cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Knienspiep
Ein knienspiep woort vreuger in väöl Limburgse dialekte gezag es me ’t haw euver ein erg groat gezin. Hiebiej móste dan dènke aan ein gezin mèt waal meë es tieën-vieftieën kènjer.
In 't nuujs - Sjport
2019
De Sjloveense renner Primož Roglič wintj d'n Tirreno-Adriatico.
Knienspiep
’t Woord sjteit in principe veur ein knienehol.
In 't nuujs - Sjport
2019
Drievaudig Olympisch zjwumkampioen Andrea Pollack sjtörf op 57-jäörige laeftied aan kanker.
Knienspiep
In Mesjtreech en Maaseik geuf ’t ein kroeg die de Knienspiep hèt. In Tegele geuf ’t ein buurtvereiniging die de Knienspiep hèt.
In 't nuujs - Sjport
2019
De Finse sjanssjpringer Matti Nykänen sjtörf op 55-jäörige laeftied.
De 53e editie van de Super Bowl weurt gewonne door de New England Patriots, die de Los Angeles Rams mit 13-3 versjlaon.
Qatar wintj 't Aziatisch kampioensjap hierevoetbal door in de finaal mit 1-3 van Japan te winne.
D'n Argentiense voetballer Emiliano Sala sjtort bie Alderney mit 't vleegmesjien in zie en verdrink dènkelik.
De Nederlandse sjaatsster Paulien van Deutekom sjtörf op 37-jäörige laeftied aan lóngkanker.
Michael van Gerwen wintj 't Waereldkampiónsjap Darte door in 't finaal te winne van Michael Smith.
Aleppo
Aleppo (Arabisch: ﺣﻠﺐ Halab) is 'n sjtad in Syrië. Same mit de houfsjtad Damascus geldj 't es ein van de aadste sjtaej op de waereld; de sjtad is al 8.000 jaor lang continu bewoond. Volges de euverlevering rösde Abraham hie oet op zienen trèk van zien gebaordeplaats Ur nao 't Belaofde Landj. Hae zów zien kuuj gemólke höbbe op de heuvel wo noe de citadel sjteit en de milk höbbe verdeild ónger de bevolking. De sjtad, die is gesjtich gewaore door de Hettiete, waerde in 636 bezat door de Arabische islamitische legers. De doezjend jaor dao-op waerde door versjillende machte óm de sjtad gevochte. De citadel is geboewd op 'nen heuvel in 't centrum van de sjtad.
Aleppo koom in juli 2012 in 't nuuds. De sjtad koom ónger vuur te ligke van 't Syrisch leger tiejes de Syrische Börgerkrieg. Doezjende inwoners zeen oet de sjtad gevlöch en de historische binnesjtad is bao gans kepót.
Phu Quoc
thumb|250px|right|Phu Quoc Phu Quoc is 'n eiland in de republiek Viëtnam. 't Eiland is 754 km2 groet en heet mie es 100.000 inwoeners, boemèt Phu Quoc vaan alle eilen op de Vietnam de meiste inwoeners heet. Phu Quoc is oonder verdeild in 10 börge (xã). Lochhave Phu Quoc (ICAO: VVPQ, IATA: PQC) is lèk in Phu Quoc.
Saoedisch hierevoetbalèlftal
't Saoedisch hierevoetbalèlftal (bijgenaomp الأخضر al-ʾaḫḍar 'de greune', of الصقور الخضر aṣ-ṣuqūru l-ʾaḫḍar 'de greun valke') vertreujt Saoedi-Arabië in internationaol voetbalmatche. 't Team huurt bij de betere vaan Azië (wat al-evel neet 't sterkste voetbalcontinent is) en presteert in 't gemein good in de Asia Cup. Ouch heet 't sinds 1994 diverse kiere aon 't WK mètgedoon, mèt wisselend succes.
Historie
't Nationaol team vaan Saoedi-Arabië woort rillatief laat gevörmp. In 1951 späölde veur 't iers 'n officieus nationaol èlftal. In 1956 woort de nationaole voetbalboond opgeriech. E jaor later deeg 't team mèt aon de Pan-Arabische Speule, 'ne match tege Libanon (1-1) waor 't ierste officieel voetbalspeul vaan 't èlftal.
De ierste jaore had 't voetbal gein hoeg prioriteit. Saoedi-Arabië waor gei lid vaan 't AFC en trainers waore veural Egyptenere. Vaanaof 1975 veraanderde dat allemaol. 't Rezjiem begós zien oliemieljoene in de voetbalsport te steke en trok 'n väölheid aon boetelandse trainers aon, te beginne mèt d'n Hongaar Ferenc Puskás. Sinds 1980 waoren 't veural Braziliaone die 't team trainde. In 1984 sjreef Saoedi-Arabië ziech veur 't iers in veur de Asia Cup; 't land woort direk kampioen. In de jaore die volgde wis Saoedi-Arabië 't Aziatisch voetbal gans te dominere: in 1988 en 1996 woorte ze obbenuits kampioen, in 1992 en 2000 indegde ze es twiede. In 1994 waor 't land veur 't iers presint op e Wereldkampioensjap. Oondaanks de vrij sterke tegestand - Belsj, Marokko en Nederland - gónge ze es twiede door nao de achste finaal. Ouch in 1998 deeg 't team mèt. Op 't WK vaan 2002 waor evels 't verval begós. 't Land verloor alle matche, boe-oonder eine tege Duitsland mèt 8-0. Ouch in Azië maakde ze minder indrök. De tegestand waor sterker gewore en de twiede plaots op de Asia Cup vaan 2007 waor 'nen oetsjeter. In 2018 plaotsde ze ziech, nao twie kier aofwezegheid, weer veur e WK, wat ze in 2022 herhaolde.
Hasvik
thumb|De ligking van Hasvik in de pervincie Finnmark. Hasvik is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Finnmark in Nórwaeg. De gemeinte had 1.033 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 559,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 2015.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Londe
right|thumb|De Tower Bridge (roond 1900) Londe (Ingels: London) is de hoofstad vaan 't Vereineg Keuninkriek en ein vaan de groetste stei vaan Europa. De agglomeratie Londe, gevaange in de county Greater London, heet zeve miljoen inwoeners. 't Is zetel vaan de Britse regerende voors en vaan 't parlemint en de regering, e veurnaom financieel centrum en 'n veurnaom toeristische attractie. De stad weurt doorsnoje door de revier de Teems (Thames).
Indeiling
't Graofsjap Greater London besteit oet de City of London en 32 London boroughs (aw stei, door Londe geannexeerd). Us begrip vaan neet allein Londe, meh ouch vaan 't centrum vaan Londe, strèk ziech allewijl oet euver väöl mie es de City, jeh Westminster heet zjus de gebouwe die allewijl weure aongezeen es geziechbepalend voor Londe.
Historie
Roond 't jaor 50 vestegde de Romeine ziech in de huidege city, boe ze 'n börg stiechde, Londinium. Allewel tot dao gein archeologisch of historisch bewies veur te vinde is nump me op groond vaan de naom (dee neet vaan Latiensen oorsprunk is) aon tot de stad awwer is es de Romeinse aonwezegheid in Groet-Brittannië.
