cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viëtnamkrieg
Aanvank
Euver 't algemeint wuèrtj aangenómme det de Viëtnamkrieg is begós mit 't bómbardementj van de havesjtad Tonkin (of Haiphong) op 23 november 1946 door Franse kriegssjeper. 't Destieds Viëtnam waas nag 'n kolonie van Frankriek. In diètsember van 1946 tróch de Vietminh ónger leijing van Ho Chi Minh zich trögk vanoet Hanoi.
In juli van 1954 tróch Frankriek zich trögk oet Viëtnam en woorte de Akkaorde van Genf geslaote. Veur te verkómme det Ho Chi Minh gans Viëtnam zów euvernumme woort 't landj tiejelik in twiè deiler gesplete, wobie Ho Chi Minh 't naordelik deil kreeg.
In 1959 óntsting 'ne krieg in Zuud-Viëtnam tösse de Vietcong dae woort gestäöndj door Naord-Viëtnam en 't Zuud-Viëtnamees bewindj det woort gestäöndj door de Vereinigdje Staote. De Vereinigdje Staote stäöndje Ngo Dinh Diem, d'n dictator van 't Rippebliek Viëtnam (Zuud-Viëtnam) in d'n haop óm e laevesvatbaar, liberaal Zuud-Viëtnam te sjape. 'n Coalitie woort gevörmp mit Zuud-Korea (financieel gestäöndj door de Vereinigdje Staote), Thailandj, Australië, Nuuj-Zièlandj en de Filippiene. Opmirkelik is det 't Vereinig Keuninkriek en Canada neet mitdièje aan de krieg, tródsdet ze waal same mit de Vereinigdje Staote de Kaje Krieg veurdje.
Huègdjepuntj
Ónger de regeringe van John F. Kennedy (1960 tót 1963) en Lyndon Johnson (1963 tót 1968) woort de hölp vanoet Amerika alsmer opgeveurdj toet zich 550.000 sóldaote bevónje in Viëtnam. Tróds groatsjeepse bómbardementje en inzat van sjemische waopes wóste de Zuud-Viëtnamese en Amerikaanse troeppe de Vietcong, die hièl populair wore op 't plattelandj, neet ónger kóntraol te kriege. Nao 't Tet-offensief in 1968 besloot de regering van Richard Nixon (1969 tót 1974) ónger drök van de peblieke meining tót 'n stendig aan trögktrèkking van de Amerikaanse troeppe.
Trögktrèkking van de Vereinigdje Staote
Nao de waopestilstandj dae waas euvereingekómme in Peries in jannewarie van 1973 tróchte de Vereinigdje Staote häör troeppe trögk. 't Zuud-Viëtnamees bewindj van Nguyen Van Thieu woort vervölges door Naord-Viëtnam ónger de voot geloupe. De Viëtnamkrieg ènjigdje op 30 april 1975 mit de kapitulaasje van Saigon.
Naord- en Zuud-Viëtnam woorte hereinig en in juli van 1976 woort 't Socialistisch Rippebliek Viëtnam oetgeroepe. De Viëtnamkrieg haet aan zoaget twieë en e half miljoen Viëtnameze 't laeve gekos en groatsjeepse sjaaj toegebrach aan 't landj; ouch sneuveldje 55.000 Amerikane. Väöl Viëtnameze raakdje op sjrikkelike wies verwóndj door ónger anger 't broeke van sjemische waopes en napalm. 't Fiasco van de Amerikaanse intervensje in Viëtnam tuèndje op pienlike wies de bepirkinge van de Amerikaanse mach aan en kièrdje de peblieke meining taenge boetelandjs militair ingriepe.
Verwirking
Väöl Amerikaanse kriegsveterane kempdje nao de Viëtnamkrieg mit psychische perbleme. Regelmaesig kome gevel veurbie wobie 'ne Viëtnamveteraan ónsjöljige luuj doadsjaot. Döks zint de oarzake daovan trögk te herleie aan de Viëtnamkrieg.
Mit naam in de jaore tachetig woorte ouch väöl filme gemaak euver deze krieg, worin de verwirking van 't trauma döks 'n centraal plaats innoom. In 1982 woort in Washington 't Vietnam Veterans Memorial ónthöldj; dit monumentj besteit oet 'n granete moer mit dao-op de name van alle Amerikaanse sóldaote die zint gesneuveldj in Viëtnam.
Altena
Mit Altena kin waere gemeind:
Retroflexen approximant
De retroflexen approximant of retroflexe glitsjklank is 'ne mitklinker dae in versjillige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
De klank kump veur in 't Naord-Nederlandjs, wo d'r bekèndjsteit es de Gooise r.
Kènmirke
Kènmirke vanne retroflexen approximant zeen:
Limbörgs
Dees klank kump neet veur in 't Limbörgs.
Eclectisme
thumb|250px|Stjasie Antwerpe Centraal, 'n geboew in eclectische stiel Eclectisme is 'ne term dae in versjèjje vakgebiede hèèmhuurt en wèlt zègke dat me mèt elemaente oet versjèjje sjtrominge of sjtiele 'n nuuj sjtroming of sjtiel oontwikkelt.
Klassiek eclectisme
In de aodhèèd waoërte elemaente oet de Etruskische, Griekse, Romeinse en/of Oosterse boewkeuns geïntegreerd in geboewe.
19de ieëws electisme
In d'r tied van de neosjtiele combineerde me die sjtiele in èè geboew.
Postmoderne keuns
In de postmodern keuns deent eclectisme dèk es ironische illustratie van de gedachte dat wèrklèke authenticitèèt oonmäögelek is.
In 't geleuf
Me kan ooch geleuve op 'n eclectische meneer. 'ne Eclecticist nèmt ideëe aa va versjillende övertuginge die 'm perzuënlek aa-sjpraeëke, en combineert die.
In de muziek
In de popmuziek wert d'r term mètstens in de Engelsjtalige versie Eclectic gebruukt öm 't samevoge van versjillende muzieksjtiele töt 'n gehieël te besjrieve. Voorheen gebäörde dit väöl in de urban scene mèt stiele wie r&b, hiphop, reggae en latin. Huutsedaag ziet me 'ne mix oontsjtoeë va funk, groove en club mèt soms 'n latin tintje.
Ultima Thule
't Begrip Ultima Thule haet diverse beteikenisse, wo-ónger:
1809
1806 - 1807 - 1808 - 1809 - 1810 - 1811 – 1812 1809 (MDCCCIX) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|250px|[[Sjlaag biej Wagram]]
Zónger datum.
Gesjtorve
thumb|right|150px| Joseph Haydn, gesjtorve op 31 mei 1809.
Töreboda
Töreboda is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 9.403 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 543,78 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 17,3 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
6,97% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Flerovium
Flerovium is e sjemisch element mit es symboal Fl en 't periodiek nómmer 114. 't Is wersjienlik e metaalkluèrig houfmetaal. Ven netuur kump Flerovium neet veur oppe aerd, mer 't kan waal synthetisch waere geperduceerdj. d'n Ièste gank det det gebeurdje waas in 1998 in Róslandj.
Veur 't element officieel waas geperduceerdj sting 't bekandj ónger de naam ununquadium (symboal: Uuq).
Lee Kuan Yew
230px|thumb|right|Lee Kuan Yew in 2002 Lee Kuan Yew (李光耀, pinyin Lǐ Guāng Yào) (Singapore, 16 september 1923 - aldao 23 mièrt 2015), Ingelsje naam Harry Lee, plaatselik ouch waal bekènd es Lee Con You, waor de ièrsjte premier van Singapore. Hae bekleide diet amb van 1959 bies 1990.
