cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Æneas Mackay
Heer waor lid vaan de Anti-Revolutionaire Partij, en daomèt d'n ierste premier in Nederland dee neet partijloes waor. Zie premiersjap woort gekenmerk door 't oondergoon vaan de liberaol hegemonie die de 19de-iewse polletiek in Nederland bis deen tied had gekenmerk. Wijer waor zie premiersjap 't begin vaan d'n opkoms vaan de zoegenaomde Rechtse Coalitie die gesteund woort door de Kattelieke en de (veural Prottestante) Anti-Revolutionaire. Dee rechterkant vaan 't polletiek landsjap zou dominant zien in Nederland bis 't ind vaan d'n Twiede Wereldoorlog. Oonder Mackay kroge de ierste religieuze sjaole staotssteun, get wat nog ummertouw kint in Nederland en uniek is in Europa (normaliter kriege in seculaire maotsjappije allein neet-religieuze staotssjaole staotssteun). Väöl sjaole zien nog ummertouw nao häöm verneump.
Voukstèlling
't Waord census haet 'ne Letiensen oearsprónk: t'n tieje van 't Romeins Republiek woor de census 'n lies die alle vólwasse men bieheel die gesjik wore veur militair deens. De moderne census is ónmisbaar veur internationaal vergeliekingen euver alssaorte aan stattestieken en censi vergaore gegaeves euver väöl kènmirke van 'n bevölking; neet allein wieväöl luuj zeen, ouchal blieve bevölkingssjattinge 'n wichtig functie haje binnen 'n voukstèlling.
Æneas Mackay
Heer woort de regeringsleier (veurzitter vaan de Ministerraod) op 21 april 1888. Zien regeringsperiood indegde op 21 augustus 1891.
Voukstèlling
'n Voukstèlling kan gecontrasteerdj waere mit staekprove (samping), wobie informatie allein via e klei deil vanne bevölking verkrege wuuertj, sómtieds es 'n sjatting tösse versjillige voukstèllinge door. Modern censusgegaeves waere döks gebroek veur óngerzeuk, marketing en planning, en es 'ne basis veur staekproofóngerzeuke. In sómmige lenj waere censusgegaeves gebroek óm te bepaole wie de electoraal vertaengewuuerdiging versprèdj wuuertj euver e landj, wie inne Vereinigdje Staote.
Æneas Mackay
Zuug ouch
Lies vaan premiers vaan de Nederlen
Gerlach
Laeve
't Laeve van Gerlachus is besjreve in de Vita Beati Gerlaci Eremytae, ein laevesbesjrieving oet 1600, die ouch trukkiek op de verlore gegange ièrtsjte oetgaaf oet 1227, óngevaer 60 jaor nao ziene doad.
Hae waor 'ne ridder van adellike aafkóms, dae 'n lichzinnig laeve houw. Wie zien vrouw plotseling sjtorf, kaom hae tot 't inzich dat 'r neet good bezig waor en hae vertrok berves op baevaart nao Roame en Jeruzalem. Wie hae trukkaom góng 'r in 'n haol eik in Houtem wone. Hae mengde zien aete mèt esj en góng ederen daag op baevaart nao 't graaf van sint Servaos in Mestreech. Op zaoterdeg góng hae nao de Dom van Aoke. Väöl luuj bewónderde Gerlach um ziene laevessjtiel, meh de monnike van Meersje waore dao neet bliej mèt. Zie beklaagde zich bie de bisjop van Luuk, dae toen nao Houtem kaom en de eik leet kappe. Me houw häöm namelik wiesgemaak dat d'n hièremiet dao geld in verborge zou höbbe. Wie de bisjop door houw dat 'r verkièrd waor geïnformeerd, naom hae de zörg veur de kloezenaer op zich en leet van 't hout van de eik 'n huuske veur 'm boewe.
Gerlach woort ummer bekènder. Hildegard van Bingen sjtuurde häöm zelfs 't blómmekrenske dat zie bie häör wiejing houw gekrege. In 't jaor dat Gerlach sjtorf (1165 of 1166) zou 't water in de brón vlakbie zien kloes drie kièr in wien zin veranderd.
Verièring
De kèrk van Houtem is gewiejd aan de heilige Gerlachus. Midde in dees kèrk sjteit 't praalgraaf van Gerlachus. Bie dit praalgraaf is in januari 2009 e nuuj brónze sjrien geplaats mèt de relieke van de heilige. Ónder 't praalgraaf lik gezaegend (mergel)zand, dat 't viè zou besjerme en dat me maog mètnumme. De sjedel van Gerlach bevink zich in 'n zilvere reliekbuste oet 1704-1706. Dees buste sjteit in de sjatkamer van de kèrk van Houtem.
Op 5 januari, ziene sjterfdaag, is ziene fièsdaag gevolg door 'n octaaf.
Op 2 kilomaeter nao 't oaste lik in Sjtraobaek de Gièrlingshof oet de 19e ièw, mèt 'n beeld van häöm in de fronton van de middegevel.
In 2015 weurt 't Gerlachusjaor gevierd, 't is dan 850 jaor geleje dat Gerlachus gesjtorven is. 't Jaor begint mèt 't traditioneel octaaf. Op ziene namesdaag, 5 januari, zal 'n geavanceerde gezichsrecontructie (3D en Manchester methode) gepresenteerd waere. De incomplete sjedel zaot tot noe toe in 'n zilvere buste oet 1705. 't 'Nuuj' gezich van Gerlachus zal ge-exposeerd were in de sjatkamer van de Gerlachuskèrk.
Joan Röell
Joan Röell (21 juli 1844 bis 13 juli 1914) waor premier of minister-prizzedent vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen.
Heer waor partijloes (liberaol), wie dat in deen tied nog gengbaor waor in de Nederlandse polletiek. Heer woort de regeringsleier (veurzitter vaan de Ministerraod) op 9 mei 1894. Zien regeringsperiood indegde op 27 juli 1897.
Zuug ouch
Lies vaan premiers vaan de Nederlen
Pieter Cort van der Linden
Pieter Cort van der Linden (14 mei 1846 bis 15 juli 1935) waor premier of minister-prizzedent vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen.
Heer waor de lèste partijloeze premier vaan Nederland. Heer woort de regeringsleier (veurzitter vaan de Ministerraod) op 29 augustus 1913. Zien regeringsperiood indegde op 9 september 1918.
Zuug ouch
Lies vaan premiers vaan de Nederlen
Renate Franz
thumb|Kurt Betschart en Renate Franz (2000)) Renate Franz (Solingen, 18 november 1954) is 'n Duutsje sjrieverin en journaliste, die zich veural specialiseertj inne sportgesjiechte.
Renate Franz studeerdje gesjiechte en germanistiek ane universiteit van Kölle. Van 1982 toet 1989 waas 't vriewilliger en redaktries vanne Kölnische Rundschau, worop 't aktief waas bieje Kölsjen oetgaever Informationspresse.
Franz is getrouwdj en haet 'ne zoon. 't Wóntj in Kölle. Zie mam is de dialeksjrieving Aenne Franz.
