cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dublin
Trótsdet de naam Dublin zelf ouch oet 't Iers kump is d'n in 't Iers gebroekelike naam Baile Átha Cliath. Baile mèntj "stad"; áth (genitief: átha) is 'n "doorwaadbaar plaats" en cliath is e "vlechwirk van reet", womit me de reveerbaom bie 'n doorwaadbaar plaats verstevigdje. 't Ieëste deil vanne naam wuuertj döks eweggelaote, zodet me de stad Áth Cliath neump.
Rosengarten
Rosengarten is e gehuch van 't Nederlandjs-Limburgs dörp Einikhoêze inne gemèndje Zitterd-Gelaen.
Dit gehuch is gelaenge t'n zuje vanne dörpskern, róndje kruutsing vanne Bergerwaeg enne Heisjtraot/Mauritswaeg. De aadste beboewing is gelaenge langs dees drie waeg. 't Wuuertj gesjeie vanne res van 't dörp dore sportveljer en 'n aantaal landjboewpercele. Róndj 't begin vanne jaore 1950 woort 't gehuch duchtig oetgebrèdj doren aanlègk vanne Theresiasjtraot en haet hiedoor mieër 't karakter gekrege van 'n woeanwiek. Toet 1982 behuuerdj 't grótste deil van 't gehuch, juus wie de res van Einikhoêze, toete gemèndje Lömmerig en e kleinder deil toete gemèndje Zitterd. Daodoor vèltj 't litsgeneumdje deil nag ummer óngere adressering van Zitterd.
't Gehuch is geneump gewaore nao d'n haof Rosengarten, dae kórt t'n zuje ane Uermenderbaan, meh waal inne vreuger gemèndje Gelaen. Dezen historischen haof is in 2011 gesloop gewaore, went 't geboew waas zoea vervalle det renovatie neet mieë meugelik waas. 't Guuef planne veuren haof gans te herboewen inne oearsprunkelike vorm.
In dit gehuch bevinje zich de sportveljer van Einikhoêze, wo ónger mieë de voetbalverein SVE Einighausen is gevèstig.
Dour
thumb|Locatie van Dour in Henegouwe. Dour is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Berge. Op 'n oppervlakde va 33,32 km² wonne 16.840 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 500 minse per km².
Verslaving
'n Verslaving is 'n toestandj worin 'ne persoean fysiek en/of mentaal van 'n gewuuendje of stof aafhenkelik is, zoeadanig det t'r dees gewuuendje of stof neet of hieël lestig kan loslaote.
Verslaving aan drugs, 't rouke van toebak of gebroek van alcohol zeen veurbiljer van verslaving aan 'n stof.
'n Gokverslaving, verslaving aan chatte via internet, game, seks of workaholisme zeen veurbiljer van 'n verslaving aan gewuuendje.
'n Verslaving kan wiedgäöndje gevolgde veure verslaafdje höbbe. Die kan namelik emes zie laeve gaon bepaoling, wodoor dae financieel perblemen of perblemen inne relationele sfeer krieg (dink aan sjeijingen of 't verluus van vrunj en femielje).
Marten Toonder
Marten Toonder (Rotterdam, 2 mei 1912 - Laren, 27 juli 2005) waor 'ne Nederlandse stripteikeneer en sjriever vaan verhaole. Heer is bekind gewore mèt eigegeïllustreerde satirische verhaole die jaore achterein in gezètte versjene. Veural succesvol woorte de verhaole euver Tom Poes en Hier Bommel.
Leve en loupbaon
Toonder woort gebore in Rotterdam es zoon vaan 'ne ziemaan. Ziene pa brach häöm oet de Vereinegde Staote, boe-op heer voor, dèks stripbeuk mèt, en zoe maakde Marten mèt dit fenomeen kinnes. Naotot 'r zien HBS had aofgemaak maakde heer 'n reis nao Argentinië, boe heer Dante Quinterno, teikeneer bij Disney, trof. Noe waor heer euvertuug ouch strips te wèlle teikene, en bezoch daoveur - evels kortstundeg - de Rotterdamse kunsacademie. In 1935 trojden 'r mèt Phiny Dick, 'n aajd naobermeidske vaan 'm, die ouch teikende, en vaanaof 1941 begós 'r veur De Telegraaf te sjrieve. Tot heer in d'n oorlog zjus veur De Telegraaf (die hendeg trouw aon 't gezag waor) sjreef woort 'm later wel aongereikend; ouch woort väöl later nog bekind tot heer, mèt Joop Geesinck, aon propagandafilmkes gewerk had (die evels neet hendeg expliciet waore).
Nao d'n oorlog kaom 'n groete productie vaan Bommel-verhaole op gaank, al trok heer ziech in 1964 trök in Ierland; heer voont wie 'r dao góng woene 't landsjap verbazend väöl liekene op dat oet de Bommelstrips. In 1990 storf zien vrouw en Toonder hertrojden in 1996 mèt componiste Thera de Marez Oyens, die al nao e paar maond euverleed. Nao deze sjok mós heer trökverhoeze nao Nederland, boe heer in 't Rosa Spierhoes, e bejäördehoes veur kunsteneers, góng woene. In 1992 kraog heer de Tollenspries veur zien ganse werk. In 2005 storf heer in zien slaop.
Werke
De bekindste en meis succesvol strips zien die vaan Tom Poes en Hier Bommel. In 1941 begós Tom Poes es hoofpersoen vaan 'n strip, in nog vrij conventioneel avventure mèt dèks spruukskesachteg naome. De formule maakde van zien verhaole trouwes gein echte strips: ze bestoonte oet 'n ganse lap teks mèt drei pleetsjes debove, zoetot 't mier geïllustreerde verhaole woorte. Algaw woort d'n ierste figurant, Ollie B. Bommel, veurnaomer es Tom Poes zelf, en gónge de verhaole nao häöm heite. In dees verhaole woort um vaste, veurspèlbaar types, de goje meh neet zoe slumme hier Bommel, de bekakde en aristocratische markies de Cantecler, de rouwe commissair Bulle Bas, de börgemeister Dickerdack, de bureaucraat ambteneer Dorknoper en de professore Prlwytskowski (verstruid) en Sickbock (demonisch), 'n wereld gesjape boe-in herkinbaar situaties op de hak genome woorte: corruptie, d'n aofstaand tösse börger en polletiek, miljeuvraogstökker etc. 't Decor is nostalgisch: 'n Awwerwets rustiek landsjap en 'n archaïsch taolgebruuk. De meiste personnages zien diere, daorum neump me Toonder zie verhaole wel faobele. Zien verhaole versjene iers in De Telegraaf, later in de Nieuwe Rotterdamsche Courant, die opgóng in 't NRC Handelsblad. In 1986 kaom 'n ind aon de Bommelverhaole.
Invlood op de Nederlandse taol
Hiel dèks verzon Toonder veur zien verhaole nui wäörd die nao vörm perfek Nederlands hejje kinne zien en oongewèld associaties oprepe. Meistal waore dat naome vaan raar wezekes of oonbekinde dinger. E paar vaan die wäörd zien in 't algemein spraokgebruuk vaan de Hollenders blieve hange, wie minkukel en denkraam. Ouch de naome vaan zien personages weure dèks spreekwäördelek gebroek. Wijer kós heer clichés es geinen aandere 'n nui laojing en beteikenis geve. Zoe woorte zinswendinge wie Zoals mijn goede vader zei, Verzin een list, Als ik zo vrij mag zijn, en Als je begrijpt wat ik bedoel gemeingood. Ouch zien neiging tot archaïsere voont väöl naovolging, zoewel bij ander artieste (wie Drs. P.) es bij gewoen intellectuele.