Ónder Lee Kuan Yew greujde Singapore van e erm derdewaereldland oet tot ein van de meis welvarende leng in de waereld. In 1966 won Lees PAP alle zetels in 't parlement en pas in 1984 lökde 't de oppositie weer um zetels te behole. Lee waor euvertuug anticommunis en leet vanaaf de jaore 70 ederein mèt linkse sympathieë gevange zètte.
In 1990 traoj Lee aaf es premier. Ziene opvolger waor Goh Chok Tong, meh Lee bleef op de achtergrond es senior minister van groate invlood. Ziene zoon Lee Hsien Loong ies saer 12 augustus 2004 premier. Lee waor in zien kabinet Minister Mentor, 'n functie die sjpeciaal veur häöm gecreëerd woort, en bie zien aaftrejje in 2011 ouch weer woort aafgesjaf.
Renwez
Renwez ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 1.652 luuj op 'n oppervlaak van 16,18 veerkante kilometer en daomèt goof 102,1 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,96% de jaor.
Gewes Bratislava
't Gewes haet 'n oppervlakde van 2053 km².
Bevolking
Volges de volkstèlling van 2001 woonde in 't gewes 599,015 luuj. 't Grótste deil daovan weurt gevörmp door de Sjlowake (91,2%), gevolg door de Hongare (4,6%) en de Tsjeche (1,6%). De versjtaejelikingsgraod van 't gewes is oetzunjerlik hoog veur Sjlowaakse sjtanderd, namelik 83.2%.
Los Angeles
Los Angeles is de groetste stad in Californië, en de op ein nao groetste stad in de VS, mèt 'n inwoeneraontal vaan 4.018.080 (2007). In de Los Angeles metropolitan area (Los Angeles en veer aander graofsjappe) woene mie es 16 miljoen lui mèt väöl versjèllende etnische en economische achtergronde.
In de buurt vaan Los Angeles, ouch in 't zelfde graofsjap, kin me Long Beach vinde. Dit vèlt neet oonder 't bestuur vaan LA.
LA kaom in 2013 op de nómmer tien te stande vaan de lies Lielekste Steij op Eerd, vaan UCityGuides.
Historie
De Los Angelse kös waor hoonderde jaore geleie bewoend door Indiane. De Europese historie vaan de metropolis begint pas in 1542. E sjeep arriveerde oonder leiing vaan Juan Rodríguez Cabrillo. Heer leet 't evels achter ziech, zoonder get demèt te doen. Op 2 augustus, 1769 bereikde Gaspar de Portolà wat allewijl LA is. In 1771 bouwde de Spaonse monnik Junípero Serra de Mission San Gabriel Arcangel bij de San Gabriel Vallei. In 1777 woort de nuie gouverneur vaan Californië, Felipe de Neve, geadviseerd door Antonia María de Bucareli y Ursúa, oonderkeuning vaan Spanje, um vaan 't gebeed wat door Juan Crespí besjreven waor, e dörp te make. 't Dörp woort officieel gestiech op 4 september 1781. 't Dörp kreeg de naom El Pueblo de Nuestra Señora la Reine de los Ángeles del Río de Porciúncula ('t Dörp vaan Slevrouwe de keuningin vaan de ingele aon de Porciúncula). Dit is nog ummertouw de officieel benaoming van Los Angeles, al weurt die zoegood es noest door de inwoeners gebruuk. De naom steit bekind es de langste naom vaan 'n plaots op de wereld. Es LA (de väöl gebruukde aofkorting vaan de stad) de officieel naom vaan Los Angeles waor, waor dat zjus ein vaan de plaotse mèt de korste naom op de wereld.
Tróm
'n Tróm is e meziekinstremènt det behuuert toet de membranofone. De meiste tróms zeen slaagwerk wovan 't geluid wuuert gemaak door e gespanne vel of membraan wo m'n op huitj. Tróms vindj m'n in alderhenj aan vörm: plat, haafdeep en deep. Sómmige tróms druueg m'n ane boek of oppe rögk (wie de diekke tróm), en me kan ouch dèksele d'raan hange. Wen me trómme biejein zètj vörmp m'n e drumstèl. Tróms kan me bespele mit stekker, knoetsje, kwesjkes, mer ouch mitte henj, döks aafhenkelik vanne saort.
Los Angeles
Hollywood
Hollywood is e distrik in Los Angeles. 't Is gestiech es 'n onafhaankeleke stad in 1857. 't Steit al mie es 'ne iew bekind es 't geziech vaan de Amerikaanse filmindustrie.
Distrikte
Neve Hollywood gief 't nog ach aander districte in LA:
Tróm
De tróm kan me vinjen in fómfaars, orkesten en combo's, mer ouch vörme ze döks de basis inne popmeziek en anger modern genres. 'n Groep die besteit oet bao allein tróms hètj 'nen drumband. E trómmelkorps neump me owwel e tamboerkorps.
Boete meziek waere tróms ouch gebroek bie rituelen en ceremonie's binne bepaoldje geluive.
Tróms kan m'n indeilen in bepaoldje saorte:
Rot
Rot (Nederlands: Rott) is 'n geïsoleerd gelaege buurtsjap va Viele in de gemingde Vols in 't heuvelland va Zuid Limburg. (In Viele: i g'n Rot; in Vols: e jen Rot), want dao löp de Benrather Linie durch hin (dialekgrens). In 2002 woëne d'r 80 luj.
Bezeenswaëd:
Brits-Columbia
thumb|De ligking van Brits-Columbia in Canada. Brits-Columbia (Ingels: British Columbia) is 'n pervinsje ane wèstelike kus van Canada, mit 'n oppervlakdje van 944.735 km². De pervinsje haet zón 4,4 miljoen inwoonders. De houfstad is Victoria, meh de grótste stad en ouch 't ikkenomisch centrum is Vancouver, waat ouch de op twieë nao grótste stad van 't landj is.
left|thumb|Mount Robson Brits-Columbië ligk in 't wèste van Canada; de uterste wèstelike grens wuuert gevörmp dore Stillen Oceaan en in 't naordwèste doren Amerikaanse staot Alaska. De naordelike grens is mit 't Canadees territorium Yukon enne Northwest Territories; de oestelike mitte pervinsje Alberta. De zujelike grens is mitte Amerikaanse staote Washington, Idaho en Montana. Langs de wèstelike kus van Brits-Columbië ligke väöl fjorden en eilenj.
De houfstad Victoria ligk op 't zujelik puntj van 't grótste eilandj, Vancouvereilandj, en haet 330.700 inwoonders in 't stejjelik gebied. Vancouver haet zón 2,2 miljoen inwoonders en ligk inne zuudwèsteliken hook vanne pervinsje. Anger groeate stej en dörper zeen Abbotsford (150.000 inwoonders) en Chilliwack (74.000) in 't zuudwèste, Kelowna (148.000) en Kamloops (90.000) in 't zujelik binnelandj, Nanaimo (90.000) op 't Vancouvereilandj, en Prince George (83.000) in 't naorde.
De reveer de Fraser óntspringk inne pervinsje en haet hie ouch zien oetmunjing.