In d'n Angelsaksischen tied woort eve boete de vesting e dörp, Lundewic, opgeriech, wat 't aajd Londe vervink. In de negende iew moot die vesting weer bewoend geraak zien. Willem de Verovereer vereuverd in 1066 Ingeland nao de slaag bij Hastings. Willem veel ouch Londe aon en woort in Westminster tot keuning gekroend en begint mèt de bouw vaan d'n tore vaan Londe. In d'n èlfden iew greujde Londe en Westminster, zetel vaan de keuninge, aonein, boemèt dit groet Londe de groetste en mechtegste stad vaan Ingeland woort. In d'n twelfden iew woort Londe ouch hoofstad vaan Ingeland, in plaots vaan Winchester.
Daonao greujde 't snel door. De stad woort zelfs zoe mechteg tot de keuning touwstumming nudeg heet om de stad binne te koume. In 1666 lag de Groete Stadsbrand vaan Londe de stad veur e good deil in de as, wat de greuj vaan de stad evels neet kós remme. In de 18e iew nump Londe de rol vaan financiële hoofspeuler euver vaan Amsterdam. Mèt de greujende riekdom vaan de kolonies in de Victoriaonsen tied en de industrieel umwenteling greujde 't inwoenertal gaw. In 't begin vaan de negentienden iew waor de stad de groetste op Eerd.
In d'n Twiede Wereldoorlog woort Londe behuurlek zwoer gebombardeerd door de Duitse Luftwaffe. 30.000 lui voonte d'n doed. In de twintegste iew raakde Londe beruch door zien miljeuprobleme mèt smog: (steinkole)rouk vermingk mèt nievel. Tege 't eind vaan die iew waor 't probleem door 't gebruuk vaan zuverder brandstoffe groetendeils opgelos. Op 2 september 1972 hiemelde heer eine vaan de bekindste Ingelstaolege sjrievers oets, J.R.R. Tolkien. In 2000 woort de umstreje meh populaire politicus Ken Livingstone tot börgemeister vaan Londe gekoze. Op 7 juni 2005 woort Londe 't doel vaan 'nen aonslaag vaan Al-Qaedah, dee veural op de 'Underground' (oondergróndse) geriech waor. In datzelfde jaor woort bepaold tot de stad in 2012 de Olympische Speule maag organisere. Daobij liet Londe stei wie Moskou, New York City, Madrid en Paries achter ziech.
Toerisme en bekinde gebouwe
right|thumb|De Westminster Abbey aon de weskant
't Toeristisch "Iezere Rippertoir" besteit oongeveer hei-oet:
Demografie
Londe steit bekind veur zien väöl versjèllende inwoeners. De versjeienheid is ouch e gevolg vaan de väöle kolonies die Ingeland heet gehad. De stad waor roond 1900 de groetste stad op eerd. Die positie naom New York City in 1925 euver. Op 't hoegtepunt, in 1939 had Londe mie es 8 mieljoen inwoeners. Daonao kroomp 't inwoenertal tot get minder es 7 mieljoen. Intösse greujt de populatie opnui tot bijnao 8 mieljoen (7.556.900 inwoeners 2007).
Economie
Es stad heet Londe een vaan de groetste economieë op Eerd. Londe is good veur 20% vaan 't BNP vaan 't Vereineg Keuninkriek. Debie heet Londe 'n internationale effectebäörs - de 'London Stock Exchange' - en is 't groetste deil vaan de media dao gevesteg, zoewie de BBC en gezètte wie The Daily Telegraph en The Times.
Infrastructuur
Londe steit al iewe bekind um zien drökke straote. 't Verkier steit daan ouch dèks vas. Allewijl weurt 't verkier gedomineerd door de gekinde taxi's en (roej) bösse. Aander verkier weurt oet 't centrum geweerd mèt 'n tolheffing. 'n Aander gekind verveur is d'n oondergróndse, ouch wel bekind es 'the (London) Underground' of 'the Tube'.
Mieëldere-Wânsem
frame|Mieëldere-Wânsem kort veur de opheffing. thumb|right|Vlag vaan Mieëldere-Wânsem Mieëldere-Wânsem (Officiële Nederlandse naom Meerlo-Wanssum) is 'n veurmaolege gemeinte in 't noorde vaan Nederlands Limburg, bij Venroj. 't Oppervlak vaan de gemeinte besloog 39,41 km², op 1 januari 2004 woende dao 7.728 lui.
De kerne vaan de gemeinte waore:
De gemeinte oontstoont in 1969 oet sameveuging vaan de aw gemeintes Mieëldere en Wânsem. Op 1 januari 2010 is ze weer verdwene: ze woort opgedeeld tösse de gemeintes Haors aan de Maas (die de dörper Mieëldere, Tiendere en Zwolge kreeg) en Venroj (boe-in Blitterswik, Geistere en Wânsem kaome te ligke).
Witte Zieë
thumb|De Witte Zieë De Witte Zieë (Russisch: Белое море, Béloje Móre; Karelisch en Fins: Vienanmeri; Nenets: Сэрако ямʼ, Serako yam) is 'n randzieë van de Barentszzieë binne de Naordelike Ieszieë mit 'n oppervlakde van 90.000 km². De zieë leet ingeklemp tösse de schiereilande Kola (det deil oetmak van Lapland) en Kanin (in 't oeëste). De baojem van de zieë leet gemiddeld 60 maeter ónder de zieëspegel mit 'n maximum van 314 maeter. De verbinding tösse de Witte Zieë en de Barentszzieë is óndeep, waodoor de wateroetwisseling tösse beide zieë beperk is. 't Verschil tösse eb en vlood is dan ouk rilletief klein. Dit is gemiddeld maar eine maeter. In de bóchte kint 't verschil tösse hoeëg en lieëg water aevel oploupe tot tieën maeter. De saliniteit van de zieë ligk tösse de 27 en de 30‰. Dit is geliek aan 27 of 30 gram zalt per liter water, maar dao wao de revere oetmónde is 't zaltgehalte lieëger.
De Witte Zieë vreert gewoeënlik van oktoeëber wies mei toe. 't Ies is meistal zo'n 40 centimaeter dik, maar in kalde periodes kint dit oploupe tot 150 centimaeter.
In de zieë guuef 't robbe en 57 vissaorte. Vuulveurkómmende saote zien d'n hiering, kabbeljauw, zalm, forel en mossele.
De stad Archangelsk is 'n wiechtige haveplaats. Ander groeëte staej zien Severodvinsk, Belomorsk, Kandalaksja, Kem en Onega.
Iraons hierevoetbalèlftal
thumb|Recordinternational [[Javad Nekounam woort tösse 2000 en 2015 151 kier opgerope.]] thumb|[[Ali Daei scoorde tösse 1993 en 2006 109 kier in 149 matche en woort daomèt neet allein topscoorder veur Iran meh ouch wereldwied topscoorder in interlands. Intösse is heer ingehaold door de Portugees Cristiano Ronaldo.]] 't Iraons hierevoetbalèlftal vertreujt Iran in internationaol voetbalmatche. 't Team huurt al jaorelaank tot de bèste vaan Azië (wat al-evel e rillatief zwaak voetbalcontinent is), en tèlt allewijl ouch wereldwied good mèt.
