cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
De Ruiver
De vastelaovesvereiniging van De Ruiver het V.V. de Windjbuujels.
Nao de Ruiver is 't Reuverien, 'n aafzettingslaog oet 't plioceen geneump.
De Tombe
thumb|250px|right| De Tombe. De Tombe is 'n restant van 'n laat-middeleëuwse motte op de wesflank van de Sint-Pietersberg bie Mesjtreech, gelaege aan de randj van 't ENCI-bosj.
Van oarsjpróng sjtóng baove-op de berg 'n kesjteël. Fundamente van de taore zint in 1920 bloatgelag, van de res van de beboewing is anno 2008 niks meë te zeen. De top van de heuvel is versjtoard door recente ingravinge. Waal is d'r nog 'n restant van de grach aanwezig. De kesjteëlberg haet 'ne doorsjnee van 30 maeter en 'n hoagde van 8 maeter. Franse, Sjpaanse en Sjtaatse troepe höbbe de motte in 't verleje gebruuk óm de sjtad Mesjtreech te besjtaoke. Om die raeje wirt de motte dan ouch waal de Sjpaanse Heuvel of Napoleonsberg geneump. Ènnige anger name die waere gegaeve aan de motte zint Ouden Borg, Ouborch, Vetus Castrum, De Aw Tombe, De Brommeletróm, De Franse Batterie.
De Tombe is nog neet zoa lang geleje gans gerestereerd door de eigenaer Vereniging Natuurmonumenten en haet allewiel de sjtatus van rieksmonement. 't Terrein is veur de plaatselikke cultuur-historie van groat belang en biezunjer zeldjzaam. thumb|250px|left| De Tombe ('t cirkelke)
Leif
thumb|300px|'t Kesjtièl van Gors Leif, (Gors), ouch Gors-Opleeuw geneump,  ies ’n dörpke in Belsj in de gemeinte  Borgloon (Loeën) in de buurt van Kortessem en Wellen in 't arrondissement Tóngere.
Gors
thumb|300px|Bakhoes en riejsjoal Gors neump ziechzelf 'n kesjtièldörp vanwege 't kesjtièl miede in de plaats. 't Geboew haet deile oet de 17e en 18e ièw. In 1820 in woort 't in Empiresjtiel verboewd. Opvallend zin de zule in de veurgevel mèt ionische kapitele. In ’t bieliegkend park liek ‘ne opvallende heuvel woa-in ziech ‘ne ieskelder bevingk. Neve 't kesjièl de kesjtièlhoof, daterend van ca 1800 en opgetrokke in baksjtein. Dao tegeneuver bevingk ziech 'n weuste riejsjoal (manege) mèt bove de poort ’n basreliëf mèt 'n peerd (1800). Daotegenaan geboewd sjteit 'n bakhoes mèt twiè oves.
Op 'n huègde aan 't dörpsplein, mèt waterpómp, sjteit de kèrk, gewiejd aan de heilige Maarten. De natuursjteine gotische tore, sjtamp oet 1400 en 't driebeukig sjeep van baksjtein oet 1770, Klassicistisch van inriechting. In 1906 vóng nog 'n verboewing plaats door arsjitek Christiaens. Rónd de kèrk liek 'n kèrkhof.
Kesjteël Kertiels
thumb|px300|right| Kesjteël Kertiels bie Wielre, euverzichsfoto. Op 't rechter hookpuntj 't arkeltäöreke. Gans rechs de Kesjteëlhaof. Kesjteël Kertiels (ouch waal Kesjteël Cartils geneump) is 'n kesjteël gelaege bie ’t gelieknamige buurtsjap Kertiels op 't gróndjgebied van de veurmalige gemeinte Wielder, momenteel ’n deil van de gemeinte Gulpe-Wittem.
Sjin op Geul
Me haet versjillende verklaoringe veur de naam Sjin. De naam zou kènne kómme van 't Keltisch woord schin dat plaats beteikent. Volges dees verklaoring zou 't dörp óntsjtange zin bie 'n doorwaadbaar plaats in de Geul.
Kesjteël Kertiels
Besjrieving van 't kesjteël
’t Kesjteëlcomplex ligk aan de waeg Wielder-Wittem in 'n lanjelike ómgaeving vlak bie de oevers van de Gäöl, dao wo de reviere de Gäöl en de Gulp bie-ein kómme. 't Hujige, zeventieënde eëuwse, rechhokige geboew haet aan de veurziej op ein van de hookpuntje 'n zoageneump arkeltäöreke en aan de achterkantj bevundj zich 'ne groate rónje taore dae oet ómsjtreeks 1500 dateert. 't Hoofgeboew is in 1883 ingriepend gewiezigd.
Sjin op Geul
De ander verklaoring is dat de naam is aafgeleid van e volk, de Suniciërs. Zie vestigde zich naodat de Eburone door de Romeine waore oetgeroeid in 't gebied dat noe Zuid-Limburg is. Ouch va ander plaatse in de buurt liekent de naam te kómme van deze sjtam, namelik Sjènne, Sjilvend, Sinnich en Sjömmert.
Kesjteël Kertiels
Aafkóms van de naam
De naam is aafgeleid van 't Vulgair Latiense "cortile" 't gein zoaväöl beteikent es "beheuërend bie 'n curtis (lieëngood)". Deze naam is aan 't kesjteël gegaeve in 'ne tied dat, naodat in d'n achsten en neugenden ieëw zich in 't Romaans-Germaans menggebied 'n romaans-germaanse taolgrens begoes te vorme, d'r twieë Romaanse taaleilande S'n Truje en Vols-Aoke e.o. överbleve.
Sjin op Geul
Buurtsjappe
Ouch de buurtsjappe huère bie Sjin.
Kesjteël Kertiels
Gesjiedenis
De gesjiedenis van Cartils gaet waarsjienlik trök tot de Romeinse tied toen 't 'n militaire vesting zou zeen gewaes. De raeje van 't bestaon van dees vesting waas dat dees plek ’n sjtrategies gunstige plaatsj waas vlak bie de krusing van belangrieke Romeinse hieërwaege.
Sjin op Geul
Historie
Volges "Groot Valkenburg historisch gezien" van C.A. Huygen, oetgaaf van 't waekblaad 't Land van Valkenburg, 2e druk 1951 pags. 10 en 76, weurt Sjin al geneump in de jaore 847 en 968 in sjinkingsoarkonde veur de abdie van St. Remigius i Reims en häör proosdie i Maesje. Sjin zouw daomèt 't ouds geneump sjtöksjke van de gemeinte Valkeberg zin. 'n Ander ouw gesjreve vermelding van 't dörp Sjin dateert oet 1145. In 'ne gunsbreef besjrif Paus Eugenius d'n derde de bezittinge van de monnike va Reims. In dae breef weurt ouch de kèrk va Sjin geneump. In 1557 woort Sjin door Philips II verheve tot 'n hièrlikheid mèt liège, miedelbare en hoage rechsjpraok. De ièrsjte hièr waor Jan van Sjtriethage, voog en sjtadhouwer van 't graafsjap Valkeberg. Bie de verdeiling van sjtad en land in 1661 bie 't Partagetractaat woort de hièrlikheid aafgesjeie van de hoofbank Klumme umdat Sjin toen Sjpaans gebeed woort en Klumme ónder de Sjtaatse republiek kaom. In 1785 woort Sjin op Geul 'n eige gemeinte.