Ieësele
Ieësele (Nederlandjs: Eerselen) is 'n agrarisch gebied t'n zuje van 't stedje Mofert. 't Gebied besteit veurnamelik oet weilandj, en in minder maote ouch akkerlenj, en woort vanaaf zoeaget 1890 gebroek es gemeinsjappelike wei. De naam "Ieësele" gebroek me sónger lidwaord en wen me zich hie bevindj, den zaet me det me "op Ieësele" is.
Ieëselen is van ieëre oet e stoefduungebied. Vreuger haet hie meugelikerwies e deil vanne Roer gestruimp, dae den vanoet 't Sweeltje, door 't Brook, Ieëselen en 't Groeatbrook gans via St. Joeas nao Brachterbaek struimdje en tösse Brach en Lin, wo noe de Krómbaek ligk, oetmundje inne Maas. 't Vörmp 'n óngerdeil van 't Vlaotbaekdaal.
Ligking en indeiling
Strik genómme strèk Ieësele zich oet vanaaf de Pötbaek (Helderbaek) in 't wèste toetane Baenj bie oppe Zandj in 't oeaste, en vanne Baentjes aan 't Vlaot in 't naorde toet wo de Baenj enne Helderbaek zich kruutse. Ieësele wuuertj doorkruuts door drie leigraefkes die vanaaf de Zandj gezeen waere genómmerdj: 't Ieëste Luiterke, 't Twieëdje Luiterke en 't Derdje Luiterke.
't Ieëste stök van Ieësele, gans oeastelik, tösse de Baenj en 't Ieëste Luiterke, hètj in 't naorde de Haove, en in 't zuje Euver Raorwinge. Hie bevindj zich allewiel de sporthal, de basissjoeal, de tennisveljer, e groeat voetbalveldj enne hèlf vanne sjaatsviever. 't Ieëste Luiterke is veure aanlag van deze viever ómgelag. 't Twieëdje stök (gans ouch waal Boortmoor geneump), tössen 't Ieëste Luiterke en 't Twieëdje Luiterke, is gans opgedeildj in versjillige stökker: oppe hèlf aan 't Ieëste Luiterke hoot 't ieëste perceel vanoet 't naorde De Zump - hie ligk noe e groeat voetbalveldj - 't perceel dao-ónger hoot De Voel Koele - hie ligk noe e klei voetbalveldj en e deil vanne sjaatsviever; 't bäövelste stök aan 't Twieëdje Luiterke hètj d'n (Echte) Boortmoor (Nederlandjs: Boordmool); 't ungelste stök tösse 't Ieëste en 't Twieëdje Luiterke, wo dees zich aafbuge nao 't zuudwèste, hètj Óngerieësele. De twieë hèlfte van dit gebied waere gesplits dore Ieëselebaek, 'ne kleine, struimendje leigraaf. 't Stök tössen 't Twieëdje en 't Derdje Luiterke (roewewaeg tösse d'n Ieëselewaeg ennen Ieëseleziewaeg) neump me waal 'ns Wensbergermoor; ouch hie löp dore midde 'ne leigraaf. t'n Wèste vanne Derdje Leigraaf ligke nag e deil percele tösse d'n Ieëseleziewaeg ennen Ieëseledwaarswaeg, wodoor e deil leigrave löp; dees heiten Achterieësele; gans in 't zuje hievan loog ieëre 't Koekoeksbuske. t'n Wèste vanne leigraaf anen Ieëseledwaarswaeg ligk 't litste stök van Ieësele; dit hètj de Koewei en det stök gróndj löp door toetane Pötbaek. Taengeneuvere Koewei ligk 't veurmaolig gehuch Wensberg.
Gesjiechte
't Twieëdje Luiterke droog ieëre de naam van 't veldj wo 't noe aan grens: Boortmoor. Dit waas in vreuger tieje de zujelikste grens vanne verdaejigingswirke van 't kestieël. Allewiel gebroek me de benaming onnawel veure plaats wo 't Twieëdje Luiterke oetkump in 't Vlaot.
Op aaj kaarte steit 't gebied van Ieësele döks vermeldj es Broek. Dees benaming is aevel neet terech; in Mofert haet me 't gebied noeatj zoea geneump. Boetedet sleit de naam "'t Brook" oppe veljer anen angere kantj van 't dörp. Op nujer kaarte (vanaaf zoeaget de jaore '60) staon de name waal tegooj vermeldj.
Zèstiende iew
vieftiende iew -- zèstiende iew -- zeventiende iew De zèstiende iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1501 tot en mèt 1600. Mèt dees iew liet me gemeinelek de Vreugmodernen Tied beginne, dee volg op de middeliewe. In dees iew gónge de oontdèkkingsreize vaan d'n iew deveur hel door; 't is in dezen tied tot de Europeaone mèt de ganse wereld in contak koume en tot me vaan wereldgesjiedenis kin goon spreke. In de Amerika's verleep de kinnesmaking mèt de Europeaone rechoet desastreus. Wes- en Midde-Europa zelf kraoge in dezen tied te make mèt kèrkhervörminge en dao-oet voortkoumende godsdeensoorloge, wie ouch mèt heksevervolginge. Oonderwijl kaom 't Osmaans Riek tot zien huugepunt; 't vereuverde zoeget gans de Balkan, 't Kortbij en Midde-Ooste en Noord-Afrika. In de kunste bleef de renaissance in volle bleuj stoon.
Groete gebäörtenisse
thumb|'n Zeventienden-iewse veurstèlling vaan de val vaan Tenochtitlan. thumb|De vereuvering vaan Siberië door Jermak, door [[Vasilij Soerikov.]] thumb|Zieslaag tösse d'n Ingelse vloot en de Spaonsen Armada.
Oontdèkkingsreize
thumb|Reis um de wereld vaan Magellaan en Elcano. Alle oontdèkkinge zien vaanoet Europees perspectief.
Religie
thumb|Martin Luther in Augsburg veur kardinaol Cajetan. thumb|Zitting vaan 't Concilie vaan Trente, wat de contrarifformatie zouw inluie.
Persoenelekhede
thumb|Staatsieportrèt vaan Hendrik VIII vaan Ingeland door Hans Holbein de Joongere. thumb|William Shakespeare, Ingelsen diechter en buunsjriever.
Tankeldraod
200px|thumb|right| 'n Hègk mèt tankeldraod en gaas 200px|thumb| Berosde tankeldraod Tankeldraod (Nederlands: prikkeldraad, in vaktaal:  puntdraad) is 'ne döbbele, inein gedreijde metale draod veurzeen van tweë korte inein gedreijde sjpirale metaaldräöj mèt jeder tweë sjerpe punte, die allebei ± 10 cm óm de döbbele draod zint gedreijd. Tankeldraod beujt ein sjnelle en goodkoupe methode óm ein gebeed aaf te zètte zoadat wild of veë neet boete dit gebeed kent kómme.
Etymologie
In de naam tankeldraod sjteit tankel es ’n verkleinwoord veur tand. Anger veurkómmende name in de Limburgse dialekte zint: puntjdraod, pikdraod, pinnekesdraod, sjtacheldraod (van ’t Duutsje Stacheldraht) mèr ouch prikkeldraod kump veur.
Agrarisch gebruuk
Allewiel wirt tankeldraod in de landjboew dèks es sjrikdraod gebruuk door 't aan isolators te bevèstige en d'r hoagsjpanning (maximale topsjpanning: 13.000 volt, Voeding: 'n batterie van 9 volt of accu van 12 volt) op te zètte. Hiejdoor wirt 't veë in de weije gehawte. Veur de doorgank van miensje kènt d'r ein sjpeciaal handjvat mèt trèkvaer en haok waere gebruuk of 'n sjtök tuinsjlang óm de tankeldraod, zoadat verwónjinge en 'ne elektrische sjok wirt veurkómme.
