cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ron van der Hoff
Van der Hoff sjut mèt 'ne recurveboag. Hae deeg mit aan de Olympische Sjpele in Athene (2004), wo hae individueel in de tweëde runje woort oetgesjakeld en ein 30-ste plaatsj in de eindjrangsjikking behaolde. Hae beheuërde daonaeve tot 't Nederlands handjbaogteam, mèt Wietse van Alten en Pieter Custers, womit hae de viefde plaatsj behaolde.
Van der Hoff deeg ’n aantal poginge met zien plooggenote óm zich te kwalifisere veur de Olympische Sjpele in Peking (2008), mèr oetèntelik zónger succes.
Hae is aangesjlaote biej sjöttersvereiniging De Dolphijn SPAX in Amsterdam.
Rob Ruygh
thumb|Rob Ruygh in de Tour of Britain 2009 Rob Ruygh (Heërle, 12 november 1986) is 'ne Nederlandjse fitserenner.
Biografie
Rob Ruygh wón in 2004 es juniorfitserenner ’t eindjklassemènt in de Italiaanse wedsjtried Giro della Lunigiana. In ’t volgende jaor reej hae veur 't Belzje Continental Team Amuzza.com-Davo. Veur die ploog won hae de tweëde etappe, ein tiedrit, van 't OZ Wielerweekend en woort hae derde in ’t eindjklassement. In 2006 góng hae veur de Rabobank Continental ploog rieje, de opleijingsploog veur de ProTour-ploog van de Rabobank. Nao ein jaor biej de Duutsje Sparkasse ploog te höbbe gereje kaom hae in 2009 via 't PPL-Belisol Cycling Team biej de ploog van Vacansoleil, in 2009 es stagiaire en in 2010 kreeg hae ein vas contrac.
In 2009 wón hae twee Ardennewedsjtrieje, Romsée-Stavelot–Romsée en ein etappe in de Runj van Luuk.
Ginger Baker
Hae haw zie grótste succès inne jaore sèstig mitte groep Cream, wo ouch Jack Bruce en Eric Clapton in zote. Daoveur speeldje d'r bie ónger angere Graham Bond en Alexis Korner. Nao Cream speeldje Baker onna mit Clapton inne groep Blind Faith, same mit Rick Grech en Steve Winwood, en ouch inne eige band Ginger Baker's Air Force. Anger bands wo d'r in speeldje wore Hawkwind, Atomic Rooster, Masters of Reality, Public Image Ltd. en Baker Gurvitz Army. Ginger Baker haet onna mit Jack Bruce en Gary Moore samen in e trio gezaete.
De drumstiel van Baker waas e samekómme van jazz, blues en Afrikaansen invlood. Hieveur reisdje d'r aaf nao Afrika veure etnische ritmes te bestudere.
Inne documentair Beware of Mr. Baker (2012) wuuert ziene lestig kantj beleech; hae sjeen e good temperamènt te höbbe waat langdoerige samewirking lestig maakdje.
Bao-toewen óngerónje centraal-veurklinker
De bao-toewen óngerónje centraal-veurklinker of óngerónje bao-geslaote centraal-veurklinker is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne bao-toewen óngerónje centraal-veurklinker zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de bao-toewen óngerónje centraal-veurklinker veur in bekans alle dialekte. De exakte oetspraok wusjeltj per dialek. Zoea wuuertj de klank döks get toewer of wiejer nao veur oetgespraoke, dewiel d'r juus ouch nag gecentraliseerdjer kan veurkómme (beveurbeildj in 't Mestreechs). In väöl dialekte haet deze klinker 'n, lichtelik, palataliserendje wirking, juus wie de meiste anger óngerónje veurklinkers.
De lange variant van deze klinker kump veur in dialekte wie 't Wieërts; dao guldj t'r es 'nen allofoon vanne lang ee veur nasaal mitklinkers.
Sómmige dialekte, wie 't Valkebergs en in minder maot 't Remunjs, wuuertj de korte i in väöl vel 'n korte ie: kiendj, giester veur kindj, gister. Get vergliekbaars kump ouch veur mitte gerónje versie.
Ampère
In de natuurkunde is de ampère (mit 't symbool A) ein eenheid van elektrische sjtroum. Elektrische sjtroum is ein van'ne zeve grondjeenhede van 't SI.
De ampère weurtj gebroektj om de greutte van eine elektrische sjtroum aan te gaeve. De ampère is genumpdj nao André-Marie Ampère, eine van'ne hoofontdekkers van 't elektromagnetisme.
Definitie
De ampère weurtj sins 1946 es volgtj gedefinieerdj:
Ajer definities van de ampère beröste op 't bepale van'ne hoeväölheid neergesjlage zilver biej de elektrolyse van zilvernitraat es dao gedoerendje eine bepaoldje tied eine sjtroum van 1 ampère door weurtj geleidj.
De eenheid van elektrische lajing, de coulomb, is gedefinieerd op basis van'ne ampère: 1 coulomb is de hoeveelheid lajing die overeinkumptj mit eine sjtroum van 1 ampère gedoerendje 1 seconde. Dit kumptj euverein mit de volgendje formule: C = A×Δt.
Hattingen
Hattingen is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 71,4 km² en 54.407 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 762 de veerkante kilometer.
't Op 90 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 11 stadsdeile.
Wale
Historie
Wale waor in de middelieëwe 'n hoofdplaatsj in 't hertogdom Limburg, doe keuningsdomein Harna. De plaatsj waoërt in 888 dör Lotharius ll vermeld. In 1072 sjoonk keizer Hendrik IV. d'r keuningshoof an 't Aokener Mariensjtift. D'r hertog van Limburg lieëverde saer 1176 d'r abt va Rolduc (Rode), dae de zörg how över de parochies van 't hertogdom. Rolduc sjtèlde bies 1792 de pesjtuërs en preestere aa. Wale waor bies 1695 moderparochie van de ömliegkende plaatsje, wie Loontze, Raore, Kettenis of Eynatte. Bies 1795 waor Wale èng van de vief hoeëgbaanke in 't Hertogdom Limburg.
Rolduc Platz/Place Rolduc
In februari 2010 kraeg d'r Kirmespley in Wale 'ne Rolduc Platz/Place Rolduc ömdat driej abte va Rolduc oet Wale aafkomstig waore.
Aod keenderversje
In dit oondäögend keenderversje keumt d'r plaatsjnaam Wale väör. ''Marie-Katrien, oe gèès-te e-ba? ''Nao Wale. ''Wat dèès-te dao? '' 't Keend is kraank. ''Wat haat 't da? 'n Hoemel in g'n vot!
Elektrische sjtroum
Elektrische sjtroum is 't verplaatse van lajingdragers (elektrone of gate of ione) door eine geleider of eine halfgeleider onger invloed van ein potentiaalversjil.
De sjterkdje van elektrische sjtroum weurtj gemaete in ampère (symbool: A), en weurtj informeel ouch waal ampèrage genumpdj nao analogie van voltage veur de elektrische sjpanning.
