cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
In 't nuujs - Economie
2015
De Amerikaanse Environmental Protection Agency maak bekèndj dat Volkswagen jaorelank emissieteste haet vervalsj door 't gebroek van sjpeciaal sofware. De daag denao gief d'n autoboewer dit toe.
Nao 'n marathonvergaoring van 31 oer sjlete de eurolenj 'n akkaord euver nuje sjteun aan Grekelandj. Dit landj mót daoveur ingriepende hervörminge daorveure. Hiemit weurt 'ne Grexit veurkómme.
De Griekse regering kump asnog mit e pakkèt bezunigingsmaotraegele óm 't landj te hervörme. Die haop daomit de financiële sjteun van de EU en 't IMF trök te kriege.
De Griekse regering sjrief e rifferendum oet euver 't al of neet daorveure van hervörminge óm blievende financiële sjteun te kriege. 't Rizzelteert in 'n euverwinning veur 't nae-kamp.
Nao e compleet vasgeloupe euverlèk verliet de Greekse minister van financië, Jannis Varoufakis, de óngerhanjelinge euver nuuj noedlieninge. Te verwachte vilt det Grekelandj noe failliet geit.
Ahold en Delhaize make 'n fusie bekèndj.
De provincie Nederlands Limburg trèk de aanbesjteiing veur 't opebaar verveur aan Abellio in, ómdet dit bedrief aan sjpionaasj bie zien concurrente haet gedaon.
Verveurder Abellio, 'n dochter van de NS, krieg 'n concessie veur 't sjpoor- en bösverveur in gans Nederlands Limburg.
Litouwe veurt d'n euro in. De Europese muntj vervèngk de litas.
2014
In Nicaragua weurt begós mit 't Nicaraguakenaal. Dit kenaal mót 'ne concurent van 't Panamakenaal waere. 't Perjek is ómsjtrejje, veural óm de milieusjaoj aan 't Nicaragua- en 't Managuameer, wo 't kenaal daor mót gaon loupe.
Supermerretkette Delhaize kunjig 't óntsjlaag van 2.500 luuj en de sjleting van 14 winkele aan.
Letlandj veurt d'n euro in.
2013
De EU gief Cyprus 'n noedliening van 10 mieljard euro in ruil veur zjwaor besjpaoringe. De bevolking is 't neet demit èns, veural neet ómdat sjpaorders direk mótte mitbetaole.
De Nederlandse regering nationaliseert de bank en verzaekeraer SNS Reaal veur 3,7 mieljard euro.
Jeroen Dijsselbloem, de Nederlandse minister van Financië, weurt wie verwach aangeweze es veurzitter van de Eurogroop. Hae volg de Luxemburger Jean-Claude Juncker op.
'n Klein mierderheid van de arbeiers in 't Fordfebrik in Gènk besjlut óm weer aan 't werk te gaon. Väöl luuj zeen nog ummer taege oet weuj óm de aansjtaonde sjleting. Ómdat bie de toelieveringsbedrieve de mierderheid taege is, vilt de hervatting sjnel sjtil en kump 't de volgende daag tot óngerling agressie.
Ómdat 't Congres gein akkaord kin vènje veur de sjtaotssjöld trök te dringe, trejt in de VS de 'belastingaafgróndj' in wirking: zjwaor besjpaoringe en nuuj belastinge. De Senaat nump aevel dezelfde nach nog e plan aan wat de gevolge beperk kan hawwe. 't Hoes van Aafgevaerdigde sjtump de nach tenao ouch veur.
2012
Ford maak bekèndj dat 't zie febrik in Gènk in 2014 zal toedoon. Dit beteikent óntsjlaag veur 4.300 arbeiers.
Nao bemiddeling van minister Maxime Verhagen (Economische Zakes) nump BMW 't NedCar-febrik in Bor euver. 't Geit dao de Mini boewe.
Mitsubishi maak officieel bekèndj dat 't NedCar aan investeerder VDL geit verkoupe. Al ieder waort bekèndj dat BMW hie in de toekóms de Mini hoop te make.
Grekelandj saneert zien sjöld bie de banke en veurkump daomit (veurluipig) e faillissemènt.
Nao 'n marathonvergaojering besjlete de bevoogde ministers van de EU óm Grekelandj 'n nuuj noedliening van 130 miljard euro te gaeve; in toesj daoveur kump noe permanènt Europees toezich in Athene.
Mitsubishi zaet in 2013 gans te sjtoppe mit de productie bie NedCar in Bor; normaal gezeen geit 't febrik noe toe.
2011
Standard & Poor's verlieg de rating van 't Belsj nao AA, mit negatief veuroetzichte. Dit gebäört nao 'n spectaculair sjtieging van de rente op sjtaotsobligaties de lèste daag.
Óngernummer Morris Tabaksblat, ex-veurman van Unilever en opsjtèller van de nao häöm geneumde gedraagscode, sjtörf op 74-jäörige laeftied.
't Slowaaks parlemènt wies de nuuj sjief van sjteun aan Grekelandj aaf; de regering trejt dao-op aaf.
Steve Jobs, de groete maan achter technologiebedrief Apple, störf op 56-jaorege leeftied.
In de 'Wintergreunzaak' taege de plegers van groetsjalige bouwfraude waere versjillende miejäörige gevangenissjtrafe geëis.
De Zjwitserse nationaal bank waardeert de Zjwitserse frank aaf en sjtilt 'ne minimumkoers van E1,20 per frank vas. Door sjpeculatie waor de munt óngecontroleerd in waerde gesjtege.
De kredietsjatter Standard & Poor's verlieg veur 't iers de kredietwaerdigheid van de Vereinigde Sjtaote, van AAA nao AA+. De ummer oploupende sjtaotssjöld, de politiek óneinigheid dao-euver en de ummer dorende economische crisis zouwe de aaflossing ónzaeker make.
Rijnwoude
Rijnwoude is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland. De gemeinte had bij häör oplufting good 18.000 inwoeners en 'n oppervlak vaan 57,89 km2 (daovaan 1,20 km2 water). Rijnwoude bestoont oet de kerne Benthuizen, Hazerswoude-Dorp, Hazerswoude-Rijndijk (raodhoes) en Koudekerk aan den Rijn en de naobersjappe Bent, Benthorn, Groenendijk en Hogeveen.
Vörming en oplufting
Rijnwoude oontstoont in 1991 oet 'n fusie tösse de gemeintes Benthuizen, Hazerswoude en Koudekerk aan den Rijn. Tot 1993 hètde ze Rijneveld; de naom Rijnwoude is bedach door de plaotseleken historicus C. Kroon. Benthorn (tot 1845) en Hogeveen (tot 1855) waore ouch oets gemeintes, tot ze aon Benthuizen woorte touwgeveug.
Op 1 jannewarie 2014 is de gemeinte gefuseerd mèt Boskoop en Alphen aan den Rijn. Beslote is tot de fusiegemeinte ouch Alphen aan den Rijn geit heite; dit waor tege 't zier bein vaan veural Boskoop. De discussie zal dinkelek ouch nao de fusie doorgoon.
