cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stadhoes (Mestreech)
Interieur
In de collegekamer vint me obbenuits verdure, die get joonger zien: ze zien in 1736 bij François Guillaume van Verren in Oudenaarde bestèld. 'n Bezunderheid is tot ei tapiet is gebaseerd op 't sjèlderij Pan en Syrinx vaan Pieter Paul Rubens. De kamer had vreuger 'n plefóngsjèldering vaan de Mestreechter kunsteneer Jean-Baptiste Coclers, meh wie die door de jaore heer zwoer versjendeleerd raakde, besloot me in 1965 veur Charles Eyck 'n nui sjèldering te laote make.
De Gaginikamer is geneump nao Petrus Nicolaas Gagini, de Zwitser vaan dee zien hand de stucdecoraties in dees kamer zien. Dit is 'n klein Braobantse wèthawwerskamer. 't Stucwerk is evels neet veur dees kamer gemaak: oersprunkelek hóng 't in e hierehoes in de Capucijnestraot, boe 't in 1789 waor aongebrach. Naotot evels bij 't bombardemint vaan 1793 de oersprunkeleke decoratie vaan dees kamer verlore góng, besloot me 't euver te bringe. Heibij raakde ouch e deil vaan Gagini zie werk verlore, umtot de kamer aander aofmetinge heet es de salon boe 't oersprunkelek veur gemaak is.
Bron
Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel.
Geslechsverkièr
Geslechsverkièr, coïtus of copulatie (inne vouksmóndj döks seks) is 't inbringe vanne penis in erectie in de vagina. Geslechsverkièr is same mit masturbatie de meis-veurkómmendje seksueel activiteit ónger miense. Bie dere wuèrtj copulatie "pare" geneump. Geslechsverkièr is d'n ièrste steeg van de veurtplantjing.
Geslechsverkièr wuèrtj normaal gespraok veuraafgegange door e veurspeel det de partners seksueel prikkeltj en daodoor häör lief veurberèdj: de penis wuèrtj stief (prengel) en perduceertj veurvoch en de vagina wuèrtj vöchtig. Hienao kan de penis in de vagina waere ingebrach (penetraasje). Gedoerendje 't geslechsverkièr wuèrtj de penis nao veur en nao achter bewaoge. De man kan zoea ummer wiejer waere gestimuleerdj en meugelik ejaculere (vaerdig kómme). Ouch 'n vrouw kan tiejes de penetraasje 'n orgasme kriege.
Walter Nita
Walter Nita (ouch wel gesjreve es Walther Nita; gestorve op 30 juni 2020 ) waor 'ne zenger, drummer en componis oet Gebrook. Zien lèste jaore woende heer in Mwórveld (behurend tot Gäöl). Walter Nita heet drie nómmere op eige naom in de top 40 gehad: Boogie On The Bebop (oonder Walter Nita featuring: The Chaplin Band), Ela Ela (Walter Nita) en Let's Have A Party (Walter Nita & The Company). Walter Nita heet ouch in versjèllende bands gezete, woe-oonder The Press mèt René Innemee en John Coenen, boemèt heer twie hitnoteringe had: I'm Gonna Shoot the Deejay en Cantara Pepe. Wijer zaot heer ouch bij The Run (wat in de jaore '80 ein vaan de bèste livebands waor vaan gans Limburg en wied daoboete).
Walter doog ouch sjèldere in ziene vrijen tied, zoe heet heer ouch inkel lp-hoeze oontwórpe.
Recèntelek trejde Walter Nita nog sporadisch op oonder begeleiding vaan Fever of Life.
Heer droog altied witte kleier, wat 'm de bijnaom De Witte Waanzin goof.
Discografie
Hei volg de discografie vaan Walter Nita zie solowerk
Mèt The Press :
Limburgs-Nederlands
Limbörgs-Nederlands is Nederlands mèt interferentie oet 't Limbörgs. 't Weurt gesproke in 't Limbörgs taolgebeed (oongeveer de provincies Belsj en Nederlands Limburg), soms es ierste taol, soms door lui die 't Limbörgs es moojertaol höbbe.
Wie 't Limbörgs-Nederlands perceis klink, versjèlt per plaots: umtot 't versjèlle gief tösse de Limbörgse dialekte oonderein, zal 'ne Nederlands sprekende Vinloneer aanders praote es 'ne Nederlands sprekende Heerleneer of Mestreechteneer. Specifieke vörm, geboonde aon ein stad, zien beveurbeeld de Citétaol, 't Nedertreechs en 't Heerles Nederlands. Ouch de maot vaan de Limbörgsen invlood versjèlt vaan spreker tot spreker. Me kin bekaans ummer wel aon 'ne Limbörger zie Nederlands hure tot 'r oet Limbörg kump, meh d'n eine pas ziech väöl mie aon de taolnorm aon es d'n aandere (verticaol continuüm).
't Limbörgs-Nederlands is, es vörm vaan regionaol gekleurd Nederlands, verwant aon variëteite wie 't Poldernederlands, Fries-Nederlands, Saksisch-Nederlands en Verkavelingsvlaoms. Mèt dat lèste besteit in Belsj Limbörg flinken euverlap.
Ennèg vocabulaer
In sommege gevalle is e woord in 't Nederlands wel touwgestande, meh is 't neet ech gebrukelek (beveurbeeld bluts).
Oetsjpraak
Konsekwaent gebroek van de sj- an 't begin van 'n waoërd oeë dat in 't Nederlands 'n s- mót zieë.
't Eweglaote van de -t nao sómmige mitklinkers: Zij lijk mij ech beheks te zijn.
Bron
Limbo-Hollands: op safari in Limbabwe dör Paul Wijnands. Oetgaeveriej TIC ISBN 9789078407218
Cockpit
thumb|250px|Traditioneel cockpit van 'ne [[Boeing 747]] thumb|250px|Glass Cockpit in 'n [[Airbus 319]] De cockpit, ouch waal sjtuurhut genumpdj, is 't "kantoor" van'ne vleegers, de gezagveurder en copiloot, en soms ouch nog eine tweede officeer. Onger de vleegers sjtuitj de cockpit ouch waal bekindj onger de naam "'t hoogste en sjoonste kanteurke ter waereld". In'ne cockpit bevinje zich alle middele om 't vleegtuug in'ne loch te bringe, te haaje en weer veilig op'pe grondj te zitte.
Kloester
Een Kloester kin zien:
Tholen
Tholen is e veurmaoleg eiland en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zieland. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 254,41 km2, boevaan 106,60 km2 water, en 'n populatie vaan 24.822 inwoeners per 1 juni 2005. De gemeinte umvat de dörper Anna Jacobapolder, Oud-Vossemeer, Poortvliet, Scherpenisse, Sint Annaland, Sint-Philipsland (wat neet op 't eiland Tholen ligk meh 'n eige veurmaoleg eilendsje heet) en Stavenisse en de stedsjes Sint Maartensdijk (raodhoes) en Tholen.
Ligking vaan 't eiland
Tholen ligk ten weste en noorde vaan de Oosterschelde en t'n ooste vaan 't Schelde-Rienkanaal. Euver dat kenaal ligk 'n brögk nao Bergen op Zoom. D'n Oesterdam leit nao Zuid-Beveland, 'ne zijtak vaan de Grevelingendam leit vaanaof Sint-Philipsland nao Schouwen-Duiveland en Goeree-Euverflakkee.