In april 2009 woort gepleit veur ein verbod op 't gebruuk van tankeldraod róndj paerdeweije, ómdat dees dere dèks sjrikechtig reagere op lawaai en daobiej sóms mekaar door de aafrastering heen drökke, mèt laevesbedreigende verwónjinge es gevolg.
200px|thumb|"sjaermesdraod"
Militair gebruuk
Tankeldraod wirt ouch völ gebruuk veur 't besjerme van militaire insjtallaties. 't Wirt dan opgerold en es 'ne harmonica oetein getrokke.
Anger vorme zint rolle mèt 'ne sjtale bandj mèt 'ne sjerp gekartelde, opziej gebaoge ziejkantj en 'ne variant mèt sjaermetskes op de draod. Dit wirt sóms ouch waal "sjaermetsedraod" of "sjaermetsetankeldraod" geneump en is bedoeld óm luuj taenge te hawwe. In de Eësjte Waereldaorlog woort tankeldraod veur 't eësj op groate sjaal gebruuk, veural biej de elektrische draod, mèr ouch biej de loupgrave aan 't westelik front. 't Vormde de belangriekste oarzaak van 't groat aantal gewónje in deze aorlog.
Condominium
E Condominium is 'ne sjtaot van gedeelde soevereniteet in e bepaald gebied. In de praktijk wert dizze term ooch gebroekt vör e gebied oeëvör dis situatie van toepassing is.
1876
1873 - 1874 - 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 thumb|Politieke cartoon "New crowns for old ones!"; [[Benjamin Disraeli kroant Keuningin Victoria tot keizerin van India.]] 1876 waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.
Gesjtórve
thumb|150px|right| George Sand, Franse sjriefster en feministe, gesjtórve in 1876
Mameles
thumb|300px|Mameles aan de [[Selzerbach ]] Mameles (Nederlands: Mamelis) ies 'n buurtsjap van Viele in de gemingde Vols in 't heuvelland va Zuid Limburg. 't Gehuch is gelege in 't dal van de Selzerbach of Sinselbaach, die hie ouch doorheen sjtruimp. Mameles is bie 't aanlègke van de riekswaeg N278, in 1825, van Mestreech nao Vols in twièje gesjneje. De beboewing bevingk ziech noe rónd dae riekswaeg en deper gelege rónd de Mamelisserwaeg. Ten weste van de riekswaeg liegke nog twiè nujer boerderieje. Al bie-ein 25 hoezer mèt ca 70 inweunersj.
Historie
De vreugste vermelding sjtamp oet 1243 es Mamelines, woa toen al 'n watermeule loog. 't Oudste gedeilte liegk rónd de Sinselbaach tege de mónding in de riekswaeg. De haof Mameles sjtamp oet de 14e iew, meh de hudige boew ies van 1617-1623. In 1392 weurt 'ne hof Maemlois vermeld. De boerderie, sjure en sjtel zint van baksjtein en 't woonhoes van mergel. 't Complex weurt verpach door de abdij va Mameles. Wiejer bevinge ziech hoe nog 'n paar vakwerkhoezer en de geboewe van de veurmalige meule mèt meulesjtein. Aan de ander ziej van de baek sjteit 'n ouwe grenspaol van de vreuger riekssjtad Aoke. Mamelis waor ein van de rotte of buurtsjappe van de hièrlikheid Viele. Get hoager op 'ne heuvel liek de abdij van Mameles, gewiejd aan Benedictus (Benedictusberg) oet 1925. De kloasterkèrk is oet 1960.
Kristdemokraterna
De Kristdemokraterna (KD) (Limbörgs: Kristendemocrate) is 'n Zweedse politische partie. De partie is opgerich gewaoren in 1964, meh vereuverdje pas in 1985 zienen ieëste parlemèntszaetel via 'n verkezingsalliantie mitte Centerpartiet. Saer 2006 maak de partie deil oet vanne Allians för Sverige en saer daen tied maak ze ouch deil oet vanne regering. Die maak deil oet vanne Europese Voukspertie op EU-niveau (wie ouch de CDA en CDU).
De partie krieg veural stäön vanne evangelische genoeatsjappen in Zwede, die dao bekèndj staon ónger naam "vriej kirke" (Baptisme, Methodisme en Pinksterbewaeging). Ouch geliekgestumdje lutherane (wie partieleier Göran Hägglund en Mats Odell) huuere toet 't kezerspebliek. Väöl van dees luuj zeen te vinjen in Smålandj, wo de partie den ouch 't sterkste is.
Karl Marx
thumb|right|200px|Karl Marx (1818-1883) Karl Heinrich Marx (Trier, 5 mei 1818 – Londe, 14 mieërt 1883) waas 'ne Duutsje dènker dae 'ne groate invlood haet gehad op de (politieke) filosofie, de economie en de sociologie. Hae waas beïnvloed door 't Saint-Simonisme en waas ein van de gróndjlègkersj van de arbeidersbewaeging. Das Kapital wirt meistal es zien belangreikste werk besjouwd. ’t Nao häöm geneumde Marxisme is gebaseerd op dat werk en op zien dènke en dat van Friedrich Engels. Van 19 maart bies 7 april 1865 logeerde Marx bie zie zöster Sophie (getrowd mèt 'ne telg oet 'n Volzer Duutsje familie) in Mestreech.
Jeug en sjtudentetied
Karl Heinrich Marx woort gebaore op 5 mei 1818 in Trier in Duutsjlandj, es zoon van Heinrich Marx (1782 - 1838) en Henriette Presburg. Zien awwesj ware oarsjprunkelik joade en sjtamde allebei oet 'n rabbiegesjlach - Heinrich Marx hèt oarsjprunkelik Hirschel Mardochai - mer hae woort Protesjtant naodat hae in 1815 nao Trier verhoesde. 't Waas meujlik veur Heinrich óm in 't Pruusjes es joad zien werk es advokaat te blieve oetoefene. Karl woort groat gebrach in ein gematig liberaal gezin, dat ein zeker mate van welsjtand hej, mèr noats richtig riek waas.
Zien gebaortehoes is saer 5 mei 1968 es 'n museum ingerich, 't Karl Marx-hoes, wo-in ein permanente tentoansjtèlling is gehoesves, gewied aan 't laeve en werk van Karl Marx.
Marx besjlut óm neet langer zien sjtudie in Berlien te blieve volge, aangezeen hae verwach dat zien prooefsjrif neet positief zouw waere óntvange door zien reputatie es jónk-Hegeliaan. Marx góng daoróm nao de Universiteit van Jena en behaolde dao in 1841 ziene graod mèt ein proofsjrif euver "'t Versjil tösje de natuurfilosofie van Democritus en die van Epicurus". Nao beëindiging van zien sjtudie verhoesde Marx nao Bonn. Hae hoopde óm dao 'n aansjtèlling es universiteitsdocent te kriege. In 't conservatiewe Bonn kroog hae dit aevel neet gedaon en daoróm besjloot hae mer óm joernalis te waere.
