cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Irene Lardy
Biografie
Es Irene Lardy zóng ze vervolges veural leedjes van angere. In de KRO-talentejach "Springplank" wón zie de eësjte pries en daonao begoosj ze mèt 't sjrieve van leedjes. Bie 'n concours in Zandvoort behaolde ze de titel "Miss Talent 1966" en in 1972 wón ze ’t Jeug-Eurovisie Songfestival. Häör eësjte plate maakde ze ónger leiding van Addy Kleijngeld dae ouch veur de begeleiding met zien orkes zörgde op versjillende van häör plate. In Nederland en Duutsjland versjeen ze in daen tied regelmatig op de TV.
In 1970 haw ze 'ne single tip veur de Nederlandse top-40 mèt "Je hebt me eindeloos gekust/Kiriako" en in 1972 nogmaols 'ne single tip met "Dit is de allereerste keer". Tot 'ne echte top-40 single is ’t noajt gekómme.
Naeve Nederlandse leedjes zink Lardy ouch in 't Limburgs. In 1979 woort ze dan ouch in de carnavalswaereld bekènd mèt ’t leedje "Met Vastelaovend bin ich gebaore". Allewiel woont ze in Sjtein en tröjt ze veural op mèt häöre vaste begeleider Jim Collin.
The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring
The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring is 'ne film oet 2001.
Wo hu cang long
Wo hu cang long is 'ne film oet 2000.
The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan actie, avventurefilms, dramafilms, fantasy (fantasie).
De film woort geregisseerd door Peter Jackson en heet 'nen doer vaan 178 menute.
Wo hu cang long
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan actie, avventurefilms, dramafilms, romantiek.
De film woort geregisseerd door Ang Lee en heet 'nen doer vaan 120 menute.
Dolfijne
right|thumb|'ne Dolfijn in 't kielzog vaan 'ne boot Dolfijne of Delphinidae zien 'n femilie vaan Walvèsechtege. Eigelek geit 't hei allein um de Oceaandolfijne; aander dolfijne zien vereineg in de superfemilie Revierdolfijne. De dolfijne zien relatief ranke en klein bieste mèt dèks 'n hoeg intelligentie. In 't algemein spraakgebruuk weure de groetste dolfijne, wie de orka, dèks walvèsse geneump i.p.v. dolfijne. De orde umvat mie es daarteg soorte.
Hatterao
Hatterao (Duutsj: Hatterath) is e dörpke inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 420 inwoeaners. 't Ligk tösse Straeten, Geilder, Tripserao, Niederheid, Rischden, Waldenrath en Berde in.
Dolfijne
Al dolfijne zien carnivoor en leve vaan vès. Haaie zien de veurnaomste natuurleke vijande.
Hatterao
Toet 1 jannewarie 1972 behuuerdje Hatterao bie de gemèndje Geilder, same mitte plaatse Bocket, Nieërsjtraot, Mungerao en Panneschopp; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.
Zjezus Christus
Leve en legendevörming
Veurnaomste bronne voor zie leve zien de veer evangelië, die Zjezus verhierleke es zoon vaan God. Atheïste meine soms tot Zjezus gaaroet neet bestoon heet; de meiste wetensjappers goon dao wel vaan oet, waor 't ouch mer umtot 't Christendom ziech snel verspreide en de evangelië vrij oonaofhenkelek vaanein gesjreve woorte.
Hatterao
Straotname
De volgendje straote ligken in Hatterao:
Zjezus Christus
Leve en legendevörming
Zjezus moot naoventrint veer jaor veur 't begin vaan de jaortelling gebore zien (boeveur zien geboorte neet mèt 't begin vaan de jaortelling samevèlt, zuug Gregoriaanse kalender). Vaan zien vajer weurt gezag tot heer tummermaan waor. Zien keenderjaore brach heer door in Nazareth. Wie heer naoventrint 30 jaor oud waor, begós heer in Judea te preke, veural in en roond Jeruzalem. Roond 't jaor 30 moot heer gekruseg zien in opdrach vaan Pontius Pilatus op veurspraok vaan de farizeeë, umtot zien lier in strijd waor mèt die vaan 't orthodox Joededom.
Lier
De lier vaan Christus wiek op veurnaom punte aof vaan 't Joededom, al moot gezag weure tot de echte vörmgevers pas nao zienen doed actief waore. Algemein kump ze d'r op neer tot de geis vaan de wet bove de lètter verkoze moot weure, al wèlt heer de biebel neet verandere. Es einen in noed is, moot heer geholpe weure, ouch op de sabbat. Heer verwerp ouch veurziechteg de status vaan de Joede es oetverkore volk. Dat maakde later de weeg vrij veur missie oonder aander volker. Wee good in God geluif en Zjezus es verlosser aonnump, meint heer zelf, weurt daomèt gered vaan d'n oondergaank.
'ne Oneliner oet zien lier geit: "God is leefde". Daomèt stoont heer 'n positivistische en pacisfistische benaojering vaan 't geluif veur. In de twintegste iew naome daodoor ouch väöl neet-christeleke groepe elemente oet de lier vaan Zjezus euver.
In 't Christendom
Zjezus weurt in de biebel de zoon vaan god en daomèt ouch zelf goddelek geneump. De lier vaan 't Christendom kint daan ouch de dreieinheid: de vaajer (concreet, meh ooneerds), de zoon (geïncarneerd en op eerd gezat) en de Hielege Geis (abstrak begrip, get boevaan 'ne mins vervöld kin zien, lik kortbij goddeleke wiesheid).
In aander religies
In d'n Islam weurt Zjezus es mins, neet es God gezeen, meh heet wel 'ne status es profeet en kump in de Qor'ân veur es Isâ. Sommege hindoes erkinne häöm es goeroe, dewijl 't boeddhisme soms 'ne bodhisattwa in häöm zuut. 't Joededom erkint häöm neet en neump häöm 'ne valse profeet.
Fièste van Jezus
De veurnaamste momente oet 't leve van Jezus were in de Katholieke kèrk gevierd op 't hoagfiès van de Epifanie of Openbaring van de Hièr (ouch Driekeuninge) op 6 januari of op 'ne zóndig tösje 2 en 8 januari. De geboorte van Jezus weurt gevierd op Kaersjmes (25 december), De herdinking van de Opdrach van Jezus in de tempel op 2 fibberwarie. Ander herdinkingsdaag zint: 't Lètste aovendmaol op Wiette Dónderdig, 't sjterve op Goje vriedig, de verriesenis op Paosje.
Graaf van Jezus
Begin 2007 zou, volges Canadese documentairemakersj, 't graaf van Jezus van Nazareth gelokaliseerd zin. Zie basere dit op jaorelank ónderzeuk van archeologe, historici, sjriefdeskundige en DNA-sjpecialiste.
't Graaf zou ziech bevinge in 'n grotsjpleet in de hudige wiek Talpiot in Jeruzalem. 't Beriech sjteit in de Israëlische gezèt Yediot Ahronot.
In de betreffende (klein) grot höbbe de deskundige 10 reste van graafkieste gevónge woa-op name sjtoon gegraveerd van o.m. Jezus, zoon van Jozef; Judah zoon van Jezus en twiè kièr Maria. 't Zou bie Maria goon um Maria, de mam van Jezus en um Maria Magdalena.