Séchault
Séchault ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Vouziers, in 't zuudoaste van 't Frans departemint Ardennes, langs de grens van de departeminte Marne en Meuse. Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes. Traditioneel weurt in dees gemeinte dan ouch Champagnois gekald en neet Welsj, wie dat weurt gekald in 't groatse gedeilte van de échte, geografisch gedefinieerde, Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 59 luuj op 'n oppervlaak van 10,86 veerkante kilometer en daomèt goof 't 5,43 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,6% de jaor.
Jair Bolsonaro
Jair Messias Bolsonaro (Glicério, 21 miert 1955) waor vaan 2017 tot en mèt 2022 prizzedent vaan Brazilië.
Sommauthe
Sommauthe ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Pötbrook
Pötbrook is e gehuch det same mitten Deelgaard en Echterbós 't dörp Maria-Hoop vörmp. 't Ligk inne gemèndje Ech-Zöstere tösse d'n Deelgaard en Póstert. 't Gehuch, det mit e wit sjildj weurtj aangegaeve ligk ane N274, haet óngevieër 100 inwoners en is hieël lenjelik; 't besteit slechs oet e paar häöf.
Theo Heemskerk
Theo Heemskerk (20 juli 1852 bis 12 juni 1932) waor premier of minister-prizzedent vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen.
Pötbrook
Pötbrook haet prónt wie d'n Deelgaard van aadsheroet mieër op mit Mofert en mit Ech; det is ouch trögk te zeen aan 't dialek det me in Pötbrook kaltj.
't Drama van Pötbrook
De plaats steit veural bekèndj ómmen drieveljige maord in 1931, 't Drama van Pötbrook. Doe woorten e veertal jóng struipers doeadgesjaote doren deensdoondje veldjwachter.
Theo Heemskerk
Heer waor lid vaan de Anti-Revolutionaire Partij. Heer woort de regeringsleier (veurzitter vaan de Ministerraod) op 12 fibberwarie 1908. Zien regeringsperiood indegde op 29 augustus 1913.
Zuug ouch
Lies vaan premiers vaan de Nederlen
Partij van de Arbeid
De Partij van de Arbeid of PvdA kin verwieze nao:
Semuy
Semuy ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Abaga
't Abaga is 'n Trans-Nuuj-Guinese spraok die gekaldj wuuertj inne Oeastelike Hoeaglandj Provincie van Papoea-Nuuj-Guinea, in 't Goroka-distrik. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 5 luuj (1994), oet 'n etnische bevölking van 150 (2011), en haet de ISO 639-3 code abg.
Semuy
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Vouziers, in 't zuudoaste van 't Frans departemint Ardennes, langs de grens van de departeminte Marne en Meuse. Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes. Traditioneel weurt in dees gemeinte dan ouch Champagnois gekald en neet Welsj, wie dat weurt gekald in 't groatse gedeilte van de échte, geografisch gedefinieerde, Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 89 luuj op 'n oppervlaak van 3,97 veerkante kilometer en daomèt goof 't 22,4 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,28% de jaor.
Abaga
't Abaga wuuertj ouch Wabaga geneump en 't guuef gein einspraokige spraekers mieë; de meiste spraekers zeen men, mer 't guuef ouch get ajer vrólje die de spraok kalle. 't Abaga haet väöl lieënwäörd oet 't Kamano en Benabena: spraoke die ouch dore etnische Abaga gekaldj waere.
De spraokstatus veur dees spraok is bao oetgestórve (8b); det beteikentj det de spraok allein nag gekaldj wuuertj door luuj vanne groeateljergeneratie of ajer die weinig meugelikheje höbbe veur de spraok te gebroeke.
Jo Gijsen
thumb|Gijsen in 2010. Joannes Matthijs Gijsen (Oeffelt, 7 oktober 1932 - Zittert, 24 juni 2013) waor 'ne Nederlandse roems-kathelieke geisteleke. Heer woort 't bekindste es bisjop vaan Remund (1972-1993) en Reykjavik (1996-2007). Ouch waor heer doctor in de kèrkhistorie. Heer stoont bekind es oetgesproke conservatief. Aon 't ind vaan zie leve kaom heer terech in sjendale. Zie bisjoppelek motto waor Parate viam Domini, 'Maak de weeg vaan d'n Hier veerdeg', nao Johannes d'n Duiper.
Leve
Gijsen woort gebore in 't Braobants dörpke Oeffelt, allewijl gemeinte Boxmeer. Ziene pa kaom vaan Stramproy en wèrkde bij de spoorweeg. 't Bèste deil vaan zien jäög brach Gijsen door in Zittert. Nao 't gymnasium en 't groetseminarie wijde bisjop Guillaume Lemmens häöm op 6 aprèl 1957 in Remund tot preester. Heer woort keplaon in Valkeberg (tot 1959), en daonao lierer aon 't kleinseminarie Rolduc in Kèrkraoj. Heer studeerde theologie en kèrkhistorie aon de universiteite vaan Bonn en Münster. Zien lierersfunctie aon 't Rolduc combineerde heer mèt docentsjappe aon 't groetseminarie in Remund (1963-1966) en de academie veur arsjitectuur in Mestreech (sinds 1964). Gijsen promoveerde in 1964. Tot 1972 waor heer rector vaan 't zösterkloester in Nunem. In 1971 profileerde heer ziech veur 't iers naodrökkelek es conservatief, wie heer zien veurdrach De crisis in de kerk publiceerde. Hei-in had 'r kritiek op 't kèrkelek beleid sinds 't Pastoraol Concilie.
Bisjop vaan Remund
Rector Jo Gijsen woort op 20 jannewarie 1972 vrij oonverwach door paus Paulus VI beneump tot bisjop vaan Remund. Op 13 fibberwarie wijde de paus häöm in Vaticaanstad zelf tot bisjop. Paulus dwóng heibij kardinaol Alferink Gijsen in Roeme de 'han op te lègke'. Dees vernedering woort gezeen es Alferink ziene 'zwoerste gaank nao Roeme'. Op 4 miert naom Gijsen de zetel in de Remundse kathedraol in bezit.
Es nuie bisjop góng Gijsen direk aon 't werk. Heer veurde de planne oet um 't bisdom in lijn te bringe mèt de beslete vaan 't Twiede Vaticaans Concilie. Heer oontworp en nui reglemint veur kathelieke sjaole. Ouch woort 't protocol aongesjerp en oontwikkelde de bisjop 'nen eige beleidsstijl. Heer woort al gaw populair bij de Limbörgse geluivege, meh um zien conservatief standpunte neet oonumstreje.
Abai Sungai
't Abai Sungai is 'n Austronesische spraok die gekaldj wuuertj inne Sabah-staot op 't Maleisische deil van 't eilandj Borneo, oppe lieëger ligkendje gebiede vanne Kinabatangan-reveer. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 500 luuj (2000) en haet de ISO 639-3 code abf.