Toeanen in 't Limbörgs
't Limbörgs is 'n toeanspraok mit pitch-accent die óngersjied maak tösse twieë houftoeane, de sleiptoean (aangegaeve mit "~") enne stoeattoean (aangegaeve mit "\"), naeven e neutraol toeanverloup (aangegaeve mit "*"). 't Limbörgs huuertj hiebie toet 'n groeate groep aan streekspraoke, worónger 't Ripuarisch en 't Luxembörgs, die ouch bitonaal zeen. 't Guuef, aafhenkelik van welch dialek 't betröf, toet mieër es doezjendj minimaal pare, worónger in lieënwäörd (dink aan: "'nen diagona\len hook" en 't mieëveljig zelfstenjig naamwaord "diagona~le"), euvere waordsaortgrens ("'t groeat la~ndj" en "de vleger la\ndj"; "de vle~ge vle\ge róndj in 't hoes") en verveuginge ("ich zee\n" en "veer zee~n"). De exakte oetspraok vanne toeane varieertj van dialek toet dialek, meh de distributie van sleip- en stoeattoean de waord is rilletief egaal in alle dialekte; det wil zègke det wo beveurbeeld 't Mofers 'ne sleiptoean haet, 't Mestreechs dem inne meiste vel ouch dao zal höbbe.
In 't Limbörgs kómme de toeane eigentlik allein veur op (semi-)beklemtoeandje littergrepe; ónbeklemtoeandje littergrepe kinne gein toeane drage. In taengestèlling toet sómmige Scandinavische spraoke, wie 't Zweeds, kinne monosyllabische wäörd (wäörd mit ein littergreep) waal e toeanversjil höbbe; in 't Zweeds kan det allein bie wäörd mit mieëder littergrepe. E biezunjer kènmirk veur toeanspraoke waat 't Limbörgs mit 't Zweeds deiltj is det 't tonaal beteikenisóngersjied haet, dewiel toeanhuuegdje ouch 'n rol speeltj in intonatie. Al lieke de versjillendje intonatievörm in 't Limbörgs kleinder te zeen es in 't Algemein Nederlandjs.
Sómmige dialekte höbbe door klankverangeringe gein minimaal pare mieë die door toeanóngersjied waere gemaak. Hie-ónger vallen 't Èèsjdes, 't Wieërts en versjillendje Naord-Limbörgse dialekte. Dees dialekte höbbe de stoeat- en sleiptoeane aevel nag waal in versjillendje maote bewaardj; ze zeen allein neet mieë beteikenisóngersjeiendj.
Oearsprónk
't Guuef gein eindujige verklaoring veuren oearsprónk vanne toeanen in 't Limbörgs enne verwantje spraokvariëteite. De verklaoring die 't bèste liek te passe haet te make mit apokope ('t ewegvalle van klenk) en verlinging van kórte klinkers. Me kan drie fase óngersjeie wodoor de toeanóntwikkeling is gegange: 1. neet-hoeag lang klinkers (wie "ao", "ee" en "oo") en neet-hoeag-sloetendje diftonge (de óneigelike diftonge wie "ieë" en "oea") kriege stoeattoean; 2. hoeag lang klinkers (wie "ie" en "oe") en hoeag-sloetendje diftonge (wie "ei" en "ou"), verlingdje klinkers oet VC-clusters (kórte klinker gevolg door 'ne korte mitklinker) en kórte klinkers mit tautosyllabische sonorante (wobie 'ne sonorant drek oppe klinker volg en bie dezelvendje littergreep huuertj, wie in 't waord "handj") kriege sleiptoean; 3. apokope van -ə en sómmige mitklinkers, es ouch synkope binnen e waord verangertj wäörd mit sleiptoean in wäörd mit stoeattoean.
Op gróndj van dees óntwikkelinge kónne sleip- en stoeattoeanen allein veurkómmen in littergrepe mit lang klinkers, diftongen of kórte klinkers die gevolg waere door tautosyllabische sonorante. De euverige littergreeptypes, dus kórte klinkers zónger tautosyllabische sonorante, kriegen autematis 'ne neutralen toean.
Sleiptoean
De sleiptoean (ouch waal strektoean of accent I; aangegaeve mit "~") hèltj in 't Mofers in det de toeanhuuegdje geleielik aan hoger wuuertj en oppen ènj snel stieg. (zuuch ouch 't bild hienaeve)
Karl Marx
1843 - 1844: Paries, die Deutsch-Französische Jahrbücher
Marx woort gevraog es redacteur van de Deutsch-Französische Jahrbücher (Duutsj-Franse Jaorbeuk). Hiejveur trok hae nao Paries in de herfs van 1843.
Van dees jaorbeuk zouw mer ein (döbbel) nummer gepubliseerd waere, in februarie 1844. In dit nummer ware tweë artikele van Marx opgenómme: •	Kritiek op Hegel zien rechsfilesofie: Inleijing. •	't Vraogsjtök van de Joade (Zur Judenfrage); 'n Besjpraeking van tweë artikele van Bruno Bauer euver 't vraogsjtök van de joade.
Ouch tweë artikele van Friedrich Engels woorte in 't Duutsj-Franse Jaorbook gepubliseerd: •	Sjets van 'ne Kritiek op de Poletieke Economie (Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie) •	Besjpraeking van Thomas Carlyle zien "Verleje en hede".
Toeanen in 't Limbörgs
Sleiptoean
't Guuef aevel ouch e groeat aantal wäörd (veer gruup) die anger regele völge. Zowie sleiptoean höbbe dewiel die oearsprunkelik (1) 'ne lange klinker of (2) 'nen diftong hawwe; veurbiljer zeen (1) "hoe~s" en "tie~d" die 'nen hoeage klinker höbbe, /u:/ en /i:/ en (2) "bou~m" en "stei~n" die 'ne stiegendjen diftong höbbe dae sluutj op 'nen hoeage klinker, /ɒu̯/ en /ɛi̯/. De anger twieë gruup zeen (3) wäörd mit 'ne kórte klinker wobie de beklèmtoeandje littergreep ènjig op 'ne sonorant (/m/, /n/, /l/, /r/, en /ʎ/ "l(j)", /ŋ/ "n(g)" en /ɲ/ "n(j)" in bepaoldje clusters) of e cluster det aanvèngk op 'ne sonorant, wie "ba~ndj" en "ri~nk" en (4) wäörd mit 'ne neet-hoeage lange klinker wobie 'n -n is toegeveug gewaore (epenthees), wie "knee~n" van Oergermaans *knewą via Aadnederlandjs *knio en "sjoo~n" van *skōhaz via *scuo. Dees toeveuging van 'n -n haet de óntwikkeling van 'ne stoeattoean, waat me waal zów verwachte bie 'ne neet-hoeage lange klinker, nao 't sjientj taengehaje of trögkgedrejdj.
Karl Marx
1843 - 1844: Paries, die Deutsch-Französische Jahrbücher
Tensjlotte bevat 't Jaorbook ouch nog ein aantal breve van Marx.
Toeanen in 't Limbörgs
Sleiptoean
Kómbinaasjes van dees oetzunjeringe vindj me beveurbeeldj in 't waord "aa~d", det van 'n ajer vorm *ald aafstamp. Volges de regele haet 't waord *ald 'ne sleiptoean; 't is jummers 'n littergreep die ènjig op 'ne tautosyllabische sonorant (nummerke 3 inne alinea hiebaove). Doe deze sonorant, de /l/, verzwónj woort de klinker verlingk en d'n oearsprunkelike sleiptoean euvergedrage nao de klinker. Inne umlautsvorm vindj me nag d'n oearsprunkelike sonorant trögk, dink mer aan 't waord "e*ljers". Dit waord haet aevel 'ne neutralen toean, went de littergreep ènjig taalkóndig gezeen neet op 'ne sonorant mer oppe kórte klinker: /'æ.ʎərs/.
