cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tuinhagedisse
Historie
V.V. De Tuinhagedisse, óngertösse aangeveurd door Vórs Frans van Eldijk (vanaaf 1962), woor de enige vastelaovesverenging die traditioneel op de ellefde van de ellefde 't sezoen äöpende mit häöre bontje aovend. Dees bontje aovende en door mit te werke aan de bontje aovende van ónger angere D'n Uul, brachte de vereniging grote naamsbekendheid. Ouch door 't mitwerke van "Meister Heyen" kwaam de kienjeroptoch toet sjtandj. D'er waerde ein vastelaovesgezetje oetgegaeve en biej 't ellef jäörig besjtaon waerde veur de eerste keer mitgedaon aan de optoch van Groot-Remunj. Dit és sjtap om toet grote samewerking te kómme mit alle Remunjse vastelaovesvereniginge.
Zeker door al dees ontwikkelinge waerde de jubileumreseptie 1 x 11 mit és motto "In Leeve en biej de Tuinhagedisse ken alles" ein groot succes.
De eerste resepties, die nog get 'greun' van opzet waare, greujde in de loup der jaore oet toet waare happenings en waerde dan ouch in versjillende lokaties gehaaje. 't Prinsepelies is toet 1978 in kefee De Sjmeed in de Broekhin gewaes. Tante Jet zouw neet allein ein geweldige kasteleinse zien, mer ze zouw ouch begrip höbbe veur de soms heel klein dinge, die zo enorm belangriek zouwe zien in 't vereinigingslaeve. Hiejdoor kreeg ze den ouch de biejnaam "Mooder van de Tuinhagedisse" Door 't aanlikge van ein viaduk in de Broekhin waerde kefee De Sjmeed aafgebraoke. Hiejdoor waerde dees episode aafgesjlaote. In daen tied haaj Leeve, ónger leiding van Ton Reynders, ein Prinsekepel die bereumd woor óm zien sjtiel en meziek.
V.V. De Tuinhagedisse kende veul hoogtepuntje, zoés 't bezeuk van Willen Duys aan de vereiniging, dae zich mit de Hoesorde van Grootvórs Bair Cox leet riddere. De sjpraekbekwaamheid van Grootvórs Bair en Vórs Frans van Eldijk verraste Willem Duys zo zeer det d'er bang waar det es Hilversum dit te heure kreeg hae zónger werk zou kómme te zitte.
Nao 't sjloete van kefee De Sjmeed waerde V.V. De Tuinhagedisse opgenaome biej Jaques en Nelly Wolters van kefee - restaurant Meneerkes. In deze tied greujde 't traditionele frühshoppe oet toet ein Meneerkesgebeure wao miense vanoet de ganse provinsie op aafkwaame. Ouch de Bóntje Aovende waerde ein nuuj laeve ingeblaoze. Door de insjpanning van miense oet de vereiniginge en de veule artieste van eige gróntj waerde dees aovende, o.l.v. Frans van Eldijk, altied ein groot succes en waare altied toet de letste sjtool en get meer oetverkoch. V.V. De Tuinhagedisse haet zich mit veul geesdrif ingezat veur de ganse gemeinsjap, jónk en aad. Dao-oet is ouch de jeugvastelaovend gebaore en is de Jeugraod óntsjtange mit de origineel oetrooping van de Jeugprins. Nao ellef jaor "gewoond' te höbbe in Meneerkes, verhoesde de vereiniging nao kefee - zaal Moonen, woo ze terech kwoome biej Wiel en Mariet, die vastelaovesgek waare.
Hoogtepuntj waar 't jubileumfees van 3 x 11 jaor Tuinhagedisse. Door de perseunlike insjpanning van Sjra Pollaert waar 't meugelik óm biejnao alle aad prinse biej-ein te kriege en zo veur 't naogesjlach vas te likge. Op de jubileumreseptie waerde veer jubilarisse, te weite Anny van Alphen - Koolen, Jules Vogels, Jan Puts en Tjeu Niessen, gehuldig. Ziej haaje zich 33 jaor langk volledig ingezat veur 't welzeen van de vereiniging. Ouch waerde aafsjied genaome van Vórs Frans van Eldijk, dae zich 30 jaor langk volledig haaj ingezat veur ut reile en zeile van V.V. De Tuinhagedisse en zo ein duudelike sjtempel haet gedrök op "zien" vereniging.
Nao ein Vórsteloze periode van twee jaor waerde Frans Gommans in 1992 toet Vórs geïnsjtalleerd, waat d'er toet 1995 deej. Veul sjteun óngervónj de vereiniging van 't L.A.P.96, de opnuuj opgerichte vereniging van aad Prinse ónger veurzitterssjap van Roel Janssen, dae de vereiniging mit raod en daod biesjteit. Nao de fatalen brandj in 1998 van zaal Lenssen verhoesde de vereniging terök nao "Meneerkes", woo ze door de femilie Wolters "leefdevol" waerde ontvange. 't Prinsepelies waar weer terök op zien aaj plaats. Mit 't verlaore gaon van de enige zaal in Leeve kwaam de vereniging veur ein dilemma te sjtaon. De traditioneel en alom bekende Bóntje Aovende kóste gein doorgangk meer höbbe.
Dankzie de wil van de femilie Vos - Stiphout kós men veur heur jaorlikse evenementen terech in de bedriefshal toet en mit 't vastelaovesezoen van 2001. Me kós neet meer in de hal terech door de bezwaore van ómwonende. 't 4 x 11 jäörig jubileum mós noodgedwonge gevierd waere in ein tent en 't sezoen 2001/2002 zellufs in ein (biejnao aafgekeurde) bedriefshal aan de Maas. Toch bleef de Prinsesjpreuk oet 1999: "Gein gezümp, de zaal dae kump" hoog gehaaje.
't Vastelaovessezoen 2002/2003 kós den eindelik weer in eine zaal gehaaje waere. De femilie Stienen durfde 't aan óm toch weer eine zaal te bouwe oppe plaats van de aafgebrande zaal.
Aajdnederfrankische grammatica
't Aajdnederfrankisch of Aajdnederlands waor de ierste fase vaan 't Nederlands (mèt zien westeleke dialekte) en 't Limbörgs, die leep tot zoeget 1150. De taol is mer wieneg bekind, meh wel good genóg um häöre grammatica te kinne opstèlle.
Zelfstendege naomwäörd
Naomwäörd weure nog mer in veer naomvel verboge: nominatief, genitief, datief en accusatief. D'n instrumentalis, dee in 't Aajdingels en Aajdhoegduits nog dujelek is trök te vinde, is mèt d'n datief samegevalle en allein gevoonde in 't versteinde vörm wie bethiu 'boeveur'. Ouch vaan 'nen eventuelen dualis is niks mie te vinde; wäörd weure allein in inkelvoud en mievoud verboge.
Lidwäörd weure nog mer spaorzaam gebruuk; zuug veur wijer details oonder veurnaomwäörd en syntaxis.