Jo Gijsen
Bisjop vaan Remund
Zien beneuming tot bisjop woort gezeen es 'n maotregel vaan de psu um de oonröstege Nederlandse kèrkprovincie get oonder controle te kriege. De beneuming vaan Ad Simonis tot bisjop vaan Rotterdam, eve teväöre in 1970, laog in dezelfde lijn. Ouch heer had daomèt groete bereuring oonder progressieve veroerzaak.
Abai Sungai
't Is neet bekèndj of 't versjillige dialekte guuef. 't Is anges es de anger Paitanische spraoke: Opper-Kinabatangan en Tombonuo. De spraok wuuertj neet gesjreven enne spraekers zeen euverwaegendj islamitisch. De spraekers versjuve nao 't Standerd-Maleis en höbben 'n neutraol opstèlling taengeneuver häör eige spraok. Ze gebroeken ouch 't Sabah-Maleis.
De spraokstatus veur dees spraok is versjuvendj (7); det beteikentj det de spraok óngerling nag gebroek wuuertj dore generatie die kinjer krieg, meh det de kinjer zelf de spraok neet mieër aangelieërdj kriege.
Kassel
Kassel is de naam van versjillende geografische locaties:
April
April ies de veerde maond van 't jaor in de Gregoriaanse kalender. April haet 30 daag. In de oud-Romeinse kalender waor 't de twiède maond. De naam kump van 't Latiense woord aperire, dat eupene beteikent. Waarsjienlik refereert dit aan de greuj van plante en blome in de lente. 'n Ander theorie sjtèlt dat de naam ies aafgeleid van e woord dat 'twiède' beteikent, of van Aperta, eine bienaam van Apollo.
Jo Gijsen
Rolduc
In 1974 maakde Gijsen vaan 't kleinseminarie Rolduc e groetseminarie. Dees preesteropleiing zouw in de koumende decennia weure geassocieerd mèt gesloteheid en conservatisme. Zeve jaor ieder hadde de Nederlandse bisjoppe en de preesterordes hun in totaol oongeveer viefteg seminaries touwgedoon en vervaange door vief theologische hoegsjaole. Dees sjaole leverde evels koelek nui preesters op. Rolduc zouw vaan 1974 tot 2004 180 preesters opleie, oonder wee de lateren aartsbisjop Eijk bisjop Punt (Haarlem-Amsterdam) en hölpbisjop De Jong (Remund).
Missiebureau Remund
In dezen tied oontstoont ouch controvers roontelum versjèllende Limbörgse missieorganisaties. 't Bureau veur Internationaol Solidariteit had ziech in 1983 heimelek opgeworpe es 't Limbörg steunpunt vaan 't Komitee Kruisraketten Nee, boe ouch radicaol-linkse partije wie de PPR en de CPN in zaote. Dit woort oontdèk aon de hand vaan 't telefoonbook, boemèt me de telefoonnommers op pamflètte kós vergelieke. De latere veurzitter vaan Pro Ecclesia et Pontifice, mr. Erica Schruer, gaof dit door aon 't Katholiek Nieuwsblad. Gijsen achterhaolde daobij euver kèrkeleke kenale tot 't ingebrach geld minder veur de missie es veur sociaol en emanciperende projekte woort gebruuk, zoonder tot de kèrk dao naodrökkelek bij betrokke waor. Ouch bleke väöl projekte in Zuid-Amerika 't werk vaan linkse bevrijingstheologe.
Naotot Gijsen dees organisaties mie es eine kier had veroerdeild, riechden 'r 'n eige missiebureau op, wat tot op d'n daag vaan vendaog bezeg is. Dit splitse vaan de kathelieke oontwikkelingssamewèrking brach de bisjop dèkser kritiek op. Dèks uutde regionaol gezètte (Dagblad De Limburger) of lendeleke media sjerpe kritiek tege de bisjop. Ouch al umtot väöl leie vaan de missieorganisaties ouch in de Ach-Mei-Beweging zaote, heel de bisjop de betrèkking mèt ze aof. In 1980 beloofde heer, meugelek oonder drök, in 'n Bezunder Synood de einheid vaan de missie te herstèlle. Dit is tot nog touw neet gebäörd.
Stein
In Stein oontstoont e conflik tösse Gijsen en 'n gróp traditionalistische kathelieke roond zieneres Bertha Meuleberg en häör femilie, die 'n nui kapel wouwe doen inwije. Bisjop Gijsen wouw dees kapel neet zegene umtot dat d'n indrök kós geve vaan erkinning vaan de genezing, 't blojend kruus en de stigmata vaan Meuleberg. In 1976 verbooj heer de geluievege mèt te doen aon ieredeenste in de Kapel vaan 't Heileg Lije vaan Christus, boe me d'n Tridentijnse ritus nog volgde. De kapel waor ingewijd door emeritus-aartsbisjop Marcel Lefebvre, en e paar jaor laank deende me hei 't Tridentijns vörmsel nog touw. Oetindelek kaom 't neet tot 'n breuk mèt 't conservatief deil vaan de geluivege.
Aoftrejje
In 1993 traoj Gijsen op dringend advies vaan ziene dokter - dee engsteg waor veur 'ne collaps - aof es bisjop vaan Remund en trok ziech trök in e kloester in Walpersdorf (Oosteriek). 't Katholiek Nieuwsblad speculeerde tot de besjöldeging tege de conrector vaan Rolduc, dee 'n homoseksueel verhajding mèt 'ne seminaris zouw höbbe, daobij 'n rol heet gespäöld. Sommege ouch meinde tot Gijsen daodoor de steun vaan 't Vaticaan verlore waor; heer heet dit zelf ummer oontkind. Gijsen woort opgevolg door mgr. Frans Wiertz, dee häöm op zien installatiemès umsjreef es deeginnege dee de preesters in 't bisdóm hun identiteit had trökgegeve.
Titulair-bisjop vaan Mestreech
Vaan 1993 tot 1996 waor Gijsen titulair-bisjop vaan Mestreech. In dezen tied waor heer rector vaan e zösterkloester in Walpersdorf.
Klach en besjöldeginge
In 2010 kaom bij 't katheliek klachtebureau "Hölp en Rech" 'n klach binne tege d'n ex-bisjop. 'nen Anoniemen aajd-lierling vaan Rolduc zag tot mgr. Gijsen ind jaore viefteg bij 't surveillere op de slaopzaol zouw höbbe geloerd wie de lierling in bèd aon 't wikse waor. Gijsen oontkós dees besjöldeging, en zag tot heer noets surveillant op de slaopzaole dao gewees waor. De klachtekemissie vaan 't meldpunt seksueel misbruuk binne de Kathelieke Kèrk verklaore de klach oongegrund, umtot loere neet voldeit aon de definitie vaan seksueel misbruuk. Wel meinde ze tot es Gijsen welzeker geloerd heet, hei de privacy vaan de seminaris 'groof heet gesjonne'.