Gemeinteleke economie en functies
E veurnaom middel vaan bestoon is nog ummer de landbouw, boe-in d'n tuinbouw good vertegewoordeg is. Veur zien verzörgingsfuncties is Tholen, op e paar zake in Sint Maartensdijk en Tholen-stad nao, aongeweze op veural Bergen op Zoom. In de gemeinte höbbe ziech e groet aontal Bergse forenze gevesteg.
Historie
Door zien relatief hoeg ligking heet Tholen in 't verleie relatief weineg te leie gehad vaan euverstruiminge. De dörper Stavenisse en Scherpenisse verraoje in hunne naom al 'ne middeliewsen oersprunk. Tholen had zwoer concurrentie vaan de stad Reimerswael, meh wie die in verval raakde door 't euverstruime vaan häör achterland bleujde Tholen-stad en Sint Maartensdijk op wie noets teveure. Intösse woorte de terpe en klein pölderkes ummer mie door nui polders verboonde, woedoor e groet eiland oontstoont. Later trooj 'n stagnatie in.
Nao de störmvlood vaan 1953, dee 't eiland laank zoe zwoer neet trof es beveurbeeld Schouwen-Duiveland, woort 't eiland groetsjaoleg herverkaveld. Tot 1971 had eder dörp zien eige gemeinte; toen maakde de gemeinteleke herindeiling tot de gemeinte Tholen 't gans eiland góng besloon. In 1995 woort ouch Sint-Philipsland debijgetrokke.
15 oktober
Heiligedaag van Theresia van Avila
Vaam (gaan)
'ne Vaam gaan is e sjtökske gaan. Vaam is 't zelfde waord es vadem, 'n aow lengtemaot. Ander vorme: vaem (mv), vemke (vw), vaeme (ww) (ned. rijgen), invaeme (ww) (ned. inrijgen).
Symbool
D'r vaam sjtèèt al hieël lang symbool vör 't lot van 'ne miensj. Zoewal de Griekse Moire es de Noorse Norne sjponne en wove 't lot van edere miensj dör 'ne draod te sjpinne, dem te verwaeve mèt ander dräöd en dan d'r laevesvaam van 'ne waalbepaalde miensj, aaf te sjnieje. Volges de mythes wieër 't laeve van dae miensj da aafgelope.
Ooch 't biegeleuf dat me neet 'n kledingsjtök maog versjtèlle es dat dör 'ne miensj gedrage wert, haat d'r mèt te doeë dat me mèt 't aafsjnieje van d'r vaam, es me vaeërdèg is, ooch d'r laevesvaam zow däörsjnieje.
Wad
thumb|200px|Wad bie Bäöëtenake thumb|200px|left|E wad bie eb
Wad, tricht en voor
Oonlangs haant etymologe bewaeze dat Vadam of Wad 't aodste Nederlandstalige waoërd is. Ticitus zow Vadam al in 107-8 gebruukt ha en zow daomèt de plaatsj Wadenoijen bedoeld ha. Normaal broekde de Romeine de terme vadum of traiectum - zoewie in Mosa Trajectum vör Mestreech, dat later tricht of trecht waoërt in plaatsjname - öm zoe'n dörwaadbaar plaatsj van 'n water te beneume.
Norn
't Norn is 'n oetgestorve Noordgermaanse taol die op de Shetland- en Orkney-eilen gesproke woort tot in de negentiende iew. Dialekte vaan 't Norn woorte in de Middelieuwe zelfs op 't Sjotse vasteland gesproke, meh waore dao al iewe ieder oetgestorve en door 't Sjots Gaelic vervange. Wie dees eilen door 't Keuninkriek Sjotland vereuverd woorte, verbooj me 't gebruuk vaan dees taol en veurde me 't Sjots in.
Veurbilde
Heioonder volg e veurbeeld vaan Norn, op 't Shetlandse hoofdialek: 't Paternoster.
Dezelfden teks in 't Orkney-hoofdialek
Sjport
miniatuur|Sjport S(j)port is de competitie mèt spelelement op liefelek of soms geisteleke veerdeghede, es tiedverdrief of es bereup. Bij oetbreiing weurt liefsbeweging veur ontspanning of um gezoondheidsrejes wel - ooneigelek - sport geneump.
Sporte kump in väöl hoeger oontwikkelde culture veur. In 't aajd Griekeland gebäörde dat dèks veur de ier vaan de gaode. Gymnasia waore oorsprunkelek sportsjaole; liefsbeweging haod väöl prestiesj. Laoter woort sport de bezegheid vaan de elite; veural Groet-Brittanië bereikde heer 'n hoeg niveau. In de negentiende iew woort in dat land de sport veur 't iers geïnstitutionaliseerd.
Sins 1896 heet me de Olympische Speule, die in 't aajd Griekeland gehawwe woorte, nui leve ingebloze. Dit zuut me algemein es 't groetste sportevenemint op de wereld.
Indeilinge
Sporte kinne in ach grope weure ingedeild.
Bós
Bós of boesj is 'n begreujing die veurnamelik besteitj oet buim, hieónger greujen ouch plantje wie mosse, graas, blomen en struuk. De kroedlaog is de laog mit plantje die neet hoger waeren es 135 centimaeter enne struuklaog is de laog mit plantje die tösse de 135 en 800 centimaeter hoeag waere. Baove de 800 centimaeter hètj 't de boumlaog. 'ne Bós hètj officieel zoea es 63% vanne ruumdje begreudj is mit boumtuup (es gezeen vanoete lóch).
In 'ne bós kómme ouch groeate grazers veur; dees bieëster helen 't aop gebied aop toetdet stekelige begreujing wie de brieëm enne meidäören opkómme; eikele waeren ane róndj dore eiketse verstaoken es wintjervoor. Sómmige eikelee waere neet mieë trögkgevónjen en zoea óntstaon nuuj buim, wodoor 't bós kan oetbreie.
Wen me 't euver modern netuuróntwikkeling haet, den guuef 't perduksjebósse (veur 't hout) en netuurperjèkte, wie de Mienwaeg. Bieje litste wuuertj weinig óngerhaad verrich en koum toet neet buim aangeplantj en theoriejen euver wie 'nen oerbós óntsteitj waeren inne praktiek gebrach.
In troeapische klimate guuef 't troeapische raengerwajer. In Nederlandj maak me meis óngersjied tösse loufbus, naoljbus en gemingdje bus.
Sendmail
Sendmail is 'ne Mail transfer agent (MTA) dee zier bekind is es 'n open source projek en in de Unix gemeindschappe en weurt verspreid zoewel es gratis software es proprietary software. De huidege versie is versie 8.13.8.
Historie en gebruuk
Es 'ne aofstammeling vaan 't orginele ARPANET delivermail, is Sendmail 'n hiel flexibel programma, wat allerlei soorte vaan e-mail transporte en aofleveringe aonkint inclusief 't populaire SMTP. De orgineel versie vaan Sendmail is gesjreve door Eric Allman in het begin vaan de jaore 80 aon de Universiteit vaan Californië in Berkeley. Allman had ouch delivermail gesjreve. De ierste versie van Sendmail woort in 1983 mètgelevert bij BSD 4.1c.
Sendmail is nog steeds de mies populaire MTA op 't Internet, meh dit is langzaam aon 't verandere. De populariteit is te daanke aon het feit dat 't weurt mètgeleverd es standaard MTA op 't Unix besturingssysteem. 'n Studie in 2001 wees oet dat óngeveer 42% vaan alle publiekelek bereikbare mailservers Sendmail gebruukde.
