cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Antonio (Texas)
Gesjieddenis
De sjtad waas vervolges deil van de Sjpaanse kolonie en beheurde daonao vanaaf 1821 toet 't onaafhankelik gewaore Mexiko. San Antonio waere op 9 desember 1835 veroverd door troepe van de Republiek Texas, diej in opsjtandj kwame taege 't Mexikaanse rizjeme van Antonio López de Santa Anna.
In 1874 waerde in San Antonio ein rooms-kattelieke bisdom opgerich, det in 1926 toet aartsbisdom San Antonio benumd waerde.
Economie
De metropoolregio van San Antonio haaj in 2016 'n economische produktie van 116,5 miljard dollar. Het bruto nasjonaal pródukt ligk biej 44.284 dollar.
San Antonio is 't economiese en culturele sentrum van Zuid-Texas. Belangrieke economische sektore zin banke, óngerwies (University of Texas at San Antonio), gezóndjheid en 't toerisme - de sjtad ontvingk idder jaor rondj de 20 miljoen toeriste. In de sjtad bevinje zich versjillende pretparke wiej SeaWorld en Six Flags Fiesta Texas. Van economies belang zin ouch de veer militaere insjtellinge van 't Amerikaanse leger (Fort Sam Houston, Lackland Air Force Base, Randolph Air Force Base en Brooks City Base).
De grootste ongernumminge diej in Philadelphia zitte zin SBC Communications, Valero Energy, Tesoro Petroleum, Southwest Research Institute, H.E. Butt Grocery Company en Clear Channel Communications.
Bevolking
Vólges de volkstelling van 2010 woor 26,6% van de bevolking blank, 6,9% Afro-Amerikaan, 2,4% Aziate en 63,2% Hispanics van versjillende "rasse". 19,8 perzent van de bevolking laeft ónger de ermoodsgrens.
Óngerwies
San Antonio haet zes hogesjole, wovan twee aopenbaar zin en veer zin private sjole. Baovenaan sjteit de aopenbare University of Texas at San Antonio (UTSA), waat in 1969 opgerich is, mit 28.000 sjtudente. De San Antonio College (SAC) is ouch van groot belang. Deze sjool haaj in 2006 ongeveer 24.000 sjtudente.
Daonaeve zin d'r de beroepssjole, wovan 't instituut "ITT Tech" en "Hallmark Institute of Technologies" de grootste zin.
Sjtadsvrundjsjappe
San Antonio óngerhaajt mit de volgende sjtaeje 'n sjtadsvrundjsjap in 't Friendship Citizens Program. Deze vrundjsjappe gelje es veurlauper op ein partnersjap:
Sjtadspartnersjappe
San Antonio óngerhaajt mit de volgende sjtaeje 'n sjtadspartnersjap. De jaortalle sjtamme van 't jaor det 't de sjtatus van Friendship City gekrege haet:
Sjport
San Antonio besjikt mit basketbalklub San Antonio Spurs euver ein sjportklub diej oetkump in ein van de veer grootste Amerikaanse profsjporte.
Klimaat
In jannewarie is de gemiddelde temperatuur 9,6 °C, in juli is det 29,4 °C. Jaorliks velt d'r gemiddeld 786,9 mm neersjlaag.
Mayaspraoke
De Mayaspraoke vörmen 'n spraokfemielje die gekaldj wuuertj in Midden-Amerika. De Mayaspraoke waere gekaldj door minstes zès miljoen inheimsje Maya's, die veurnamelik in Guatemala, Mexico, Belize en Honduras laeve. In 1996 erkèndje Guatemala officieel 21 Mayaspraoke en Mexico erkèndj nag ach anger spraoke binnen 't gróndjgebied.
De Maya-spraokfemielje is ein vanne bès-gedocumenteerdje femieljes en is de meis-bestudeerdje femielje van Amerika. De modern Mayaspraoke stammen aaf van 't Proto-Maya, det wersjienlik zoeaget 5.000 jaor trögk woort gespraoke. Dees protospraok is deils gereconstrueerdj middels de vergeliekendje methode.
De Mayaspraoke zeen 'n óngerdeil van 't Midden-Amerikaans spraokgebied, e gebied mit spraokkóndige toegenieëking det zich haet óntwikkeldj door millenia aan interactie tösse de luuj van Midden-Amerika. Alle Mayaspraoke vertuuene de grunjelike kènmirke van dit spraokgebied. Zoea gebroeken alle Mayaspraok relationeel zelfstenjige naamwäörd inplaats veurzètsel veur ruumdjelike verbenj aan te gaeve. Zie höbben aevel ouch grammaticaal en typologische kènmirke die ze anges maak van anger spraoke van Midden-Amerika, wie ergativiteit inne grammaticaal behanjeling vanne wirkwäörd enne óngerwirpen en veurwirpe, specifieke verbugingscategorieje bieje wirkwäörd, en 'n speciaal waordklas veur "zètsels" (positionals) die tupisch is veur alle Mayaspraoke.
Gedoerendje de pre-Columbiaansen tied vanne Midden-Amerikaanse gesjiechte woorte sómmige Mayaspraoken opgeteikendj middels 't hiërogliefe Mayasjrif. 't Gebroek van det sjrif waas in 't biezunjer wied-versprèdj tiedes de klassieke periood vanne Mayacultuur (zoeaget 250 toet 900 n. Chr.). De euvergeleverdje corpus van mieër es 10.000 bekèndje Maya-inscripties op geboewer, monumente, aerdwirk en boumsjorspepiere codices, gecombineerdj mit 'n rieke poskoloniaal literatuur inne Mayapsraoke (gesjreve mit 't Letiens sjrif), vörmp 'n basis veur 't begriepe vanne pre-Columbiaanse gesjiechte zowie die nörges anges in Amerika kan waere gevónje.
Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte subgroepe vanne Mayaspraoke. Spraoke die 'n apaarte pagina op dees Wikipedia höbbe staon achtere subgroep vermeldj:
Toponymie
Toponymie of plaatsjnaamkunde is 'ne tak van de taalkunde die plaatsjname (toponieme) probeert óp te sjpore en te verklaore. De toponymie hèlt zich behalve mèt d'r herkomst va plaatsjname ooch bezig mèt de verbreiding daorvan. De toponymie is 'n wetensjap die mèt name ten deenste sjtèèt van de archeologie en de historische geografie.
Belzje taalkundige
Belzje taalkundige wie d'r Fraanstalige Armand Boileau of Vlamsjtalige Maurits Gysseling tuënde in de jaore saestèg van d'r 20ste ieëw, wie dao de taalgrens vasgelach waoërt, aan dat toponieme respectievelek Germaanse of Romaanse wòrtels howwe. Ze veroorzaakte mèt hun bevindinge väöral väöl óphef in hön ège landsdeel en krege dientengevolge väöl publiciteet in gaans Belsj.
Ömsjrieving van de studie
Toponymie bestudeert plaatsjname óp 'n wetensjappeleke manier d.w.z. me gèèt daobie oet van de odste versie van d'r plaatsjnaam ömdat dae 't mèts 'dörzichtig' is. Dör 't besjtudere en verklaore va plaatsjname kriet me inzicht in:
Nederland en Belsj kaante 'n rieke traditie op 't gebied van de toponymie, mae oet de wetensjappeleke institute zeunt de toponymici in Nederland nu bekaans verdwene. In 't verlede waore ze o.m. wèrkzaam bie 't Meertens Instituut, dat model sjtóng vör Het Bureau van J.J. Voskuil.