Historie
De Perzische voetbalboond woort in 1920 opgeriech. Al in 1926 toerde 'n èlftal door de Sovjet-Unie, in 't bezunder door Azerbeidzjan. 'n Officieel erkind nationaol team woort in 1941 geformeerd. Zienen ierste match späölde Perzië tegen Afghanistan (0-0). Twie daog iejer had 't team al 'ne neet officiële match tege Brits-Indië gespäöld (1-0 wins). Toch gaof 't in die beginjaore nog diverse len die e stök wijer waore. Vaan Turkije woort in 1950 mèt 6-1 verlore, vaan Zuid-Korea in 1958 mèt 5-0.
Nao de Islamitische Revolutie vaan 1979 stortden 't voetbal in. Sport woort veur manslui neet verboje, meh had neet de hoegste prioriteit. Daobij kaom 't land mèt diverse aander Aziatische len in conflik, wat 't speule vaan internationaol matche oonmeugelek maakde. Ouch binnelandse competities lepe vas op doorloupende oonras in 't land. Zoedoende stèlde 't Iraons voetbal in de jaore tachteg wieneg veur.
Pas in 1989 kós de nationaol competitie obbenuits opstarte. Vaanaof toen góng 't weer beter mèt 't Iraons voetbal. Op de Asia Cup vaan 1996 haolde ze oonder mie 'n 3-0 euverwinning op Saoedi-Arabië en 'ne 6-2 tege Zuid-Korea. Twie jaor later góng Iran veur 't iers in twinteg jaor weer nao 't WK. In de kwalificatie had 't team mèt wel 17-0 vaan de Maledive gewonne; op 't WK zelf haolde ze 'n politiek zwoer belaoje euverwinning op de Vereinegde Staote. Oondaanks nog e good optrejje op d'n Asia Cup 2000 (en 'n nui recordeuverwinning - 19-0 - tege Guam) misde ze 't WK vaan 2002. In 2006 waore ze wel weer debij, meh presteerde ze wieneg. Nao dat WK woort 't team korten tied gesjors oet de FIFA umtot me voont tot 't rezjiem ziech te väöl in de sport mingde.
Paolla Oliveira
Caroline Paola Oliveira da Silva (São Paulo, gebore 14 april 1982) is 'n Braziliaanse actrice.
Nore
De Nore (Noors: nordmenn) vörme de grótste etnische groep van Noorwaeg; wiedoet de meiste van die kallen 't Noors es moderspraok. Dao wuuert gesjatj det 't werreldwied zoeaget 9,5 miljoen luuj mit Noorse kómaaf zeen, wovan 4,5 miljoen in Noorwaeg wone.
De Nore zeen aafstammelinge van Germane die al veure jaortèlling nao Scandinavië wore getróch veur zich te vestigen ane zuud- en wèskus van 't landj ane fjorde. De Noorse Vikinge vestigdje zich wiejer vanaaf 825 oppe Faeröer, vanaaf 874 op Ieslandj en vanaaf 986 in Greunlandj. Wiejer höbbe zie zich in gebiede wie 't Vereinig Keuninkriek en Normandië gevestig.
Labradorzieë
thumb|De Labradorzieë De Labradorzieë (Ingels: Labrador Sea, Frans: Mer du Labrador; Daens: Labradorhavet) is 'n zieë tösse 't Canadese schiereiland Labrador en Greunland. 't Is ónderdeil van de Naordelike Ieszieë en eur oppervlakde bedruueg óngevier 841.000 km². Smeis wuurt ze beschouwd as randzieë van d'n Atlantischen Oceaan. De baojem van de zieë leet gemiddeld 1.800 maeter ónder de zieëspegel mit 'n maximum van 4,3 kilomaeter. Eur breidte en lingte bedruueg 900 en 1000 kilomaeter. De Straot Davis verbingk de Labradorzieë mit d'n Baffinbóch.
Nore
De Nore zeen sterk verwantj mitte Zwede, de Dene, de Ieslenjers enne Faeröerders. Minderhejen in Noorwaeg zeen de Sami, de Kvenen enne Bósfinne. De Nore zeen euverwaegendj aangeslaote bie lutheraanse kirk, mer ouch hieël óngeluivig.
Labradorzieë
De kösstrook wuurt bewoeënd door de Inuit.
In de zieë guuef 't ónder ander hiering, schelvis, platvisse en verschillende krabechtige.
Nore
Tösse 1855 en 1925 emigreerde zoea 800.000 Nore nao de Vereinigdje Staote. Allewiel höbbe 4,5 miljoen Amerikanen 'ne Noorse kómaaf. Zie wone veural inne staote Minnesota, Wisconsin, Iowa, Naord-Dakota, Zuud-Dakota en Californië. In Canada guuef 't nans 360.000 Canadeze van Noorse kómaaf.
Zevende iew
zèsde iew - zevende iew - achste iew De zevende iew waor 'n iew in de christeleke jaortèlling die leep vaan 601 tot en mèt 700. 't Waor in d'n ierste plaots d'n iew vaan d'n islam, 'n nui relizjie boe de Arabere ziech en masse touw bekierde en de inleiing waor tot vereuveringstrèkke die hun gelieke in de historie neet kinne. Dit beteikende 't ind vaan väöl groete rieke wie 't Perzisch Sassanideriek, en 'n belaankrieke gebeedsverkleining veur 't Byzantijns Riek. In China kaom de Tangdynastie op. In Midde-Amerika bleujde nog ummer de Mayabesjaving. In Wes-Europa waor vaan besjaving nog mer beperk spraoke, meh 't Riek vaan de Fraanke, wat de koumenden iew de regio zouw goon dominere, kaom al ummer mie op.
Braziliane
De Braziliane (Portugees: Brasileiros) zeen de börgers van Breziel. 'ne Braziliaan kin ouch 'nen in 't boetelandj gebaore miens van 'ne Braziliaansen ajer zeen. Brazilië is 'n multicultureel samelaeving, waat inhilt det 't 't thoeslandj is veur luuj van väöl oetereinloupende etniciteite. 't Gevolg is det de meerderheid van de Braziliane häör nasjenaliteit neet gelieksjtèlt aan häör etniciteit.
In d'n tied nao de kolonisering van 't Braziliaans gróndjgebied door Portugal, in de zèsteenden eeuw, óntsjting de naam "Braziliaans" es 'n verwiezing nao de Portugese koupmen die 't hout van de Brazielboum verhanjelde, mer allang veur de ónaafhenkelikheid van Brazilië in 1822 waerde d'n term al gebroek veur luuj oet Breziel, zie 't veural de Portugeze in det landj.
Braziliane zeen veural e mingsel van de inheimse Indiaanse bevolking, Portugese koloniste, Afrikaanse sjlave en immigrante die tösse 1820 en 1970 nao 't landj verhoesde. De grótste immigrantegroepe zeen de Italiane, Portugeze, Duitsers, Spanjaarde, Japanners en Syriërs dan Libaneze. Ouch geuf 't e klein deil luuj mit Nederlandjse kómaaf, die aafsjtamme van de aaj koloniste.
Terbliet
Veur de herindeling van de gemeintes in 1982 woort Terbliet ummer in eine aom mèt Berg geneump es Berg en Terbliet. In 1981, veurdat Berg en Terbliet bie de gemeinte Valkeberg ingelief weure, versjient 'r 'n 500 pagina's tèllend naosjlaagwerk euver de dan veurmalige gemeinte. De auteursj heisje: Victor Klaessen, A. Houben, H. Raeven en H.Schols.