Eine elektrische sjtroum ongervindj weersjtandj. Dit is neet 't geval in supergeleiders wo gein sjpanning beneudigdj is of ontsjtuitj.
In de volksmondj weurtj döks euver sjtroum gesjpraoke wo sjpanning weurtj bedoeldj, mit name in oetdrökkinge es: "d'r sjtuitj sjtroum op". 't waord is ouch eine metafoor veur de elektriciteitsveurziening.
Maete van sjtroum
Veur 't maete van sjtroum deentj eine ampèremeter. Deze weurtj in serie mit 't te maete circuit gesjakeldj. Om 't te maete circuit neet teväöl te beïnvloede, mot 't instrument zo weinig meugelik sjpanningsverlees veroorzake.
Ein anger methode van sjtroummaeting gebeurtj mit ein zgn. sjtroumtang of ampèretang. Dit is ein maetinstrument veur wisselsjtroum, oetgeveurdj es ein tang die om eine sjtroumveurendje geleider weurtj geklemdj. In de tang weurdj door 't rondjom de geleider ontsjtange magnetisch veld eine sjtroum geïnduceerdj dae ein maot is veur de sjtroum dae door de omklemdje geleider vloeitj. In feite is ein ampèretang eine transformator in ein sjpeciaal vorm, wobiej de te omklemme geleider de primaire en de tang de secundaire wikkeling vormptj.
Sjaepebank
'ne Sjaepebank of dingstool waas inne middelieëven en in 't ancien régime de veurluiper vanne hujige sjaepekólleezjen in Belsj en 't Kólleesj van B&W in Nederlandj. De take vanne sjaepebank góngen aevel wiejer es de hujige take van dees kólleezje.
Oppe ieëste plaats hawwe zie 'ne richterlike taak dae persoeanen en geujer aangóng die binnen 't rechsgebied, de stad of de hieërlikheid, vole. Aafhenkelik vanne graod vanne jurisdictie (hoger, middel of leger) waas de sjaepebank beveug bepaoldje misdriever te berichte toet 'n zeker kapitaalwaerd en ouch oetspraok te doon in börgerlike óneinheid. Wiejer kóste crimineel zake (hoger jurisdictie) ouch toete beveugheje huuere, behave veur dees woveur liefstraofe gólje; dees vole namelik ónger landjshieërlike amtenieëre, wie groeatbaljuws, houfsjoltje, drosserte enzowiejer.
De vriewillige rechspraok, wobie ouch euverdrach van ónreurendj good en irfverdeilinge huuerdje, haw ouch plaats veure sjaepebank; hierop móchte zie onnans registraasjerech (póntjpenning) höffe.
Boete de richterlike taak haw de sjaepebank onna bestuurlike take. Op regelmaesige ge-irfdjedaag (goewdaag) besproke zie 't gemèndjebeleid. Dit ómvadje ouch de organisaasje vanne inning van bestumdje belastinge die wore versjöljig anen dörsphieër, de aanstèlling van óngerwiezers en wiesvroulje, 't drage van zörg veure begenkelikheid van waeg en water, 't behieëre van gemèndjegróndj en 't verzekere vanne dörpsveiligheid.
Titanic
thumb|De Titanic in 1912. De RMS Titanic waas e passenzjeerssjeep det deil oetmaakdje vanne Olympic-klasse en in bezit waas vanne sjeepsmaotsjappie White Star Line. 't Waas geboewdj geworen oppe Hardland and Wolff-sjeepswerf in Belfast. 't Waas de grótste passenzjeersstoumboeat oppe werreld toe 't te water gelaote woort. 't Sjeep waas gemèndj veure transantlatische reize.
Inne nach van 14 april 1912, wie 't sjeep veuren ieëste kieër oetvoor, raakdje de Titantic 'nen iesberg en twieë oer en fieërtig menuut later, hieël vreug op 15 april 1912 zónk 't sjeep. Es e gevolg vanne sjeepsramp verlore 1.517 luuj 't laeve, waat 't eint vanne zwaorste zieëvaartóngelökke maak in vraejestied. 't Hoeag sterfdjesiefer haet te make mit 't neet dao zeen van zat reddingsboeate; al waas det waal zat veure regulering van daen tied. Dao zeen disproportioneel väöl manskaerele gestórve, doordet 't beleid bie 't völle vanne reddingsboeate waas det vrouwlje en kinjer ieës geredj móste waere.
De Titanic waas gemaak mitte modernste technologie van daen tied en woort ouch ómsjreven es ónzinkbaar, waat de sjók vanne ramp nag grótter maakdje. De kapitein op 't sjeep waas Edward Smith.
De Titanic is ummer de verbeelding blieven aanspraeke doordet väöl slachoffers bekandje luuj woren en de maritiem wètgaeving drastisch is aangepas nao de ramp. In 1985 woort 't wrak trögkgevónje, wodoor väöl mieë bekindj woort euver waat zich prónt aafgespeeldj haw. 't Wrak ligk in drie groeate deiler en hieël väöl klènder resten op 'n deepdje van zoea 3800 maeter oppe baom vannen Atlantischen Oceaan.
Herdecke
Herdecke (Die Stadt zwischen den Ruhrseen ofwel De stad tösse de Ruhr-mere) is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 22,4 km² en 22.541 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1006 de veerkante kilometer.
't Op 150 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twie stadsdeile.
Piet Stroeken
Piet Stroeken (1906-1976) waor 'ne journalis en sjriever. Hae waor journalis bie de Venloosche Courant (1934-1942) en mèt opriechter van Dagblaad veur Noord-Limburg (1945). Tot 1971 waor hae directeur van dees gezèt.
Werk
Dees Waek (1980, 1982, postuum gebundeld), sjetse vol humor in 't Venloos euver Venlo in de jaore daartig van de 20e ièw.
Tynaarlo
Tynaarlo kin beteikene:
Abre los ojos
Abre los ojos is 'ne film oet 1997.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms, mystery (mysterie), sciencefiction (of Sci-Fi), thriller.
De film woort geregisseerd door Alejandro Amenábar en heet 'nen doer vaan 119 menute.
Griendsveen
thumb|Landhoes in Griendsveen gezeen vaanaof de Helenavaart Griendsveen (Nederlands Griendtsveen) is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Haors aan de Maas, op de Pieël, aon de grens mèt de Noord-Braobantse gemeinte Deurne, mèt (2006) 540 inwoeners.
Griendtsveen oontstoont laanks de spoorlijn vaan Venlo nao Eindhove. Investeerder Jan van de Griendt waor d'n aonnummer veur de spoorlijn (entans vaan 't stök tot Helmond), mèt es doel de Pielgrun te oontginne. Nao de stiechting vaan Helenaveen (in Noord-Braobant) begóste zien zäöns vaanaof 1855 mèt de kolonie Griendtseveen, die nao hun geneump woort. In de jaore daonao greujde de törfkolonie oet tot 'n echte neerzètting. Zoe kraog 't in 1888 'n sjaol en in 1895 'n kèrk. Naotot de kolonie verveend waor gónge de bewoeners ziech op landbouw riechte. Tot 1956 waor 't dörp bezit vaan de familie Van de Griendt. Tot 2001 huurde Griendsveen bij de gemeinte Haors, toen woort 't heringedeild bij Haors aan de Maas.
