cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Draf
Types draf
In d'n oetgestrekden draf kump 't trop aon tot 't peerd zien passe zoe groet meugelek maak. Me moot heiveur de veurhand maximaol verruime, aanders veult ziech 't peerd beperk in zien passe. De veurbein vörme twie rechte lijne. 't Vereis gooj rijkunste um e peerd in deze veurwaartse gaank neet in galop te doen aonspringe.
Rijhölpe
Es me vaanoet de stap e peerd wèlt doen drave, 'n handeling die me aondrave neump, moot me 'n beinhölp geve: mèt de kuite de flaanke vaan 't peerd aonduie. Wienie nujeg maag me 't bies trampe of op de vot tikke mèt 'ne smik; dit weurt evels neet nujeg geach bij gevorderde ruters en de smik is in de hoeger dressuurklasse neet touwgestande. Bij laankzaam ingestèlde peerd moot me soms d'n draf oonderhawwe: dreig 't peerd in de stap te valle, daan moot de beinhölp weure vernuid.
Beginnende en haafgevorderde ruters zalle in d'n draf miestal liechrije: umstebeurt opstoon in de beugele en zitte in 't zaol. In 'ne bak is me verpliech op 't boetebein vaan 't peerd te rije: wienie 't peerd zie boeteveurbein nao veure deit ('ne ruter kin dit zien aon de sjouwer), moot me opstoon, um bij 't volgend bein weer te goon zitte. Liechrije heet es veurdeil tot me es ruter neet door de beweginge vaan 't peerd weurt opgegoejd. Belierde peerd begriepe bij liechrije ouch tot de ruter wèlt blieve drave; dit maak 't dus gemekeleker um neet oonbedoeld nao de stap of de galop te goon. 't Gief diverse variante op 't liechrije, wie Canadees liechrije, boebij me 'nen extra kier doorzit. Dit dient veur 't verbetere vaan 't evewiechsgeveul, meh kin ouch e middel zien um e peerd get aof te remme.
't Tegedeil vaan liechrije is doorzitte. Heibij moot de ruter in d'n draf in 't zaol blieve zitte. Umtot peerd soms hoeg opgoeje in deze gaank, is dit neet gemekelek en vereis 't gooj oefening (zitlèsse). Daobij kin doorzitte ouch beteikene tot 'ne ruter nao de stap of zjus nao de galop wèlt; 't is dus zaak um 't bies bij 't doorzitte neet oongemerk aof te remme of veurwaarts te stèlle. Doorzitte is in de hoeger dressuurklasse verpliech.
Delaware
thumb|right|125px|Veendel vaan Delaware thumb|right|500px|Delaware en de res vaan Amerika Delaware is 'ne staot in de VS. De aofkorting is DE. De hoofstad is Dover. In 't noorde grens 't aon Pennsylvania, in 't weste en zuie aon Maryland en in 't ooste aon New Jersey.
Demografie
thumb|left|100px|Herdinkingsmunt oet Delaware thumb|250px|right|De Saint Thomas Church in Delaware Neet de hoofstad Dover is de groetste stad, mer Wilmington. Polletiek gezeen is Delaware meistes 'ne staot dee nao de Democrate neig: dat meint, politici vaan progressieve centrum-polletiek (wie liberaolisme) bis linkse polletiek (wie sociaaldemocratie).
Bekinde Delawareans zien, oonder aandere, Joe Biden (President vaan de VS) en Arturs Krišjānis Kariņš (premier vaan Lètland).
Taole
In 2000 spraok 90,5 % vaan Delaware allein mer Ingels thoes, 4,7 % Spaons en 0,7 % Frans.
Religie
De versjèllende religies in Delaware zien de volgende:
Geografie
250px|left|thumb|'t Heuvelland vaan Delaware Delaware heet 'n oppervlak vaan 6452 km² (21,5% water), en heet 830.364 inwoeners (154,87/km²). Op Rhode Island nao, is Delaware de kleinste staot qua oppervlak vaan de VS.
In 't noorde grens 't aon Pennsylvania, in 't weste en zuie aon Maryland en in 't ooste aon New Jersey. De bekindste revier is de Delaware, dee de grens mèt New Jersey vaslègk.
Delaware is veural plat, 't hoegste punt ligk op 137 m. 't Klimaat vaan Delaware is e maoteg zieklimaat, zjus wie Nederland.
Historie veur de Europeane
Veurtot Delaware door Europese koloniste woort bezat, waor 't gebeed vaan de oosteleke stamme vaan de Algonquian. De Algonquian waore de baas euver e groet deil vaan Noord-Amerika. De stam had väöl oonderstamme, boevaan Unami Lenape eine waor. Dees stam waor veural groet in 't Delaware vaan alleqijl. Zie hadde dèks oorlog mèt aander stamme.