De luuj van Terbliet huère noe nog ummer bie de parochie Monulphus en Gondulphus in Berg en veur ander veurzeninge, zoawie sjoal, winkelsj, cafés en vereiniginge zint ze ouch op dees plaats aangeweze. Op diverse krusinge sjtoont iezere waegkruzer en dao bevinge ziech 'n paar groate, gesjlote (mergele) häöf. Aan de Muntwaeg liek 'n vakwerkhoes en 'n oud pöthuuske.
'n Paar ouw veldname: Op d'n doaje man, t Pötveldsje en de Kruussjteinwaeg. Dae lètste waeg kump van 't Gastes langs 'n Romeinse begraafplaats, de Wyperse Hei, en löp dan euver Berg nao Houtem en wiejer.
Frans Wiertz
miniatuur thumb|Wiertz (2016) Frans Jozef Maria Wiertz (Kèrkrao, 2 december 1942) ies de biesjop van 't Bisdom Remung. Saer 't hersjtèl van de biessjoppelike hiërarchie in Nederland in 1853 ies hae de neugende biessjop van diet bisdom. Zien waopesjpreuk ies: Geef, Heer, liefde en geloof aan Uw Kerk.
Biografie
Frans Wiertz woort gebore in Kèrkrao es oudste van neuge kinger. In 1955 geit hae nao 't kleinseminarie op Rolduc in Kèrkrao, woa hae gymnasium-alfa deit. Hae geit denao neet metein nao 't groatseminarie, meh geit ièrsj e jaor gesjiedenis sjtudere in Nijmege. In 1962 begint hae mèt zien preesteropleijing, die hae volg in Rolduc, Heerle en Remung. Op 30 mièrt 1968 weurt hae preester gewiejd.
Wiertz woort nao zien wiejing keplaon in Sjaasberg, woa hae bies 1977 bleef. Hae ies dao sjuus in d'n tied dat de miene gesjlote were, woadoor e groat deil van zien parochiane zónder werk kump te ziette. Denao woort hae pesjtoar in De Heeg in Mestreech (bies 1985), pesjtoar-deike van Gebrook (bies 1991) en pesjtoar-deike van Heerle (bies 1993).
Van 1991 bies 1993 waor hae verbónge aan 't kathedraal kapittel van 't bisdom Remung, van 1991 tot 1993 es kanunnik, en van 1992 tot 1993 es proos.
Op 10 juli 1993 woort Frans Wiertz door Johannes Paulus II beneump es de nuje biessjop van Remung. Hae weurt gewiejd op 25 september van dat jaor door kardinaal Simonis. Wiertz volgde Jo Gijsen op, dae um gezóndheidsrae moos aaftraeje.
Helikopter
Eine helikopter, wentelwiek of hefsjroefvleegtuug is ein vleegtuug mit eine (of twee) grote rotor(s) mit ein verticaal as. Helikopters höbbe ten opzichte van vleegtuuge (mit oetzonjering van'ne Harrier, Yak-38 en'ne F-35 ) 't veurdeil det ze verticaal kinne opsjtijge en lanje, in'ne loch sjtil kinne hange en ziejwaerts en achteroet kinne vleege. Ze waere daorom biejveurbeeldj väöl ingezatj biej reddingsacties. Daonaeve zeen d'r ouch militaire (verveur van troepe en materieel) en civiel (passageersverveur euver korte aafsjtenj en van en nao offshoreinstallaties en sjepe) toepassinge.
Gesjiedenis
De allereerste helikoptervluch ter waereld waerdje op 13 november 1907 in Lisieux oetgeveurdj door de Franse fietsemaker Paul Cornu. Ziene helikopter haaj twee rotors, aangedreve door eine 24-pk-motor. Hae kwaam twee maeter baove de grondj en vloog minder es twintjig seconde. Op 24 mei 1940 veurdje Igor Sikorsky de eerste succesvol vluch oet mit eine helikopter mit eine rotor.
Werking
Net es biej ein vleegtuug haetj eine helikopter vleugels, namelik de rotorblaajer, die häör sjnelheid kriege door de motoraangedreve as wo op ze zeen gemonteerdj. De motor van eine helikopter drejtj mit ein constant toeretal omdet 't versjil in toeretal väöl te belastendj zoew zeen veur de reductie. De lifkracht weurdj oetsjloetendj mit de insjtelhook van'ne rotorblaajer geregeldj.
Sjtertrotor
thumb|Chinook mit twee rotors Taegeliek mit de lift ontsjtuitj d'r ein tangentieel krach die de helikopter leutj drejje in'ne taege-euvergesjteldje richting van'ne drejrichting van'ne rotor. Om dit ongewins effect te compensere höbbe de meiste helikopters eine sjtertrotor. De piloot kan mit pedale de insjtelhook van'ne sjtertrotor verangere, womit de richting van'ne romp kan waere geregeldj.
Sommige helikopters, zowie de Chinook, Kaman en alle modelle van Kamov, höbben geine sjtertrotor maar twee hefrotors die in taegegesjteldje richting drejje. D'r waere ouch helikopters geboewdj mit twee baove ein geplaatsdje rotors die in taegegesjteldje richting drejje, maar waal dezelfdje lif gaeve. De Chinook weurdj ouch door de Keuninklikke Lochmach gebroektj.
Ouch is op dit gebied geëxperimenteerdj mit reactieaandrieving (sjtraolmotors) aan'ne rotortips (biejveurbeeldj 't Nederlandse ontwerp NHI H-3 "Kolibri"). Hiejbiej weurdj gein koppel op'pe rotoras oetgeoefendj. Door vrieving zal de helikopter in dezelfdje richting es de rotor gaon drejje, maar det effect is sjlechs klein te compensere mit roere.
D'r is zelfs eine helikopter dinkbaar zônger extra rotor, wobiej de individueel rotorblaajer bewaeginge make zowie de vleugels van eine vogel. Veur dees bewaeging is ein ingewikkeldje aandriefas neudig.
Besjturing
thumb|Principesjets van'ne swashplate assembly Om veureuver of achtereuver te helle (pitch) of ziejwaerts te helle (roll) weurdj de insjtelhook van'ne hoofdrotorblaajer mit behulp van ein tumelsjief (Ingels: swash plate) tiedes 't rotere cyclisch verangerdj naogelang de positie. Om veureuver te helle biejveurbeeldj sjtaon de blaajer sjuuner es ze zich aan'ne achterkantj bevinje en minder sjuun aan'ne veurkantj. Hiejdoor kriegtj de rotor aan'ne achterkantj meer opwaertse krach, heltj 't toesjtel veurwaerts en vluugtj 't ouch veurwaerts. Door de hook van alle rotorblaajer taegeliek te variëre kan ein verticaal bewaeging waere gemaaktj.
Aangezeen de meiste groter helikopters waere aangedreve door eine gaasturbinemotor (meistal twee) is d'r sjpraoke van ein sjtationair rotortoeretal. De gaasturbinemotor zelf besjtuitj eigelik oet twee gedeiltes, de compressorsectie aangedreve door de gaasproducerturbine en'ne powersectieturbine (vriej turbine). Biej 't verhoge van'ne helling van'ne rotorblaajer (verhoge van'ne vraog nao lif) zal door de mechanische koppeling tösse vriej turbine en'ne versjnellingsbak dae de rotorblaajer aandrieftj, 't toeretal (N2) van dees turbine wille zakke. Es gevolg hiejvan daaltj ouch 't compressortoeretal (N1).