Waope
Op 18 oktober 1992 kraog Rijnwoude, toen nog Rijneveld, vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind wat ziech wie volg liet umsjrieve:
Edert vaan de drei deile symboliseert ein vaan de stiechtende gemeintes: de staar vaan Hazerswoude, d'n adeleer vaan Koudekerk en de törve vaan Benthuizen. Geint vaan de aw gemeintewaopes is compleet opgenome.
In 't nuujs - Economie
2011
Albert Heijn deit zienen ierste supermerret op 't Belsj ope, in Brasschaat (provincie Antwerpe).
De Nederlandse óngernummer Albert Heijn jr. sjtörf op 83-jäörige laeftied.
2010
De Nobelpries veur economie geit nao de Amerikane Peter A. Diamond en Dale T. Mortensen en de Britse Cyprioot Christopher A. Pissarides, óm hun óngerzeuk nao merretfrictie.
't Opel-febrik in Antwerpe zal toewgaon. Eigenaer General Motors wouw 't al langer aafstoete en haet, ouch mit hölp van de Vlaamse regering, geinen euvernummer kènne vènje. Dit beteikent veur (nog ens) 1200 luuj óntsjlaag.
Ex-topman van Fortis Jean-Paul Vorton weurt as getuge opgerope veur d'n tribbenaal van Utrei, meh kump aevels neet opdage.
De vakbónje bereike e principeakkaord mit de VNG euver 'n nuuj CAO veur amtenaere. Daomit kump 'n èndj aan de sjtakinge van drekluuj in Amsterdam en Utrei.
Óm garantj te blieve sjtaon veur de financieel gezóndjheid van de versjillende Eurolenj, presentere de EU-lidsjtate e reddingsplan, wo-in veur 750 mieljard euro aan begroetingstekorte kèn weure gedèk. Inkel oere naodat 't plan is geprensteerd haet dit direk e positief effek op de Europese beurze.
2009
Sjlowakije veurt as zestiende EU-lidsjtaot d'n euro in, as vervanging van de Sjlowaakse kroen.
Realiteit
Realiteit of wirkelikheid is e begrip det 'n aandujing is veure werreld, worin me laef, en verwantj is aan 't begrip "'t bestaon". 't Begrip is hieël elementair en liek evident. Väöl vakweitesjap gebroek 't begrip "realiteit" ouch es evident of hieël dudelik, mer inne filosofie enne weitesjapsfilosofie is 't aevel ómstreje.
Verwantje begrippe zeen ding an sich, ontologie, kènobjèk, metafysica, waorheid en werreldbild.
Grenspaol
thumb|left|150px|Grenspaol nummer 21 in [[Ulvend in Nederland en Belsj]] Um de grens aan te geve tösje bepaalde leng woorte vreuger grenspäöl geplaats.
Nederlands-Duutsje grens
Op de grens tösje Nederland en Duutsjland woort ouch in Vaols gesjtart, op 't Drielandepunt mèt grenspaol nummer 193. 't Lètste nummer 862 sjteit bie Overdinkel in Twente. 'n Ander reeks grenspäöl tösje dees twiè leng löp vanaaf de Luxemburgs-Franse grens (nr 1), langs Duutsjland tot nummer 203 aan de Dollard. Vreuger waor dit de grens tösje Nederland en 't keuninkriek Hannover.
Ander grensmarkeringe
Ander menere um grenze aan te geve zint reinsjtein, moere, hègke, hèkwerke, sjöttinge, tankel- en andere draod, sjtankètsele, 'n verhuèging in 't land of 'n beek of rivier.
Externe link
]
Liefs
thumb|'t Versjpreidingsgebeed van 't Liefs: 't historisch versjpreidingsgebeed in helgries; in dónkergries 't gebeed oeë bis vör kort nog Liefs gekald waoërt 't Liefs is 'n oetgesjtorve Finoegrische taal, verwant aan 't Fins, 't Samisch, 't Estisch of 't Hongaars. Same mit 't Fins, Estisch, Ingrisch, Karelisch, Wepsisch en Wotisch huurt 't Liefs tut 't Oost-Zieëfins. 't Liefs vilt oet-een in twieë variaante: 't Lieflaand Liefs is allang oetgesjtorve. Van 't Koerlaand Liefs hauw 't bis vör kort nog modertaalsjpraekers. In 2013 sjtorf d'r lètste geëmigreerde modertaalsjpraeker. 't Haat wel nog e hemfelke gouw twieëdetaalsjpraekers. Momenteel gief 't zoen vaertig sjpraekers op Europees B1-niveau en 210 sjpraekers op A1-A2-niveau. De mietste Lieve kalle allewiel 't Lets. Ömdat 't nog zoe wieënig sjpraekers gief, is 't Liefs gèè ömgangstaal. De Liefse gemèngsjap haat daodör väöl meujte de taal laevendig te haote.
Historie
't Liefs haat nog ummer de belangsjtilling van de taalwetensjappers. De taal wert ooch gedoceerd aan Letse, Estse en Finse universitete.
Laozi
thumb|500px|[[Confucius bezeukt Laozi]] Laozi of Lao Tzu (604 v.Chr. - 507 v.Chr.) (jiaxiang: Henan, Zhoukou, Lüyi 河南省周口市鹿邑县) waor 'ne Chinese filosoof oet d'r 6e ieëw vör Christus en me nèmt aan dat e d'r sjtichter is van 't taoïsme.
Laozi's achternaam waor Li 李 en ziene naam waor Er 耳. "Laozi" betekent "odste zoon", dat keumt warsjienglek ömdat e zie gaans laeve wit haor how.
't Verhaol vertèlt dat Laozi ènige tied es filosoof roondtrók, mae dat nieëmes nao zieng woerheed wól loestere. Oeteindelek goof e 't óp de luuj goje raod te gaeve en besjlaoët de besjaafde waelt, in dit geval China, te verlaote. An de westgrens kieëm Laozi evvel 'ne paoërtwachter taege, dae 'm wis te övertuge öm zieng ideje in alle geval óp te sjrieve. 't Zów tóch zung zieë es die verlaore gónge. Laozi sjraef hieóp d'r Tao Te Ching.
't An Laozi toegesjraeve waerk, d'r Tao Te Ching (Book van Waeg en Deugd), is 'n verzameling van 81 kórte Chinese tekste die handele över good leidersjap. 't Is evvel warsjienglek dat d'r Tao Te Ching neet dör ene auteur gesjraeve is, mae dat 't 'n verzameling wieshede is. Gelieërde datere 't waerk oet d'r twiede ieëw vör Christus.
1764
1761 - 1762 - 1763 - 1764 - 1765 - 1766 - 1767 1764 waor e sjrikkeljaor wat begós op zoondag op de Gregoriaanse kalender.
VRT
De VRT is sinds 1997 de zelfsjtènjige Nederlandstalige publieke omroop in 't Belsj. In 1997 woord de VRT omgevormp van ein sjtaatsbedrief nao ein zelfsjtènjig bedrief woo de Vlaamse euverheid waal nog een bepaald aandeil in haet. De VRT is veurtgekomme oet de veurmalige BRT en later BRTN. Die aafkorting sjteit veur Belgische Radio en Televisieomroep. De BRT op zich waor vanaaf 1960 weer de opvolger van 't NIR/INR Nationaal Instituut voor Radio-Omroep / Institut National Belge de la Radiodiffusion. Zao wie gezag besjtong de BRT vanaf 1960. In dat jaor woord de NIR/INR opgesjplits in twae organisaties: de Nederlandstalige BRT en de Franstalige RTBF. Veur dae tied waor 't ein geheal. In 1991 woord achter de T nog ein N geplèk woodoor de naam BRTN ontsjtong (Belgische Radio en Televisieomroep Nederlands), meh in de omgank woord de omroop nog ömmer aangeduid es "de BRT". In 1997 vong de lètste verengering plaats toen de naam verangerd woort in VRT (Vlaamse Radio en Televisie). Pas recaent is me dae zender ooch e zoe goeë neume.
