cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Róndsjtuurbreef-Peeters
Oonderliegkende visies
De taalfaciliteiten zeunt gemakd öm gebiede, oeëvan me neet eenduidèg koes zègke of ze noe Vlamsj of Welsj of Duutsjtalèg waore, nao de vasliegking van de taalgrens, d'r tied te bèje um dat dudelek te make. In 1963 miengde me dat assimilatie mètstens èng generatie doort en bie aafzoonderleke individuë die zich neet organisere is dat ooch zoe. Voere haat zich evvel oontwikkeld töt 'ne volwaardige de facto twieëtalige, of es me 't Plat mèttèlt, driejtalège sjtrieëk. Op 't momaent dat de taalvraej gedeend zow zieë mèt 't erkenne van de twie tale es geliekwaardèg, zaet d'r róndsjtuurbreef-Peeters evvel dat eedere inwoner es Nederlandstalige behandeld wert en èèder document dat me in 't Frans wil ha, ummerwer opnuuj mot aa-vraoge.
'n Taalfaciliteit en derhalve de taalgrens kan allèng mer bie biezondere wet gewiezig waeëre en die vereist 'n 2/3 mieërderhèèd in 't federaal parlemaent.
Turkije
Turkije (Turks: Türkiye; meiste Limburgse dialekte: Törkieë of Törkieje (mèt ie-klaank)) is 'n rippubliek op de grens vaan Europa en Azië, in geografisch opziech. In cultureel opziech vilt hei nog ummertouw euver de discussiere. Op polletiek gebeed weurt 't evels ummertouw mie gaans tot Europa gerekend. Volgens de dèks getrokke grenze tösse die twie continente vörmp de Bosporus de sjeislien en ligk 't groetste deil vaan Törkije in Azië. 't Europees deil hèt Thracië, 't Aziatisch Anatolië. De hoofstad is Ankara, allewel tot Istanbul väöl groeter is. 't Land grens aon Griekeland, Bulgarije, Georgië, Armenië, Azerbaidzjan, Iraan, Irak en Syrië. Törkije waor 't ierste islamitisch land boe de sjeiing tösse religie en staot gerealiseerd woort en is 't land boe dees sjeiing de facto 't bèste gelök is vaan alle Islamlen. Daoneve is 't ouch ein vaan de wienege len mèt 'n Islamitische cultuur, wat zien nationaol taol neet in Arabisch sjrif sjrijf.
Róndsjtuurbreef-Peeters
Oonderliegkende visies
In de zès Vlamsje taalgrensgemèngdes en de twietalège gemèngdes van d'r Brusselse Rand bliekt dat d'r druk van de verfransing toenèmt. De raej daovör haat te make mèt 't gegaeve dat Brussel 'n zich sjtaerk oetbreidende groeëte internationaal sjtad is, die twietalig is, mae oeë de mètste luuj Fraans kalle.
Turkije
Bestuurleke indeiling
Turkije is verdeild in 81 provincies, die iller (inkelvoud il) geneump weure. Ze zien ummer nao hun hoofstad verneump.
Róndsjtuurbreef-Peeters
D'r Raod van Europa
D'r Raod van Europa haat de situatie in de faciliteitegemèngdes oonderzoch en keumt töt de conclusie dat Voere en d'r Raand twieëtalèg is en dat Vlaandere dat mot erkènne dör 't ratificere van 't Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden. ; Vlaandere laet die uitspraak evvel an d'r kaant umdat 't Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden en 't dör Belsj getekende Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden dör Vlaandere, oonder andere vanwege dit communautair gesjèlpunt, neet geratificeerd zeunt en de oetsjpraak van d'r Raod van Europa dus geen werking haat.
Turkije
Demografie
Turkije heet 'n rilletief jong bevolking en gelt same mèt Ierland, Iesland, Cyprus, Kosovo en Luxemburg es ein vaan de wienege (gedeiltelek) Europese len mèt 'nen hoege bevolkingsgreuj. Zoen 80% vaan de bevolking is etnisch Törks, dewijl de twiede groetste etnische gróp besteit oet Koerde. De Koerde leve veural in 't zuidooste vaan 't land. Vaan oersprunk waor 't Anatolisch Sjiereiland ouch bewoend door Grieke, Armene en Assyriërs, meh nao de genocides op dees christeleke volkere vaanaof 't ind vaan de negetiende iew sloonk hun aontal hendeg. Ouch cultureel assimilatie en de bevolkingsoetwisseling tösse Griekeland en Turkije nao d'n Ierste Wereldoorlog heet heibij 'ne rol gespäöld. 't Verdraag vaan Lausanne in 1923 beteikende 't begin vaan 't modern Turkije. Heibij woorte de Grieke, Armene en Assyriërs officieel es bevolkingsgróp in 't nui Turkije erkind. Daodoor genete dees allewijl marginaal minderhede officieel speciaol minderheidsrechte.
Róndsjtuurbreef-Peeters
Beroop taege de Omzendbrieven
'n Beroop op groond van de communautaire alarmbelprocedure in de federaal Kamer va Volksvertegenwoordigers zal d'r op sjtrande dat de toepassing van de taalwètte gèng federaal bevoegdheid is, mae toekeumt an de Gemeensjappe. De ander Gemeensjappe veure de faciliteite op 'n aander meneer oet. Kiek: Blieberig en de Duutsjtalige Gemeensjap. Ooch berope op d'r Raad van State of het Arbitragehof haant gefaald.
Toekomst
Groeëtste braekiezer in de kwestie van de handhaving van de róndsjtuurbreef-Peeters en ooch dao-aan gekoppeld de aander, is de kwestie Brussel-Halle-Vilvoorde, oeë volges 'n oetsjpraak van 't Arbitragehof vóór 18 mei 2007 'n oplossing voonde mot waeëre väör d'r inmiddels oongroondwèttelèke nèèt-gesjplisde keeskreenk en e-zoe ooch 't arrondissement. Bij 't polletiek akkaoërd dat daorväör nuëdèg is spelt dizze róndsjtuurbreef de hoofrol.
Turkije
Demografie
Door d'n oorlog in Irak en Syrië gief 't groete aontalle vlöchtelinge in Turkije.
Relizjie
Volges de lèste sjattinge is 95,6% vaan de bevolking moslim, allewel de Törkse regering beweert dat mie es 99% vaan de bevolking d'n islam aonhingk. Zoen 70% vaan de moslims hingk 't soennisme aon, meh 'n rilletief groete minderheid vaan 25% hingk 't alevisme aon, 'n spiritische strouming binne 't sjiisme. 't Gief wijer väöl klein christeleke gemeinsjappe, good veur zoeget 160.000 luuj. Vaan aajdsheer zien de Armeens-Apostolische Kèrk, de Grieks-Orthodoxe Kèrk, de Roems-Kathelieke Kèrk en versjeie oosters-kathelieke en -orthodoxe kèrke vaan de Assyrische etnische gemeinsjap vertegewoordeg. Ouch gief 't 'n protestantse gemeinsjap vaan viefdoezend lui, boe-in veural etnisch Törkse bekierlinge de mierderheid vörme. In sommege Grieks-orthodoxe kèrke gief 't ouch etnische Törke. Istanbul weurt allewijl gezeen es 't Törkse centrum vaan 't christedom.