Historie nao de Europeane
De Hollenders waore de ierste Europeane in Delaware. Zie regeerde vaanoet d'n handelpos in Zwaanendael vaanaof 1621. Binne e jaor waore bekans alle Hollenders doed, wie ze in oorlog waore mèt de ieder geneumpdeUnami Lenape. Get later, in 1638 woort door Zwede 't Nui Zwede gestiech in Delaware. Al gaw oontstoont Fort Christina (noe Wilmington). De baas vaan 't fort waor Peter Minuit. Heer zörgde deveur tot Nui Zwede e touwgenkelek land zou weure veur de Hollenders, Zwede en Finne. In 1655 woort Nui Zwede opgenomen in Nui Nederland, de Nederlands kolonie. In 1664 woorte Hollenders verdreve door de Ingelse. In 1682 woort de kolonie oetgeliend aon William Penn dee 't nudeg had veur touwgaank tot de zie te kriege vaanoet Pennsylvania. De kolonie woort de lieg len aon de Delaware geneump. D'r woorte väöl slaove nao Delaware gehaold wie väöl Ingelse de kolonie weer verlete umtot 't economisch gezeen beter góng in Ingeland. De slaove woorte mèt naome gebruuk veur 't verbouwe vaan touwbak.
Amerikaans Rivvelutie
Zjus wie de aander middekolonies vaan de VS, toende Pennsylvania (dus ouch Delaware) neet väöl enthousiasme veur 'n oonderbreking mèt Ingeland. 't Börgersjap had 'n gooj verhawwing mèt de euverheid. Toch woort Delaware oonaofhenkelek vaan Ingeland op 15 juni 1776. D'n ierste en lèste prizzedent vaan Delaware waor John McKinly. Op 7 december 1787 woort Delaware de ierste staot vaan de VS, door de Groondwèt vaan de VS es ierste te ratificere.
Scouting St. Martinus
Scouting St.Martinus oet Mechele is in 1947 durg dhr. Lendfers en d'r kaploan Willems als jeugdbeweging in t leve gerope. Als patroonhillige koze ze d'r St Martinus.
Al vlot bleek dat ´t Don-Bosco zealke te kling woar, dus gong men op zeuk no ee ander zg. Hoofdkartier (H.K.). De keus vool op d'r zulder van de auw jongesschoul. Der iesjte indruk in verkennersterme gesproake "inge prachtzulder" mé Men mos halsbreakende toere oethoule um bove te kome, ing zoegenaamde plukludder deende vervange te wede. Uver de ganse lengte van der zulder loog ing zeer fijn stubloog van mie als 3 centimeter diekte. Mé de H.Maria, mam van de Verkenners stong os neet bie,
Og hat de scouting va Mechele e eige troeplied:
Soms gunt ver op kamp en doa. hent ver och kies va gegete dat kans te wel zie. Ver koake de noon en ver eate get mie. en ver make veul spas onderee. Woe der troep hin geet en us kamp op steed. Doa bliet Mechele us dorpke us heem. Al zund ver och wiet oet deree. Tiralala 2X Tiralala 2X. Tiralala 3X Hoi, hoi. Joa dat Mechele bliet toch us heem. Al zund ver och wiet oet deree.
Chesnois-Auboncourt
Chesnois-Auboncourt ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 184 inweunersj, die Chesnoisiens (mannelik) en Chesnoisiennes (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 4,71 km2 groat. Dao woonde dus zoan 35 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Signy-l'Abbaye, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Rethel. Wier liegk 't op 'n huègte van 120-128 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Amylase
Amylase, vreuger ouch waal diastase geneump, is de naam van vertaeringsenzyme die amylose of amylum ('n neet-vertakdje vorm van zètmael) aafbraeke. Alle amylases griepe aan op de α-1,4-glycoside binjing. Amylases kómme zowaal in 't dere- es in 't plantjeriek veur.
Amylase is 'n hydrolase ('n enzym det hydrolyse es mechanisme toepas, det wil zègke 't opnumme van e watermolecuul). 't Is ouch 'n sacharidase ('n enzym det 'n polysacharied sjplits). Amylase, den nag "diastase" geneump, waerde óntdèk in 1833 door de Franse sjemicus Anselme Payen dae 't oet 'n maltoplossing isoleerde. Diastase waas 't aldereerste enzym det waerde óntdèk en waas 't beginpuntj van de modern enzymsjemie.
22 augustus
Fièsdaag van Maria Keuningin
Tokio
Tokio is de hoofstad en ein vaan de 47 prefecture vaan Japan. Tokio heet wel 12,4 miljoen inwoeners; de conurbatie Tokio heet 'rs nog mie. Es zelfstendege prefectuur is Tokio technisch gezeen gein stad; de bestuurleke indeiling besteit oet 23 zelfstandege stadswieke, 26 groeter stei, 5 klein stei en 8 dörper. De wieke vörme same Tokio in inge zin, de prefectuur Tokio in breie zin (Tokio-to).
Tokio is ein vaan de drökste stei op Eerd; al 't economisch verkier in Japan is aofhenkelek vaan dees stad, die nao d'n Twiede Wereldoorlog oongewoen snel gegreujd is. Ouch is Tokio de residentie vaan de Japanse keizer en de Japanse regering.
Historie
Tokio's awwe naom waor Edo. In 1457 kump de stad veur 't iers in Japanse annale veur es de keizer dao 't Edokasteel liet aonlègke, op dezelfde plaots boe noe de keizerleken hoof ligk. De börch vèlt door de jaore in versjèllende han; vaanaof 1603 is 't de residentie vaan de shogun. Ze weurt oeteindelek verweus in 1657 bij de Groete Brand vaan Edo.