De Zenders
De huidige VRT exploiteert 4 tillevisiekanale:
De huidige radiozenders zeen:
Grevorsters
't Grevorsters is 't plat vaan Grevors (Grubbenvorst) in de gemeinte Haors aan de Maas. 't Is in groete lijne geliek aon 't Venloos; 't belaankriekste versjèl is tot Grevors, in tegestèlling tot Venlo, bove de uch-lijn ligk, zoetot de veurwerpsvörm bij geej in dit dörp ów is (en neet óch, wie in Venlo). Same mèt Venlo, Blierik, Bree (Maasbree), Zaerem (Sevenum), Árse, Lóm en Velde ligk Grevors in 't mich-kerteer: dat wèlt zègke tot me ik en o(u)k tegeneuver mich en dich kint. Dat is opmerkelek, umtot de wäörd ich en mich wijer bijnao euveral dezelfde verspreiding höbbe.
't Grevorsters is bekans identiek aon 't Veldes en 't Zaerems. Vreuger waor dat evels aanders: aon 't begin vaan de twintegste iew laog Zaerem nog boete 't mich-kerteer en zag me dao dus meej i.p.v. mich.
Ido
thumb|Ido-veendel Ido is de naom vaan 'n internationaal hölptaol. De taol woort in 1907 oontwikkeld es hervörming vaan 't Esperanto. Umtot de mieste esperantiste neet instumde mèt de veurgestèlde hervörminge, oontstoont 'n splitsing in de beweging. Ido had evekes succes, meh mós 't nao d'n Ierste Wereldoorlog aoflègke tege ziene concurrent. Allewijl gief 't nog mer e hemfelke gebrukers, die evels op 't Internèt good vertrooje zien.
Historie
't Esperanto, 'n oetvinding vaan de Poolsen ougendokter L.L. Zamenhof, woort in 1887 bove d'n doupvoont gehawwe. De jaore dao-op greujde de beweging sterk, neet in 't minste door veurmaolege sprekers vaan 't Volapük ('n awwer, väöl lesteger hölptaol) die euverlepe. In 1894 evels meinde Zamenhof tot 't nog e stök sumpelder kós; heer stèlde oonder mie veur d'n accusatief en de lètters mèt diacriete aof te sjaffe, 't miervoud op -i te doen oetgoon (in plaots vaan -oj) en de veurnaomwäörd mie op de Romaanse taole te ènte. De mierderheid vaan de Esperantogemeinsjap evels wees dees veranderinge aof, en umtot Zamenhof vaanaof 't begin had beslote tot "'t Esperanto vaan de esperantiste waor" (en tot heer dus neet otoritair de taol kós aonpasse), leet heer 't zoe.
Tegels
't Tegels is 't dialek wat van aadsher in Tegele gesjpraoke wuurt. Allewiels wuurt dit sjtieëds mier verdrónge daor anger tale. De belangriekste daovan zien 't Nederlands en 't Venloos.
Ido
Historie
De discussie waor evels nog neet goon ligke, en zij die de veranderinge wel oondersteunde, lete ziech de koumende jaore hure. In 1907 woort in 'n anoniem gesjrif 'n nui kunstaol veurgestèld, die ziech baseerde op 't Esperanto meh ziech es 'n apaarte taol verstoont. De taol woort Ido geneump. Dit is 'n verkorting vaan Esperantido 'aofstammeling vaan 't Esperanto', meh beteikent op ziech ouch 'aofstammeling' (in allebei de taole). In oktober vaan dat jaor belagte twie vaan de veurnaomste hervörmers, de Fransoze Louis de Couturat en Léopold Leau, in Paries 'n vergaodering vaan 't Comité veur de Opnaom vaan 'n Internationaol Taol. Heibij verkoos me 't Ido bove 't oonhervörmp Esperanto, Idiom Neutral en Latino sine flexione.
Tegels
't Tegels wuurt dök gezeen as 't ieërste echte Limburgse dialek aan d'n oeëskank van de Maas. 't Venloos (ten noorde van Tegele) wuurt meistal beej de aafzóngerlike subgroep Noord-Limburgs geraekend. De versjille tösse dees twieë dialekte zien opvallend groeët, ondanks eure geografische erg korten aafsjtank. Ein logische verklaoring oet 't verlaeje is de biezóngere positie die Tegele altied haet ingenaome in 't Limburg van noow: Tegele waar óngerdeil van 't hertogdom Gulik en neet zoeë wie Venlo en Belvend - Gelder. Pas nao invalle van de Franse en officieel door 't Congrès van Wene is Tegele beej 't Nederlank van noow gekómme (1817 - D'r is nag ein plein nao genump!). Herzogenrath (beej Kerkraoj) is in ruil toen aan de Pruse gegaeve.
Ido
Historie
Me sjat tot 20% vaan de kaderfigure en 3 tot 4% vaan de Esperantogemeinsjap euverleep nao 't Ido. De Ido-beweging waor evels sterk aofhenkelek vaan häör veurlui; wie in 1914 De Couturat umkaom in 'n oto-oongelök en tenao d'n Ierste Wereldoorlog oetbraok, stokde de beweging. In 1928 sjeide eine vaan de prominentste lede, d'n Deense taolkundege Otto Jespersen, ziech aof um 't Novial te stiechte, wat de beweging wijer verzwaakde. Sindsdeen is 't Ido mer 'n zier klein taol. Toch heet 't ouch vaandaog d'n daag nog zien sprekers. Edersjaor weure nog Idocongresse gehawwe, die gemeinelek zoe'n twinteg lui trèkke. De Idogemeinsjap oonderhèlt versjèllende websites, boo-oonder 'n versie vaan Wikipedia en versjèllende vaan zien zösterprojekte.
Tegels
Sjriefhölp Tegels
't Brónsgreun bukske is 'n woordelies, die bedoeld is öm de sjriever in 't Tegels te helpe mèt de sjpelling. De lies geit oet van (alfabetisch) 't Nederlandse waord mèt daonaeve 't Tegelse. 't Bevat 2.300 ingeng en 6.000 wäörd. 't Bukske is samegesjtèld door Toine Ambaum en oetgegaeve in 2006 mèt sjteun van Veldeke Limburg.
Tegelse sjpellingsteikes
De volgende teikes gelde in 't Tegels:
Ido
Klaanklier en spelling
De vief Esperantolètters mèt circonflexe zien aofgesjaf. De klaanke die ze weergeve zien ofwel oet de taol gehaold, ofwel weure ze mèt digrafe aongegeve. Ĉ [t͡ʃ] is ch geweure, ĝ [dʒ] en ĵ [ʒ] zien samegevalle in j [ʒ], ĥ [x] is vervaange door h of k, ŝ [ʃ] weurt noe door sh weergegeve.