De plaots heet e besjermp dörpsgeziech. Griendsveen is 't eineg dörp in Nederlands Limburg mèt 'n ech Braobants (i.c. Oos-Braobants) dialek. Dit plat is in groete liene gliek aon dat vaan Deurne.
Frasnes-lez-Anvaing
thumb|Locatie va Frasnes-lez-Anvaing in Henegouwe. Frasnes-lez-Anvaing is 'n gemèngde in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Aat. Op 'n oppervlakde va 112,44 km² wonne 11.641 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 104 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Gemèngdehoes va Frasnes-lez-Anvaing. Saint-Sauveur, Herquegies, Œudeghien, Frasnes-lez-Buissenal (gemèngdehoes), Anvaing, Cordes, Hacquegnies, Arc-Ainières, Wattripont, Forest, Moustier, Montrœul-au-Bois, Buissenal en Dergneau.
Oortwolk
thumb|Euverziech vaan de boeteste regione vaan 't Zonnestèlsel. De planete en planetoïde (inzètsje) die veer kinne umvatte mer e fractie vaan 't zwuurtekrachsveld vaan de zon. 't Euvergroet deil daovaan weurt ingenome door de Oortwolk (stippele in 't hoofbeeld). thumb|De zon, de planete, de Oortwolk en de kortsbij stare op 'n [[logaritmische sjaol.]] De Oortwolk, ouch wel bekind es Öpik-Oortwolk, is 'n hypothetische zone in 't Zonnestèlsel boe ziech mieljarde klein, iesechtege planetesimale mote bevinde. 't Is in de astronomie 't gebrukelek model um 't bestoon vaan komete te verklaore. De wolk moot weure gezoch vaanaof 2.000 AE vaan de zon tot op 't punt boe de aontrèkkingskrach vaan aander stare 't vaan die vaan de zon geit winne - zoe'n 200.000 AE weg. Tot op noe (oktober 2018) is gein inkel objek oet de Oortwolk gezeen.
De Oortwolk is geneump nao de Nederlandsen astronoom Jan Oort, allewel tot zienen Estische collega Ernst Öpik los vaan häöm al ieder tot dezelfde conclusie kaom.
Theorie
Sinds d'n achtienden iew wèt me tot komete, zjus wie planete, in 'n baon um de zon drejje en um de zoeväöl jaor weer trökkoume. Ze verdwijne allein oet 't ziech vaan 't bloet oug en vaan zwake telescope umtot ze mer klein zien en e groet deil vaan hunnen umloup wied vaan de zon en de Eerd aof stoon.
Noe is 't Zonnestèlsel 4,6 mieljard jaor aajd. Es de komete al deen tied in dezelfde baon hadde geloupe, zouwe ze ofwel compleet mote zien verdwene, ofwel geine start mie kinne höbbe umtot allein 'ne neet-vlöchtege kern euverblijf. Tot komete toch bestoon, tuint aon tot ze vaan örges aanders mote koume.
Dao wijs ouch nog get aanders op. Alle planete höbbe in zekere zin elliptische baone, meh euver 't algemein zien ze wel bij benaodering roond. De baone vaan komete zien extreem elliptisch, boebij 't afelium (de groets meugeleken aofstand tot de zon) zeker tientalle kiere groeter is es 't perihelium ('t kortste wat e liechaam bij de zon kin stoon). Daobij is hun inclinatie ouch extreem. Planete stoon euver 't algemein kort op d'n equator vaan de zon. Komete kinne euveral aon d'n hiemel stoon; väöl komete goon rösteg euver de noord- en zuidpool vaan de zon heen. Dat is allemaol neet natuurlek: liechame die ziech same mèt de zon gevörmp höbbe zouwe bij benaodering regelmaotege baone mote höbbe. Tot dat bij komete in alle opziechte aanders is, wijs drop tot get vaan boete ze heet versteurd.
Dit alles is te verklaore oet de Oortwolk. Ietot 'n komeet 'n komeet weurt, heet ze 'n baon wied vaan de zon aof, in e duuster heukske vaan 't Zonnestèlsel. Noe en daan weurt e deil vaan de Oortwolk versteurd, beveurbeeld door 'n passerende staar. De baon vaan diverse objekte weurt daan hendeg versteurd. In meetkundege zin beteikent dit tot de excentriciteit umhoeg geit. Sommege kriege e parabolisch ( e =1) of zelfs hyperbolisch trajek e >1; de versteuring maak daan tot ze 't Zonnestèlsel verlaote. Aandere weure minder versteurd en kriege 'n elliptisch trajek ( e <1). Die objekte drejje zoedoende nao binne en koume noe väöl korter bij de zon es ze veurkeer kaome.
Neet alle komete hove per se oet de Oortwolk te koume. Veural vaan komete mèt korter umlouptije zeuk me d'n oersprunk ieder in de Kuiperreem of de verstruide sjijf.
Samestèlling
De Oortwolk besteit dinkelek oet mieljarde objekte vaan >20km doorsnei en zelfs bieljoene objekte groeter es 1km. Umtot ze evels enorm groet is (zoeget 3×10¹⁶ AE³), is ze toch gooddeils leeg en zien proto-komete hendeg dun gezejd. In tegestèlling tot de planetair regio en de Kuiperreem beperk ziech de Oortwolk neet tot 't eclipticavlaak; zeker in de boeteste regione zitte de objekte euveral roontelum de zon. De objekte in de Oortwolk höbbe baone vaan hoonderddoezende tot väöl mieljoene jaore. Sommege komete koume noe nog periodiek trök in de Oortwolk; aandere bringe hunne gansen umlouptied binnenin 't Zonnestèlsel door.
Oonderzeuk
Op dit memint gief 't gein minseleke apparate die de Oortwolk kinne oonderzeuke. Voyager 1 kump pas euver 300 jaor in de Oortwolk aon, dewijl zie radiosignaal al roond 2025 zal oetvalle es ziene nucleaire krachbron oetgepöt raak. Oongeveer 'tzelfde gelt veur de aander ruimtetuige die 't Zonnestèlsel aon 't verlaote zien. De Kepler, veural gelanceerd um nao exoplanete te zeuke, zouw mesjiens wel Oortwolk-objekte kinne zien. Eventueel missies die nao de Oortwolk móste reize zien wel theoretisch meugelek, meh noets oontwikkeld. Oonderzeuk nao de Oortwolk kin dus veurluipeg allein gedoon weure aon de hand vaan komete en aander objekte die de Oortwolk periodiek verlaote.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Sjeep (boew)
't Sjeep is inne boew van kirke de langgerèkdje ruumdje in (meistes) wès-oeasrichting, die anen oeaskantj wuuertj veurtgezatte door 't koear. Bie väöl kirke steitj tössen 't sjeep en 't koear e transèp, ouch waal dwarssjeep of dwarsbeuk geneump, wodoor e Letiens kruuts óntsteitj, de traditioneel vorm van Romaanse en Gotische kirke.