Kesjteël Kertiels
Gesjiedenis
In de vreug middeleëuwe sjtónd op dees plek 'ne groate haof dae de zetel waas van de heërlikheid mèt dezelfde naam. De beweuners, de heëre van Cartils, moosjte verantwaording aaflègge aan hunne bisjhop. Omdat hunne keizer aevel erg wied weg woonde koosjte ze wiejer vriewaal óngesjtoard hunne gank gaon en mènnig robbertje oetvóchte mèt hun direkte bure, de heëre van Wielre en de heëre van Wittem.
Sjin op Geul
Dialek
't Dialek va Sjin liekent väöl op dat va Valkeberg (boete de paort). Westelik va Sjin löp 'n isoglos, 'n taalgrens, die aangeuf dat bepaalde klanke en weurd in Sjin angesj (oasteliker) zin es in bv. Valkeberg.
Kesjteël Kertiels
Beweuners en eigenaere
De veurneumde heëre van Cartils bewoonde 't kesjteël tot 1792. Vriewaal gein ènkel kesjteël in Nederlands Limburg woort zoalang door ein en dezelfde femielie bewoond. De eësjte heër van Cartils waas Theodoor dae getrouwd waas mèt juffrouw Printhagen oet Gelaen. Hunne zoon Ivo trouwde mèt de dochter van de femielie Hoen oet Voelender. Hun naozate neumde zich vervolges "Hoen de Cartils". De lètste Hoen de Cartils, Maximiliaan genaamp, woort nao 't zoaväölste grensconflict mèt de heëre van Wielder, door de sjepene van Aoke tot de orde gerope. De dochter van Maximiliaan sjtórf in 1772 kènjerloos. Zie vermaakde Cartils aan de graaf De Liedekerke in Mesjtreech. Deze graaf haej aevel mèr weinig interesse in 't kesjteël, dat dan ouch veurtaan laeg kaom te sjtaon. Mede hiejdoor veel 't ten prooi aan geboefte, zjwervers en zoegaar regelmaotig de Bokkeriejers.
Kapiteel
thumb|250px|Modern, op de Ionische orde geïnspireerd, kapiteel in [[Luuk (Belsj)]]
Kesjteël Kertiels
Beweuners en eigenaere
Nao de Franse inval in de Nederlande róndj 1800 woort Cartils óngerdeil van de nuuj gemeinte Wielre. De Liedekerke bleef tiedes de Franse euverheërsing aevel de eigenaer. Nao ziene doad woort Johannes Frijns, de bewoner van de naevegelaege kesjteëlhaof, de nuuje eigenaer. Zien dochter trouwde mèt rechter Janssen de Limpens. Hunne zoon Karel Janssen de Limpens, historicus van beroop, haet de gesjiedenis van Cartils vasgelag.
Kapiteel
'n Kapiteel ies ‘t bovesjtök van 'ne zuul of 'ne pilaster. Dit ter versjteviging van de boveliègkende boewlaog. ’ne Zuul ies ‘ne verticale sjtäönder, onderverdeild in ’n basement (’t vootsjtök), de sjach (‘t verticaal gedeilte) en ’t kapiteel (‘t bovesjtök). Alle onderdeile höbbe hun eige, bie de tied en sjtiel aansjletend model en versering. Ouch 't kapiteel volg de gangbaar kunsmode van de tied. thumb|250px|Neo-Corintisch kapiteel, zule en pilastersj in [[Berlien]]
Sjin op Geul
Bezeenswaerdig
thumb|right|280px|Bronzen beeld van [[Wim Sonneveld es "Frater Venantius" gemaak door kunstenares "Nelly Vincken" en geplaats op 24 mei 2015 aan de Breeweg ]]
Kapiteel
Gesjiedenis
Zuul, kapiteel en daobovenop de kroanlies ies ’n oetvinging van de Egyptenaere in de 28e ièw veur Christus. ’t Ièrsjte kapiteel op de waereld waor verseerd mèt papyrusblome. In ouw Assyrische en Perzische kapitele kump de voluut veur dèks gecombineerd mèt floraal decoraties. De sjach waor meistal gecanneleerd.
In alle boewsjtiele, die door de ièwe heen, dao-op volgde woorte de zule en kapitele oet de 5 belangriekste boewordes toegepas of woort ‘ne variant dao-op gebruuk.
Veural in de Renaissance, in ‘t Classicisme en in de Romantiek (neosjtiele) keke architecte gaer truuk nao de klassieke boewkuns en were de zule heróntdek en in allerlei variaties toegepas.
Klassieke boewordes
Zule mèt kapitele were, aan de hand van hun constructiesysteem, onderverdeild in de volgende (belangriekste) 5 klassieke boewordes:
Griekse boeworde
thumb|250px|Dorische orde in Hera-tempel
Dorische zuul en kapiteel
De Dorische zuul ies ‘ne massieve, sjtoere zuul, zonder basement, meistal mèt ’n sjerp gegroefde of gecanneleerde sjach en mèt ’n onverseerd kapiteel. ’t Kapiteel ies van óndere bolvormig en plat tege ‘ne veerkentige bovekant (de abacus).
Corintische zuul en kapiteel
De Corintische zuul haet 'n sjach mèt depe cannelures gesjeie door ’n plat boetebendsje. 't Kapiteel ies herkènbaar aan zien kelkvörmig kapiteel, riek gedecoreerd mèt gebeeldhouwde blaar van de acanthusbloom. ’t Basement volg dat van de Ionische orde.
Toscaanse zuul en kapiteel
De Toscaanse zuul ies van Etruskische aafkóms. Bie de Romeine sjpeelde zule, neve de dragende functie, ouch ’n decoratieve rol. Dat lètste veural bie de toepassing es pilaster. De Toscaanse zuul haet ’n onverseerd rond, rinkvörmig kapiteel mèt dao-op de ‘ne veerkante sjtein, de abacus. De sjach ies glad.
Composiet zuul en kapiteel
De zuul haet ‘n gecanneleerde sjach en ‘n gedecoreerd composietkapiteel, die allebei eigelik ’n combinatie zint van de Ionische en Corintische orde.
Romaans kapiteel
Zule in Romaanse kèrke, cryptes en kloastersj höbbe neve onverseerde dobbelsjteinkapitele (zgn. teerlingkapiteel), ouch verseerde kapitele geïnspireerd op ’t composietkapiteel van de klassieke boewkuns en dan mèt toevoging van gesjtyleerde ranke van acanthusblaar en/of deer- en miensjfigure.
Bundelpilere en kapitele in de gotiek
In de Gotiek woorte bundelpilere toegepas, daobie woorte gladde zulle bie-eingeplaats zoadat ziech eine weuste pileer vörmde. Eder zuul koes op dees meneer ‘ne gewelfbaog of ruub óndersjteune zónder dat ’n kapiteel de verticale lien zou doorbreke. Kapitele in de gotiek lieke op ’t Corintisch model, meh mèt vriejer en rieker oetdrökking van blaar en blome. Dèks gepolychromeerd.
Maaskapiteel
thumb|250px|Gedeiltelik gepolychromeerd maaskapiteel in de Lambertuskèrk van [[Nerotere]]. In de periode van de Maasgotiek woort 't zgn. maaskapiteel gebruuk sjtaond op ‘ne gladde zuul. Dit kapiteel besjtóng meistal oet 'ne hokige helsjtein, dae nao ónder toe rónd woort en verseerd mèt gebeeldhouwde, gesjtyleerde blaar. Dèks woorte die gedeiltelik gepolychromeerd.
Kapitele geïnspireerd op de klassieke boeworde
Bie 't toepasse van zule en kapitele woort meistal truukgekeke nao de klassieke boeworde. Dat gebeurde veural in de volgende sjtielperiodes: Renaissance, Barok, Classicisme en Romantiek en bie de neosjtiele: Eclecticisme, neoromaans, neogotiek, neorenaissance, neobarok en neoclassicisme.