Tegels
Tegelse sjpellingsteikes
Klinkersj. Twieëklanke Aparte mètklinkers
De versjille nao 't zuje zien toch neet zoeë groeët as nao 't noorde. Ein paar veurbeelde:
Ido
Klaanklier en spelling
Ouch in 't Ido vèlt de klemtoen miestentied op de einnaolèste lèttergreep, meh 't gief oetzunderinge. D'n infinitief, dee oetgeit op -ar, -ir en -or (zuug oonder), dreug de klemtoen op de lèste syllaab. Bij wäörd indegend op -ia, -io etc. weurt de -i- neet geach 'n eige syllaab te vörme. Vaandao Ido  ra dio, fa mi lio tegeneuver Esperanto ra di o, fami li o.
Grammair
Inkel bezunderhede woorte bove al getuind. Ouch in 't Ido goon zelfstendege naomwäörd oet op -o, bijveugeleke op -a en aofgeleide bijwäörd op -e. De werkwäórdsvörm valle ouch gooddeils same. 't Gief evels de volgende bezunderhede:
Vocabulaire
Wijer veranderinge behelze 't systeem vaan aofleiinge. E paar nui achterveugsele zien bedach, boevaan sommege ouch door 't Esperanto (entans door de Esperantiste) zien euvergenome. Zoe kinne bei taole allewijl -oza 'vol vaan'.
Zier beteikenisvol evels is de aofsjaffing vaan 't geslachssysteem oet 't Esperanto. In die taol zien wäörd veur levende wezes soms expliciet mannelek, soms neutraol, meh wäörd veur vrouweleke wezes indege ummer op -ino: bovo 'rind', 'bovino' kooj; patro 'vaajer', patrino 'moojer'; viro 'maan', virino 'vrouw'. Dit asymmetrisch systeem voont me minstens impliciet seksistisch, en 't vroog in de ouge vaan de idiste um hervörming. 't Ido kint daorum ouch 'n achtervoogsel veur expliciet manneleke wezes, -ulo. Zoe beteikent fratulo 'broor', fratino 'zöster' en frato 'gezinsgenoet' (sekseneutraol). Veur sommege wäörd is de regelmaotege vörming losgelaote: patro 'vaajer' - matro 'moojer' - genitoro 'awwer'.
Ouch in de vörming vaan antonieme is 't Ido minder rigoureus. In 't Esperanto weure die ummer mèt mal- gevörmp. In 't Ido geit dat ouch dèks mèt des- (zelfde beteikenis wie mal-), meh veur 'n aontal begrippe heet 't nui wäörd opgenome. 'Slech' is mala (Esp.: malbona), 'links' is sinistra (i.p.v. maldekstra), 'kort' is kurta (in plaots vaan 'mallonga'). In 't Esperanto kump me die wäörd noe en daan tege, veural in de poëzie.
16 september
Heiligedaag van Cornelius en Cyprianus
Nationale fièsdaag in Mexico en Papoea-Nui-Guinea
Jan van der Mey
Johan (Jan) Melchior van der Mey (Delfshave, noe deelgemèngde va Rotterdam, 19 augustus 1878 - Gäöl, 6 juni 1949) waor 'n Nederlandse architect en d'r pionier van de Amsterdamse Sjoeël.
Waerk
Van der Mey begoes z'n architecteloopbaan bie Eduard Cuypers in 1898. In 1906 won-e d'r Prix de Rome en waoërt d'r örsjte Esthetische Adviseur van de sjtad Amsterdam. In 1905 waor Amsterdam de örsjte sjtad in de waelt die 'n boew-code opgesjtèld how en ze huurde Van der Mey in es hönne örsjte kunstenaer dae dis code vör d'r civile boew mos gaoë bewake. In dis funktie oontworp Van der Mey in 1912 de façade van 't Palm Hoes van 't Hortus Bontanicus, zoewie van aander geboewe. In datzelfde jaor kreeg Van der Mey d'r opdrach öm 't Scheepvaarthuis in Amsterdam te ontwaerpe. 't Waor 'ne solo-opdrach, mae e vroog Piet Kramer en Michel de Klerk om mèt te helpe. A. van Gendt waoërt bie 't projekt betrokke es boewkundig ingenieur. Van der Mey coördineerde de symbolische keuns en 't beeldhouwprogramma, zoewal an d'r binne- es aan d'r boetkaant van 't geboew. Väöl beeldhouwwaerk is van de haand va Hildo Krop and H.A. van den Eijnde, mae 'ne väöl groeëtere groep keunstenaers lieëverde hön biedrage. 't Scheepvaarthuis is èng van de hoeëgtepeunte van de Amsterdamse Sjoeël, oeëvan Michel de Klerk d'r belangriekste vertegenwoordiger waoërt.
De Brug över de Waaleilandsgracht waoërt ooch dör Van der Mey oontworpe; de lantaarns zeunt van Kramer. Daarnao haat-e nog väöl hoezerblök in Amsterdam Zuid en roond 't Mercatorplein geboewd, mae gèng van dis waore zoe uitgespraoëke wie 't Scheepvaarthuis.
Wonhoes in Gäöl
Van der Mey haat jaore mèt z'n vrow in Gäöl gewond oeë e 'n vakwaerkhoes restaureeerde. E is ooch in Gäöl gesjtorve. Volges Coenen kaome in dit hoes sjtielelemente väör in 't klèng, die in z'n aander waerk grootser oetgeboewd waoërte. Dis weuning is 't ènnige waerk va van de Mey in Limburg. Ömdat-e neet katholiek waor kreeg-e hie gèng opdrachte.
Kävlinge
Kävlinge is 'n gemèndje in Skåne län, Zwede. De gemèndje tèltj 27.347 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 153,83 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 177,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
7,34% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Austronesische taole
thumb|De verspreiing vaan de Austronesiërs en hun taole nao gaankbaar theorieë. thumb|Versjèllende Austronesische taolfemilies in Zuidoos-Azië. De Austronesische taole zien 'n taolfemilie boevaan de versjèllende leie weure gesproke in Oos-Azië, Zuidoos-Azië en Oceanië. De allermieste taole vaan dees femilie weure gesproke op eilen, wat me ouch in de naom trökzuut (Latiens auster 'zuiewind', Grieks νῆσος nèsos 'eiland'). Aofgoonde op de oonderling diversiteit heet me geconcludeerd tot de Austronesische taole aofkumsteg zien vaan Taiwan, boevaandan de Austronesiërs nao aander eilen (en hei en dao 't vasteland) zien oetgezwermp. Väöl Austronesische volker waore zoe'n gooj zieveurders, tot ze hoonderde, jeh doezende kilometers kóste vare. Zoe zien de mies aofgelege (en dèks ouch kleinste) eilen in bezit genome. De extreme vaan hun woengebeed zien Madagaskar (westelek), Paoseiland (oostelek), Hawaï (noordelek) en Nui-Zieland (zuielek).