Lies vaan graofsjappe in Californië
thumb|400px|Graofsjappe vaan Californië
Ouch heet eedere graofsjap in de VS e graofsjapnómmer. Get wat officieel in 't Amerikaanse systeem is aongebrach, toen eind jaore 80 väöl groete graofsjappe stökker moste aofstaon, um kleinere graofsjappe vaan te make.
Krawbich
thumb|right|Bokhaof in Krawbich 2005 Krawbich (Nederlands: Craubeek) ies 'n gehuch dat huèrt bie en liek aan de voot van 't hoaggelege Klumme. Saer 1982 liek 't in de gemeinte Voelender (Zuud-Limburg). Ouwer sjriefwies zint: C(k)roubeek en C(k)raubach. De naam verwies nao 'n (druèg)beek en 'n del mèt brónne (Zevesjprunk). 't Dal van Krawbich vörmp de grens van 'n plateau dat riek ies aan krietlaoge in de grónd. Dat kriet sjteit bekènd es Kundersjtein. De luuj oet de buurt, die dizze helle kalksjtein oetkapde neumde dat de Krawberger. Dao weurt ouch kalk van gemaak. Ein van de kalkbrennerieje hèt 't Awvermennekeslook.
'n Veurbeeld van 'ne boew van de plaatselike sjtein ies de carrévörmige Bokhaof mèt eine trapgevel. Veur deze haof, op 'ne driesjprunk, sjteit 'n iezere waegkruus oet 1879. Op 'n ander houte waegkruus in 'ne holle waeg sjteit gesjreve: "Ouch vuer dich". Miedde in de buurtsjap bevingk ziech 'n Mariakapel van Krawberger sjtein mèt 'n leie tentdaak en 'n mini-klokkedeekske op de tuup.
In de buurt, in 't veld, liek 't ièwenoud good Kaardemich (Kaardenbeek), 'ne haof dae al geneump weurt in de 13e ièw. Bergop, riechting Termoorsj en Ranzel, bevingk ziech de Veurderhaof.
Sjpaanshuuske
Spaanshuuske is e gehuch van 't kirkdörp De Boesj inne Limbörgse gemèndje Ech-Zöstere, gelaengen ane grens mit Pruses en geboedj róndj 'n aad tolhoes det stemp oete tied van Filips II. In 't gehuch steitj de kepel Sleve-Vrouwe-van-Ummerdoerendje-Biestandj oet 1859, e rieksmonument.
Spaanshuuske haet 40 inwoeaners (2007) en 'n oppervlakdje van 1,17 km². 't Ligk in 't uterste zuud-oeastelik puntj van Midde-Limbörg, vasgegreudj aan Zaofele.
Slevrouweplein (Mestreech)
't Slevrouweplein (Nederlands: Onze-Lieve-Vrouweplein) is e plein in 't centrum vaan Mestreech. 't Plein is bekind um zien terrasse, de Slevrouwekèrk en 't Derlon Hotel mèt zien Romeinse ruïnes in ziene kelder.
Trembleur
thumb|De Mien van Blegny. Trembleur is 'n dörp in de gemèngde Blegny in de provincie Luuk.
Slevrouweplein (Mestreech)
Historie
't Plein vörmp al sinds de Romeinse tied 't centrum vaan de stad. Roontelum 't plein zien väöl spore vaan Romeinse gebouwe gevonde. Allezeleve is de Slevrouwekèrk gebouwd op 'ne Romeinse tempel.
Langen tied stoont dr nog un kèrk op dit plein; de Sinterklaoskèrk. Dees kèrk woort gestiech door Gerard vaan Jobeke, 'ne kanunnik. Roond 1340 sjink heer get hoezer aon 't plein um te slope en de kèrk drop te bouwe. De kèrk is veerdeg gekoume in 1342 en in 1343 in gebruuk genome es parochiekèrk vaan de Slevrouwekèrk (zjus wie de Sint Jaan 'n parochiekèrk vaan de Sint Servaoskèrk waor). Es de Sint Nicolaaskèrk nao ongebruuk tijdens de Fransen tied in verval raak, weurt de kèrk in 1837 gesloop en ontsteit zoe 't plein vaan allewijl.
Tösse 1961 en 1974 stoont aon 't Slevrouweplein e broedfebrik, de MaBro. 't Febriksgebouw is in 1980 gesloop.
't Plein kint gein symbolische traditie veur eveneminte zoe wie de Merret of de Vriethof en kin zoe mèt ziene horeca en knojzeg karakter gezeen weure es de 'keuke' vaan Mestreech.
Blanchefosse-et-Bay
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Aceton
thumb|Aceton. Aceton, dimethylketon (DMK) of propanon is 'n kluuerloos vleujstóf die väöl gebroek wuuert es 'n oplosmiddel (wie veur 't eweghaole van nagellak). 't Is de eiveljigste organische verbinjing mit 'n ketongroep.
Allewaal aceton lich-irriterendj is, is hoedkóntak minder erg es bie väöl anger oplosmiddele. Door zowaal zien oplossendj vermeuge veur organische stóffen es veur zien oplosbaarheid in water is aceton in staot door vèt haer te kómme. Stóffe die zich dan oppe hoed bevinje losse zoea op inne aceton en kómme daomit 't lief in. Aceton wirk óntsmettendj.
Pinkpop
Pinkpop is e jaorliks muziekevenement in Landgraaf in Zuud Limburg. 't Popfestival weurt gehouwte in 't weekend van Pinkstere en doert 3 daag. Opriechter ies Jan Smeets, dae bies 2020 ouch festivaldirecteur waor.
Historie
In 1970 vóng de ièrsjte editie van 't festival plaats es "Pop met Pinksteren" op Pinkstermaondig in Gelaen. Saer 1988 ies de muzikaal opelochhappening euvergeplaats nao Landgraaf.
In 1990 kreeg Pinkpop 'n vermelding in 't 'Groat Guinnes book of records' vanwege 't oudste en enigste noats ónderbroke jaorliks truukkièrend popfestival in Europa.
In 2020 en 2022 góng Pinkpop door de COVID-19-pandemie veur 't ièrs neet door. Smeets, zelf ouch krank gewore, besjloot toen 't festival oet heng te gaeve. Op de editie van 2022 naom 'r officieel aafsjeid.
San Joaquin County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Californië thumb|200px|Ligking vaan San Joaquin San Joaquin is 'n in 1850 gestiech graofsjap in Californië. 't Graofsjap is verneump nao de San Joaquin Reveer, dee struimp door 't graofsjap. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Stockton.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 3694 km² (1426 mijl²) boevaan 3624 km² (1399 mijl²) land is en 70 km² (27 mijl²) of 1.89% water.
Demografie
't Gaof 181.629 gezinne en 134.768 femilies in San Joaquin County. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog precies 3.