In tegestèlling tot 't Middelnederlands zien in 't Aajdnederfrankisch nog dujelek de traditioneel declinaties te herkinne die geèrf zien oet 't Oergermaans en ouch hun cognaote kinne in aander Indo-Europese taole. Euver 't algemein weure de grenze in de Wachtendonckse Psalme, die e stök awwer zien, wel beter bewoerd es in de Leidse Williram.
a-declinatie
De mieste manneleke wäörd valle oonder de Germaanse a-declinatie, die euvereinstump mèt de Griekse en Latijnse o-declinatie.
De gecursiveerde vörm zien te vinde in de Leidse Williram.
Variante vaan dees declinatie zien de ja- en wa-stamme. Heibij is de zwake consonant dee veur d'n buigingsoetgaank kump deils in d'n oetgaank goon zitte. Tot de ja-stamme hure de nomina agentis op -er(e). De wa-stamme zien mer in e paar wäörd euvergelieverd; allein 't inkelvoud vèlt compleet op te stèlle.
Alle vörm zien nao 't veurbeeld vaan de Psalme. De Williram heet de neiging um de ja-stamme wie gewoen a-stamme te behandele; de wa-stamme valle dao al gooddeils same in de zwake verbuiging (zuug oonder).
Ouch de mieste oonzijege wäörd valle oonder de a-declinatie. 'n Bezunderheid is tot dees wäörd in awwer Aajdnederfrankisch gaaroet geinen oetgaank in nominatief en accusatief mievoud höbbe.
De bovestoonde vörm koume oet de Psalme; hei-oet kin me opmake tot d'n Hoegduitsen oetgaank -er veur 't oonzijeg nog geinen ingaank had gevoonde in 't Limbörgs. Variante mèt oetgaank bestoon wel en koume veur in de Williram (diere 'bieste', wercho [lees werco] 'werke'. Dao vint me ouch vörm op -er, die me wel kin touwsjrieve aon 't gebruuk vaan e Hoegduits orzjineel. Eine kier, en wel in 't bekind gediechske Hebban olla vogala, vint me e miervoud op -as (nestas). Dit kin Aajdingelsen invlood zien, of Aajdsaksische; daobij is 't ouch de vraog of nest in 't dialek vaan de sjriever neet mesjiens mannelek waor.
Ouch oonzijege wäörd kinne ja- of wa-stamme höbbe, beveurbeeld ende 'ind' en horo 'pratsj'. Hun verbuiging versjèlt wijer neet vaan de manneleke pendante. In 't woord strō 'stru' vinde v'r 'ne verkorte genitief inkelvoud strōs.
o-declinatie
Heitouw huurt e groet deil vaan de vrouweleke wäörd. Oongetwieveld waore die wäörd 'nen inkele kier mannelek, meh zoe'n wäörd zien neet euvergelieverd. 't Geit in de ierste plaots um wäörd die in 't Oergermaans op -ō indegde, en daomèt cognaot zien mèt de Latijnse en Griekse a-declinatie. In 't Aajdnederlands zien evels de vrouweleke n-stamme (zuug oonder bij zwake verbuiging) mèt de o-declinatie samegevalle, zoetot me bij al dees wäörd vörm zuut die op bei declinaties trökgoon.
i-declinatie
Hei-oonder valle zoewel manneleke es vrouweleke wäörd. Eigelek zouw de declinatie bij allebei de geslachte mote samevalle. Dit is evels (wie in aander Germaanse taole, zelfs al in 't Gotisch) allein in 't mievoud nog zoe. In 't inkelvoud höbbe de manneleke i-wäörd ziech evels bij de o-declinatie aongeslote, zoetot de flexie dao bij mannelek en vrouwelek versjèllend löp.
Zwake verbuiging
Ouch wel n-declinatie geneump. De gróp besteit oet manneleke en oonzijege wäörd; wat mèt de vrouweleke n-stamme is gebäörd, kin me bove leze. Oonder mie umtot oonzijege wäörd noets apaarte vörm veur d'n accusatief höbbe, goon manneleke en oonzijege zwake substantiva neet geliek op.
u-declinatie
Dees declinatie kaom wieneg veur en is mer spaorzaam euvergelieverd. 't Liekent trop tot de wäörd die droonder valle ziech ummer mie bij de groeter declinaties aon 't aonslete zien.
Wortelverbuiging
Ouch dees gróp löp leeg, d.w.z. ze geit dujelek in regelmaotege declinaties op. Verwantsjapswäörd wie bruother(e) weure daan gewoen wie helper(e) verboge.
't Woord man 'mins, maan', wat dèks veurkump, weurt ouch gooddeils wie e gewoen woord oet de a-declinatie verboge, mèt ein bezunderheid: nominatief en accusatief mievoud höbbe geinen oetgaank (man). Noe nog weurt in 't Nederlands gezag: Die kist moet je met vier man tillen.
Oonverbuigbare
Abstrakte wäörd aofgeleid vaan e bijveugelek naomwoord indege vaanajds op -i en höbbe deen oetgaank in alle naomvel: diupi 'deepde'. Dees wäörd zien vrouwelek. Daoneve kump ouch 't achterveugsel -itha veur (diupitha), wat 't in later Nederlands zal winne; zoe'n wäörd valle 'gewoen' oonder de o-declinatie.
Bijveugeleke naomwäörd
Wie de mieste Germaanse taole ('t Limbörgs is 'n oetzundering) kint 't Aajdnederfrankisch 'n sterke en 'n zwake verbuiging. De zwake kump in de modern taole veural nao (bepaolde) lidwäörd veur; umtot die in 't Aajdnederfrankisch nog bekaans oontbreke, is de sterke verbuiging väöl beter bewoerd gebleve. Hei-oonder volg, in de sterke flexie, 't woord blint 'blind'.
Opvallend is de vörm blindin in d'n datief mannelek en oonzijeg. Deze vörm huurt eigelek toes in de zwake verbuiging; me zouw hei iejer blindemo verwachte. Dit kump wel noe en daan veur, meh dat kin hiel good koume door 't gebruuk vaan e Hoegduits orzjineel.
Wie me kin zien heet de nominatief inkelvoud geinen oetgaank, ouch neet bij mannelek en vrouwelek. Dit is modern Nederlands (en aander Germaanse taole) euver 't algemein neet zoe, meh 't kump welins veur es me 't euver de kwaliteit vaan 'ne mins heet: een groot man is iemes wat belaankriek is en/of väöl heet gepresteerd, dewijl een grote man gewoen laank en breid gebouwd is.
Aofgeleide bijwäörd
Bijwäörd aofgeleid vaan bijveugeleke naomwäörd weure gevörmp mèt -o. 't Achterveugsel -līko kump noe en daan veur: boldliko 'dapper' in de Williram (oet bold, Ingweoonse variant vaan bald).