't Aontal aofzunderleke taole is bezunder hoeg: Ethnologue hèlt 't op 1257, wat allein weurt euvertroffe door de Niger-Congotaole (1532), en wied veursteit op de Sino-Tibetaanse taole (449), de Indogermaanse taole (439) en de Afro-Aziatische taole (374). 't Totaol aontal sprekers bedreug oongeveer 386 mieljoen; de groetste Austronesische taol is 't Maleis (mèt zoe'n 180 mieljoen sprekers, twiedetaolsprekers in Indonesië mètgerekend) of 't Javaans (76 mieljoen, veural mojertaolsprekers). Daotegeneuver evels stoon versjèllende täölkes vaan atolle en aander klein eilendsjes mèt mer e paar hoonderd sprekers.
Me dink tot de femilie roond 3000 v. Chr. moot zien begós oeterein te greuje, dewijl de ierste golf vaan emigratie, nao de Filipijne, doezend jaor later plaotsvoont. 't Bestoon vaan de Austronesische taolfemilie liet ziech vrij gemekelek mèt de vergeliekende methode aontuine; dit deeg ind negentienden iew d'n Duitse gelierden Otto Dempwolff. Ziene landgenoet en collega Wilhelm Schmidt bedach de naom Austronesisch veur dees femilie.
Klippan
Klippan is 'n gemèndje in Skåne län, Zwede. De gemèndje tèltj 16.105 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 376,50 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 42,8 luuj de km².
Austronesische taole
Vörmingshistorie
De historie vaan de de Austronesische taolfemilie en de volker die ze spreke liet ziech mèt zoewel taolkundege es archeologische middele reconstruere, zoewie soms aon de haand vaan gesjreve bronne (veural vaan aander volker wie de Chineze). Wie gezag zien taolkundege 't wel ins tot de femilie häören oersprunk op Taiwan heet. Dit eiland is de zoegeneumden Urheimat vaan de Austronesische taole. De ierste Austronesiërs zalle vaanaof 't vasteland zien gekoume; archeologisch oonderzeuk wijs op 'nen euversteek vaanoet Zuid-China roond 't jaor 6000 veur Christus. Dat beteikent neet tot de Austronesiërs aon de Chineze verwant zien; de mieste taolkundege data (zuug oonder) wieze dao gaaroet neet op.
Klippan
Demografische óntwikkeling
10,67% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Austronesische taole
Vörmingshistorie
Daonao mote de oersprunkeleke bewoeners dus vaanaof Taiwan zien oetgevare nao aander eilen. 't Steit neet vas tot dit in eine golf is gebäörd; in de millennia die volge kinne gemekelek mierder volksverhoezinge zien gewees. Zoewiezoe liet ziech de taolkundege historie neet wijer trökveure es oongeveer 3000 v. Chr.: mie tied achte taolkundege neet nujeg veur d'n aofstand tösse de inheimse taole die noe op Taiwan weure gesproke. Sommege taolkundege lègke die grens nog get minder wied in 't verleie. Natuurlek kinne ieder aofgesplete tek al laank geleie zien oetgestorve.
De ierste eilen die vaanoet Taiwan woorte gekoloniseerd, waore de Filipijne. Ouch dit vèlt aon te tuine mèt taolkundege arguminte, meh 't ligk ouch veur de hand um de rillatief korten aofstand vaan 't oersprunkelek toesland. Dit zouw um 2000 v.Chr. kinne zien gebäörd. 't Gief speculaties tot de Austronesiërs ouch Japan höbbe bevolk, meh die beröste op arguminte die de mieste gelierde neet oondersjrieve. Nao de Filipijne volgde al vrij snel Borneo, en daovaandan woort de res vaan Indonesië in bezit genome. Hei liekent d'n opmarsj evels neet vaanzelf te zien gegaange: ze mote sterke tegestand vaan de Papoea's höbbe oondervoonte. De Papoeavolker hadde oersprunkelek mesjiens wel de ganse Indonesisiche arsjipel in hen, en bleve veural in 't ooste weerstand beie.
In plaots daovaan zochte de volker, die intösse allezeleve oetzunderlek gooj zievaarders mote zien gewees, 't wijerop. De Fiji-eilen kaome al roond 1500 v.Chr. in beeld, al ligke ze doezende kilometers oostelek vaan Borneo. In 't weste zochte de Austronesiërs 't vasteland op: in Maleisië wiste ze ziech naodrökkelek te vestege, al mote ze ouch dao tegestand vaan de oersprunkeleke bewoeners, de Orang Asli. Ouch in Vietnam zien hun taole te vinde; zij 't tot die numeriek väöl minder belaankriek zien. De res vaan 't territorium mós wachte tot nao 't begin vaan eus jaortèlling. Vaanoet Fiji woort laankzaamaon de ganse Stèllen Oceaan ingenome, boebij de Polynesiërs veur de lèste en mies oetgewejjerde migratie zörgde. Hawaï woort mesjiens zoe roond 500 bereik, Nui-Zieland pas roond 1100. 't Is neet oonwoersjijnelek tot de Polynesiërs ouch 't vasteland vaan Zuid-Amerika höbbe bezoch; dit zouw kinne verklaore boeveur dees volker produkte wie de zeuten eerappel kinne. In d'n tössetied staoke lui oet Borneo de ganse Indischen Oceaan euver um op Madagaskar aon te koume.
Hei en dao zien tenao de Austronesische taole weer verdwene of in de verdrökking geraak. Dit is veural zoe op Taiwan, wat sinds de zèstienden iew door de Chineze is gekoloniseerd. De oersprunkeleke bevolking leef veural nog deep in 't binneland en zelfs dao zien de mieste lui op ein vaan de versjèllende Chinees dialekte euvergegaange. Op aander plaotse höbbe de Austronesische taole hoegoet concurrentie vaanein: groete taole wie 't Maleis of Javaans bedreige kleinekes. Oonder mie in Oos-Timor breie ziech de Austronesische taole ummertouw nog oet te koste vaan de Papoeataole.
Indeiling
Versjèllende indeilinge zien veurgestèld. Ouch noe nog zien taolkundege 't neet ins euver versjèllende dinger. 't Aontal gróppe binne de 'Formosaanse taole' (de Austronesische taole die zien achtergebleve op Formosa/Taiwan), zoewie hun oonderling verhajding is punt vaan discussie. Euver de verdeiling vaan de taole boete Taiwan, de zoegeneumde Malayo-Polynesische taole, is minder gepubliceerd (aofgezeen vaan diverse publicaties die allein kleinder gróppe behandele en neet alle Malayo-Polynesische taole).
De Formosaanse taole
De oonderstoonde verdeiling baseert ziech op Li (2008). Wie gezag gief 't aander indeilinge, sommege daovaan ech gans aanders. Wel is me 't treuver ins tot de taole in 't binneland (hei: Rukai en Tsouïsch) 't sterkste versjèlle en tot d'n diaspora dinkelek in gaank is gezat vaanaof 't ooste vaan 't eiland.
Veur de zekerheid: in alle bestaonde indeilinge is 't begrip 'Formosaanse taole' negatief gedefinieerd: alle Austronesische taole die neet Malayo-Polynesisch zien. 'n Sletende verwantsjap (eine gemeinsjappeleke veurawwer veur allein dees taole) weurt neet aongenome.