.az
.az és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Aziaotisch laand Azerbaidzjan. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1993 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Azerbaidzjan. 't Domein és populair in Azerbaidzjan, mèr wiëd ooch e bitsje gebrauk én de Amerikaonse staot Arizona. Pornograofische websites zin niët taugestoeën. De meeste registraties gesjiede direct ónder 't tweidelevel en niët ónder subdomeine, naomelik direct ónder ".az".
Menterwolde
Menterwolde is 'n gewaeze gemeinte in de Nederlandse provincie Groninge, deils in de Veenkolonië, mèt 'n oppervlak vaan 81,62 km2 (daovaan 0,78 km2 water) en per 1 januari 2007 12.554 inwoeners. Binne Menterwolde ligke de dörper Borgercompagnie (gedeiltelek), Meeden, Muntendam, Noordbroek, Tripscompagnie (gedeiltelek) en Zuidbroek. Wijer is dao nog väöl lintbebouwing langs weeg en kenale die neet in dörper georganiseerd is.
De gemeinte Menterwolde is oontstande in 1990 oet 'n samevoging vaan de gemeintes Oosterbroek, Muntendam en Meeden. De naom kump vaan de middeliewse benaoming veur dit gebeed. In Menterwolde heers traditioneel de groetsjalige landbouw, mèt e paar hiereboere en väöl erm pachters. De sociaol versjèlle waore ouch in d'n tied tot dees gemeinte bestoont nog ummer groet, zoetot hei väöl op linkse partije gestump weurt (vergliek de gemeinte Oldambt).
Börgemeisters
In zie kort bestoon heet de gemeinte Menterwolde de volgende börgemeisters gekind.
Wetzlar
Wetzlar is 'n stad in de Duutse deilstaot Hesse aon d'n Taunus, mèt in november 2004 53.000 inwoeners. 't Oppervlak bedreug 76,75 km². Börgemeister is (2005) Wolfram Dette vaan de FDP. De stad ligk aon de revier de Lahn. thumb|left|[[Vakwerkhoes|Vakwerkhoezer in 't centrum vaan Wetzlar]] thumb|left|Aw Brögk euver de Lahn
Acheron (spraok)
't Acheron is 'n Niger-Congospraok die gekaldj wuuertj in Soedaan. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 9,830 luuj (2006), oet 'n etnische bevölking van 20.000, en haet de ISO 639-3 code acz.
Anger name zeen Aceron, Achurun, Asheron en Garme.
't Acheron wuuertj gekaldj in Zuud-Kordofan, in 't Saraf Aj-Jaamous-gebied t'n oeaste vanne Moro-häöele. 't Guuef versjillige dialekte, namelik Gandok (Oeastelik Acheron), Garong en Gathuk (Wèstelik Acheron).
Luuj van alle laeftieje kalle de spraok. Ze gebroeken ouch 't Soedanees Arabisch; 't Acheron wuuertj es twieëdje spraok gebroek door spraekers van 't Tocho. Matterjaal besteitj veure ortografie enne bevordering vanne gelitterdjheid. De spraok wuuertj gesjreven in 't Letiens sjrif.
De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar.
Macpheesjaermoestenrek
De macpheesjaermoestenrek (Letien: Microgale macpheei) is 'n oetgestórve saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. De saort is bekèndj van twieë deils bewaardj-gebleve sjeiele die me haet gevónjen inne Andrahomanagrot. Me sjat det dees zoea 2000 jaor aad zeen.
De saort geliek de kórtstertsjaermoestenrek 't meiste.
't Gebied rónjelómme grot wo de subfossiele zeen gevónjen is allewiel druueg, meh woor vreuger naat. Meugelikerwies euverleef de macpheesjaermoestenrek nag inne klein euvergebleve stökskes aan bós inne ómgaeving.
Horné Pršany
Horné Pršany (IPA: /'ɦɔrnɛ: pr̩ʃani/; Hongaars: Felsőperesény, tot 1888: Felsőprsán) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 8 km van de houfplaats Banská Bystrica aaf.
't Dörpke Horná Mičiná ligk op 'n heugde van 630 m. De oppervlaakde van de gemeinte is 3,53 km². De gemeinte Horné Pršany haet 389 inweuners (31 december 2004) en 'n bevolkingsdichheid van 110 luuj/km². Volges de volkstèlling van 2011 wore bao alle inweuners van de gemeinte Sjlowake. De poscode van de gemeinte is 974 01.
Horné Pršany ligk aan de ooshank van de Kremnitzer Berg. 't Gemeintegebied weurt gevörmp door bergrögke die waere doorsplete door meder baekdale.
Gesjiechte
Horné Pršany is veur 't eers vermeldj gewaore in 1407 es Persen.
De plaats is óntsjtange es 'n mienwirkersplaats veur 't delve van kaole. Wiejer woor 't e centrum veur kaoperhanjel.
Drôme
thumb|Ligking van 't departement Drôme. 't Departement Drôme is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 26. 't Is gelaengen in 't zuudoeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Ardèche, Isère, Hautes-Alpes, Alpes-de-Haute-Provence en Vaucluse. De houfstad is Valence.
Neil Diamond
thumb|Neil Diamond in 2007. Neil Leslie Diamond (4 jannewarie, 1941) is 'nen Amerikaanse singer-songwriter en gitaris dae 'n karriaer haet opgeboedj saere jaore sèstiger. Diamond haet weltwied mieër es 125 miljoen plate verkóch; det maak 'm toet eine vanne bès-verkoupendje muzikantjen oppe werreld. Hae is de op twieë nao succesvólsten arties in 't adult contemporary-genre oppe Billboard-hitlieste, nao Elton John en Barbra Streisand. Zien nómmers zeen door artiesten oet diverse genres van euvere ganse werreld gecoverdj gewaore.
Neil Diamond is in 1984 opgenómmen inne Songwriters Hall of Fame en in 2011 inne Rock and Roll Hall of Fame.
Ónger zien bekèndjste nómmers valle "Sweet Caroline", "I am...I said", "Skybird", "Cracklin' Rosie", "Song Sung Blue", "Longfellow Serenade", "I've Been This Way Before", "If You Know What I Mean", "Desiree", "You Don't Bring Me Flowers", "America", "Yesterday's Songs", "Heartlight" en "I'm a Believer".
Kölse expansie
De Kölse expansie is de historische verspreijing van 'n aantaal aan Middelfrankische spraokkènmirker vanoete ómgaeving in en rónjelóm Kölle nao ónger anger e deil van 't Nederlandjs spraokgebied. 't Geitj hiebie mit naam euver 't versjiensel umlaut enne Hoeagduutsje klankversjuving. Bei dees versjiensele höbbe zich veural in 't Limbörgs en in minder maot ouch inne oeastelike variante van 't Braobesj doon gelje.
De Kölse expansie is dus verantjwuuerdelik veur 't algemein veurkómme van de wäörd ich, mich en dich, aevenes ouch (in plaats van ik, ouk etc.), tupisch Duutsj-aandoondj vocabulair, 't behaad van 't waord doe en anger versjaove wäörd in sommige dialekte, wie welch veur welk, zölch veur zölk, vrech veur vrek, slecher veur slekker en dressig veur dertig.