Palts
Palts kan verwieze nao:
Kathare
thumb|260px|Kathare werre verdraeve oet [[Carcassonne]] De Kathare of Albigenzer waor 'n christeleke gnostische groepering die actief waor tiedens de late Middelieëwe in Occitanië, 't zuide van Frankriek en ooch in West-Duutsjland oeë ze in Kölle in 1143 es örsjte plaatsj in Europa vermeld werre. Zoewal mansluuj es vróluuj koese de wiejing oontvange en es gèseleke dör 't laeëve goeë en de mèsse waoërte in de vólkstaal ópgedrage en dus neet in 't Latien. De Kathare wieze 't Aod Testamaent aaf; d'r God dae dao ópgeveurd wert, is d'r sjepper van de (sjlechte) sjtoffeleke waelt, d'r Demiurg, vinne de Kathare. De centraal plaatsj wert ingenaome dör d'r aod christeleke Jezus. De Albigenzer waoërte bezieë es ketters en dör de Rooms-Katholieke Kèrk en door de Franse köninge bloedig vervolgd.
Historie
thumb|250px|Tekening van d'r sjlaag bie [[Baziéges (1219) in La chanson de la croisade des Albigeois van Guilhem de Tulède (13de ieëw)]] Vanaaf d'r 10de ieëw waoërte zoewal de Westerse es Oosterse Kèrke geconfronteerd mèt 'n heróplaeving van gnostische sjtrominge. 't Pluriform en verdraagzaam cultureel klimaat van doe in Zuid-Frankriek sjpelde 'n groeëte ról bie 't oontsjtoeë van 'n echte taegekèrk. D'r taegestjand van de Rooms-Katholieke Kèrk waor groeët, aanvankelek zoonder succes.
9 fibberwarie
9 fibberwarie is de 40en daag vaan 't jaor op de Gregoriaanse kalender.
Kathare
Historie
In 1145 wert Bernard van Clairvaux nao Zuid-Frankriek gesjikd öm de Kathare te övertuge zich truuk bie de Katholieke Kèrk aan te sjlete. Z'n praeëke veende evvel gee gehuuër. Intaegendeel: de luuj jouwde 'm publiekelek oet. Ooch de praeëke in 1206 van Dominicus Guzman, d'r latere sjtichter van de Dominicanerorde howwe geen effect.
In 1209 röpt Paus Innocentius III óp töt 'ne kruustóch taege de Kathare en ooch d'r Fraanse köning Filips II gèft z'n baronne toesjtèmming öm mèt te sjtrijde. Eges deet e evvel neet mèt. Aanvankelek sjteet 't leger oonder ópperbevel van Arnaud-Amaury, abt van d'r abdij van Citaux. Oonder zieng leiding wert in juli 1209 de gaanse bevolking van Béziers oetgemoord, vólges häömzelf en de kronieke 20 000 luuj. In juli 1210 werre in Minerve 140 Kathare laevend verbraand. 't Is de örsjte massaal verbrenning van Kathare.
In 1243 sjtart 'ne driejde kruustóch taege de Albigenzer. Château de Montségur, 't lètste bólwaerk van de Kathare, valt in 1244. 215 parfaits werre verbraand óp d'r braandsjtapel. Mèt de verovering van Montségur zeunt de hoeëgtiejdaag van 't Katharisme över. 't Katharisme geet oondergronds en es nuuj sjtrijdmiddel taege de Kathare wert dör de Rooms-Katholieke Kèrk de inquisitie ópgericht. De Dominicane werre belast mèt de oetveuring. In d'r 14de ieëw werre in en roond Montaillou de lètste Kathare ópgesjpoord en vermoord.
Guillaume Bélibaste (geb. 1280) geldt es d'r lèts verbraande Kathaarse parfait. E waoërt óp d'r braandstapel gezat in 1321 in Villerouge-Termenès. In dit plaetsjke is noe mèt geldeleke sjteun van de Europese Gemeenschap e museum ópgericht dat gaans an häöm en 't Katharisme is gewiejd.
Naamgaeving
Degennige die vaeër allewiel 'kathare' neume kaante eges dat waoërd neet èns. Ziezelf neumde zich gewoeën christene of "vreun van God". In de kronieke van de tiedsgenote van de Kathare en in de inquisitieversjlage werre ze Albigenzer geneumd, nao de sjtad Albi. In d'r vólksmoond neumde me ze in hunne ège tied bonhommes of bonnefemmes, de "gooj mansluuj", "gooj vróluuj", en dat öm 't oondersjèèd mèt de vertegenwoordigers van de Rooms-Katholieke Kèrk te make.
Haoverwaegs d'r 12e ieëw keumt 't waoërd "kathaar" vör de örsjte kieër vör in 'n praeëk van d'r Duutsje monnik Eckbert von Schonau. E verwaes daomèt nao christene die in 't Rienlaand aafwaeëke van d'r lieër.
In 1848 sjrieft Charles Schmidt, 'ne Elzasser, de "Geschichte der Valdesier und Katharer"; in 't Fraans wert d'r titel "Histoire et doctrine de la sekte des Cathares ou Albigeois" (1848). Pas daonao wert 't gebrukelek om degene die örsj Albigenzer werre geneumd 'kathaar' te goeë neume.
"Kathaar" is verwant an 't Griekse katharsis en 't Limburgse waoërd "kètter" is d'r van aafgeleid.
Roeëzekruutsers
De Roeëzekruutsers zeente in de Kathare hön spiritueel Europese vörgengers.
1798
1795 - 1796 - 1797 - 1798 - 1799 - 1800 – 1801 1798 (MDCCXCVIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|200px|De Georgische keuning Erekle II
Gebore
thumb|right|150px|Johan Rudolph Thorbecke, gebaore op 14 jannewarie 1798.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Giacomo Casanova, gesjtórve op 4 juni 1798.
Vuursjtèè
Vuursjtèè is 'ne sedimentaere kiezelsjtèè of silex, dae zich in kriet gevörmd haat. 't Is 'ne glaasechtige, mae helle sjtèè dae zich in holtes, m.n. in gegrave geng van zieëkreefte vormde in 'n proces dat verkiezeling genumd wert. 't Kiezelzuur dat aafgesjèjje wert bie o.m. 't vergoeë van de weke dele van zieëiegele vervong 't kriet dör 'ne greujkern va kiezel oeëroond d'r knol greujde en va binne ömmer helder waoërt. D'r poreuze, witte krietechtige boetekaant is 't jongste dèèl van d'r vuursjtèè. Wie de vörming va vuursjtèè zjuus verlöpt is nog neet gewete.
Bekènde Limburgse geoloog
M.W. Felder is 'ne Limburgse geoloog en 'ne internationaal erkaande expert op 't terrein va vuursjtèè.
Veendplaatsje
Es gèng erosie haat plaatsjgevonge vindt me silex in de vörm va knolle in 't kriet truuk in horizontaal baanke, zoewie in de ENCI-groeve of in de vertikaal mergelwande langs 't Albertkanaal. Mètstens is 't ömringende kriet evvel in d'r loop van d'r tied opgelost en voetgesjpeuld en bleef d'r silex achter. De kleur kan variëre va gael, broen, gries, broengriezig, wie d'r vuursjtèè va Rule, wit, witblauwig of zelfs zjwart.