Aevewiejig aan 't sjeep kónne zich ziebeuke bevinje, die door arcade van 't middesjeep waere gesjeie. Es dees ziebeuke zoeaget aeve hoeag en breid zeen es 't middesjeep sprèk me van 'n hallekirk. Einveljige kirke zónger dwars- en ziebeuke neump me zaalkirke.
't Sjeep is 't deil vanne kirk wo de kirkgengers plaatsnumme. Tösse de kruutsing, die zowaal toet 't sjeep es toete dwarsbeuke behuuertj, en 't koear kan zich t'r aafsloeting e doksaal of koearhèk bevinje, worachter zich 't altjer bevindj.
Carl Sagan
thumb|right|200px|Carl Sagan Carl Sagan (Brooklyn (New York), 9 november 1934 – Seattle (Washington), 20 december 1996) waor 'ne Amerikaanse astronoom, dee ziech ouch bezeg heelt mèt 't popularisere vaan de wetensjap. In de jaore 1970-1990 waor heer ein vaan de bekindste tillevisiepersoenlekhede in de Westerse wereld.
Leve en opleiding
Carl Sagan woort in Brooklyn, New York gebore es zoon vaan Joeds-Russische immigrante. Ziene pap waor kleiermeker. Heer ging nao sjaol in New Jersey. Daonao ging heer studere aon de Universiteit vaan Chicago boe heer oeteindelek in 1960 promoveerde in astronomie en astrofysica.
Wetensjappeleke carriere
Sagan al sinds 't begin bij 't Amerikaanse ruimteprogram betrokke. Heer waor vaanaof de jaore '50 adviseur vaan de NASA. Ein vaan zien take waor 't briefe vaan de astronaute vaan 't Apollo-program veur hun vlöchte nao de Maon. Heer lieverde bijdrage aon allerlei ruimtevaartmissies mèt robotische ruimtevaartuige, en kaom mèt 't idee um 'n neet te wijzege en universeel beriech aon te bringe op ruimtevaartuige die 't zonnestèlse zouwe verlaote, in de hoop tot 't beriech 'geleze' kós weure door eventueel boeteaardse intelligentie.
Sagan waor 'ne veurstander veur 't zeuke nao boeteaards leve en waor lid vaan bestuur vaan 't SETI instituut, wat oonderzeuk daonao deit.
Wetensjap popularisere
Sagan voond 't belaankriek um de wetensjap oonder de lui te bringe. Heer waor presentator vaan 't televisie-program Cosmos, en sjreef versjèllende wetensjappelek getinte beuk, mer ouch fictie mèt 't book Contact, wat later verfilmp woort mèt Jodie Foster in de hoofrol.
Kritiek
Sagan kraog ouch kritiek te verwèrke, veural es heer ziech mèt oetsprake boete zien vakgebeed begaof. Heer verspelde beveurbeeld in 1991 tot de oliebrande in Koeweit veur 'n zomerloos jaor zouwe zörge. Dit gebäörde evels neet. Ouch woar heer euvertuig vaan de zoegenaomde nucleaire winter, de klimatologische gevolge vaan 'ne kernoorlog, allewel dao gein wetensjappelek bewies veur waor.
Doed
Sagan leide langen tied aon myelodysplasie (ouch wel preleukemie geneump) en had drei beinmergtransplantaties. Op 20 december 1996 storf heer, 62 jaor aajd, aon de gevolge vaan 'n longoontsteking. Nao zienen doed woort de Mars Pathfinder herneump in Carl Sagan Memorial Station. Ouch de asteroïde 2709 Sagan is nao häöm verneump. Heer is begraove op de Lakeview begraofplaots in Ithaca (New York).
Oppervlak
't Oppervlak gaef aan wie groet 'n 2-dimensionaal gebeed is. Det kan 't oppervlak van 'n twiedimensionale vörm zeen, meh ouch 't oppervlak van (de boetekant van) 'n driejdimensionale vörm. 't Oppervlak van 'n stök grondj weurt ouch waal gruutde geneump.
De SI-einheid van oppervlak is de veerkante maeter, m². Dees is aafgeleid vanne SI-einheid maeter.
Veur neet-SI-einhede (are, bunder en zoe), zeet: vlakdemaot.
Twiedimensionaal figure
't Oppervlak van inkele twiedimensionaal objekte:
Driedimensionaal figure
't Oppervlak van inkele driejdimensionaal objekte:
Red Hot Chili Peppers
Red Hot Chili Peppers is 'nen awwe rockband oet Los Angeles, Vereinegde Staote vaan Amerika.
Indre
thumb|Ligking van 't departement Indre. 't Departement Indre is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 36. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Cher, Creuse en Vienne. De houfstad is Châteauroux.
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Plutonium
Plutonium is e sjemisch element mit es symboeal Pu en 't atoeamnómmer 94. 't Is e zilverwit aktinied.
Isotoeape
Van plutonium zeen 21 radioaktieve isotoeape bekèndj. 244Pu is mit 'nen halveringstied van ruum 80 miljoen jaor 't stabielste. 242Pu en 239Pu höbben 'nen halveringstied van respectievelijk ruum 373 doezjendj en 24 doezjendj jaor. Alle euverige isotoeape halveren in minder es 7000 jaor.
Natuurkundige
Eine natuurkundige (ouch waal fysicus) is eine weitensjapper dae de natuurkunde beoefentj. De term natuur haetj in dit verbandj betrekking op'pe neet-laevendje natuur. De sjtudie van'ne laevende natuur beheurtj toet 't werkgebied van'ne biologie.
Algemein
De modern natuurkundige kintj men ongerverdeile in'ne volgendje deilsecties:
Bronne
Dit artikel sjtuitj ouch in 't Hollands op Wikipedia
Końskowola
Końskowola is 'n dörpke in Zuidoos Pole. 't Lègk tusse Puławy en Lublin, dichbiej Kurów, aan de Kurówka-reveer. 't Is de hoofsjtad van 'n apaarte gemeinte (gmina) woor ouch Puławy en Lublin in ligke. Aantal inwoners: 2250 miense (2013).
Naam
Końskowola beteikent letterlik "de Wil van 't Paerd", maar de naam kömp in 't éch van "Wola". Końsko kömp van de eigenaarsnaam, Jan z Konina (Jan Koniński, Jan van Konin). De naam Konińskawola kömp veur 't irs veur in 1442.
Gesjiedenis
't Dörp is waorsjienlik in de 14e eew gesjtich, onger de naam Witowska Wola. Later is deze naam verangerd nao Konińskawola. Deze naam bleef 't dörp behaoje tot in de 19e eew.
Op 8 juni 1532, waerde 't dörp privébezit. Końskowola deende es 'n centrum van voedselhanjel veur 't omlègkende gebied. Versjiedene textielfabrieke waerde ouch in 't dörp geplaats. Väöl miense, vernamelik oet anger deile van Pole, verhoesde nao 't dörp; onger dees miense wore väöl immegrante oet Sakse.