Sendmail is zier komplex, en hiel meujlik in te stèlle door behierders. Ouch al is 't mesjiens wel de mies flexibele en sjaolbare MTA, de veiligheidsprobleme die 't gehad heet euver 'ne lange tied, zörreg dat mier en mier behierders euverstappe op qmail, Exim, postfix of aander alternatieve.
Sendmail X
De volgende generatie vaan Sendmail hèt Sendmail X. 't is gein geëvolueerde versie vaan versie 8, meh obbenuijts gesjreve.
Kloasterorde
'n Kloasterorde ies in de katholieke kèrk 'n orde, 'n  religieus]] gemeinsjap of congegratie, die door de Paus ies erkènd. De lede lègke plechtige geloftes aaf van ermooj, gehuèrzaamheid en kuisheid en leve volges 'ne bepaalde reigel. Bekènd zint de reigel van Pachomius, Augustinus, Basilius, Benedictus, en van Franciscus. Ze wone in kloastersj en weure monnikke of broedersj geneump óf es 't vrouwe betref moniale (sjlotzuustersj), zuustersj of nónne. De lede van de orde drage uniform kleijer. Aan kop van zoan gemeinsjap sjteit de abt (abdis). Ziene vervenger hèt prior (ièrsjte in 't latien). Bie de vrouwe hèt de euversjte priorin (abdis). Zie höbbe, saer de 11e ièw, 't rech um waerdigheidsteikene te drage zoa wie de mieter, rink en 't boorsjkruus.
't Kloaster dreug de naam van de kloasterorde. Vanaaf de 4e ièw ies 't gebrukelik dat kloasterlinge in celibaat leve. Nao 't Concilie van Trente ies dat veur katholieke preestersj en kloasterlinge verpliech.
Bedelordes
Bedelordes of mendicante, zint congregaties, die de reigel neet allein op 't individu toepasse meh op de ganse kloastergemeinsjap.
Begiene
'n Ander gemeinsjap van vrouwe, die bie-ein wone en leve zint begiene.
Ander religies
Ouch in 't boeddhisme en 't soefisme ('n sjtruiming binnen de islam) kènt me kloasterordes.
Opus Dei
't Opus Dei ies 'n religieus organisatie, woavan 'n deil van de lede celibatair laef en in speciaal centra woont. 70% Haet 'n gezin. De lede drage gein speciaal kleier. Manne en vrouwe kènne lid zin. 't Opus Dei wèrk boete de sjtructuur van parochies en bisdóm. De orde ies actief in 't ónderwies, runt waereldwied 5 universiteite, 11 hoag sjoale, tièntalle basis- en mieddelbaar sjoale. Ze beheert ouch 150 sjtudentehoezer, woavan 5 in Nederland: 1 in Mestreech] en 2 in Amsterdam en Utrech
De-icing
thumb|right|De-icingDe-icing is ein procedure op 't vleegveldj wo vleegtuuge mit vloeisjtoffe waere behanjeldj om 't binje van ies en sjnee aan 't vleegtuug te veurkomme. De-icing weurdj gedaon mit 't alcohol propyleen glycol. Van dit saort alcohol besjtaon versjillendje types.
De-icing is belangriek omdet de invloed van sjnee en ies tiedes ein vluch grote invloed kan höbbe. Door ies en sjnee aan'ne vleugel kan 't vleegtuug biejveurbeeldj zien lifvermoge verleeze. Ein iesläögske van 5 mm betekendj det 't vleegtuug 40 % zjwaorder weurdj, en 30% minder lifvermoge haetj. Ouch mot veurkomme waere mit de-icing det ies en sjnee zich bindj aan de flaps, sjlats en sjpoilers: de essentieel ongerdeile van ein vleegtuug tiedes ein vluch.
19 mei
Heiligedaag van Ivo Helory
Kleen Doonder
Kleen Doonder (Nederlands Klein Doenrade) ies 'n buurtsjap van Oarsjbaek op 't plateau van Zuud Limburg in de gemeinte Baekdale. Kleen Doonder weurt gezag ter óndersjeiing van Groeët Doonder, (Doonder), dat 'n noordeliker gelege kèrkdörp is van Sjènne, meh tot 1982 ouch bie Oarsjbaek huèrde.
De Grach
De Grach (Nederlands: Gracht) is 'n veurmalige buurtsjap, egelik noe 't westelik deel, van Oeësjbik (Oirsbeek) i Zuud Limburg in de gemeinte Baekdale.
Kleen Doonder
De beboewing lik aan en rónd de gelieknamige waeg Klein-Doenrade van Hout nao De Grach en Woufhage  en besjteit oet ca 10 weuninge. Vlakbie bevingk zich 't Doonderhuuske (kesjtièl Doonder). 't Sjpoor van Heerle nao Zittert löp parallel.
De Grach
De beboewing van 't buurtje is gelege aan de waeg van Kleen Doonder nao Woufhage (Wolfhagen). Tegewoordig is de buurt aan 't dörp Oeësjbik vasgegreujd. In vreuger jaor woort Oeësjbik gevörmp door de kerne: Oeësjbik, De Grach, Kleen-Doonder en Oppeven.
Kleen Doonder
Groate boerderieje in de buurt zint de Limpenshaof en de Hagenhaof.
Aelse
Aelse (Nederlands: Elsloo) is 'n dörp in Nederlands Limburg in de gemeinte Stein. In de buurt sjtruime de Hemelbaek en de Sjlekbaek.
Buurtsjappe
Buurtsjappe zin:
Gesjiedenis
In de buurt zeen opgravinge, die truk gaon nao de tied van de Bandkeramiekers, die hie rónd 5000 v. Chr. woonde. De boere waore aafkómstig van Boheme en Moravië. De Romeine houwe hie 'ne Romeinse villa en 'n begraafplaats. Ouch de Franke en Merovingersj höbbe hun doaje begrave op 't plateau in 't Maasdal bie Aelse. 't Hudige dörp is van Middelièwse oarsjpróng. In de 12e ièw boèwde de hière van Aelse 'n börch. De reste ligke in de Maas. De luuj verdeende vreuger hun brwad mèt sjeepvaart op de Maas. 't Hoes van Jan Coninx, dae helsjtein oet Name verveurde, bevunk zich baove op de Maasberg.
Historische inwoanertalle
Zoawel in de neugetiende as in de twintigste ièw is de bevolking van Aelse bezónger hel gegreujd, mjèstal helder as 't gemiddelde van de provincie.
(x1830=100)
Greun: Gemeinte Aelse Blauw: Provincie Limburg
Waope
De gemeinte Aelse kraog op 21 november 1888 vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind (zuug de tabel veur e printsje), wat ziech zoe liet besjrieve:
De elzetekskes zien sprekend: ze beelde de lètterleke beteikenis vaan de (Nederlandse) naom es 'bos vaan elze' oet. Maria is zeker sinds de zestienden iew sjötspetroen vaan Aelse. De sjèlder zien vaan Gavre ('n hierlekheid boevaan de hiere langen tied ouch euver Aelse heersde) en vaan de aw hierlekheid Aelse. De Maria mèt twie sjèlder in de hand vörmde in vreuger tije 't zegel vaan de hierlekheid.
Bezeenswaerdig
thumb|right|Kesjtièl Aelse 'n Gedeilte van oud Aelse is aafgebraoke bie de aanlèk van 't Julianakanaal (1925-1935).
Dialek
In 2000 versjeen de platte Aelsenaer, de dictionair van 't Aelser plat oet de jaore veur 1940-1950 en vreuger van de hand van J.G.G. Cobben.