Onderdele
De toponymie besjlèèt 'n aantal subcategorieë:
Keltische besjtanddele
Väöral in hydronieme.
Gallo-Romeinse besjtanddele
De toponieme die v'r överhaowe nao de Romeinse periode gaeve e beeld van de maatsjappeleke organisatie. De mètste plaatsjname zeunt elemaente oet legioen en bezèttinge.
Inventarisaties
1993 Inventarisatie Norbikse plaatsj- en vaeldname dör Bep Mergelsberg in 'n oetgave van Heem & Groen.
Ieredevisie 2023/24 (hierevoetbal)
2023/24 is 't 68e sezoen vaan de Ieredevisie voetbal veur manslui. Wie ummer speule 18 clubs um 't nationaol voetbalkampioensjap. D'n ierste match waor op 11 augustus 2023; de lèste is op 19 mei 2024. De verdeidegende kampioen is Feyenoord. Nui in de Ieredevisie zien Heracles Almelo, PEC Zwolle en Almere City FC, wat in de Ieredevisie debuteert. Fortuna Sittard is d'n insegste Limbörgse club dee mètdeit.
Antisemitisme
thumb|Franse karikatuur oet 1898, die de femilie Rothschild es heerser euver de wereld tuint. Antisemitisme is de haat tege joede, in 't bezunder tege de joede es volk. 't Concep kaom op in de twiede hèlf vaan de negentienden iew en bouwt voort op iewenaw negatief ideeë en stereotiepe euver de joede. Boe me ziech iejer evels allein tegen 't joeds geluif had geriech, góng me noe ouch negatief trèkke touw te sjrieve aon neet-praktiserende en zelfs tot 't christendom bekierde joede. Hiel dèks had dezen aofkier 'ne raciaole groond: me meinde tot de joede, door iewelangen inteelt en door 't benaodrökke vaan bepaolde weerdes, waore verweure ('gedegeneerd') tot e gevierlek ras. Veur 't groetste deil evels riechden 't antisemitisme ziech op de groete riekdom die sommege joedse bankeers- en oondernummersfemilies hadde. Veural de femilie Rothschild waor frequint doel vaan aonvalle, die dèks de vörm vaan complottheorieë kraoge.
't Woord antisemitisme woort in 1860 bedach door de joedsen intellectueel Moritz Steinschneider meh woort al gaw umermp door de aonhengers vaan 't idee. Antisemitische ideeë sjote daonao snel wortel in ganse christeleke wereld, veural in de Duitstaolege len (es kernweerde vaan de 'volkse' ideologie) en in Fraankriek (boe 't dèks neet te sjeie waor vaan anti-Duitse sentiminte) en ouch neet wieneg in Rusland en de Vereinegde Staote. Nao d'n Ierste Wereldoorlog woort 't in Duitsland 'n ummer groeter beweging: complottheorieë hele de joede verantwoordelek veur 't verlere vaan d'n oorlog. Mèt de crisis vaan 1929 waor gein hawwe mie draon: de NSDAP vaan Adolf Hitler, die vaan 't antisemitisme ein vaan häör belaankriekste beginsele maakde, greep de mach en lag joede astrein enorm beperkinge op. Oetindelek verordonneerde heer tot alle joede in Duits gecontrolleerd gebeed móste weure vermaord. Zès mieljoen joede zouwe oetindelek d'n doed vinde in d'n Holocaust.
Oet aofgrijze euver d'n Holocaust is 't antisemitisme daonao noets mie zoe groet gewore. 't Leef evels nog sterk voort in extreemrechse milieus en in d'n islamitische wereld. Dao kump 't voort oet 't antizionisme, tegestand tege de staot Israël es rechmaoteg woengebeed veur alle joede. De grens tösse antizionisme en antisemitisme is dèks lesteg te trèkke en doorloupend oonderwerp vaan controverse.
AWACS
thumb|E-3 Sentry of AWACS AWACS is ein aafkorting veur Airborne Warning And Control System en dao zeen ein heel reeks vleegtuuge oetgerös mit dit systeem, onger angere de Boeing E-3, Boeing B767-200, Saab 340B, Embraer ERJ145, en ouch nog get Russische vleegtuuge wiej de Tupolev Tu-126, Ilyushin Il-76 en de Beriev A-50.
Techniek
't Systeem is ontworpe en waerdje geboewdj door Boeing, m.p. de Defense & Space Group. 't Maaktj gebroek van Westinghouse, nu Northrop Grumman radars, gemonteerdj in 't E-3 Sentry vleegtuug, dat eine gemodificeerde Boeing B707 is.
De Boeing E-3
Waat hiej in Limburg versjtange weurdj onger eine AWACS is de in Geilenkirchen gelegerde Boeing E-3. De E-3 is eine militaire Boeing B707 mit ein radarsjottel oppe rugk. Dees sjottel weurdj gebroektj om 't lochruim af te sjpeure nao (vijandelikke) vleegtuuge en sjteuntj ouch de jachvleegtuuge wanneer zie dit doel oet motte sjakele (Airborn Warn and Control System, ouch waal afgekortj toet AWACS). De sjottel is gesjik om doele op te kinne sjpaore die bienao 400 km. verder vleege.
Gesjiedenis Boeing E-3
In juli 1970 waerdje d'r ein euvereinkoms geteikendj mit Boeing veur de boew van twee prototypes (dees waerdje geboewdj onger de naam EC-137). Op 5 februari 1972 koos ze veur 't eerste 't lochruum en in meert 1977 waerdje de eerste E-3 Sentry aafgeleverdj aan'ne Amerikaanse Lochmach.
Technische gegaeves Boeing E-3
Lengte: 46,61 m.
Breidte: 44,42 m.
Heugte: 12,73 m.
Kruutssjnelheid: 855 km/u
Vleegbereik: 8100 km.
Beriev / Ilyushin A-50 Mainstay
Om ein vergeliek te kriege volgtj hiej ouch nog ein Russische AWACS vleegtuug: De NAVO codenaam veur dit toesjtel waas Mainstay. Naodet de Il-76 Candid zich veur väöl maatsjappieje haaj beweze, waerdje d'r ein militair versie ontwikkeldj die 't Russisch lochruim in de gate kos haaje. Ouch kreeg dit toesjtel de meugelikheid om anger vleegtuuge in de loch biej te kinne tanke. De A-50 waerdje op inkele puntje verbaeterdj. Zo kreeg 't toesjtel ein langer naas en ein grote radarsjottel op'pe rugk. Dees toesjtelle waerdje geboewdj om, Westerse rakette op te sjpaore. Omdet d'r ouch ein controlecentrum aan baord van eeder vleegtuug waas, koste de Russe direk jagers de loch in sjtuure om dees rakette te vernietige.
Technische gegaeves Il A-50 Mainstay
Lengte: 46,59 m.
Breidte: 50,50 m.
Heugte: 14,76 m.
Kruutssjnelheid: 850 km/u
Vleegbereik: 7300 km.