Plaotse
't Graofsjap heet 16 plaotse, boevaan ein geregistreerd steit es spookstad. De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Frameries
thumb|Locatie va Frameries in Henegouwe. Frameries is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Berge. Op 'n oppervlakde va 25,95 km² wonne 21.617 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 833 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De Groeëte Maert va Frameries. Eugies, La Bouverie, Noirchain en Sars-la-Bruyère.
Saint-Remy
Saint-Remy is 'n dörp in de gemèngde Blegny in de provincie Luuk.
Neël-bie-As
thumb|De Sinterklaos-vaan-Tolentijnkèrk in Neël-bie-As. Neël-bie-As (Nederlands Niel-bij-As) is e dörp in de Belsj-Limbörgse gemeinte As. Tot 1971 waor 't 'n gemeinte op ziech. 't Dörp had in 2020 2.562 inwoeners. 't Ligk noordoostelek vaan As aon d'n doorgaonde weeg.
Etymologie
De naom Neel kump op mie plaotse in de wij umgeving veur (vergeliek beveurbeeld Neel aon de Maos, bij Remund). 't Toponiem beteikent zoeväöl 'liegte'. Alternatief is 't verklaord oet 't Gallisch nigella 'zwart'; 't zouw daan mote goon um 'ne beek mèt doonker water.
Historie
Neël veel iewelaank oonder Dilse, wat hei kortbij in oosteleke riechting ligk. 't Weurt veur 't iers geneump in 'n akte oet 1253 boe-in Dilse, mèt Neël, in lien weurt gegeve aon de graof vaan Loeën. Iewelaank waor 't 'n oonaonzienelek gehuch; pas in 1721 woort 't 'n eige parochie. In 1971 woort de gemeinte opgeluf en bij As geveug.
Vesder
De Vesder ies 'n rivier in Belsj, die feitelik de grens tösje de Ardenne en 't Land van Herve vörmp. In 't Duutsjtalig gebeed hèt de rivier die Weser, in 't Franstalig gebeed la Vesdre.
Neël-bie-As
Aonzien
Door zien late oontwikkeling heet Neël wieneg aw gebouwe. Aon de Schansbrookstraot zien nog restante vaan 'ne sjans oet 1636 te zien. 't Gief diverse boerderije oet de negentienden iew, zoewie de Joesepkepèl oet 1865. De dörpskèrk, gewijd aon Sinterklaos vaan Tolentijn, is modernistisch en woort in 1969 gewijd. Ouch gief 't nog 'n Lourdesgrot oet 1944.
Vesder
200px|left|thumb|De rivier bie Chaudfontaine
Papenhaove
Papenhaove (Nederlands: Papenhoven) is 'n dörp in de gemeinte Zittert-Gelaen in Nederlands Limburg. Tot 1982 vörmde 't same mèt Opbeech (Obbicht) ein gemeinte. Van 1982 tot 2002 huèrde-n 't bie de gemeinte Bor (Born). Nao 2002 is Papenhaove 'n buurtsjap van Beech (Grevenbicht) en vörmp daomèt ein parochie. In de 300 hoezer wone 800 luuj. Same mèt Beech, Opbeech en Sjipperskèrk lik 't dörp op 'n eiland tösje de Maas en 't Julianakanaal.
Neël-bie-As
Bron
Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel.
Vesder
De rivier ies ongevaer 60 kilomaeter lank, beginnend in 't natuurgebeed de Hoage Vene, vlak bie 't Duutsje plaetske Roetgen, meh nog waal in Belsj. In dit natuurgebeed vingk me ouch de brónne van riviere es de Inde en de Roer. In de loup van ièwe zint d'r langs de rivier sjtae en ander plaetskes óntsjtange; van oas nao wes 't ièrsjt Eupe, woa 't sjtuwmeer liek (de Wesertalsprerre). Wiejer volge Limburg, Verviers, Pepinster en Chaudfontaine. Ten zuje van Luuk sjtruimp de rivier oeteindelik in de Ourthe, neet wied van woa dees in de Maas oetmóndt.
Papenhaove
In Papenhaove hèlt me nag 't hanekrejje.
Vesder
200px|right|thumb|De sjtuwdam bie Eupe
Door 't kwalitatief good water, weurt 't in Eupe jaorelank es 'n brón van drinkwater gebruuk. Achter de sjtuwdam (63 maeter hoag) weure dageliks doezende lietersj drinkwater oet de Vesder (en de Getz) geproduceerd.
In Verviers koes ouch textielindustrie ontsjtoon door 't water oet de rivier, wat die sjtad haet gemaak tot wat 't allewiel ies.
De Vesder haet väöl ziebeekskes en -rivierkes, de belangriekste zint de Getz, de Helle (Hill), de Gileppe en de Hoëgne.
Belvend
Belvend (Nederlands: Belfeld) is ein dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venlo, ten zude van Tegele en Sjteil, mit ungevaer 5.500 inwoeëners.
De aads bekende vermelding van Belvend stamp oët 1326, in de akte wao in hier Gerhard van Zjwame weurt gedwonge aafsjtank te doon van ziën bezittinge beej 't Belven. De platte naam pareert dus baeter mit de historische naam as de officiële naam; umdet 't naamsdeil veld volksetymologisch is. Vanaaf de zestiende iew is Belvend verdeild in dreej rotte: dreej naobersjappe die same Belvend vôrme. Dit zien Belvend-dörp, Geloë en 't Brook. Geloë waar belangriek groëter as Belvend-dörp, wat aan de Maas loog.
In 1817 kreeg de gemeinte Belvend, conform 't Congres van Wene, ein sjtök grónk van Kaldekerke d'r beej, wat tot dan toe dus aan Pruse had behuurd. Nao 1900 ging Belvend zich langkzaam modernisere, waodoor 't aad dörp eindelik begos te greuje. In 1944 woort de aaj dörpskern sjterk besjadig, en beej de wederopboew woort besjlote 't dörp t'n oëste van de aaj kern opniej op te boewe. Heejdoor greujde de aaj rotte aanein. In 2001 woort de gemeinte Belvend aan Venlo touwgevoeg.
Waope
Belvend kraog relatief laat, op 15 december 1926, e waope touwbedeild vaan d'n Hoege Raod vaan Adel, wat ziech zoe liet umsjrieve:
't Hoofsjèld mèt de twie liewe is vaan Gelderland, 't hartsjèld vaan 't Amb Mofert, de bel bove 't kestiel is e sprekend elemint. Belvend vörmde vreuger same mèt Bezel 'ne sjepedeel in 't amb Mofert, wat weer bij 't graofsjap Gelder hoort. Urbanus is de parochieheilege.
Historische inwoeënertalle
(v1830=100)
Greun: Gemeinte Belvend Blauw: Provincie Limburg
Hald mich ens vas
Teks
In 't leed vertèlt de zanger euver 'ne vrind dae zelfmaord haet geplaeg. Op zienen oetvaart loeërt hae truuk op de dinger die ze same höbbe mitgemak, en zaet hae det 't häöm neet lök euver 't leid hin te koume. Frans Pollux gaof aan det 'r d'n inhald van 't leed zelf haet belaef, mer det hae leever neet al te vuul dreuver zaet um 't de luuj die 't troeës beit neet aaf te pakke.
Meziek
"Hald mich ens vas" is ennen ballad in 6/8-maot mit 'ne groeëte rol veur de piano. De couplètte staon in C-groeët en modulere in de leste raegel nao F-groeët, wao 't refrein in steit. Mit 'n ind op d'n dominant wuurt 't leed weer door 'n C-akkoord aafgeslaote.