Sins toen haet 't dörp zien gesjiedenis gedeild mit zien regio. Nao de dèrde verdeiling van Pole in 1795, waerde 't dörp geannekseerd door Oosteriek. In 1809 waerde 't dörp deil van 't Hertogdom van Warschau zodet 't deil kos waere van 't Keuninkriek Pole in 1815. Nao de Januarierevolutie in 1870 verlaor 't dörp zien veurrechte veur eeuwig. Tiejdes de Russische Revolutie in 1905 waerde väöl proteste en stakinge in 't dörp gehaoje. Sins 1918 is 't dörp weer deil van Pole.
Toerisme
Tusse de väöl toeristische attraksies is 'n katholieke kèrk (gerèstoreerd omstreeks 1670 in 'n projek door Tylman van Gameren) mit de grave van de families Opaliński en Lubomirski. In 't dörp is nog 'n aaj katholieke kèrk. Die is geboewd in 1613 in de "Lublin renaissance"-stijl. De mooiste exemplare van dees stiel zeen te vinje in Końskowola en in Kazimierz Dolny. In 't dörp lègk ouch 'ne Lutheraanse begraafplaats.
Końskowola is ouch bekindj es de plaats van de dood van de Poolse dichters Franciszek Dionizy Kniaźnin en Franciszek Zabłocki.
Trivia
Henryk Sienkiewicz, bekindje Poolse auteur, Nobelprieswinnaar veur Literatuur, genomineerd veur ziene historische roman Mit Vuur en Zwaard, sjreef deze regel:
- "(...) Erg sjlech beer, ouch in Końskowola, zei Mr. Zagłoba (...)"
Redemptoristekloaster (Wittem)
thumb|250px|'t Redemptoristekloeëster vanaaf d'r [[Gulpenerberg ]] 't Redemptoristekloeëster is e kloeëster in 't Zuud-Limburgse dörp Wittem. 't Sjteet bekank as beeveërtsjoeëd va d'r hillige Gerardus Majella. 't Kloeëster is seër 2005 de hoofvestiging van 'n provins va de congregatie va de redemptoriste. Die provins umvat gans Nederlank, Vlaandere en deler van Dütsjlank en Zjwitserlank.
Gesjichde
't Oet brikke opgetrokke kloeëster is geboewd i de joare 1729 bis 1733, noa óntwirp va d'r Wesfaalse boewmeester Johan Conrad Schlaun. 't Redemptoristekloeëster woeëd in opdraach va d'r graaf Ferdinand van Plettenberg geboewd, deë de maach uëver de Hieëligheed va Wittem in 1722 hat verworve. Zoeëwaal d'r arsjetèk as d'r graaf woare aafkómstig oet 't Wesfaalse Münster, dat me kin zin aa d'r boewsjtil; ónger anger de öllichvuëmige toere herinnert zich doa nag aan. E dergelig boewwirk dat i d'r zèlfden tieëd kót bei is opgetrokke durch d'r zèlfde arsjetèk, is de Sint-Agathakirk van Ees. Vanaaf 1733 woeëd 't geboew bewuënd durch de orde va de Minderbruëdesj oet 't Koeërvosjtedóm Kölle. Dit blieëf egedom va de orde bis de Franzuësisje Revolutie. Denao sjtóng 't tientalle joare unbewuënd, bis de orde der Redemptoriste in 1835 't geboew betrókke. De Redemptoriste hant 'n groeëtseminarie opgerich, oeë nüj preestesj wuure opgeleid. Vaweënge de sjterke touwnaam va nüj sjtudente, woeëd in 1891 e groeët deel va 't oersjprunkelige barokke kloeëster gesjluëp. 't Nüj kloeëster woeëd geboewd noa ontwirp va Johannes Kayser en woeëd veëdig in 1894. In 1938 woar 'n recordaatal sjtudente in opleiding. Doarum woeëd besjluëte 'ne extra ziejvluegel aa te legge, noa ontwirp va Jos Wielders. De joare de noa góng 't aatal sjtudente hel truuk en mós me in 1968 fusere mit anger religieze ordes en congregaties in e samewirkingsverbank, dat de hoeëgsjoeël vuur theologie en pastoraat i Heële woeëd.
Besjrieëving van 't kloeëster
't Rechhookige geboew va Maaslankse barok tilt veer boewlage en 'ne zölder. 't Boewwirk hat neëve 't gewoeëne kloeëster, óch 'n kirk, 'n crypte, inkel kapelle, 'n bibliotheek en 'ne bookhandel. De Kloeëstergaad bevink zich achter 't complex. De kloeësterkirk is verseerd mit gewelfsjilderwirke va d'r sjilder Charles Eyck. I de crypte litt d'r ieësjte Nederlangse kardinaal va noa de reformatie begrave: Willem Marinus van Rossum.
Brón
Dit attikel baseert zich op 't corresponderend Nederlandssjproakig attikel, en waal i dees versie.
Belleville-et-Châtillon-sur-Bar
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Stoïcisme
't Stoïcisme of de stoa ("zulegank") is 'n filosofische struiming oet 't laat hellenisme en 't Romeins Riek. De gróndjligker waas Zeno van Citium; anger aanhengers woren ónger anger de Griekse filosofe Kleanthes en Chrysippus, en bekandje Romeine wie Cicero, Seneca, Marcus Aurelius en Epictetus.
d'n Taengenhenger van 't stoïcisme waas 't epicurisme.
't Stoïcisme hèltj in det me gèn waerd mót verbinjen ane ómgaeving. Gelök mót óntstaon dore eige geiselike verrieking. Doordet emes zien ómgaeving tonneet ech good kan beïnvleujen is 't ónrealistisch dao zien gelök oet te haole.
Al det m'n haet (ouch de vrunj enne femielje) mót me betrachten es get waat gein eigendóm is. Dit al behuuert neet ech toet emes toe. 't Lot kan eder moment ewegnumme, wodoor gelök gaw eweggeit. 't Ènsigste waat ech van emes is zeen zien eige gedachtes.
't Stoïcisme geit daovan oet det me gelökkig wuuert es me de deugdje van 't laeve volg. De deugdje zeen gooj hanjelinge.
The Doors
The Doors is de naom vaan 'n popgróp oet de laote jaore zesteg en 't begin vaan de jaore zeventeg, tot dee zienen doed in 1971 oonder aonveuring vaan zenger Jim Morrison. Aander lede waore Robbie Krieger (gitaar), Ray Manzarek (toetse) en John Densmore (drums). De gróp is ein vaan de groondlègkers vaan de Psychedelica, 'ne vörm vaan kunszinnege popmuziek, en stoont bekind um 't gebruuk vaan d'n drug LSD.