Gebore
Lui die in Tokio gebore zien:
Veersj
Veersj kèn zin:
Kómmel (vis)
De kómmel of noos (Chondrostoma nasus) is 'ne vissaort dae veurkump inne berfzaon (de middelluip van grótter revere). In Limbörg kump de kómmel veur inne Maas en get minder algemein inne Roer.
Maotregele die 't veurkómme vanne kómmel bevordere zeen 't aanbringe van zuver grindjbèddingen inne Grensmaas, 't ophöffe van brere bie stoewen ennen aanlègk van naevegäöle die es opgreujgebiede kónne dene. Baeke die oetmónjen oppe groeate revere zówwe baeter toegenkelik mótte waere gemaak. Aafvalwater deentj te water gezuverdj veurdet me 't inne Maas aafleet.
Pensool
De Pensool is 'n buurtsjap va S'n Maeëte en liegkt tösje Kweente en Ulvend. D'r sjteunt twie hoezer, oevan èèn gerestaureerd hieërehoes. Taegenuvver dat hoes is 'ne klènge park mèt vievere aa-gelach an 't begin van d'r 19de ieëw.
Stadtlohn
Stadtlohn (Nedersaksisch: Stadlaun) is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Borken, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Ze is bekind um häör Amerikaans bombardemint in de Twiede Wereldoorlog, dat de gans stad in puin brach en in zien maote hoegs oongebrukelek waor veur zoe'e klein pläötske. Mèt häör 79,25 km² en 20.005 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 252 de veerkante kilometer.
't Op viefteg meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte of stadsdeile te höbbe.
Remco Campert
thumb|Remco Campert op 't Fies vaan de Lèttere in jannewarie 2015. thumb|Campert krijg de [[P.C. Hooft-pries oetgereik oet han vaan minister Til Gardeniers Berendsen.]] Remco Wouter Campert (D'n Haag, 28 juli 1929 - Amsterdam, 4 juli 2022) waor 'ne Nederlandsen diechter, sjriever en columnis.
Biografie
Campert woort in 1929 gebore es zoon vaan Jan Campert, ouch diechter, en actries Joekie Broedelet. Wie heer drei jaor aajd waor gónge zien awwers oeterein. Sindsdeen woende heer aofwisselend bij eine vaan hun en bij zien groetawwers. In 1942, 't jaor tot ziene pa woort opgepak, kaom heer in e pleeggezin. Wie 't hoes vaan zien pleegawwers veur Duitse vestingwerke woort aofgebroke, verhuisden 't gezin nao Epe. Dao doorleep Campert de mulo. Nao d'n oorlog góng heer in Amsterdam bij zien moojer woene en gymnasium loupe. Dat maakde heer evels neet aof, umtot heer sjriever wouw weure.
Campert góng veuriers commercieel aon 't werk, es sjriever vaan reclametekste en vertaolinge. In 1950 brach heer zien ierste bundelke oet, Ten lessons with Timothy. Datzelfde jaor riechde heer same mèt Rudy Kousbroek 't tiedsjrif Braak op. Nog datzelfde jaor kaome Lucebert en Bert Schierbeek bij de redactie. In 1951 gaof Simon Vinkenoog, oetgever vaan Braak ziene concurrent Blurb, de blomlezing Atonaal oet. Hei-in woorte veerze opgenome vaan diverse, veural mèt Amsterdam verboonde, jóng experimenteel diechters. Vaanaof daan woort Campert mèt de zijne tot de Vieftegers gerekend. Ouch al vreug in de jaore viefteg begós Campert mèt 't sjrieve vaan 'cursiefkes' (columns zouwe v'r noe zègke) en korte verhaole. In 1961 volgde zienen ierste roman, Het leven is vurrukkulluk.
In 1952 trouwde Campert in Paries mèt Freddy Rutgers. Nao e paar jaor woort dat houwelek oontboonde. In 1957 trouwde Campert veur d'n twiede kier, noe mèt Fritzi Harmsen van Beek. Dat houwelek heel mer e jaor stand. Heer kraog 'n relatie mèt Lucia van de Berg, mèt wee 'r in 1960 al e keend kraog meh pas in 1961 trouwde. E later keend woort de fotograaf Cleo Campert. In 1964 verhuisde ze nao Antwerpe; nao weer 'n sjeiing in 1966 góng Campert allein nao Amsterdam trök.
In de jaore zeventeg leep Remco Campert tege e writer's block aon en publiceerde heer mer zier wieneg. Pas vaanaof 1979 kaom heer weer vol in actie. In de jaore tachteg en negenteg kraog heer groete bekindheid bij e breid publiek. Dit kaom oonder mie door samewèrkinge en optrejjes mèt Bart Chabot en Jan Mulder. In 1996 trouwde heer mèt zien veerde vrouw, galeriehawster Deborah Wolf, mèt wee 'r al ieder had samegeleef.
Oondertösse góng Campert door mèt zien columns, noe ins mèt Mulder same (in de rubriek CaMu in de Volkskrant), daan weer allein. Ouch op hoege leeftied góng heer daomèt door; in 2016 begós heer zelfs weer te sjrieve veur Elsevier, 't blad boe heer in de jaore viefteg al veur had gesjreve. Op 6 miert 2018 gaof heer evels aon te stoppe mèt sjrieve. De bundel Mijn dood en ik oet 2019 woort zien lèste publicatie.