Amerikaons hierevoetbalèlftal
thumb|Logo vaan d'n Amerikaonse Voetbalboond (USSF) 't Amerikaons hierevoetbalèlftal (Ingels: United States men's national soccer team) vertreujt de Vereinegde Staote in internationaol voetbalmatche. Allewel tot voetbal laank neet de groetste en populairste sport is in 't land, en 't Amerikaons team naovenant neet bij de sterkste vaan de wereld huurt, is 't nog ummer ein vaan de twie groete len vaan de Noord-Amerikaonse fidderatie CONCACAF. Mexico, 't aander sterk land op 't continent, is de groete rivaol.
Hald mich ens vas
Succes
"Hald mich ens vas" is zeker 't succesvolste en werschienlik 't bekindste leed van de gróp. In 2005 debuteerde 't baovenaan de Limbo Top 100. Lendelik rakde 't leed verenkerd in d'n Top 2000, wao 't in 2005 op plaots 508 debuteerde. Saerdeen haet 't edersjaor d'n Top 2000 gehaold, mit es hoeëgste positie nummer 235 (in 2007).
Amerikaons hierevoetbalèlftal
Historie
Al in 1885 woort 'n Amerikaons voetbalèlftal geformeerd, en wel veur 'ne match tege Canada. Deze match, dee in 'n 1-0-wins veur de Canadeze indegde, waor d'n ierste voetbalinterland boeten 't Vereineg Keuninkriek. In 1904 dege twie Amerikaonse teams mèt aon de Olympische Speule in Saint-Louis, zoetot 't land zoewel broons es zèlver pakde. In 1916 speulde veur 't iers 'n èlftal oonder d'n Amerikaanse voetbalboond USSF. De VS won hei-in mèt 3-2 vaan Zwede.
In 't Interbellum begós American football - gebaseerd op rugby, mèt get dujeleke voetbalinvlood - de voetbalsport te euvervleugele. Um verwarring te veurkoume góng me 't voetbal soccer neume (nao as soc iation football). Daan nog waor 't èlftal sterk genóg um ziech te plaotse veur de WK's vaan 1930 en 1934 en de Olympische Speule vaan 1936. (Oet 't WK vaan 1938 trokke ze ziech trök.) Euver 't algemein móste ze 't wel aoflègke tege equipes oet Europa en Zuid-Amerika.
Nao d'n Twiede Wereldoorlog plaotsde 't team ziech nog veur 't WK vaan 1950 in Brazilië. Groete verrassing waor de wins tege Ingeland in de grópsfaas; dit is nog ummertouw eine vaan hun groetste stunts. Daan raakde de sport evels gaw in de vergetelheid. Internationaol presteerden 't team wieneg mie, en in de media kraog voetbal koelek de aondach. Umtot Noord-Amerika mer ei team nao 't WK moch sjikke en de prestaties hendeg achterlepe bij die vaan Mexico, maakde 't team ouch noets 'n reëel kans. Neve hoonkbal, baskèt, American football en ieshockey gaof 't veur 't groet pebliek ouch koelek nog plaots veur voetbal. De opriechting, ind jaore zeventeg, vaan de Major League Soccer maakde dao mer beperk 'n ind aon: de groetste stare waore awwer boetelandse speulers.
Wat beter holp waor de koms vaan väöl Latijns-Amerikaonse migrante. Oonder hun leefde de sport zeker wel. Ouch woort voetbal in die jaore oontdèk es e blessure-ermer alternatief veur American football. 't Woort 'ne populaire kindersport, en ouch vrouwlui gónge 't gere doen. 't Amerikaons damesvoetbalèlftal woort al gaw 't bèste vaan de wereld en is dat nog ummer. Dat had ouch ziene weerslaag op 't hierevoetbal. In 1990 plaotsde ziech 't team veur 't iers in 40 jaor weer veur e WK. Sindsdeen heet ziech de VS veur eder WK geplaots, boete dat vaan 2018 in Rusland. De bèste prestatie waore de kwartfinaoles op 't WK vaan 2002. In 1994 organiseerde 't land zelf 't Wereldkampioensjap. In 2026 kump 't WK trök; daan organisere de VS 't same mèt Mexico en Canada.
Tiene
Tiene (Nederlandjs: Tienen; Frans: Tirlemont) is 'n stad en gemèndje inne provinsje Vlaams-Braobantj. De stad tèltj ruum 33.500 inweuners. Tiene ligk ane reveer de Gete; dees reveer woort in 1525 bevaarbaar toet inne stad, wodoor Liejef sterk achteroetgóng.
De deilgemèndjes van Tiene zeen: Bost, Goetsenhoven, Hakendover, Kumtich, Oorbeek, Oplinter, Sint-Margriete-Houtem, en Vissenaken. De fusiegemèndje Tiene grens ane volgendje gemèndje: Glabbeek, Kortenake, Linter, Lande, Heilissem (Hélécine), Hoegaarde, Boutersem en Lubbeek.
Sjteil
Sjteil (Nederlands: Steyl) is ein dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venlo, ten weste van Tegele aan de Maas, met good 3.000 inwoeners.
Sjteil is verdeild in Aad Sjteil en Niej Sjteil.
Sjteil waar oorsjprónkelik ein gehuch (rectoraot, gen zelfstjendige parochie) bi-j Tegele. De bleuj begós wie 't ingerich woort as vluchplaats veur tegestjenders van 't rezjiem van Otto von Bismarck in Pruses. In 1875 stichde pater Arnold Janssen ein seminarie in Sjteil, wat ónger zien leiding toet ein ech kloësterdörp zoe oetgreuje: hae stichde dreej kóngregaties (die alledreej nag bestjaon) en nao zienen doëd volgde nag ein veerde (nów opgehaeve). De missiepaters van Sjteil woorte alöm bekind en in 't dörp vingk me 't Missiemuseum, met vuël veurwerpe oet oetheimse kulture die de missionarisse metgebrach hadde. In 1933 woort Sjteil 'n zelfstjendige parochie. Wies 2001 huërde Sjteil bi-j de gemeinte Tegele.
Veur ein dörp van dezen ömvangk kwaam de vastelaovendsviering in Sjteil vruug op geng: in 1883 begós 't Kaetelgerich: ein volksgerich woëbi-j luu oet 't dörp die zich misdrage hebbe te kieke gezatte waere.
Lorettekapel
thumb|left|300px|De Lorettekapel bie Visé 'n Lorettekapel ies 'n kapel gewiejd aan Slevevrouw van Lorette. Vanaaf de 14e ièw zin in Europa euveral van diet soort kapelle gesjtiech op veursjpraok van 't Vaticaan.
Dees kapelle zouwe 'n replica zin van 't hoes woa-in Jezus van Nazareth opgreujde. Volges de legende zou diet ónderkómme nao de kruustochte door 'n Goddelik ingriepe vanoet Palestina nao Loreto bie Ancona (Italië) zin euvergevloge. Dao greujde-'n 't nao 1300 oet tot 'n populair baevaartsoord. 't Vaticaan in Roame haet toen besjlote um miè van diet soort Loreto-kapelle te sjtiechte en euver Europa te versjpreie.