Laank veurde 't Osmaans Riek e tolarant relizjieus beleid. In de vieftiende en de zestiende iew leide dat tot de vestiging van Sefardische joede oet Spanje, boe zie vervolg woorte door de inquisitie. Allewiel gief 't nog ummer 'n joedse gemeinsjap vaan 20.000 lui, meh hun aontal geit hel achteroet, wat te verdutse is door de opriechting vaan de staot Israel en touwnummend antisemitisme in 't modern Turkije.
Wijer weurt gesjat tot 1 tot 10% vaan de bevolking atheïstisch of agnostisch is. Daovaan zouw 85% jonger es 35 jaore zien.
Taole
thumb|left|Percentage vaan de bevolking tot Törks es mojertaol sprook in 1965 't Törks weurt 't door 85% vaan de bevolking gemojld en is ouch de einegste officieel taol vaan 't land. 't Koerdisch is de twiede taol, en weurt veural in 't zuidooste gesproke, meh ouch in groete stei wie Ankara en Istanbul. De meiste Koerde kalle 't Kurmanci-dialek: 't dialek van Noord-Koerdistan. 'n Aander belaankriek dialek vaan 't Koerdisch is 't Zazaki. Aander taole zien 't Grieks (en 't Pontisch Grieks), 't Armeens, 't Arabisch, 't Azerbeidzjaans, 't Abchazisch, 't Assyrisch, 't Lazisch (verwant aon 't Georgisch), 't Tsjerkessisch en 't Ladino, 'n aon 't Spaons verwante Roemaanse taol die gesproke weurt door sefardische joede.
Allewel Törks dus de einegste officieel taol is, weurt in 't basisoonderwies ouch lèsgegeve in immigrantetaole, zoewie 't Arabisch, 't Georgisch, 't Bosnisch en 't Albanees.
Brónne
Deile vaan dit artikel zien 'n samevatting vaan deile vaan 't corresponderend artikel op de Ingelse Wikipedia, oonder 't köpke "Demographics".
Lodewiek van Nassau
Graaf Lodewiek van Nassau (10 jannewarie 1538 - 14 april 1574) waor inne jongere broor van Prins Willem I van Oranje-Nassau. Hae waor aanveurder van de legers bie de Sjlaag bie Heiligerlee en de Sjlaag op de Mokerhei. Bie de litste sjlaag sjneuvelde hae.
In 1574 woert 't nonnekloaster van Houtem doer zien troepe in brandj gesjtoke.
Lodewijk van Nassau waor 't zusde kindj van Willem de Rieke en 't veerde kindj van Willems twiede vrou, gravin Juliana van Sjtolberg.
Lionel Messi
thumb|Messi speulend in 't shirt vaan Argentinië Lionel Andrés Messi (Rosario, 24 juni 1987) is 'nen Argentijnse voetballer, gemeinelek speulend in d'n aonval. Heer späölt bij Paris Saint-Germain en is op 't memint aonveurder vaan 't Argentijns voetbalèlftal, boe heer mèt 151 opreup en 76 gole (per augustus 2021) recordinternational en topscoorder veur is. Heer woort bekind es staarspeuler vaan FC Barcelona, boe heer tot 2021 voetbalde. Messi woort jaorelaank gezeen es de bèste voetballer vaan de wereld, en gelt es eine vaan de groetste voetballers oets.
Heer woort gebore in de provincie Santa Fe meh verhuisde in 2000 mèt zien elders nao Barcelona, boe heer bij de jäög góng speule. Vaanaof 2003 späölden 'r e jaor in 't C-èlftal, tenao nog e jaor in 't B-èlftal en sinds 2005 is heer oonaofgebroke veur 't ierste oetgekoume. Dao oontwikkelden 'r ziech tot eine vaan de bèste voetballers vaan de wereld en nao de meinig vaan väöl lui eine vaan de bèste oets. In zien 201 wèdstrije (per 14 februari 2012) scoorde heer 147 goale. De lèste jaore geit dat gemiddelde ouch sterk umhoeg. Um zien techniek, die veural op balgeveul rös, wie ouch zien nationaliteit en zien gering lengde, weurt heer dèks mèt Diego Maradona vergeleke, dee in häöm zienen opvolger zuut. Heer woort in 2008 genomineerd veur d'n awwe Gouwe Bal en de FIFA-pries veur speuler vaan 't jaor, en won de Gouwe Bal in 2009. In zoewel 2010 es 2011 won heer de nuie Gouwe Bal, wie ouch de pries veur bèste speuler vaan de UEFA in 2011. Heer kaom sinds 2005 151 kier oet veur 't nationaol team en scoorde dao 76 kier.
Mèt 't nationaol èlftal lökden 't Messi evels neet 'nen internationaole pries te pakke. Naotot 'r in de finaal vaan de Copa América 2016 'n beslissende penantie neve sjoot, besloot heer gans te stoppe mèt interlandvoetbal. Op dees beslissing kaom heer evels gaw trök, en in 2021 won heer esnog de Copa América.
De band tösse Messi en FC Barcelona begós roond 2020 te verzoere. Wie de prestaties vaan 't verawwerend èlftal tröklepe, begós me de selectie te sanere en hoeger eise te stèlle. Messi dreigde diverse kiere mèt vertrèkke, oonder mie umtot ziene vrund Luis Suárez weggóng. Daobij góng 't de club ouch financieel minder, zoetot Messi ouch zakelek in conflik kaom: de club kós zien extreem hoeg salaris neet mie betaole. In augustus 2021 woort dujelek tot Messi zie contrak neet zouw verlènge en bij Paris Saint-Germain zouw wijergoon.
Bermuda
Bermuda is 'n eiland in de Atlantische Oceaan en 'n euverzees gebied vaan het Vereineg Keuninkriek. Het ligk naoventrint 1770 km. vaan de kus bij Miami en naoventrint 1350 km. vaan de kus bij Halifax. Ouch is Bermuda 't aajdste euverzees gebied vaan het Vereineg Keuninkriek.
Allewel 't eiland normaal es ein entiteit geneump weurt besteit 't oet naoventrint 138 eilendsjes mèt 'n oppervlakte vaan 53.3 km². Mèt betrèkking tot de naomenclatuur kin me zègke tot Bermuda 'n meujeleke situatie heet; me heet neiginge gehad tot 't döbbel gebruke vaan naome op 't eiland en vaan mierdere naome gebruke veur ein plaots.
Gebiedsopdeiling
Bermuda is verdeilt in nege parochieë naomelek:
Gesjiedenis
Bermuda is oontdèk in 't begin vaan d'n 16e iew. Me kint zeker zien vaan ontdèkking veur of in 1511 wienie Peter Martyr d'Anghiera zien Legatio Babylonica publiceert boe Bermuda geneump weurt. Toch woort 't eiland oorsprunkelek neet gekoloniseerd meh gebruuk veur 't bijlaoje vaan Spaanse en Portugese sjepe.
thumb|left|250px|Straot in Hamilton
Demografie
54.8% vaan de Bermudiaanse bevolking is aofkomstig vaan Afrikaanse volkere, 34.1% is blaank en 6.4% is gemixt. 't Land heet ouch 'n kleine meh greujende Aziatische bevolking. Aander gróppe zien vaan bv. Autochtoon-Amerikaanse ("indiaanse") aofkoms en ouch gróppe aofkomstig vaan Portugal en Portugese (koloniaole) bezittinge wie de Azore. Heidoor is ouch te verklaore boerum 'n gedeilte vaan de Bermudiaanse bevolking lusofoon is.