Door de powerturbineregelaer (de bewaker van zien toeretal) weurdj dit geregistreerdj en doorgegaeve aan'ne brandjsjtofregelaer, wodoor ein aangepasdje hoeväölheid brandjsjtof ingesjpaote weurdj in'ne verbranjingskamer, wodoor de compressorsectie weer meer vermoge levertj aan'ne gaasproducerturbine toetdet ein nuuj aevewich is bereiktj.
Omgedrejdj vindj ditzelfdje proces plaats biej verlege van'ne vraog nao lif, hiejbiej wiltj de powerturbine zien sjnelheid verhoge door eigelik ein teväöl aan toegeveurdje brandjsjtof aan'ne verbranjingskamer, de powerturbineregelaar geuftj den ein signaal nao de brandjsjtofregelaer dae dan de brandjsjtof "knieptj" toet 't juuste toeretal.
Noodlanjing
Helikopters sjtorte neet vanzelf neer es de motor zoew oetvalle. Door de dalende bewaeging bewaegtj de loch door de rotors en blieve die in bewaeging (windjmeule-effect). Dees techniek hétj autorotatie, de helikopter gedreugtj zich dan es eine autogyro. Doordet de hoofdrotor en'ne sjtertrotor mechanisch verbonje zeen, kan de piloot 't toesjtel nog sjteeds besjture en ein noodlanjing make, es 't toesjtel hoog genog of sjnel genog vluugtj.
Modelvlege
D'r waere naeve modelvleegtuuge ouch modelhelikopters gebroektj biej 't modelvlege. Dees helikopters waere radiografisch besjtuurdj en kinne op häöre kop vlege en loopings make.
Bronne
Dit artikel is vertaaldj in 't Oeals vanoet de Nederlandstalige wikipedia
Separatisme
Separatisme is de wuns vaan 'n bevolkingsgróp (etnisch separatisme) daan wel e gebeed (territoriaol separatisme) um ziech aof te sjije vaan 't land boe me oonder vèlt. Soms weurt ouch 't doel vaan wiedgoonde otonomie oonder separatisme gezat. De groondrei veur separatisme is tot de bevolkingsgróp häör identiteit neet door de staot vertegenwoordeg veult en daorum 'n eige staot wèlt beginne; separatisme is daorum 'ne vörm vaan identiteitspolitiek. Gemeinelek is separatisme 'n uting vaan nationalisme (perceizer gezag: centrifugaol nationalisme); soms is 't evels in de ierste plaots religieus gemotiveerd, dewijl zelfs segregatie op groond vaan geslach (separatistisch feminisme) kin weure gepropageerd. Ouch weure mie es eine kier economische belaange es rationalisatie ingerope; e geveul vaan economische oongeliekheid allein is evels neet genóg veur separatisme.
Separatisme kin euver politieke weeg, mèt geweldloes acties of door oorlog weure bereik. Evezoe versjèlt de respons vaan de staot boevaan me ziech aof wèlt sjeie sterk.
Separatisme moot neet weure dooreingehaold mèt irredentisme, de visie tot e gans land of e bepaold gebeed um historische of cultureel reies beter bij 'nen aandere staot zouw hure.
Historie
In de feodaolen tied waor nationalisme 'n oonbekind fenomeen. In de vreugmodernen tied evels kaome volker wel in opstand tege absolute heersers vaan groete rieke, wie de Nederlanders in d'n Tachtegjaoregen Oorlog en de Zwitsers es oonderdeil vaan d'n Daartegjaoren Oorlog. Op groete sjaol kaom 't pas op gaank bij de dekolonisatie vaan de bei Amerika's, boe me ziech mèt geweld verzat tege de belastingdrök oet d'n Awwe Wereld. Umtot gedorende de negentienden iew 't nationalisme tot zien groete bleuj kaom, naom ouch 't separatisme 'n vlöch, zeker umtot len in dezen tied allein nog mer groetsjaoleger woorte. E vreug veurbeeld waor de aofsplieting vaan 't Belsj vaan Nederland in 1830. Belaankrieker woort d'n opstand vaan de Hongare tege 't inlieve vaan 't Hongaars staotsapparaot bij dat vaan Oosteriek. In 1867 woort dat opgelos mèt 't herstèl vaan de Hongaarse otonomie, wat de Hongaarse natie mèt de Oosteriekse op gelieke huugde zat (Ausgleich). Ouch in Pole gaof 't opsten (tege 't Russisch bewind), zoewie op de Balkan, boe 't oonder mie Servië en Griekeland lökde ziech oet 't Osmaans Riek los te make.
Nao d'n Ierste Wereldoorlog veel Oosteriek-Hongarije oeterein door separatistische krachte, die nao de val vaan de monarchie vrij speul kraoge. Dit leide tot nui, al-evel multi-etnische meh oet verwante volker opgebouwde staote wie Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië, zoewie tot 'n oet geweze Duits en Russisch gebeed gestiech Pole. Kort nao d'n Twiede Wereldoorlog kaom 't obbenuits tot dekolonisatie, iers in Azië (Brits Indië, Indochina, Nederlands-Indië), daonao (roond 1960) in Afrika. Dees dekolonisatie waor typisch 't gevolg vaan territoriaol separatisme: me sjeide ziech aof vaan 'ne gemeinsjappeleke vijand (de kolonisator), dewijl in de len zelf vaan etnische einheid dèks gein spraoke waor. Zoe kaome later in väöl vaan die len zelf separatistische gróppe op.
Actief separatistische beweginge
Separatistische beweginge mèt 'ne substantiëlen aonhaank zien te vinde in oonder mie:
Afrika
In versjèllende len, boe oonder:
Carnaval
Carnaval is e volksfies wat in väöl kathelieke len weurt geveerd. Wienie 't gehawwe weurt in de daog veur asselegoonsdag, wat miestal zoe is, daan sprik me vaan vastelaovend. In diverse deile vaan de wereld kint 't carnaval gans versjèllende invöllinge; gemein deilers zien euver 't algemein 't ziech verkleie, 't bouwe vaan optochte en 't umkieringsritueel.
Liturgischen oersprunk
In d'n aonluip nao Paose höbbe kathelieke vaanajds de pliech um veerteg daog te vaste, wat neerkump op 't ziech oonthawwe vaan vleis, draank en aander genotsmiddele. Die veerteg daog stoon veur de veerteg daog tot Zjezeke vastentere in de weuste hej doorgebrach. Umtot de zondag (ummer 'ne fiesdaag in de liturgie) neet weurt mètgerekend, doort deen tied 46 daog. Zoedoende begint de vaste zès'nhaaf week veur de Paose, op de zoegenaomden Asselegoonsdag. Ietot 't Asselegoonsdag weurt, zien vleis en draank dus nog touwgestande. Väöl kathelieke besloten 't wie 't nog kós devaan te numme. In de loup vaan de iewe greujde dit oet tot 'n jaorlekse traditie. Dees tradities grepe dudelek trök op awwer gebruke, al is neet zeker in welke maot (zuug oonder).
Op d'n Asselegoonsdag zelf valle soms gebruke die ouch tot de vastelaovend weure gerekend. Oonder mie in Limbörg sprik me vaan hieringbiete: wie de wètte veursjrieve weurt daan vès gegete en water gedroonke.