Malayo-Polynesische taole
De indeiling die Ethnologue devaan gief is neet probleemloes meh zoe good wie eder aander. Hei-in weure de volgende gróppe op gelieke huugde gezat (de indeiling is alfabetisch en wijer dus wèllekäöreg):
Ethnologue veug dao nog twie taole bij die nog gein classificatie höbbe oontvaange: Gorap en Katabaga.
Kesjteël Meerssenhoven
Kesjteël Meerssenhoven of Mertzenhaove is gelaege ten zuudaoste van 't gelieknamige dörpke Meerssenhoven, vreuger ein deil van 't kirkdörp Ittere en noe ’n deil van Mesjtreech.
2000
2000 (MM, Y2k) waor e sjrikkeljaor wat begós mit 'ne zaoterdig op de Gregoriaanse kalender. 't Waor 't lèste jaor van de twintegste iew en 't twiede milennium, meh door de magie vaan rónj getalle zaoge väöl luuj 't al as 't ierste jaor van de einentwintegste iew en 't daarde milennium. In de Chinese astrologie waor 't e Jaor van d'n Draak.
Juni
De Zuid-Koreaanse president Kim Dae-jung en de Noord-Koreaanse president Kim Jong-il höbbe 'n historische oontmoting.
Persoen vaan 't Jaor
George W. Bush
Austronesische taole
Centraol-Oostelek Malayo-Polynesisch
Vaan al dees Malayo-Polynesische gróppe is dees weer de groetste, mèt volgens Ethnologue 718 taole. Daobinne gief 't weer de Oostelek Malayo-Polynesische taole mèt op hun beurt 552 leie; daobinne vint me weer de Oceanische taole (511 stök). De sprekers zien euver e groet aontal eilen oetgewejjerd en hun taole kinne vrij gemekelek in wijer gróppe weure verdeild.
Meugeleke macrofemilies
Bepaolde taolkundege höbbe gemeind de Austronesische taole te verbinde mèt aander taolfemilies tot e nog groeter verband. Zoe'n macrofemilies zien bij definitie umstreje meh weure dèks wel serieus oonderzoch. 't Algemeinste de Austrische hypothees, boe-in de Austronesische taole weure verboonde mèt de Austro-Aziatische taole (ouch bekind es Mon-Khmertaole, boe oonder mie Khmer en Vietnamees oonder valle) en soms ouch mèt de Tai-Kadaitaole en de Hmong-Mientaole. De euvereinkomste zien veural typologisch; op lexicaol en fonetisch gebeed ligke zoe'n verbindinge minder veur de hand. Sommege meine evels tösse conservatief taole vaan de Nicobare (Austro-Aziatisch) en de Filipijne (Austronesisch) mie trèffers te zien.
'n Verbinding tösse Austronesisch en Tai-Kadai zoonder de aander gróppe is ouch wel ins veurgestèld. Eve zoe good kin me neet oetslete tot de taolgróppe oonderein invlood opein höbbe gehad (beveurbeeld es substraot- of superstraottaol). Nog 'n aander meugelekheid is 'n verbinding mèt de Zuid-Andamanese taole (op de Andamane gesproke). Tot slot zien inkel taolkundege euvereinkomste mèt de Japanse taole (Japans en Ryukyu) opgevalle. Es zoe'n verbinding evels al besteit, zal 't ieder um indirekte verwantsjap goon: de Japanse taole zouwe 'n Koreaanse creooltaol op 'n Austronesisch substraot kinne zien.
Klaanklier
De klaankliere vaan de versjèllende Austronesische taole vertuine dudeleke euvereinkomste. Zoe höbbe de taole miestal 'n euverziechtelek aontal klaanke, gein toene en euverwegend syllabe vaan 't soort CV (consonant-vocaol). In de mieste taole kin e woord wel op 'ne consonant indege (de Polynesische taole zien dao 'n oetzundering op). Wijer nump de diversiteit in consonante aof naomaote de taole extremer en wijer 'oontwikkeld' zien: de Formosaanse taole höbbe rillatief väöl, de Polynesische taole wieneg klaanke. De klaankinventaire vaan 't Proto-Austronesisch, 't Maleis en 't Hawaiaans kinne heivaan e beeld geve.
Daobij koume veer vocaole: a, i, u, e /ə/.
Blust (2009) oondersjeit mie consonante (25) meh kump tot dezelfde veer vocaole.
't Maleis heet intösse zès vocaole: a, e, ə, i, o, u. De /e/ en /ə/ weure allebei es <e> gesjreve.
Dees taol heet mer 13 klaanke: ach consonante en de vief 'Italiaanse' vocaole (allemaol mèt 'ne korte en 'ne lange variant). De consonante zien:
't Hawaiaans maak dus gei versjèl tösse /t/ en /k/.
Grammair
typologisch kinne de Austronesische taole rouw-eweg in drei gróppe weure opgedeild: taole vaan 't Filipijns typ, vaan 't Indonesisch typ en vaan 't pos-Indonesisch typ.
1348
1345 - 1346 - 1347 - 1348 - 1349 - 1350 - 1351 1348 waor e sjrikkeljaor wat begós op 'nen dinsdag op de Juliaanse kalender.
Austronesische taole
Grammair
De ierste gróp kinmerk ziech door 't bestoon vaan 'n rillatief oetgebreide morfologie. Zoe kinne dees taole naomvalle, die op 'n bezunder meneer georganiseerd zien: eine naomval (casus directus) kin zoewel 't subjek (oonderwerp) es 't objek (lijend veurwerp) aongeve; al nao gelaank 't aander woord in de zin in d'n accusatief of d'n ergatief steit. Taole wie 't Tagalog höbbe daomèt e systeem boe-in zoewel de nominatief benaodering (wie in de Indogermaanse taole) es de ergatief benaodering (wie in oonder mie 't Baskisch) meugelek en daobij gans umkierbaar zien. Boete de Filipijne kump dit systeem, dèks minder geprononceerd, ouch veur in de Formosaanse taole en in väöl taole vaan Borneo. Me nump algemein aon tot 't ouch in 't Proto-Austronesisch veurkaom.
In taole vaan wijerop, wie 't Maleis en 't Aajd-Javaans, vint me hei en dao wel relikte vaan dit systeem. In 't algemein evels zien dees taole zjus flexieloes: ze valle oonder de isolerende taole. Neve naomvalle oontbreke ouch flexie vaan wèrkwäörd en miervoudsvörm. Toch kinne dees taole wel miervoude make door reduplicatie: (beveurbeeld Maleis orang 'mins' > orang-orang 'lui'). Reduplicatie is algemein in de ganse taolgróp, zij 't laank neet ummer mèt 't doel um miervoudsvörm te make (Hawaiaans wikiwiki 'snel'). 'n Oetzundering op de regel vaan gein verbuiging vörme de persoeneleke veurnaomwäörd. Die kinne neve inkelvoud en miervoud dèks zelfs nog mie getalle: 'nen dualis is algemein, 'nen trialis kump hei en dao veur. Uniek is 't Sursurunga, wat wel vijf getalle heet (gesproke in Papoea Nui-Guinea).