Karl Marx
1843 - 1844: Paries, die Deutsch-Französische Jahrbücher
De laeveslange samewirking tösje Karl Marx en Friedrich Engels haet in 't Jaorbook veur 't eësj vorm aangenómme. Ze höbbe mekaar in 1842 óntmoet, mer die kènnismaking is mer oppervlakkig gebleve. De "Sjets" haet Marx zien belangsjtèlling in de klassieke poletieke economie aangewakkerd. Marx wirkde tösje april en augustus 1844 aan zien (noats voltoajde) Economisch-filosofische Manuscripte (ouch waal de Pariese Manuskripte geneump). Dees woorte veur de eësjte keër in 1932 gepubliseerd.
Toeanen in 't Limbörgs
Sleiptoean
Apokopering haet t'rveur gezörg det toeanwusselinge döks veurkómme bie verveugingen en verbuginge. E groeat deil hievan zeen minimaal pare. E veurbild hievan zeen de väöle zelfstenjige naamwäörd die 'n inkelvaad mit 'ne sleiptoean höbbe en e mieëvaad mit 'ne stoeattoean, wie "be~rg" en "be\rg", "daa~g" en "daa\g" en "knie~n" en "knie\n". Zölke toeanwusselinge kómme biezunjer väöl veur bieje umlaut, wie "ba~ndj" en "be\nj", "bou~m" en "bui\m" en "sta~l" en "ste\l".
Karl Marx
1843 - 1844: Paries, die Deutsch-Französische Jahrbücher
Biej zien verblief in Paries maakde Marx kènnis mèt versjeije Franse socialiste. De aktiviteite en publicaties van Marx bleve neet ónopgemerk. De Pruusje regering formuleerde ein aanklach waeges hoagverraod taenge häöm en vroog de Franse regering óm 'm oet te levere.
Toeanen in 't Limbörgs
Sleiptoean
Mer ouch in anger waordsaortklasse guuef 't vergeliekbare toeanwusselinge, wie bie wirkwäörd: "ich gao\n" taenge "veer gao~n"; bie adjektieve: "broe~n" (predikatief mennelik/vrouwelik) taenge "broe\n" (attributief vrouwelik) en "broe\nder" (comparatief); bie biewäörd "dao~" taenge "dao\roppes" (of "dao\haer"); in tèlwäörd "ei~ne" (mennelik) taenge "ei\n" (vrouwelik); en in aanwiezendje veurnaamwäörd: "dae~" (nominatief) taenge "dae\n" (obliquus). Me mót hiebie waal opmirke det väöl van dees toeanwusselinge aventoe bepirk zeen toet bepaoldje dialekte. Zoea haet 't waord "dao\" sóms stoeattoean in sómmige dialekte (worónger 't Mofers) en kump 't waord "dae\n" in väöl dialekte neet (mieë) veur.
Karl Marx
1845 - 1847: Brussel, 't Kommunistisch Manifes
Begin 1845 vertrok Marx nao Brussel. Hae deeg aafsjtand van zien Duutsj sjtaatsburgersjap. 't Eësjte gezamelik werk van Marx en Engels versjeen in fibberwarie 1845: De Heilige Femielie, 'ne kritiek op Bruno Bauer. In datzelfde jaor begoosjte ze mèt 't sjrieve van De Duutsje Ideologie – 'ne kritiek op Feuerbach, Bruno Bauer en Max Stirner -, mèt daoin opgenómme de beroemde Sjtèllinge euver Feuerbach. 'ne Oetgaever woort hiejveur aanvankelik neet gevónje. De eësjte volledige publikatie dateert oet 1932.
Toeanen in 't Limbörgs
Stoeattoean
De stoeattoean (ouch waal valtoean of accent II; aangegaeve mit "\") hèltj in 't Mofers in det de toeanhuuegdje ieëstes hoger wuuertj, meh den vèltj. De klanklingdje is ouch e klei bietje kórter es bie 'ne stoeattoean. (vergeliek 't bild hienaeve meh mit det van daojuus)
Karl Marx
1845 - 1847: Brussel, 't Kommunistisch Manifes
In 1847 versjeen "De ermeuj van de filosofie", 'ne kritiek op "De filosofie van de ermeuj" door Pierre-Joseph Proudhon. Angesj es wat de titel veursjtèlt, is dit veural 'n ekonomische oeteinzètting, wo-in de waardetheorie breidveurig aan de orde kump en de arbeids(ver)deiling en de competitie wirt besjpraoke.
Toeanen in 't Limbörgs
Stoeattoean
De stoeattoean kump van netuur veur in wäörd die (1) oearsprunkelik 'ne neet-hoeage lange klinker hawwe, wie in "bee\r", "hoo\k", "maa\g" en "slao\pe", dus historisch /e:/, /o:/, /a:/ en /ɒ:/ (en de umlautvörm /ø:/ eu, /ɛ:/ ae en /œ:/ äö), me mót hiebie waal opmirke det dees klenk döks ouch e rizzeltaot kinne zeen van klinkerverlinging (zuuch "") en döks dus ouch 'ne sleiptoean kinne höbbe; wiejer kump 'ne stoeattoean veur bie wäörd die (2) 'ne vallendjen diftong höbbe dae op 'ne neet-hoeage klinker sluutj, wie in "doea\d", "ieë\re" en "struue\", dus inne Moferse oetspraok /uɑ̯/, /iæ̯̈/ en /ʉæ̯̈/. 'n Anger groep mit stoeattoean is de groep die (3) littergrepe haet die ènjige op -aw, wie "bla\w" en "gra\w", dus /ɑu̯/, óndanks det dezen diftong sluutj op 'nen hoeage klinker. Döks haet dit mitte etymologie van 't waord te make, de veurbeeldwäörd hawwe oearsprunkelik namelik waal 'ne lange, neet-hoeage klinker, in 't Oergermaans *blēwaz en *grēwaz; anger wäörd wie "kla\w" höbbe te make gekrege mitte litste kattegorie, namelik (4) wäörd mit 'ne langen hoeage, of kórte klinker mit stoeattoean (eigentlik 'n assebakkattegorie).
't Waord "kla\w" kump namelik van 't Aadnederlandjs *klawa. Doe dao de litste klinker is eweggevalle, bleef 'ne stoeattoean euver. Dit percès hètj apokopering. Apokopering vèltj, in versjillige subkattegorieje, óngere veerdje kattegorie, same mit nag twieë klein kattegorieje. Dees veerdje kattegorie is de groep van wäörd die oearsprunkelik 'ne langen hoeage, of kórte klinker hawwe, meh toch 'ne stoeattoean höbbe gekrege. De vief subkattegorieje zeen: (4a) apokope van ónbeklemtoeandje klinkers, historische -ə, wie in "bie\" ('t insek), "doe\f", "ka\n" (veur tieë of water in te doon) en "ou\g", bie dees wäörd is de litste klinker eweggevalle en veur det te compensere óntsting 'ne stoeattoean. Bie dees wäörd kinne ouch kómbinaasje veurkómme wie 't waord "ae\rd" det oearsprunkelik 'ne kórte littergreep haw die is verlingk en daonao door apokopering toch 'ne stoeattoean haet gekrege; (4b) apokope van 'ne mitklinker, wie -b in "la\m-" van Oergermaans *lambaz of -n in "stè\r"; (4c) apokope van 'n ganse littergreep (synkope), wie "wae\r" vanoet 'n hypothetische vorm "wae~der"; (4d) lenitie (vocalisering) van -d-, wie in "rie\je", meh döks ouch in anger wäörd mit 'ne langen hoeage klinker gevolg door 'ne semivocaal en nag 'n littergreep, wie "boe\we". Dit zörg sóms veur minimaal pare wie "ich boe\w" taenge "ich wirk inne boe~w"; (4e) labialisering vanne klinker, wie in "sju\ve". Dit waord haet noe 'nen hoeage lange klinker, meh vreuger neet. 't Kump namelik van 't Oergermaans *skeubaną; dees -eu is algemein "ee\" in 't Limbörgs, vergeliek: "dee\f" van *þeubaz, "dee\p" van *deupaz en "lee\ch" van *leuhtą.