In de nach vaan 3 op 4 juli 2022 stof Campert, e paar weke veur zien 93e verjaordaag.
Stijl
Campert weurt wie gezag gerekend tot de Vieftegers, 'n generatie jong diechters die kort nao d'n Twiede Wereldoorlog opkaom. Wie zien collega's zaog heer aof vaan rijm en metrum (vrij veers). Es reactie op de Nui Zakelekheid is hun werk ouch sterker poëtisch, d.w.z. neet zoe doordroonge vaan alledaogse wäörd en beelder. In vergelieking mèt aander vieftegers wie Vinkenoog en Lucebert is Campert zie werk nog good te begriepe. E bekind gediech vaan häöm is "Poëzie is een daad van bevestiging".
Nordkirchen
Nordkirchen is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Coesfeld, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 52,41 km² en 9.618 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 184 de veerkante kilometer.
Alveringem
Alveringem (Wes-Vlaams Oalveringem) is 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Veurne, mèt op 1 januari 2008 4.963 inwoeners en 'n oppervlak vaan 80,01 km². Sjötspetroen vaan 't dörp is Audomarus.
Alveringem is ein vaan mer drei Vlaamse gemeintes mier die nog aon de Eurostat-definitie vaan plattelandsgemeinte voldoen.
Deilgemeintes
De hoofplaots Alveringem zelf heet 'n oppervlak vaan 18,98 km² en (per 2008) 1.599 inwoeners. 't Gief in totaol nege deilgemeintes, te wete:
Minas Gerais
Minas Gerais (in de volksmoond Minas) is ein vaan de 27 federaol einhede vaan Brazilië, gelege in de regio Zuidoos. De staot grens mèt de klok mèt aon Bahia, Espírito Santo, Rio de Janeiro, São Paulo, Mato Grosso do Sul, Goiás en 't Federaol Distrik. De staot besteit veur e groet deil oet savanne-echteg hoegland, wat väölal es landbouwgroond in gebruuk is, meh kint ouch groete bevolkingsconcentraties. Minas Gerais, wat in de ierste iewe vaan de koloniaolen tied dunbevolk waor, beleefde in d'n achtienden iew 'nen explosieve greuj wie hei nao goud gezoch woort. Wie de goudinkomste tröklepe, begós de bevolking ziech op de landbouw touw te lègke en woort de staot eine vaan de groetste koffieproducente op de wereld. Nog weer later oontwikkelde de staot 'nen aonzeenleken industriesector. In Minas Gerais vint me 'n aontal pittoreske stedsjes oet de koloniaolen tied, meh ouch opvallende veurbeelde vaan modern arsjitectuur.
Alveringem
Aongrenzende gemeintes en deilgemeintes
De gemeinte Alveringem grens aon de volgende Belzje deilgemeintes en Franse gemeintes:
Fysische geografie
Door 't dörp Alveringem löp 't kenaal de Lovaart. Door 't zuie vaan de gemeinte struimp d'n IJzer.
Minas Gerais
Fysische geografie
Minas Gerais is de veerde staot vaan Brazilië nao oppervlaakde, e bitteke groeter es Bahia meh op groeten aofstand vaan Amazonas, Pará en Mato Grosso. In gruutde is 't vergeliekbaar mèt Madagaskar en e bitteke groeter es Fraankriek.
Alveringem
Bezeensweerdeghede
In 't dörp steit 'n ind-gotische kèrk gewijd aon Sint-Audomarus. 't Veurmaoleg raodhoes (allewijl bibliotheek) woort nao d'n Ierste Wereldoorlog opgetrokke in Vlaamse neostijl.
Minas Gerais
Fysische geografie
Minas Gerais maak deil oet vaan 't Braziliaans Hoegland; 't groetste deil vaan de staot ligk tösse 900 en 1500 meter bove zieniveau en heet de vörm vaan 'n hoegvlaakde. 't Rouwste landsjap en de hoegste pieke vint me veural in 't ooste, bij de grens mèt Espírito Santo en Rio de Janeiro. 't Hoegste punt vaan de staot, de Pico da Bandeira, is 2.891 meter hoeg en ligk perceis op de grens mèt Espírito Santo; d'n twiede hoegsten top is de Pico do Cristal (2.780 meter). dit bergechteg gebeed umvat de Serra do Caparaó en de Serra da Mantiqueira. Get mie nao 't midde touw vint me ouch nog de Serra do Espinhaço. De pieke dao-in hole al minder groete huugdes meh steke nog ummertouw prominent bove de umgeving oet.
Alveringem
Historie
In d'n Ierste Wereldoorlog raakde 't dörp zwoer versjendeleerd. In 1971 woorte de gemeintes Hoogstade, Oeren en Sint-Rijkers bij Alveringem geveug. In 1977 volgde Leisele en Stavele, die in 1971 al respectievelek Izenberge en Beveren hadde geannexeerd.
Minas Gerais
Fysische geografie
Diverse groete en middelgroete reviere höbbe in 't hoegland vaan Minas Gerais hunnen oersprunk. In 't oostelek bergland oontsprink d'n Doce, dee via Espírito Santo direk nao d'n Atlantischen Oceaon struimp. D'n Triângolo Mineiro (de westeleke pannesteel) weurt begrens door de Rio Grande (veur e groet deil de grens mèt São Paulo) en de Paranaíba (op de grens mèt Mato Grosso do Sul), die oetindelek (bij 't dreistaotepunt vaan Minas Gerais, Mato Grosso do Sul en São Paulo) samekoume es de Paraná. 't Noorde vaan de staot watert aof op de São Francisco.