Visé
In Visé in Belsj, bevingk ziech op 'n huègde aan de rand van de beboewing de kapel van Slevevrouw van Lorette. Ze ies o.m. te bereike vanoet 't centrum via 'ne trap mèt 189 trae. De röstig gelege plek ies 'n baevaartsoord. Achter de kapel liek 'n kèrkhof.
Boew
De Lorettekapel, boewjaor 1684, ies einbeukig, gedèk mèt 'n zaaldaak. De moere zint opgetrokke van roa baksjtein mèt op de heuk helsjtein. 'n Horizontaal lies ies ouch van helsjtein. In de óndersjte verdeping ziete rechheukige vènstere. Op de zölderverdeping 'n róndbaogvènster. Bove op 't daak sjteit 'n Mariabeeld. Binne sjteit 'n gekroande Modergaods (Maria mèt kind). De kapel ies 'n rieksmonument. Neve de kapel sjteit nog 'n ander hoes (van de köster of toeziechhouwer) mèt 'n klökske op 't daak. Dit geboew ies ouch van baksjtein mèt helsjteine blök rónd de rechheukige vènsterkes.
Bolderberg
In 't gehuch Bolderberg in de Belsj-Limburgse gemeinte Heuze-Zolder (Heusden-Zolder) liek de kloes van Bolderberg, 'n Lorettekapel oet 1673 die bewoond woort door 'ne kloezenaer.
Toear
In Toear in de gemeinte Maasgoew in Nederlands Limburg liek de Lorettekapel van Slevevrouw ónder de linge. Dees kapel woort in 1673 gesjtiech door Clara Elisabeth van Manderscheidt-Blankenheim, de kanunnikes van 't sjtif van Toear. De kapel ies e rieksmonument. In de kapel sjteit 'n beeldsje van Maria mèt Jezus op de erm oet 1674.
Pernambuco
Pernambuco is 'ne staot vaan Brazilië, dee deil oetmaak vaan de regio Noordoos. Heer grens mèt de klok mèt aon Ceará, Paraíba, d'n Atlantischen Oceaon, Alagoas, Bahia en Piauí. Hoofstad is Recife. Pernambuco, en daan veural zien hoofstad, vörmp vaanajds 't cultureel centrum vaan de ganse regio; vreuger, wie 't noorde vaan 't land belaankrieker waor es 't zuie, gol 't ouch es 't centrum vaan gans Brazilië. De koloniaol arsjitectuur en de vastelaovend make vaan Pernambuco 'ne zier karakteristieke staot.
Fysische geografie
left|thumb|E stökske Atlantisch bos in Pernambuco. De euvergroete mierderheid vaan dit bos is al iewe geleie gekap, veural veur sókkerreet (op de veurgroond). Mèt zjus gein 100.000 veerkentege kilometer is Pernambuco de 19e staot vaan Brazilië en in oppervlaakde vergeliekbaar mèt Zuid-Korea. De staot strèk z'ch vaanaof de kös (die 187 km laank is) 'ne kilometer of zèshoonderd 't binneland in, get wijer es zien naoberstaote. Daoneve umvat Pernambuco ouch nog Fernando de Noronha, wat e paar hoonderd kilometer vaan 't vasteland in de oceaon ligk, en de Sint-Pieter-en-Paulsrotse, die zelfs 900 kilometer oet de kös (op e daarde vaan de weeg nao Afrika) ligke. Opmerkelek is tot dees eilen allemaol väöl noordeleker te vinde zien, korter bij Rio Grande do Norte es bij 't vasteland vaan Pernambuco.
In 't rillatief vlaak kösgebeed heers e tropisch klimaot (As nao Köppen). Hei is de oersprunkeleke plantegreuj Atlantisch bos, wat evels, wie euveral in Brazilië, al iewelaank gooddeils is verdwene. Dao-achter lig e hoeger gebeed, 't zoegeneump Bomborema-hoegland. De hoegste toppe vaan dit land koume bove de 1.000 kilometer; in dees zone gief 't e tropisch hoeglandklimaot (Cwa). 't Hoegland deent es watersjeiing veur 't achterland, wat hendeg druug is en tot de caatinga (Braziliaanse steppe, dus BSh) huurt. Umtot Pernambuco ziech vrij wied nao 't binneland oetstrèk, besleit de caatinga-zone mie es de hèlf vaan de staot.
Pernambuco heet 'n rieke en gedifferentieerde natuur. Fernando de Noronha kint diverse endemische biestesoorte.
Politiek
Pernambuco sjik 25 parlementariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Eige staotsparlemint besteit oet 49 leie.
Gouverneur is anno 2018 Paulo Câmara vaan de sociaol-democratische PSB.
Bevolking
Mèt 'n gesjatde bevolking vaan oongeveer 9,5 mieljoen lui in 2018 is Pernambuco de zevende staot vaan 't land. De bevolkingsdiechheid is vrij hoeg (zèsde vaan 't land, 't Federaol Distrik mètgerekend).
Etnische gróppe
thumb|Bevolkingsdiechheid in Pernambuco. Veural 't kösgebeed is diechbevolk. Volgens gegeves oet 2009 besteit de bevolking vaan Pernambuco veur 57,6% oet pardos (lui vaan gemingk blood), veur 36,6% oet blaanke en veur 5,4% oet zwarte; Aziaote en inheimse numme allebei mer 0,3% veur hun rekening. Wie euveral in de regio Noordoos heet de slavernij gezörg veur 'n groete zwarte bevolking, die ziech tenao weer sterk mèt aander gróppe heet vermingk. De inheimse zien bekaans allemaol mèt blaanke en zwarte vermingk en gooddeils geassimileerd. Allein de Iatê höbbe nog get mie vaan hun cultuur bewoerd (zuug oonder).
Volgens e genetisch oonderzeuk oet 2013 stamp de bevolking vaan de staot veur 56,8% vaan Europeaone, veur 27,9% vaan Afrikaone en veur 15,3% vaan inheimse aof. Väöl lui bewere Nederlands blood te höbbe en dus aof te stamme vaan de Nederlanders die in de zeventienden iew de staot regeerde; in de praktijk bliek hun aondeil in de genetische compositie tege te valle.
Taole
't Noordoostelek dialek vaan 't Braziliaans Portugees weurt geach in Pernambuco zienen oersprunk te höbbe. Door de prestiesj vaan Recife moot 't ziech euver alle noordoosteleke kolonies höbbe verspreid. In Recife zelf sprik me nog e liechtelek aofwiekend dialek. Dit weurt gekinmerk door de palatalisatie vaan de /s/, neet allein veur dentaole (wie algemein in 't noordooste) meh ouch op 't ind vaan e woord. Dit huurt me ouch in Rio de Janeiro en in 't Europees Portugees, meh neet in de wij umgeving (dus ouch neet in de res vaan Pernambuco).
thumb|Vastelaovend in Olinda
Volkscultuur
Wie in gans Brazilië weurt ouch in Pernambuco mèt de vastelaovend carnaval geveerd. Boe internationaol 't carnaval vaan Rio de Janeiro väöl bekinder is, genete binnelands de festiviteite in Recife en Olinda groete bekindheid. 't Gief hei geine betaolden optoch door e stadion meh alle festiviteite zien gratis op straot. Bij de vastelaovend in deze staot späölt en dans me de frevo. In de stad Caruaru kin me 'n aander volksfies: dao veert me Sint-Jan, eint vaan de zoegenaomde Braziliaanse junifieste. Dees stad en dit fies weurt mèt 'ne aandere, röstegere meziek geassocieerd: de forró. Oonder de Afro-Braziliaanse bevolking vaan de staot praktiseert me de Maracatu, e ritueel spektakel wat stamp oet d'n tied vaan de slavernij en eleminte vaan meziek, dans en theater combineert.