Prehistorie
In d'r sjtèèntied waoërt va silex getuug gemakd. Vuursjtèè is helder wie sjtaol. In d'r owwe sjtèèntied hoof me mèt 'ne klopsjtèè 't övvertollige aaf van d'r kern, dae 't werktuug waoërt, zoewie 't voesbiel. In d'r jongere sjteentied hoof me mèt 'ne klopsjtèè of 'n sjtuk hertehaoën de klinge, dit zeunt fieng sjtökskes sjerpe vuursjtèè, aaf van d'r kern en makde daomèt 't getuug, zoewie sjpeerpeunte, pielpeunte, dolkpeunte of metspeunte.
Schouwen-Duiveland
Schouwen-Duiveland is e veurmaoleg eiland en 'n gemeinte in 't noorde vaan de Nederlandse provincie Zieland. 't Oppervlak vaan de gemeinte besleit 301,34 km2 (woevaan 69,81 km² water; daomèt is Sjouwe-Duiveland wiedoet de groetste gemeinte vaan Zieland) en 't aontal inwoeners bedreug 34.502 per 1 juni 2005. 't Gemeintehoes steit in Zierikzee; ander kèrne zien Brijdorpe, Brouwershaven, Bruinisse, Burgh, Burghsluis, Dreischor, Elkerzee, Ellemeet, Haamstede, Kerkwerve, Looperskapelle, Moriaanshoofd, Nieuwerkerk, Nieuwerkerke, Noordgouwe, Noordwelle, Oosterland, Ouwerkerk, Renesse, Scharendijke, Schuddebeurs, Serooskerke, Sirjansland, Westenschouwen en Zonnemaire.
Ligking, landsjap en infrastructuur
Schouwen-Duiveland ligk t'n ooste vaan de Noordzie, ten zuie vaan de Grevelingen en te noorde vaan de Oostersjelde. Mèt de Störmvloodkiering Oostersjelde en de Zielandbrögk is 't eiland mèt Noord-Beveland verboonde, via de Brouwersdam en de Grevelingendam mèt Goeree-Euverflakkee en mèt 'ne zijtak vaan de Grevelingendam ouch mèt Sint Philipsland (zuug ouch Tholen). De N59 is de veurnaomste verkiersaoder.
Zierikzee is de einegste plaots mèt e beperk steidelek karakter. Veur de meiste veurzeninge zien de eilanders aofhenkelek vaan Middelburg, Goes of Rotterdam. Daodoor heet 't eiland e hendeg lendelek karakter. In 't duungebeed in 't weste bleujt zomers 't toerisme.
Historie
Nao versjèllende euverstruiminge bestoont 't modern Schouwen-Duiveland oet e groet aontal eilen, die wel mèt zandplaote oonderein verboonde waore. Door inpolderinge bleve t'rs in de late Middeliewe veer euver - Sjouwe, Dreischor, Bommenede en Duiveland, later twie en teslotte woorte de eilen aoneingekloonke. Zierikzee en Brouwershaven bleujde es handelsstei aon 't water. Vaanaof de achtiende iew sloog 't verval hei touw: es eiland kwaom Sjouwe-Duiveland in 'n isolemint te ligke en veel 't bekans gans trök op de landbouw en de vèsserij. Mèt de Watersnoedramp in 1953 woort dit eiland bezoonder hel getroffe. De Deltawerke, begós es reactie op die ramp, haolden 't eiland get oet zien isolemint.
Aoke
Aoke (Ripuarisch Óche, Duuts Aachen, Frans: Aix-La-Chapelle) ies 'n kreisvrij stad in de Duutse deilstaot Noordrien-Wesfale, zjuus aan de Nederlandse grèns bij Vaols, wat, zjuus wie 't Belzje Kelmis, de facto es wiek vaan dees stad functioneert. Aoke houw per 30 juni 2004 256.486 inweunersj. 't Oppervlak bedreug 160,83 km².
Naom
De Romeine numde de waterbronne in het gebeed vaan Aoke Aquis-Granum (Grannus-water), Grannus waor de Keltiesje god vaan de genezing. Het aajd-Germaans woord Ahha of Âh wat water beteikent vörmp de oersprunk veur de naom Aoke. In het Frans is 't Latiense aqua verbasterd tot Aix wat me daan ouch trögk kins vindt in de Franse naom veur Aoke, Aix-la-chapelle.
Economie
Veur eine laangen tied speulde de textielindustrie ei belaangrieke rol in Aoke. Mehr huije is de textielindustrie volleiig verdwene. Ei belaangrieke sector in de stad is noe de techniesje universiteit.
Educatie
Saer 1870 geef het in Aoke de Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule Aachen. Dizze universiteit is ein vaan de groetste techniesje universiteite vaan Duutslaand. Daoneve geef het nog de FH Aachen (de groetste Fachhochschule in Duutslaand) en de techiesje sjol vaan het leger (Technische Schule des Heeres und Fachschule des Heeres für Technik).
Transport
Umtot Aoke vlak bie de grens ligk vaan Nederland en het Belsj, heet Aoke väöl verbindinge mèt het boetelaand. Aoke ligk centraol op het spoornetwerk, zoe zien Kölle, Paries, Luuk en Breusel mèt de InterCityExpress bereikbaor. De zoegenaomde Euregiobahn verbind Aoke mèt Nederlands Limburg. De stad kint auch ein vleegveld (Mestreech Aoke Airport), allewel dit vleegveld umtrint 35 km weijer in Baek, Nederland, ligk.
Historie
De bekinde wermwaterbronne vaan Aoke woorte in de Romeinsen Tied gekenaaliseerd en tot bejje gemaak. Mer 't plaotsjke begós pas beteikenis te kriege wienie de Franke zich der vestege. Der Frankiesje keuning Karel de Groete besluut Aoke tot ziene hoofresidens te maoke naodet heer in 768 zien keersmès fêteert in Aoke. Roontelum zien palies greujt de stad. Bie 't palies laot Karel de Groete ei kapel boewe, de kapel zouw later oetgreuje tot de Aokener Dóm. De keuningszaol vaan het palies weurt oetindelek het stadhoes vaan de stad.
In de Middelieuwe greujde Aoke oet tot ei centrum vaan wolcommercie en ouchal is Aoke oonderverdeilt in het Heilig Roems Riek de stad bleif ei Vrije Riekstad, ei stad 'direk' bestuurt door de Roems keizer. Ei groet deil vaan de Roems keuninge weurt in de Aokener Dóm gekroend.
De groate brand van 1656
Op 2 mei 1656 briek rónd 8 oer sjmörges vuur oet in 'n bekkerie in de buurt van de ouw Sint Jaokobs kèrk. De vlamme sjloge oet 't daak en euver op aangrenzende hoezer. Umtot 'r 'n forsje wind sjtóng (in Aoke neume ze dat 'ne Luukse wind), vloge de vónke euver de sjtad. De sjtad tèlde 15000 inweunersj, die hals euver kop wiejer vlöchde, umdat 'r ouch nog 'n kroetmeule zou óntploffe. 90% Van alle hoezer, die toendertied geboewd waore van hout en leim ginge in vlamme op. Dat waore 4000 hoezer, twintig kèrke, kloastersj en hospitale. 17 Luuj bleve doad es gevolg van de brand. De sjtad weurt daonao al gauw wir opgeboewd mèt allein sjteine hoezer. De luukse arts Blondel boewde op de puinhuip 't ièrsjte kuurcentrum mèt thermaal Aokes water. Van toen aaf ies Aoke 'n toeristisch kuuroord. In 1691 gölt 't sjtadbesjtuur 'n nuuj brandsjpuit van laer. 350 Jaor nao dae groate brand, in 2006, weurt de gebeurtenis herdach mèt 'n tentoansjtèlling in 't sjtadhoes van Aoke.
