Gebrook inne gemèndje Haerle. 't Ligk tössen 't centrum van Gebrook, Treebik en Heëlehei in.
Nibelungenlied
thumb|250px|Örsjte bladziej oet haandsjrif K van 't Nibelungenlied (roond 1220-1250) 't Nibelungenlied is 'n epos dat in d'r 12de ieëw in 't Middelhoeëgduutsj is opgesjraeve, mae es vertèld verhaol al väöl owwer is.
Oorsjpronkelek hoosj 't verhaol Der Nibelunge Liet en liet betekent in 't Middelhoeëgduutsj neet lieëd mae sjtrofe of heldegedicht.
't Verhaol
thumb|250px|D'r moord op Siegfried oet haandsjrif C van 't Nebelungenlied (1480-90)
't Epos sjpelt zich aaf in Worms en besjrieft d'r sjtrijd van de Bourgondiërs, oonder de leiding van hunne kunning Gunther, taege de Hunne.
De sjat der Nibelungen is in 't bezit van twieë machtige haere, Schilbung en Nibelung. D'r jonge Siegfried va Xanten, d'r drakedoeëder hèlpt de twieë haere in 'n gesjil en kriet van hun e machtig zjwaard en versjlèèt ze vervolges daomit. Dan is de sjat van häöm.
Van 'ne dwergekunning kriet Siegfried d'r Drakedoeëder 'ne maantel dae 'm oonzichtbaar makt en dördat-e in drakeblood 'n bad nimt, wert-e och oonkwetsbaar. Op èè plaetsjke nao. Wie-e 't bad noom plekde 'n lindeblad op z'n sjowwer en dao haat 't drakeblood zie waerk dus neet kinne doeë.
Dao-op trèkt Siegfried same mèt Gunther en z'ne vazal Hagen, nao Ieslaand oeë ze de kunningin Brunhilde wille verovere. Brunhilde is zjuus wie Siegfried 'n magische krach en nieëmes is nog d'r in gesjlaagd häör te 'kriege'. Och Gunther kint häör neet mèèster waeëre en de driej mansluuj gebruke 'n list. Siegfried dèèd zich vör es 'ne dienaar va Gunther. Tiedens d'r twieëkaamp tussje Brunhilde en Gunter dèèt-e zich d'r maantel um, dae 'm oonzichbaar makt. Zoe dèèt-e sjtiekum 't waerk dat Gunther liekt te doeë. Zoewie 't wegsjlingere van n'e sjtèè, dae nog neet dör twelf sjtaerke mansluuj opgehaeve kint waeëre. De list sjlaagt en zoe wert Brunhilde tut 'n huwelek mèt Gunther gedwonge. 'n Huwelek dat neet lang zal dore en Siegfried nimt häöre reenk mit nao heem. Dao trowt-e mit Kriemhilde, 't zuster van Gunther. Z'n oongeleufleke krach vilt al gaow op en e wert al flot gezieë es 'n bedreiging vör de sjtabilitèèt van 't hof. Mit de bedoeling Siegfried te besjerme vertèlt Kriemhilde uvver de zjwakke plek op z'n sjowwer. Later kint Siegfried 't bezit van d'r reenk neet verklaore en e wert besjuldigd va uvversjpèl. Gebukt uvver 'n bron, um zich get te dreenke, wert-e van achter zjuus op z'n zjwakke plek getroffe en sjtirft.
Kriemhilde erft z'n sjat en betaalt daomit huursoldaote. Dit taege d'r zin van häöre broor en z'ne belangriekste sjtrijdhieër, Hagen. Kriemhilde maog neet 'ne te oonafhankeleke machsbasis kriege. Daoväör laote Gunther en Hagen de sjat zeenke in de Rien.
Dao-op trowt Kriemhilde mit Etzel, d'r leider van de Hunne. Etzel is och bekaand oonder d'r naam Attila. Ze gèèt bie 'm wonne en nuëdigt Gunther en Hagen mit hun mansjappe oet um 'ns op bezeuk te kaome. Dat bezeuk eindigt in 'n bloodbad oeë bekaans nieëmes laeëvend oet keumt.
Waeltbeelder in confrontatie
thumb|250px|Kriemhilde lut d'r kop va Gunther zieë an Hagen (ca 1805) Brunhilde, Gunther, Hagen, Siegfried en Kriemhilde sjteunt vör bepaalde waeltbeelder. Brunhilde sjtèèt vör 'n mythisch, magisch beeld van de waelt, zjuus wie Siegfried. Brunhilde sjtraeft mach nao en Siegfried de leefde.
Gunther en Hagen sjteunt vör de feodaal waelt, oeë-in Gunther sjtèèt vör 't do-ut-des principe ('ch gaef opdas doe gifs) en Hagen vör de geheimhouding.