Inkel jaore later kaome insteger beriechte binne. Ouch nog in Rolduc zouw heer 'ne joonk oonzedelek höbbe betas, en in zienen tied in Valkeberg hej 'r 'ne negejaorge joonk versjèllende kiere misbruuk. Kort veur zienen doed woort Gijsen nog nao 't geval oet Kèrkraoj gevraog; heer oontkós de klach. De klachtekemissie erkós nao oonderzeuk evels allebei de gevalle, al kós ze de verkrachting (op poging daotouw) vaan de joonk in Valkeberg neet bewieze. Bisjop Wiertz beide op 11 aprèl 2014 zien excuses aon de slachoffers aon, naotot de zaak iers boete de publiciteit waor aofgehandeld.
In 'n aoflevering vaan Andere Tijden op 21 september 2007 sjetsde versjèllende geïnterviewse Gijsen es 'nen otoritaire mins dee zoe väöl meugelek discussies mèt oondergesjikde oet de weeg zouw goon en gein tegespraok accepteerde tege zien 'orthopdox' beleid. Zien beneuming zouw zien doorgeduid door 't Vaticaan tege de wuns vaan 't bisdóm in. De bisjop woort in de oetzendeing zelfs oetdrökkelek besjöldeg vaan antisemitisme en 't zoegezag planne vaan 'deportaties' vaan dissidente geisteleke. Dit waore de wäörd vaan 'nen ex-preester dee vreuger e persoenelek conflik mèt Gijsen had gehad en in 't program ziene kant vaan 't conflik wouw beleechte.
Emeritaot en hiemele
Gijsen góng op 30 oktber 2007, de maond boe-in heer 75 woort, mèt emeritaot. Es bisjop vaan Reykjavik volgde de Zwitser Pierre Bürcher häöm op. Gijsen góng trök nao Nederland, en naom in Zittert de zelezörg vaan de zösters karmelitesse op ziech. Op 24 juni 2013 storf Gijsen op 80-jaorege leeftied in Zittert, nao e laank kraankbèd. Heer storf in 't hoes vaan zie zöster, boe heer de lèste jaore had doorgebrach, aon 'nen oongeneesleke vörm vaan kaanker.
Jan de Quay
Jan de Quay (26 augustus 1901 bis 4 juli 1985) waor premier of minister-prizzedent vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen.
Heer waor lid vaan de Katholieke Volkspartij. Heer woort de regeringsleier (veurzitter vaan de Ministerraod) op 19 mei 1959. Zien regeringsperiood indegde op 24 juli 1963.
Zuug ouch
Lies vaan premiers vaan de Nederlen
Hare
Hare kènt zin:
Pieter Sjoerds Gerbrandy
Pieter Sjoerds Gerbrandy (13 april 1885 bis 7 september 1961) waor premier of minister-prizzedent vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen.
Heer waor lid vaan de Anti-Revolutionaire Partij. Heer woort de regeringsleier (veurzitter vaan de Ministerraod) op 3 september 1940. Zien regeringsperiood indegde op 24 juni 1945.
Zuug ouch
Lies vaan premiers vaan de Nederlen
Pötbrooks
't Pötbrooks is waal minder gemouilleerd es 't Mofers, me mouilleertj noeatj inne vóltoeadje deilwäörd op 'n -r, en ouch neet inne wäörd geit (van gaon), sleit enzowiejer; in 't Mofers is det optioneel. De verdeiling van -sj is anges es in Mofert. In Pötbrook zaet me flesj en vèsj veur 't (medern) Mofers fles en vès; dao steit waal taengeneuver det 't Pötbrooks mienselik haet veur 't Moferse miens(j)elik. 'n Anger kènmirk is det me hawte zaet in plaats van ha(o)je.
In taengestèlling toet Mofert en Remunj gebroek me weer in plaats van veer; det is euvereinkumstig mit 't Echters, meh wiek aaf van 't dialek van de Boesj, wo me wier zaet.
Chia (cryptovaluta)
Chia (XCH) is ein cryptovaluta dae ontwikkeld is door Bram Cohen, dae 't BitTorrentprotocol haet oetgevonje. Vanaaf 3 mei 2021 zeen transacties meugelik.
Functie
Chia is in 't laeve gerope om de verspilling van energie te veurkomme dae betrokken is biej op "proof-of-work" gebaseerde cryptocurrencies. . De cryptomunt is daorom gepresenteerd es 't ecologische alternatief veur de Bitcoin.
Mienen
Chia kin gemiend weure door plots binne te haole. Plots, doorgoans bestenj van rojnd de 100 gigabytes, kinne daonao gedeild weure (farming). Op elk gedeilde plot kin ein pries valle.
Kritiek
Aangezeen miene doorgaans op SSD-sjeive plaatsvingt, is d'er väöl kretiek gekomme op Chia. De levensdoor van ein SSD wörd namelik aanzeenlik verkort, volgens de critici.
Volges New Scientist kin Chia zelfs liejen tot ein tekort aan vaste sjieve.
Afrika
thumb|right|Ligking van Afrika Afrika is 't continent ten zuude van Europa, tusje de Atlantische en de Indische Oceaan. De naam Africa waor in de Oudheid iesjt veurbehoude aan 't gebeed van wat noe Tunesië heit. Later numde men de ganse kusjstrouk Africa en in de tied van ondikkingsrieze 't ganse continent. In 2000 tilde 't continent ongevier 795 miljoen einwoeners. In Afrika lèk ouch de Nijl, de langste reveer oppe waereld.
Liessem
Liessem (Waols: Lîssin, Nederlandjs: Lijsem, Frans: Lincent) is 'n plaats en gemèndje inne pervincie Luuk in 't Belsj. De gemèndje tèltj ruum 3000 inwoeaners.
Afrika
Vaak bedoelt men mit Afrika eigenlijk Traupisj Afrika, de leng ten zuude van de Sahara mit oetzondering van Zuud-Afrika. Alle leng in Traupisj Afrika zunt ontwikkelingsleng.
Liessem
Anger kerne
Pelle (Pellaines) en Raatshaove (Racour).
Lies van terroristische aansjlaeg in 2016
Dit is 'n lies van terroristische aansjlaeg die geplaeg woorte in 't jaor 2016. De lies tuint de details van de aansjlaeg. Tösse häöksjkes waere de daeders van de aansjlaeg getuind die bie hön actie gedoed woorte of gewóndj zien geraak. Es 't mier es vieftig doeje of gewónje bie 'nen aansjlaag goof, waere de getalle in vètten teks getuind.
De lies tuint neet alle aansjlaeg die geplaeg woorte. In de lies weure incidente opgenaome, woebie minstens teen luuj sjtorve of e significant aantal luuj gewóndj raakde. Anger incidente mit minder sjlachoffers waere gekaoze vanwaege de geografische kórtbieheid of opmerkelikheid.
Hendrikus Colijn
Heer waor lid vaan de Anti-Revolutionaire Partij. Heer woort de regeringsleier (veurzitter vaan de Ministerraod) op 4 augustus 1925. Zien ierste regeringsperiood indegde op 8 miert 1926. Zien twiede waor vaan 26 mei 1933 tot 31 juli 1935.