Neve de "permanente" Bermudiaanse bevolking zien er ouch lui die voor bedrieve wèrke die veural um economische reie op 't eiland zitte. Dees lui koume veurnaomelek oet 't Vereineg Keuninkriek, Canada en de Vereinegde Staote vaan Amerika.
Alfred Hitchcock
thumb|250px|right|Alfred Hitchcock Alfred Hitchcock (13 augustus 1899, Londe, Ingeland - 29 april 1980, Los Angeles, Californië) waor 'nen Ingelse regisseur dee veural bekind is vaan zien thrillers. Zien bekindste films zien: The Lodger (1927), The Lady Vanishes (1938), Rebecca (1940), The Man Who Knew Too Much (1934), Rear Window (1954), Vertigo (1958), North by Northwest (1959), Psycho (1960), The Birds (1963), Topaz (1969) en Frenzy (1972).
Daoneve heet heer ouch 'n TV-show gemaak, naomelek: Alfred Hitchcock Presents. Heer waor 52 jaor actief, vaan 1922 tot 1976.
Biografielies op alfabet
Dit is 'n alfabetische lies van persone woeveur 'n pagina besjteit. Veur ander biografielieste zuug 't Portaol:Biografieë.
Herjent
thumb|250px|Detail glaas-in-loeëd-raam in de Eyneburg
Herjent (Duutsj: Hergenrath) is 'n dörp in de gemèngde Kelmis in de Duutsjtalige Gemeensjap. De Martinus-kapel wert in 1441 al vermeld.
Sjtatie Hergenrath
De Hammerbrücke över 't Geuldal is va 1840. De sjpoorbrögk is 500 meter laank en 52 meter hoeëg. 'n Nuuj versie is geboewd um d'r TGV te laote passere. Nao vieftig jaor sjluting is op 9 december 2007 de sjtatie wer geäöpend. In 10 minute is me in Aoke, in 45 minute in Luuk.
Eyneburg
Op 'n huuëgde liegkt de middelieëwse Eyneburg of Emmaburg die nao 'ne braand in 1648 wer opgeboewd is. An 't èng van d'r 19de ieëw waoërd 't kesjtieël gerestaureerd. In 't geboew is Aokense blowwe sjtèè verwèrkd. 't Is èng van de wènnig burchte in 't hertogdom Limburg die op 'n huuëgde geboewd waoërte.
Decor sjpäölfilm
thumb|250px|Detail glaas-in-loeëd-raam in de kapel van Eyneburg De Eyneburg waor in oktober 2007 't decor van d'r Fraanse - Belsj - Luxemburgse sjpäölfilm Les enfants de Timpelbach, gebaseerd op 't keenderbook ''Timpeltill. Die Stadt ohne Eltern'' van d'r Duutsje sjriever Henry Winterfeld oet 1937 dat op Fraanse sjoeële hieël populair is. Carole Bouquet en Gérard Depardieu sjpäöle hoofdrolle. D'r film wert op 17 december 2008 gelanceerd.
Officieel taol
'n Offesjeel taol is 'n taol die dör 't bevoegd gezag erkènd is en dus 'ne officiële sjtatus haat. Mètstens is 'n officieel taal ooch door e land of organisatie tot besjtuurstaal resp. wèrktaol gekoze, mae neet altied. Zoe is 't Limburgs in Nederlands Limburg waal 'n officieel, mae gèng besjtuurstaal.
Neet allein len, meh ouch intergouvernementele organisaties wie de Vereinigde Naties of de EU en multinationals (wie Philips) höbbe ein of mierdere offesjeel taole.
'n Offesjeel taol heet daomèt 'nen aandere status es 'n sjtandaardtaal en diz twieë wer 'ne aandere es 'n dialek.
De Limbörge
Zoe in Nederlands Limbörg wie Belsj Limbörg is Nederlands de einsegste officieel taol. Wel geneet 't Limbörgs 'ne speciale staotus in Nederlands Limbörg. Dao is 't 'n zoegenaomde streektaol. Zoen taol mót daan wel gemotiveerd weure door de regiering in 't spreke en sjrieve vaan häör mer steit neet geliekweerdeg aon 't Nederlands. In Belsj Limbörg heet 't Limbörgs gaaroet geine staotus. Wel heet de taol de streektaolstaotus in 't hendsje vol Limbörgssprekende dörpkes in de Waolse provincie Luik. Dao is de officieel taol Frans. Limbörgs heet geine staotus in de Limbörgstaolege gemeinsjappe vaan 't Duits Rienland.
Nederland
Nederland heet in princiep ein offesjeel taol, 't Nederlands. Daoneve is in de provincie Friesland 't Fries een offesjeel taol, boe euverheidsdokuminte in opgestèld kinne weure. Ouch in bestuur en rechspraak kin vaan 't Fries gebruuk gemaak weure. 't Offesjeel Nederlands in Nederland hèt Standaardnederlands. De Taolunie (same mèt Belsj en Suriname) zörg veur de zjuste vörm vaan 't Nederlands.
Belsj
Belsj kint drei offesjeel taole: 't Nederlands, 't Frans en 't Duits. De Taolunie (samen mèt Nederland en Suriname) zörg veur de zjuste spelling vaan 't Nederlands.
Europese Unie
De Europese Unie heet twinteg offesjeel taole, zuuch ouch taole vaan de Europese Unie. Daoneve heet 't Iers de staotus vaan verdraagstaol, wat wèlt zegke tot alle verdrage nao 't Iers vertaold mote weure. De EU erkint 't Limbörgs es streektaol mer dat weurt op zien plaots allein door Nederland en Wallonië erkint (neet Vlaondere). 'n Streektaol heet evels gaaroet geine vergeliekbare staotus es 'n offesjeel taol. Zoe meint de erkinning vaan Limbörgs es taol wel tot Europese projekte subsidie kinne verwachte veur 't besjerme vaan die taol. Me kint evels gein documènte vaan de EU opeise in 't Limbörgs. Lui die 'n streektaol spreke in de EU weure altied verwach ouch ein vaan de twinteg offesjeel taole te kinne spreke, leze en sjrieve.
Vereinigde Naties
De Vereinigde Naties hanteert zes offesjeel taole: 't Arabisch, 't Sjinees (Mandarijn), 't Ingels, 't Frans, 't Russisch en 't Spaons.
Bedrijfsleven
Väöl Nederlandse multinationals hantere Ingels es hun offesjeel taol.
Consulaat (diplomatie)
E consulaat vertegenwoordigt e laand in e aander laand, ten behoeve van de oonderdane in 't laand van vestiging.