Søndre Land
thumb|De ligking van Søndre Land in de pervincie Oppland. Søndre Land is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Oppland in Nórwaeg. De gemeinte had 5.977 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 728,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 8,2. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Bern (kanton)
Bern (Duits: Bern; Frans: Berne; Italiaons: Berna; Reto-Roemaans: Berna) is 'n kanton in 't midde vaan Zwitserland. De hoofstad is de gelieknaomege stad Bern, dit is ouch de bondsstad vaan Zwitserland.
Søndre Land
De gemeintecode is 0536.
Bern (kanton)
Stei en gebede
De belaankriekste plaotse in Bern zien (2002): Wintersportplaotse in Bern zien o.a. Wengen, Adelboden en Gstaad
Søndre Land
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Bern (kanton)
Distrikte
In 2010 woorte nui distrikte samegestèld, vaan 26 góng me nao 10 distrikte:
Vlöchbörch
'n Vlöchbörcht of oppidum (Latien: oppidum (mv.: oppida): verhuuëgde plaatsj, versjterking) is 'n hoeëger gelaege plaatsj (mètstens óp 'ne hövel of plateau gelaege) oeëvan de natuurleke verdediging versjtaerkt is dör d'r miensj in d'r Keltische tied. De oppida zeunt bekènd dör de besjrievinge van Julius Caesar in ziene Commentarii de bello Gallico. Karakteristiek zeunt de muur va lèèm en sjtèè, versjtevigd dör dwarsjbalke va hòòt. Dit moeërtype, sjpecifiek vör de Keltische (Gallische) oppida wert murus gallicus geneumd. De mètste vlöchbörchte waoërte neet permanaent bewònd; 't waore plaatsje oeë de plattelaandsbevolking oet d'r wieje ömtrèk zich versjtóbde es e vijandelek leger hön groondgebied teisterde.
Sites
Reste van zoe'n vlöchbörcht zeunt voonde langs de Warche en in Name.
Kiek ooch:
Oostrum
Oostrum is de Nederlandse naam van twie dörper in Nederlandj:
Tim (veurnaam)
Tim is 'ne jongesnaam. De naam is aafgelid van Timotheus, det 'Godvrezende' of 'Ter ere aan God' beteikent. De naam is van oorspronk Grieks.
In 't Nuuj Testament is Timoteüs de naam van de mitgezel van Paulus op ein van zien reize. Aan dem rich Paulus ouch inkele van zien breve. Teves 'ne marteleer in Rome. De feesdaag is op 22 augustus.
Mezeik
thumb|De Maas bie Mezeik Mezeik (Hollese naom: Maaseik) is 'n stad en gemeinte in Bèlsj Limburg. Ze hèt mie es 24.500 inwoeners.
Mezeik lik aanne Maas, de reveer woenao 't Maasbekke geneump is. Nerotere en Opotere zeen deilgemeinte van Mezeik. Men wêt dat Mezeik de geboeërteplaats is van de breurs Jan en Hubert van Eyck, woevuur e stanbeeld stuit oppe mèrt. De stad is ouch e regionaal óngerrichcentróm met 'n ôwtgebreijd aanbod aan middelbaar sjoele, di-j ouch vanuuver de Maas ôwt Holland drök bezoch wuure.
Kaokkuns
Mezeik stuit bekind óm zinne knapkook.
Wânsem
Wânsem (Nederlands Wanssum) is eun dörp ien de Nederlands-Limburgse gemieënte Venroj. 't Lit ten weste van Blitterswik, t'n ooste van Aostrum en ten zuuie van Geistere. Wânsem het ongeveer 2000 ienwoners en is doarmit 't grutste dörp van de gemieënte. Dizze plats het 2 café's (De Buren en Piet's nette Ballentent), 1 cafetaria (De Kleijn), eun paar winkels en de C-duuzend. Op 't industrieterrein ligge eun 30-tal bedrieve. Ok het dizze plats 'n binnehave an de Maas, die veural veur landboewprodukte en containerovverslag gebruukt wurt. Ok wurt dizze have vur recreatie gebruukt. Ien Wânsem stromt de Groeëte Meulenbèk in de Maas ovver. An dizze bèk is pas geleje hieël wat veranderd. Ze hebben um wer ien urspronkelike staat gebrocht umdat dat baeter zeuj zien vur de natuur. De neje planne ligge echter al wer klaor. Ze willen dit gebied als waterbedding gebruke van de maas vur as de maas ovverstromt.
Wânsem huurde ursprunkelik beej de hieërlikheid Kessel en wurt ien 1673 'n zelfstendege hierlikheid, orsprunkelik valt de plats in hand van de familie Schellaert, sinds 1786 van de familie De Cocq. Tot 1969 waor Wânsem 'n zelfstendege gemieënte, daonao huuërde 't tot 2010 bi'j de fusiegemieënte Mieëldere-Wânsem.
Telescoop
'nen Telescoop is 'n instrumènt det hölp bie 't observere van wiedaafgelaenge objekte door lektromagnetische straoling (wie zichbaar leech) te vergaore. De awds-bekandjste praktische telescope woort oetgevónje in Nederlandj ane begin van de zevetièndjen ièw en gebroekdje glazere lenze. Ze woorte zowaal gebroek in toepassinge op de aerd es in de astronomie.
Binne inkel decennia woort de spegeltelescoop oetgevónje, dae spegele gebroekdje. In d'n twintjigsten ièw woorte versjillige nuuj saorte aan telescope oetgevónje, worónger de radiotelescoop inne jaore dertig ennen infraroadtelescoop inne jaore sèstig. 't Waord "telescoop" verwies huuj d'n daag den ouch nao väöl versjillige instrumente die versjillendje regione van 't lektromagnetisch spectrum waornumme, en sómtieds zelfs anger spectra.
Hrochoť
Hrochoť (IPA: /'ɦrɔxɔc/, tot 1927: Chrochoť; Hongaars: Horhát) is e dörp en 'n gemeinte in 't Sjlowaaks distrik Banská Bystrica. 't Plaetske ligk zon 20 km van de houfplaats Banská Bystrica en 22 km van Zvolen aaf.
Hrochoť bevindj zich in de Poľana-berg baove de Hučava-baek, bie de brón van de Hrochoťský potok-baek.
Gesjiechte
Hrochoť is veur 't eers vermeldj gewaore in 1424 es Horhagh.
Upplands-Bro
Upplands-Bro is 'n gemèndje in Stockholms län, Zwede. De gemèndje tèltj 21.557 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 237,06 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 90,9 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
18,73% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Kalletal
De op 214 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 112,42 km², op 31 december 2018 13.605 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 121 de veerkante kilometer.
Wie de res van Kreis Lippe, liegk daes plek historisch in noch 't Rienland noch Wesfale. Bies de sjtiechting van 't Duutsj Riek in 1870/71 waor Lippe 'nen onaafhenkeleken dwergsjtaat mèt Detmold es houfsjtad.