Spóns
'ne Spóns is e zuvermaakgerei det hieël good vleujstoffe kan opnumme. De ruumdjes tösse de vaezele zuge water aan en zörge det de spóns opzwèltj, det veurkump det 't water drek trögkvleudj. 't Water zitj gevangen inne spóns toetdet 't water oete spóns wuuertj gewrónge.
Melik
Melik (Mofers: Mieëlik; Nederlands: Melick) is 'n dörp in de gemeinte Roerdale mit 3.623 inwoners (2014). Tót 1993 woor 't ongerdeil van de gemeinte Melik en Hèrkebósj, daonao heurde 't bie Roerdale. In Melik zint sjpäör van Romeinse bewoning aangetroffe. De Romeinse naam van Melik woor Mederiacum. In ein sjinkingakte oet 943 waerd 't dörp Malialicol genump.
Spóns
Veur extra helnakkig voel ouch eweg te kónne haole wuuertj döks ane baovekantj 'n extra hel, meistes gruuen, sjoerlaog aangebrach. Den wuurtj gespraoken euver 'n sjoerspóns.
Melik
Melik woor tót 1494 Braobants. Daonao kwóm 't mit de res van 't Land van Wassenberg in 't bezit van 't hèrtogdom Gulik. Toet 1794, 't begin vanne Franse tied, bleef Melik Guliks. In 1815 waerde 't veur 'n jaor Pruus, en op 16 oktober 1816 waerde 't Nederlands.
Jupiter (planeet)
thumb|left|140px|Versjèl in aofmeting tösse Jupiter en de Eerde Jupiter is vaanaof de zon gezeen de vijfde en teves groetste planeet van us zonnestèlsel. Zjus wie Saturnus is Jupiter 'ne gaasreus en besjik dus neet euver e vas oppervlak. Zjus wie de eerdse planete terrestrische planete geneump weure, weure gaasreuze ouch wel Joviaanse planete geneump.
De planeet is verneump nao de Romeinse oppergod Jupiter. De naom zelf is aofkomstig vaan Iovis, de Latiense genitivus vaan Jupiter. Vrij vertaold beteikent 't liekent op Jupiter.
Massa
Allewel Jupiter wie me dink bijnao gans oet gaas besteit heet 'r, in vergelieking mèt aander dergeleke planete in us zonnestèlsel, de groetste massa. De massa vaan de aander zeve planete same is zelfs nog kleiner es die vaan Jupiter.
Samestèlling
left|200px|thumb|Jupiters samestèlling De rotsechtige kern vaan Jupiter heet 'ne diameter vaan 14.000 km, besteit deils oet nikkel-iezer ('n mingsel van naoventrint 90% iezer en naoventrint 8% nikkel) en deils oet gesteinte, en heet 'n temperatuur van 25.000 K. Dao umheen bevint ziech 'n oongeveer 40.000 km dikke laog vaan metallisch waterstof (90%) en helium (10%). Door 'n relatief dun euvergaankslaog weurt dees laog gesjeie vaan de boetenste laog vaan vloeibaar moleculaire waterstof die 'n dikte vaan 20.000 km heet woebij nao binne touw de temperatuur en drök touwnumme. Boete waterstof en helium koume in lieger concentraties ouch methaan, ethaan en koolstofdioxide veur.
Normaal absorbere planete leech vaan de zon en straole eveväöl energie weer oet nao de ruimte in de vörm vaan wermte. Infraroedmetinge wieze evels oet tot Jupiter twie kier zoeväöl energie oetzendt es absorbeert. Deze extra energie is al-evel 'n euverbliefsel oet d'n tied tot Jupiter gevörmp woort en ligk opgeslage in de kern. 'n Aander meugeleke verklaoring veur dit fenomeen is het oonder invloed vaan de zwuurtekrach laanksem compacter weure vaan Jupiter wat mèt oetstraoling vaan hitte same geit.
Jupiter weurt wel 'ns 'n mislökte staar geneump. Mer dees planeet is te klein veur 'ne brojne dwerg, dee zeker 13 kier de massa vaan Jupiter zouw moote höbbe. Es de massa zoe'n 100 kier groeter waor gewees es noe, zouw kernfusie plaots kinne vinde woebij waterstof en helium weure umgezat in energie en zouw Jupiter same mèt de zon 'n dobbelstaar gewees zien.
De groete roej vlek
Ein vaan de mies opvallende eigenaordighede vaan Jupiter is de Groete Roej Vlek zjus ten zuie vaan d'n evenaar. Dees vlek weurt veroorzaak door 'nen anti-cycloon dee al minstes 300 jaor veurtraos. De roej vlek heet de umvaank vaan drei kier de eerde. Sins de ierste woernumminge in 't begin vaan de 18e ieuw is de vlek in umvaank aofgenome. thumb|Groete roej vlek Vergeleke mèt 100 jaor ieder waor de vlek in 2000 in gruutde gehalveerd. 't Is neet bekind of dit weurt veroorzaak door sjogkelinge of tot de vlek oets gaans zal verdwijne.
Een nui roej vlek
Eind fibberwarie 2006 is 'n nui roej vlek oontdèk, de Red Spot Jr.. Dees vlek is oontstande door versmèlting vaan 3 al ieder aonwezige ovaal witte vlekke tösse 1998 en 2000. Dees klein vlek stik zjus wie de groet roej vlek bove 't bovenste wolkedèk oet. Bij de vörming deech de vlek dit evels neet en daorom is zie ouch later oontdèk; zie greujt nog steeds in huugde.
Inslaag vaan komeet Shoemaker-Levy 9
Tösse 16 en 22 juli 1994 sloge 21 fragminte vaan de komeet Shoemaker-Levy 9 in op 't zuielek haafroond vaan Jupiter. Dit waor d'n ierste kier tot botsinge tösse hiemelliechame direk woorte woergenome. De groetsten inslaag, op 21 juli, had 'n krach vaan 250.000 megaton TNT. Verwach weurt tot es gevolg vaan de groeten umvaank, massa en zwuurtekrach vaan Jupiter dit soort botsinge väöl dekser veurkoume.
Inslaag in 2009
Op 19 juli 2009 weurt door 'ne Australische amateurastronoom 'n zwarte vlek oontdèk kortbij de zuidpool vaan Jupiter. De vlek heet de gruutde vaan de Stèllen Oceaan. 't Bliek um 'nen inslaag te goon, mer umtot 't objek wat 't veroorzaak heet neet is woergenome, kin me neet mèt zekerheid zègke of 't 'n asteroïde is gewees of 'ne komeet. Dat lèste is 't mies woersjijnelekste, umtot komete dèks 'n oonregelmaotege baon höbbe. Es water aongetuint kint weure, geit 't zeker um 'ne komeet, umtot asteroïde neet oet water bestoon. De krach vaan d'n inslaag weurt gesjat op mie es e miljoen kier zoe sterk is de bom die op Hirosjima is gegoejd.
Maone en ring roond Jupiter
In 1610 oontdèkte Galileo Galilei mèt 'ne telescoop de veer groetste maone vaan Jupiter die noe bekind zien es de Galileïsche maone. Mèt 'ne verrekieker zien dees maone al te zien, de sjeme vaan de maone en de wolkeben op 't oppervlak vaan Jupiter kinne mèt 'ne kleine telescoop gezeen weure. Gegeves euver de posities vaan de maone en speciaal gebäörtenisse zien in de Sterregids te vinde.
In mei 2001 waore zoe'n 28 maone roond Jupiter bekind, boe-oonder Io, Europa, Ganymedes en Callisto. Later is mèt behölp vaan nui technieke en verbeterde apparatuur nog 'n groet aontal aander maone oontdèk en in 2018 zien d'r 79 objekte geïdentificeerd. 'n Volledeg euverziech heivaan is te vinde in de lies vaan maone vaan Jupiter.