The Doors oontstoont in 1964 es Morrison in Los Angeles Manzarek tegekaom en zie beslote mèt vrun vaan de lèste 'n band te stiechte. Ze neumde ziech The Doors, nao Aldous Huxley z'n beuk The Doors of Perception, welke titel wel e citaat waor, meh door dee es verwiezing nao LSD gebruuk woort. Nao in nachclubs te höbbe gespäöld bringe ze in 1967 hun debuutalbum oet. De single Light my Fire weurt 'nen groeten hit. De band krijg ouch väöl publiciteit door processe weges seksueel touwspeulinge en drugsgebroek.
Morrison, dee zeker nao boete touw de band zelf is, raak lankzaamaon gedeprimeerd door dees negatief publiciteit. Daodoor begint heer lankzaamaon ummer mie alcohol en drugs te gebruke. In juli 1971 störf heer in e hospitaol in Paries, boe heer ouch begraove ligk, in Père Lachaise. Nao zienen doed goon de drei euvergebleve lede nog door, meh stoppe daomèt vaanwege gebrek aon succes. Nao 1972 koume ze nog zoe noe en daan bijein.
Discografie
* : zoonder Jim Morrison
Gnesta
Gnesta is 'n gemèndje in Södermanlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 9.941 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 462,66 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 21,5 luuj de km².
De gemèndje Gnesta is op 1 jannewarie 1992 óntstangen oete gemèndje Nyköping.
Demografische óntwikkeling
7,69% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Europese parlemintsverkezinge
Verkezinge veur 't Europees Parlemint vinge um de vief jaor plaatsj door moyen van algemein keesrech veur volwassene en mèt es 400 mieljoon sjtömgerechtegde luuj weurt 't besjouwd wie de op ein nao groatse democratische verkezinge op de waereld op die van India nao.
Bies 2019 goof 't 751 leie van 't Europees Parlemeint (EP-leie) die verkoze koeste weure, die saer 1979 direk weure verkoze. Saer de Brexit ('t verlaote van Vereinig Keuninkriek oet de EU in 2020 ies 't aantal EP-leie, inclusief de Veurzitter van 't Europees Parlemint, 705. Gein inkel anger EU-insjtilling weurt direk verkoze; de Raod van de EU en d'n Europese Raod weure inkel indirek gelegitimeerd door moyen van nationaal verkezinge. De Europees Kemissie weurt goodgekeurd door 't nuuj-verkoze Parlemint. Allewaal Europese polletiek partieë 't rech höbbe um in de ganse EU campagne te veure veur de Europese verkezinge, vinge campagnes nog ummer plaatsj via nationaal verkezingscampagnes, woabie reklaam weurt gemaak veur nationaal aafgeveerdigde van nationaal partieë.
De toewiezing van zetele aan edere lidsjtaat is gebaseerd op 't prinsipe van degressief evereiigheid, zoadat, allewaal rekening weurt gehawwe mèt de bevoukingsumvang van eder land, kleine sjtate miè EP-leie keze es in verhawwing sjteit tot hun bevouking. Aangezeen 't aantal leie van 't Europees Parlemint wat door eder land moet weure gekoze, is veurtgekomme oet verdraagsongerhandelinge, ies d'r gein percies formule veur de verdeiling van de zetele euver de lidsjtate. D'r kin gein verangering in daes configuratie plaatsjvinge zonger de unanieme insjtömming van alle regeringe.
De opkoms bie Europese verkezinge ies in Nederland (wat gein sjtumpliec) kin) rillatief lièg. Saer de jaore negetig liegk ze in 't algemein zoa tusje de 30 en 40% . Dat verangerde in 2019, wie d'n opkoms veur d'n ièrsjte kièr waer greuide, nao 'n klein meerderheid van de bevouking.
Uri (kanton)
Uri' is een kanton in 't centrum vaan Zwitserland.
Plaotse en gebede
't Gief 1 plaots mèt mie es 5000 inwoeners. Dit is de hoofstad Altdorf mèt 8648 inwoeners (2002).
Distrikte
't Gief gein distrikte in 't kanton Uri.
Stanislaus County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Californië thumb|200px|Ligking vaan San Bernardino Stanislaus is 'n in 1854 gestiech graofsjap in Californië, VS. Stanislaus is Duits en Latien veur 't verwerve vaan bekindheid. 't Is duuster boeveur 't graofsjap dee naom kreeg. Wel weite v'r tot in Stanislaus de Stanislaus Rivier löp. 't Is daan ouch ein vaan de mies duuster naome oet de Amerikaans historie. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Modesto.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 3923 km² (1515 mijl²) boevaan 3869 km² (1494 mijl²) land is en 54 km² (21 mijl²) of 1.38% water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 116/km² (299/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 446.993 dat bestoont oet:
't Gaof 145.146 gezinne en 109.585 femilies in Stanislaus County. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 3,03.
Plaotse
't Graofsjap heet 27 plaotse. De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Tynaarlo (gemeinte)
frame|Ligking vaan Tynaarlo in Drente Tynaarlo (Drents Tynaorl) is 'n gemeinte in 't noorde vaan de Nederlandse provincie Drente, tege de grens mèt Groninge, mèt 'n oppervlak vaan 147,65 km2 (daovaan 3,92 km2 water) en per 1 april 2016 32.920 inwoeners. De gemeinte umvat de kerne Bunne, Donderen, Eelde-Paterswolde, Eelderwolde, De Groeve, Midlaren, Oudemolen, De Punt, Taarlo, Tynaarlo, Vries, Winde, Yde, Zeegse, Zeijen, Zuidlaarderveen en Zuidlaren. Hoofplaots is Vries (oongeveer 4500 inwoeners); Eelde-Paterswolde en Zuidlaren zien allebei e stök groeter (good 10.000 inwoeners). Tynaarlo "zelf" is de veerde plaots vaan de gemeinte mèt mie es 1.000 inwoeners.
De gemeinte woort in 1998 gevörmp oet 't fusie vaan de aw gemeintes Eelde, Vries en Zuidlaren. 't Ierste jaor hètde de gemeinte Zuidlaren. De naom woort in 1999 veranderd nao Tynaarlo, vaanwege zjaloezie bij de inwoeners vaan Eelde en Vries. 't Dörp Tynaarlo is noets 'n zelfstendege gemeinte gewees.
1899
1899 waor e gewoen jaor wat begós op zóndag. 't Waor 't 99ste jaor in de negentiende iew.
Windjturbien
'n Windjturbien is 'n modern windjmeule die wuuertj gebroek veur lektriciteit op te wèkke. Döks staon windjturbiens geconcentreerdj in groeate parke, wie oppe Maasvlakte. 'n Windjturbien zètj mit 'n drejjendje bewaeging de windj óm in lektriciteit middels 'ne generator.
Es methood veur innerzjie op te wèkke zeen windjturbiens hieël miljeuvruntjelik, meh ze höbben 't naodeil det ze neet ummer wirke; bie te weinig, mer ouch bie te väöl, windj staon ze stil. 'n Anger naodeil is det väöl veugel doeadgaon wen ze inne wiekke vlege. Daonaeve make de enorm wiekke väöl lewej. Ouch zeen väöl luuj windjturbiens es landjsjapsvervoelendj.