Aostrem
thumb|Slevrouw-Gebuurtekèrk in Aostrem. thumb|Aostremse Baek. Aostrem (ouch wel gesjreve Aostrum, Nederlands Oostrum) is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venroj, t'n ooste vaan de plaots Venroj, bij 't Landgoed Geistere. Aostrem had op 1 janauri 2006 2157 inwoeners.
Aostrem weurt veur 't iers geneump in 1257 es Oosterham, es 't in lein weurt gegeve aon Gerard van Oej. Zie kestiel D'n Aekehaof stoont op oongeveer 'ne kilometer vaan Aostrem aof; dit kestiel is ind e veertiende iew vervalle. Roond 1350 zouw hei 'n Maria-versjijning höbbe plaotsgevoonde, boedoor de plaots tot beivaartsoord oetgreujt en 'n kapèl gestiech weurt. Aostrem bleef daonao nog iewelaank e gehöch wat bij de parochie Venroj hoort. In de jaore daarteg vaan d'n twintegsten iew kaom dao pas verandering in: me bouwde op de plaots vaan de kapèl 'n neogotische kèrk en in 1938 woort Aostrem oetgerope tot 'n zelfstendege parochie.
Spijkenisse
Spijkenisse is de hoofplaots vaan de Nederlandse gemeinte Nissewaard, op 't eiland Voorne-Putten in zuidelek Zuid-Holland. 't Is 'n veurstad en veurmaolege greujkern vaan Rotterdam. Spijkenisse heet zoe'n 72.00 inwoeners.
Stadsfuncties
De positie en functie vaan Spijkenisse is twiedeileg: aon d'n eine kant is 't 'n forenzeplaots die veural Rotterdam deent, aon d'n andere kant is 't e verzörgingscentrum veur e good deil vaan Voorne-Putte. Zoe heet 't e hospitaol en versjèllende middelbaar sjaole.
De Rotterdamse metro löp door tot in Spijkenisse.
Historie
Spijkenisse annexeerde in 1966 de gemeinte Hekelingen. Op 1 jannewarie 2015 góng de gemeinte mèt 't väöl lendeleker Bernisse op in de nui gemeinte Nissewaard, die numeriek gans door Spijkenisse weurt gedomineerd.
Memento
Memento is 'ne film oet 2000.
De film woort geregisseerd door Christopher Nolan en heet 'nen doer vaan 113 menute.
Mae Marsh
thumb|Mae Marsh in [[1916]] Mae Marsh (gebore es Mary Wayne Marsh, 9 november 1894 in Madrid, New Mexico, dus neet de Spaonse hoofstad – 13 fibberwarie 1968 in Hermosa Beach, Californië) waor 'n Amerikaanse actrice, veurnaomelek in geluidloeze films, mèt 'n carrière vaan mie es viefteg jaor.
Marsh begós bekindheid te kriege door klein röllekes in films vaan de regisseur D.W. Griffith. Later leet zie in interviews weite tot Griffith neet allein häör mer bekans ederein behandelde es vie. Zie brook pas ech door door häör ról es oonsjöldege zöster in Griffiths bekinste film The Birth of a Nation oet 1915. In de film dee dao-op volgde, Griffiths Intolerance (1917) späölde zie de vrouw vaan wee 't keend woort aofgepak naodat häöre maan oonterech de gevaangenis in mos.
Nao 't succes vaan Intolerance teikende zie e lucratief contrak vaan de regisseur Samuel Goldwyn boe-in zie 't gigantisch salaris vaan 2.500 dollar zaw kriege per week. Oetindelek bleek gein vaan die films succesvol te zien en de deal heelt gauw op. Naodat zie trouwde mèt Lee Arms, 'ne manager vaan Goldwyn, in 1918 begóste 't aontal films boe-in zie speulde te daole nao gemiddeld eine per jaor. Ze speulde nog in 'n aontal films, oonder mie weer veur Griffith, mer bekans alle mislökde financieel. Häöre lèste film, The Rat (1925), waor evels e groet succes.
Mèt Lee Arms kraog zie drei kinder. Zie bleve häör gans leve getrouwd. In 1968 hiemelde zie in 't Californisch stedsje Hermosa Beach mer woort bezörg in Redondo Beach, wat dao kortbij ligk. Häöre maan hiemelde pas in juni 1989, wie heer 101 jaor aajd waor. Heer woort neve häör bezörg.
Sint-Martinusbasiliek
Op 24 december 2018 woort bekindgemaak det aan de Martinuskerk door de Congregatie veur de Goddelike Ieredeens en de Regeling van de Sacramente names paus Franciscus d'n ieretitel van "basilica minor" is toegekind gewaore. De proclamatie tot basiliek vónd plaats in 'n proclamatieviering op 28 april 2019.
Geschiedenis
Rónd 't jaor 1000 woort de Martinuskerk geboewd in romaanse stiel. In de 14e ieëw woort aan de weszie van 't geboew 'nen tore toegeveug. D'n tore had 'n tentdaak mit 'ne "lantaer mit loukvormige koepel". In 1480 woort 't romaanse kerkgeboew vervange door 'n niej gebedshoes. Vlaak veur de kerk woort 'ne nieje stadstore geboewd. Det waar 'ne negetig maeter hoeëgen tore, dae in de wiejen umtrek waar te zeen. Beej 'n zwaor aerdbaeving in 1532 stortde de kerktore in. In 1776 waar de nieje vaerdig. Dizze waar lieëger es ziene veurgenger, mer had nog waal de kinmerkende lantaer en de koepel.
Kunsschatte
In de kerk guf 't aantal beejzóndere kunsschatte. Beejveurbeeld 'nen barokke praekstool oet 1701, 15e-ieëwe koeërbanke, 'n kuiper duipvónt, det in 1621 door Herman den Potgieter woort óntworpe, 't schilderie De Boodschap des Engels van Jan van Cleef en 't houfaltaor, det door keplaon Jos Windhausen is óntworpe. De glas-in-loeëd-vinsters woorte óntworpe door Charles Eyck en Daan Wildschut. Rónd de kerk guf 't nog 'n aantal 17e-ieëwse graafkrutse.
De zwarte madonna van Venlo
Volges 'n legende zouw 'n kaoleschip oet Luuk meläör hebbe gehad en aan d'n oever van de Maas zien gestrand. In de laajruumte vónd de schipper 'n Mariabeeldje. Det woel hae eigelik euverboord goeëje, mer zien vrouw euvertuugde höm 't aan de Venlose kruutshiere te gaeve. Wie hae aevel beej zien schip weer aankwaam, loog 't op dezelfde plek. Det euverkwaam höm daonao nog 'n paar kier. De schipper kwaam daodoor tot 't inzich det 't beeldje verierd mós waere. Daonao kós hae weer veilig vaerder vare. De sculptuur bevind zich saer 1814 in dees kerk.
De Vogelzaank
De Vogelzaank is een buurtsjap in de Mestreechse wiek Randwiek. 't Besteit oet 3-4 boerderije en 'n twietal woenhoezer. De weeg door 't buurtsjap is ein vaan de twie towgaanksweeg nao 't industrieterrein De Karosseer (veurheen Vinkenslaag).