Juus wie bieje sleiptoean guuef 't ouch toeanwusselinge inne verbuging van wäörd mit 'ne stoeattoean; hiebie verangertj de stoeattoean in 'ne sleiptoean. Väöl veurbeeljer kan me vinje inne groep van wäörd die stoeattoean höbbe in 't inkelvaad vanwaenge apokopering, meh die d'n oearsprunkelike sleiptoean höbbe biehaje in 't mieëvaad, wo gein apokopering haet plaatsgevónje. E veurbeeld hievan is "doe\f" taenge "doe~ve". Vanwaenge de hoeage, lange klinker "oe" /u:/ verwach me 'ne sleiptoean, mer 't waord "doe\f" haet 'ne stoeattoean, vanwaenge apokopering. De oearsprunkelike sleiptoean is aevel bewaardj gebleve in 't mieëvaad "doe~ve", ómdet dit waord gein apokopering haet doorgemaak.
Karl Marx
1845 - 1847: Brussel, 't Kommunistisch Manifes
Eindj 1847 woonde Marx de biejeinkóms van de Bóndj van Rechverdiging (later: Bóndj van de Kommeniste) in Londe bie. Engels is ouch aanwezig. Marx en Engels kroge de opdrach óm 'n program te sjrieve. Dees vesjeen op 21 fibberwarie 1848 es 't "Kommunistisch Manifes" mèt es motto: "Proletariërs van alle lenj, verenig uch" De beroemde beginregel van 't Manifest waas: "'n Gedaonte sjpoak in Europa – de gedaonte van kommunisme."
1848
1848 woort "'t Revolutiejaor" geneump. In Frankriek, Nederlandj, Italië en Oasteriek broke opsjtenj oet. Marx góng begin 1848 truk nao Paries. In April góng hae truk nao 't Rienlandj, wo hae in juni – same mèt Engels – veur de Neue Rheinische Zeitung (NRZ - de Nuuj Rienlandjse Gezèt) wirkde.
Alberta
thumb|De ligking van Alberta in Canada. Alberta is 'n pervinsje in 't wèste van Canada mit 'n oppervlakdje van 661.190 km². De houfstad is Edmonton; de grótste stad en 't ikkenomisch centrum is aevel Calgary. Anger groeate stej inne pervinsje zeen Banff, Camrose, Fort McMurray, Grande Prairie, Lethbridge, Lloydminster, Medicine Hat en Red Deer.
Toeanen in 't Limbörgs
Stoeattoean
't Liek d'r op det 't toeveuging van suffices ouch 'ne stoeattoean veroearzaak in sómmige vel, wie "wie~d" taenge "wie\dje" en "la~ndj" taenge "le\ndje". Ouch in wirkwäördelike vörm van zelfstenjige naamwäörd vindj me dit trögk, wie in "sjoe~m" taenge "sjoe\me". In dit litste val contrasteertj 't wirkwaord "sjoe\me" mit 't mieëveljig zelfstenjig naamwaord "sjoe~me" es e minimaal pare.
Karl Marx
1848
Marx woort opnuuj verbanne. Hae góng truk nao Paries, mer vertrok later in 1850 nao Londe.
Alberta
Albert haet mieër es 4 miljoen inwoonders (2016), wovan de meisten inne stej wone. Zón twieë perzent vanne bevölking is Franskallendj; 70.000 luuj behuuere toet indianestamme, veural de Cree enne Siksika. 't Haet groeate Sjinese en Oeas-Aziatische gemeinsjappe inne pervinsje.
Karl Marx
1850: Londe
De res van zien laeve zouwl Marx in Londe blieve wone. Hae lag zich hiej toe op zien economische sjtudies, in de laeszaal van 't Brits Museum. Financieël góng ’t häöm 'ne tied lank sjlech en in mieërt 1850 woort hae mèt zien gezin mèt veer klein kènjer oet zien weuning gezat en woorte al zien bezittinge verbeurd verklaord. Tange 't eindj van de zöstiger jaore woorte zien financiële zörg minder wiej hae door ’t euverlieje van zien moder ein flinke erfenis kroog.
Toeanen in 't Limbörgs
Stoeattoean
Apokopering en toepassing van toeanwusselinge op modern lieënwäörd haet t'rveur gezörg det 't nag väöl mieë minimaal pare guuef, wie "frae~ze", 't mieëvaadj van ein "frae\s" taengeneuver 't wirkwaord "frae\ze".
Alberta
't Naordelik deil van Alberta is väöl kajer es 't zujelik deil; in 't zuje waere de zomers gekinmirk door druuegdje en bao weusdje-echtige waerstoestenj mit hoeag temperature. 't Wèste vanne pervinsje wuuert door berg besjermp; de werme windj - de chinooks - zörg veur 'n hieël zaach klimaat, dewiel de graasvlakdjes in 't oeaste e continentaal klimaat höbbe mit uterste van -35°C inne wintjer en +35°C inne zomer. De centraal en zujelike gebiede make deil oet vanne Naord-Amerikaanse tornadozone.
De pervinsje Alberta is de grótste producent van roewen aolje, netuurlik aerdgaas en gaasperdukten in Canada. Twieë vanne grótste petrosjemische febriekke van Naord-Amerika ligken in 't midde van Alberta.
Toeanen in 't Limbörgs
Stoeattoean
Wiejer guuef 't veurbeeljer van toeanwusselingen in anger waordsaortklasse wie inne adjektieve: "hoea\g", "ho~ger" en "hoo~gste", wobie me in 't Mofers zelfs 'n verangering vanne klinkerkwaliteit kan zeen (diftong taenge monoftong); en inne biewäörd: "we\lch" taenge "we~lfer" ("waat veur").
Karl Marx
1850: Londe
Zien vrouw Jenny haet 'm altied loyaal óngersjteund mèt zien aktiviteite en deeg zelfs ouch de secretariële take veur häöm. Hun huwelikslaeve waas aevel noats vriej van sjpanning. 't Gezin laefde in ermeujige ómsjtendigheje, ouch kaom Marx ziene vrundj Friedrich Engels, es de noad te hoag woort, geregeld te hulp. Drie van zien zeve kènjer is op 'ne jónge laeftied euverleje.
Toeanen in 't Limbörgs
Stoeattoean
Es litste is 't wichtig op te mirke det döks rilletief recèntelik klein verangeringe höbben opgetraoje. E veurbeeld in 't Mofers is 't biewaord "wee\r" (es in: "Sinterklaos kump eder jaor weer".) det allewiel mit 'ne sleiptoean es "wee~r" wuuertj oetgespraoke. De vorm mitte stoeattoean kump euverèns mitte etymologie: namelik 'n VC-littergreep die dus ieës is verlingk gewaore toete hypothetische vorm "*we~der" en den door synkope 'ne stoeattoean haet gekrege, dus "wee\r". 't Aantal wäörd die op zón meneer van stoeattoean nao sleiptoean zeen gegange liek aevel behuuerlik lieëg te ligke.