De gelieëverde deenste betreffe vöral de aafgifte van reesdocumaente (paasse vör sjtaotsburgers van 't laand van herkomst en visa vör burgers oet 't gastlaand), oeë-oonder noeëddocumaente, formalitète óp 't gebied van d'r burgerleke sjtaand (huwelek, echsjèjjeing, gebaoërte, överlijde), 't persone- en familierecht en 't notariaat, de aafgifte van diverse consulaire verklaoringe en certificate, de aafgifte van riejbewieze, identitèètsbewieze, hulp bie verveur van sjtoffeleke översjotte (laissez-passer), informatie vör bedrieve, väörlichting över wètgaeving enzoewieër. E consulaat ressorteert oonder 't ministerie van boetenlandse zake van 't zendend laand.
'n Ambassade is de formeel de vertegenwoordiging van d'r ene sjtaot, 't zendend laand, en behartigt daovan in 't kader van de internationaal betrèkkinge de belange behartigt bie 'ne aandere sjtaot, 't oontvangend laand. E consulaat vertegenwoordigt e laand bie de bevolking van e aander laand, mèt name óp 't gebied van d'r burgerleke sjtaand, 't verlieëne van visa en 't bevordere van handelscontacte. Väölal wert e consulaat 'ne diplomatieke poos geneumd en 'n ambassade 'n diplomatieke missie. Bekaans ömmer zeunt ambassades gevestigd in de hoofsjtad van 't oontvangend laand, terwiel de consulate (ooch) gevestigd kènne zieë in belangrieke handels- of havesjtaej. Mètstens haant ambassades ooch 'n consulaire aafdeling.
't Consulaat is 'n lieëger diplomatieke vertegenwoordiging es 'n ambassade mèt ambassadeur. Es 't begrip in enge zin wert genaome, is 'ne consul, aandersj es 'ne ambassadeur, gene "diplomaat". In rumere zin genaome valle evvel zoewal ambassadeurs es consulate waal oonder d'r neumer diplomate, wat aanleiding töt verwarring kan zieë.
Dèk haat e laand naeve 'n ambassade nog een of mieërdere consulate in e laand, dèk versjprèjd över versjèjje regio's. öp 't Belsj gèft 't 'n Nederlandse ambasade in Antwerpe en de vestiginge in Gent en Name zeunt consulate. In Duutsjlaand haat 't mieërder ambasades, zoewie in Dusseldörp mèt consulate in Aoke, Kleef, Kölle en Münster.
In Mestreech haat 't e Belsj, Duutsj, Fraans, Luxemburgs en Sjpaans consulaat.
Naeve d'r gewoeëne consul gèft 't ooch 't insjtituut van de consul-honorair. Dit is 'ne burger van 't laand oeëvan 't consulaat is gevestigd en neet van 't laand oeëvör e consul is. Een consul-honorair verlieënt diplomatieke deenste mae is ooch adviseur vör bedrieve en burgers die in 't laand dat e vertegenwoordigt zakes wille doeë. D'r consul-honorair wert dèk aangesjtèld vanwaege zie sociaal netwaerk. D'r consul-honorair geniet, zjuus wie 't personeel oet 't laand oeë 't consulaat gevestigd is, gèng diplomatieke oonsjendbaarheed.
De bevoegdhede van consuls zeunt in 't volkerecht vastgelach in 't Verdraag van Wene inzake consulair betrèkkinge.
Oontwikkelinge in 2009
Saer 2009 kènne Nederlanders die óp 't Belsj of in Duutsjlaand wónne óp de gemèngdehoezer va Mestreech en Zöstere terech vör hön identiteetspapiere of visa. De consulate va Luuk en Aoke zeunt in dat jaor ópgehaeve en Dusseldörp of Antwerpe zówwe te wiet zieë. Mèt de oontwikkeling van directe contacte tösje besjtuurders in en van de Euregio Maas-Rien wert de diplomatieke funktie van 'ne consul ooch överbodig gemakt wat de gooj internationaal betrèkkinge aangeet. Óp 31 december 2010 sjluut ooch 't Belsj consulaat van Mestreech. De Belzje die in Nederland wónne mótte da evvel nao de ambasade in Den Haag.
Kesjteël Èèsjde
thumb|right|Kesjteël Èèsjde in Èèsjde thumb|right|Kesjteël Èèsjde, wesgevel thumb|right|Kesjteël Èèsjde, zuudgevel Kesjteël Èèsjde, ouch waal "Lieëg Caestertbörg" of "de Borg" geneump, is 'n heërehoes mèt 'ne kesjteëlhaof gelaege aan de Graaf de Geloeswaeg in 't Nederlands Limburgs Èèsjde, gemeinte Èèsjde-Mergraote. 't Kesjteël is gelaege aan de revier de Maas.
Besjrijving van 't kesjteël
't Hujig kesjteël is geboewd in 1636, verboewd in 1767 en historiserend gerestereerd in 1881-1886. 't Besjteit oet tweë haoks op mekaar sjtaonde vleugele die aan de boetehook op 'ne oetsjprèngende zjwaore hooktaore aansjlute, dae weer geflankeerd wirt door 'n sjmaal traptäöreke. Allebei de taores zint veurzeen van 'n helmdaak mèt 'ne knóbbelsjpits. Aan 't oeteindj van de oasvleugel bevundj zich aeveneins ’n taore-achtig geboew mèt dao-in 'n paort mèt doorgank nao 't bènneplein. Baove dees paort bevundj zich 't jaortal van voltoajing van 't kesjteël en 't alliantiewaope van de femilies De Lamargelle en von Bocholtz. Ouch dezen taore haet 'n helmdaak mèt knóbbelsjpits. 't Geheël is hieëlemaol ómgrach wodoor 't es 'n waterkesjteël kènt waere gezeen. 't Kesjteël is geboewd in 'ne Maaslandse, maniëristische sjtiel mèt gevels die allemaol riekelik zint veurzeen van mergelbènj in roaj baksjtein, vinsters die zint veurzeen van ómliestinge oet Naamse sjtein en 'n kroanlies gans oet mergelsjtein.
De verboewinge in 1767 pès 1770, oetgeveurd door de Luukse architect Etienne Fayn, betróf veurnamelik 't inwèndige van 't kesjteël en ómvatte sjtöcverseringe en betummeringe in Lodewijk XV-sjtiel op de begaone gróndj en gesjilderde baovendeursjtökke in de aetzaal. Later woort 't interieur en de bordestrap van de verdeping in Lodewijk XVI-sjtiel oetgeveurd. In 't kesjteël bevundj zich taeves 'ne sjaorsjteinmantjel afkómstig oet kesjteël Kesjteël Oâsj.
Biej 't kesjteël ligtk 'n paortgeboew mèt veurhaof, allebei gedateerd oet 1649 en herboewd nao 'ne brandj in dat jaor. 't Paortgeboew haet 'n helmdaak veurzeen van 'ne knóbbelsjpits en aan de veldjzie 'n hèlsjteine paortómliesting. Dees geboewe zint in 1883-1885 gerestereerd wobie 't noordelike deil is herboewd.