De staot kint in de indeiling vaan Köppen veer versjèllende klimaote. Allemaol höbbe ze gemein tot ze 'nen druge winter en 'ne rillatief nate zomer kinne (wie naat perceis wisselt); de veurnaomste versjèlle zitte in de temperatuur. Groete deile vaan de staot, mèt naome 't noorde en d'n Triângolo, zien nog tropisch vaan karakter en kinne 'n Aw-klimaot. Dit is 't klimaot wat me associeert mèt de savanne, in Brazilië cerrado geneump. Deile vaan 't noorde grenze aon BS, e druger klimaot wat in de noordoosteleke staote väöl veurkump (geassocieerd mèt steppe- of caatinga-vegetatie). 't Zuidooste vaan Minas Gerais is evels 'n aander verhaol. De combinatie vaan hoegland en 'n ligking wijer vaan d'n eveneer aof maak 't klimaot dao al gemaotegder, Cwa (subtropisch klimaot mèt druge winter) of zelfs Cwb (subtropisch hoeglandklimaot).
Politiek
Es staot mèt 'n groete bevolking sjik Minas Gerais neet minder es 53 parlementariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Eige parlemint tèlt 77 leie.
Gouverneur is anno 2018 Fernando Pimentel vaan de Arbeierspartij.
Bevolking
In Minas Gerais woene intösse mie es 21 mieljoen lui; daomèt is 't nao São Paulo de staot mèt de groetste bevolking. Umtot de staot evels ouch hendeg groet is, beperk ziech de steideleke bebouwing tot e klei deil vaan de staot; groete deile zien nog lendelek en dunbevolk. Wiedoet de groetste stad is de hoofstad Belo Horizonte, boe zoeget 2,5 mieljoen lui woene. Diverse aander groete stei, wie Contagem, Betim en Riberão das Neves, functionere es veurstad vaan Belo Horizonte. Twiede stad vaan 't land is Uberlândia, in de westeleken oetluiper. Juiz de Fora, kortbij de grens mèt Rio de Janeiro, en Montes Claros, in 't noorde, zien aander groete stei.
Etnische gróppe
De etnische verdeiling nao 'ras' versjèlt neet wezelek vaan 't lendelek gemiddelde. In 2015 verstoont 46,83% ziech es pardo (iemes vaan gemingk blood), 42,23% ziech es blaank, 10,61% es zwart, 0.23% es inheims en 0,10% es Aziaot. In Minas Gerais zien allewijl vief inheimse gróppe: de Xacriabá's, de Crenaques, de Maxacali's, de Pataxó's en de Pankararus.
Taole
't Mineiro, 't Braziliaans Portugees dialek vaan Minas Gerais, is in de negentienden iew gekristalliseerd oet versjèllende awwer dialekte. Väöl vaan de koloniste kaome oet d'n huiege staot São Paulo en spraoke 't Caipira. Dit dialek weurt in 't zuie vaan Minas Gerais ouch gesproke. De taol is evels sterker beïnvleujd door 't Fluminense, 't dialek vaan de staot Rio de Janeiro. Zoe heet 't Mineiro ouch 'n brouwende r (oongeveer [h]). 't Dialek is sterk stress-timed; neet-beklemtoende klinkers aon 't begin en 't ind verdwijne dèks compleet.
'n Belaankrieke migrantetaol is 't Italiaans. In Brazilië woene zoe'n 20 mieljoen etnische Italiaone; nao sjatting zoe'n 50.000 vaan hun, veural in Minas Gerais en São Paulo, spreken 't Italiaans nog.
Inheimse taole zien in Minas Gerais neet zoe sterk vertrooje. Veurnaomste nog levende taol is 't Maxakalí (gerekend tot de Macro-Jêtaole), wat door zoe'n 1270 lui (situatie 2012) in drei rizzervaote in de Vale do Mucuri weurt gesproke en neet bedreig weurt. 't Mbyá, e dialek vaan 't Guaraní weurt mesjiens roond de zuidgrens gesproke.
Economie
300px|left|thumb|Exportprodukte vaan Minas Gerais in 2012. Minas Gerais heet vaan alle staote 't daarde Bruto Staotsproduk. Per inwoener steit 't evels mer op de èlfde plaots. Wat betröf de Minseleke Oontwikkelingsindex (HDI) deit de staot 't vergeliekbaar: bij de volkstèlling vaan 2010 waor dee 0,731 (negende op 27), in 2014 waor dat nao sjatting 0,767 (achste).
thumb|Koffieplantaasj is de gemeinte [[Santo Antônio do Amparo, Minas Gerais. Koffie is al sinds de negentienden iew 't veurnaomste landbouwproduk vaan de staot.]] De primaire sector is nog ummer vaan groet belaank, neet in de lèste plaots umtot de staot 'n sterke traditie in de landbouw en de mijnbouw kint. In 2011 waor 40% vaan alle landbouwgroond in gebruuk veur koffie, vaanajds al 't belaankriekste landbouwproduk vaan de staot en ouch 't produk boe 'r sinds jaor en daag mèt weurt geassocieerd. Minas Gerais waor in datzelfde jaor good veur 61,2% vaan de koffieproductie in gans 't land. 't Twiede belaankriekste produk is sókkerreet. Ouch vaan belaank zien soja, maïs en boene (dat lèste veural veur binnelands gebruuk). Ouch de viehawwerij is belaankriek en umvat keuj, verkes en hinne. De staot is de groetste binnelandse producent vaan mèlk; ouch vleis en eier zien belaankriek.