Persoeneleke
Dit is e sterk geïdealiseerd sjema. De Psalme gebruke geregeld Hoegduitse vörm, de Williram bekaans exclusief. In dat book vint me ouch nog mir, mich en thir, thich veur d'n datief en accusatief in de ierste en twiede persoen. De sjriever gebruuk ze wel doorein, wat aontuint tot heer dat versjèl in zien eige taol neet maakde. In de Psalme vint me wi en wir nevenein; dit kin ouch in de taol vaan de sjriever zoe zien gewees (wie noe ouch in väöl Limbörgse dialekte veer). Wijer valle diverse vörm mèt h- op die in de daarde persoen veurkoume: her, himo, hiz (lees hit), hin ('hun', accusatief mievoud). In de Psalme koume die allein in 't begin vaan de teks veur; later gebruuk de sjriever, dinkelek oonder invlood vaan zien Aajdhoegduits orzjineel, allein vörm zoonder h-.
In de daarde persoen genitief woort oersprunkelek versjèl gemaak tössen 'ne genitief dee tröksleit op 't oonderwerp (sīn) en eine dee nao get of iemes aanders verwijs (is). Dit versjèl besteit ouch in väöl aw en sommege modern Indo-Europese taole. De vörm is weurt evels al zeldzaam: heer duuk mer eine kier op in de Psalme. In d'n datief en accusatief kaom dee vörm dinkelek neet veur; in zoewel de Psalme es de Williram is de vörm sich gevoonde, meh dat zal wel koume door 't gebruuk vaan Hoegduitse orzjinele.
Bezitteleke
Bezitteleke veurnaomwäörd zien aofgeleid vaan de genitief vaan de persoeneleke veurnaomwäörd: mīn, thīn, sīn, unsa en iuwa. Sīn weurt zoewel veur de daarde persoen inkelvoud es miervoud gebruuk. Oondaanks hun aofkoms kinne de wäörd wie gewoen bijveugeleke naomwäörd weure verboge.
Es 't bezit tröksleit op get aanders es 't oonderwerp, weure in de daarde persoen in principe de genitiefvörm gebruuk (zuug ouch bove). Die weure neet verboge.
Aonwiezende
Langen tied kóste de Germaanse taole mer ein aonwiezend veurnaomwoord veur zoewel kortbij es wiedaof. 't Oet 't Indo-Europees geèrf woord veur kortbij is in 't Gotisch nog es taolrelik bewoerd meh in de Wes-Germaanse taole allaank verdwene. In 't Aajdnederlands is dit laank ouch zoe gewees: de Psalme beeje allein vörm die euvereinkoume mèt 't modern dee(n), die en dat.
Vaan ther veur de nominatief mannelek inkelvoud maag me aonnumme tot 't Hoegduitsen invlood is.
Nao 't ind vaan d'n Aajdnederlandsen tied weurt dit woord dèkser es lidwoord gebruuk. Mesjiens neet touwvalleg kump roond dezen tied e verzwoerd aonwiezend veurnaomwoord in gebruuk, wat geit dene veur kortbij aon te geve. In de Williram leus me al thise, thisa, thiuse veur 't vrouwelek en thiz (lees thit) veur 't oonzijeg inkelvoud. Dees wäörd koume euverein mèt deze(n)/dees/dit in 't Limbörgs. In de Psalme, die awwer zien, koume dees wäörd neet veur.
Tèlwäörd
Tèlwäörd zien mer zier spaorzaam bekind. Hei (en ouch allein hei) heet me zelfs mie aon glosse es aon de twie lang tekste. Veural in plaotsnaome vint me dèks tèlwäörd.
De volgende zien euvergelieverd of kinne vrij gemekelek weure gereconstrueerd:
Ein/ēn is gans verbuigbaar, de hoeger getalle höbbe in eder geval 'nen datief. Dee weurt zelfs noe nog in 't Nederlands gebruuk (met zijn drieën).
Werkwäörd
't Aajdnederfrankisch waor, in eder geval veur zoewied veer kinne zien, d'n dualis en 't passief al kwiet, meh bewoerde wijer väöl vaan de aw Germaanse vörmeriekdom. De conjunctief is slech euvergelieverd, meh good genóg om te zien tot 'r nog algemein vaan d'n indicatief versjèlde - wat in 't Middelnederlands door 't verdoffe vaan de klinkers nog mer bij 'nen inkele vörm zoe waor. 'n Einheidsmiervoud, wie in de Ingweoonse taolvörm, gief 't neet, al moot dat oetindelek in 't weste wel zien oontstande door taolcontak mèt 't Fries. Ouch de ierste en daarde persoen mievoud, die later euveral zouwe samevalle, versjèlle in d'n indicatief nog vaanein (al kump 't ouch veur tot ze samevalle).
Zwake werkwäörd
Vaan de veer zwake werkwoordsklasse in 't Oergermaans (die op -jan, -ōn, -an en -nan) zien in 't Aajdnederlands de ierste twie nog euvergebleve. De versjèlle weure evels gaw kleinder: in väöl vörm valle ze al same en in de verleien tied, boe 't versjèl normaal nog 't dujelekste te zien is, volge de -jan-wäörd dèks al de verveuging vaan de -ōn-wäörd.
Geïdealiseerd zuut de verveuging vaan de twie types zoe oet:
Sterke werkwäörd
Sterke werkwäörd zien e typisch Germaans fenomeen: 't Indo-Europees ablautsysteem is hei nog get oetgebreid (neve lang en korte e en o hure noe ouch lang en korte a tot de meugelekhede) en vörmp veur 'n rillatief klein gróp vaan väölgebruukde werkwäörd de basis vaan de verleientiedsvörming. In de aw Germaanse taole zien zeve klasse sterke werkwäörd te oondersjeie: zès mèt ablaut en 'n zevende mèt reduplicatie. 't Aajdnederlands weurt de zevende klas, zjus wie in de mieste Germaanse taole, in 't algemein ouch vaan ablaut veurzeen.
'n Bezunderheid bij e hemfelke sterke werkwäörd is tot de prefix ge- in 't voltoejd deilwoord oontbrik: vundan 'gevoonde', cuman 'gekoume', worthan 'gewore'. Ouch in 't Middelnederlands vint me dit dèks trök en noe nog huurt me 't in sommege Limbörgse dialekte (veural bij awwere). Dao kin 't evels allein bij mutatief werkwäörd optrejje (d.w.z. werkwäörd die mèt zien weure verveug), dewijl me dit in 't Aajdnederlands ouch bij actief werkwäörd vint (die höbbe kriege).
V'r zalle hei de zeve klasse naoloupe en es veurbeeld e werkwoord oet de ierste in zien complete verveuging tuine. In eder vaan de zès ablautende klasse bestoon veer ablautsgraode: infintief/tegewoordegen tied, verleien tied inkelvoud, verleien tied mievoud, voltoejd deilwoord. Daoneve kin de verveuging vaan de tegewoordegen tied nog door umlaut weure aongedoon. In de Psalme, die jummers in 't Aajdlimbörgs gesjreve zien, vint me dat dèks trök. In de Williram zuut me dat minder consequent; 't kin tot in 't weste d'n umlaut aon 't verdwijne waor, meh 't kin ouch tot 'r dao noets veurkaom - de gevalle boe umlaut in de Williram optreujt, mote daan es invlood vaan 't Hoegduits origineel weure gezeen.
ablautsrij: ī - ei/ē - i -i
1867
1864 - 1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 1870 1867 waor e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag op de Gregoriaanse kalender.