Spier
'n Spier (Letien: musculus, "muuske" of "spier") is 'n weefselstructuur van celle die de eigesjap höbbe te kónne sametrèkke (contrahere) wodoor bewaeging meugelik is. Spierweefsel kump veur in drie vörm: dwersjgestreip spierweefsel, hertspierweefsel en gled spierweefsel.
Amie
Amie (officieel Amby) is 'n aajd dörp in de gemeinte Mestreech, allewijl min of mie 'n stadswiek. Tot 1 juli 1970 vörmde Amie 'n eige gemeinte.
In Amie stoon de studio's vaan de regionalen umroop L1.
Historie
Archeologisch oonderzeuk wijs trop tot Amie al sinds 1000 v. Chr. oonaofgebroke bewoend weurt. Amie neump ziech daorum 't 'ajdste dörp vaan Nederland', allewel tot ouch aander plaotse, boe-oonder Beek, op deen titel aonspraok make. De naom kin vaan Keltischen oersprunk zien (*Ambiacum) en trókgoon op 'ne persoensnaom (*Ambios?). De ajdste voondste woorte in 1997 gedoon (potsjerve); in 2008 kaom hei 'n Gallo-Romeinse muntsjat oet de groond (de zoegeneumde Eburonesjat). Aander opgravinge oet de aajdheid behelze Romeins eerdewerk en e dito landhoes.
Oondaanks zienen awwerdom kump Amie pas relatief laat in bronne veur. De Walpurgiskapel, 'ne veurgenger vaan de huiege kèrk, kump in 1145 veur op 'n lies mèt bezittinge vaan de proosdij te Meerse, boe Amie vaanajds oonder veel. In 1609 woort 't 'n zelfstendege parochie. Door zien ligking kortbij Mestreech heet 't dörp in de Vreugmodernen Tied dèks te lije gehad oonder belegeringe. Zoe woort hei slaag geleverd bij 't Belag vaan Mestreech: 't Leger vaan de Staotse prins Frederik Hendrik stoetde hei op de tróppe vaan de Graof vaan Pappenheim, dee mèt 12.000 maan vootvolk en 4.000 ruters de stad veur Spaanje perbeerde te behawwe. Door 't oorlogsgeweld woort 't dörp bekans compleet verrinneweerd.
Amie, wat vreuger ummer tot Meerse had gehuurd, woort nao de Fransen tied 'n apaarte gemeinte. Dees situatie doorde tot 1 juli 1970, wie 't dörp, tegeliek mèt Hier, Haare, Ittere, bij Mestreech woort ingelief. E klei stökske groond vaan de gemeinte góng daobij nao Meerse. Sindsdeen heet Mestreech Amie ummer es stadswiek (en neet es dörp) behandeld.
Historische inwoenertalle
(x1830=100)
Greun:Gemeinte Amie Leechgreun: Amie es wiek vaan Mestreech Blauw:Provincie Limbörg
Beziensweerdeghede
In Amie ligke 'n aontal kestielkes en hiereheuf, wie Kestiel de Geuzelt (zeventiende iew, gerestaureerd 1997), Hoes Zevere en de Withoeshoof. De neogotische Walburgakèrk vaan Amie woort in 1866 gebouwd nao oontwèrp vaan Carl Weber.
Op de Amieërhei lik de Heihaof in de helling tege Berg aan, nog zjus in de gemeinte Mestreech. Dees geslote boerderij stamp oet 1406 en waor iertieds 'n lien van Valkeberg. Ze is opgetrokke in brikke, mergel en speklaoge.
Taol
Es aajd dörp heet Amie vaanajds 'n eige dialek, 't Amies, wat väöl op 't Hiers liekent en sterk oonder drök vaan 't Mestreechs (en 't Standaardnederlands) steit. Sjlaaj en vlaaj gelle es sjibbolette.
Waope
Op 26 oktober 1895 kraog Amie vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope, wat ziech zoe liet umsjrieve:
De liew vaan keel is 't waope vaan Valkeberg en daomèt 'n verwiezing nao 't Land vaan Valkeberg, boe de sjepebaank Meerse-Amie vreuger in laog. De middeliewse volksheilege Walpurgis is sjötspetroen vaan de parochie.
Bronne
Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel.
Gaasterlân-Sleat
Gaasterland-Sloten (Fries, officieel, Gaasterlân-Sleat) is 'n veurmaolege gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, in de zuidweshook, mèt bij häör oplufting good 10.000 inwoeners en 'n oppervlak vaan 209,43 km² (daovaan 114,10 km² water). De gemeinte bestoont oet 't stedsje Sloten (Sleat) en de dörper Bakhuizen (Bakhuzen), Balk, Elahuizen (Ealahuzen), Harich, Kolderwolde (Kolderwâlde), Mirns (Murns), Nijemirdum (Nijemardum), Oudega (Aldegea), Oudemirdum (Aldemardum), Rijs (Riis), Ruigahuizen (Rûgehuzen), Sondel en Wijckel (Wikel). De Friese naome zien officieel en stoon bovenaon op de plaotsnaomsjèldsjes. 't Dörp Balk waor de hoofplaots.
De gemeinte is op 1 jannewarie 1984 oontstande oet de aw stad Sloten en de aw grietenij Gaasterland. Tot juni 1985 waor de naom vaan dees nui gemeinte ouch Gaasterland. Op 1 jannewarie 2014 is ze mèt Lemsterland en Scharsterland (Skarsterlân) gefuseerd tot de nui gemeinte De Friese Meren.
Waope
't Waope woort op 28 jannewarie 1986 door d'n Hoege Raod vaan Adel touwgekind en liet ziech es volg umsjrieve:
Dit waope is 't aajd waope vaan Gaasterland, vermierderd mèt de sleutel vaan Sloten.
20 december
Gebäörtenisse
thumb|right|150px|Alfred Nobel, de nao häöm geneumde pries veur 't eësj oetgereik op 20 december 1901.
Gebore
thumb|right|200px|Jan Toorop, gebaore op 20 december 1858.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Lodewijk van Frankriek, gesjtorve op 20 december 1765.
.an
.an és de iërmaolige ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Caraïbische gebiedsdeel Nederlaandse Antille. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1993 en hèt ginnen actieve staotus miër. De egelike bedoeléng vër 't domein wor zaoke daaj verwaant zin aon 't gebiedsdeel de Nederlaandse Antille. Vanaof november 2010 woëd begónne mét 't weghaole van de geregistreerd domeine. Get wat dat in 2014 achter de raech wor, baunoë 't domein van de servers woëd gehaold. De domeine daaj ónder .an moeste valle, behiëre nau ónder .cw (vër Curaçao), .sx (vër Sint-Maarten) en .bq (vër Bonaire). 't Domein .aw vër Aruba bestónd al.
Tripserao
Trips(e)rao (Duutsj: Tripsrath) is e dörp inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 730 inwoeaners. 't Ligk tösse Straeten, Baumen (richting Uetterath), Hatterao, Hochheid, Rischden, Süggerath, Kogenbroich (richting Müllendorf), Hoven en Kraudorf (richting Nirm) in.