Heiligsdómsvaart
Eine kìèr in de 7 jaor were tiedes de heiligdomsvaart belangrieke relieke getuènd, die bewaard zin gebleve oet de verzameling van Karel de Groate. 't Betreffe 't kleid wat Maria droog, wie Jezus gebore woort; de ièrsjte luiersj van Jezus; de dook woa-in de kop van de Sint Jan de Duiper woort bewaard en de lendendook van Jezus wie hae aan 't kruus hóng. Alle veer dees heilige kleier röste saer 1239 in 't Mariasjrien.
Ander relieke (De sjolk, dae Jezus droog bie 't Lètste Aovendmaol; ziene graafdook, ziene zjweitdook) zint te vinge in de kèrk (kloaster van Kornelimünster.  Weitesjappelik ónderzeuk haet aangetuènd dat alle geneumde textiele rónd 2000 jaor oud zin.
Waermwaterbronne
thumb|250px|De Carolustherme Aoke liegkt in d'r krater van 'ne owwe vulkaan. Daovör trèft me dao ooch väöl zwavelhoudende waermwaterbronne aan. Dis bronne zeunt de wermste van Europa en bereike in Burtscheid 'n temperatuur van 74 °C. Saer d'r Keltische en d'r Romeinse tied werre die bronne al gebroekd es genaeskrachtig badwater. Karel de Groete how las va reuma en kaoës Aoke es vaster verbliefsplaatsj ömwille van de bronne. Huutzedaag kan 'ne hoesdokter bie bepaalde aandoeninge 'n therapie mèt 't water van de Aokense bronne väörsjrieve. Die therapie kan besjtoeë oet bade in 't water mae ooch oet 't dreenke van 't water. Op 't Duutsj betaalt de kraankekas de kooste.
Anapside
Anapsida vörmp 'n óngerklas van reptiele mit es wichtigste kènmirk e geslaote sjeieldaak zónger äöpeninge achter de ouge. Hie-in versjille ze van de Diapsida, die (meistes) twieë äopeninge höbbe, en de Synapsida, die ein höbbe. De ènsigste nag laevendje vertaengewuèrdigers van de Anapsida zint meugelikerwies de sjiljkróddele, al liek det ummertoe ónwersjienliker te waere.
Sjeter
Sjeter weëd óch waal Sjeter plat genumd. 't Weëd gemoeld durch luu va g'ne Sjeet i g'n gemingde Lankgraaf. 't Liekent vrieë vöal óp de anger Landgraafse dialekte (beivuurbild 't Waobigs en 't Nuienhaags). 't Kint vöal ripuarismes (oeëstelige kinmerke). Zoeë kalle ze in Sjaasberg al va han (samegetrókke vorm va haben) en zage. Westeliger klinke die wöad höbbe en zègke. Waal ligk d'r Sjeet nog zjus aa d'r weskank va g'n Benrather Linie. Doarum versjilt 't nog hieël sjterk van 't Kirkröadsj, óch al ligk Kirkroa neet wied eweg.
Kesjteël Wolfrath
250px|thumb|right| Kesjteël Wolfrath bie Houtem 250px|thumb|right| Kesjteël Wolfrath bie Houtem, ingankspaort veurbörch mèt daorbaove de alliantiewaopes van de femielie Van Bentinck-Van Breyll. right|thumb|250px| Kesjteël Wolfrath. Detail van 't Alliantiewaope
Kesjteël Wolfrath is gelaege in de ómgaeving van 't Nederlands Limburgse dörp Houtem dat allewiel deil oetmaak van de gemeinte Zittert-Gelaen.
Besjrijving van 't kesjteël
't Kesjteël besjteit oet tweë haoks op elkaar ligkende vleugels mèt op 't oeteindj hievan 'ne veerkantje, oetsjprèngende hooktaore. 't Geheël haet 't uterlik van 'n heërehoes en is gelaege op 'n geheël ómgrach terrein. De hooktaore haet 'n klokvórmig helmdaak dat aan de baovezie wirt geslaote door 'n topkoepelke. In de hoofvleugel bevundj zich 'n hèlsjteine omlieste toegankspaort die is bekroand mèt drie, in nisse geplaatsjte, vergölde böl. De paort is beriekbaar via 'n gemetselde baogebrök euver de grach. 't Geboew haet 'ne graote en 'ne kleine zaal die allebei zint veurzeen van 'n balkeplefónge. De graote zaal haet 'n natuursjteine sjouw oet 1628 en wiejer 'n aantal waopesjilde, leëuweconsoles en pilasters. De kleine zaal haet 'n sjtöcversering oet 1634 in de vörm van medaillons mèt barokke ornamente. Wiejer zint d’r 'n aantal aafbeeldinge van Latiense kirkvaders, ènnige sjoarsjteinmantjels in Lodewijk XVI-stiel, 'ne Ionische zulesjouw mèt leëuwenköp en sjtöcverseringe.
Bie 't kesjteël sjteit 'n ómgrachde veurbörch mèt dao-in 'ne U-vormige neerhaof oet 1663. De middevleugel haet 'ne paorttaore veurzeen van mergelsjteine hookblök en 'n ingezjwenk sjilddaak. Baove de paort bevundj zich 'n alliantiesjild oet 1663 van de femielie Van Bentinck-Van Breyll. De paorttaore is toegankelik via 'n sjteine baogbrök. Aan de bènnezie van de aosvleugel bevundj zich 'n madonnabeeldje in 'n cartouche-nis.
Allebei de baogbrögke zint vervangers van veurmalige basculebrögke, wovan nog deile zichbaar zint.
't Kesjteël haet sins de boew hievan tweë eëuwe geleje gein wezelike verangeringe óngergaon, wodoor völ eigetiedse boewdetails gehandhaafd zint. Waal zint tweë zieje van 't aorsjprónkelike rechhokige gróndjplan noajt oetgeveurd.
Boete de ómgrachting haet 't kesjteël 'n 19e eëuws landjsjapspark mèt tweë oprielane.
Gesjiedenis en beweuners
De awtstee vermèlding van Wolfrath is de 12e eëuw, in de Gulikse tied, toen 't 'n bueteleën waas van de Heëre van Valkeberg, met name van Gosewijn I-VI van Valkeberg. Väöl meë es 'ne haof zal 't in daen tied neet zint gewaes. Es riddermatig hoes waas 't veur 't eësj vèrmeld in 1386 es óngerkómme van de Limburgse gesjachten Van Haren, Van Wijlre en Van Vlodrop. Vanaaf 1590 kaom 't hoes, doordat Maarten Van Bentinck trouwde mèt Petronella Bronkhorst-Baatenburg, in bezit van dees femielie Van Bentinck. De in 1626 euverleje Maarten Van Bentinck woort op dees maneer de sjtamvader van dees femielie. Zoon Philip Hendrick Van Bentinck boewde in 1628 't hujige kesjteël en in 1657 boewde ha de deensgeboewe d'r bie getuge de jaortalankesj die hie-op zint aangebrach. 't Alliantiewaope Van Bentinck-Van Breyll oet 1660 aan de bènnekantj van de veerkantje paorttaore is aangebrach ter eëre van Johan Wolfgang Willem Van Bentinck en Maria Van Breyll. In 1661 kaom de souvereiniteit van Wolfrath bie het verdeilingstractaat in hènj van de Sjpaanse keuning. Óngertösje waas de femielie ouch al sins 1707 in 't bezit gekómme van 't naobiegelaege kesjteël Lömmerich.
De femielie Van Bentinck bleef eigenaer van 't kesjteël Wolfrath pès 1802, toen woort 't geconfisqueerd door de Franse. De lètste heër van Wolfrath en Lömmerich waas Maximiliaan Van Bentinck.