Aajdnederfrankische grammatica
Sterke werkwäörd
Sommege wäörd vaan dit typ höbbe in d'n infinitief en tegewoordegen tied ou of ū: sloupon 'sloepe'.
1867
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|De executie van [[Maximiliaan van Mexico in 1867, gesjilderd door Édouard Manet.]]
Aajdnederfrankische grammatica
Sterke werkwäörd
ablautsrij: e of i - a - u - o of u''
1867
Gebore
thumb|right|150px| Marie Curie, gebaore in 1867
Aajdnederfrankische grammatica
Sterke werkwäörd
De splitsing in twie subtypes is te verklaore oet klaankwètte die in 't Wes-Germaans algemein gelde.
ablautsrij: e - a - ā - o of u
De u in 't voltoejd deilwoord treujt op veur 'n -m-.
ablautsrij: e - a - ā - e Hei treujt e/i-wisseling op in de tegewoordegen tied: thu givis, he givit. Dat zuut me noe nog trök in modern Limbörgs (diech giefs, heer gief).
Oersprunkelek reduplicatie, wie bove gezag (beveurbeeld haitan - haihait). De wèrkwäörd hei-in volge 't petroen oersprunkeleke klinker - ie - ie - oersprunkeleke klinker.
Euver 't algemein zien dees werkwäörd probleemloes wie sterke wèrkwäörd wijer gegaange. Bij heiton/hēton evels, boe 't versjèl in klaank zier klein waor, höbbe zoewel 't Nederlands es 't Limbörgs veur 'ne zwake verleien tied gekoze (Mestreechs heite - hètde - geheite; Nederlands heten - heette - geheten) of aongeslote bij de zèsde klas (Remunjs heite - hoot - geheite).
Oonregelmaoteg zwake werkwäörd
Ouch in 't Aajdnederlands koume al e paar werkwäörd veur die me tot de zwake moot rekene (ze gebruke geinen ablaut en hun voltoejd deilwoord indeg op -t) meh die neet (gans) de gebrukeleke aofleiinge oondergoon. 't Geit veural um werkwäörd boe in de verleien tied de bindvocaol al vreug moot zien eweggevalle en daodoor 't umlautsperces zien misgeloupe. Zoe krijg me setton 'zètte' - satta - gesat, *sendon 'zende, sjikke' - sanda/santa - gesant. Ouch *leggon 'lègke', wat neet is euvergelieverd, hoort dao zoonder twiefel bij.
Hebbon 'höbbe' is gecompliceerder; me vint daoveur de vörm habeda, habda en hatta. Oersprunkelek waor dit gei -jan-werkwoord meh indegden 't es ein vaan de wienege zwake werkwäörd op -an. In de Williram is dat zoe gebleve: dao vint me nog havan.
Ouch oonregelmaoteg zien bringon/brengan 'bringe' - brahta - (ge)braht en thencon 'dinke' - thahta - *thaht.
Gemingde werkwäörd
In tegestèlling tot 't modern Nederlands en väöl Nederlandse en Limbörgse dialekte had 't Aajdnederfrankisch koelek werkwäörd die sterke en zwake vörm mingde. Allein bij 't werkwoord beginnen vint me e 'staopel-preteritum' - ablaut nao de daarde klasse plus 'ne zwaken oetgaank: begunda, begunsta. 't Limbörgs heet de lèste vörm behawwe (begós); in 't (Standaard-)Nederlands is dit weer e gewoen sterk werkwoord gewore (begon).
Athematische werkwäörd
De aw Indo-Europese taole höbbe 'n gróp, dèks rillatief klein, vaan werkwäörd die zoonder d'n oetgaank zoonder themavocaol aon de stam plekke. Dat vèlt 't bèste op in de ierste persoen inkelvoud vaan de tegewoordegen tied, boe daan -mi versjijnt/versjeen in plaots vaan -ō. In de Germaanse taole kump dat nog bij e hemfelke korte (einlèttergrepege) werkwäörd veur. D'n oetgaank veur de ierste persoen inkelvoud is daan -n - wie heibove al besjreve höbbe de thematische werkwäörd in de mieste besjikbaar tekste dit euvergenome.
De euvergelieverde athematische werkwäörd zien duon 'doen', gān/gangan 'goon', slān/slagen en stān/standan 'stoon'. Merk op tot sian 'zien [videre]' hei neet bij huurt: dit heet in 't Aajdnederlands nog twie syllabe en treujt pas in later Nederlands tot dit grupke touw.
De verbuiging zuut in de tegewoordegen tied zoe oet:
Alle athematische werkwäörd zien sterk. Gān, slān en stān make hunne verleien tied mèt de verzwoerde variant vaan hunnen infintief en slete ziech daan bij de zèsde klas aon: slagan - sluog. Duon vèlt in de zevende klas, en redupliceert es insegste werkwoord in 't Aajdnederlands nog ummertouw: deda. De Nederlandse vörm is dao nog op gebaseerd (deed); 't Zuid-Limbörgs evels heet dao allewijl 'ne vörm dee beter bij de aander athematische werkwäörd aonslut (deeg).
Praeterito-praesentia
Dit zien werkwäörd die hunne (sterke) verleien tied in 't inkelvoud es tegewoordegen tied zien goon gebruke. Hunne verleien tied drökke ze daan oet mèt e nui preteritum: zwaak zoonder bindvocaol. 't Gief e hemfelke vaan die wäörd in 't Aajdnederlands, meh ze zien neet allemaol eve good bewoerd.
Bekind in minstens eine vörm zien:
Hapaxe zien hei dèks weergegeve wie ze zien gevoonde, mèt eventueel aongepasde spèlling meh zoonder veraandering vaan de gebruukde vocaol.
willon
Dit werkwoord liek gans get op die vaan de väörege gróp, meh de aofwiekende vörm koume hei doortot de persoensvörm vaan oersprunk optatieve waore. D'n optatief is in alle bekinde Germaanse taole opgegaange in de conjunctief, meh heet hei wel zien spore naogelaote. Bekind zien: thu wilt, he wila, wi willon/willan, sia wilunt/willant. 'nen Apaarte conjunctief besteit evels wel: thu willest, he wela/wolle/wolla.
De verleien tied is ouch hei weer zwaak zoonder bindvocaol. Bekind zien: ic wolda, thu wolest, he wolda, sia woldan.
weson/sīn
't Werkwoord 'zien [esse]' is in alle Indo-Europese taole oonregelmaoteg. Dit kump zoewel doortot de vörm wied zien 'aofgeslete' (gefuseerd) es doortot me miejer stamme drin gebruuk. 't Aajdnederlands gebruuk, wie ouch 't modern Nederlands, wel drei wortele. Ierstens gief 't vörm die zien aofgeleid vaan Proto-Indogermaans *h₁es-. Dit zien de oonregelmaotegste vörm; die koume rech oet de groondtaol en höbbe dujeleke, dèks al zjus zoe aofgeslete cognaote in aander taole. Vaan oersprunk is dit 'n athematisch werkwoord. Daan gief 't vörm vaan de wortel *h₂wes-, wat in 't Oergermaans *wesaną woort en in 't Aajdnederlands versjijnt es weson. Daardens gief 't nog vörm die ziech laote aofleiie vaan Proto-Indogermaans *bʰéwH-ti, 'ne variant vaan *bʰuH-.