De mijnbouw, dee de staot ziene naom gaof, is al iewe belaankriek. Goud, vreuger de groete aonjeger vaan de economie, weurt nog ummer gevoonde. Allewijl is iezer evels vaan groeter beteikenis. Goud, iezer en mangaan weure veural gewonne in 't 'Iezerveerkant', e gebeed zuielek vaan Belo Horizonte. Wijer ertse die me in Minas oet de groond haolt zien nikkel, niobium, zink, kwarts, solfer, fosfaot en bauxiet.
De industrie spits ziech touw op de produkte die de primaire sector in de staot zelf produceert. In en um Belo Horizonte vint me talloes metaalverwèrkende febrikke, die zoewel haaffabrikaote en indprodukte producere en op groete sjaol exportere. Ouch de oto-industrie proffiteert heivaan: 't gief in de staot febrikke vaan Iveco, Fiat en Mercedes-Benz. De twiede belaankriekste industrie is de veujingsmiddele-industrie.
Toch is intösse ouch in deze staot d'n tertiaire sector de groetste. De groete bevolkingsconcentraties trèkke natuurlek väöl kleinhandel aon, en ouch de euverheid is 'ne belaankrieke werkgever. Belo Horizonte is oonderwijl e belaankriek zakecentrum gewore.
Historie
In Minas Gerais zien de ajdste minsereste vaan gans Brazilië, jeh vaan gaans de Amerika's gevoonde. 't Fossiel Luzia, aongetroffe in Lapa Vermelha bij Belo Horizonte, woort gesjat op naoventrint 11.500 jaor. Bij 't ierste contak mèt de Europeaone woort Minas Gerais bewoend door volker vaan diverse taolgróppe, veural sprekers vaan Macro-Jêtaole, wie de Xacriabá's, de Maxacali's, de Crenaques, de Aranãs, de Mocurins, de Atu-auá-araxá's en de Puri's. Kort nao de Europese kolonisatie woort 't gebeed aongedoon door bandeirantes (avontureers) die de inheimse es slaove nao de plantages aon de kös mètnaome. Wie dao 'n ind aon woort gemaak, waor de inheimse bevolking al hendeg gereduceerd.
In d'n tied dee volgde woort 't huieg Minas Gerais langen tied mèt rös gelaote. 't Hoort officieel bij 't kapteinsjap São Vicente (geneump nao zien hoofplaots aon de kös vaan d'n hueige staot São Paulo) meh woort allein noe en daan door bandeirantes bezoch. Eine vaan de belaankriekste waor Antônio Dias de Oliveira, dee Ouro Preto stiechde. Aon 't ind vaan de zeventienden iew voonte de bandeirantes hei groete kwantiteite goud. Binne inkel jaore kaome de koloniste in exponentieel greujende aontalle nao 't gebeed touw. De voonds vaan goud in de regio veel same mèt 'n initatief vaan de Portugese kroen um mie koloniste nao 't binneland te sjikke, zoetot aon goudzeukers ouch gei gebrek waor.
left|thumb|Geziech op 't mijnwèrkersstedsje Ouro Preto, langen tied de hoofstad vaan de staot. Ouro Preto zouw in d'n achtienden iew 'ne 'boomtown' weure, boe väöl proonkvol barokke kèrke, woenhoezer en paleize versjene. Neet allein 't goud trok gelökszeukers aon: wijer nao 't noorde voont me diamante. Op dees plaots oontstoont 't stedsje Diamantina. Aander stedsjes oet dezen tied die me noe nog kin bewoondere zien Congonhas, Mariana en São João del-Rei.
In 1709 waor 't belaank vaan 't achterland al zoe groet tot me 't kapteinsjap São Vicente umduipde in São Paulo e Minas Gerais ('Staotskojle'). In 1720 sjeide me Minas Gerais vaan São Paulo aof; Ouro Preto woort de hoofstad vaan dit nui kapteinsjap.
De veurspood doorde tot 't ind vaan d'n iew, wie de goudopbringste begóste trök te loupe. Dit brach ermooj in de einzijege economie vaan 't kapteinsjap. Oonder invlood vaan de vrijheidsoorlog in Noord-Amerika begós me hei tege 't Portugees bewind in opstand te koume. De Inconfidência Mineira, die in 1789 begós, kós weure oonderdrök meh zouw oetindelek 't begin zien vaan 'n beweging die in 1822 tot de Braziliaanse oonaofhenkelekheid leide.
Oonderwijl begreep de bevolking tot ze ziech op aander dinger mós touwlègke. In de groond zaot ouch iezer, wat neet zoe'n gemekeleke snel riekdom oplieverde meh wel 'n bestendeger investering waor. In de landbouw kaom noe laankzaamaon de koffie op. Pas in de twiede hèlf vaan de negentienden iew woort de koffie hand euver hand belaankrieker, wie Europa es aofzatmerret woort oontdèk. Oetindelek zouwe groete deile vaan de staot weure bedèk mèt koffievelder zoe wied 't oug reikde.