Spontaan palatalisatie
Spontaan palatalisatie is e taolkundeg versjijnsel boebij 'n achter in de moond gelege vocaol veraandert in eine dee mie veur in de moond ligk, zoonder tot dao 'n dwingende oerzaak veur is. Dao-in versjèlt 't vaan umlaut, wat ummer 'n morfologische en/of fonetische oerzaak heet (gemeinelek 'n al of neet historische i in de lèttergreep die denao kump).
Spontaan palatalisatie kump in diverse Limbörgse wäörd veur, wie euver en veur (al zouwe dees wäörd nog oet echten umlaut verklaord kinne weure). Frequinter is 't evels in 't weste. Dao is 't consequent gebäörd bij de Oergermaonse *ū: oet Aajdnederlands hus (oerspraok hoes) woort huus. (De oontwikkeling nao huis gebäörde nog weer later). Mer e gans inkel woord deeg dao neet aon mèt ('t woord būr splitsde ziech op in boer 'landmaan' en buur 'naober').
Ouch bij de weiklang oo huurt me in 't weste dèks spontaan palatalisatie. In 't Standaardnederlands gebäört dat mer in e paar wäörd (neus, kreuken, heup, deur [meh 't veurzètsel blijf door]), meh in väöl Hollandse en Ziewse dialekte is 't zoeget de regel: veugel, zeun, zeumer etc. Aon 't veurbeeld vaan veugel zuut me 't versjèl tösse spontaan palatalisatie en echten umlaut. In 't Hollands en Ziews beteikent dit woord gewoen 'vogel' in 't inkelvoud. 't Limbörgs heet vogel in 't inkelvoud en veugel in 't mievoud; dit is functioneel en daodoor e geval vaan umlaut.
In 't Wes-Vlaoms, boe dit versjijnsel zier sterk is, huurt me ouch dèks spontaan palatalisatie in de korte o: buk 'bók'. 't Frans-Vlaoms, wat zier conservatief is, deit dao neet aon mèt; dit wijs trop tot dit versjijnsel nog neet hendeg aajd is.
1931
1928 - 1929 - 1930 – 1931 - 1932 - 1933 - 1934 1931 (MCMXXXI) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen donderdag op de Gregoriaanse kalender.
Karl Nehammer
thumb|Nehammer in 2020 Karl Nehammer (18 oktober 1972 in Wene) ies 'nen Oasterriekse polletieker van de Christendemocratische ÖVP en saer 6 december 2021 ies hae bondskanseleer van de Rippebliek van Oasteriek. Hae noom 't euver van interum-kanseleer Alexander Schallenberg, dae tiejelik 't bondskanseleersjap haw euvergenomme van Sebastian Kurz. Kurz sjtapde op nao versjillende sjandale, woa-onger corruptie. Hieveur waor Nehammer minister van Binnelandse Affaires.
1931
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|Malcolm Campbell, waereldsjnelheidsrecord op 5 fibberwarie 1931.
Maan vaan 't Jaor
Pierre Laval
Gebore
thumb|right|200px|James Dean, gebaore 8 fibberawrie 1931. thumb|right|200px|Michail Gorbatsjov, gebaore 2 meërt 1931.
Gesjtorve
thumb|right|200px|Thomas Edison, gesjorve op 18 oktober 1931.
Kastiop
Kacper Przybylski (Hasselt, 12 oktober 1998 - bij Stein, oktober 2020) waor 'ne Belzje vlogger vaan Poolse aofkoms. Heer had sinds fibberwarie 2016 mie es hoonderddoezend abonnees op YouTube; op 't memint vaan zienen doed waore dat 'rs al 290.000.
Kastiop woort boete de krink vaan vlogvolgers bekind wie in 2019 'n parodistische naosynchronisatie vaan Dora the Explorer vaan YouTube woort eweggehaold, umtot die kinder zouw kinne sjaoje. Datzelfde jaor deeg heer ouch mèt aon de Nederlandse YouTube-serie Legends of Gaming NL, boe heer daarde woort, zoewie aon de TAGMAG-serie The Express.
Sinds 23 oktober 2020 woort Przybylski vermis, naotot heer al sinds 10 oktober niks mie op YouTube had gezat. Iers góng me zeuke in 't Albertkenaal, meh naotot zienen oto in Stein woort gezeen, begós me aon de Nederlandse kant te zeuke. De pelitie voont in ierste instantie niks, meh op 31 oktober voonte sportvèssers zie liek in 't Julianakenaal.
De pelitie leet niks los euver de doedsoerzaak, meh zag wel tot niks op betrokkeheid vaan aander lui wees. Me góng daorum devaan oet tot heer zelfmaord had gepleeg. Oonder mie ziene collega Acid (Nathan Vandergunst) spraok ziech in 'n ierbetuin oet um depressie bespreekbaar te make.
Bronne
Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Accent
Oonder accent (kin me fonetisch oetspreke, mer ouch op 't Frans: aksao) verstoon v'r, in de taolweitesjap, de meneer boe-op 'n taol of dialek kin weure oetgesproke. 't Accent dat iemes heet gief aon boe heer vaandaon kump. 't Nederlands kint beveurbeild e groet aontal accente. Es lui oet Amsterdam, Greuninge, d'n Achterhook, Brössel, Antwerpe of Limbörg Staandertnederlands spreke, kin me miestal dudelek hure boe ze gebore of opgegreuid zien. Strik genome is 't ouch neet nudeg, want mèt 'n accent kin me ziech euveral dudelek make. Evels kin 't, moetsjappelek gezeen, wel ins naodeileg zien um mèt 'n accent te spreke. Dao bestoon noe einmaol väöl veuroordeile tege lui die 'n accent höbbe. Soms koume ze zelfs veur bepaolde berope neet in aonmèrking. Vaan d'n aandere kant zien v'r de lèsten tied ouch tot lui (veural in Duutsland en Nederland met 'n accent gebruuk weure in reclame-tekste op d'n tèllevisie. Op 't Belsj zuut me dat minder, dao is de angs veur vervlaomsing vaan 't Nederlands gaans groet.
Brón
- Verhaol vaan eus Taol (Ierste drök 2009, Flor Aarts)
Alvdal
thumb|De ligking van Alvdal in de pervincie Hedmark. Alvdal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hedmark in Nórwaeg. De gemeinte had 2.392 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 943,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0438.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
1611
1608 - 1609 - 1610 - 1611 - 1612 - 1613 - 1614 thumb|200px|De biebeloetgaaf van keuning Jacobus van Èngelandj
Aajdhoegduits
thumb|Wes-Germaanse taole op 't continent in d'n tienden iew. Neet alle ingeteikende dialekte zien Aajdhoegduits. 't Longobardisch, wat roond dezen tied aon 't verdwiene waor, is neet mèt ingeteikend. 't Aajdhoegduits (theodisc, diutisc) is de naom veur de ajdste bekinde faas vaan de (Hoeg)duitse taol. D'n Aajdhoegduitsen tied doort tot oongeveer 1050; tenao geit de taol euver in 't Middelhoegduits. 't Aajdhoegduits bestoont tegeliek mèt zien zöstertaole Aajdnederfrankisch, Aajdsaksisch, Aajdfries, Aajdingels en 't get wijer verwant Aajdnoords. In verband mèt 't groet taolgebeed en de diversiteit vaan de Germaanse volker boe zien sprekers vaan aofstamme kint de taol al dudeleke dialekversjèlle. 't Tekscorpus is spaorzaam, meh mie es groet genoog um e good beeld vaan de taol te kinne opstèlle.