De vörm veur de ierste en twiede persoen inkelvoud zien beïnvleujd door de geèrfde vörm *im en *is. Die zien neet bekind oet 't Aajdnederlands meh wel oet 't Gotisch. In de Wes-Germaanse taole mote ze zien gefuseerd mèt de regelmaotege vörm *bino(n) en *binis.
Ist is d'n awwere vörm. 't Weurt in de Psalme consequent gebruuk, in de Williram noe en daan neve is en iss. Me dink tot dat de plaotseleke vörm waor in 't Egmonds vaan 1100; boe nog ist veurkump, vèlt dat daan te verklaore oet d'n invlood vaan 't Hoegduits orzjineel.
Syntaxis
D'n Aajdnederfrankische syntaxis (zinsbouw) leek al 'n ind op dee vaan 't modern Nederlands en Limbörgs, meh versjèlle gaof 't wel - zoewie 't ouch versjèlle gaof mèt 't Oergermaans. Diverse oontwikkelinge die allewijl voltoejd zien, sjijne toen in volle gaank te zien gewees. 't Is evels lesteg um get euver dit oonderwerp te zègke umtot eine vaan de belaankriekste bronne, de Wachtendonckse Psalme, bekaans woord veur woord is gekoppeld aon 't Latijns origineel - veur de woordvolgorde is deze bron dus feitelek weerdeloes, boete die paar kier tot de vertaoling daovaan aofwiek. De Leidse Williram, dee oersprunkelek Germaans is en neet wie de Psalme bedoeld um Latien oet te liere, is al e stök betrouwbaarder.
Woordvolgorde
De allewijl gebrukeleke volgorde oonderwerp - gezagte - veurwerp in hoofzinne, persoensvörm - oonderwerp - res in vraogzinne en oonderwerp - veurwerp - gezagte in bijzinne liekent aon 't ind vaan d'n Aajdnederfrankischen tied al gooddeils vas te ligke. Aofwiekinge koume veur in de Williram, meh die zien zeldzaom. In de Psalme weurt 'nen inkele kier vaan de Latijnse zinsbouw aofgeweke en versjijnt ouch dit petroen. Oersprunkelek zal de persoensvörm dèkser achteraon höbbe gestande, meh umtot dit petroen in alle Wes-Germaanse taole optreujt of optrooj (de speciaol volgorde in bijzinne is pas later oet 't Ingels verdwene), kin me aonnumme tot 't in hoofzaak al vreug in de middeliewe stoont.
Binnen e zinsdeil koume lidwoord, bezittelek veurnaomwoord en/of bijveugelek naomwoord bekaans ummer veur 't hoofwoord. 't Bezittelek veurnaomwoord kin nog affectief drachter koume, wie noe nog in archaïsch Nederlands (moedertje mijn). Veurzètsele koume ouch ech veur 't hoofwoord (meh zuug oonder); ouch al door de versumpeling vaan 't naomvalssysteem weure ze al mie gebruuk es beveurbeeld in 't Latien.
Oontstoon en gebruuk lidwäörd
Oersprunkelek hadde de Germaanse taole, de Indo-Germaanse taole in 't algemein, gei lidwoord. In 't Gotisch oontbrik 't bekaans gans, ouch in de vertaoling vaan de Griekse evangelies boe e bepaold lidwoord algemein weurt gebruuk. Me dink tot 't Vulgair Latien 't vaan 't Grieks heet euvergepak, oonderwijl zelf 't oonbepaold lidwoord heet oontwikkeld en dat weer aon de Germaanse (en Keltische) taole heet doorgegeve. Zoedoende zouw 't in d'n Aajdnederlandsen tied mote zien ingeveurd. De vörm vaan 't bepaold lidwoord waore geliek aon 't aonwiezend veurnaomwoord (zuug bove), 't oonbepaold lidwoord baseert ziech op 't tèlwoord ein/ēn.
Samegestèlde tije
Oersprunkelek hadde de Germaanse taole mer twie tije: tegewoordege en verleien tied. Dat waor 'n versumpeling vaan de drei tije (presens, aoristus, perfectum) die me de Indo-Germaanse groondtaol touwsjrijf en dat steit in sjrèl contras mèt de sterke oetbreiing vaan 't systeem in 't Latien en Grieks.
Laankzaamaon oontwikkele de Germaanse taole evels nui tije, en wel door perifrastische constructies. Dat wèlt zègke tot ze mèt hölpwerkwäörd geliekaardege nuances goon oetdrökke wie 't Latien en Grieks dat mèt synthetische vörm doen. Zoe oontsteit de voltoejd tegewoordegen tied, door 't werkwoord hebbon of sīn/weson te combinere mèt 't voltoejd deilwoord. Langen tied evels woorte zoe'n constructies neet es werkwoordstije gezeen: zinne wie iech höb de boot gemaak woorte neet aanders aongevoolt es constructies wie iech höb de boet zuver - es get wat 't oonderwerp heet bewèrkstèlleg dus. Dao kump mer hiel laankzaam veraandering in. In de Psalme kump de v.t.t. mesjiens eine kier veur (en dat hoof neet allein te ligke aon 't streng vertaolprinciep, umtot es 't moot nog dèks genóg twie Aajdnederlandse wäörd mèt ei Latijns correspondere). In de Williram, dee joonger is, vint me 't al dèkser en 't bekind Hebban olla vogala begint demèt. Toch zouw zelfs in 't Vreugmiddelnederlands de v.v.t. nog bij väörkäör weure gebruuk es 't oonderwerp get had gepresteerd.
De touwkoumenden tied woort in 't begin consequent mèt de tegewoordegen tied oetgedrök, meh later geit me ziech behelpe mèt modaol hölpwerkwäörd. Typisch aon 't Aajdnederlands is tot me ziech daoveur s(c)ullan oetzeuk, wat oersprunkelek 'mote (oet 'n verpliechting)' beteikende meh zelfs al in de Psalme dèks weurt gebruuk es vertaoling vaan 't Latijns futurum: inde wesan sal also holz [lees holt] veur et erit tamquam lignum (WP 1:3).
E synthetisch passief (lijende vörm) heet in 't Oergermaans nog bestande ('t is nog good bekind oet 't Gotisch) meh in de Wes-Germaanse taole vint me dao niks vaan trök. 't Passief weurt mèt sīn/wesan en werthan oetgedrök. In tegestèlling tot noe weure ze doorein gebruuk: sīn/wesan kin op de tegewoordegen tied sloon en werthan op de verleie. Hoegoet weurt werthan dèkser gebruuk es 't lijend subjek 'n veraandering oondergeit.