Economie
left|thumb|Diagram vaan exportprodukte oet Pernambuco. Pernambuco heet 'n veur 't noordooste sterk gedifferentieerde economie, die allaank neet mie allein op de landbouw steunt. Al-evel wèrk nog ummer väöl lui in de bouw vaan sókkerreet (wat zoewel veur productie vaan sókker op ziech es veur 't steuke vaan alcohol weurt gebruuk) en vaan vröchtebuim (droeve, kokosnoete, mango's, citrusvröchte etc.), allewijl geit ouch väöl geld en werk um in de industrie. 't Gief in Pernambuco oonder mie (petro-)sjemische industrie, metaalindustrie (oonder mie de productie vaan lochpoompe, ginneratore en accu's), sjeepsbouw, oto-indutsrie, glaasindustrie en elektronische industrie. Die lèste bedriefstak bedeent ouch de groete ict-sector vaan de staot, dee veural geconcentreerd is in Porto Digital, 't groetste ict-park vaan 't land. In dit park, wat gevetseg is in Recife, wèrke zoe'n 6000 lui en geit 3,9% vaan 't bruto staotsproduk um. Daoneve blijf 't toerisme vaan groet belaank. Toeriste koume zoewel aof op de stran es op de natuur, de historische gebouwe en 't carnaval.
Oondaanks de gedifferentieerde economie is de minseleke oontwikkelingsindex (HDI) oongeveer eve lieg wie in de aander noordoosteleke staote: bij de volkstèlling vaan 2010 stoont dee op 0,673 (gemiddeld), ofwel de 19e plaots vaan alle 27 fidderaol einhede vaan 't land.
Historie
thumb|Rotsteikeninge in de Catimbauvallei. De Catimbauvallei, veural bekind es natuurpark, herberg ouch belaankrieke pre-cabralijnse voondste. De ajdste prehistorische voondste datere vaan 11.000 jaore geleie. Belaankwèkkende rotsteikeninge zien te vinde in de Catimbauvallei. Pernambuco woort in deen tied bewoend door 'n aontal volker, oonder wee de Pancararu's en de Atikum. De inheimse volker vertuinde 'n veur de regio get oongewoen diversiteit: ze spraoke diverse taole en hoorte neet allemaol tot de Tupi's. De naom Pernambuco is lesteg te verstoon, meh de mieste verklaoringe goon toch vaan 't Klassiek Tupi oet. Pernambuco zouw beveurbeeld 'look in de zie' kinne beteikene (para’nã buka).
left|thumb|'t Franciscaonekloester in Olinda, 't ajdste kloester vaan 't land. Wienie Pernambuco es ierste door Europeaone is aongedoon, is umstrejje. Meugelek gebäörde dat al op 26 jannewarie 1500 door de Spanjool Vicente Yáñez Pinzón. In 1501 woort de kös in eder geval verkind door Gaspar de Lemos. In de jaore die volgde bezochte de Portugeze 't gebeed noe en daan veur 't kappe vaan brazielhout, wat hei vaan 'n superieur kwaliteit waor. Ouch woort mèt de inheimse gehandeld in jaguarvelle. In 1516 woort hei de ierste engenho (plantaasj mèt verwèrkingsinstallatie) veur reetsókker gebouwd; 't begin vaan 'n bleujende industrie. Ouch de bouw vaan katoen kaom al vreug op. Neet allein de Portugeze perbeerde ziech hei te vestege. In 1532 deeg de Franse baron Bertrand d'Ornesan hei 'nen inval, boebij heer 'n plantaasj wis te bezètte.
Naotot 't Frans sjeep, zwoer belaoje en rouf- en handelsgeujer, op d'n trökweeg nao Europa woort oondersjöp, besloot keuning Jan III vaan Portugal 'n vaste kolonie te vestege. In 1534 sjreef heer de ierste kapteinsjappe oet; op 't groondgebeed vaan 't huieg Pernambuco gaof 't de kapteinsjappe Pernambuco en Itamaracá. De grenze höbbe door de iewe heer sterk gevarieerd; Itamaracá en aander klein kapteinsjappe woorte mie es eine kier opgeluf, bij Pernambuco geveug en weer ingestèld. Op bepaolde meminte umvate Pernambuco zelfs 't mierendeil vaan de huiege regio Noordoos. In de nui gevestegde kolonie woorte Igarassu en Olinda gestiech, de twie ajdste stei vaan Brazilië (stadsrechte sinds 1537). Olinda, de ierste hoofstad vaan de kolonie had 'n apaarte have, te zuie vaan de stadskern; hei-oet oontstoont Recife.
thumb|Geziech op Olinda, mèt de nui stad vaan Recife op d'n achtergroond. In de iewe die volgde bleujde de sókker-economie vaan Pernambuco sterk op. Nao aonvenkelek inheimse es (dwang)arbeiers te höbbe gebruuk, begós me in touwnummende maote slave oet Afrika te importere. Dees slave wiste soms te vlöchte en stiechde in 't achterland vrijplaotse, zoegenaomde quilombo's, boe ze 't soms decennialaank oethele. De bekindste daovaan, Palmares, bestoont al zeker in 1580 en bleef tot 1710 weerstand beeje aon 't koloniaol bewind. 't Tropisch klimaot liende ziech good veur de sókkerbouw, en door zien noordoosteleke ligking, rillatief kortbij Portugal, waor de sókker noets laank nao 't moojerland oonderweeg. De riekdom vaan 't gebeed trok concurrerende naties aon. In 1595 wiste de Ingelse oonder admiraol James Lancaster kortstundeg Recife te pakke. De Franse perbeerde 't in 1612 vaanoet 't huieg Maranhão mèt hun kolonie France Équinoxale, meh woorte nao korten tied verjaog en kaome neet in de buurt vaan Pernambuco.
thumb|left|Mauritsstad, gravuur oet 1645 vaan Petrus Schenk. Vaanaof 1624 perbeerde de Nederlanders Noordoos-Brazilië in han te kriege. Dat jaor pakde de W.I.C. de stad Salvador in Bahia, die ze neet laank kós vashawwe. In 1630 evels woort Maranhão aongevalle, en mèt mie succes. Tot 1654 waor de kolonie in Nederlandse han, en waor Recife de hoofstad vaan Nederlands-Brazilië. De stad woort oetgebreid mèt e nui stadsdeil genaomp Mauritsstad, nao gouverneur Johan Maurits vaan Nassau-Siegen. Maurits regeerde 't gebeed wie 'ne voors en Pernambuco kós 'nen tied vaan groete culturele bleuj. Door de Hollandse tollerantie vestegde ziech hei ouch väöl joede, wat oonder Portugees bewind neet meugelek waor gewees. Ouch economisch góng 't beter es oets: jaorleks woort mie es 24.000 ton sókker allein al nao Amsterdam geëxporteerd (tegeneuver 14.000 in 1612). Al vaanaof 't midde vaan de jaore veerteg gaof 't opsten tegen 't Nederlands bewind. Umtot de Rippubliek in oorlog waor mèt Ingeland, kós me de kolonie neet te hölp sjete. Oetindelek deeg Nederland in 1661, bij de Vrei vaan D'n Haag, de kolonie euver aon Portugal in ruil veur Ceylon, de Molukke en 4 mieljoen cruzado.