Globaol historie en naom
't Aajdhoegduits stamp, wie alle Germaanse taole, natuurlek aof vaan 't Oergermaans. Al roond 't begin vaan de christeleke jaortèlling waore de Germane te verdeile in Noord-Germane, Wes-Germane en Oos-Germane. Aofgoonde op contemporain bronnne, in 't bezunder Germania vaan Tacitus, liet ziech opmake tot de Wes-Germane weer oetereinvele in (vaan wes nao oos) Ingweone, Istveone en Irmione. Bepaolde veranderinge die 't Wes-Germaans oondersjeide vaan de aander twie tek, voonte toen al plaots. Zoe verdwijnt de -z aon 't ind vaan e woord miestal, en transformeert ze op aander plaotse in 'n r (rotacisme). Vaan belaank is wel tot de veurluipers vaan 't Aajdhoegduits de -z bij bijveugeleke naomwäörd nog aonhele (vaandao noe nog ein weißer Mann oet *wītaz mannaz). Aander veranderinge zien 't verluus vaan labiovelair consonante op aander plaotse es aon 't begin, en 't mutere vaan de -ð- in -d- (modar).
De volgende iewe mote ziech de vernuiinge snel höbbe oetgebreid nao 't noorde. Alemannische en Beierse tekste oet dezen tied vertuine de versjuiving al compleet. In wat allewijl Midde-Duitsland is kump dees innovatie evels tot stèlstand. Bove de Speyrer Linie weurt de Klaankversjuiving mer gedeiltelek doorgeveurd, bove de Benrather Linie gaaroet neet (zuug Uerdinger Linie veur 'n inkel oetzundering). Tösse die twie isoglosse oontsteit 't Middelduits. Ouch dees dialekte weure bij 't Hoegduits gerekend; veur de dialekte die de veranderinge gans höbbe doorgemaak sprik me vaan Opperduits.
De taol stoont ouch in dees faas al bekind es 'Duits'. In Middeliews Latiense bronne weurt hiel dèks vaan theodiscus gesproke es 't euver de Germane of hun taol geit. Dit woord liet ziech verklaore oet 't Oergermaans *þeudō 'volk', boevaan *þeudisk, lètterlek 'volks' of 'volkstaol'. (Neet-Germaanse taole, in 't bezunder Romaans/Vulgair Latien, woorte mèt *walhisk aongeduid, boevaan noe nog Waols en Welsh.) Klaankveranderinge in de taol zelf make dao diutisc vaan; ouch deze vörm is in Middeliews Latiense tekste gevoonde, en wel es inleiing vaan 'n glos in e negenden-iews handsjrif.
Dialekte
Wat me in d'n iersten iew nog 'Istvione' en 'Irmione' neumde, waore zelf ouch weer versjèllende Germaanse volker, mèt taole daan wel dialekte die al-evel ing verwant waore meh toch dudeleke versjèlle vertuinde. Die versjèlle woorte later de ierste, mies basaol dialekversjèlle in 't Aajdhoegduits. Tenao traoje weer veranderinge op, die veur wijer versjèlle zörgde. In dezen tied is dat nog veural de bove geneumde Klaankversjuiving; de mieste mutaties in de klinkers traoje pas later op. Dat lievert 't volgend beeld op:
Klaanklier en spelling
Wie oet 't bovestoonde bliek is 't neet meugelek um ein klaanklier op te stèlle veur 't Aajdhoegduits - de dialekvariatie is dao te groet veur. Mèt dees bedinking in d'n achterkop kinne v'r iers ins gedetailleerder nao de klaankversjuivinge loere.
Hoegduitse klaankversjuiving
Fase ein voont, zoe nump me aon, al in de veerden en vijfden iew plaots (al geve, wie gezag, de wienege runesjrifte oet deen tied dao gein euvertugend bewies veur). In dezen tied veranderde de tenues p, t en k in stumloes fricatieve wienie ze in inlaut (midde in e woord) of in sommege gevalle in auslaut (aon 't ind vaan e woord) stoonte. Dees verandering is in gans 't Hoegduits taolgebeed algemein; daorum zeet me noe beveurbeeld in Kèrkraoj sjloffe, ese, maache tegeneuver slaope, ete, make in Mestreech. De verandering op 't woordind voont neet euveral plaots: wat woort in 't Opperduits was, meh bleef in 't Ripuarisch wat. (Aon d'n aandere kant haolde e woord wie alles 't zelfs tot in 't Hollands).
Fase twie kaom kort dao-op. Hei-in woorte de klaankveranderinge oet fase ein ouch in anlaut (aon 't begin vaan e woord dus) touwgepas. Dat versjijnsel woort neet bij alle drei de klaanke eve algemein en me nump aon tot de veranderinge neet tegeliek zien opgetrejje. T- woort gans tot aon de Benrather Linie tot ts- (gesjreve es <z>); dees verandering moot al in de vijfden en zèsden iew höbbe plaotsgehad. Vaandao tot me ouch in 't Kèrkraojs nog vaan tsied sprik. De verandering vaan p- in pf- kump evels neet wijer es Zuid-Duitsland; boe heer ophèlt, ligk de Speyerer Linie (grens tösse Pfund en Pund). Dit versjijnsel dateert me in de zèsden tot zevenden iew. De mutatie vaan k- in kch- kump neet wijer es 't Alpegebeed; in Zwitserland en deile vaan Oosteriek huurt me noe wel algemein Kchind of Chind, meh in de res vaan 't Hoegduits taolgebeed is me kind blieve zègke. Dit gebäörde es lèste, zoe in de zevenden en achsten iew.
Heimèt zien de veurnaomste veranderinge besproke. Fase drei is evels ouch vaan belaank in de vörming vaan 't Opperduits en zeker ouch bij de awwer taolfases daovaan. De aw mediae b-, d- en g- verandere, dinkelek in d'n achsten en negenden iew, in p-, t- en k-. De verandering vaan d- nao t- is 't algemeinste: ze kump veur in gans 't Opperduits (meh dus neet in 't Middelduits) en haolde later ouch de Hoegduitse sjrieftaol. Zoe steit Duits Tag tegeneuver Limbörgs daag. De veranderinge vaan b- nao p- en vaan g- nao k- bleve mie in 't zuie haange. In versjèllende Alemannische dialekte huurt me nog Kott veur 'God' zègke. In 't Aajdbeiers waor perga veur berg hiel gewoen; allewijl huurt me die p- allein nog mer in de allerzuielekste Beierse dialekte ('t Cimbrisch, de bekans oetgestorve taol vaan e paar enclaves in Noord-Italië).
De veerde en lèste faas waor de verandering vaan zoewel de hel es de weike th in d. Mesjiens waor dit neet ins de lèste verandering: in 't Aajdbeiers liekent dit in d'n achsten iew al te gebäöre. In aander dialekte, wie 't Frankisch, doort dit evels langer, ieder tot d'n tienden iew, en de bei klaanke zien dao nog dèks genoog in aon te treffe. De veerde klaankverandering is wel de insegste die neet in Midde-Duitsland bleef haange meh ziech ouch euver 't Nederfrankisch, 't Saksisch/Nederduits en zelf 't Fries verspreide, al waor ouch dat e perces vaan iewe.