De nuje eigenaer van Wolfrath woort de Mesjtreechse landjeigenaer jónkheër Guillaume Domenique Aloys Kerens. Hae voogde vanaaf toen "De Wolfrath" aan ziene naam toe. Kerens waas gebaore in het Belsje Mechele en waas van 1816 pès 1820 lidj van Provènsjaal Sjtaote van Limburg en van 1820 pès 1826 lidj van de Tweëde Kamer der Sjtaote Generaal veur de Provincie Limburg. Hae is getrouwd in 1819 mèt jónkvrouw Maria Lucia Eugenia Ruijs de Beerenbrouck. Door vèrerving kaom 't kesjteël in 't bezit van dees femielie Ruijs de Beerenbrouck. Dit bleef zoa pès 1989 toen baronesse Maria Mathilde Caroline Philippine Hubertine Ghislaine De Loë, echgenote van de wiele jónkheër mr. Gustave Alexander Marie Johannes Ruijs de Beerenbrouck, euverleej.
't Heje
De boetesjte grach sjteit allewiel dreuëg en 't geheël liek nog al wat óngerkómme.
't Kesjteël is, naodat 't nao 1989 diverse keëre van eigenaer verwisselde (wo-ónger ouch de naoste buur autofebriek Nedcar), rondj 2000 gerestaureerd. Allewiel besjtaon d'r planne óm 't te gaon gebruke es trouwlocatie mèt euvernachting.
Gidsfossiel
E gidsfossiel is e fossiel det kan waere gebroeke veur 'n steinlaog te datere. 't Gebroek van gidsfossiele is gegrundj op de aannaam det versjillige steinlaoge die dezelvendje fossiele bevatte in dezelvendje periood aafgezatte zint gewaore. E good gidsfossiel is mekkelik te identificere en aafkumstig van 'n deersaort of plantjesaorte die 'n groeate verspreijing kós gedoerendje 'n kórte periood. Wie kórter 'n bestumdje saort laefdje, wie próntjer 'n steinlaog kan waere gedateerdj.
Veur 't Cambrium zint trilobiete de wichtigste gidsfossiele; veur 't Ordovicium en 't Siluur waere ouch graptoliete gebroeke en veur de periood van 't Devoan toet 't Kriet döks ammoniete.
Gaod
Gaod kan verwieze nao:
7 juli
Nationale fièsdaag op de Solomon Eileng
Desmostylia
Desmostylia is 'n orde van oetgestórve zougdere oet 't Oligoceen en Mioceen die verwantj is ane sjlurfdere en zièkuuj, womit 't de Tethytheria vörmp. De orde besteit oet zès geslechter van groat, logke, semi-aquatische dere die de kusgebeje vanne naordelike Groaten Oceaan bewóndje.
8 juli
Heiligedaag van Kilianus en volgelinge
Bagdad
Bagdad (Arabisch: بغداد) is de houfstad van Irak. De stad ligk ane Tigris en tèltj zeaget 6 toet 7,5 miljoen inwoeaners. 't Is de grótste stad van Irak en is, nao Caïro, de grótste stad vannen Arabische werreld.
Gesjiechte
Bagdad woort gestif in 762 óngere naam Madinat as Salam ("stad vanne vraej") en woort mit tösseperiode de houfstad van 't kalifaat vanne Abbaside. Feitelik waas Bagdad de naam van e dörpke inne buurt dae euvergóng oppe kórtbiegelaenge stad. 't Waas in ieëste instansje dus 'ne bienaam, dewiel in officieel situaties de naam Madinat as Salam woort gebroek. De naam Bagdad is van hieël ajen oearsprónk en is aangetróffen in tekste oet 1800 v.Chr. De stad woort ouch waal de rónj stad geneump vanwaenge de rónj vorm.
Alliantiewaope
right|thumb| Kesjteël Wolfrath in Houtem Nederland. Alliantiewaope van de felmilies Van Bentinck-Van Breyll thumb|right| Alliantiewaope femilies von Negendanck-von Bulow right|thumb|'n Rouwbord mèt 'n Alliantiewaope mèt 't waope van barones Mathilde de Pitteurs-Hiegaerts
In de genealogie bedoelt me mèt 'n alliantie geweunlik ein verdraag of samewirkingsverbandj, veural in de vörm van 'n huwelik. Es biezunjer symbool van 'n huwelik zint mèt name bie kesjteële, adelike hoeze en rouwborde, zoagenaamde alliantiewaopes wobie allebei de femieliewaopes wère geteuënd.
In 'n alliantiewaope is 'n waopeteikening wo-op tweë waopesjilde, sóms mèt hun prónksjtökke zao-es sjildhauwersj samegevoogd tot ein geheël. Ein dergelik waope wirt en woort door 'n echpaar gebruukt. 't Is gebrukelik om 't waopesjild van de echgenote rondj aaf te beelde en aan de lènkerzie te plaatsje. Heraldisch lènks is in 't dageliks laeve rechs.
'n Biezunjer heraldies gebruuk bie alliantiewaopes waas 't sjpegele van 't helmtaeke. Hiebie woorte de helmteikes baove de respectieve waopes van de man en vrouw gesjpegeld zoadat ze mekaar aankeke. Ouch de waopenfigure woorte in sómmige gevalle "respectant" op 't sjild geplaatsj, zoa-es dit es vanawts in Duutsjlandj woort gedaon. Dat beteikent dat went de beije echteliede (in de heraldiek femme en baron geneump), 'ne leëuw in hun waope veuren dees tweë leëuwe mekaar altied aankieke. In de meiste gevalle zal de leëuw in 't waope van de baron óm die raeje wère gesjpegeld. ’t Idan ouch 'n heraldies gebruuk dat 'n waopedeer altied nao rechs (dexter) kiek. Bie 'n waopedeer dat nao lènks (sinister) kiek, 'n zoageneump "lion contournée", is d'r sóms, mèr zeker neet altied, sjprake van 'n bastaardij. Ouch kroane en meziekinsjtrumente waere respectant aafgebeeld. De mondjstökke wieze nao 't waopesjild van de partner.
Echgenote kènne hun waope ouch vermeërdere of, zoa-es dat in de heraldiek wirt geneump, paole mèt 't waope van hunne partner.
Echterhei
Echterhei of (Op gen Erk) is 'n gehuch, dat neet te vinge is op statuskaarten. 't Is gelege aan de Duutsje grens tösje 't Duutsje Haaren, Posterholt en Maria-Hoop in de gemeinte Ech-Zöstere. Op de Echterhei sjtaon 7 hoezer mèt 3 versjillende sjtraotname en dao-in wone 2 families. In totaal wone d'r 17 luuj.
Sjpek
Saoërte sjpek:
Culinaer
E traditioneel oontbijt is in d'r gaanse Euregio Maas-Rien sjpek en eej. Es Sjpek wert oetgebakke kriet me krebkes die in o.m. de aertesóp gedoeë werre. Sjpek wert an e sjtuk ooch gekaoëkt en in dun sjiefkes, kaod mèt mósterd, óp de bótteram gedoeë.
Architektuur
't Sjpekhoes haat z'ne naam te daanke an 't boeksjpek, dat aafwisselend ooch duuster en klaor sjtriepe haat.
Knienechtege
Knienechtege of Lagomorpha zien 'n orde vaan zoogdiere die väöl op knaogdiere liekene en dao veural vreuger dèks bij ingedeild woorte.