Nao 't herstèl vaan 't Portugees gezag raakde väöl koloniaole oontevreie euver 't moojerland. 't Bewind woort gezeen es te repressief, en de verlore tollerantie had ouch e slech effek op de economie. In 1666 veurde dat tot 't Onze Vader-Complot, 'nen opstand in Recife en Olinda dee al gaw woort gesmaord. Ouch in 1710 kaom de bevolking in opstand; de zoegeneumde Mascate-oorlog waor bleujeteg en kaom pas in 1711 tot 'n ind. Dezen opstand weurt dèks gezeen es 'n belaankrieke veurgenger vaan de oonaofhenkelekheidsstrijd dee 'nen iew later zouw weuje.
thumb|Exercitie vaan 't keizerlek leger in Pernambuco, in de conteks vaan d'n opstand vaan 1824. Ouch in de negentienden iew kaome deile vaan de bevolking nog dèks in opstand. De Pernambucaanse Revolutie vaan 1817 mislökde, meh de regering in Rio de Janeiro had hiel väöl geweld nujeg um de oonlöste de kop in te duie. Dezen opstand woort geveujd door economischen tegespood, meh leefde veural in liberaol kring wie de vrijmetselere. Dit waor 'nen opmaot nao de Braziliaansen oonaofhenkelekheidsoorlog: in 1821 woort kaptein-ginneraol Luís do Rego Barreto, dee de revolutie vaan 1817 hel had neergeslage, door 't volk verjaog. Nao de oonaofhenkelekheid woort 't nog neet rösteg in Pernambuco. In 1824 stiechde Pernambuco de Confidderatie vaan d'n Equator, boe diverse aander provincies ziech bij aonslete. Dees beweging waor geriech tege 't bewind vaan keizer Peter I, dee es bloodverwant vaan de Portugese keuning es oongewuns woort gezeen en in hun ouge te väöl mach nao ziech touw haolde. Deils es straof veur dezen opstand woort e deil vaan 't binneland vaan Pernambuco aon Minas Gerais euvergedrage (allewijl is dit gebeed deil vaan Bahia). In 1848 oontstoont, geïnspireerd door de diverse revoluties in Europa, nog ins 'n rippublikeinse aofsjeiingsbeweging, de Praieirarevolte, die 't tot 1850 oetheel meh oetindelek ouch woort gepacificeerd. Dees beweginge moot me deils verstoon in 'ne regionaole conteks: dewijl iewelaank 't economisch en politiek centrum vaan 't land in en roond Recife had gelege, verplaotsde ziech dat sinds d'n achtienden iew ummer mie nao 't zuie, nao Rio de Janeiro.
Ouch de aofsjaffing vaan de slavernij in 1888 had Pernambuco, wie de aander noordoosteleke provincies, hel geraak. Deils es reactie dao-op kaom 't in 1889 tot 'n revolutie, die evels neet tot herinveuring vaan de slavernij leide. Sindsdeen is Pernambuco economisch achtergebleve op de res vaan Brazilië; pas sinds ca. 1990 oontwikkelt 't ziech in hoeg tempo.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, de corresponderende Portugeestaolege (in dees versie) en Ingelstaolege (in dees versie) artikele.
Hensies
Aander kerne
left|thumb|'t Gemèngdehoes van Hensies. Hainin, Montroeul-sur-Haine en Thulin.
Kleunkske
right|thumb|'t Kleunkske't Kleunkske (Alytes obstetricans, Nederlands: vroedmeesterpad) is 'n kroddel (Duutsj: Kröte; Aod Duutsj: Kreta), dae in 't Plat z'ne naam te daanke haat an 't geluid dat-e makt. Dat geluid liekt op 'n klukske. Och d'r Welzje naam clouctea is 'n onomatopee. 't Kleunkske, dat klinger is es 'n kroddel en gries-olijfgreunig va kleur, haat zie noordelekste versjpreidingsgebied in Nederlands Zuid-Limburg en keumt dao vöral in mergelgroeves vör.
D'r naam in ander West-Europese tale, oeë-oonder 't Nederlands, verwiest nao de oetzoonderleke meneer va drage van 't nagesjlach. 't Wiefke laet de èjkes in sjtrenge mae 't menneke drigt die sjtrenge roond de achterpuuj en op d'r rugk bies dat de larve oetkaome. Dan pas werre die larve in 'ne pool gelag. 't Liegke van de èjkes begint in 't vreugjaor mae geet dör - en dat is uniek vör kroddele - bies in 't naojaor. Per kieër werre da waal minder èjkes gelag es wie bie normaal kroddele.
Kjærlighetens kjøtere
Kjærlighetens kjøtere is 'ne film oet 1995.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms.
De film woort geregisseerd door Hans Petter Moland en heet 'nen doer vaan 118 menute.
Essunga
Essunga is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 5.664 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 235,78 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 24 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,28% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Plante
thumb|Vieftien soorte plante oet versjèllende stamme. De Plante (Plantae) zien e riek vaan eukaryote organismes. Ze oondersjeie ziech vaan bieste, käöme en die hun ingste verwante door celle mèt celwand en bladgreunkórrele. Ze kriege hun energie door fotosynthees (wat ze mèt de bladgreunkórrele doen), boebij ze oet kooldioxied koolstof opnumme en zuurstof es aofvalproduk oetaoseme. Ze kinne ziech in 't algemein neet bewege en zeker neet verplaotse; daorum höbbe ze ziech oontwikkeld um begrazing door diere (herbivore) te kinne euverleve. 't Riek vaan de plante umvat in de strikste zin allein landplante (Embryophyta), in minder strikte zin landplante en greun alge (same de zoegeneumde Viridiplantae), en in breie zin alle echte alge (in dat geval stoon de plante geliek aon de Archaeplastida). In de strikte definitie zien de plante e relatief joonk riek: de ierste greun alge zien pas oet 't vreug Cambrium bekind, de ierste landplante pas vaanaof 't laat Siluur. Vaan de nao sjatting 300.000 soorte plante op de wereld is bekans 90% bedèkzaodeg; dees gróp is zelfs pas bekind sinds 't vreug Kriet.
Definitie en systematiek
Wie bove gezag gief 't plante in ingste, inge en wije zin, ofwel zoonder alge, mèt bepaolde alge of mèt alle alge. De groof systematiek dao-in is de volgende:
Plante in versjèllende definities
ARCHAEPLASTIDA
Gein plante nao modern maote
Vreuger woorte de Käöme (Fungi) ouch tot de plante gerekend, umtot hun versjijningsvörm dao oppervlekkeg op liekene. Dit heet biologisch evels totaol geine zin: käöme doen neet aon fotosynthese meh zien heterotroof (veur energie vaan aander bronne aofhenkelek) en stoon evolutionair korter bij de bieste es bij de plante. Blauwalge, die hun metabolisme mèt de plante deile, weure ouch wel tot de alge gerekend en daan bij de plante betrokke; dit is evels 'n neet-fyletische indeiling, umtot blauwalge bacterië zien. In 't verleie zien ouch alle bacterië wel tot de plante gerekend, umtot hun celle celwande höbbe; 'n euverbliefsel daovaan is d'n term dermflora veur de symbiotische bacterië in de derm vaan bieste.