Veurnaomwäördeleke bijwäörd
Dit zien wäörd wie traon, daoveur, heiop, boe-euver: de combinatie veurzètsel + veurnaomwoord weurt vervaange door plaotsbestummend bijwoord + achterzètsel. In de Psalme oontbreke ze nog, zelfs op de sjeerse plaotse boe dat logischer zouw zien gewees. In de Williram koume ze evels volop veur, zij 't nog wel neve constructies mèt veurnaomwäörd.
Verpliech oonderwerp
In 't Latien (en de mieste Romaanse taole) weurt 't persoenelek veurnaomwoord in d'n ierste naomval miestens eweggelaote umtot de persoensvörm 't oonderwerp toch wel dujelek maak. In 't Aajdnederlands kin dat in theorie ouch (ouch hei liet de vörm niks aon dujelekheid te wunse euver), meh gebrukelek waor dat dinkelek neet. Al in de Psalme duuk e persoenelek veurnaomwoord dèks op boe 't in 't Latien neet steit (zij 't ouch neet ummer). Dit gebäört dèkser in de ierste en twiede persoen es in de daarde; 't kin dus wel tot me 't dao nog welins ewegleet.
Oonpersoeneleke constructies
Die kump me noe en daan tege: Sines ouetes niedet mi 'Iech höb zien vröch nujeg', mi hungret 'iech höb hoonger'.
Naomwoordelek gezagte
't Naomwoordelek gezagte liekent vrij sterk op wie dat allewijl in 't Nederlands en Limbörgs oetzuut. 't Aontal koppelwerkwäörd is evels, veur zoewied bekind, beperk tot sīn/wesan en werthan.
Dobbel oontkinning
De dobbel oontkinning kaom, zij 't neet verpliech, väöl veur in 't Aajdnederlands. Sterker nog: 't Frans, boe ze wel verpliech is, liekent ze oet 't Aajdnederfrankisch te höbbe euvergenome. Bekind zien ne ... niweht/niet 'neet', ne ... nieman en nog get aandere. Oontkinninge mèt allein ne koume evels ouch veur.
Maranwez
Maranwez ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Aajdnederfrankische grammatica
Dobbel oontkinning
In de Psalme weurt 't Latijns non miestens vertaold mèt allein ne of allein niweht. Door 't bove geneump vertaolprinciep is neet zeker wiezier dat euvereinkaom mèt de taol die de vertaoler spraok.
Bron
A. Quak, J.M. van der Horst, Inleiding Oudnederlands. Universitaire Pers Leuven, Leuve, 2002.
Maranwez
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 57 luuj op 'n oppervlaak van 3,03 veerkante kilometer en daomèt goof 18,81 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,7% de jaor.
Ralf Krewinkel
200px|rechs|thumb|Ralf Krewinkel Ralf Karel Hubert Krewinkel (Kirchroa, d'r 12e november 1974) is 'ne Nederlands-Limburgse politiker vuur de PvdA.
Van 2011 bis 2015 woar heë burjemeester i Baek. Heë woar va 1998 bis 2006 mitjlied van d'r jemingderoad en van 2006 bis d'r 1 mai 2011 baijeordnete va Kirchroa. Óp d'r 31e augus 2015 woeëd heë burjemeester i Heële. Bejin 2018 lag heë dit ambt neer um vuur zieë eënsj krank zuëntje tse zorje. Noadat oeslekde dat heë in die tsied - oane erfolg - vuur 't burjemeestersjaft va Kirchroa had jesollicitierd, koam heë ónger vuur. Tsoem sjloes besjloos heë óp d'r 18e miert 2019 óp tse sjtappe.
Referenties
<References/>
Montana
thumb|right|125px|Veendel vaan Montana thumb|right|500px|Montana en de res vaan Amerika Montana is 'ne staot in de VS. De aofkorting is MT. De hoofstad is Helena.
Geografie
Montana heet 'n oppervlak vaan 381.156 km² (1,0% water), en heet 926.825 inwoeners (2,39/km²).
Eindhove
thumb|Ligking vaan Eindhove in Noord-Braobant Eindhove (Nederlands: Eindhoven; in noordeleker Limburgse dialekte ouch wel: Intjhaove) is 'n stad in 't zuidooste vaan de Nederlandse provincie Noord-Braobant. De gemeinte Eindhove besleit 88,92 km2; mèt op 1 jannewarie 2019 231.642 inwoeners is de stad de vijfde vaan Nederland en mèt veursproonk de ierste vaan Noord-Braobant. Börgemeister is Jeroen Dijsselbloem vaan de PvdA. De stad is 't technologisch centrum vaan Nederland en weurt wel de Hollandse Leechstad geneump. Voetbalclub PSV speelt thoeswedstriede in de stad.
Stadsgeziech
thumb|Statie Eindhove zie centrum kint wieneg historisch gebouwe, umtot de stad pas laat tot oontwikkeling kaom. Monuminte zien veural vaan nao 1900, wie 't Van-Abbemuseum, de statie (mèt e front in de vörm vaan 'ne radio), 't Evoluon en de leechtorie vaan Philips NV.
Stadsfuncties
De elektronica-industrie, mèt es centrum Philips NV, beujt wèrk aon väöl lui en heet in 't verleie veur väöl arbeidsmigratie nao Eindhove gezörg. Roontelum die industrie is ouch 'n educatief infrastructuur oontstande, mèt es veurnaomste vertegewoordeger de TU Eindhove, die de stad 'n rilletief jóng bevolking gief. Wijer is de stad verzörgingscentrum veur hiel Zuidoos-Braobant, en in minder mate hiel Oos-Braobant en Noord-Limburg.
Historie
Eindhove oontstoont es nederzètting aon de Dommel, en kraog in 1232 stadsrechte vaan graof Hendrik I van Braobant. De stad greujde evels oonder de rouk vaan Weert en D'n Bosch neet oet tot e veurnaom centrum en in 1583 woorte de walmör zelfs aofgebroke, boemèt 't stedsje e dörps karakter zouw hawwe tot wied in de negentiende iew.
Mèt de Industrieel Revolutie kierde 't tij. 't Bekinds en veurnaoms waor de eupening vaan 't Philips-lampefebrik in 1891, meh ouch textiel- en later oto-industrie (DAF) vestegde ziech dao. In 1920 woort de gemeinte oetgebreid mèt de aon Eindhove vasgegreujde aw kèrkdörper, boemèt 't in eine kier 'n stad vaan beteikenis woort. Nao d'n Twiede Wereldoorlog is Eindhove 'n industriestad gebleve, al kaom de IT-sector mie en mie op.