Toet 1 jannewarie 1972 vörmdje Tripsrao zien eige gemèndje same mitte gehuchte Hochheid en Rischden; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.
Niger
Niger (officieel (Frans): République du Niger) is e land in Wes-Afrika. Niger, 'ne binnestaot, grens (beginnend in 't noorde, mèt de klok mèt) aon Libië, Tsjaad, Nigeria, Benin, Burkina Faso, Mali en Algerije. Hoofstad vaan 't land is Niamey. Allewel tot 't eint vaan de groetste len in Wes-Afrika is, besleit de Sahara mie es 80% vaan de groond, wat groete deile zoe good wie oonbewoenbaar maak. Niger is e typisch veurbeeld vaan 'n oontwikkelingsland; in HDI oetgedrök is 't al jaore eint vaan de ermste len op de wereld. 'nen Inwoener vaan Niger weurt 'ne Nigerees geneump, um verwarring mèt Nigeriaan (inwoener vaan Nigeria) te veurkoume.
Bestuurleke indeiling
Niger is verdeild in zeve regio's, verneump nao hun hoofstad. De hoofstad Niamey vèlt boete die indeiling en vörmp 'n apaart distrik. De regio's zien wijer verdeild in 36 departeminte en (per 2005) 265 gemeintes (communes). De zeve regio's zien:
Fysische geografie
In 't druug land weurt e groet aontal soorte gevoonde, boevaan väöl soorte die ziech aon de druugde höbbe aongepas, wie de weustekat (Felis margarita) en de fennek (Vulpes zerda). Ouch typische savannefauna vint me hei, wie de liew (Panthera leo), dee hei aon de noordkant vaan zie leefgebeed zit, en de Nigergiraf (Giraffa camelopardalis peralta).
Cultuur en demografie
thumb|Traditioneel hoes in [[Zinder.]] Niger, wat veur de Franse euverheersing gein politieke einheid waor, liet ziech in veer cultureel-geografische zones opdeile. 't Noorde is, wie groete deile vaan de Sahara, vaanaajds bewoend door nomadische Berbers (Toeareg in 't bezunder). In de Nigervallei vint me de Zarma, e volk mèt 'ne Soghai-achtergroond. 't Grensgebeed mèt Nigeria weurt door Hausa bewoend. Oostelek daovaan, in 't Tsjaadbassin, leve de Kanuri. Boete hun gemeine staotkundege historie sinds de oonaofhenkelekheid deile dees volker veural d'n islam (zuug oonder).
Neve de officieel taol, 't Frans (door zoe'n 6.000 Nigereze es ierste taol gesproke), erkint de staot zes nationaol taole: Hausa ('n Koesjitische taol), Fulfulde ('n Niger-Congotaol), Gurma (ouch 'n Nigercongotaol), Kanuri ('n Nilo-Saharaanse taol), Zarma (ouch Djerma; wie de veurege Nilo-Saharaans) en Tamasheq ('n Berbertaol). Aander taole, door mer e beperk aontal lui gesproke, zien 't Arabisch (in veer hoofdialekte: Algerijns, Hassaniyah, Libisch en Tsjadisch of Shuwa), Tubutaole (Nilo-Saharaans) en Tagdal ('n Berbers-Saharaanse mingtaol).
Nao sjatting 90% vaan de bevolking is moslim, veural soenniete en soefi's. 5% is christelek, 4% hingk nog aw animistische religies aon.
Historie
In d'n Oertied moot gans Niger entans veur 'nen tied vaan doezende jaore greun en vröchbaar zien gewees (zoegenaomde Greune Sahara). Zeker sinds 't begin vaan de jaortèlling is 't land evels al veur e groet deil weustenij. Zoe in d'n dertienden iew kaome de Toeareg binne. In de vieftienden iew kaom 't weste vaan 't land in han vaan 't Songhairiek, wat hei bezittinge heel tot 't in 1591 inveel. De Zarma stamme vaan hun aof. In d'n achtienden iew kaome de Fula in 't land. In de negentienden iew kaom in wat noe Noordwes-Nigeria is 't Sokotokalifaot op; versjèllende klein voorstedómme vaan etnische Hausa op Nigerese groond verzatte ziech tege dat riek. De boetegrens vaan 't kalifaot zouw de grens tösse Franse en Ingelse expansie, en later tösse Niger en Nigeria, goon markere.
In de negentienden iew ouch kaome de ierste Europeane 't gebeed binne, um te beginne veural es oontdèkkingsreizegers um de Niger stroumopwaarts te verkinne. Pas tege 't ind vaan d'n iew kaome hei de Franse binne. Veural de Berbers lete ziech neet zoemer oonderwerpe. Pas in 1922 woort Niger 'n Franse kolonie, die deil oetmaakde vaan Frans Wes-Afrika. Nao d'n Twiede Wereldoorlog woort veur mier otonomie gezörg. In 1958 woort Niger 'n otonoom staot, in 1960 'n oonaofhenkelek land. Ierste president woort Hamani Dior.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer op en:Culture of Niger, en:Languages of Niger, en:Wildlife of Niger.
.ba
.ba és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Europees laand Bosnië en Herzegovina. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1993 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't laand Bosnië en Herzegovina, bau 't betrékkelik populair és. Registraties wiëne alliën geaccepteerd vër entiteite daaj gevestig zin in Bosnië en Herzegovina of én dat laand 'ne representant hëbbe. Registraties van domeine wiëne gedoeën op 't tweide-level of op 't derde-level ónder 'n subdomein.
Miensjelike seksualiteit
Miensjelike seksualiteit ies e complex van geveules en handelinge die 'ne miensj kènt ervare of oetveure en die samehange mèt lichamelike geveules mèt betrèkking op 'ne andere persoon. Sommige luuj gebruke 'n inger definitie en zeen seksualiteit es de lös nao gesjlachsgemeinsjap tösje luuj en de gesjlachsgemeinsjap zelf.
Seksualiteit ies veur luuj van belang veur de veurtplanting, veur bevestiging van 'n relatie tösje persone, en neet in de lètste plaats veur 't beleve van genot. In sómmig culture liek op 't eupelik kalle euver seksualiteit e religieus taboe, of ies 't beoefene van seksualiteit veur sómmige zelfs verbao (bieveurbeeld veur Roums-Katholieke geistelike, 't zoageneumde celibaat). Vanoet religieus of maatsjappelike euvertuging kènt me vinge dat seksualiteit (in de zin van gesjlachsgemeinsjap) allein binne 'n huweliksrelatie kèn plaatsvinge.
Thales
thumb|left|250px|Buste va Thales va MileteMit Thales va Milete ( 624 v. Chr. - 546 v. Chr. ) beginne van aods-her de lieërbeuk van de westerse filosofie. E sjtichde de Sjoeël va Milete en wert besjowd es inge van de zuvve wieze. Thales behuurt mèt Anaximandros tut de natuurfilosofe en die doge gèng experimaente. De Egyptenare oet dae tied - es wie v'r noe wète - dao-en-taege waal. Thales waoërd bekaand umdat e op 28 mei in 585 v. chr. 'n zonsverduustering how wete te vörsjpelle en daomèt kreeg-e 'ne wapesjilsjtaand tössje de Lydieërs en Mede vaeërdèg. E how väöl dör Egypte gereesd en Milete oonderheeld contacte mit Lydië, dat cultureel beng mit Babylon how. Aa-genaome wert dat-e van dao z'n kènnis gehaold mot ha.