Zuug ouch
Lies vaan premiers vaan de Nederlen
Haaren
Haaren kènt zin:
Australian Open
Mit Australian Open waere diverse sjportwèdsjtrieje in Australië gemeindj, gesjpaeld in de ope loch, wo-ónger:
Addis Abeba
Addis Abeba (Amhaars: አዲስ አበባ Addis Abäba ; Oromo: Finfinne) is de hoofstad en groetste stad vaan Ethiopië. De stad ligk centraol in 't land, op 'n huugde vaan 2200 meter aon de voot vaan d'n Entoto. De bevolking bedreug naoventrint drei mieljoen lui.
Bouvet
Bouvet of 't Bouveteilaand (Noors: Bouvetøya) is 'n Antartisch eilaand wat ligk op de breiddegraod 54° 26' ZB, 3° 24' OL, in de zuieleke Atlantische Oceaon - te noorde van Antarctica en te zuidweste vaan Zuid-Afrika. Bouvet is 'n aofhaankelek gebeed oonder de soevereniteit vaan Noorwege. 't Korts bijziende stökske laand ligk hei 1700 km vaandan, op de Prinses Astridkös, 'n deil vaan 't ouch door Noorwege geclaimde Keuningin Maudland in Antarctica. 't Kortsgelege bewoende gebeed is 't eilendsje Tristan de Cunha wat 2260 km te noorde vaan Bouvet ligk. Zuid-Afrika ligk zoe'n 2600 km vaan Bouvet aof.
Addis Abeba
Allewel tot 't gebeed um d'n Entoto al sinds laangeren tied bewoend waor, en mesjiens ouch de plaots vaan de middeliewse hoofstad Barara waor, is Addis Abeba pas in 1886 door keizer Menelik II en keizerin Taytu Beyul gestiech. Door de neet-ideaol ligking greujde de stad in ierste instantie mer laankzaam. In 1936 liefde de Italiaone 't in en maakden 't de hoofstad vaan Italiaans Oos-Afrika. Door de korten tied vaan de Italiaanse kolonisatie (en d'n invallenden Oorlog) kraog Addis Abeba noets e koloniaol karakter. Nao d'n oorlog begós de stad ouch en masse migrante aon te trèkke. Oonder alle rezjiems (keizerriek, communisme, democratie) góng dezen trend door.
Bouvet
Historie en polletiek
't Eilendsje woort oontdek in 1739 door de Fransen officier Jean-Baptiste Bouvet de Lozier, boe de plaots häöre naom aon te daanke heet. Op 10 december 1825 woort aongespraok gemaak op 't eilendsje door 't Vereineg Keuninkriek. De Britse regiering herneumde 't eilaand Liverpool Island. Op 1 december 1927 naom Noorwege 't gebeed euver oonder Lars Christensen boenao d'n awwe Franse naom woort trök gedreid. Wijl 't spanninge goof mèt de Britse regiering, zoog die aof vaan aonspraok. Wijl 't evenins door Noorwege-gelaimde Keuningin Maudland en Peter I-eilaand oonder 't Verdraag vaan Antarctica valle en daodoor betwis weure door 't Vereineg Keuninkriek, is dat neet 't geval mèt Bouvet.
Bouvet vilt officieel néét oonder 't Keuninkriek Noorwege (aanders dus es beveurbeeld Curaçao veur 't Nederlands Keuninkriek) mer vilt wél oonder de Noorse soevereiniteit: de Noorse regiering heet dus 't lèste woord op Bouvet, zoe-ouch de Noorse wèt. Dit meint ouch tot Noorwege op eder momint aofstand kin nömme vaan 't eilendsje zoonder tot daomèt de Noorse staot contra zien eige constitutie ingeit (die de oonveraanderlekheid vaan 't Keuninkriek belaof in stand te hawwe).
Allewel 't eilendsje Bouvet oonbewoend is, heet 't alle internationaal bevooghede um ziechzelf te prizzentiere es e land binne 'n euverkoepelend land, wie Curaçao dat deit binne 't kader vaan 't Nederlands Keuninkriek. Zoe heet Bouvet zien eige landcode (ISO 3166-1), naomelek BVT, en zienen Top-level domain, naomelek .bv. 'ne Landnómmer heet Bouvet nog neet, umtot 't dao gein tillefoonverbinding gief. In prinsiep zou Noorwege dat wel mage opeise.
Nederlandse literatuur
Nederlandse literatuur is literatuur in de Nederlandse taol. Dit artikel beujt 'n euverziech, in de ierste plaots chronologisch, vaan de belaankriekste oontwikkelinge die de literatuur in 't Nederlands door de iewe heer höbbe gevörmp en gekinmerk.
Middeliewe
't Aajdnederlands heet zoe good wie gein literatuur opgelieverd. Bekind woort de zin vaan Sisam (Hebban olla vogala), boe väöl lui de ajdste Nederlandse literatuur in zien. Mèt get goje wèl kinne twie negenden-iewse bezweringe ouch es volksliteratuur gelle. De Leidse Williram is wel literair, meh euverdujelek 'n vertaoling oet 't Hoegduits. De Wachtendonckse Psalme zien natuurlek Hebreeuwse literatuur.
Gesjreve Nederlandse literatuur begint pas nao d'n euvergaank nao Middelnederlands. In de twiede hèlf vaan d'n twelfden iew bleujt Heinric van Veldeke. Vaan häöm höbbe v'r de Eneide en e leve vaan Sintervaos euver. Nao e paar jaor evels trok Veldeke nao 't ooste, boe heer in 't Middelhoegduits góng sjrieve. In d'nzelfden tied versjijnt ouch 'n aander heilegeleve, de Reis vaan Sint-Brandaan.
In d'n daartienden iew kump 't Nederlands tot groete bleuj in de Zuieleke Nederlen. Gans in de geis vaan d'n tied is 't väöl religieus en feodaol werk wat versjijnt. Me moot daan dinke aon de mystiek vaan Hadewijch, zoewie aon ridderromans wie Karel ende Elegast en Walewijn. Tientalle Middelnederlandse ridderromans zien deils of gans bewoerd, dèks nao Frans veurbeeld. De mieste speule ziech aof in de hofhawwing vaan Sjarel de Groete of in de krink vaan de Graalridders. 'ne Gans bezundere ridderroman evels is de fabel Vanden vos Reynaerde, boe aon de hand vaan versjèllende bieste de missten in addelleke kring te kiek weure gezat. Dit book is vaan Vlaomsen oersprunk, meh woort tot wied boete de Nederlen populair - neet in de lèste plaots in Fraankriek.