Belaangrieke versjèlle mèt de knaagdiere zien:
'n Veurnaom euvereinkoms is tot hun tan, wie bij de knaogdiere, ieweg doorgreuje en ze dus mote blieve knawwele veur ze neet te laank te laote weure.
Taxonomische indeiling
't Gief mer twie femilies, mèt twie resp. èlf geslachter.
Elisha Cuthbert
thumb|right|300px|Elisha Cuthbert Elisha Ann Cuthbert, beter bekind es Elisha Cuthbert (Calgary, 30 november 1982), is 'n Canadese actrice en model.
1799
1796 - 1797 - 1798 - 1799 - 1800 - 1801 - 1802
Gebäörtenisse
thumb|200px|De sjtein van Rosetta
Gebore
thumb|right|130px|Aleksandr Poesjkin, gebaore op 6 juni 1799.
Gesjtorve
thumb|left|130px|George Washington, gesjtórve 14 december 1799.
Eik
thumb| Blaar en eikele van de gewoon eik D'n eik ies 'ne inheimse loofboum oet 't gesjlach eik (Quercus) oet de beukefamilie. De teikening en sjtructuur van 't eikehout kèn tamelik vanein versjille vanwege de soort en vanwege de sjtandplaats. De boum kèn hièl oud were, 'n paar ièwe ies gein oetzóndering.
De merkef of Vlaamse gaai hèlt de soort in sjtand doordat hae de eikele in de grónd bewaart en ze daonao vergèt oet te hole.
Inheimse soorte
De zomereik  of de gewoon eik (Quercus robur) ies 'ne boum, dae veurkump in Europa, Noord-Afrika en Oas-Azië. Hae kènt 20-30 maeter haog were. De 2-7 paar lobbige blaar zint aan de ónderkant blauwgreun gekleurd. In de herfs were ze geel. De boum sjeit väöl in parke en groate tuine.
De wintereik (Quercus rubra) ies familie van de Gewoon eik meh haet behaorde blaar en óngesjteelde eikelkes.
Eikehout
De zomer- en wintereik levere 't Europees eikehout. In de handel ouch nog ins ónderverdeild in Belsj, Duutsj, Frans, Nederlands, Pools, Roemeens en Slavonisch eike.
't Hout ies sjterk, duurzaam, fiendraodig, hel, krump neet, buigsaam en zjwoar (volumieke massa 700 kg/m3). Onderling zin d'r waal versjille in sjtructuur en kwaliteit.
De kleur van 't kernhout ies geelbroen, die van 't sjpinthout (3-5 cm) liechter gekleurd. Opvallende teikening in (veural geloog) hout zint de sjpegele.
Gebruuk
't Eikehout weurt gebruuk veur 't make van muibele, brögke, waterwerke, sjepe, dweersjliegkersj en päöl. Wiejer veur sjilderpanele en in de beeldhouwkuns. Vanwege zien gehalte aan loajzoer lièt 't hout ziech good beitse, ruike en loge.
Biegeluif
De eik woort in vreuger jaore gezeen es 'ne heilige boum.
Eikekrans
Bie de Romeine (zuug Julius Caesar), waor 't umhange van 'ne eikekrans de hoagste óndersjeiing veur 'ne neet-bevelhöbber.
Ander soorte eike
thumb|Eikelkes
De Amerikaanse eik, Quercus rubra, ies 'ne 25 m. hoage boum oet Noord-Amerika, mèt ónreigelmaotig gelobde blaar. In de herfs zin die brónskleurig tot wienroad gekleurd. 't Kernhout ies ruèdlig-liechbroen, get graover van sjtructuur en lestiger te bewèrke es 't Europees eike. Gemiedelde volumieke massa ies 690 kg/m3. 't Road eikehout haet get gauwer las van zjwamme zoadat 't veur toepassinge boete behandeld moet were.
't Japans eikehout (Q. mongolica of Q. aliena) ies geelgries tot griesbroen gekleurd en get zachter en losser dan 't Europees eike. Gemiedelde volumieke massa 690 kg/m3. Japans eikehout ies good te bewèrke en te buige. (muibelindustrie).
Vergieftig
In zoawaal blaad es eikel ziete tannines. Die kènne maag en derm irritere. Tannines were in 't lief umgezat tot pyrogallol, 'n sjterk bloodvergief, dat hemolyse veroarzaak. Verkes zin minder geveulig veur dit vergief, meh paerd, ringer en sjäöp zin hièl geveulig. Herte höbbe-n 't gaer.
Parasiete
De eikegalwesp (Cynips queercusfolii) lèk zien eikes op de ónderkant van eikeblaar, drie centimaeter groate gael tot road gekleurde galappele. Dao besjtoon 50 versjillende soorte galwespe. De bastaardsatijnvlinder lèk häór eikes op 't blaad bovenin de boum. De larve ete van 't greun en make same 'n nès van sjpindräöd tösje de takke. Hie-in euverwintere de larven. Es de blaar wir versjiene, vrete ze ziech vol tot ze volgreujd zin. De eik euverlaef dit door in juni alle sjlaopende knuup oet te laote kómme.
thumb|Ozelevehièreboum, 'n zomereik van miè es 1000 jaor oud
De oudste boum van Belsj
Ein van de oudste buim van Belsj waor tot juli 2009 'n zomereik van miè es 1000 jaor (oet ca. 800). De boum, Slivvenhièreboum geneump, sjtóng op ’n krusing van waeg bie Kortessem, Gors-Opleeuw en Wellen. Oats houw 'r 'ne sjtamumvank van 9.58 m. en 'n doorsjnee van 3.83 m. Vanwege waer, sjtörm en bliksem (1859) ies de sjtam gesjplete en hol, meh eder jaor versjene nog sjeut mèt blaar en vörme ziech eikelkes. 'ne Volwasse naozaot van de ouwe boum ies in 1859 d'r neve geplant. De boum woort in vreuger tieje magische krachte toebedeild. In de sjièm van de ouwe boum troffe ziech in de 18e ièw de bokkeriejersj. Op 18 juli 2009 ies de boum mèt 'ne rukwind umgevalle.
In Eghezée (Belsj) zou ouch zoan ouw zomereik sjtoon.
1 fibberwarie
1 februari viering in de katholieke kèrk van de fièsdaag van Sinte Briej (Heilige Brigida van Kildare)
Heiligedaag van Ignatius van Antiochië
18 miert
18 miert is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is de 77en daag vaan e gewoen jaor en d'n 78e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 288 daog. 18 miert is de nationaole fiesdaag vaan Aruba.
Haskala
Haskala (השכלה) (ooch: Haskalah) sjtamt oet de Hebreeuwse waoërdwórtel שכל s-k-l, oeë oet oonder aandere ooch 't waoërd Sechel (versjtaand) aafgeleid wert. Haskala betekent "Bildung" (Duutsj) of "éducation" (Fraans), en in de Verlichting betekent 't in 't biezoonder de Joodse Verlichting van 1770 bies 1880.
Oorsjprong
D'r haskala haat ziene oorsjprong in 't Joodse Berliense burgerleke milieu dat zich dör de gesjrifter van de Fraanse Revolutie how laote inspirere. De historische en economische oontwikkelinge waore aanleiding vör hönne vrees dat de verenderende sociaal sjtructure 'n nog groeëter isolatie van de Joodse religie en gemeensjap töt gevolg zów ha. D'r Haskala traoj in 't proces van de Jode-emancipatie óp es intermediaer tösje de elite van de Christeleke mieërderheedsgemeensjap en de Joodse gemeensjappe in Europa en sjpelde in die hoedanigheed 'n vörtreffeleke ról.