Aon 't ind vaan d'n iew begós de staot laankzaamaon ouch te industrialisere. Ouro Preto woort noe oongesjik bevoonde es hoofstad: de bergechtege umgeving booj gein ruimte mie veur wijere greuj en zeker neet veur zwoer industrie. Noordelek vaan Ouro Preto stiechde me in 1897 'n nui stad: Belo Horizonte. De nui hoofstad, zoe good wie Juiz de Fora, zouwe binne tientalle jaore tot groete industrieel centra oetgreuje. Ouch waor Belo Horizonte de plaots boe Oscar Niemeyer, in opdrach vaan d'n daanmaolege börgemeister Juscelino Kubitschek, zien ierste groete arsjitectonisch projek kós realisere.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Portugeestaoleg artikel, en wel in dees versie.
Guarda (distrik)
Guarda is 'n distrik in Portugal. Guarda grens in 't noorde aon 't distrik Bragança, in 't weste aon Viseu, in 't zuidweste aon Coimbra, in 't zuie aon Castelo Branco en in 't ooste aon Spanje.
Bestuurleke indeiling
't Distrik is oonderverdeild in 14 gemeintes:
Atoombóm
thumb|De atoombóm die op Nagasaki is gevalle. 'n Atoombóm is e waope det zien verrinnewerendje kraf haoltj oet kaerreaksjes, die waere verkregen oet splieting of samesmultjing van atome (kaerfusie). 't Gevolg is det ouch e klei kaerwaope det 'n klein wieväölheid innerzjie aafguuef ummer sterker is es de grótste conventioneel springstóffen en ei waope zat kraf haet 'n ganse stad kepót te make.
Inne gesjiechte vanne kriegsveuring zeen atoombómme meh twieë kieër gebroek, namelik inne litste daag vannen Twieëdje Werreldkrieg. d'n Ieëste kieër waas det 6 augustus 1945 inne mörge, wie de Vereinigdje Staoten 'n uraniumbóm genaamp Little Boy oppe Japanse stad Hiroshima leet vallen ennen twieëdje kieër waas drie daag later 'n plutoniumbóm genaamp Fat Man oppe stad Nagasaki. Bie 't ómplóffe vanne bómme zeen drek 100.000 toet 200.000 luuj ómgekómme, mit nag väöl mieër indirekte slechoffers.
Saere gebeurtenisse van Hiroshima en Nagasaki zeen mieër es 2.000 atoombómmen aafgelaote veur te stuten en oet te perbere. De lenjer die det zeker höbbe gedaon zeen de Vereinigdje Staote, de Sovjetunie, 't Vereinig Keuninkriek, Frankriek, 't Vouksrippebliek China, India, Pakistan en Naord-Korea.
Literatuur euver 't Limburgs
thumb|300px|Literatuur euver de Limburgse sjtreektaal Literatuur euver 't Limburgs (de Limburgse taol, of euver ein vaan de Limburgse dialekte), begint te versjijne in de twiede hèlf vaan de 19e iew. D'n ierste dee e weitensjappelijke besjrijving gaof vaan e Limburgs dialek, waor Guillaume Franquinet, dee in 1851 zien 'Proeve over 't taaleigen der stad Maastricht' publiceerde. In 1884 publiceert Jakob Jongeneel oet Heerle Een Zuid-Limburgsch taaleigen, Proeve van vormenleer en woordenboek der dorpsspraak Heerle, wat me kin zien es 't ierste woordebook vaan e Limburgs dialek.
Zuug hie veur 'n euverziech van de Limburgse literatuur (Literatuur in 't Limburgs).
Gesjiedenis
Literatuur euver 't Limburgs (de Limburgse taol, of euver ein vaan de Limburgse dialekte), begint te versjijne in de twiede hèlf vaan de 19e iew. D'n ierste dee e weitensjappelijke besjrijving gaof vaan e Limburgs dialek, waor Guillaume Franquinet, dee in 1851 zien 'Proeve over 't taaleigen der stad Maastricht' publiceerde. Heer waor ouch ein vaan de opriechters vaan 't weekblaad De Maasgouw, boe-in vaanaof 1879 regelmaoteg bijdrages versjene euver mèt naome 't Mestreechs. In 1884 publiceert Jakob Jongeneel oet Heerle Een Zuid-Limburgsch taaleigen, Proeve van vormenleer en woordenboek der dorpsspraak Heerle, wat me kin zien es 't ierste woordebook vaan e Limburgs dialek. 'n Ierste publicatie euver 't Remunjs versjijnt in 1889. Ouch de ierste twinteg jaor vaan de 20e iew kinne nog gerekend weure tot de heibaove besproke pioneersfase. Hei en dao zien 't inkelinge die ziech mèt de bestudering vaan de Limburgse dialekte bezeg hawwe: C. Breuls (Mestreechs), Th. Timmers (Zittesj), J. Schrijnen (Limburgse dialekte).