Kriemhilde is in 't ursjte deel 'n object van de handelinge, mae nèmt in 't twiede deel de teugels èèges in de heng. Ze liekt 't machsdoel va Brunhilde uvver te naeme. Ze besjikt neet uvver de mythische kracht van Brunhilde, mae ze kint - in taegesjilling tut Brunhilde – waal allianties aa-goeë en op die meneer 'n machspositie verwerve.
Och 't Nibelungenlied eindigt, wie väöl Europese verhaole, in 'ne sjtrijd oeë-in bekaans nieëmes uvverlaefd. In al die verhaole besjtèèt gene concensus uvver de organisatie van de samelaeving en späölt dus 't concept autoritèèt 'n vörnaam rol.
Literatuur es statussymbool
't Nibelungenlied vertèlt uvver Bourgondische helde en wie bekaans alle sjtrijders 't laeve laote. In wèrklekhèèd howwe de Bourgondiërs d'r krèèg verlaore. Warsjienglek haat 'ne opvolger van d'r Bourgonische kunning Gunther in d'r twelfde ieëw an 'ne zenger opdrach gegaeve um 't verhaol e-zoe op te sjrieve dat-e daobie èèges, welliswaar indirect, good oet de verf kieëm. D'r mot dus 'n selectie ha plaatsgevoonde oonder troubadours. Ieëmes dae zoe'n opdrach koes gaeve, en betale – want zoe'n manuscript how toendertied de waeërd van 'n hoes – waor èèges mechtig en wool dus och 'n verhaol dat vertèlde va väör-aowersj mit 'ne hoeëge status.
Film
In 1924 is 't Nibelungenlied, in 'n regie va Fritz Lang verfilmd es 'ne sjtomme film (nog in 1985 op 'ne Duutsje poos integraal oetgezonde mit de muziek va Wagner) in twieë dele:
Parallel mèt d'r Beowulf
In d'r Beowulf heesjt d'r drakedoeëder Siegmund, zjuus wie d'r vader van d'r Siegfried.
Dogma
Binne religies weurt de term besjrievend gehanteerd, meh daoboete dökker veroordeild. Den is 't e dinkbeeld det angere neet betwiefele, meh det volges de sjpraeker of sjriever waal zówwe mótte doon. 'ne Miens of 'n groep luuj waat dogmatisch weurt geneump haet dan ónbuugzaam geluifseuvertuginge en sjteit neet aop veur rationeel argumente.
Veurbeelde van dogma's binne de Rooms-katholieke kirk zeen de vief gebaoje van de Kirk, de ónbevlekde óntvangenis en de hèllige Drie-einheid.
1955
1952 - 1953 - 1954 - 1955 - 1956 - 1957 - 1958 1955 (MCMLV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebeurtenisse
thumb|right|150px|Johnny Jordaan, óntdèk in 1955.
Maan vaan 't Jaor
Harlow Curtice
Gebore
thumb|right|150px|Rowan Atkinson (Mr. Bean), gebaore op 6 jannewarie 1955. thumb|right|150px|Michel Platini, gebaore op 21 juni 1955. thumb|right|150px|Rita Verdonk, gebaore op 18 oktober 1955.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Albert Einstein, gesjtorve op 18 april 1955. thumb|right|150px|James Dean, gesjtorve op30 september 1955.
Meziek
Op 1 april kaom Frank Sinatra's 9e album In the Wee Small Hours oet. Alle nómmers oppe album hadde e gezaomelek thema: einzaomp, depressie en 't nachleve. 'n Album mèt ei thema waor uniek in deen tied, en daorum weurt Sinatra's album ouch wel 't ierste konsepalbum geneump. 't Woort e commercieel succes.
De volgende plate waere groate hits:
Boxholm
Boxholm is 'n gemèndje in Östergötlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 5.244 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 528,27 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 9,9 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
4,41% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Besjermde stads- en dörpsgeziechter
Besjermde stads- en dörpsgeziechter zien historisch intrèssante buurte in stei of dörper die door de wèt zien aongeweze es cultureel weerdevol en daorum neet zoemer ingriepend kinne weure veranderd. Zoe kin 't gebäöre tot e gebouw, wat op ziech gei (rieks)monumint is, toch door de wèt is besjermp umtot 't deil oetmaak vaan e stads- of dörpsgeziech. Um de geziechter te oonderhawwe kriege gemeintes subsidie. Nederland zoe good wie 't Belsj höbbe dao wètte veur.
't Belsj
Op 't Belsj is besjerming vaan e dörps- of stadsgeziech sinds 1976 meugelek; 'n oetbreiing vaan de awwer monumintewèt oet 1931. 't Geit hei daan dèks um de direkte umgeving vaan e belaankriek monumint (kèrkhofmoer, bestraoting, huiskes etc.). Op 31 december 2005 gaof 't in Vlaondere 1139 vaan zoe'n plaotse.
Nederland
In Nederland zien besjermde stads- en dörpsgeziechter euver 't algemein groeter: ze besloon 'n ganse wiek/buurt, miestal (neet ummer) 't centrum vaan 'n stad of e dörp. Daorum gief 't hei ouch minder vaan die stads- en dörpsgeziechter: e paar hoonderd.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op nl:Beschermd dorpsgezicht.