Wat v'r van Thales wete, veet v'r vöral van Aristoteles en volges dem hoolt Thales 't water vör 't oer-elemaent oeë alles oet waor oontsjtande.
Kaolmonoxied
't Gaas is vergiftig doordet 't zich väöl sterker aan roaj bloodkläörstof (hemoglobine) bindj es zoerstof, wodoor 't hemoglobine gein zoerstof mièr kan verveure. Ómdet kaolstof vreuger in de vorm van steinkaol 'n wichtige brandjstof waas veur 't verwurme van hoezer, wobie dökker óngelökke veurkómme bie slech-óngerhaoje sjaorstein en kachele, steit kaolmonoxied ouch bekèndj es kaoledamp; gooj lóchaafveur kan zón óngelökke aevel mekkelik veurkómme.
Ouch rouke kan 'n effèk höbbe op de wieväölheid aan kaolmonoxied in 't blood; roukers höbbe dao namelik mièr van in 't blood.
Thales
In z'ne Politiek vertilt Aristoteles 'n anecdote uvver Thales die 'm kenmerkt. ''Me verwaeët 'm z'n urmooj, en conculdeerde daooet, dat filosofie gaar gee nut haat. Dao-op goof-e oonderpande vör alle olief-paeërsje van Chios en Milete, die-e taege lieëg pries pachde, want nieëmes aandersj doog dao 'n bod op. Wie d'r oogst binne kieëm - en dae waor riek, zoe wie Thales dör z'n kennis van de sjterre op vörhaand wis- ontsjtong opins 'n groeëte vraog nao paeërsje en koes-e d'r vör kriege wat-e wool en e verdinde sjatte gaeld. Zoe bewaeës Thales de waelt, dat d'r filosoof gemekkelek riek kint waeëre, es-e dat wilt, mae dat z'n belangsjtèlling noe ee-maol in 'n aander richting geet.''
Schlangen
Schlangen kin verwieze nao:
Grot
De Limburgse mergelgrotte zeunt bekaans allemaol oonnatuurleke grotte, die däör oontginning va mergel oontsjtande zeunt. Toch vint me d'r groeëtste karstgaank va Nederland in 't noordelèk gangsjtelsel van d'r Sint-Pieterbaerg, 't sjtelsel va Janssen Eggels (50 meter).
Miensjeleke bewuëning
In de Grotte va Remouchamps wonde 8000 v chr. al luuj en de Grót va Spy is bekaand vör de voondste van d'r Neanderthaler.
Cultusplaatsje
Saer 't paleolithicum waoërte grotsjilderinge gemakd, zoewie de grotsjilderinge va Lascaux in Fraankriek of Altamira in Sjpanje. Die grotte waore cultusplaatsje, gèng wonplaatsje. In d'r Fraanse tied waore ooch Limburgse mergelgrotte in Geulem, Valkeberg en Mestreech ingericht es katholieke kèrk of kapel. De Jezuïetegrot in d'r Cannerberg in Mestreech is besjilderd dör monnike in d'r 19de ieëw.
Biotoop
Grotte zeunt plaatsje oeë vleermuus överweentere.
Thema
De grot is 'n thema en beeld in väöl mythes en sjprookjes. Zoe heel Rhea Zeus verborge in de Grot va Psychro in de Idaberg op Kreta en Mithras en Jezus zeunt gebaore en begrave in 'n grot. In de psychologie va Jung is de grot 'n beeld väör 't moderarchetype.
Bron
thumb|250px|'n Natuurleke bron. 'n Bron ('ne aowe Norbikse naam is baoën dae noe nog in 't toponiem D'r zoeëre baoën väörkeumt) is 'n plaatsj oeë groondwater op 'n natuulèke meneer an de oppervlakte keumt. Bronne vörme zoe d'r övergaank tösje 't groondwater en 't oppervlaktewater.
Indeling
Me makt 'n oondersjèèt tösje:
Peuntbronne
Plaatsje oeë ene dudeleke watersjroom an de oppervlakte keumt.
Diffuus bronne
Plaatsje oeë mieërdere bronne kort biejèè oontsjpringe. Zoe'n plaatsj neumt me 'n bronnegebied. Dèk is dao 'ne bronkoomp oontsjtande.
De bronne in 't Heuvelland, d'r Voersjtrieëk en 't Laand va Herf zeunt mètstens diffuus bronne. Ze oontsjteunt dördat 't raegewater gemekkelèk dör d'r löss en 't kriet kan zakke. Es 't water vervolges op 't Vaolzer Greunzaand sjtuuët kan 't neet wieërzeenke en zeukt zich da 'ne oetwaeg nao boete.
In 't Maasdal oontbrèkt 't Vaolzer Greunzaand in d'r oondergroond en daodör haat 't dao ooch gèng bronne.
Naowèrking van vulkane
Waermwaterbronne, mineraalbronne en geizers zeunt naowèrkinge van vulkane. Me vindt ze in o.m. Burtscheid, Valkeberg, Aoke, Spa en Chaudfontaine, Epinal, Vichy, Karlovy, Vary.
Artesische bronne
1. Waterveurende laog
2. Aafsjlutende laog
3. Regeneratie dör neersjlaag
4. Kunstmatige Artesische bron (boring)
5. Piëzometrisch niveau
6. Peilbuus
D'r bodem kan ópgeboewd zieë oet mieërdere waterveurende laoge (pakkètte) welke neet mètèè in verbinding sjteunt. Dördat e deper gelaege waterveurend pakket gevoed kan waeëre dör raegenwater oet e ander, hoeëger gelaege gebied, kan d'r hydrostatische druk in 't deper pakket (väöl) hoeëger zieë wie in 't baoveliegkend pakket.
D'r naam keumt van de provincie Artesië (Artois) in Frankriek oeë dit saoërt bronne väörkaome.
Karstbronne
Karstbronne zeunt 'n karstversjiensel en neumt me ooch wal resurgentie of vaalsje bron. Oeë de Rubicon of de Lesse an de oppervlakte keumt, neumt me dat peunt 'n karstbron. De Rubicon ontsjpringt oonderaards, de Lesse evvel baove d'r groond en geet da bie 't verdwijngat of chantoirs onder d'r groond.
Ribkwalle
thumb|[[Mertensia ovum, 'n ribkwal.]] De Ribkwalle (Ctenophora (Eschscholtz 1829), 'kampdragers') zien 'ne stam vaan alzijeg symmetrische bieste, die same mèt de Nietelbieste de Radiata vörme. Ze höbbe e kwalechteg uterlek, meh in tegestèlling tot de sjiefkwalle oet de stam vaan de Nietelbieste kinne de Ribkwalle gein nietelcelle. Wel höbbe ze de kinmerkende 'ribbe', bedèk door kampechtege pleetsjes (vaandao de Limbörgse en de wetensjappeleke naom). Ribkwalle kinne in groete aontalle in zie zweve en make dèks e belaankriek deil vaan 't plankton oet. 'n Oet de Noordzie bekinde soort is 't ziedruifke. In vergelieking mèt de zöstertaxa is de diversiteit neet hiel groet; 't aontal soorte ligk roond de 100.