Kesjteël Meerssenhoven
Besjrieving van 't kesjteël
't Hujige kesjteël is 'n U-vörmig wit gesjilderd hoes mèt 'n classicistisch uterlik en is gelaege bènne 'n veerkantje gedempte ómwalling wo-euver 'n brök mèt veer baoge. 't Bevat 'ne L-vörmige kern besjtaonde oet kelders oet de 13e en 14e eëuw en die zint opgetrokke oet mergel en 'n zandjsjteine plintj, gevörmp in de wes- en hoofvleugel. De vörm van 't kesjteël is óntsjtaon nao 'n ingriepende verboewing in 1743, wobie de wesvleugel woort verlengd en de oasvleugel woort biegeboewd, zoadat allebei de vleugels aeve langk ware en zoa 't geboew 'n symmetrisch aanzeen gaove. Bie de hoofvleugel woort de ingank op de eësjte verdeping veurzeen van 'n hèlsjteine bordes mèt gebaoge trep aan weerszie en veurzeen van 'n sjmeediezere hèkwerk. In 1902 woort door de toenmalige eigenaer, de femielie Regout, aan de oaszie bie de euvergank tösje de hoofvleugel en de oasvleugel 'ne taore aangeboewd, oetgeveurd mèt 'n koepeldaak en 'ne knóbbelsjpits.
Inwèndig haet 't kesjteël 'n aantal 18e eëuwse interieurverseerselen en sjtöcwerk in de hal van rondj 1800, besjtaonde oet 'n aantal reliëfwerke die de sezoene veursjtelle. 't Hoes haet boete de ómwalling nog 'ne neerhaof besjtaonde oet tweë witgesjilderde veurmalige sjtalruumdes aan weërszie van 'n veurplein. De sjtel zint taengewoordig ómgeboewd tot woonhoeze.
't Geheël wirt aan de sjtraotzie aafgesjlaote door 'n moer mèt dao-in opgenómme 'n paortpaviljoen mèt helmdaak, gedateerd oet rondj 1800. Bie de inrit nao 't paortpaviljoen sjtaon direk aan de sjtraot aan weerszie tweë leëuwebeelde op pylonen die dao in de 20e eëuw zint biegeplaatsj. Aan de achterzie van 't kesjteël bevènje zich kesjteëltuine aangelag in 't midde van de 18e eëuw ter groate van óngeveër 5 hectaar. Wiejer zint 'r nog landjboewgrónje ter groate van óngeveër 6 hectaar.
Gesjiedenis een beweuners
't Oarsjprónkelike middeleëuwse kesjteël woort veur 't eësj geneump in 1345 en waas toen ouch bekènd ónger de naam "Mertzena". De ridder dae in 1345 woort geneump waas Hendrik van Ittere, leënman van de heëre van Valkeberg. Hae waas getrouwd mèt 'n dochter van de heëre van Heinsberg die in dae tied ouch euver Valkeberg regeerde. Toen dit echpaar kènjerloos stórf, woort 't kesjteël door hun femielielede betwis en kreeg 't in korte tied allerlei bewoners. Ein van die bewoners waas Reinier van Bergen Trips, drossaard van Daelhem en leënman van de hertog van Brabant dae tèves de nuje heër van Valkeberg waas. De drossaard waas aevel nogal beruch óm zien losbènjig laeve en woort oeteindelik door de hertog óntsjlage.
Hienao woort 't kesjteël bewoond door versjeije ridders die beruch ware in de ómgaeving. Zie hèje t meistal gemuntj op de sjippers en koupluu die op de Maas voere. De meist beruchte waas Willem van Aremberg, ouch bekènd ónger de bienaam 't zjwein van de Ardènne. Toen de Mesjtreechse bevolking sjoan genóg hèj van zien sjtreuëperieje trókke zie, tezame mèt de Luukse troepe van bisjop Johan van Horne, op nao de Mertzena wó Willem zich mèt zien kornuite opheel. Willem woort gevange genóme en in 't zelfde jaor terechgesjtèld in Mesjtreech. Zien makkesj woorte oet 't kesjteël verdreve, wobie 't hoes vriewaal gans woort verwoes. Allein de kelders en de eësjte opboew bleve es restante euver.
't Woort aevel weer herboewd door de femielie Van ’t Zievel, die ouch 't sjlot Severen in Amby bewoonde en nog völ anger bezittinge en bande mèt anger femielies in Zuud-Limburg hèj. Tösje 1596 en 1742 waas 't kesjteël in hun bezit. Tiedes 't bewèndj van de femielie Van ’t Zievel woort Meerssenhoven in de Tachtigjaorige Oarlog meërmaole geclaimd door de Sjpaanse landjvoog Alva om 't te gebruke es zien hoofkwarteer. In 1635 brende Meerssenhoven vriewaal gans oet, mèr ouch noe woort 't kesjteël weer herboewd. In 1743, toen de femielie Van ’t Zievel 't kesjteël hèj verlaote, woort 't gesjloop en woort op diezelfde plek 't hujige sjlot geboewd door Arnold van Gilman. 't Woort, mede ómdat de verdedigende functie van 'n kesjteël toen oet de tied waas geraak, 'n veur dae tied 'n zeer modern landjhoes mèt groate rame, ruime zale en prachtig sjtöc- en sjniewerk baove de hoag deure en de sjouwe.
In 1770 kaom 't kesjteël in bezit van de Meestreechse femielie Olislagers die d'r verbleef pès 1877 toen de lètste Olislagers kènjerloos stórf. Óngertösje waas 't kesjteël nog in 1794 bezat door Jean-Baptiste Bernadotte, 'ne maarsjalk in 't leger van Napoleon. Hae gebruukde 't kesjteël es zien hoofkwarteer tiedes de belegering van Mesjtreech in dat jaor. Róndj 1800 zint 'n aantal verboewinge en oetbreijinge oetgeveurd. Dees zint verrich nao 'n óntwerp van de Mesjtreechse sjtadsboewmeister Mathias Soiron.
In 1902 woort 't kesjteël, naodat 't 25 jaor ónbewoond waas gewaes, aangekoch door de Mesjtreechse industrieel Regout en woort 't bewoond door ein van zien femielielede. De femielie Regout beheeld 't kesjteël pès 1955. In dat jaor verkochte zie 't aan de broeders van Sint Joseph in Heërle en woort 't veurtaan gebruuk es kloaster. Later woort 't bewoond door Broeders Franciscanen, die d'r 'n internaat en 'n tehoes veur wirkende jónges hele.
't Heje
In 1980 verlete de paters Franciscanen 't kesjteël weer, wonao 't veur korte tied in bezit waas van 'ne zakeman oet Vught. Toen dae in financiële probleme kaom en 't kesjteël weer laeg kaom te sjtaon, woort 't gebruuk es óngerkómme van Vietnamese boatvluchtelinge. Allewiel is 't kesjteël in partikeleer bezit.
1766
1763 - 1764 - 1765 - 1766 - 1767 - 1768 - 1769
Austronesische taole
Vocabulair
Wie gezag vèlt vrij gemekelek oet te make tot de Austronesische taole aonein verwant zien. Genóg wäörd zien euver versjèllende gróppe verspreid. Zoe kump 't woord mata 'oug' vaanaof Taiwan gans tot in Nui-Zieland veur. Natuurlek zien cognaote oonderworpe aon klaankwètte, zoetot de mieste gedeilde wäörd sterk vaanein versjèlle. De oonderstoonde tabel gief e good idee vaan zoewel de klaankwètte es vaan de maot boe-in basaol wäörd al daan neet weure gedeild.