Vaste
Vaste ies 't ziech um principieel rae, meistal in 't kader van 'n religie, ónthoute van ete en drinke of van bepaalde eetgeweundes. Binne 't katholicisme ies 't ein van Vief gebode van de Kèrk. Katholieke moete ziech dan gehièl of gedeiltelik ónthoute van ete en drank vanwege religieus motieve. Vanaaf de veerde ièw weurt 'r gevas in de vastetied of de vièrtig daag veur de Paosje. Daoneve op Quatertemperdaag en op vigiliedaag veur 'n groate kèrkelik fiès. In kloastersj zint 'r miè vastedaag. De kèrkelike vastewèt sjtèlt vaste allein verpliech veur luuj tösje de 21 en 60 jaor. Die maoge dan mer eine volle maoltied gebruke per daag. In 1950 ies deze reigel aangepas aan de moderne tied door de Nederlandse biesjoppe. Saer 1967 hoof allein nog mer op Esjelegoonsdig en op Goje vriedig ech gevas te weure. De daag veurdat de vastetied begint hèt vastenaovend. De vièrtig daagse vastetied ies 'n veurbereiding op 't Paosjfiès. 't Ies de tied veur heroriëntatie op de christelike levespraktijk.
Aankleiing van 't kruus en de kleier van de geistelike
thumb|250px|'n Beklèjd kruuts In de vastetied weurt 'n kruus mèt kruusbeeld in Katholieke kèrke bedèk mèt 'ne paarse dook (periode van bezinning). Op 't ing van die fièrtigdaag doerende veurbereiding op Paosje krieg 't kruus op Goje vriedig 'ne zjwarte dook euver ziech heen (ter herinnering aan de doad van Jezus). Op Paosjzóndig ies de kleur van de dook wiet (de verriesenis van Christus weurt gevierd). Ouch waegkruzer were dan verseerd mèt blome(kranse). Preesters drage ouch aangepasde kleier in dezelfde kleure.
Vastebreef
De biesjop, of alle biesjoppe van de kèrkprovincie, geve 'ne vastebreef oet woa-in 'n belangriek ónderwerp betreffende 't gelouf weurt behandeld.
Vaste-offer en vaste-actie
In de vastetied waor 't gebrukelik, dat 'r gesjpaard woort op luxe drank, ete en sjloek. Kinger bewaarde sjloek in 'n vastetrummelke. De inhoud woort mèt Paosje, later edere zóndig, opgegete.
De vaste-actie ies 'n actie saer 1960, woabie me de solidariteit mèt de Derde waereld wil sjtimulere. Dao weurt geld ingezameld, dat in de vastetied bie-ein ies gesjpaard. De kèrk zal dat aan kleinsjalige óntwiekkelingsprojecte sjpendere.
Vaste es veurjaorszuvering
Vaste weurt in 't veurjaor ouch dèks gedoon door luuj, die, um ander dan religieus motieve, hun lief wille zuvere van de gevolge van 't zjwoarder wintersj ete of um gewoon aaf te valle.
Onthoudingsdaag zint de daag woa-op volges de Vief gebode van de Kèrk de Katholieke ziech moete ónthoute van 't ete van vleisj of jus oet vleisj.
Vaste in ander religies
Ouch in 't Judedóm weurt gevas, in de daag veuraafgaond aan 't Juuds Paosjfiès. Ze moete dan óngegisde broajer (matzes) ete. In de maond ramadan van de Islamitische kalender maoge moslims tösje zónsopgank en zonsóndergank nieks ete en drinke. De ramadan weurt aafgesjlote door 't Soekkerfiès.
Sint-Pietersberg
thumb|Sjäöp op de Sint-Pietersberg, op d'n achtergroond Mestreech thumb|Euverziechskeertsje vaan de Sint-Pietersberg; klik drop um 't te vergrute De Sint-Pietersberg is 'nen heuvel ten zuie vaan Mestreech. Heer vörmp 't noordelekste gedeilte van 't Plateau vaan Caestert. In de berg ligk de ENCI-kojl, boe me tösse 1926 en 2018 kalkstein veur de cemintproductie heet gewonne. Heidoor is d'n heuvel gooddeils verdwene. De netuurleken heuvel is 107 meter hoeg. Op ziene rilletief vlaken tóp ligk D'n Observant. Dee is mèt +170,8 m bove NAP weliswoer significant hoeger, meh besteit oet pojn, dat bij de kalkwinning vrijkaom.
De berg is in behier vaan vereiniging Natuurmonumenten.
Geologie
't Plateau vaan Caestert en de Sint-Pietersberg oontstonte, doortot de Jeker en de Maos aan bei kante zesteg meter depe daole oetslete. 't Gesteinte in d'n oondergroond is gevörmp in 't Mestreechtien, aon 't ind vaan 't Kriet. Typisch veur 't Mestreechter Kriet is zien körrelege structuur en 't veurkoume vaan vuursteinconcreties. Jonger aafzèttinge van zand, greend en löss dèkke de laog aof.
In de vouksmoond hèt dit gesteinte melger. Dees benaoming is evels strik genaome neet riechteg. Melger besteit oet 25 bis 75% kalk en veur de res oet zand en leim. De Limburgse kalkstein is aanders vaan samestèlling en varieert get per plaots. Zoe is heer in Mestreech zachter es 't kunderstein oet Kunder.
Kalkstein kump hei ouch aon 't oppervlak aon de rande vaan de ENCI-kojl en langs hol weeg. Door de aonwezigheid van dit gesteinte gief 't väöl kalkweie.
Melgerwinning
thumb|left|'ne Melgerblok mèt twie soorte kalkstein oet Mestreech. De oonderste witte laog is Kalkstein vaan [[Ternejje en de get brojner laog mèt gruus is Kalkstein vaan Valkeberg ]] Al iewelaank weurt oondergroonds krietgesteinte gewonne in de Sint-Pietersberg. 't Rizzeltaot daovaan zien de oetgestrèkde oondereerdse gangestèlsels, de zoegenaomde "melgergrotte". 't Gesteinte gebruukde me es bouwstein of es bemèstingsmattriaol veur de akkers. De totaol lengde vaan de geng bedroog 150 kilometer. Heivaan is door d'n daagbouw zoeget 80% verdwene.
Van noord nao zuid kinne veer gangestèlsels weure oondersjeie:
Besjermp gebeed
Op de Sint-Pietersberg graze köddes mergellandsjäöp, meh 't gief ouch inkel bezunder soorte. Zoe breujt d'n oehoe aon de noordkant vaan de ENCI-kojl. Door 't kalk, dat aon de oppervlakde kump, gief 't plantesoorte die beperk veurkoume, wie de gevlekde aronskelk en de wèlle marjolein. Dees soorte lokke weer hiel väöl soorte kapelle, boeoonder 't uters zèldzaom eikeweiskeend.
Wandel- en fietsrótte
De berg is groetendeils aofgeslote veur gemotoriseerd verkier. Daodoor vörmp heer e populair wandelgebeed veur lui oet Mestreech en daoboete. 't Pieterpaad begint (of indeg) bove op de Sint-Pietersberg. Dao slut 't aon op de Europese wandelrót E2, die vaan Sjotland nao 't Franse Nice löp. Op 't noordelek gedielte vaan de berg gief 't 'n 5,2 kilometer lang wandelrót vaan Natuurmonumenten. D'n heuvel maak ouch deil oet vaan 't fietsroutenètwerk in Belsj Limburg.