Roer (Maas)
245px|thumb|De Rurtalsperre 245px|right|thumb|De Roer inne [[Monschau.]] De Roer (Pruusj: Rur) is 'n rivier die euver 'n lingte van óngeveer 165 kilemaeter door drie lenj sjtruimp; Belsj, Pruses en Nederlandj. Same mit väöl anger sjtruimpkes óntsjprink de Roer op 't hoogste punt van Belsj, bie de Signal de Botrange in 't gehuch Sourbrodt in de gemeinde Waimes op de Hoge Vene. 't Is hiej Franstalig en de naam vanne rivier is hiej ouch (La) Roer, mèr 't waerd ouch waal gesjreve es Rour.
Bie Monschau sjtik ze de Pruusje grens euver en kump nao dees toeristische plaats oet biej de Rurtalsprerre, 't op ein nao grootste sjtuwmeer van 't landj. In noordelike richting sjtruimp ze wiejer door de Eifel nao de leger gelege industriegebiede van Düren en Jülich, wo de riviere de Inde en de Worm oetmonje inne Roer. (De Inde óntsjpringk ouch in de Eifel, de Worm biej Aoke en löp langse Nederlands Limburgse plaats Kirkraoj.)
In Pruusjes ligk ouch 'n rivier de Ruhr, wo 't Roergebeed haer vernump is. Dees Ruhr mót neet verward waere mitte Roer, al gebeurt det nag al te dök. (Rur).
Bie Vlórp bereik de rivier de Nederlandse grèns. Van hiejoet löp ze door de gemeinde Roerdale door de Roerstreek nao Remunj.
Väöl luuj meine det Remunj (Roermond in het Hollands) de beteikenis haet van mónjing van de Roer. Dit klop echter neet, ómdet de Maas ein paar hongerd jaor haer verlag is. Vreuger sjtruimde die namelik ein sjtök westeliker en de Roer sjtruimde dan ouch örges ten noorde van Remunj (biej Leeve) in de Maas, in 't landsjap vilt dit nog trök te zeen. De naam Remunj haet waal betrikking op Mundium (latien veur sjtad) aan de Roer. Dit klop ouch ómdet de sjtad ontsjtange is op 't 'boetenop', eine heuvel dae noe aafgegrave is in eine boch vanne Roer.
De Remunjse wiek Roer is verneump nao de reveer.
Vólksverhaol
De Roer zów óntsjprónge zieë wie lang lae e aovermenneke óp de doe hieël druuëg vlakte van 't Hoeëg Ven roonddäölde óp zeuk nao get te dreenke. E tróf e aod vruwke dat 'm in häör aafgelaege huuske häör èges gebroewe beer te dreenke gaof. 't Aovermenneke wól häör bedaanke en de vrów zag dat ze wal 'ne sjpreenk koes gebroeke. Da hoefde ze neet zoewiet vör water te lope. Doe zag 't aovermenneke: Da graaf oeë daste noe sjtees. 't Vruwke begoes te grave en al flót kieëm 't water baove: de brón van de Roer.
Jacob van Deventer
thumb|275px|right|De plattegrónd van 't sjtedsje [[Valkeberg (plaats)|Valkeberg ]] Jacob van Deventer waor 'ne cartograaf, dae laefde van ca. 1510/1515-1575. Gebore in Kampen, daonao verhuus nao Deventer en later wir truuk nao Kampe. Hae teikende rónd 't miede van de 16e ièw ongevaer 260 plattegrónde van sjtae (allenei op dezelfde sjaal) in de toenmalige Nederlande, verzameld in ziene 'stedenatlas'.
Zien teikensjtiel ies opvallend en gebeurt in zoageneumde parallelprojectie. De plattegrónd ies meetkundig correct en zónder sjaalverteikening. Biezónder geboewe zin in opsjtand nao de werkelikheid  weergegeve. De teikenaer kiek vanoet 't zuud-oaste in 'n soort vogelperspectief. De kaart weurt mèt waterverf ingekleurd en de belangrieke verbingingswaeg zint aangegeve door ingeprikde leukskes op reigelmaotige aafsjtand (meetpunte).
Op nevesjtaonde kaart van Valkeberg ies 't kesjtièl (veuraan) en de verdedigingswerke mèt poorte good te óndersjeije. Rónd 't plaetske löp 'n grach achter 'n sjtadsmoer. Wiejer bevinge ziech 2 watermeules aan de rivier (meuletak) de Geul en links neve de brök mèt ingankspoort sjteit de parochiekèrk mèt toresjpiets.
Reewoude
Reewoude is e bungalowpark inne Nederlandjs Limbörgsje gemènde Roerdale. 't Ligk bie de Mienwaeg en 't Elfemaer. In Reewoude is e grouet deil vanne hoezer permanent bewónd en 't kan gezeen waere es 'n ónofficieel gehuch.