In de veertienden en vieftienden iew bleve dees genres bestoon. Typerend is beveurbeeld de Beatrijs-legende, euver 'n vlöchtende non, en 't mystiek werk vaan Jan van Ruusbroec. In dezen tied kump de börgerij evels ouch sterk op, en mèt häör de börgerleke cultuur. In de Abele spelen, e begin vaan de Nederlandstaolege buuntraditie, zien veer serjeus speule, gesitueerd in keuninkleke milieus, gekoppeld aon veer sotternien (klöchte), die speule oonder 't volk. Ouch 't Gruuthuuse-handsjrif is e belaankriek documint vaan börgerleke literatuur. Mèt de opkoms vaan de rederiekerstraditie goon de börgers mèt regelmaot poëzie sjrieve. Sommege vaan hun hole dao-in e hoeg niveau. In de vieftienden iew kriege v'r Elckerlijc, 'n allegorisch verhaol euver de mins en d'n doed. Roond 1500 versjijnt 't verhaol vaan Marieken van Nieumeghen, wat in opzat rappeleert aon de Beatrijs. Dit werk versjijnt begin zèstienden iew in drök.
Zèstienden iew
De relizjieus twiste oet dezen iew höbbe e sterk stumpel op de poëzie vaan dezen iew geduid. Bekind bleef 't werk vaan Marnix van Sint-Aldegonde en de volkspoëzie vaan de Geuze. Aon d'n aandere kant stoont Anna Bijns, die ziech in häör gediechte sterk tege de prottestante oetsprik.
Zeventienden iew
't Begin vaan de zeventienden iew waor 'ne groete bleujtied veur de Nederlandse literatuur. De conventie vaan 'ne natuurleke klemtoen op sterke deile vaan de veersvoot kraog noe vörm, wat de poëzie e stök leesbaarder maak. Klassiek gewore zien veural buunwerke (in Nederland ummer in rijmend veers), wie die vaan Joost van den Vondel, P.C. Hooft en Gerbrand Adriaensz. Bredero. Vondel en veural Hooft hantere, in d'n tiedgeis, 'ne gelierde, jeh bombastische stijl mèt lang, euverlaoje zinne en väöl beeldspraok. Bredero daorentege sjrijf e stök volkser en gebruuk ouch hiel bewös de volkstaol. Dees sjrievers maakde ouch lyriek, die in hoeg aonzien stoont.
De sjrievers in kwestie waore allemaol verboonde mèt Amsterdam en stamde oet 't börgerlek milieu. Ze waore nog awwerwèts in de rederiekerskamer actief, meh zien veural geassocieerd geraak mèt 't Muiderslot, boe Hooft dros waor. Zoedoende sprik me vaan de Muiderkrink, boe ouch nog Roemer Visscher en dee zien twie dochters Anna en Tesselschade bij hoorte.
Door de bleuj vaan Amsterdam in deen tied weurt 't lastig um aander deile vaan 't land, laot stoon de Zuieleke Nederlen, mèt te numme in 'n historie vaan de Nederlandse literatuur. Daobij is 't bleujend Amsterdam ouch e centrum - internationaol zelfs - vaan de bookdrökkuns, wat allein mer mie sjrievers nao de stad trèk. Noe nog zitte zoeget alle literair oetgeverije vaan Nederland dao geconcentreerd.
Achtienden iew
De literatuur vaan d'n achtienden iew is minder good geriep; de oteurs weure minder op sjaol geleze en de beuk zinder minder dèks herdrök. In eder geval raakde bombastische tragedies wie Vondel ze had gesjreve in gans Europa sterk oet de mode (al bleef me Vondel wel opveure); in plaots daovaan kaom de kemedie, die door zien aard al natuurlek vaan opzat is. De belaankriekste meister vaan de kemedie in de vreugen achtienden iew is Pieter Langendijk, vaan wee stökker wie Het wederzyds huwelyksbedrog nog wel tot de verbeelding spreke.
't Gaof ouch väöl diechters in d'n achtienden iew, die veur 't euvergroet deil evels neet bekind bleve. Veural Hubert Kornelisz. Poot en Jacobus Bellamy euverleefde de veraanderende modes, al zal me hun werk allewijl neet mie vinde.
Jelle Zijlstra
Jelle Zijlstra (27 augustus 1918 bis 23 december 2001) waor premier of minister-prizzedent vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen.
Nederlandse literatuur
Achtienden iew
Nao Van Hoogstraten zien Schoone Roseliin waor nog gein romantraditie op gaank gekoume. Wie deze kunsvörm evels in 't boeteland begós te loupe, kraog 'r in Nederland ouch naovolging. In 1782 versjeen de breefroman De historie van mejuffrouw Sara Burgerhart vaan Betje Wolff en Aagje Deken. Rhijnvis Feith haolde mèt zien Julia 't sentimentalisme de Nederlandse literatuur in. Um die rei is zie werk allewijl gedateerd en neet zoe leesbaar es Wolff en Deken, meh historisch is 't vaan groet belaank.
Jelle Zijlstra
Heer waor lid vaan de Anti-Revolutionaire Partij. Heer woort de regeringsleier (veurzitter vaan de Ministerraod) op 22 november 1966. Zien regeringsperiood indegde op 5 april 1967.
Nederlandse literatuur
Börgerleke, nationalistische en stiechteleke literatuur
De romantiek kump ouch Nederland binne, meh tot groete literatuur leide dat (nao meining vaan later generaties) neet. D'n diechter dee 't bekindste bleef is A.C.W. Staring. Ouch J.J.L. ten Kate sjrijf (get later) in 't romantisch ideaol, meh zien gediechte weure allewijl minder geleze. Hendrik Tollens begint ouch in de romantische traditie, meh evolueert later nao e börgerlek idioom. Al in de Fransen tied vertreujt heer e sterk nationalisme - heer is oonder mie d'n diechter vaan 't Wien Neêrlands bloed, 't vreuger Nederlands volksleed - nao 1815 geet daomèt door, dewijl heer ouch väöl euver hoeseleke oonderwerpe sjrijf (Biedermeier). Nao de modern smaak is ziene stijl bombastisch.
D'n tegehenger vaan d'n al-evel brave, meh wereldsen Tollens is Willem Bilderdijk, dee poëzie in d'n orthodox-próttestantsen trant sjrijf. In 't Nederland vaan de negentienden iew kump de orthodoxie sterk op. Me kin häöm zien es veurluiper vaan de dominees-diechters later oet deen iew, boevaan Nicolaas Beets en P.A. de Genestet de bekindste zien.
Beets sjrijf es jongemaan nog wel e prozawerk, de Camera obscura, 'nen ironische verhaolebundel dee ziech veural in studentekring aofspäölt en sterk versjèlt vaan 't stiechtelek werk wat heer later sjrijf. Ouch belaankriek veur de prozaliteratuur in deen tied is Jacob van Lennep dee oonder mie historische romans in d'n trant vaan Scott en oontwikkelingsromans in d'n trant vaan Dickens sjrijf.
Ouch in 't Belsj kump de Nederlandstaolege literatuur op, en mesjiens nog wel mie es in Nederland riech me ziech op nationalistische thema's. Dit heet alles te make mèt de opkoumende Vlaomse Beweging. Vaan Prudens van Duyse kump de oetspraok De tael is gantsch het volk. Albrecht Rodenbach sjrijf oonder mie Klokke Roeland, wat in Vlaondere populair zal weure es volkszaank. Hendrik Conscience sjrijf romans wie De leeuw van Vlaanderen.