Neutralen toean
't Guuef meh twieë toeane die contrastief zeen en minimaal pare tewaegbringe. De neutralen toean (aangegaeve mit "*") sleit den ouch op 't toeanverloup wie det veurkump in wäörd die gein tonaal contraste kónne drage. 'ne Neutralen toean is óngevieër aeve lang es de stoeattoean mer haet gein specefieke verangering vanne toeanhuuegdje. Hae kump veur in twieë vel: (1) wäörd mit 'ne kórte klinker wobie de beklèmtoeandje littergreep geine sonorant bevatj, wie in "bó*k", "ka*t", "toe*t" ("tó*t") en "wè*t"; en (2) e mieëlittergrepig waord wobie de beklèmtoeandje littergreep taalkóndig gezeen ènjig op 'ne kórte klinker, wie "begi*nne": /bə.'ɣɪ.ne/. Me kan ouch wäörd wie "rie\je" bie dees kattegorie veuge, meh vanwaenge bepaoldje verveugingsvörm die euverdudelik 'ne lange klinker mit stoeattoean höbbe, wie "ich rie\j", kan dit waord 't bèste waeren ingedeildj bieje wäörd mit stoeattoean. Väöl brónne bestempele wäörd wie "begi*nne" ouch es wäörd mit stoeattoean, meh wäörd wie "mi*sse" neet (worónger Bakkes). Det kump ómdet de ieëste groep waal 'ne stoeattoean haet in verveuginge (vanwaenge de sonorant), wie "ich begi\n"; 't versjil mit "rie\je" ligk d'rin det bie 't litste waord 't neet gans dudelik is of 't waal ech euver 'ne neutralen toean geit.
Karl Marx
1850: Londe
De verhawwing tösje Karl en zien vrouw woort d'r ouch neet baeter op wiej Marx ein boete-echtelik kèndj verwèkde, 'ne zoon genaamd Frederick (1851-1929), biej 't Duutsje deensmaedje Helene Demuth. 't Vadersjap woort door Friedrich Engels vervöld. Hiejmit toande dae zich èns te meë 'ne vrundj wobiej Marx altied weer koosj aankloppe veur hulp. Of Marx werkelik de vader waas van 't kèndj is euveriges altied ómsjtreje gebleve.
Óngertösje versjene:
Toeanen in 't Limbörgs
Neutralen toean
Etymologisch gezeen kómme de meiste wäörd mit 'ne neutralen toean veur oearsprunkelike VC:-littergrepe (kórte klinker, lange mitklinker). 't Guuef doch ouch 'n hieël klein groep van wäörd die van VC-littergrepe kómme, meh gein klinkerverlinging höbbe gekrege, wie "ba*kke" van 't Oergermaans *bakaną en "kó*mme" van *kwemaną via *kumaną. In bei vel zów me eigentlik 'ne sleiptoean verwachte inne vörm "!ba~ke" en "!kao~me". Me mót hiebie waal opmirke det dees geminatie (mitklinkerverdóbbeling) al óntsting inne Proto-Wèsgermaanse periood en ouch trögk is te vinje in 't Nederlandjs, Duutsj, Fries en (gedeildjelik) 't Ingels; en daodoor veur 't óntwikkele van 't Limbörgs tonaal systeem.
'n Apaarte kattegorie wäörd mit 'ne neutralen toean is in väöl dialekte (meh neet in alle) pas recèntelik óntstange vanwaenge de verangering van rollendje r /r/ nao kael-r /ʁ/. De rollendje r is 'ne sonorant en kan dus toeanhuuegdje drage; de kael-r is inne meiste dialekte 'ne fricatief of approximant en kan det neet. Hiedoor höbbe wäörd wie "hert" döks gein ech toeanverloup mieë. (Ouch Bakkes leet in dees groep wäörd de toeanen eweg in zie waordebook.) De toeane zeen aevel waal bewaardj gebleve bie wäörd die ènjige op allein 'n r of 'n r mit 'ne sonorant, wie "ke\r" en "de~rm" taenge "de\rm". 't Geit dus mit naam ómme clusters "rt", "rd", "rs" etc. Me mót opmirke det 't waord "hert" mesjiens waal gein ech toeanverloup haet, meh det 't mieëvaad "he~rte" det nag waal haet, ómdet de beklèmtoeandje littergreep dao ènjig op 'n r: /hǽʁ.tə/.
Karl Marx
1850: Londe
Politiek brink Marx 'n aantal jaore in betrekkelikke aafzunjering door. Hiejaan kump pas ein eindj mèt de oprichting van International Working Men’s Association op 28 september 1864 (later bekènd es de Eësjte Internationale). thumb|right|150px| De titelpagina van Das Kapital In 1867 versjeen 't eësjte deil van Das Kapital ('t Kapitaal), Marx zien "magnum opus". De opvolgende deile zouwe neet mee tiedes Marx zien laeve versjiene.
Toeanen in 't Limbörgs
Paragogische sjwa
Ouchal liek 't op 't ieëste zich det 't gein toeancontraste guuef tösse de neutralen toean enne anger toeane, is det neet gans richtig. 't Guuef allerdings gein minimaal pare inne nej zin van 't waord, namelik op waordniveau, meh waal op zatsniveau. Euvere waordgrenze guuef 't versjillendje veurbiljer van contraste. De wichtigste hievan is de zoea-geneumdje paragogische sjwa (dae veurnamelik veurkump in Midde-Limbörg). Paragogische sjwa is 'ne sjwa (/ə/ of get saortgelieks) dae optioneel kan waere toegeveug aan e waord mit 'ne sleiptoean en döks anen ènj van 'n zats steit veur die te benaodrökke. E veurbeeld hievan is 't zinke "Ja~n(-e), kó~m(-e), de paerd staon te wachte bieje sta~l(-e)."
Karl Marx
De lètste jaore
Gedoerende de jaore nao 1867 versjene nog ènnige belangrieke werke, woónger in 1871: De Burgeraorlog in Frankriek.
Toeanen in 't Limbörgs
Paragogische sjwa
De vorm "kó~m-e" haet dus 'ne sleiptoean dewiel de littergreep strik gezeen ènjig op 'ne kórte klinker. Hiedoor versjiltj 't zich vanne infinitief "kó*mme" die 'ne neutralen toean haet. De toeanverluip van dees twieë wäörd kan me in 't bild hienaeve vergelieke. Me kan zeen inne linkse raam det de toeanhuuegdje bie 't waord "kó*mme" betrèkkelik stabiel blief bie 'ne neutralen toean en det 't vervölges vèltj wen de angerdjen littergreep aanvèngk. Bie 'ne sleiptoean mit paragogische sjwa (de rechse raam) is de toean e bietje hoebbelig en vèltj t'r den e hieël klei bietje, meh neet zoea snel wie bieje neutralen toean.
Karl Marx
De lètste jaore
In 1872 woonde Marx 't kongres van de Internationale in Den Haag bie.
Toeanen in 't Limbörgs
Paragogische sjwa
Ómdet paragogische sjwa allein veurkump nao 'ne sleiptoean, guuef 't gein minimaal pare tösse wäörd mit 'ne neutralen toean en 'ne stoeattoean. (Hiedoor is 't samegroepere van dees twieë den ouch theoretisch meugelik.)