Aander veranderinge
Neet tot de Hoegduitse Klaankversjuiving weure de volgende mutaties gerekend. Oet de Germaanse /γ/, de g wie me ze noe nog in 't Nederlands en Limbörgs huurt, woort in 't zuie al gaw 'ne plofklaank /g/. De mieste Germaanse taole höbbe dees verandering doorgeveurd, meh 't Aajdgermaans deeg dat wel ieder es, beveurbeeld, 't Aajdingels. Parallel dao-aon verandert de -v- in 'n -b- (geban). In tegestèlling tot de veurege verandering is dit wel typisch veur 't Hoegduits.
Wijer veranderde de combinatie sk- nog in /ʃ/, allewel tot me <sk> en <sc> bleef sjrieve. Allewijl is dit in gans 't Hoegduits 't geval (en in väöl Limbörgse dialekte: vaandao beveurbeeld Mestreechs sjaop tegeneuver Algemein Nederlands schaap en Wieërts schaop, en dat weer tegeneuver Wes-Fries skaap en Oos-Braobants skaop). 't Is evels neet gezag tot me toen al euveral [ʃa:f] veur Schaf zag: mesjiens woort de combinatie sc nog hei en dao wie de Hollandse sch oetgesproke.
De aander /ʃ/-klaank in e woord wie schlafen (oontstande oet 'n verbreiing vaan de s- veur 'nen aandere consonant) heet ziech oongeveer in 'tzelfde gebeed verspreid (zuug ouch Panninger Linie). Wienie dat is gebäörd, liet ziech lesteg zègke. Gelierde numme aon tot de Aajdhoegduitse realisatie tösse [s] en [ʃ] in heet gelege, zoetot slaffan kloonk wie [ɕlaf:an].
Klaankinventair
De hei-oonder gereconstrueerde klaanklier is vaan 't dialek vaan Fulda in 't huieg Hesse, in 't bezunder 't heilegeleve vaan Tatianus. In Fulda stoont e belaankriek kloester boe dit en aander werke in de landstaol zien opgesjreve.
Vocaole
't Aajdhoegduits kint e groet aontal diftonge. Sommege zien geèrf vaan de awwer Germaanse taolfases, meh väöl zien ouch door breking oontstande. Manuscripte oondersjeie ei, ie, io, iu, ou en uo.
Consonante
Wie bove al besjreve versjèlde de consonante sterk nao dialek, al nao de maot boe-in ze de Hoegduitse klaankversjuiving al of neet hadde doorgeveurd.
Grammair
Nao 't Gotisch is de Aajdhoegduitse vörmlier de mies oetgebreide vaan alle Germaanse taole. Wie 't Aajdingels kint de taol vief naomvalle; neve de veer bekinde nominatief, genitief, datief en accusatief gief 't ouch nog 'ne vijfde, d'n instrumentalis. Dee vèlt wel dèks mèt d'n datief same. Es hei-oonder gein apaarte vörm veur d'n instrumentalis weure gegeve, maag me aonnumme tot die geliek zien aon d'n datief. 't Werkwoord heet gein einheidsmiervoud wie 't Aajdingels, Aajdfries en Aajdsaksisch, meh hèlt apaarte vörm veur d'n ierste, twiede en daarde persoen miervoud. Ouch de conjunctief blijf vörmeriek, gans in tegestèlling tot 't Aajdingels. Wel is tegeneuver 't Oergermaans (en 't Gotisch) d'n dualis verdwene (meh zuug de bemerking oonder veurnaomwäörd), zoe good wie 't passief.
Substantieve
De Aajdhoegduitse flexie vèlt oeterein in e groet aontal verbuiginge, geordend nao stamvocaol (of aonwezegheid daovaan). Dees declinaties zien geèrf vaan 't Oergermaans (en in zekere zin oetindelek vaan 't Proto-Indogermaans), meh versjèllende klaankveranderinge höbbe veur 'n väölheid aon mutaties en variante gezörg. Es veurbeeld weurt hei de a-declinatie gegeve, de mies veurkoumende gróp en de Germaansen tegehenger vaan de o-declinatie oet 't Latien en Grieks. Me oondersjeit 't mannelek en 't oonzijeg paradigma.
Wie me kin zien, zien nominatief en accusatief geliek aonein. Dit is bij alle sterke verbuigingsklasse zoe. Bij 't lidwoord en 't bijveugelek naomwoord heet d'n accusatief evels wel apaarte vörm, zuug oonder.
De a-declinaties heet twie variante: de ja-stamme (beveurbeeld hirti 'sjieper', genitief hirtes) en de wa-stamme (wie snēo 'snie', genitief snewes).
Vrouweleke wäörd valle miestens in de o-declinatie. Dit is de pendant vaan de a-declinatie oet beveurbeeld 't Latien en Grieks. Feitelek is die -a in 't Aajdhoegduits weer trökgekierd; de naom baseert ziech op de situatie in 't Oergermaans.
Ouch vaan de o-declinatie besteit 'ne variant mèt de stam op -jo.
Wijer sterke declinaties zien de i-declinatie, de u-declinatie, de ī-declinatie en versjèllende consonant-declinaties.
'n Klas apaart vörme de zwake substantieve. In tegestèlling tot 't modern Duits umvat die klas in 't Aajdhoegduits zoewel manneleke es vrouweleke en oonzijege wäörd.
Adjectieve
Wie de aander Germaanse taole kint 't Aajdhoegduits sterke en zwake verbuiging vaan adjectieve. In modern Duits is 't gebruuk daovaan oonderworpe vaan subtiel regele, die veural trop neerkoume tot 'n bepaolde lètter neet twie kier gebruuk maag weure. In 't Aajdhoegduits ligk 't gebruuk aanders. Ouch adjectieve höbbe nog 'nen instrumentalis, entans in de sterke verbuiging. Es veurbeeld volg noe de verbuiging vaan 't woord blint (<*blindaz) 'blind'.
De sterke verbuiging kint veur de nominatief inkelvoud (en daodoor ouch veur d'n accusatief inkelvoud oonzijeg), en soms ouch in de nominatief miervoud, alternatief vörm zoonder buigingsoetgaank: blint in plaots vaan blintêr, blintiu, blintaz. In modern Duits, Nederlands en Limbörgs zien dat de predicatief vörm, dewijl de attributief vörm hunnen oetgaank wel höbbe: ’ne blinne maan – dee maan is blind. In 't Aajdhoegduits is die splitsing nog neet gemaak.
Persoeneleke veurnaomwäörd
In vergelieking mèt de substantieve en de adjectieve vertuine de persoeneleke veurnaomwäörd en vertrojder en intuïtiever beeld: ze doen beter dinke aon modern Duits. D'n instrumentalis heet bij de veurnaomwäörd gein apaarte vörm. Opvallend in vergelieking mèt aander aw Germaanse taole is tot d'n dualis koelek nog besteit.