Zjus wie de planeet Saturnus heet Jupiter 'n aontal ring vaan stöb- en iesdeilkes, dees ring zien evels väöl dunner es de Ring vaan Saturnus. De binnenste rink, systematisch geneump 1979 J1R, is al-evel veurtgekoume oet losgeraak materiaol vaan de maone Metis en Adrastea nao insleeg door meteoriete. 1979 J1R ligk op 'nen aofstand vaan 110.000 km vaan 't middelpunt vaan Jupiter en is zoe'n 22.000 km breid. Daoboete ligke nog twie ring (1979 J2R en 1979 J3R) op 'nen aofstand vaan respectievelek 125.000 en 170.000 km. Vaan de boetenste rink weurt aongenome tot dee is oontstande oet ingevaange interplanetaire stöb. 't Bestoon vaan dees ring is pas in 1979 bevestig en ze zien väöl kleiner es de ring vaan Saturnus.
Functie
Jupiter vervölt 'n belaankrieke functie binne 't zonnestèlsel. Umtot heer zwoerder is es alle aander planete biejein is heer 'ne belaankrieke componint vaan 't massa-evewiech vaan 't zonnestèlsel. Door zien gewiech stabiliseert heer de planetoïdegordel; zoonder Jupiter zouw eder 100.000 jaor 'n planetoïde oet de planetoïdegordel de eerde treffe en heidoor zouw leve op eerde ernstig belemmerd en zelfs oonmeugelek weure. Ouch aander objekte wie komete weure door Jupiter weggevaange. Daorum weurt tegewoordeg gedach tot de aonwezigheid vaan 'n Jupiterechtige planeet in e zonnestèlsel wel 'ns 'n veurwaarde kin zien veur de oontwikkeling vaan leve in e zonnestèlsel.
Woernumming en verkinning
Sins 't begin vaan de jaore '70 zien verkinningsvlöchte oetgeveurt nao Jupiter.
Pioneer 10
Pioneer 10 waor de ierste ruimtesonde nao Jupiter en woort op 3 miert 1972 gelanceerd. Op 3 december 1973 góng Pioneer 10 op 'nen aofstand vaan 130.000 km langs Jupiter en sjikde de ierste detailopnames nao de Eerde.
Galileo
Op 18 oktober 1989 woort vaanaof Cape Canaveral de Galileo ruimtesonde gelanceerd um de maone vaan Jupiter en de planeet zelf te bestudere. Galileo waor de ierste missie die in plaots vaan veurbij te vlege in 'n baon roond Jupiter gebrach zou weure en häöm oetgebreid zouw goon bestudere. Nao 'n reis vaan zes jaor en oondaanks probleme mèt de antenne, heet Galileo ruim 14.000 foto's gemaak. Galileo heet Jupiter bestudeerd vaan december 1995 tot september 2003 en heet gedorende dezen tied 'ne sjat aon nui inziechte verzameld.
Cassini-Huygens
Op 15 oktober 1997 woort de Cassini-Huygens ruimtesonde gelanceerd um via Venus, Eerde en Jupiter oetindelek Saturnus te bezeuke. In december 2000 passeerde Cassini Jupiter en maakde daobij foto's mèt 'n väöl hoeger resolutie es zien veurgengers. De gezameleke aonwezigheid vaan Galileo en Cassini maakde 't meugelek inkel extra experimente oet te veure.
New Horizons
New Horizons is 'n missie nao Pluto dee gelanceerd is op 19 januari 2006. Um de vlöch te bespoedege woort in februari 2007 gebruuk gemaak vaan de aontrèkkingskrach vaan Jupiter. Door de gravitatie vaan Jupiter krijg de sonde 'n hoeger snelheid, woedoor de sonde 3 jaor ieder bij de dwergplaneet vaan eus zonnestèlsel aonkump, in 2015. Gedorende oongeveer veer maond kós Jupiter oetgebreid geobserveerd weure.
Koalmet
thumb|250px|Colmont Koalmet (Nederlands: Colmont) ies 'n buurtsjap van De Berg (Ubachsberg) in de gemeinte Voelender in 't Limburgse Heuvelland. Ouwer name zint Kollemonde en Coelmont. De naam geit truuk nao 't Latiense calvum montem wat kale berg beteikent. De buurt umvat zoan 30 häöf en hoezer, woa ca 80 luuj in wone.
Op 'n T-sjplietsing sjteit 'n baekapel, opgetrokke in kundersjtein. Ze ies in 1946 geboewd oet dankbaarheid dat 't gehuch zónder väöl geweld bevried ies geworde in de Twiède waereldoorlog. De kapel ies gewiejd aan de heilige Cornelius. Dae kundersjtein, woamèt 'n gedeilte van de, ouwer, häöf en hoezer ies opgetrokke, weurt in de buurt gedolve. In de berg bevinge ziech ouch reste van kalkoves.
Universeel Verklaoring vaan de Rechte vaan de Mins
thumb|250px|Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen oet de Franse Rivvelutie. De Universeel Verklaoring vaan de Rechte vaan de Mins is e verdraag vaan internationaol rech wat op 10 december 1948 door alle lede vaan de Vereinigde Naties woort geteikend en de groond loog veur 't minserech.
Beteikenis
Wereldwied weurt dees verklaoring gezeen es 'ne morele en juridische standaard. Zoe zien väöl groondwètte gebaseerd op dees verklaoring (dit is veural klaor bij versjèllende Afrikaanse len die nao 1948 oonaofhenkelek vaan Europa zien gewore) en is 't de basis veur eder minserechtebeweging in de wereld. Dèks weurt door politici en leiers verweze nao de verklaoring, zeker es 't geit um internationaol betrèkkinge. Veur e groet deil is de Verklaoring op de Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen oet de Franse Rivvelutie gebaseerd, meh ouch de Veer Vrijhede vaan de veurmaolegen Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt heet groeten invlood gehad. De Veer Vrijhede stoon veur de Vrijheid vaan Meiningsuting, Vrijheid vaan Relizjie, Vrijwaring vaan Gebrek en Vrijwaring vaan Vreis. Veural de Holocaust heet väöl lui tot bewege aongezat. Dit zörgde deveur tot de Verklaoring veural door vereiniginge oonder 't Joededom is opgezat. Evels vèlt ouch op tot de Verklaoring, veural veur häören tied, väöl aondach gief aon de vrouw. Dit kump door de groete vinger die de feministe in de pap hadde. Me perbeerde oet alle relizjies en ideologieë vraogstökker te verwèrke, hei kraog veural Gandhi väöl aondach. Mèt daank aon de Sovjet-Unie is väöl aondach besteid aon discriminatie, get boe de Amerikane minder enthousias euver waore, umtot die in dee tied nog in väöl staote wèrkde mèt racistische wètte (veural bestump veur blaanke en tege zwarte). Latiens Amerika had al 'n tiedsje daoveur 'n gezameleke verklaoring veur minserechte gemaak en wèlde allein mer euvergoon op 'n gezameleke Verklaoring es hun socialistische ideologie, die de mieste len in deen tied deilde op dat continent, drin verwèrk woorte. Dit is daan ouch dudelek te zien. Roosevelt hamerde drop tot de Verklaoring neet bindend mós zien umtot dat neet realiseerbaar zouw zien veur de ganse wereld. Heer kraog geliek. Oetindelek kaom de neet-bindende verklaoring mer mèt meujte door de VN. De len die ziech oetindelek tröktrokke oet 't oonderteikene devaan waore de Sovjet-Unie mèt vief aander Oos-Europese staote, Zuid-Afrika (door hun extreme rasselier) en Saudi-Arabië, die 't neet voont passe bij de islam. Dat dewijl de aander islamitische len de verklaoring wel oonderteikende.