De hoofddoele richde zich óp sekularisatie, dus de sjèjjing van religie en sjtaot, en 't creëre van äöëpeninge in de Christeleke mieërderheedssamelaeving dör 't sjeppe van persoeënleke wie ooch institutioneel contacte, oeëdör me 't Christelek gedachtgood confronteerde mèt 't Joodse. Daobie oontwikkelde zich 'n sjpanning tösje de naogesjtraefde vernujjing van 't Jodedom en de Joodse orthodoxie.
Mèt de burgerleke revolutie in West Europa waoërt enerzijds de emancipatie van de Joodse bevolking bereikt mae anderzijds oontsjtóng tegeliekertied de modern vijandigheed taegenöver de Jode.
Maskilim (vertegenwoordigers) van d'r Haskala in Duutsjlaand
Ooch in Rusland goof 't in d'r 19de ieëw belangrieke vertegenwoordigers van d'r Haskala, zoewie d'r sjriever Abraham Mapu.
Xtc
thumb|Xtc-pille in versjèllende kleure. Xtc, soms nog voloet ecstasy gesjreve is de verzaomelnaom veur synthetische drugs in de vörm vaan pille mèt es wèrkzaome stof 3,4-methyleendioxymethamfetamine (MDMA, C11H15NO2). MDMA zelf weurt soms ouch xtc geneump. MDMA, gepatenteerd in 1912 door Merck KGaA in 1912 en in 1967 heroontdèk door Alexander Shulgin, maak de neurotransmitters serotonine en dopamine los, wat 'n euforisch effek teweegbringk en ouch zörg veur 'n verhuugde activiteit. Oongewunsde bijwèrkinge zien oonder mie bubbele, 'nen druge moond en hartkloppinge. Levensgevierleke situaties zien zeldzaom; 'xtc-doeje' valle miestal bij valse of vervojlde pille (zien dus 't gevolg vaan aander stoffe es MDMA). 't Euforisch effek trejt bij kort achterein herhaolde doseringe neet mie op, umtot 't lief zien serotonine daan heet verbruuk, meh d'n impuls tot activiteit doort wel aon. Xtc-pille zien al sinds de jaore 1980 hendeg populair bij de fans vaan versjèllende vörm vaan dancemeziek (house, techno en genres die dao-oet zien voortgekoume). In bepaolde len heet zelfs de mierderheid vaan alle joongere de drug wel gebruuk. 't Gebruuk devaan weurt in Nederland de facto gedoog. Toch is 't es harddrug algemein verboje. Tege de productie en verkoup vaan xtc weurt wel hel opgetrejje. In de productie en handel vaan xtc mote mieljoene umgoon.
Gastes
thumb|Waegkruus op 't Gastes aan de waeg nao [[Terbliet]]
Gastes (Nederlands: Gasthuis) ies 'n buurtsjap van 't dörpke Bieëmele (Nederlands Bemelen) in de gemeinte Èèsjde-Mergraote in Nederlands Limburg. 't Gehuch liek op 't plateau aan de ouw route Mesjtreech - Aoke. De weeg van Keer nao Terbliet kruus die baan en op die sjplietsing bevingk ziech 'n waterpöthuuske mèt 'n zaaldaak en 'ne haof mèt 'n klokketeurentsje.
Op 'n aantal kruuspunte sjtoon veldkruzer. Eint mèt 't opsjrief groet mich.
9 juli
9 juli is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 190en daag vaan e gewoen jaor en d'n 191e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 175 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n heilegedaag vaan de Martelere vaan Gorinchem.
't Subberhuuske
thumb|250px| 't Subberhuuske
't Subberhuuske, ouch waal Villartshaof geneump, is 'ne kesjteëlhaof gelaege aan de randj van 't dörp Sub dat deil oetmaak van de Nederlands Limburgse gemeinte Valkeberg aan de Gäöl.
Besjrieving van 't kesjteël
't Subberhuuske is 'ne hiërehaof (en kesjteëlboerderie) oet de 16e eëuw mèt 'n bènneplaatsj en haet 'ne boewsjtiel in de Maaslandjse Renaissance. 't Is opgetrokke oet baksjtein mèt sjpeklaoge en hooksjtein oet mergelblök. Aan de sjtraotzie haet 't kesjteël 'ne 16e eëuwse hooktaore mèt 'ne ingesjnoerde sjpits en ónger de daakliest haet 't hoofgeboew 'n consolefries. Baove de paort bevundj zich 'ne alliantiesjtein van de femielies en vreugere bewonersj de Chalmot du Portal-Van Volckershove oet 1704. Inwèndig haet 't o.a. 'n kariatidensjouw oet 1604 en 'ne sjaorsjteinmantjel mèt sjtöcboezem oet 1624.
Taengeneuver 't kesjteël sjtaon 'n sjtèl gemetselde hègkpielers mèt vaze oet de 18e eëuw die oarsjprónkelik deil oet maakde van 't kesjteël. Oarsjprónkelik laog bie 't kesjteël 'ne viever dae 'n euverbliefsel waas van 'n nog vreugere ómgrachting.
Op de bènneplaatsj bevundj zich 'n 60 maeter depe waterpöt wo-in nog water sjteit.
Gesjiedenis en beweuners
De gesjiedenis geit trök tot de 14e eëuw (1381) toen 't ein groatleën waas van de heërlijkheid Awt-Valkeberg. In de 15e eëuw kaom 't in bezit van de heëre van Ghoor en deende 't es Sjoutehoes. Maria van Ghoor sjteunde in de Tachtigjaorige Aorlog Willem van Oranje bie deens planne veur 'ne veldjtoch nao Brussel taenge de Landjvoogdes Isabella van Spanje, dochter van Philips II. Dit leijde, op bevel van Alva tot hun verbanning en de confiscatie van de Villartshaof. 't Woort door Isabella aan de Baronne van Billehè oet Huy gesjónke. In de 17e eëuw kaom de Villartshaof in hènj van Generaal Van Volckershoven. Zien dochter trouwde mèt 'n Hugenoot in Sjtaatse deens, Jacques de Chalmot du Portal.
't Zuud-oastelike deil van 't complex is 't awtste deil. In 1935 woort 't kesjteël door 'ne oetsjlaonde brandj groatesdeils verwoest, wobie 't woonhoes aevel gesjpaard bleef.
Taengewoordig is 't geboew es woonhoes in gebruuk door de femielie Bennen.
Krenkde vaan Alzheimer
De krenkde oontlient häöre naom aon d'n Duitsen arts Alois Alzheimer, dee ze in 1906 besjreef. In ierste instantie betrof 't begrip allein de zeldzaom gevalle tot de krenkde bij lui vaan middelbare leeftied veurkaom; dementie bij awwere woort normaal gevoonde en neet es krenkde gezeen. Pas in de jaore 1970 kaom me tot de consensus tot ouch seniel dementie in de mieste gevalle oonder 'tzelfde krenkdebeeld vèlt.
Reims
thumb|250px|D'r boogsjutter va Reims (ornamaent óp d'r kathedraal) Reims (Nederlands, verowwerd: Riemen) is 'n sjtad in 't Noordooste va Fraankriek haoverwaegs Paries en Luxemburg, gelaege an de reveer de Vesle en an 't Aisne-Marnekanaal. 181.194 de 1 jannewarie 2019. Wie in aander Franse middelgroete stei (vergeliekbaar mèt Mestreech), nump de populatie hei sinds twie decennia aof. Zoe had zie in 1999 nog 187.206 inwoeners. Reims is onderprefectuur van 't departement Marne. 't Is 'n sjtad mèt 'n lang historie en die beroemd is vanwaege häöre sjitterende kathedraal en d'r champagne dae dao vandan keumt.