Nota bene:
Douglas DC-3 Dakota
De Douglas DC-3 Dakota is ein van'ne succesvolste vleegtuuge ooit geboewdj. D'r waerdje bienao 16.000 masjiener geboewdj wovan 11.000 door Douglas zelf. Zo kreege Nederlandj, Japan en 't Russische Lisunov licentierechte veur de boew van bienao 5000 kiste. Lisunov boewdje de vleegtuuge es Li-2.
Philadelphia (Pennsylvania)
Philadelphia is ein sjtad in de Amerikaanse sjtaot Pennsylvania, in 't ooste van 't landj. Mit ruum 1,5 miljoen inwoners (2014) is 't de grootste sjtad van Pennsylvania en de zesde sjtad van de Vereinegde Staote. Philadelphia vormt 't hert van de metropoolregio Delaware Valley, diej in totaal 7,2 miljoen inwoners hoesvest.
De sjtad waerde in 1681 gesjtich door de quaker William Penn en sjpeelde ein belangrieke ról in de vreugere gesjieddenis van de Vereinegde Staote. Zo fungeerde Philadelphia tösse 1790 en 1800 es hoofsjtad en waerde de Amerikaanse Onaafhankelikheidsverklaoring d'r ongerteikend. Historiese gebouwe wiej de Independence Hall, 't Liberty Bell Center en 't sjtadshoes van Philadelphia herinnere aan 't rieke verleje van de sjtad. In de 19e eeuw waerde Philadelphia ein belangriek sentrum veur industrie en sjpaorwaege en trók de sjtad väöl Europese migrante aan. In de eerste hèlf van de 20e eeuw kwoome d'r veural väöl Afro-Amerikanen oet 't zuuje wonen. Nao de teloorgangk van de plaatselikke industrie maakte Philadelphia ein periode van verval mit, mer sins de late jaore 90 is in väöl buurte ein gentrifikasieperses op gang gekomme. Sins de jaore 1960 waerd de sjtad besjtuurd door Demokrate. In jannewarie 2016 waerde Jim Kenney börgemeister.
In de volksmóndj sjteit de plaats ouch bekend es Philly. Angere biejname van de sjtad zin The City of Brotherly Love, Quaker City en The Big Scrapple.
Gesjieddenis
Philadelphia is ein van de aajste sjtaeje in de VS. De sjtad is door de sjtichter William Penn in 1681 geplant es hoofsjtad van de Quaker-kolonie Pennsylvania. Penn goof de nuje sjtad ein biebelse naam: in de Aopenbaring van Johannes 3,7-13 is Philadelphia de enigste van de zeve gemeindje, die 't Lam Gods (ouch waal Jezus Christus) ouch in de tied van zien vervólging altied troew bleef.
Douglas DC-3 Dakota
De gesjiedenis
De DC-3 is ein doorontwikkeling van'ne DC-2 (dae weer doorontwikkeldj waas vanoet de DC-1). 't Vleegtuug waerdje op verzeuk van American Airlines ontwikkeldj. Zie wolle ein vleegtuug det baeter presteerde en meer passageers kos verveure dan de DC-2. Donald Douglas vergreudje de romp en plaatsdje krachtiger motors (900 pk per motor). De Dakota booj plaats aan 28 toet 35 passageers die in rieje van drie naeve ein waerdje geplaatsj. Ze maakdje häör eerste vluch op 17 december 1935 en waerdje op 11 juli 1936 aan American Airlines geleverdj. American Airlines richdje häör vleegtuuge in veur 16 passageers (lang vluchte) en 24 passageers (vriej korte vluchte). Binne inkele jaore vloge d'r hongerde Dakota's rondj euver de hele waereld (KLM waas de eerste Europese klantj). Tiedes de Tweede Waereldoorlog weardje 't vliegtuug ouch väöl ingezatj. D'r waerdje zelfs militair versies ontwikkeldj wovan de C-47 Skytrain de succesvolste waas.
Aajdhoegduits
Persoeneleke veurnaomwäörd
Nota bene: de vörm veur nominatief en accusatief zien nuivörminge. In 't Oergermaans waore die *īz, *ijōz en *ijō.
Philadelphia (Pennsylvania)
Gesjieddenis
In Philadelphia waerde in 1776 de Onaafhankelikheidsverklaoring óngerteikend. Toet 't begin van de 19e eeuw waas Philadelphia ouch de grootste sjtad van de VS en tiedelik ouch de grootste ingelssjpraekende sjtad ten weste van Londen.
De beroemde vriejheidsbel, Liberty Bell, dae daoveur es symbool van de onaafhankelikheidsoorlog door 't landj gereisd waas, bevinjt zich sins 1915 weer in de sjtad en hangt sins 2003 in ein sjpesiaal daoveur gemaakt gebouw; same mit de Independence Hall, wo d'r eers hing, herbergt Philadelphia hiejmit twee van de belangriekste symboliese plekke van de Vereinegde Staote.
In Philadelphia bevinjt zich 't aajste poskantoor, en ouch de eerste Amerikaanse banke en de eerste dieretuin van de VS.
Geografiese ligging
Philadelphia bevinjt zich in 't zuidoostelikke deil van de sjtaot Pennsylvania, tösse de riviere Schuylkill en Delaware, óngeveer 210 km noordoostelik van Washington D.C., 90 km noordwestelik van Atlantic City en 180 km zuidwestelik van New York City.
Geologie
De gemiddelde heugte van Philadelphia is 12 maeter baove de zeesjpegel. Het deepste puntj van de sjtad ligk biej 3 maeter. Het hoogste puntj is Chestnut Hill, mit 'n heugte van 136 maeter. De sjtad ligk op de grens tösse de regio's Piedmont en de Atlantiese Kusvlakte.
Sjtadsdistrikte
Philadelphia is verdeilt in zeve sjtadsdistrikte, net zo wiej de Boroughs in New York, en diej zin den weer opgedeild in eige buurte. De liest van sjtadsdistrikte in Philadelphia:
inkele bekende buurte van dees sjtadsdistrikte zin:
Bevolkingsóntwikkeling
Het inwonersaantal haaj in 1950 zien hoogtepuntj mit meer den twee miljoen inwoners, wodoor d'r 'n woningsnood waas; väöl woninge kwaame oet de 19e eeuw en haaje gèn sanitaere inrichtinge. Nao dae periode numde de bevolking in de sjtad sjteeds verder aaf toet ongeveer 1,5 miljoen. In de volgende tabel is de óntwikkeling van de Metropolitan Statistical Area Philadelphia - Camden - Wilmington weergaeve, diej zich euver de sjtaote Pennsylvania, New Jersey, Delaware en Maryland oetsjtrèkt:
Aajdhoegduits
Wèrkwäörd
Wie alle Germaanse taole (op 't Afrikaans nao) kinne Aajdhoegduitse werkwäörd in sterke en zwake werkwäörd weure verdeild, mèt 'n betrèkkelek klein rescategorie oonregelmaotege werkwäörd. Werkwäörd kinne weure verveug in drei persoene, zoewel in 't inkelvoud es in 't miervoud. Neve d'n indicatief en d'n imperatief besteit ouch nog de conjunctief, die in 't Aajdhoegduits zienen awwe vörmeriekdom in vol glorie heet bewoerd. Apaarte vörm veur d'n dualis bestoon neet (mie).