Veerveuters
De veerveuters of tetrapode vörmen 'n infrastam vanne gewerveldje. De veerveuters waere terdiesjeneel es völg óngerverdeildj:
Auvergne-Rhône-Alpes
Auvergne-Rhône-Alpes (Francoprovençaols/Arpitaons: Ôvèrgne-Rono-Arpes, Occitaons: Auvèrnhe-Ròse-Aups, Italiaons: Alvernia-Rodano-Alpi) is de naom vaan 'ne regio in Fraankriek. De regio besteit sinds 1 jannewarie 2016 toen de veurmaolege regio's Auvergne en Rhône-Alpes woorte samegeveug. De nuie naom is op 28 september 2016 vasgestèld door de Raod vaan Staote.
Mingesjborg
thumb|250px|De windmeule van Mingesjborg Mingesjborg (Nederlands (Mingersberg) ies 'n buurtsjap van De Berg (Ubachsberg) in de gemeinte Voelender in Zuud Limburg. Ouwer name zint Mingelsburg en Mingartsborg. De naam geuf aan dat de buurt hoaggelege ies, op 'ne berg. De 20 hoezer liegke rónd de weeg Mingersborg gedeiltelik in de gemeinte Gulpe-Wittem. Vlakbie liek 't gehuchske Dringsele (Trintele)
G'n Hèk
G'n Hèk (Nederlands: Hegge) is 'n buurtsjap van Sjènne in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg. 'n Paar hoezer ligke in de gemeinte Baek. De beboewing bevingk zich langs de doorgaonde waeg van Nagelbek nao Sjpaubaek (Spaubeek). De naam hèk of hègk geit truuk nao 'n plek, die umsjlote is mèt 'n hègk (haag).
Parallel aan 't gehuch löp de autobaan A76 en 't sjpoor van Heerle nao Zittert.
Dringsele
thumb|250px|De waterpöt en, versjole ónder de bleujende kasjtanjeleboum, 'n waegkruus Dringsele (Nederlands: Trintelen) ies 'n buurtsjap van Ees (Eys) in de gemeinte Gulpe-Wittem op 't plateau in Zuud Limburg. De 50 häöf en hoezer liegke in lintbeboewing aan de weeg tösje Mingesjborg en Busjehoêze.
Oppeven
Oppeven (Nederlands: Oppeven) is 'n veurmalige buurtsjap, egelik noe 't zudelik deel, van Oeësjbik (Oirsbeek) i Zuud Limburg in de gemeinte Baekdale. De beboewing is allewiel aan Oeësjbik vasgegreujd en bevingt zich van hiej tot op de grens mèt Amstenrade.
Dringsele
Gesjiedenis
De gesjiedenis geit truuk nao de sjtiechting van de Dringselerhaof. In 1717 waor zie es lièn eigendóm van de Hièr van Schell. In 1756 neumde de Mestreechse burgemeister, Jean Léonard Olislagers ziech Hièr van Neer, Holland en Trintelen. In 1827 kaom Holland bie Doonder (Doenrade). Dringsele woort in 1845 eigendóm van jónkhièr P.A. Kerens. Zien dochter, barones de Crassier, erfde 't good in 1862.
Oppeven
Oeësjbik, Oppeven, De Grach en Kleen Doonder vörmde vreuger same 't dörp Oeësjbik. Oppeven woert in 1840 es Oppeven en in 1929 es Opperen op 'n kaart gesjreve. Oppeven woert gans vreuger ooch waal es Ophoven gesjreve mer moste neet verwarre mit Ophaove (Ophoven) in Zitterd.
Hemelbaek
De Hemelbaek ies 'n ziebaek van de Maas bie Aelse. Dao óntsjpringk ze in de vochtige hellingbösj in de buurt van 't kesjtièl vanoet 'n paar brónne. Naodat ze same ies gesjtruimd mèt de Sjlekbaek mondt ze in de Maas oet.
Grach
Grach kint zin:
Driejhazebeeld
thumb|De Driejhazeveenster in d'r [[Paderborner Dom]] thumb|Dreijhazebeeld op d'r kèrhof van d'r St. Peter en Paulus in Kirchhundem 't Driejhazebeeld is 'n symbool dat in väöl kulture te vinge is. De driej sjpringende haze zeunt zo gerangsjikt dat ze alledriej twieë oeëre haant, mae dat de afbeelding d'r mer driej tèlt.
G'n Heisterbrök
G'n Heisterbrök (Nederlands: Heisterbrug) is 'n buurtsjap van Sjènne in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg.
De beboewing is gelaege rónd de gelieknamige waeg Heisterbrök en bejteit oet ca 50 hoezer (2002). 't Gehuch bevingk zich in 't dal van de Gelaenbaek aan de voot van de Pötterberg.
Driejhazebeeld
D'r haas wert in verbaand brach mèt sexualitèèt en geldt es symbool vör vruchtbaarhèèd.
Èng, later toegevoegde, betekenis is de Hèllige Driejvöldighèèd in 't Christendom. Op vreug besjilderde paosjèjjer vindt me de aafbeelding ooch.
De Zjeramiek
thumb|right|Avenue CéramiqueDe Zjeramiek (Nederlands: Céramique) is de naom vaan 'n wiek in Mestreech. Ze weurt in 't noorde begrens door Wiek, in 't ooste door 't Heugemerveld, in 't zuie door Randwiek, en in 't weste door de Maos. De wiek heet veurnaomelek 'n woen- en kentoerfunktie. De naom vaan de wiek kump vaan de eerdewerkindustrie Société Céramique, die hei gelege waor in vreuger jaore.
De koup/heurpries vaan de woeninge is hoeg te numme. De wiek kaom e paar jaor geleie in 't nuits door 't balkondrama vaan Patio Sevilla, boebei twie doeie zien gevalle.
Bekinde gebouwe zien 't Centre Céramique (ontwórpe door Jo Coenen) en 't Bonnefantemuseum (ontwórpe door Aldo Rossi). Via de fietsers- en vootgengersbrögk de Hoeg Brögk (Hoge Brug), die oetkump op Plein 1992, is de wiek verboonde met de binnestad vaan Mestreech.
Vaan de aw industrieel bebouwing zien inkel de Wiebengahal, de villa Jaunez (dirrektäörswoening) en de bordenhal (noe Derlon theater) euver. Oonder aon de tore vaan Siza is in 't weegdèk aongegeve boe het bastion Parma gestande heet.
Sardiens
Grammair en Klaanklier
't Sardiens maak miervoude op -s, wie de Wes-Roemaanse taole; daorum allein al kin 't Sardiens koelik es dialek vaan 't Italiaans gezeen weure. De bestumde artikele zien su, sa, sos en sas, boe-in de taol 't Roemeens volg.
Aanders es alle aander Roemaanse taole heet 't Sardiens de Latiense k (gesjrieve c) euveral bewoerd. Zoe is 't Latiense woord centum ("hoonderd") in 't Sardiens trökgekoume es kentu, tegeneuver 't Italiaans tsiento (gesjrieve cento) en 't Fraans sã (gesjrieve cent). Op Sardinië moot oets 'n Hamitische of Semitische taol gesproeke zien, vermoje weitesjappers, umtot 't Sardiens palataal klanke kint.