Veurluipers: Gezelle en Dekker
Guido Gezelle huurt in zekere zin ouch bij de bove besjreve trends, meh moot hei toch apaart weure geneump. Ierstens umtot zie werk 't niveau vaan zien tiedgenoete oontstijg. Twiedens umtot 't sterk persoenelek is en dao-in versjèlt vaan 't rigide, op 't collectief geriech werk vaan de Vlaomse Beweging. Heer sjrijf in 'n hendeg persoeneleke sjrijftaol, gebaseerd op 't Wes-Vlaoms, die heer aonvölt mèt archaïsche wäörd en zelfverzonne neologismes. Zien natuurlyriek weurt hoeg gesjat.
Eduard Douwes Dekker, alias Multatuli, weurt bekind es polemische sjriever. Mèt zien hoofwerk, de Max Havelaar, heet heer veural e politiek doel (de Nederlanders veurliechte euver missten in Nederlands-Indië), meh 't book trèk ouch um zien artistieke verdeenste de aondach. De res vaan Dekker zie werk is minder bekind gebleve; allein d'n onvoltoejde roman Woutertje Pieterse bleef op d'n drökpeers. Multatuli waor d'n insegste sjriever dee vaan de Tachtegers ech waardering kraog.
De Tachtegers
Roond 1880 begint 't gróp diechters ziech aof te zètte tege alles wat de Nederlandse literatuur daan te beeje heet. Zeker tege de nationalistische en religieus poëzie, meh ouch tege de diechters vaan strofische, rapsodische gediechte in de romantische traditie. Liever opteert me veur de 'zuver sjoenheid', dat wèlt zègke kuns um de kuns. Ouch kriege strakke vörm sterk de veurkäör; populair is 't sonnèt. 't Taolgebruuk is oetgesproke poëtisch ('t neig nao 'absolute poëzie') en ouch al daorum nog archaïscher es daoveur al 't geval waor. Me is dees sjaol vaan diechters de Tachtegers goon neume.
Veurluiper vaan de Tachtegers waor de joonkgestorve Jacques Perk, dee in zien sonnèttereeks Mathilde 't veurbeeld stèlt veur alles wat die generatie kinmerk. Ziene getrouwste naovolger is Willem Kloos, dee ziech compleet tot 't sonnèt bepaolt e paar vaan de allerbekindste Nederlandse gediechte heet gemaak. Herman Gorter weurt bekinder mèt de Mei, wat oondaanks zienen epische vörm en dito proporties toch lyrisch vaan aard is. Frederik van Eeden sjrijf vrij veerze en wiek daomèt vaan de vörmideaole aof; heer deilt evels hun ideaol vaan individueel expressie en 't naojage vaan zuver sjoenheid.
De Negentegers
De Tachtegers zörgde veur 'n revolutie in de Nederlandse literatuur. Toch deilde neet edereine, ouch neet de aonkoumende diechters, hun ideaole. 'n Aontal diechters voonte de Tachtegers väöls te esthetisch en te wieneg emotioneel. Diechters wie J.H. Leopold en P.C. Boutens lete de streng vörmeise weer get los en sjreve in expressieve taol euver hun emoties. Zij kaome bekind te stoon es de Negentegers.
De roman roond 1900
Ouch zier belaankriek is Van de koele meren des doods, 'ne roman vaan Frederik van Eeden. Van Eeden, dee neve sjriever ouch psychiater is, bringk de psychologische roman op e niveau boe 'r nog neet stoont, meh wat in d'n twintegsten iew normaal zouw weure. Zie book gelt daorum es visionair en invloodriek.
't Werk vaan Nescio, romans/novelle die soms weure umsjreve es 'neoromantisch', is veur zienen tied oongewoen besjeie vaan vörm. Pas väöl later oontdèkke oteurs en critici de krach vaan zien zinne en de sjarm vaan zien verhaole.
Dadaïsme en aandere vernuiingsdrang
Kort nao d'n Ierste Wereldoorlog kump euveral in Europa 'ne radicaolen avant-garde op. D'n Antwerpeneer Paul Van Ostaijen begint zelfs al oonder d'n Oorlog aon Bezette stad. Heer heet in zien vreug jaore realistische poëzie gesjreve, meh brik noe radicaol oet alle kaders vaan rijm, metrum en groeter vörm. Dit werk rekent me tot 't dadaïsme. 'n Aander bekind gediech is Slinger Singer naaimasjien. In zien lèste, naogelaote werke experimenteert heer ouch hendeg mèt de typografie.
Gemaoteg vernuiend zien in Nederland Jan Engelman en Hendrik Marsman, al is de lèste veural bekind gebleve mèt zie traditioneel en daorum atypisch gediech Denkend aan Holland.
Nui Zakelekheid
Ech väöl naovolging vint deze vernuiingsdrang evels neet, zeker neet in 't proza. De wuns veur 'n breuk mèt d'n tied daoveur besteit evels wel. Me wuns ziech klaor vörm en structure, zakeleke taol en boondege besjrievinge. Me zèt ziech veural aof tegen 't werk vaan Couperus, dee zeker vaanaof ca. 1930 sterk oet de mode raak.
D'n absolute veurluiper in dit genre is Willem Elsschot, 'ne Belsj dee väöl in Nederland wèrk en dao ouch jaorelaank populairder is es toes. Zien novelle kinmerke ziech dèks door in 't leve teleurgestèlde lui, e sentimint wat de sjriever wèlt doen veule zoonder in de tekste ech trop in te goon.
In dit verband weurt dèks Ferdinand Bordewijk geneump, dee ziech evels iejer door 't expressionisme beïnvleujd zuut. Me maag in dit verband ouch dinke aon Theo Thijssen, Menno ter Braak en aon de Vlaoming Gerard Walschap. Simon Vestdijk is minder boondeg en blijf korter bij de mainstream, en weurt in de jaore daarteg hendeg populair.
Meh maag ouch zeker de poëzie neet vergete. Väöl diechters hawwe vas aon de strakke sjema's vaan de veurbij decennia, meh zien aof vaan 't zeutvleujend taolgebruuk en indeloes impressies vaan de Tachtegers. 't Werk vaan Martinus Nijhoff, eine vaan de groetste diechters vaan d'n twintegsten iew, is magisch-realistisch vaan aard. Ouch 't werk vaan Gerrit Achterberg, J.C. Bloem en M. Vasalis maak indrök, al is die lèste neet zoe zakelek. J.J. Slauerhoff is get rapsodischer, minder vörmvas; zien gediechte kinmerke ziech door e sterk anti-börgerlek sentimint.
D'n damesroman
Oonderwijl tot in de roman de Nui Zakelekheid in de mode kump, blijf e hemfelke vrouweleke oteurs trouw aon de ideaole vaan vreuger. D'n typischen damesroman vaan deen tied leus vrij gemekelek eweg, is psychologisch en dèks hoeselek vaan karakter en neet vrij vaan sentimentaliteit. D'n oteur dee me 't ingste heimèt in verband bringk is Ina Boudier-Bakker; aander naome zien Jo van Ammers-Küller, Top Naeff en Margot Antink. Hun groet veurbeeld is Couperus, dee bij manneleke cultuurpause zjus zoe sterk oonder vuur ligk.