Ouch mèt Haafvaste zien de regele minder streng en woort vaanajds dèks vleis gegete en beer gedroonke. Op sommege plaotse hawwe ze carnaval neet op de vastelaovend, meh bij haafvaste. In Nederlands Limbörg weurt dat veural gedoon wienie de optoch mèt de vastelaovend neet kós doorgoon (beveurbeeld door 't weer). In Nice veurt me carnaval ummer ind fibberwarie, oongeach wienie vaste en Paose daan perceis valle.
Etymologie
't Woord carnaval is veur 't iers aongetroffe in verbinding mèt Nice. 't Moot oet 't Ligurisch of mie algemein oet 't Italiaans koume, meh de perceis etymologie is neet dudelek. Volksetymologische verklaoringe goon oet vaan carne vale, 'vleis adie', umtot me mèt de vaste zès weke gei vleis it. Dees verklaoring liet ziech evels neet filologisch oondersteunde. Carne levare, 't opluffe vaan vleis, is wel 'n meugeleke verklaoring.
De etymologie vaan vastelaovend is zoe klaor wie poompwater: de veuraovend vaan de vaste. Deze naom vint me veur 't iers in de veertienden iew in Kölle; in Zuid-Duitsland spraok me t'rzelfdertied ieder vaan de vastenach (zuug oonder).
Middeliewe
thumb|De kaamp tösse carnaval en vastentied, door [[Pieter Bruegel d'n Awwere.]] De traditie vaan op hun kop gezatte wereldorde kaom in de middeliewe ouch bij Dreikeuninge veur. Lieg geisteleke (keplaone, dörpspestoers) dege ziech daan veur es bisjoppe en kardinaole, en koze oet hun midde 'ne 'paus'. Ouch gaof 't soms 'ne kinderbisjop, dee al op d'n Daag vaan de Oonnuzel Kinder (28 december) waor aongeweze. Kathelieke rituele woorte deen daag op d'n hak genome.
De ierste bekinde vermelding vaan 'ne vastenach kump oet 1206 en steit in de Parzival vaan Wolfram von Eschenbach. 't Woord carnaval vèlt es ierste in 1294; me bedoelt hei 't carnaval vaan Nice. In 1341 duuk 't woord Fastelovend op in 't eidbook vaan Kölle, mèt de bemerking tot de stadsraod dao gei geld mie veur maag geve. In 1353 verbeujt d'n aartsbisjop zien geisteleke expliciet of deen daag beer en wien te sjödde. Dit tuint dus aon tot de vastelaovend in Kölle in de veertienden iew al 'n levendege traditie waor, en tot ouch daan al väöl alcohol debij woort gedroonke. In 1487 vinde v'r, veur d'n ierste kier in Kölle meh zeker neet veur de lèste kier, e verkleidverbood. Ouch dat woort in de middeliewe dus al gedoon. In aander stei greujde dat oet tot vaste tradities. Zoe gaof 't in Näöreberg de Schermbartläufer, hèllebaardeers mèt opvallende pekskes.
Ouch in Italië oontstoont in dezen tied 'n rieke vastelaovendstraditie. 't Is mugelek, jeh woersjijnelek, tot de Duitse vastelaovestradities veur e groet deil hei-op geïnspireerd zien. Veural in Venetië leefde de vastelaovend zier sterk.
Oondaanks diverse verboje woort de vastelaovend euver 't algemein getollereerd, um de bevolking stoum te laote aofbloze. 't Gebruuk woort didactisch ingezat, um 't versjèl aon te tuine tössen 't riek vaan t'r Duvel (civitas Diaboli), wie dat ziech mèt de vastelaovend vertuinde, en 't riek vaan God (civitas Dei), wat ieweg waor en ziech in de vastentied nog 't bèste tuinde.
In de Rifformatie verdween de vastelaovend hei en dao, umtot bepaolde strieke prottestants woorte en de vaste dao woort aofgesjaf. In de len die katheliek bleve, bleujde 't carnaval evels gewoen wijer. In 1590 kaom veur 't iers de Kölse Maog es mascot nao veure, neve de Kölse Boer dee al einen iew ieder waor ingeveurd. Venetië stoont in dezen tied bezunder bekind um zie carnaval: 't carnavalssezoen begós al nao de Keersemes. In die paar maond trok de stad väöl rieke toeriste, die neve de optoch en de wien ouch kaome veur de diverse opera's en konzèrs die dao gegeve woorte.
In d'n twintegsten iew, zeker nao d'n Twiede Wereldoorlog breide ziech 't carnaval nog väöl wijer oet, euver alle laoge vaan de bevolking. Ouch kleinder stei en dörper, boe 't fies ziech iewelaank veural tot de kaffee had beperk, naome de vastelaovesgebruke euver. Tradities in de Nuie Wereld woorte ouch bezunder groet. Zelfs in neet-kathelieke deile vaan de wereld, wie Ingeland en Wes-Nederland, sloog de vastelaovend vaan tied tot tied aon. Ouch de oontkèrkeleking vaan Wes-Europa heet de vastelaovend gein groete sjaoj gedoon. D'n trend vaan individualisering maak 't wijer bestoon vaan vastelaovesvereineginge hei en dao wel oonzeker.
Karasjok
thumb|De ligking van Karasjok in de pervincie Finnmark. Karasjok is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Finnmark in Nórwaeg. De gemeinte had 2.889 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 5.463,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 0,5. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Kleef
Kleef (Kleverlands: Kleff; Duutsj: Kleve, bis 20 juli 1935: Cleve; Franzuësisj: Clèves; Ingelsj: Cleves; Latien: Clivia) is 'n sjtad op de Nederriense Heuvelrögk in 't weste van d'r Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale, kort bie de Nederlandse grens bie Nimwege. 't Is de hoofsjtad van 't distrik Kleef en op 31 december 2015 wónde d'r 49.729 luuj.
Geografie
't Sjtadsgebeed is óngevier 98 km² groeët en haat naeëve de sjtad zelf aoch nog ènnige dörper en gehuchte, zoeëwie Bimmen, Brienen, Donsbrüggen, Düffelward, Griethausen, Keeken, Kellen, Materborn, Reichswalde, Rindern, Salmorth, Schenkenschanz, Warbeyen en Wardhausen.
Karasjok
De gemeintecode is 2021.
Kleef
Geografie
thumb|D'r Zjwanebörch thumb|Kleef rónd 't jaor 1895
Karasjok
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Kleef
Historie
D'r naam Kleve kump waorsjienlik van 't woeërd Kliff (klif), allewaal in 't waope van de sjtad drie klieës zint aafgebeeld en 't Duutsj woeërd vuur klieë, Klee, väöl geliekt op d'r naam.
De sjtad woert gesjtich doer d'r graaf Diederik VI naeëve 'ne 10e-ieëwse börch, dae geboewd waor op 'ne sjteile huëvel. In 'n document oet 't jaor 1092 waert d'r naam 'Cleve' vuur 't ieësj geneumd. In 1242 kreeg Kleef sjtadsrechte. De sjtad woert twieë kier doer 'ne groeëte brand verweus, ieësj in 1368 en later in 1528.
Kleef waor de hoofsjtad van 't historisch graafsjap en 't later hertogdóm Kleef. D'r graaf Rutger I kreeg 't gebeed waorsjienlik rónd 't jaor 1033 es compensatie vuur 't verlees van de gebede in Enamen die haeë en zie broor Gerard bezaeëte.