1785
1782 - 1783 - 1784 - 1785 - 1786 - 1787 - 1788 1785 (MDCCLXXXV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.
14 december
14 december is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 348en daag vaan e gewoen jaor en d'n 349e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 17 daog.
Fokker F28 Fellowship
200px|miniatuur|rechts|Fokker F28-4000 De Fokker F28 Fellowship is net wie de BAC-1-11, de DC-9 en de Tu-134 Crusty, een sjtraolvleegtuug det zo’n 60 toet 70 passageers kin verveure. Ouch höbbe dees vleegtuuge de motors aan'ne achterkantj van'ne romp geplaatsj wodoor minder geluid in'ne cabine weurdj gecreëerdj. De F-28 kos de concurrentie mit de DC-9 neet aan omdet 't vleegtuug ein kleiner capaciteit haaj, en ouch ein kleiner vleegbereik en leger sjnelheid. Waal beschikdje de F-28 euver gooj sjtart- en lanjingseigensjappe zodet d'r van onverhardje bane kos waere opgesjtege. 't Basismodel (Mk.1000) waerdje al sjnel verlengkdj en omgeduiptj toet Mk.2000 (dees versie booj aan 79 passageers plaats) en de Mk.3000 (dee aan 85 passageers plaats kos beeje). Naodet de F-28 bienao neet meer waerdje geboewdj omdet de concurrentie te groot waas, waerdje 't vleegtuug opnuuj verlengkdj. De daoopvolgendje vleegtuuge, de F70 en F100, waerdje weer ein groot succes en waare eine gooje concurrent.
Gaastóng
Gaastóng, gaastóm, smalen of spitse waegbrei (Plantago lanceolata) is 'n vaste plantj oete waegbreifemielje (Plantaginaceae). Hae kump in Wès-Europa hieël algemein veur in 't wildj in alderhenj aan graaslenj, zowaal aetesriek es aeteserm. Ouch kan me-n 'm vinjen inne veuge tösse stoepteechele. De plantj is neet vergiftig en wuuertj väöl es voor gegaoven aan knaagderen en knien. Inne kroedgenaeskónde wuuertj 'n aaftrèksel vanne zäöj veurgesjreve taenge lichte diarree. 'n Extrak van dees plantj wuuertj sómwiel ouch gebroek veure verzörging vanne oeare.
De gruuedje vanne gaastóng kan sterk versjille; maximaal wuuertj t'r 0,5 m hoeag. De saort begintj te bleujen inne veurzomer en det blief bie sómmige exemplare zoea toet inne herfs. De blajer staon allemaol in e blaadrozèt. Ze zeen lancètvörmig en in aetesrieke ómstenjigheje staon ze opgerich. Ónger sjraal ómstenjigheje zeen ze klènder, rónjer van vorm en ligke ze plat taenge de gróndj. d'n Aor steit oppe gegreufdje steel en is get greun-broensig van kluuer. De bleuj is van ónger nao baove wobie ieës de stampers (protogynisch) en daonao de maeldräöj zichbaar zeen. De witte helmknuup, die oppe helmdräöj betrèkkelik wied boete d'n aor staon, staeken hietaengenaaf. De bleumkes höbbe doorsjienendje kroeansleepkes mit 'ne broene streep. De bleumkes perducere drie zäöj. d'n Aor is bie plantjen in aeteserm ómstenjigheje korter en bolder van vorm.
Ardenne
thumb|350px|Locatie Ardenne. De Ardenne (Fraans: Ardennes, Welsj: Årdene) zeunt bösjrieke lieëg, mae hieël ow berg in 't oostelèk dèèl va Belsj, Noord-Luxemburg en e klèè sjtök van 't aa-grenzende Fraankriek. De Ardenne zeunt d'r westelèke oetleuper van 'n massief va lèjsjtèè oeë ooch de, ten ooste van de Ardenne in Duutsjlaand gelaege berg van d'r Eifel, dèèl va oetmake.
Etymologie
thumb|150px|left||Wil vaerke in de Ardenne. D'r naam Ardenne keumt van 't keltische Ar Duen dat De Zjwarte betekent. Ander mienge dat de keltische goddin van de jach, Arduinna häöre naam goof an dit gebied. De örsjte verneuming is te vinge in de Bello Gallico va Julius Caesar, dae de Ardenne plaatsjde tösje de Rien en de Maas. Ooch d'r Griekse geograaf Strabon neumt de Ardenne es bösj.
Besjrieving
't Gèft 'n hoëger en 'n liëger dèèl van de Ardenne. De Hoeëg Ardenne liegke in 't noord-ooste; hie vindt me ooch de hoeëgste toppe, bies wiet över de zèshoonderd meter. D'r Signal de Botrange óp 't Hoeëg Ven (694 meter) is 't hoeëgste peunt van de Ardenne en daomèt 't hoeëgste peunt van 't Belsj. Daonao keumt de Baraque de Friture mèt 652 meter.
De Lieëg Ardenne liegke in 't zuud-weste, in het zuide van de provincies Henegouwe, Name en Luxemburg, es wie ooch in 't aangrenzende Fraankrijk. De hövels zeunt neet hoëger wie vijfhónderd meter.
Klimaat
D'r aafsjtand van de zieë en 't reliëf haant invloed óp 't klimaat. De Ardenne zeunt de örsjte hindernis väör buje die vanaaf de zieë kaome en dat makt dat 't in de Ardenne väöl raëgent. Dör de huuëgde is 't zoe-wie-zoe get kaower en in sjtreng weentere kan fleenk get sjnieë valle. D'r zeunt da ooch vólóp mäögelekhede öm an weentersjport te doeë, zoewie langlaufe an de Botrange.
Flora en fauna
De Ardenne zeunt oetgesjtrèkd en diek bebösjd en zeunt daodör 'ne aantrèkkeleke en zeldzame biotoop vör wil dere, zoewie wil vaerke, herte, roofväögel en lynxe. Ooch hie zeunt bevers oetgezat, mae d'r zówwe d'r ooch oet d'r Duutsje Eifel geëmigreerd zieë. De Ardenne en d'r Eifel sjteunt mèt-èè in verbinding en vörme 'n grensöversjrèjjende ecologische verbeendingszone.
Baeëke en grotte
Ooch haat 't väöl grótte in de Ardenne, die in de kalksjtèèlaog zeunt óntsjtande. De dröppelsjtèègrótte zeunt 'n karstversjiensel. Bie 't plaetsjke Han-sur-Lesse haat 't reveerke de Lesse, dat gedeeltelijk óndergrónds löpt, e gróttesjtelsel doeë óntsjtoeë.
In Spy zeunt al in d'r 19de ieëw fóssiele reste voonde va prehistorische mènsjeleke aanwezighèèd. 't Góng hie öm d'r Neanderthaler.
Taal
In de Ardenne wert mètstens Fraans gekald, behalve in utersjte ooste, in d'r Belzje Eifel en 't dèèl dat bie 't Grooëthertogdom Luxemburg huurt oeë respectievelek väöral 't Duutsj en 't Letzeburgs of Luxemburgs gekald wert. 't Luxemburgs haat in de lètste tieën jaor 'n enorm óntwikkeling dörgemakd. Van 'n marginaal dialect is 't óntwikkeld nao 'n officieel laandstaal.
Geologie
thumb|200px|Ardenner laandsjap langs d'r waeg va [[Stavelot nao Wanne.]]