Kruusweeg
thumb|275px|right|Kruusweeg bie de Kloes op de Sjaatsberg bie Walem thumb|right|275px|Kruusweegsjtasie in [[Keer]] 'ne Kruusweeg (Latien: Via Crucis of Via Dolorosa) ies de weeg dae Jezus leep mèt 't kruus op zien sjouwersj, woa hae later zelf aan zou weure opgehange. De route begoes bie de plaats woa Pontius Pilatus rech houw gesjproke en eindigde op de plaats van de krusiging: Golgotha (Marcus 15:20-22). De bedoeling van de kruusweeg ies 't leve van Jezus visualisere, zoadat de geluivige 't beter zouwe begriepe. Zoa'n bedoeling ziet ouch achter 't Passiesjpel.
Gesjiedenis
Oet de late Mieddelièwe (16e ièw) sjtamp 't religieus gebruuk um eine baeweeg te loupe langs de vièrtièn sjtasies woa-op de liejensweeg van Jezus ies oetgebeeld. Diet deit me ónder andere op Goje vriedig. Bie eder sjtasie weurt effe gesjtop. Väöl (boete)kruuswaeg in Limburg zint aangelag tösje 1900 en 1950.
In kèrke
In de meiste katholieke kèrke hingk 'ne kruusweeg, gesjilderd of gebeeldhouwd. In de kèrk van Wilder hingk eine mèt 16 sjtasies. Op de 1e ies hie, door sjilder Aad de Haas 't verraod van Judas van Jezus, in de oliefhaof, oetgebeeld en op de lètste sjteit de verriesenis gesjilderd. 't Kèrkske van Oud-Valkeberg weurt geseerd mèt 14 wandkleier, óntworpe door Mathieu Vroemen en geweve door zien vrouw Riet Jager.
In de boeteloch en in parke
Kruusweegsjtasies kómme ouch in de boeteloch veur. In kloastertuine, bieveurbeeld in Keer mèt 14 klein kapelkes en op de Sjaatsberg bie de Kloes in Walem. Ander kruusweegparke in Limburg zint te vinge in: Remung (oet 1920, nao 'n óntwerp van Pierre Cuypers), Oostrum, Steyl, in Zumpelveld (mèt 'n Lourdesgrot) en rRestante van 'ne kruusweeg in Tienray en Venlo.
Sjtasies
Sjasie ies e woord oet 't Latien mèt de beteikenis: blief eve sjtoon. De 14-deilige kruusweeg begint mèt de veroordeiling door Pilatus en eindig mèt de graaflègking. 't Aantal vièrtièn ies vasgelag door paus Clemens XII (paus van 1730-1740).
Op sómmige plaatse tèlt de kruusweeg miè es 14 sjtasies en zin d'r ouch nog de zoageneumde alfa- en omega-sjtasie. De Alfa lièt Jezus zeen, es 'r aan 't baeje ies in de hof van Olieve en de Omega tuènt de verriesenis.
Geluivige koeste mèt 't baeje bie eder sjtasie 'ne aaflaot verdene en wae daen daag ter communie waor gewaes kreeg d'r nóg 'ne aaflaot bie.
Calvarie
'n Aafbeelding van Christus aan 't kruus en de treurende Maria en Sint Jan aan beids kent, weurt Calvarie of triomfkruus geneump. Dit weurt ouch oetgebeeld in de 12e sjtasie. Aan de voot van de Sjaatsberg bie Oud-Valkeberg, aan de Geul, sjtoon de Drie Beeldsjes, 'ne calvariegroep besjtaonde oet twiè minikapekes in Rococo en daotösje 'n hout kruus mèt crucifix. Ze ies gesjtiech door de hièr van Kesjtièl Sjaloen in 1739. In Moresnet-Chapelle, op de baevaartsplek Eikske, bevingk ziech 'ne groate calvarie es ónderdeil van 'ne kruusweeg in e park, oet 1903.
Bao-toewe gerónje centraal-veurklinker
De bao-toewe gerónje centraal-veurklinker of gerónje bao-geslaote centraal-veurklinker is 'ne klinker dae inne sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne bao-toewe gerónje centraal-veurklinker zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de zuvere bao-toewe gerónje centraal-veurklinker neet veur. Waal wuuertj 't symbool döks es 'ne neutraolere variantj gebroek veur anger klenk. In sómmige dialekte, worónger 't Buuls steit dit symboeal den veure bao-toewe gerónje centrale klinker ; inne meiste Nederlandjs-Limbörgse dialekte (worónger 't Mestreechs en 't Wieërts) steit 't veure toe-midde gerónje centrale klinker ; en in 't Mofers steit 't veure korte toe-midde gerónje veurklinker (korte eu) en haet t'r 'n, lichtelik, palataliserendje wirking. De korte i enne korte u höbbe dus neet dezelvendje vokaalhuuegdje inne meiste dialekte.
Sómmige dialekte, wie 't Valkebergs, wuuertj de korte u in väöl vel 'n korte uu: luup veur lup. Get vergliekbaars kump ouch veur mitten óngerónje versie. In 't Remunjs zuut me dit in 'n inkel val ouch gebeure bieje gerónje versie, wie truuk veur trögk. Bie sómmige wäörd (vriewaal allemaol verkleinwäörd) is det aevel wiejer verbrèdj in Midde-Limbörg: knuupke, s(j)tuupke en puuzzel, taengeneuver knupke, s(j)tupke en puzzel.
Swaziland
Swaziland (officieel Kingdom of Eswatini (Ingels); Umbuso weSwatini (Swazi)) is e keuninkriek en 'ne binnestaot in zuielek Afrika, grenzend aon Zuid-Afrika (in 't noorde, weste en zuie) en Mozambique (in 't ooste). De functie vaan hoofstad is verdeild oonder Lobamba (de keuninkleke residentie en de juridische hoofstad) en Mbabane (de zetel vaan 't parlemint en de groetste stad vaan 't land). 't Lendsje is economisch en cultureel sterk mèt Zuid-Afrika verboonde. 't Heet de lèste decennia zwoer te lije oonder de wereldwij Aids-pandemie.
Bestuurleke indeiling
Swaziland is verdeild in veer distrikte, die weer zien verdeild in 55 tinkhundla ('n soort gemeintes; inkelvoud inkhundla). De veer regio's zien
Fysische geografie
Swaziland, e klei land oongeveer zoe groet wie Wallonië, ligk euver 'ne breuk dee deil oetmaak vaan e systeem wat vaan Lesotho euver Zimbabwe en Kenia oetindelek tot in Turkije doorlöp. In 't weste ligk e gebergde, boevaan d'n Emlembe mèt 1862 meter d'n hoegste berg vaan 't land is. Aon de grens mèt Mozambique ligk ouch e lieggebergde, de Lubombo, wat neet hoeger es 'ne meter of 600 kump en weurt doorsnoje door de valleie vaan drei revere, de Ngwavumu, d'n Usutu en de Mbuluzi. Daotösse ligke vlaakdes, die me mèt Afrikaanse naome Hoogveld, Middeveld en Laagveld neump (of veringels: Highveld, Middleveld en Lowveld). De hoofstad Mbabane ligk in 't Hoogveld, 't groetste deil vaan de bevolking woent in 't Middeveld. In 't Laagveld vint me nog väöl vaan 't typisch zuidelek Afrikaans bush-landsjap, mèt graasland en dorestruuk.