Bouw
Ribkwalle zien euver 't algemein kleurloes, al kinne ze wel weure 'ingekleurd' door symbiotisch mèt ze levende alge. E paar soorte in de deepzie, wie de roejen tortuga (nog zoonder wetensjappeleke naom), zien evels hel gekleurd en zien daobij dèks bioluminescerend: ze geve oet ziechzelf leech. Bij op de bojem levende soorte deent dit mesjiens veur de camouflaasj. De fel roej kleur vaan Eurhamphaea vexilligera daorentege zouw kinne dene veur vijande aof te leie.
De mieste soorte weure mer e paar centimeter groet. Oetzunderinge zien oonder mie de soorte oet 't geslach Cestum, die tot oonderhaaf meter groet kinne weure.
Ribkwalle zien bekans zoonder oetzundering drejsymmetrisch; hun veurnaomste liechaamsas verlöp tösse de moond en 't statocys geneump geveulsorgaon, wat tegeneuver de moond ligk. Dees symmetrie weurt aon d'n oonderkant vaan de bieste uterlek doorbroke door de bei tentakele, aon de bovekant door de bouw vaan de verteringshaolte, die in mierder kenale is verdeild. 't Oonderste symmetrievlaak is tegeneuver 't boveste 90 graode gedrejd; me sprik vaan disymmetrie of biradiaole bouw.
't Lief besteit oet twie doorsjijnende cellaoge, die es boetevel (ectodermis) en binnevel (gastrodermis) weure aongegeve. De ectodermis besteit zelf weer oet twie laoge celle, mèt dao-euver miestens 'n besjermlaog vaan sliem, wat door speciaol kliercelle weurt oetgesjeie. De gastrodermis umvat 'n haolte die es maog deent en allein door de moondeupening touwgenkelek is, via 'ne lange, smale strot. De proej weurt in de strot door sterke verteringsenzyme veurverteerd, wat in de maog daan wijergeit. Oonverteerbaar aofvalstoffe weure (wie bij de nietelbieste) weer door de moond oetgesjeie; vaanoet de maog loupe wel twie klein anaalpories, meh die dene neet veur de aofveur vaan verteerd ete.
De tösseruimde tösse binne- en boetevel weurt ingenome door 'n gelei-echtege laog, 't mesoglea, bestaond oet collageen en bindweefselcelle. Talrieke keneelkes loupe dedoor; die zien veur de transport en opslaag vaan de gewonne veujingsstoffe. De ligking vaan de kenale versjèlt vaan soort tot soort, meh miestens zitte ze direk oonder de te bedene weefsele. 't Extracellulair nèt vaan stuctuureiwitte weurt door speciaol amoebe-echtege celle euverindgehawwe.
Ouch veur de statischen impuls vaan de bieste späölt 't mesoglea dinkelek 'n rol. Smikrozètte, die in de kenale vaan 't verteringssysteem zitte, zien nao me aonnump veur 't poompe vaan water in en oet 't mesoglea wienie de osmotische waterdrök verandert, beveurbeeld umtot 't bies vaanoet zaajt water brak water inzwump. E speciaol krinkloupsysteem gief 't bij de ribkwalle neet. Ouch veur te aoseme kinne ze gein aofzunderleke orgaone: de gaaswisseling en dinkelek ouch de oetsjeiing vaan celmetabolische aofvalprodukte wie ammoniak geit door sumpel diffusie door de ganse liefsoppervlaakde eweg. Door 't lief heer löp e sumpel nervestèlsel zoonder centrum ('herses'), wat ziech concentreert um de strot, de tentakele, de ribbe en de statcyste, en is verboonde mèt spiercelle in 't mesoglea en de binneste cellaog vaan de epidermis.
Statocyste en tentakele
E gespecialiseerd systeem vaan de ribkwalle is de statocys, die deent es evewiechsorgaon en de beweging vaan de bieste controleert. Ze zit op de vaan de moondeupening aofgewende kant vaan 't lief en besteit oet 'n statoliet geneumde verzameling vaan e paar hoonderd kalkcelle aon d'n eine kant en veer horizontaol geordende gróppe vaan slangvörmege flagellae ('smikskes') aon d'n aandere kant. Es 'n ribkwal door invlood vaan boete vaan plaots verandert, daan oefent de statoliet op ein vaan de veer gróppe flagellae mie drök oet es op de aander drei. Deen indrök weurt nao 't epidermis doorgesjik, boe de in totaol ach (naomgevende) ribbe door eweg loupe. Op dees ben zitte klein pleetsjes op 'n rij, die bestoon oet hoonderde aoneingekloonke, circa twie millimeter lang flagellae en ouch wel membranelle heite. Door die pleetsjes achterein op te riechte maak 't bies loedrechte roejbeweginge, die 't, op veurweerde tot de ach ribbe good synchroon bewege, weer trök op zien oersprunkeleke plaots zètte. Ein gróp flagellae vaan de statocys is gemeind veur de stimulatie vaan twie aofzunderleke ribbe. De ganse beweging is e mechanisch perces en weurt neet door nerve-impulse gesjik. De slaag vaan de aongespaorde pleetsjes is 'n golfbeweging door de ribbe; de bewegingspetroene kinne bij de zjuste beleechting, ouch in de zon, interferentiekleure make, boedoor me regebaogpetroene op de ribbe kin zien (wie in de foto bovenaon).
Of 'ne verhoegden drök de flagellagróppe vaan de statocys verhoeg of verlieg, hingk aof vaan de 'stumming' ofwel geotaxis vaan de ribkwalle. Is die positief, daan weurt de frequentie lieger bij touwnaome vaan d'n drök, zoetot de ribkwal häöre moond nao oonder riech en vaan 't wateroppervlaak ewegzwump. Is ze evels negatief, daan stijg de frequentie, riech de ribkwal häöre veurkaant nao bove en geit ze op 't wateroppervlaak aon. De geotaxis weurt wel bepaold door in 't nervestèlsel verwèrkde prikkele.
Bij de mieste soorte vint me veur de moondeupening twie tegeneuverein stoonde tentakele, die eder oet einen tentakelsjach koume en dene veur 't vaange vaan proejbieste. Ze drage dèks aon de zijkaant 'n rij draodechtege filaminte, de tentillae, die in tegestèlling tot bij de nietelbieste neet mèt nietel-, meh mèt zoegeneumde 'lassocelle' (colloblaste) zien bezat. Die bestoon oet 'ne kop bezejd mèt klein plekliechaamkes, 'ne korte slaanke gripdraod en 'ne langere, dao-umheen gedrejde spiraoldraod. Dees constructie wèrk bij bvereuring wie 'n springveer, die de plekkop op de proej aofvuurt. De colloblaste weure, wie ouch de ganse tentakele, geregeld geregenereerd. Neet alle soorte höbbe tentakele. Sommege gebruke in plaots daovaan gespierde moondlappe, die daan sumpel-eweg euver de proej weure gevawwe.