De poëzie vaan Alice Nahon dreug in Vlaondere e vergeliekbaar ideaol: begriepelek, moralistisch, sterk aofgekeurd door de kritieke meh oonverminderd populair.
Twiede Wereldoorlog
Aon 't begin vaan d'n oorlog weurt de kuns nog rillatief vrij gelaote. Populair, allein um zienen titel al, weurt Hollands glorie vaan Jan den Hartog - e book wat kort veur d'n oorlog versjijnt. Ind 1941 evels móste alle sjrievers ziech bij de Kultuurkamer aonslete veur nog te kinne publicere. De mieste bekinde sjrievers weigere dat. 't Gaof evels ouch euvertuigde nationaolsocialistische sjrievers, die noe de ruimte kriege. Veurbeelde zien Jan van der Made en Steven Barends, welke lèste bekind weurt es vertaoler vaan Mein Kampf.
Väöl sjrievers goon in de illegaliteit. 't Gief 'nen oetgebreiden illegaole peers, dee neve gezetsjes soms ouch literatuur oetgief. Zoe publiceert Bordewijk oonder e pseudoniem bij De bezige bij, wat nao d'n Oorlog 'ne bovegroondse literatuuroetgever weurt. De mieste verzatsliteratuur is toch poëzie. Klassiek weurt 't gediech De achttien dooden vaan Jan Campert. Anne Frank, e joeds tienermeidske wat in d'n oonderduuk gepak weurt en in e concentratiekamp störf, sjrijf e daagbook wat zoe good is tot me 't nao d'n Oorlog mèt groet succes es Het Achterhuis oetgief.
Op 't Belsj, boe de bezètter mie vaan de staotsstructuur intak hèlt, veraandert 't literair leve get minder radicaol. Zoe kump Richard Minne nog in 1942 mèt zie väöl gepreze book Wolfijzers en schietgeweren.
De roman in Nederland
Nao d'n oorlog ploejt me in ierste instantie trök op de literatuur wie die veur d'n Oorlog gebrukelek waor. Vestdijk weurt populairder es oets, en 't werk vaan Theun de Vries deit 't good in socialistische en communistische kring. In 1947 evels versjijnt De avonden vaan Gerard van 't Reve, boe-in heer de verveling vaan de jäög in de nao-oorlogsjaore besjrijf. 't Book weurt direk 'ne klassieker, al zal Reve ziech daonao noets mie euvertreffe. Roond dezelfden tied kump ouch Willem Frederik Hermans op, dee zien cynische, pessimistische beuk rappelere aon Franse wie Sartre en Camus. Hermans lök 't wel um nao zie romandebuut door te sjrieve; in de jaore viefteg en zèsteg wèrk heer ziech op tot mesjiens wel de mies geachte sjriever vaan Nederland. Begin jaore viefteg begint ouch nog Harry Mulisch mèt publicere. Heer vèlt op door e bleujend taolgebruuk en zier verzörgde intriges. Reve, Hermans en Mulisch weure later door criticus Kees Fens tot de 'Groete Drei' gebombardeerd.
'n Aander sjriefster vaan belaank is Hella Haasse, die in 1948 't Bokeweekgesjenk Oeroeg sjrijf en zoedoende in ei memint landelek bekind weurt. Häör stijl is psychologisch en laankzaam: in häör beuk weurt mie gedach es gedoon. Zij is eine vaan de lèste representante vaan d'n Indische roman, e genre wat mèt de koloniaolen tied laankzaam verdwijnt. 'n Aander is Marga Minco, die d'n Oorlog es joedse oonderduukster euverleefde en dao ouch euver sjrijf. Remco Campert, veural vaan beteikenis es diechter (zuug oonder), publiceert ouch de roman Het leven is vurrukkuluk.
In de jaore zèsteg weurt 't werk vaan Jan Wolkers populair. Wolkers choqueert door gans direk euver seks te sjrieve of morbide personnages op te veure. Aander kinmerke vaan zie werk zien natuur, zoewie doed en verval. In zienen tied weurt heer dèks in einen aosem geneump mèt Jan Cremer, dee mèt zien otobiografisch, door Kerouac beïnvleujd Ik, Jan Cremer opzeen baart meh daonao wieneg mie sjrijf.
De jaore zeventeg bringe oonder mie Maarten 't Hart, dee ziech aofzèt tege zien calvinistische jäög meh tegeliek vashèlt aon de hoeg kunste en daorum wel 'Wolkers in colbert' weurt geneump. Frans Kellendonk, dee wieneg zal sjrieve meh in kleine krink hendeg weurt bewoonderd, begint daan ouch te publicere.
't Decennium dao-op nump de literatuur 'n groete vlöch, es 'n vercommercialisering optreujt en op de tv väöl aon literatuur weurt gedoon. Nui naome zien oonder mie Renate Dorrestein, Oek de Jong, Joost Zwagerman, Tessa de Loo, Leon de Winter en Adriaan van Dis. Vaanaof 't ind vaan 't decennium kump de nihilistische literatuur vaan de Generatie Nix nao väöre, mèt oonder mie Ronald Giphart en later Arnon Grunberg. De migrante en migrantekinder beginne daan ouch mèt sjrieve, in 't bezunder Abdelkader Benali en Kader Abdolah. De jaore nul bringe oteurs wie Tommy Wieringa, Jan Siebelink en Franca Treur.
De roman in 't Belsj
Ouch in 't Belsj geit me aonvenkelek 't leefste door wie me dat veur d'n Oorlog deeg. Gerard Walschap en Marnix Gijsen goon gewoen door mèt sjrieve. Es evels de nui generatie opkump, mèt Hugo Claus en Louis Paul Boon, kump ouch nui elan in de Vlaomse literatuur. Claus, dee oonder mie mèt Mulisch en de Vieftegers samewèrk en daorum väöl in Amsterdam kump, besjrijf dèks 't trauma vaan collaborerend Vlaondere en probleme mèt de kathelieke kèrk, die nog tot deep in de jaore zeventeg 't leve dao bepaolt.
De 'Generatie Nix' heet op 't Belsj ziene representant in Herman Brusselmans, dee oonder mie opvèlt door 'ne platte stijl mèt väöl vlookwäörd. Later koume oonder mie Dmitri Verhulst en Tom Lanoye op. In de jaore tien deeg Lize Spit vaan ziech spreke, mèt häör ambitieus debuut Het smelt.
't Kort verhaol
Diverse romansjrievers sjrieve ouch korte verhaole. Oonder mie Jan Wolkers en Maarten 't Hart weure dao bekind mèt; Wolkers begint zien carrièr zelfs demèt. Aander sjrievers specialisere ziech gans drin, wie Maarten Biesheuvel en Bob den Uyl.