Douglas DC-3 Dakota
Technische gegevens
Lengte: 19,66 m.<Br> Breidte: 29,98 m.<Br> Heugte: 5,16 m.<Br> Max. sjnelheid: 368 km/u<Br> Vleegbereik: 2160 km.
Philadelphia (Pennsylvania)
Samesjtelling van de bevolking
Vólges de volkstelling van 2010 woor 41% van de bevolking blank, 43,4% Afro-Amerikaan, 6,3 Aziate en 12,3% Hispanics van versjillende "rasse". Daomit laefde d'r veur de eerste keer meer donkere den blanke bewoners in Philadelphia, waat d'r veural aan ligk det väöl miense van de blanke middeklasse 't sjtadssentrum höbbe verlaote. De samesjtelling van de aafsjtammelinge oet Europa toont de lange migrantegesjieddenis van de VS: 13,6% zin Iers, 9,2% Italiaans, 8,1% Duits, 4,3% Pools en 2,3% höbbe 'n Ingelse aafkoms.
Politiek
Van de Amerikaanse Börgeroorlog toet de jaore 50 waas Philadelphia ein euverwaegend Republikeinse sjtad. In 1856 vonj in Philadelphia de eerste nasjonale kónvensie plaats. Nao de krizes van de jaore 30 nome de Demokrate in aantal toe. Biej de prizzedentsverkezinge van 1936 wis de Demokratiese kandidaat Franklin D. Roosevelt d'r veur 't eerst ein meerderheid te behaole. Seer haet de meerderheid van de sjtad biej de prizzedentsverkezinge altied Demokraties gesjtumd. Sins 1952 zin alle börgemeisters vanne sjtad Demokraten gewaes. Ouch in 't City Council zin de Demokraten in de meerderheid.
Partnersjtaeje
Philadelphia haet ach offesjele Zöstersjtaeje:
Aajdhoegduits
Wèrkwäörd
De sterke werkwäörd höbbe de Indo-Germaansen ablaut (e-o, mèt lang en korte variante) behawwe en oetgebreid mèt 'n a-trap die 't in 't Proto-Indo-Germaans nog neet gaof. Typisch veur 't Hoegduits is wijer nog umlaut en e-i-wissel; 'n veraandering die ziech ouch in 't Limbörgs heet doorgezat. Zjus wie in aander Germaanse taole geit 't um rillatief wieneg werkwäörd, die evels wel väöl weure gebruuk. Es veurbeeld deent hei werfan 'goeje' (<*werpana), boe-in me de e-i-wissel in d'n indicatief al kin zien.
Zwake werkwäörd bestoonte vaanajds in diverse klasse. In 't Aajdhoegduits is dao nog get vaan euver. 't Talriekste zien de aofgeleide wèrkwäörd die vreuger op -*jan(a) indegde. Die höbbe veur umlaut in de stam gezörg (*taljan(a) > zellen) en in de verleien tied getuug de -i- nog vaan d'n infix -*ja dee hei vreuger stoont (*taljada > zellita). Es paradigma deent hei zellen '(ver)tèlle', 'praote'. Lèt ouch good op de wissel tösse inkel en dobbel consonante (zella - zele).
'n Belaankrieke categorie oonregelmaotege werkwäörd zien de praeterito-praesentia: werkwäörd boevaan sommege vörm oet d'n tegewoordegen tied de vörm vaan 'ne (sterke) verleien tied höbbe. Ei veurbeeld volsteit:
Wie in alle Indo-Germaanse taole is 't werkwoord sīn zier oonregelmaoteg, en wie vetrojd oet aander Germaanse taole koume de vörm vaan twie versjèllende stamme. Diverse vörm tuine weer reste vaan athematische verveuging. De verleien tied is weer die vaan e sterk werkwoord, meh heer vertuint rotacisme wie noe nog in 't Hollands: was - wāri. Evoltoejd deilwoord is neet euvergelieverd; 't zouw *giwëran kinne zien gewees, meh de vraog is of 't wel bestoont.
Tekscorpus en literatuur
't Aontal Aajdhoegduitse tekste is beperk. 't Tekscorpus is al-evel väöl groeter es bij 't Aajdnederfrankisch, meh e stök kleinder es 't Aajdingels. In de vreug middeliewe waor de Duitse volkstaol noets 'ne serjeuze concurrent vaan 't Latien. In d'n tienden iew zuut me 't aontal tekste zelfs aofnumme, tot de toch al klein sjriftraditie gans oetstörf.
D'n ajdsten teks is de zoegeneumden Abrogans oet d'n achsten iew. Dit is 'ne Latiens-Aajdhoegduitsen dictionair, en allein al um de talloes wäörd die in aander bronne neet veurkoume (hapax legomena) is dit 'nen oonsjatbare bron. Minder umvaankriek zien de glosse in de Salische wèt, zoewie oerkondes oet Hammelburg (777) en Würzburg (779). Aon 't ind vaan d'n iew duke al umvaankrieke prozatekste op, vaan religieuzen aard: de Weißenburger catechismus en d'n Aajdhoegduitsen Isidoor (790). De mieste Aajdhoegduitse tekste zien trouwens geistelek, wat gezeen 't tiedperk ouch neet maag verbaze.
In d'n tienden iew vèlt de productie vaan Aajdhoegduitse tekste bekaans gans stèl. Dit hingk same mèt de aofnummende beteikenis vaan de sjrifcultuur in 't Duits Riek. Italië geit de deens oetmake en de dao geproduceerde Middeliews Latiense literatuur weurt in gans Wes-Europa geleze en gespäöld. Wie in d'n achsten iew betrèffe de Hoegduitse tekste noe weer veural inkel spreuke, veerze en glosse. Belaankriek is nog wel 't werk vaan de monnek Notker Labeo oet Sankt Gallen. Mèt zienen doed in 1022 liet me dèks de Aajdhoegduitse literatuur indege. In de twiede hèlf vaan d'n èlfden iew versjijne de ierste Middelhoegduitse tekste.
Achterveugsel
't Achterveugsel of de Suffix is 'n taolweitesjappeleke term die me kin gebruke veur 't lètste, extra deil vaan e woord. Achterveugsels kinne achter e woord weure geplaots en vörme same mèt dat woord e nui woord. Es veurbeild kin me beveurbeild 't achterveugsel -er gebruuke bij 't woord aptiek, boedoor 't noe e nuij woord gief: aptieker. Dit achterveugsel maak get euvertrèffend. 't Achterveugsel -ke maak e woord kleiner, boedoor 'ne sjöp minder klein is es e sjöpke.
Limbörgse achterveugsel
't Gief talloeze Limbörgse achterveugsels, evels zien de volgende wel de miesveurkaomende.
Affix en infix
De suffix is in bekans alle Indo-Europese taole 'n affix, dös kump 't achter de wäörd. Evels is 't op 't Limbörg dèks tegeliekertied ouch 'n infix, umtot e deil vaan de middel vaan wäörd veranderd. Dit gèld euvereges veur de res vaan alle Indo-Europese taol neet, behaave Ripuarisch, Duits en Jiddisch. Zoe is de stool op 't Nederlands stoel. Es 't kleiner weurt gemaak kump 't Nederlands affix tje d'rbij, dat 't stoeltje maak. Evels kump bij 't Limbörgs neet allein de affix ke d'rbij, mer ouch de infix oe=eu. Stool weurt dös neet stoolke, mer steulke. Zjus wie bij gool, dat geulke weurt, dewijl de Nederlandse gool gooltje weurt.