't Park, aangelag in 1900 is vrie toegankelik. 't Is óntwórpe door de Franse tuinarchitect Achille Duchêne es vervanging van 'n laat 18e eëuws park. Van dit oarsprónkelike park resteert allein 't gedeilte aan de noordzie van 't kesjteël mèt hie-in 'ne ouch 18e eëuwse ieskelder. In 't hujige park bevundj zich 'ne neo-rococo viever en 'ne beeldegroep mèt drie putti. Op de zudelike terrasmoer sjtaon 'n aantal bórsjbeelde en tuinvaze aafkómstig van 't naobiegelaege Kesjteël Oâsj. Ein van die beelde sjtèlt de herdersgod Pan veur, 'n geleefd motief van 't Ancien Regime.
Gesjiedenis en beweuners
't Kesjteël ligk op de plek (of in de ónmiddellike naobieheid) van de middeleëuwse veurganger, Caestertburg of Kettelhaof geneump, 'n zoagenaamde curtis es centrum van 'n groatgróndjbezit. De haof en 't landjgood mèt zien vruchbare grónje langs de Maas ware in de vreug middeleëuwe eigedóm van de prins-bisjoppe van Luuk. In 1334 is d'r sjprake van "den hof tot Esde" dae woort gesjónke door hertog Jan III van Brabant aan Dyederic van Montjoy en Valkeberg. Zoa kaom de heërlikheid Eijsde in bezit van de heëre van Valkeberg in de persoan van Walram van Valkeberg. In 1558 kaom Eijsde in bezit van Arnold II Huyn van Amstenraedt, heër van Gelaen, drossaerd van 't Landj van Valkeberg, gouverneur van Brabantjs Mesjtreech en kapitein-generaal van Limburg en de Lènj van Overmaze. Zien dochter trouwde mèt eine De Lamargelle en hunne zoon, Arnold De Lamargelle waas daegene dae in 1636 de awwe haof verving door 't hujidig kesjteël in de vorm van 'n lussjlot. Door vererving kaom 't kesjteël veur 'ne korte tied in hènj van de femilie Van Hoensbroeck. Nog èns door vererving kaom 't in bezit van de femilie René De Geloes-Blanche De Lannoy. 't Femiliewaope van dees femilie bevundj zich op 't bassin aan 't veurplein. René De Geloes waas president van de sjtate van Luuk en 't graafsjap Loon.
De lètste dochter van De Geloes trouwde in 1936 mèt graaf Rafaèl de Liedekerke de Pailhe. Dae sjtórf óp 9 oktober 1943 in Utrecht veur 't vuurpeloton van de Nazi’s naodat hae es verzètsman in de Tweëde Waereldaorlog door de Duutsjers woort gevange genómme ómdat hae deel oetmakde van 'n internationaal verzetsorganisatie.
De hujige eigenaer van Kesjteël Èèsjde is graaf Marcel de Liedekerke de Pailhe.
Ich-laut en ach-laut
Ich-laut en ach-laut verwies nao de allofonie die bie sómmige Germaanse spraoke veurkump veure litterkómbinaasje <ch>. Meistes is d'n ich-laut 'n palataal(gekluuerdje) klank, dewiel d'n ach-laut juus velair of uvulair is. Aangezeen 't óngersjied dus versjiltj per spraok, zal 't hie-ónger ouch apaart per spraok waere toegelich. Me mót hiebie waal opmirke det 't gebroek vanne terme ich-laut en ach-laut inne litteratuur meistes blief veurbehajen ane continentaal Germaanse spraoke, al geit 't in alle vel die hie-ónger zeen besjreven euver 'tzelvendje fenomeen.
Limbörgs
Ouch de meiste Limbörgse dialekte höbben 'n óngersjied tösse d'n ich-laut ennen ach-laut, al geldj det neet veur alle dialekte. De dialekte die gein óngersjied make höbbe gewuuenlik allein palataal (of póspalataal) fricatieve: stumloeaze palatale fricatief en stumhöbbendje palatale fricatief. Wiejer guuef 't nag dialekte, worónger de meiste Midde-Limbörgse dialekte, die nag 'nen apaarte, gelabialiseerdje klank höbbe veur wen de zaachte g in 'ne bilabiale kónteks steit; den wuuertj de klank meistes lichtelik geróndj (hauch-laut).
Duutsj
Op 't Duutsj is d'n ich-laut 'ne stumloeaze palatale fricatief, wie in 't waord ich , ennen ach-laut is 'ne stumloeaze velaire fricatief , zowie in 't tössewirpsel ach. 't Duutsj waord Laut kan me in 't Limbörgs euverzètte nao "klank, geluid". In 't Duutsj kómme dees twieë klenk allofoon veur in 'n complementair verspriejing. d'n Allofoon kump veur nao /a a:/ en achterklinkers (wie in Buch  "book"), dewiel d'n allofoon  veurkump nao veurklinkers (wie in mich ) en mitklinkers (wie in Furcht  "vreis" en manchmal ['mançma:l] "sómtieds"). Dees complementair verspriejing is uters regelmaesig: wen de <r> bie Furcht wuuertj oetgespraoken es 'ne mitklinker, den is ch ouch. Inne meiste oetspraoke geldj det wen ze wuuertj gevocaliseerdj toet, de ch 'n blief, dus ; oetzunjeringen hie-op zeen veural in 't zujelik spraokgebied: , dus.
Bie lieënwäörd kan d'n exakte oetspraok vanne <ch> variëre wen 't zich de beginposiesje van beklemtoeandje littergrepe betröf: in naordelike variëteite van 't Standerdduutsj wuuertj 't, de wiel me in zujelike variëteite gebroek en in wèstelike variëteite. Zoea kan 't waord China dus waeren oetgespraoken es, of.
d'n Oetgank veuren diminutief -chen wuuertj ummer mit 'nen ich-laut oetgespraoke, dus es. Doorgaons zörg dezen oetgank veur 'nen umlaut (vergeliek Hund "hóndj" mit Hündchen  "huundje"), dus theoretisch gezeen kump d'r dus hie allein nao veurklinkers veur. 't Is aevel zoea det in inkel betrèkkelik recènte wäörd geinen umlaut mieë verkump (wie in 't waord Frauchen "vruiwke"), zodet d'n achterklinker hie drek wuuertj gevolg door 'n, dewiel me den normaal 'n  zów verwachte, wie in rauchen  "rouke".
Boete d'n ich-laut ennen ach-laut kump in sómmige Duutsje variëteiten ouch nag 'nen derdje variantj veur. Hiebie wuuertj d'n ach-laut gesplits in twieë allofone: de enne. d'n Ieëste vanne twieë kump veur nao /u: o:/ (wie in Buch ) enne litste nao /a a:/ (wie in Bach "baek"); nao /ʊ ɔ aʊ̯/ kónne zowaal  es  veurkómme, al is  gebroekeliker.
Sómmige zujelike Duutsje variëteite make gein óngersjied tössen ich-laut en ach-laut. Bie dees dialekte gebroek me allein of.
Sjots en Aadingels
Dezelvendje allofoon distribuusje van nao veurklinkers en  nao anger klinkers vindj me ouch trögk in 't Sjots, wie in 't waord light "leech".