Fietsrenne
E paar hèllinge zien miermaols opgenome in de Amstel Gold Race. Bekind is de Luikerweeg, dee me vaanaof de zuieleke en vaanaof de noordeleke kant kint beklumme. De bei hèllinge höbbe 'n lengde vaan 1.000 bis 1.200 meter. 't Huugdeversjèl is zoen viefteg meter, 't gemiddeld hèllingspercentaasj is 5% en 't maximaol 15%. 'n Aander hèlling is Slavante, aon d'n oeskant vaan de berg.
Gesjiedenis
Vaanwege zien strategische ligking aon de Maos verreze op de Sint-Pietersberg versjèllende forte en versterkinge. In de Romeinse tied gaof 't hei 'n oppidum, boevaan euvereges neet vassteit of 't 'ne Romeinse of Keltische bouw waor. 'n Aander hypothese zeet tot 't meugelek 't atuatuca vaan de Eburone waor. Volges aander oonderzeuk zouw de berg al bij de Romeine bekind zien gewees. Lang woort aongenome dat Julius Caesar noets in de Lieg Len is gewees, meh volges 'nen arsjeoloog brach hee zeker de haaf vaan zienen oonsuccesvolle campagnetied door in 't zuie vaan Limburg. Begin achtiende iew woort op de noordflank vaan de berg fort Sint Pieter aongelag. Dit fort waor oonderdeil vaan de vestingwerke vaan 't twiehierege Mestreech. De ligking in 't Maosdal maakde de stad kwetsbaar. Zoe woort ze in 1673 en 1794 door de Franse aongevalle vaanaof de berg. Vaanoet 't fort zouw veurtaon alle zuieleke aonvalle aofgeslage kinne weure. 't Dörp Sint Pieter (allewijl behurend tot de gemeinte Mestreech) laog boete de stadmör en woort mierder kiere verweus bij belegeringe.
In 1942 woorte 'n aontal kunssjtatte, boe-oonder 't sjèlderij De Nachtwacht, vaan de riekskluis in Heemskerk euvergebrach nao 'n speciaol ingeriechde melgergrot in de Sint-Pietersberg. Nao d'n oorlog kierde de kunswerke trök nao hun musea.
De 20e iew stoont veur e groet deil in 't teike vaan de groetsjaolege melgerwinning door ENCI. E groet deil vaan de melgergroeves góng verlore, dèks same mèt iewenaw teikeninge en graffiti. Vaanaof 2009 woort de melgerwinning aofgebouwd en in 2018 stopgezat.
Weitesjappeleke oontdekkinge en musea
thumb|left|Oontdekking vaan de mosasaurus roond 1770 (gravuur G.R. Levillaire, 1799) Roond 1800 kraog de Sint-Pietersberg väöl aondach vaan weitesjappers nao aonleiing vaan de publicatie vaan Histoire naturelle de la montagne de Saint-Pierre de Maestricht in 1799. Hei-aon woort oonder aander 'ne sjedel vaan 'ne mosasaurus besjreve, dee roond 1770 in de Sint-Pietersberg woort gevoonde en dee de Franse nao de inname vaan Mestreech in 1794 nao Paries hadde euvergebrach. 't Fossiel woort daodoor bekind in wetesjappeleke kring en heet meugelek 'n rol gespäöld bij de oontwikkeling vaan de evolutietheorie. Ouch in de iewe daonao woorte op de Sint-Pietersberg regelmaoteg fossiele aongetroffe, veur 't lès in 2015.
In 't Natuurhistorisch Museum vaan Mestreech bevint ziech 'n groet aontal fossiele vaan mosasaurusse, ziesjèldpadde en aander ziebieste die in de Krietzie leefde en boevaan de reste in de berg bewaord zien gebleve. Hoof Lichtenberg hoesves 't Sint Pieters Museum, dat informatie versjaf euver de gesjiedenis vaan de berg, 't dörp Sint Pieter en zien bewoeners. In Ternejje is 't Maison de la Montagne Saint-Pierre gevesteg. Thema vaan dit museum is eveneins de gesjiedenis vaan de berg, meh mie vaanoet Belsj perspectief.
Forte en kestiele
't Gief versjèllende kestiele en forte op de berg. De ajdste koume oet de middeliewe. 't Sjoenste veurbeeld is de kestielruwien Lichtenberg op de noordoosteleke flank. 't Geit hei um 'nen donjon, dee hoeg bove de ENCI-kojl oetstik. In de 18e-iewse bijgebouwe is 't Sint Pieters Museum oondergebrach. In 't kader vaan de heroontwikkeling vaan de ENCI-kojl gief 't ouch planne um e hotel in te riechte, dat me mèt de lift kint bereike. Vaan 't vreug-middeliewse mottekestiel De Tombe op de westeleke hèlling is evels minder bewaord gebleve. Kortbij, neve de Maos, ligk ouch 't 16e iewse Hoes de Teuriekes, de woening vaan André Rieu. Op de zuieleke hèlling laog Kestiel Caestert, boevaan allewijl allein nog de deils ingestortden hoof Caestert resteert.
Fort Sint Pieter kaom in 1702 gereid es oetbreiing vaan de vestingwerke vaan Mestreech. Dit fort woort begin 20e iew gerestaureerd. Bij de lèste fase, die in 2013 is aofgerund gewore, woort aon 't begin vaan de Luikerweeg e netuurtransferium aongelag. Dat is e soort verdeep en ovaal parkeerterrein, boedoor de Sint-Pietersberg gooddeils verkiersvrij is gewore.
Relizjieus bouwe
Op de plaots vaan hoof Caestert zouw al in de 12e iew 'n kèrk höbbe gestande. Ouch de kèrk vaan Sint-Pieter heet 'n lang gesjiedenis, allewel de allewijl neogotische kèrk vaan Sint-Pieter bove vaan arsjiktek Jules Kayser 19e-iews is. Awwer zien in eder geval de restante vaan 't Observantekloester, wat in de 17e-iew woort gebouwd, umtot de Mestreechse franciscane nao 't Verraod vaan Mestreech (1638) oet de stad woorte verbanne. Daoneve ligk de barokke Sint-Antoniuskapel. De Sint-Rochuskapel is 'n brikke kapel oet 1888.
Euvereg
In 't veurmaoleg dörp Sint-Pieter gief 't 'n aontal rieksmónnuminte. 't Geit veural um häöf en villa's. Op en roontelum de berg gief 't 'rs mie. Zoe ligk ten zuie vaan 't dörp 't 19e-iewse boetegood Slavante. Hoof Zonneberg, dee get mie bergop ligk, is 'nen typische Zuid-Limburgse hoof.
De berg in de kuns
De Sint-Pietersberg is laank e geleef oonderwerp gewees veur kunsteneers wie Joris van der Haagen, Jan de Beijer en Philippe van Gulpen. In de melgergrotte zien ouch middeliewse teikeninge aongetroffe.