Brón
- Verhaol vaan eus Taol, Flor Aarts (Ierste drök, 2009)
Philadelphia (Pennsylvania)
Partnersjtaeje
Daonaeve haet Philadelphia ouch 'n samewirking mit de volgende sjtaeje:
Kabbinèt-Beel I
't Kabbinèt woort beëdeg op 3 juli 1946 en woort demissionair op 7 juli 1948. Op 7 augustus 1948 woort 't kabbinèt oontboonde.
Philadelphia (Pennsylvania)
Partnersjtaeje
Philadelphia duit ouch mit aan 't "Partners of Peace"-prójek en ongerhaajt daobiej 'n samewirking mit:
Kabbinèt-Beel I
't Kabbinèt volgde 't Kabbinèt-Schermerhorn-Drees op en woort oetindelek opgevolg door 't Kabbinèt-Drees-Van Schaik.
't Kabbinèt-Beel I waor 't ierste democratisch verkoze kabbinèt vaan Nederland sinds d'n Twiede Wereldoorlog. 't Waor ouch 't Kabbinèt dat de oorlog aongóng mèt de oonaofhaankelek verklaorde republiek Indonesië.
Philadelphia (Pennsylvania)
Economie
De grootste ongernumminge diej in Philadelphia zitte zin Comcast, CIGNA, Sunoco, Aramark, Rohm and Haas en FMC Corporation.
Meziek
Sins 't jaor 1900 haet de sjtad 't Philadelphia Orchestra, det ónger Leonard Stokowski werreldberoemd gewaore is. De naam van de sjtad was taevens de oorsjprong van Phillysounds, diej in de jaore 60 óntsjtaon zin.
Aete
Philadelphia sjteit bekend om 't daovan aafkomstige "Philly Cheesesteak". Ein bekend resterant veur dit gerech is 't in 1930 gesjtarte Pat's King of Steaks, waat in 't begin sjlechs ein simpele hotdogstand woor. Hiej zou Pat Olivieri in 1933 mit zien broor Harry de Philly Cheesesteak oetgevonje höbbe.
China
De Volksrippebliek China (Chinees 中华人民共和国, zhōng huá rén mín gòng hé guó) is e land in 't ooste vaan Azië. 't Is eine vaan de twie staote die claime de rechmaotege regering vaan China te zien; d'n aandere is de Rippubliek China. Dit land controleert sinds 1949 allein nog mer Taiwan. Sinds de jaore 1970, wie de mieste westerse len de communistische regering gónge erkinne, zien China en de Volksrippubliek China praktisch synoniem.
China is 't groetste land op eerd nao inwoeners en 't daarde of veerde land nao oppervlaakde. Veural 't ooste is hendeg diechbevolk; 't weste, wat veural door etnische minderhede weurt bewoend, is väöl minder bevolkingsriek. Hoofstad en groetste stad is Peking (Beijing), aander groete stei zien Nanking (Nanjing), Sjanghai, Guanzhou, Xi'an en Hong Kong. China grens aon Mongolië, Rusland, Noord-Korea, Vietnam, Laos, Birma, India, Bhutan, Nepal, Pakistan, Afghanistan, Tadzjikistan, Kirgizië en Kazachstan.
Naom
D'n officiële naom vaan 't land is Volksrippubliek China, 'n lienvertaoling vaan 中华人民共和国 zhōng huá rén mín gòng hé guó (oetspraok: [ʈ͡ʂʊŋ⁵⁵ xu̯a̠³⁵ ʐən³⁵ min³⁵ kʊŋ⁵¹ xɤ³⁵ ku̯ɔ³⁵]). De beteikenis vaan volksrippubliek steit oongeveer geliek aon Sovjetrippubliek. Wie gezag weurt dezen officiële naom nog dèks gebruuk um 't land te oondersjeie vaan de Rippubliek China of Taiwan.
In de volksmoond hèt China 中国 (zhōng guó), lètterlek 't Riek vaan 't Midde. Dit etnocentrisme zit vaanajds deep in de Chinese cultuur, boe me de neiging had aander volker es 'barbare' te umsjrieve en aonnaom tot de volker die wijer vaan China aof woende 't mins besjaaf waore. De modernere naom 中华 zhōng huá beteikent ieder 'bloejend (volk) vaan 't midde': in d'n officiële naom is 't woord guó, wat 'n monarchie suggereert, neet acceptabel.
De naom China kump al vreug veur in Indische tekste (चीन), en kump mesjiens vaan Qin, de Chinese staot dee oetindelek alle aander staote zouw oonderwerpe en d'n ierste keizer lieverde. (De tekste boe-in de naom is aongetroffe stamme vaan veur die vereineging.) Via 't Portugees is de naom China in de Europese taole terech gekoume.
Op de Qin-dynastie volg de Han-dynastie. Heivaan kump 't etnoniem wat de Chineze veur ziechzelf gebruke, de Han-Chineze. Heimèt weurt versjèlt gemaak tösse de staosbörgers vaan de Volksrippubliek (die nog bij diverse volker kinne hure) en de etnische Chineze (die ouch boete China kinne woene).
In de middeliewe stoont China in 't weste bekind es Cathay. Dee naom kump vaan 't nomadisch volk de Kitan, dat in 't noorde vaan 't modern China leefde en verwant waor aon de Mongole. 't Wieneg contak wat Europa in deen tied mèt China had góng euver land via de Zijroute; dao had me mie mèt zoe'n nomadevolker te make es mèt (sedentair) Han-Chineze. In väöl Slavische taole sprik me ouch noe nog vaan Kitaj.
Bestuurleke indeiling
China heet, aofhenkelek vaan wie me 't zuut, 'n veer- of vieflaogege indeiling. Oonder 't nationaol niveau stoon de 22 of 23 provincies (省 shěng; de 23e provincie is Taiwan), vief otonoom regio's (自治区, zì zhì qū), veer stadsprovincies (直辖市, zhí xiá shì) en twie speciaol administratief regio's (特别行政区, tè bié xíng zhèng qū). De provincies en de otonoom regio's zien wijer verdeild in prefecture (地区, dì qū), boevaan sommege samevalle mèt ein stad (地级市, dì jí shì) en aandere otonomie höbbe (自治州, zì zhì zhōu). Dao-oonder vint me 't niveau vaan 't arrondissemint (县, xiàn) of distrik (市辖区, shì xiá qǖ), boebij 't ierste mie lendeleke, 't twiede mie steideleke gebeje umvat. Dao-oonder gief 't de gemeinte, die versjèllende naome kin höbbe (镇 zhèn veur 'n klein stad, 乡 xiāng veur 'n lendeleke gemeinte). Informeel gief 't dao-oonder nog de laog veur dörpkes/gehuchte (村 cūn, te vergelieke mèt de Nederlandse woenkern of de Belzje deilgemeinte) daan wel buurte. Die höbbe gemeinelek 'nen dörps- of buurtraod dee geach weurt te rapportere aon 't plaotselek bestuur.