In 't Aadingels wore en  allofone van /h/ aan ènjclusters; juus wie bieje anger spraoke mit ich-laut en ach-laut koom  ummer nao veurklinkers en  nao achterklinkers:
't Bewies det dees allofonie veurkoom is neet drek, went 't sting neet aangegaoven inne orthografie. Doordet in 't Aadingels al palatalisering van *k nao /tʃ/ en *ɣ nao /j/ veurkoom nao veurklinkers, is 't waal hieël wersjienlik. Wiejer woort in 't Middelingels /h/ sómtieds /f/, wie in tough en cough; dit gebeurdje aevel allein nao achterklinkers en noeatj nao veurklinkers. Dit kan me mekkelik verklaore wen d'n allofoon sómtieds  woort, meh d'n allofoon  noeatj.
Funny Games
Funny Games is 'ne film oet 1997.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan misdrieffilms, dramafilms, thriller.
De film woort geregisseerd door Michael Haneke en heet 'nen doer vaan 108 menute.
Boewkónde
De boewkónde ómsjleit de kènnis en techniek mit betrèkking tót 't boewe van alles det veur beweuning of hoesvesting van luuj en häör bedrievigheje is bedoeld. Drek gerilleteerd hieaan is de sjtejboewkónde.
Globaal zeen binne de boewkónde 'n aantal richtinge aan te wieze worin men wirkzaam kan zeen:
Schwelm
Schwelm is e Wesfaals stedsje en de hoofplaots vaan de krink (Kreis) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 20,5 km² en 27.800 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1356 de veerkante kilometer.
't Op 213 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 'n aontal stadsdeile.
Halveringstied
De halveringstied is in de sjeikunde en de kernfysica d'n tied wonao 'n oorsjprunkelik wieväölheid sjtof nog precies de helf euver is. In de kernfysica geuf de vervaltied aan waat d'n tied is dae 'n insjtabiel en exponentieel vervallend deilke neudig haet óm respectievelik tót de helf en e deil 1/e van zien aktiviteit of sjtraoling te kómme. Mer ouch in chemische reacties kan van halveringstieje sjpraok zeen, deesses die kinetisch 'n eerste-ordeprocès volge. Bie reacties van hoger order is de halfwaerdetied neet kónsjtant. In de medische weitesjappe is de halfwaerdetied van lichaamsvraem sjtoffe (wie genaesmiddele) e belangriek gegaeve.
4 april
Heiligedaag van Isidoor van Sevilla
Attika
150px|right|thumb|Veendel vaan Attika 270px|right|thumb|Periferieë in Griekeland: 1.[[Attika, 2.Centraol-Griekeland, 3.Centraol-Macedonië, 4.Kreta, 5.Oos-Macedonië en Thracië, 6.Epirus, 7.Ionische Eilen, 8.Noord-Egeïsche Eilen, 9.Peloponnesos, 10.Zuid-Egeïsche Eilen, 11.Thessalië, 12.Wes-Griekeland, 13.Wes-Macedonië]] Attika (Ouch wel Attica, Grieks: Αττική, Attiki) is 'n periferie (vergeliekbaar mèt de regio's in Fraankriek) in Griekeland. Attika weurt door de Grieke ouch wel, dèks spottend gemeind, Megalýteri Athína, wat Groet Athene beteikent, geneump. Dit heet de mèt te make tot Attika al sinds d'n Aajdgrieksen tied bekans gaans verboonde is mèt Athene.
Geografie
Attika heet 'n oppervlak vaan 3.808 km². Attika is 'n vrij oonvruchbaar periferie, en is veural steijelek gebeed. Hei kint me beveurbeeld de hoofstad vaan Griekeland vinde, Athene. Belaangriek plaotse zien Aigosthena, de Amphiareion vaan Oropos, Artemida, Brauron, Eleutherae, Eleusis, Keuningetorie, Lagonisi, Laurium, Marathon, 't Marathonmeer, de Pentelicusberg, Parnitha, Piraeus, Porto Rafti, Rhamnous, Saronida, Sounion, Tatoipalies en de Tempel vaan Apollo Zoster.
Aongrenzende regio's
Attika grens aon twie Griekse regio's
Demografie
Volges de census vaan 2011 heet Attika 'n inwoeneraontal vaan 3.828.434, en 'n deechde vaan 1000/km². Dit is 'n stabiele stijging vergeleke mèt 2001, wie 't nog 3.761.810 inwoeners had. Bis 2011 waor de regio verdeild in veer departeminte, nomos geneump. Allewel dees daonao zijn herverdeild in ach rezjionaol einheije, blieve de departeminte nog altied veurtbestaon in a-politieke instanties, wie vootbalvereineginge en aander cultureel veurbeelde.
Boeat
In 't Limbörgs is de grens tösse boeat en sjeep minder sjerp es in 't Nederlandjs. Zoea kan zelfs 'nen aoljetanker döks waeren aangeduudj mitte term "boeat".
Gletsjer
thumb|De Mendenhall-Gletsjer in [[Alaska.]] 'ne Gletsjer is 'n iesmassa die gevormp wuuertj óp 't landj en diek en groeat genóg is óm bergaafwaers te stroume.
Gletsjers oefene door häör enorm gewich en 'ne sterke sliependje werking groeate invlood óp 't landj d'rónger oet. 'n Gletsjerdaal haet 'ne U-vormige doorsnee, in taengestelling toet e reveerdaal det mieë V-vormig is.
L.A. Confidential
L.A. Confidential is 'ne film oet 1997.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan misdrieffilms, dramafilms, mystery (mysterie), thriller.
De film woort geregisseerd door Curtis Hanson en heet 'nen doer vaan 138 menute.
Europese migrantecrisis
De Europese migrantecrisis of Europese vlöchtelingecrisis (ca. 2015-2016) is 'nen term veur 'n bepaolde periood die begos in 2015, wie e groet aontal lui arriveerde in de Europese Unie vaanoet de Mediterraonse Zie of euver land door de Balkan. 't Is deil vaan 'nen algemeine greui in immigratie nao Europa vaanoet neet-Europese len wat begos in de twiede haaf vaan de 20e iew en wat vaanaof 't begin in 'nen hoegere of liegere graod zörgde veur verzèt in die Europese len. In september 2018 waor de sjatting tot eine op de vief migrante dee de Mediterraonse Zie vaanoet Libië heet perbere euver te steke in dees periood ofwel is gehiemeld ofwel is verdwene. 't Is neet gans dudelek wienie de Europese migrantecrisis is geïndeg, es zie überhaup geïndeg is, meh euver 't algemein weurt de migrantekwestie es minder urgent gezeen sinds 2018.
De migrantecrisis zörgde veur groete versjuivinge binne 't Europees asielbeleid, wat in ierste instantie 'n beleidstak vaan de EU waor die rilletief wieneg aondach kraog. Wijl de Schengenzone (bestaonde oet EU-lidstaote mer ouch 'n aontal aander Europees len) zien intern sjraome (landsgrenze) had opgegeve tösse 1997 en 1999, hadde de len gein gedetailleerd aofgesproke beleid euver zien extern sjraome. Dit zörgde d'r veur tot vlöchtelinge en aander migrante zoonder väöl meuite Griekeland in koste um vervolges nao rieker regio's wie Limbörg koste gaon. Oetindelek zou dit leie tot de hervörming vaan Frontex in 2016, wat ziech zou transformere tot 'n volweerdege sjraomsbewaking.