't Klimaot in Swaziland löp vaan tropisch tot bekans gemaoteg (subtropisch). 't Gief hei seizoene, mèt de zomer in december tot en mèt februari (gemiddelde temperatuur in Mbabane: 20°C) en keul winterweer in juni tot augustus (Mbabane: 13°C).
De natuur vaan Swaziland liekent op die vaan Zuid-Afrika. 't Gief ei nationaol park, 't Hlane Royal National Park, en nog get kleinder rizzervaote.
Etnische gróppe
De bevolking besteit euverwegend oet etnische Swati's, e Bantoevolk. De variant Swazi mèt 'n z kump oet 't Zoeloe, door welk volk de blaanke de Swati höbbe liere kinne. 't Gief minderhede vaan de verwante Zoeloes, Boere en Britte. Ouch leve in 't land Mozambikaanse vlöchtelinge.
Taole
De nationaol taol is 't Swati of Swazi, inheims SiSwati geneump. Dees taol heet oongeveer 'n mieljoen sprekers in Swaziland en nog ins twie mieljoen in Zuid-Afrika, veural in de provincie Mpumalanga. Dit is 'n Bantoetaol oet zone S, en es ein vaan de Ngunitaole bezunder ing verwant aon 't Xhosa, Zoeloe en Noord-Ndebele. 't Zoeloe zelf weurt in Swaziland ouch wel gesproke, wie 't Tsonga (ouch 'n S-Bantoetaol meh get wijer verwant). Wijer weure 't Afrikaans en 't Ingels veur 't land opgegeve, mèt e beperk aontal sprekers.
Religie
De bevolking is gooddeils christelek, mèt zoewel protestante es katholieke en Afrikaanse christene. Moslims make koelek 1% oet, aander religies nog minder.
Gezoondheid
De gezoondheid in Swaziland steit oonder zwoeren drök door de greujende Aids-epidemie. Tösse 2000 en 2009 veel de levesverwachting vaan 61 nao mer 32 jaor, de liegste op de wereld. 't Aondeil aidslijers is hei hoeger es boe ouch op de wereld; in 2004 tesde 38,8% vaan de zwaanger vrouwlui positief op HIV, dewijl zeker 26% vaan de ganse volwasse bevolking besmet zouw zien. De krenkde is verantwoordelek veur 61% vaan alle sterfgevalle in 't land en lègk edersjaor 2% vaan de ganse bevolking um. Tering kump es doedsoerzaak op de twiede plaots; väöl lui lije aon allebei de krenkdes. D'n umvaank en veural ouch greuj vaan de pandemie is zoe groet tot me vaan VN-weeg heet opgemerk tot dit 't wijer bestoon vaan 't land in gevier bringk.
Historie
De oersprunkeleke bewoeners vaan Swaziland waore Khoisan. Zij woorte verdreve door oet 't noorde invallende Bantoe. Voondste die wieze op landbouw en iezerwerk - geassocieerd mèt de Bantoe - zien bekind vaanaof de veerden iew; lèstens in d'n èlfden iew mote (veurawwers vaan) de Nguni-sprekende volker 't land zien ingekoumende. De Swati zouwe zoe in de vieftienden iew de Limpopo-reveer zien euvergestoke en ziech in 't modern Swaziland höbbe gevesteg.
Laank waor Swaziland gein politieke einheid, meh bestoont 't oet versjèllende klein riekskes vaan zelfstendege clans. Zoe in d'n achtienden en negetienden iew breide ziech 't Ngwane-riek vaan de Dlamini-clan sterk oet, tot 't oetindelek alle Swati's euverheersde. 't Land woort geneump nao ziene keuning Mswati I. Ngwane is noe nog e synoniem vaan Swaziland, Dlamini is de naom vaan de keuninkleke familie. Keuning Mswati II maakde vaan Swaziland 'nen einheidsstaot door de aander clans, die oonder ziene pa otonoom waore gewees, finaol te oonderwerpe.
Ind negentienden iew kaome de blaanke nao 't gebeed vaan de Swati opdringe. De Boere vestegde hun republiek Transvaal; later kaome de Ingelse, in hun oorloge um de Boererepublieke te oonderwerpe, ouch in 't groondgebeed vaan de Swati opdringe. Nao de Twiede Boereoorlog (1899-1902) annexeerde de Britte boete Transvaal ouch Swaziland, iers es deil vaan Transvaal, vaanaof 1906 es apaart territorium. Bij de vörming vaan de Zuid-Afrikaanse unie in 1910 bleef Swaziland, same mèt Lesotho en Botswana, oonder Brits bestuur (mèt 'n groete maot vaan otonomie). Aonvenkelek waor 't de bedoeling Swaziland op d'n door in Zuid-Afrika te integrere; nao d'n Twiede Wereldoorlog, wie dat lèste land de apartheid inveurde, woort daovaan aofgezeen. In 1968 woort Swaziland 'n oonaofhenkelek land. Sindsdeen is 't de absolute monarchie gebleve die 't sinds de negentienden iew al waor, al gief 't wel e parlemint en verkezinge. E deil vaan de bevolking wuns ziech mier democratie; 't debat dao-euver verlöp in 't land geweldloes. Sinds 2000 weurt 't land hel geraak door 'n aidspandemie; zuug bove.
Róndsjtuurbreef-Peeters
Väör de deensverlening dör 't OCMW geldt 'ne zelfde róndsjtuurbreef: de róndsjtuurbreef-Martens.
Oonderliegkende visies
Volges de Vlaamse Gemeenschap zeunt in de Belzje Groondwèt de taalgrens en eentalige gebiede vasgesjtèld en dus motte de taalfaciliteiten strikt werre verleend, zoedat d'r neet via 'ne ömwaeg 'n de facto twieëtalèg gebied oontsjtèèt.
Wat Voere aa-gèèt is d'r sjprake van 'n aod driejtalèg gebied dat volges de Vlamsje interpretatie van de federaal taalwèt - die dat waal erkaant mèt faciliteite - èèntalèg Nederlandstalèg zow motte waeëre.
D'r róndsjtuurbreef-Peeters haat o.m. töt gevolg dat èèdere inwoner van 'n faciliteitegemèngde in 't Nederlands benaderd wert. D'r is dus in de administratie neet mie direc zichbaar wae zichzelf es Franstalig besjowd. Ooch kan gèè beroep gedoeë waeëre op 'n proportionele bedening in 't Frans nao rato van 't aantal Franstalige in de Vlaamse faciliteitegemèngde, umdat de taletèllinge per wet van 8 november 1962 afgesjaf zeunt.