Carnaval
Nederlands Limbörg
thumb|In Nederlands Limbörg zien roed, geel en greun de kleure vaan 't carnavalsveendel. De vastelaovendsgebruke in Nederlands Limbörg zien sterk op de Kölse gebruke geènt, dat wèlt zègke op de Rijnlandse traditie. 't Weurt hei in 't algemein op zondag, maondag en dinsdag veur de vaste gehawwe, al gief 't plaotse die hun optoch ieder doen. De veurbereiinge beginne al op d'n Èlfde vaan d'n èlfde (11 november, wat verwijs nao 't gekkegetal èlf). In de maonde tösse 11 november en de vastelaovend weurt vaan alles geregeld: 'ne Prins carnaval en 'ne jäögprins weure gekoze, leedsjes weure ingestudeerd, en vastelaovesvereineginge make wagele. De Limbörgse streektaol späölt 'n groete rol in 't fies en is impliciet verpliech veur vastelaovesleedsjes, gezètsjes en touwspraoke. Ouch weure daan dialekmèsse gedoon.
Kleef
Historie
Vanaaf 1341 vestigde de grave zich in d'r börch va Kleef. Dizze börch woert 't symbool van 't graafsjap. In 1448 woert d'r kinmerkende toeëre geboewd. Sinds d'r 19e ieëw haat 't geboew d'r bienaam 'Zjwanebörch', doer zien verbintenis mit 't verhaol van d'r Zjwaanridder.
Carnaval
Nederlands Limbörg
Allewel tot eder plaots zoe zien eige tradities heet (zoe kint 't noorde vaan de provincie 't gebruuk vaan de boerebroelof), heers in de provincie e groet geveul vaan einheid. Zoe vint sinds 1977 eder jaor 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer (LVK) plaots. Muzikante oet de ganse provincie kinne hun leedsje indene; dao-oet weurt daan 'ne winner gekoze. Dat leedsje weurt daan op de regionaole radio gedrejd. In väöl plaotse gief me toch de veurkäör aon werk in 't eige plat. Gans bezunder is dat zoe in Mestreech, boe me traditioneel neet zoe'ne sterke band mèt de res vaan Limbörg veult. Vastelaovendsmeziek is traditioneel sjlager in de vörm vaan blaosmeziek, dèks begeleid door gespecialiseerde blaoskepelle die me zate hermenieë neump. Roond 1980 maakde de sambameziek zien intree in de Limbörgse vastelaoveswereld. De lèste jaore huurt me ouch popinvlood.
Kleef
Historie
In 1741 woert de mineraalwaterbrón aan d'r Springenberg óntdèk. Kleef woert Bad Cleve en woert 'n kuuroord, woevan de betaekenis in 't midde van d'r 19e ieëw aazieënlik woert oetgebreid. 't Vreuger kuurhotel is sinds de jaore '90 ómgeboewd tót museum vuur modern en huujsedaagse kuns.
De sjtad trok ènnige fabrieke in d'r 18e en 19e ieëw, zoeëwie Nederlandse wie Bensdorp (sjoekelaat) en Van den Bergh (margarine), en haw ènnige kingersjoonfabrieke. Alle fabrieke zint huuj gesjlaoëte, de margarinefabriek sinds 2006.
Carnaval
Noord-Braobant
thumb|Optoch in [[Zurrik (Soerendonk), Noord-Braobant.]] Ouch Noord-Braobant is vaanajds katheliek en ouch dao weurt väöl werk gemaak vaan de vastelaovend. 't Fies weurt hei in 't algemein geach veer daog te dore, vaan zaoterdag tot en mèt dinsdag. De Braobantse vastelaovestradities stamme oet Den Bosch, boe me ind negentienden iew 't fies begós vas te lègke. Väöl dinger die me in Limbörg en daoboete es typisch carnavalesk zuut, weure hei neet gedoon. Me keus geine prins en geine raod vaan èlf, me röp neet 'alaaf' en me heet ziech in boerekiel te kleie. Wee heitege zundeg, weurt geach neet oet Den Bosch te koume. In de Bossche traditie is de vastelaovend veural 'n parodie op 't boereleve: me neump de stad Oeteldonk (nao de väöl plaotse in de Meierij die op -donk indege) en sprik e soort karikaturaol Meierijs (in plaots vaan 't gebrukelek Bosch).
Kleef
Historie
De sjtad woert in d'r Twieëde Weltkreeg zier zjwaor gebombardeerd. Op 7 oktober 1944 waor 't groeëtste bombardement, woebie de plaatsj vuur 80% verweus woert. 't Haw gans get jaore gekos óm de sjtad obbenuujts op te boewe.
Jimmie Johnson
thumb|right|200px|Jimmie Johnson Jimmie Kenneth Johnson, (El Cajon, California, 17 september 1975), is 'ne USA otocoureur. In 2006-2010, 2013 and 2016 woort heer kampioen in de NASCAR Cup Series.
Carnaval
Noord-Braobant
In aander Braobantse plaotse verkleit me ziech wel boonter en besteit de prins carnaval wel, meh sommege gebruke zien euvergenome. Mèt naome de gewuunte um de plaots 'nen aandere naom te geve is universeel (Krabbegat, Kielegat, Kruikestad, Lampegat etc.). E paar Limbörgse plaotse höbbe dit gebruuk vaan alternatief plaotsnaome euvergenome.
't Dialek späölt 'n minder groete rol es in Limbörg, veural noe 't de lèste jaore minder gebruuk weurt. Lokaol leedsjes en gezètsjes zien nog wel in 't dialek, meh bij de groete sjlagers hoof dat neet per se. In tegestèlling tot Limbörg is de lèste jaore 't vastelaovesleed min of mie versmolte mèt d'n aprèsskimeziek.
Res vaan Nederland
In de mieste traditioneel kathelieke plaotse in Nederland is in de loup vaan d'n twintegsten iew 'n vastelaovestraditie oontstande, veur zoewied die nog neet bestoont. Dit gelt ouch veur väöl kathelieke enclaves in wijer protestants gebeed, wie Drenthe of Zieland. In 't algemein riech me ziech dao op Braobantse veurbeelder: plaotse kriege humoristische naome en leedsjes zien veural fiesmeziek.
Veural in de jaore zèsteg, zeventeg en tachteg waor de vastelaovend ouch in Wes-Nederland populair. Braobantse en Limbörgse artieste, wie Toon Hermans en De Deurzakkers, haolde groete hits mèt leedsjes in 't Algemein Nederlands. Ouch artieste oet 't noorde, dèks zoonder kathelieke achtergroond, stortde ziech op de carnavalssjlager, wie André van Duin en de gebore Brit Barry Hughes. De traditie kraog evels gein vaste veuj aon de groond: in de jaore negenteg trok de vastelaovend ziech weer trök nao katheliek gebeed.
Belsj
thumb|Binche steit bekind um zien Gilles die op de vastelaovend roondloupe. Op 't Belsj weurt euverwegend Bourgondisch carnaval geveerd, miestens op de vastelaovend (vaanaof de zondag) meh soms mèt haafvaste. Haafvastestoete weure neet in de lèste plaots in Belsj Limbörg gehawwe, nao 't veurbeeld vaan Mezeik.