Begin vaan de crisis
Immigrante vaan boete Europa, boe-oonder vlöchtelinge en ikkenomische migrante, komme veur versjèllende reies nao 't kontinènt. De meis direkte reies zien 't Arabisch Veurjaor, de Syrische Börgeroorlog dee dao-oet is oontstande en zeker ouch d'n Islamitische Staot dee 'n peremptoir rol heet gespäöld in 't geweld in Syrië. 'n Aander belaangrijk illement wat veur deze migrantestroum heet gezörg is de groete ikkenomische oongeliekheid tösse Europa aon d'n eine kant en 't Midde-Ooste en Afrika aon d'n aandere kant. Wijers weure langentermienoerzake aongeweze wie de globaole klimaotverandering (die veur slechte ougste heet gezörg in veurnaomelek Afrika) en 't Europees kolonialisme (wat door väöl historici es ein vaan de groetse reies, zoeneet de hoofreie, weurt gezien vaan d'n ermooj en corruptie in pos-koloniaal len).
Migrante, Vlöchtelinge, Immigrante
't Bezej "immigrant" weurt gebruuk door de Europese Kemissie um iemes te besjrieve dee vaan e neet-EU land kump en ziech vesteg in territorium vaan 'n EU-land veur, in eder geval volges de verwachtinge, 12 maond of mie. De meiste migrante komme vaan len boe de mierderheid Mohammedaons is - regio's te zuie en te ooste vaan Europa. De mierderheid vaan de migrante zien soennitisch-Mohammedaons, 'ne kleinere gróp is sjiitisch-Mohammedaons, en daonao volge versjèllende neet-Mohammedaonse minderheide (boe-oonder Jezidi's, Assyriërs en mandeïste). Op force vaan de Vereinegde Naties zien de drei groetse nationale gróppe die de Mediterraonse euversteek höbbe gemaak tösse jannewarie 2015 en miert 2016 Syriërs (46,7%), Afghaone (20,9%) en Irakeze (9,4%).
Vaan de migrante die via de zie arriveerde in Europa in 2015 waore 58% manslui awwer es 18 jaor aajd (77% vaan de volwassene), 17% vrouwlui en de euvergebleve 25% waor oonder de 18 jaor aajd. 't Aontal verdroonke lui kaom bis e record in april 2015, wie vief beut mèt bekans twiedoezend migrant zoonke in de Mediterraonse Zie. 1200 vaan hun verdroonke.
Achtergroond
Tösse 2010 en 2013 arriveerde eder jaor oongeveer 1,4 mieljoon neet-EU migrante, exclusief asielzeukers en vlöchtelinge, in de EU, mèt 'n klein daoling nao 't jaor 2010.
Door 'ne gigantische greui in 't aontal gearriveerde migrante in Italië vaanoet Libië in 2014, refuseerde versjèllende EU-lidstaote wijer mèt te betaole aon de door Italië gerunde Operation Mare Nostrum, die daodoor vervolges woort vervange door de grensbesjermingoperatie Operation Triton vaan 't EU-agentsjap Frontex in november 2014. In 't ierste haaf jaor vaan 2015 arriveerde de meiste migrante neet mie in Italië mer in Griekeland. In de zomer vaan 2015 begos 'ne nuie stroum migrante ziech te manoeuvrere door de Balkan-len nao Noord-Europa, veurnaomelek Pruusje en Zwede.
De EU had al perbleme mèt 't opvange vaan migrante sinds april 2015: geld stroumde veurnaomelek nao Zuid-Europa en neet nao de Balkan, de zoegenaomde Operation Sophia um contra migrantesmokkel te vege mislökde en e nui quotasysteem wat d'r op geriech waor asielzeukers te verdeile euver EU-lidstaote woort geweigerd door versjèllende len, veurnaomelek die vaan Centraol- en Oos-Europa. Versjèllende len binne de Schengenzone (de EU-lidstaote die ope grenze deile) hadde op bepaolde memènte in de crisis hun grenze geslote.
Op force vaan 't EU statistisch bureau Eurostat oontvinge de EU-lidstaote mie es 1,2 mieljoon asielapplicaties in 2015, mie es dobbel zoeväöl es 't jaor daoveur. Vier staote (Pruusje, Zwede, Hongarije en Oosteriek) oontvinge 2/3e vaan de EU's asielapplicaties in 2015: Hongarije, Zwede en Oosteriek hadde de meiste applicaties per hoof vaan de bevolking. Mie es 1 mieljoon migrante stoke de Mediterraonse Zie euver in 2015 - dat aontal daolde sjerp nao 364.000 in 2016. 't Aontal daolde wijer in 2017.
Historie
In 't Schengenakkoord vaan 14 juni 1985 oondersjreve 26 Europese len (veurnaomelek EU-lidstaote, mer ouch veer geassocieerde len) tot interne grenze binne dit blok woorte opgeheve en woorte vervange door stricte externe grenze mèt len die neet in de Schengenzone ligke. Wat evels wel woort benaodrök in 't akkoord waor tot len hun grenze weer obbenuits mochte slete veur twie maond es de reie te make zaw höbbe mèt nationale veilegheid.
29 september
Heiligedaag van Michael, Gabriël en Rafael
Europese migrantecrisis
Historie
In 't kader vaan dit akkoord woort in 1990 de zoegenaomde Dublin-conventie oonderteikend, die in 1997 in wèrking trooj. In dees conventie woort beslote tot d'n iersten EU-lidstaot boe 'nen asielzeuker binnekump ouch verantweurdelek is veur deen asielzeuker, tenzijn femilie- of humanitaire reies aonwezeg zien. Es d'n asielzeuker daonao nao 'nen aanderen EU-lidstaot geit, maag dee lèste häöm of häör weer tröksjikke nao de verantweurdeleke lidstaot. Dees conventie heet veur väöl kritiek gezörg vaan lidstaote die ligke aon de externe grenze vaan de EU (wie Italië, Griekeland en Hongarije) umtot zie de verantweurdelekheid höbbe in bekans alle gevalle, wijl neet weurt gezörg veur e systeem boe ederen EU-lidstaot verantweurdelek is.
In juni 2016 besloot de Europese Kemissie tot 't Dublin-systeem oonierlek en zwaak waor en vervange moos weure mèt e nui systeem. Lidstaote mooste noe de asielzeukers gaon verdeile oonder mekaar: de quota veur edere lidstaot zou weure gebasseerd op 't BNP vaan de lidstaot en zien bevolkingswieväölheid. Es in dit scenario 'ne lidstaot mie es 150% vaan zien verantweurdelek aontal asielzeukers zou höbbe, zou e mechanisme d'r veur motte zörge tot de euvertallege asielzeukers gesjik zouwe weure nao lidstaote die minder asielzeukers höbbe. Es 'ne lidstaot dit neet zou wille doen zou heer € 250.000 motte betaole veur de koste vaan ederen asielzeuker dee heer weigert. In 2016 stömde 'n mierderheid vaan 't Europees Parlemènt veur dit veurstèl. Mer de leiers vaan Pole, Hongarije en Slowakije gebruukde hun vetorech um 'n potentiële veraandering vaan 't Europese asielbeleid tege te hawwe in d'n Europese Raod.