Systematiek vaan de landplante
De Embryophyta, de plante in ingste zin, kinne weer wijer weure verdeild. Genetisch oonderzeuk heet de traditioneel verdeiling vaan plante hendeg dooreingesjöddeld; hiel väöl is nog oonzeker.
EMBRYOPHYTA
Euveregens leve neet alle landplante echt op 't land; sommege höbbe later 't water weer opgezoch. Vergeliek de evolutie vaan walvèsechtege.
Systematiek vaan de zaodplante
De zaodplante, 'n hendeg succesvol gróp, weure weer wijer verdeild:
SPERMATOPHYTA
Max Havelaar
thumb|300px|right|Manuscript Max Havelaar.
Max Havelaar, of De koffieveilingen der Nederlandse Handelsmaatschappij (ooch wal d'r Max Havelaar geneumd) is 'n book va Eduard Douwes Dekker, alias Multatuli, gesjraeve in 1859 in Brussel. 't Is èng van de belangriekste werke oet de Nederlandse literatuur. Max Havelaar is ooch d'r naam van d'r hoofdperzoeën oet 't book. 't Book wert in 1976 verfilmd.
Structuur
Max Havelaar is 'n kaderverhaol of 'n raamvertèlling, opgeboewd oet veer dele (A, B, C en D).
In A wert 't verhaol vertèld dör Droogstoppel, 't prototype van 'ne gierige maan zoonder ooch mer get fantasie. Droogstoppel oontmoet nao väöl jaor 'ne väörmalège klasgenoot, Sjaalman ('ne alter ego va Havelaar), dae 'm vreugt 'n manuscript oet te gaeve.
B is het verhaol van 't manuscript. Dit verhaol volgt in groeëte lijne de werkelèke belaevenisse va Multatuli ("Havelaar") es assistaent-residaent in Nederlands-Indië.
In C werre inlandse verhaole vertèld, zoo-wie 't beroemde verhaol va Saïdjah en Adinda. Dit verhaol, dat laezers vanaaf de versjiening van 't book sjtaerk hat aa-gesjpraoke, is 'ne felle aanklacht taege de oetbuiting van de Javane, de oetzichtloosheed van 't volk en 't werkeloos toezieë van de autoriteiten.
In D nèmt Multatuli zelf 't waoërd, öm 'n aanklacht taegen de besjraeve corruptie te ute, en noe richt-e zich rechtsjtreeks töt 't Staatshoofd, koning Willem III. E waarschuwt d'r koning väör wat er in ziene naam gebäört in d'r "gordel van smaragd".
Heroetgaaf oorsjpronkeleke editie
Piet Gerards goof in 2007 de oorsjpronkeleke editie opnuuj oet.
Iesbeer
right|thumb|300px|Iesbeer (Ursus maritimus) D'n iesbeer of witte beer (Ursus maritimus) is 'ne witte tot geelwitte beer, dee de groetste vaan zien femilie is en de kösstreke vaan de Noordeleke Ieszie bewoent. D'n iesbeer is woersjijnelek pas 200.000 jaor trök oontstande oet de brojne beer, mèt ween heer nog vröchbaar krusinge kin veurtbringe.
Veurkoume
Allewijl gief 't tösse de 20.000 en de 40.000 iesbere. Dit aontal is gestege vaan 5.000 in 1945, wie de soort door bejaoging bekans oetgeroejd waor. Allewijl weurt de soort ouch bedreig, door 't aofsmèlte vaan de poolkappe. Daobij is 'r geveuleg veur milieuvervojling, wat veural op Spitsberge e probleem is: me dink tot de vröchbaarheid vaan de mennekes hendeg is aongetas.
Fysieke kinmerke
't Menneke weurt gemeinelek tösse 1 meter 90 en 2 meter 40 laank en weeg 300 tot 600 kilo; oetsjeters tot aon 2 meter 80 en 800 kilo zien bekind. 't Vruiwke weurt 1 meter 70 tot 2 meter en weeg gemeinelek tösse de 150 en 300 kilo. De vach is wit, meistal gebroke wit mèt geel of gries nuances, meh de hoed is zwart, wat me um de ouge en op de neus zuut. De vach is hendeg dik en isolerend, de kleur hölp dao ouch al bij. Iesbere höbbe recentelek (10.000 tot 20.000 jaor trök) de baktan vaan d'n omnivore brojne beer verlore. 't Stertsje heet gein functie mie en is mer 8 centimeter laank.
De Sjlek
De Sjlek is e gehuch in de Nederlandjse provincie Limburg en vèltj ónger de gemeinte Ech-Zöstere. 't Gehuch ligk kórt t'n zuje van 't kirkdörp Pej langs de provinciale waeg N276. Op 1 januari 2012 wónde d'r 1.006 luuj. Döks weurtj de Sjlek gezeen es óngerdeil van Pej, mer op väöl gebiede is 't 'n zelfstenjige plaats.
Door en langs 't gehuch sjtruimp de Haver- of Roterbaek, die uitmóndj in de Middelsgraaf t'r huuegte van netuurgebied De Doort. Aan de Hoagsjtraot ligk 'ne raengewaterbuffer van 't Watersjap Roer en Overmaas óm euvertollig raengewater van dees baek tiedelik te berge.
Iesbeer
Veujing
Vaan alle bere is d'n iesbeer de meis carnivore beer. Heer it bij veurkäör ziehun, in de ierste plaots de ringelrob en daoneve ouch wel de baardrob, de zadelrob en de klapmöts. Heer vingk die door bij aosemloker in 't ies te wachte tot eine bovekump; soms evels geit 'r ouch hun hole in. Neve ziehun vingk 'r ouch ander poolbieste wie de sniehaos, de lemming, de beloega en versjèllende zieveugel, of zelfs groete bieste wie 't rendier, de narwal of zelfs de walrös. Vint d'n iesbeer gein proeje daan veujt 'r ziech mèt eier of besse.
De Sjlek
Door 't dörp löp de route van 't Pieterpaad, 'n bekèndje langen-aafsjtandjswanjeling tösje Pieterburen (Groningen) en de Sint-Pietersberg bie Mestreech.
Etymologie
De Sjlek is hoagswaorsjienlik 'n verbastering van 't waord slenk. In de geologie sjteit 't waord sjlank veur 'n lieëgde in 't landjsjap. 'ne Hors sjteit veur 'n huuegde in 't landjsjap. Aan de euverziej van de N276 ligk haof "de Hoos" (van hors), 'ne róndj 't jaor 1400 geboewdje Geldersje lieënhaof. d'n Hujigen haof haet nag ummer de naam "De Hoos".
Iesbeer
Gedraag
thumb|Twie klein iesbeerkes Iesbere leve gemeinelek solitair. Grópvörming vint plaots in diechte populaties, op plaotse woe väöl veujsel veurhande is. Dao verdrage ze ziech oonderein miestal good. Tijens de paartied evels zien de mennekes tegeneuverein aggressief; ouch kump 't veur tot ze jónge doedbiete.