Bronne
Dit artikel is veur e groet deil gebaseerd op, meh (op de tabelle nao) neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume bittekes informatie vaan en:Proto-Austronesian language, en:Malay language, en:Hawaiian language en en:Austronesian alignment.
Zjwarte Doeëd
De Zjwarte Doeëd is 'n benaming veur de versjillende pesepidemieë die in 't begin van de 14e iew enorme sjlachtoffers in Europa tot gevolg hei. De bekendste van die epidemieë is die van 1348. De sjattinge gont dat 'n derde van de toenmalige bevolking gesjtorve is aan dis uters besjmettelike ziekte. De pes hou väöl sjlachtoffers kenne make omdat d'r sjprake waor van 'ne hoeëge bevolkingdrök: d'r waore te väöl minsje veur d'r besjikbare grond. 'n Gevolg waor groeëte voedseltekorte waodurch de gezondheid van minsje sjterk achteroet waor gegange en ze väöl vatbaarder waore veur ziekte. Ganse dörper waore oetgesjtorve en zunt van de aardbodem verdwene. 'n Veurdeil veur de euverlaevende waor dat de bevolkingsdrök tot 'n hieël lieëg nivo gezak waor, waodurch d'r opins voodsel genog waor en minsje wir gezonder werde. 'n Twieëde gevolg is dat de handel, die sinds eind 13e iew durch dae hoeëge bevolkingsdrök op 'n dieptepunt waor, wir kos toenumme waodurch d'r mieë geld in umloup kom. Dis oplaeving van de handel zörgde d'r veur dat de sjtaatsvorming richtig van sjtart kos gaon en dat de Europeanen oeteindelik de meugelikheid kreege um op ontdekkingsreize te gaon.
Pas in 1658 oontdèkde d'r Duutsje jezuïet Athanasius Kircher dat de pes veroorzaakt waoërd dör micro-organismen.
Varia
D'r existentialistische roman De pest va Albert Camus handelt uvver 'ne arts, Bernard Rieux, dae tiedens 'n pesepidemie in de Algerijnse sjtad Orient sjtaandhèlt oonder extreem umsjtandèghede.
Simón Bolívar
thumb Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios (Caracas, 24 juli 1783 - Santa Marta, 17 december 1830) waor 'ne Zuid-Amerikaanse vrijheidsstrrijer. Heer bevrijde 't gebeed vaan de huiege len Panama, Colombia, Venezuela, Ecuador, Peru en Bolivia, wat nao häöm verneump is, vaan de Spaonse euverhiersing. In dees len steit 'r bekind es El Libertador.
Jäög en vreug leve
Bolívar woort gebaore es keend in 'n aristocratische familie oet 't modern Venezuela die vaan de Baskische laandadel aofstamde en riek waor gewore mèt de exploitatie vaan goud- en kópperkojle. Nao d'n doed vaan zien awwers góng heer in 1799 nao Spaanje veur zien opleiing aof te make; in 1802 trojden heer dao mèt María Teresa Rodríguez del Toro y Alaysa. Wie heer 't volgend jaor mèt kort trökgóng nao Zuid-Amerika storf zie aon de geel koorts. In 1807 verstegden 'r ziech definitief weer in zie gebuurdeland.
President vaan Gran Colombia
De Spaanjerds en lokaol kreegshiere waore nog neet gans verslaoge, meh mèt nog e paar veldslaoge versterkden 'r zien mach. Heer trok noe wijer nao 't zuie en naom de taak op ziech Peru gaans te bevrije; in 1824 woort 'r door 't congrès vaan Peru tot dictator beneump. Ziene generaol Antonio José de Sucre versloog de nog aonwezege Spaonse legers. Op 6 augustus 1825 woort de Republiek Bolivia oetgerope, nao Bolívar geneump, mèt 'n door häöm oontworpe constitutie.
Intösse had 'r de groetste meujte veur in Gran Colombia de einheid te bewoere. De regionaol nao-iefer had de samewèrking tösse de versjèllende deile vaan 't land hendeg zwoer gemaak, en dewijl Bolívar zien ideaol de Vereinegde Staote vaan Zuid-Amerika waore leke de meiste prominente mie te veule veur oonaofhenkeleke republieke. In 1828 belag heer in Ocaña 'n conferentie euver vernuiing vaan de groondwèt; wie die mislökde reep 'r ziechzelf oet tot dictator vaan Gran Colombia. Dit zètde nog mie koed blood en op 27 aprèl 1830 besloot heer trök te trejje es president en nao Europa te vertrèkke. Op 17 december vaan datzelfde jaor, nog ietot zien verbanning kós beginne, storf heer aon tuberculose. In 1842 woorte zien reste nao Caracas euvergebrach, boe e monumint veur häöm woort opgeriech.
Lava
Lava is 'n gleujendje massa, in 'n vleujbaar vorm, die bie 'n oetbersting van 'n vólkaan vriekump. Veurdet lava de aerdoppervlakdje of zieëbaom bereik, hètj 't magma.
Naogelang de sjemische samestèlling deiltj me lava in twieë tupe in:
Lava kan hieël väöl sjaaj es gevolg höbbe, meh juus ouch väöl goods bringe, wie de vörming van lenj (wie Hawaï). Wiejer is aafgekeuldje lava hieël erg vröchbaar, wie 't gebied róndje Etna op Sicilië.
Wen de lava gestoldj is, wuuertj 't ouch "puim" geneump. De puimstein waere döks gebroek veur vijvere. Dees zeen dus lichte stein.
Petrus Gagini
Petrus Nicolaas Gagini (ca. 1741 - ca. 1810) waor 'ne veuraonstaonde Italiaanse kunsteneer dee stucdecoraties maakde. Heer werkde väöl same met de Mestreechsen arsjitek en decorateur Matthias Soiron.
Bekind wèrk vaan Petrus Gagini kin me vinde in 't Stadhoes vaan Mestreech. De Gagini-kamer vaan 't Mestreechse stadhoes is bekind veur häör bezunder stucdecoraties. Gagini maakde dees decoraties in 1789 oersprunkelek veur 'n salon in 'n hoes aon de Capucijnenstraot 114. Toen dit hoes anderhaaf ieuw later aofgebroke woort, is 't stucwerk pas euvergebrach nao 't stadhoes. Gagini heet dees decoraties oonderteikend. "Gagini invenit et sculpsit 1789" is te leze op 't stucwerk op de sjouw in de Gagini-kamer.
Umtot heer zien werke, in tegestèlling tot zien collega's, deeg oonderteikene is bekint tot heer geleef waor, en tot heer neet allein in Mestreech, mer ouch in Aoke en Luik heet gewèrk.
Neon
Neon is e sjemisch element mit 't symbool Ne en 't atoeamnómmer 10. 't Is e kluuerloos aedelgaas.
Neon is in 1898 óntdèk gewaore door William Ramsay en Morris Travers, vriewaal geliektiejig mitte óntdèkking van xenon en krypton, 't Grieks waord "neon" mèntj "nuuj".
Inne aerdatmosfeer kump neon sporadisch veur (óngevieër 0.0015%) in óngebónje toestandj. 't Kan industrieel geproduceerdj waere via gefractioneerdje destillatie van gekeuldje lóch.