Verantweurdelekheid vaan verveur
Op force vaan artikel 26 vaan 't Schengenakkoord is degene dee illegale migrante verveurt nao de Schengenzone verantweurdelek veur de koste vaan 't vertrèk vaan de migrante trök nao hun land vaan origine. Es rizzeltaot koste migrante neet mèt beut, treine of vlegmachienes de Schengenzone in, boedoor ze aofhenkelek waore vaan smokkeleers. Humanitaire visas weure bekans noets gegeve aon vlöchtelinge die asylum wille aonvraoge.
'n Globaal vlöchtelingecrisis veurtot de crisis in Europa begos
't Aontal gedwonge vertrokkene lui waor aon 't ind vaan 2014 in de wereld al roond de 59,5 mieljoon. Dat waor 't hoegste aontal sinds d'n Twiede Wereldoorlog, mèt nog 's 'n greui vaan 40% in 2011. Vaan de 59,5 mieljoon waore 19,5 mieljoon vlöchtelinge en 1,8 mieljoon asielzeukers. De res waore gedwonge te verplaotse binne hun eige len. In 2014 waor de groetse gróp vlöchtelinge Syrisch (3,9 mieljoon, 1,55 mie es 't jaor daoveur), gevolg door Afghaone (2,6 mieljoon), die al de groetste gróp waore veur drei decennia achter mekaar daoveur. Zès vaan de tien len waore Afrikaans. Oontwikkelingslen brachte de meiste vlöchtelinge binne (86% aon 't ind vaan 2014). Allewel de meiste Syrische vlöchtelinge woorte opgevange door buurlen wie Törkije, Libanon en Jordanië, 't aontal asielzeukers greuide ouch hel in Europa binne 2011 en 2015: zoen 813.599 waore d'r in 37 Europese len (binne en boete de EU) aon 't ind vaan november 2015 - de mierderheid (57%) vroog asiel aon in Pruusje en Servië. In 2014 kaom 't groetste aontal asielzeukers wereldwied nog aon in Rusland: 274.700 dat jaor allein.
Achtergroond vaan de crisis in Griekeland en Italië
Tösse 2007 en 2011 gónge e groet aontal migrante vaanoet 't Midde-Ooste en Afrika nao Törkije en Griekeland, mèt es gevolg tot 't EU-agentsjap Frontex besloot de grenscontroles tösse Griekeland en Törkije te versterke. In 2012 daolde 't aontal migrante door Grieks vasteland mèt 95% nao de constructie vaan 'n hèk langs 't deil vaan de Grieks-Törkse sjraom wat neet de course vaan de Maritsa rivier volg. In 2015 volgde Bölgarije mèt zien eige sjraomshèk contra Törkije.
In 2008 beslote de Italiaonse regiering oonder premier Silvio Berlusconi en de Libische leier Muammar Gaddafi e verdraag te oonderteikene um irreguliere migratie tösse de twie len te stoppe. Dit zörgde veur e beleid boe-in de Italiaanse köswach Libische migrantebeut trök sjik nao Libië en dit lèste land ze daan ouch opvaank. De samewèrking storde in wie in 2011 de Libische börgeroorlog oetbrook en de Europese Hof vaan Justitie in 2012 oetsprook tot Italië 't minserech euvertrooj migrante trök te sjikke nao oorlogsgebeed.
Sinds 2014, wie d'n Twiede Börgeroorlog in Libië oetbrook, woort 't nog gemekeleker veur migrante de Mediterraonse Zie vaan Libië nao Italië euver te steke, aongezien centraole authoriteit in Libië gaaroet neet mie bestoond. D'n oorlog zörgde d'r ouch veur tot migrante die al in Libië zoote um dao 'n touwkoms op te bouwe beslote nao Europa te vertrèkke. In 2013 goof 't 'n sjipbreuk bij Lampedusa boe mie es 360 migrante hiemelde. Hei-op koos de Italiaonse regiering 'n zoegenaomde Operation Mare Nostrum op te zètte: 'n groetsjaolege operatie boe-in Italiaonse beut op zeuk ginge um migrante te redde. In 2014 leet de regiering evels weite dees operatie neet mie te kinne vervolge op häörzelf zoonder hölp vaan aander EU-lidstaote. 't Maondeleks budget vaan de operatie waor 2,9 mieljoon euro. Twie vleegmachiene en drei sjepe woorte gebruuk. Frontex naom de operatie euver en hernömde 't Operation Triton. De Italiaonse regiering vroog vervolges extra financiering aon vaan de EU, mer versjèllende lidstaote weigerde de gewönste steun touw te staon. De Britse regiering stèlde tot de operatie waor oetgegreuid tot 'n "oonbedoelde pull factor, boemèt gemeind woort tot de Italiaonse operatie migrante motiveerde de euversteek te make.
Ind vaan de crisis?
In 2019 stèlde de EU dat zie 't liegs aontal asielzeukers in dat jaor heet oontvaange in vief jaor tied: dat is dus e jaor véúr de migrantecrisis mètgetèld. Me zaw dus kinne stèlle tot de migrantesituatie in Europa statistisch gezien per 2019 gein crisis mie te neume is. Evels zien direkte en indirekte polletieke consequenties vaan die crisis nog gans ziechbaar: wie de Brexit, de touwnömmende populariteit vaan nationalistisch-rechse regieringe in oonder aandere Pole en Hongarije en de humanitaire crisis veur vlöchtelinge en aander migrante aon de grenze vaan de EU (wie Griekeland en Libië).
Sjraom tösse Griekeland en Macedonië
Begin december 2015 raakde 'n gróp vlöchtelinge in gevech mèt de pelitie aon de Grieks-Macedonische sjraom, naotot eine vaan de vlöchtelinge waor geëlektrocuteerd tijes 'n poging 'ne trein te beklömme.
Begin miert 2016 goof 't 13.000 nui vlöchtelinge bij de oondertösse aofgeslote Grieks-Macedonische sjraom. Zie zote vas in geïmproviseerde kampe. Apostolos Tzitzikostas, de goevernäör vaan de Griekse regio Centraol-Macedonië, maakde bekind ouch aon de Griekse kant vaan de sjraom de noodtouwstand te wille aofkondege. Ind miert goof 't demonstraties bij 't vlöchtelingekamp bij Idomeni vaan hoonderde vlöchtelinge die eiste tot Macedonië de grenze zaw opene veur hun. De direkde aonleiing heitouw waore (oonriechtege) geröchte tot Duitsland oondertösse bereid zou zien tot groetsjaolege opvang. De pelitie heelt de vlöchtelinge tege.. Op 10 april perbeerde oongeveer 500 vlöchtelinge 't hèk langs de Grieks-Macedonische sjraom te bestörme. Ze goeide mèt stein nao de veilegheidstróppe, mer woorte tegegehawwe mèt traongaasgrenaote, waterkanonne en rubberkeugel. Op 19 mei perbeerde inkele hoonderde vlöchtelinge in 't kamp bij Ideomeni 't grenshèk te forcere mèt 'ne legen treinwagon. De Griekse pelitie greep in en begos op 24 mei 't kamp te oontruime.