De bekindste twie tradities zien die vaan Binche in Henegouwe, boe de wereldbekinde Gilles mèt hun kappe vaan struusvogelvere roondloupe, en die vaan Aalst ('Olsjt'), boe actualiteit en gezagsdregers zoonder taboes weure geparodieerd en boe manslui ziech wie vrouwlui verkleie ('vojl zjanette').
Zuid-Europa
Wie gezag bleujden 't carnaval iewelaank in Venetië, al kaom dao in 1797 door Napoleon 'n ind aon. Pas sinds 1979 heet me in die stad 't aajd fies nui leve ingebloze. 't Italiaans carnaval had soms zier duuster trèkke. Zoe woorte joede in oonder mie Roeme gedwoonge ziech in de optoch veur sjendal te zètte.
De Italiaanse carnavalstradities sloog euver nao diverse aander len, wie Fraankriek, Spaanje, Portugal en Kroatië. Wat me dao zuut rappeleert nog sterk aon de aw Venetiaanse gebruke.
Amerika
In de Amerika's woort 't fies door Franse, Spaonse en Portugese koloniste mètgenome. In Louisiana hèlt me noe nog jaorleks Mardi Gras, e fies wat Amerikaone oet groete deile vaan 't land trèk. Nog groeter woort 't fies in 't Caribisch Gebeed en Zuid-Amerika. Veural 't Braziliaans carnaval woort wereldbekind. In dat land bestoon diverse tradities, meh in d'n twintegsten iew woort de traditie vaan Rio de Janeiro wel dominant. In de Fluminese vastelaovend steit de sambameziek, die in de stad zienen oersprunk heet, centraol. Me zuut dèks sjaarsgekleide danseresse op de samba danse. De riek verseerde wagele mèt hun danseresse trèkke zoeväöl bezeukers, tot me dao e stadion veur heet gebouwd, de Sambadromo. Daomèt heet me in Rio de optoch feitelek betaolend gemaak.
Marcel Kerff
Marcel Kerff (S'n Maeëte, 2 juni 1866 - Moelinge, 7 augustus 1914) waor 'ne Belzje beroepskoeräör.
Palmares
1900
Antigua
thumb|Oetzich euver Antigua. Antigua is 'n eilandj inne Caribische Zieë mit 'n oppervlakdje van 280 km². 't Is 'n óngerdeil van 't landj Antigua en Barbuda en haet zoeaget 68.000 inweuners. De meiste luuj wonen in Saint John's, de grótste stad van 't eilandj en ouch de houfstad van 't landj.
Antigua woort in 1493 óntdèk door Columbus, dae 't eilandj verneumdje nao Santa Maria la Antigua, 'n Maria-aafbeildjing mit gelieknamige kepèl die zich bevindj inne kattedraol van Sevilla.
't Eilandj bleef gooddeils ónbewóndj toet 't in 1632 in bezit woort genómme door Ingelse koloniste. De Ingelse woorte verjaag dore Caribe, meh komen in 1663 trögk. In 1666 woort 't eilandj geplónderdj dore Franse. Bieje Vraeje van Breda woort 't eilandj toegewezen ane Ingelse.
In 1981 woort Antigua same mitte eilenj Barbuda en Redonda ónaafhenkelik van 't Vereinig Keuninkriek óngere naam Antigua en Barbuda.
1986
1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 1986 (MCMLXXXVI) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag op de Gregoriaanse kalender.
Vrouw vaan 't Jaor
Corazon Aquino
1602
1599 - 1600 - 1601 - 1602 - 1603 - 1604 - 1605 thumb|200px|Spilbergen bezeuk keuning Vimala van Ceylon
Gebäörtenisse
thumb|200px| Kaart van 't belègk van Grave.
Reenkaove
Het principe van d'r reenkaove
't Principe van d'r reenkaove waoërt in 1858 bedach dör d'r Duutsjer Friedrich Eduard Hoffmann. D'r reenkaove is e groeët ellipsvörmig (soms roond) aovegeboew mèt 'ne roondgaank en mètstens tösje de 12 en 24 kamers, die oonafhankelek van een gesjtaoëkt kènne waeëre. In de roondlopende geng zeunt 'n aantal paoërte gemakd vör d'r aan- en aafveur van de briegke. ömmer wert 'n kamer mèt oongebakke kleiblök ópgesjtaoëkd bies 'n temperatuur van mieë wie 1000°C, oeëdör ooch de vólgende kamer wert väörgewermd en de väöaafgaonde wert aafgekeuld. Nadat de briegke in 'n kamer voldoende gebakke zeunt wert 't vuur gedoofd en in de volgende kamer wer aangesjtaoëke. Dör de reenkconstructie is e deurlopend bakproces mäögelek, dat economischer en geleideleker bakt wie de traditioneel vaeldaoves. 'ne Complete cyclus doorde 1 bies 4 weken.
Doondesj
Doondesj is 't dialek wat ze kalle in Doonder.
e veurbeeld:
Belzje
Belzjen of Belzjieke (Nederlandjs: Belge; Frans: Belges; Duutsj: Belgier) zeen luuj die oet Belsj kómme, die 'n gemeinsjappelike kultuur en aafkóms deile. De Belzje waere neet betrach es 'n etnische groep, ómdet Belsj besteit oet twieë gruup die eder 'n eige spraok kalle: de Nederlandjstalige Vlamingen enne Franstalige Walloniërs. Wiejer guuef 't nag 'n klein groep Duutsjers anen oeastelike grens.
De meiste Belzje betrachten häör kultuur es 'n integraal óngerdeil vanne Europese of wèsterse kultuur, mer guuef 't ouch versjille. De Vlaminge richte zich mieër oppe Ingelstalige en Nederlandjse kultuur, dewiel de Walloniërs ieëre richting Frankriek niege.
Van aadshaer oet zeen de Belzje katteliek, mer allewiel zeen de meiste atheïstisch of agnostisch.
Henriëtte Presburg
Henriette Presburg (geb. Nijmege 20-9-1788 – gesjt. Trier 30-11-1863) waor de moder van Karl Marx en dóchter van Isaac Heymans Presburg (gesjt. 1832), koopman in textiel, en Nanette Salomons Cohen (gesjt. 1833). Op 22 september 1814 trówde Henriette Presburg in Nijmege mèt Heinrich Marx (1777-1838), 'ne advocaat. Oet dit huwelijk waoërte 9 keender gebaore, oeëvan d'r twieë joonk sjtórve.
De Henriette waor de óp één nao odste oet e gezin van vief keender. Häöre pap, dae vanaaf 1784 wónde in de Nonnenstraat in Nijmege, waor väörzanger van de joodse gemèngde. D'r achternaam, dae häöre pap pas in 1812 officieel aannoom, wiest d'r óp dat e oorsjpronkelek aafkomstig waor van Presburg, 't Bratislava van allewiel. Henriettes moder kieëm oet Amsterdam. De Presburgs waore neet oonbemiddeld: wie de Henriette trówde, kreeg ze 'n broedssjat van twintigdoezend gulde mèt.
Nao hun huwelek vertrók 't echpaar nao Trier, de wónplaatsj van d'r Heinrich. D'r Karl, gebaoëre in 1818, waor 't driejde keend. Bie hun huwelek waore de Henriette en d'r Heinrich nog joods, mae d'r Heinrich leet zich roond 1820 protestaants deupe öm zie beroep oet te kinne oefene. Hun zaeëve keender waoërte in augustus 1824 gedeupt; de Henriette bèjde nog bies november 1825.