D'r kalkstjèè dae v'r in de Ardenne aa-treffe is in 'n zieë óntsjtande. Óngeveer 400 miljoeën jaor gelaeje bótsde de cóntinente Laurentië en Baltica mèt-èè, oeë-bie berg óntstónge. Dis berg eródeerde langzaamaa bies dat zoe'n 250 miljoeën jaor gelaeje bij de vörming va Pangaea, 't Afrika va huutsedaag, zich taege 't Europa van huuj drökde en d'r nuuj berg óntsjtónge. Wie Pangaea langzaamaa oet-èè vool en Noord-Amerika nao 't weste aafdreef, óntstóng ópnuuj 'n zieë en kome de Ardenne väör 'n dèèl wer oonder water te liegke, oeë-noa de berg wer flót eródeerde. 't Gebied waoërd wer ömhooëg geduujd dördat Afrika zich laangzem mae zieëker taege Europa aandrukde. Bie 't versjmaelte van 't Iberisch Sjiereiland en de Adriatische plaat mèt Europa óntstónge de Pyreneje en de Alpe. Behalve de vörming van dis berg makde 't achterliggende laand 'ne geologische wipwap mèt: in 't verlengde van de Alpe en Pyreneje waoërte de Ardenne en de Eifel mèt ömhoeëg gehaeve. 't Noord-weste en weste, mèt ó.m. 't Nederland en Vlaandere va huuj, kome daodäör lieger te liegke. Wat óp zieng beurt wer de Noordzieë töt gevolg how.
Indeling op groond van toerisme
Toeristisch bezieë hure 't Laand va Herf en d'r Voersjtrieëk ooch bie de Ardenne.
Stjrieëke
In 't Belsj dèèl:
In 't Fraans dèèl:
In 't Luxemburgse dèèl:
Bekaande revere
thumb|550px|Zich op de [[Maas in de Fraanse Ardenne.]]
Bekaande plaatsje
In de Fraanse Ardenne:
Ieslandjs
thumb|E book mit Ieslandjse tèks. 't Ieslandjs (íslenska) is 'n Noeardj-Germaanse spraok mit bao 300.000 spraekers. 't Is de officieel spraok van Ieslandj. 't Ieslandjs behuuertj same mit 't Faeröers toet de westelike of eilandj-Scandinavische tale. 't Is neet good te verstaon veur spraekers van de Scandinavische tale van 't vastelandj: Noors, Zweeds en Deens.
Alfabet
't Ieslandjs wuuertj mit 't Letiens alfabet gesjreve, woraan versjillendje teikes zeen toegevoog: Áá, Éé, Íí, Óó, Úú, Ýý, Ðð (edh), Þþ (thorn), Ææ en Öö. De alfabetische vólgorde is: A Á B (C) D Ð E É F G H I Í J K L M N O Ó P (Q) R S T U Ú V (W) X Y Ý (Z) Þ Æ Ö.
De speciaal letter thorn (þ) guuef de klank weer die me ouch taengekömp es de th in 't Ingelse think (óngeveer es de Griekse letter Θ (theta), en de eth (ð) is dao de stömhöbbendje variant van (es de th in 't Ingelse that of de Griekse letter Δ (delta)), de letter ð steit in 't Ieslandjs noeaits aan 't begin van e waord en de letter þ steit noeaits aan 't ènj van e waord. Dees letters kómme oet 't aad runenalfabet.
De letters c, q, w en z waere neet gebroekt, behalve veur wäörd en name van neet-Ieslandjse aafkóms. Wiejer klinke i en y geliek, zjuus wie í en ý. De in ónbroek geraakdje z klink es s, zjuus wie in in al anger Noeardj-Germaanse tale.
Gesjiedenis
Ieslandj waerdje tösje 800 en 1000 bevólk vanoet Wès-Noorwege. 't Ieslandjs haet zich óntwikkeldj oet 't Aadnoors. In Noorwege vónje, zjuus wie in de res van 't Germaanse taalgebied, in de ieëuwe daonao groeate taalverangeringe plaats, al den neet veroearzaak door de intensieve contacte mit de Nederduits kallendje hanjelsluuj van de Hanze, mer óp 't aafgelaenge Ieslandj gebäördje det bao neet en bleve de waordesjat en 't verbugingssysteem vriewaal ónverangerdj. De oetspraok is waal verangerdj. 't Ieslandjs bezit 'n aantal foneme die zeldzaam zeen in anger Europees tale, wie 'n stömloeas l, n, m en r.
Grammair
In 't Ieslandjs is 't aad Scandinavisch verbugingssysteem dös nag gans intak. Al zelfstanjig naamwäörd, bievooglik naamwäörd, lidwäörd, aanwiezendje veurnaamwäörd, bezittelik veurnaamwäörd, eigename, (rang)telwäörd enzoea waere verbaoge in veer naamvalle, die veur alle drie waordgeslachte apaarte vorme kinne. Daonaeve kintj 't Ieslandjs nag sterke en zwakke verbuginge.
Taalpurisme
'n Ópvallendj kinmerk van 't Ieslandjs is 't strang purisme, det 'ne groeaten invlöi óp de óntwikkeling van de taal haet gehad. Wo de anger Germaanse tale euverspeuldj waerdje mit lieënwäörd oet 't Frans en 't Latien en de vastelandj-Scandinavische tale baovedeen mit lieënwäörd oet 't Nederduits, haet me in Ieslandj ömmer getrach veur de benaming van nuuj begrippe oet de brón van erfwäörd te putte. 't Ieslandjs is 'n rieke taal, vanwaenge de väöl ieëuwe sagaliteratuur. Daodoor kós me dök vergaete wäörd oet 't verleje nömme óm nuuj begrippe aan te duje. Zoea waerdje 'telefoon' sími, nao e aad waord veur 'draod', en 'sjerm' (beildjsjerm, computersjerm) skjár, nao e aad waord veur 'vènster'.
Leidschendam-Voorburg
frame|Ligking vaan Leidschendam-Voorburg in Zuid-Holland Leidschendam-Voorburg is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, t'n ooste vaan D'n Haog, mèt op 1 januari 2006 73.194 inwoeners en 'n oppervlak vaan 35,60 km2 (daovaan 0,30 km2 water). De gemeinte, 'n echte veurstad vaan D'n Haog, umvat de kerne Leidschendam (raodhoes), Stompwijk en Voorburg.
De gemeinte oontstoont in 2002 oet 'n fusie vaan Leidschendam (inclusief Stompwijk) en Voorburg. Dees fusie woort es 'n alternatief veur inlieving bij D'n Haog gezeen.
Hoeg-Kâsjtert
Hoeg-Kâsjtert (Nederlands: Hoog-Caestert) is 'n buurtsjap van Èèsjde ien de gemeinte Èèsjde-Mergraote, ten zujde van Mesjtreech. De naom is vreuger aog gesjrieëve es Hoog-Caster, Caffstert, Calfstert en Cawester. De bebowwing is gelège rongd de Kapelkessjtraot, parallel aon 't sjpoer van Mesjtreech nao Lùk (Belsj). Kortbie bevingd zich de sjtaosie. Ien 2003 woende d'r 140 luj. Hoeg-Kâsjtert likt aon 't reveerke de Voor (Voer).
Aeëpkesorchis
D'r aeëpkesorchis (Orchis simia) is 'n orchidee. In Nederland en Belsj is de plaant wèttelek besjermd. In Nederland sjteet ze daobie ooch óp de Roeëj Lies vermeld es sjtabiel en get toenaemend. De bloom liekt get óp e aeëpke, vandao d'r naam.