Vaanaof de opriechting vaan de vereiniging Veldeke in 1926, beujt 't gelieknaomeg tiedsjrif e platform veur publicaties in en euver de Limburgse dialekte. Daomèt zien v'r in de daarteger jaore 't aontal publicaties touwnumme. Belaankrieke vertegewoordegers vaan dees generatie zien: J.C.P. Kats (Remunjs), W. Dols (Zittesj), E. Jaspar en H.J.E. Endepols (Mestreechs), en euver de Limburgse dialekte in 't algemein: W. Roukens en J.van Ginneken.
'n Volgende opleving in de belangstèlling veur de dialekte gief 't vaanaof de jaore zesteg. De belangriekste vertegewoordeger vaan dees periode is A. Weijnen, dee in 1982 same met P.Goossens 't Woordebook van de Limburgse Dialekte (WLD) begint. Vaanaof de jaore zeventeg kriege ouch mie en mie plaotse hun eige woordebook. In 1997 weurt 't Limburgs 'n officieel erkinde streektaol, 'n Europese minderheidstaol. Dao kump 'ne raod veur 't Limburgs en 'ne streektaalfunctionaris. Dat zörg opnui veur 'n touwnaome vaan 't aontal publicaties euver de Limburgse dialekte. Daoneve oontstoon diverse websites mèt es oonderwerp plaatseleke taol en dialek.
Euverziech publikaties
't Volgende euverziech vaan publicaties euver de Limburgse taol pretendeert neet volledeg te zien:
Wassenaar
Wassenaar is 'n plaots en gemeinte in de provincie Zuid-Holland, mèt op 1 januari 2004 25.506 inwoeners en 'n oppervlak vaan 62,50 km2. 't Dörp Wassenaar is d'n einege kern in de gemeinte. Wassenaar gelt soms es e veurstad vaan D'n Haag, allewel tot Leiden ouch kortbij is. 't Dörp heet 'n kèrk oet d'n èlfden iew. 't Gief ouch eineg toerisme: in 't pretpark Duinrell, bij de peerderenbaon Duindigt, op de golfbaan en in de dune.
Wassenaar besteit oet 'ne dörpskèrn mèt daorum eweg e groet aontal villa's en landhoezer. Wassenaar bevat daan ouch e groet aontal rieke lui. Wijer zien dao väöl consulaote gevesteg. Sins inkel jaore woene Prins Willem-Alexander en Prinses Máxima dao.
Velen
't Op 57 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 6 oortsdeile.
Arsjief
'n Arsjief is de bewaarplaats veur wichtige gegaeves die zeen vasgelag in documentjvorm esouch de vergaoring van documentje die veur e bestump ènj zeen vervaerdig. Naeve documentje, inne vorm van agenda's, notule, dossiers, breve en aktes, kónnen ouch kaarte, foto's, films, video's en digitaal bestenj waere gearsjiveerdj.
De meiste euverheids-, maotsjappelike en commercieel organisaasjes besjikken euver 'n arsjief. Ouch particulere haje sómtieds e persuuenlik arsjief. Specialistische (kattegoriaal), weitesjappelike of bedriefsarsjieve zeen, aevenes vergeliekbaar bibliotheke, neet ummer vrie-toegenkelike. Juus wie 'nen aopenbare bieb is 'n openbaar (euverheids)arsjiefdeens waal vrie-toegenkelik. In taengestèlling toet 'n aopenbaar bieb is 't lidmaotsjap van 'n aopenbaar (euverheids)arsjiefdeens gratis.
Haag (Unterbruch)
Haag is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Unterbruch, Wittrock, Horster Hof en Girmen in.
't Wèstelikste stök vanne straot wuuertj ouch waal gezeen es 'n apaart gehuch: Lohmühle.
Haag huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Unterbruch, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Sjóttelmesjieng
E sjóttelmesjieng, vreuger ooch grulesjpeuler, noe ooch wal afwaesjmesjieng of recaentelek ooch vaatwasser geneumd, is e apparaat öm automatisch de sjóttele te waesje.
Sjink
thumb|De sjink in de kuusj Sjink (ham, hesp) ies vleisj van de achterbout van de kuusj of 't verke. Um de sjink houdbaar te kriege weurt ze gepekeld of geruik. Ze kriet meistal 'n toepassing es broadbelèk. Dan kèn me keze tösje rauw, geruikde, gekookde of gegrilde sjink. Sjink kèn ouch gegete were es werm vleisj, zoewie e braodsjtök, fricandeau of 'n rollade of 'n gebakke sjinkelepke. Hièl dun en gepanneerd vörmp 't 'ne sjnitzel. 't Sjinkske ies 't sjtök vleisj, (de veersje), dat ziech bevingk tösje de sjink en de achterpuèt. Diet weurt meistal in zien gehièl gekook of gebraoje in de ove of in de braodketel. Ouch gebruuk me deile in dieke sop, zoa-es erwte- of boanesop. Sjinkskes van kuusjkes zint 'n delicatesse. Sjinkesjpek kump van de veurpuèt en ies doorrege mèt sjpek.
Gezèkde
Hie hink de vleisjgaffel vol sjink. (Hie ies euvervlood, riekdóm).
Sjóttelmesjieng
't Sjóttelmesjieng is oetgevoonde in 1886 dör Josephine Cochrane, 'n Amerikaanse vrów oet Illinois.
De mètste sjóttelmesjienger die hèèm gebroekd werre haant twieë oetsjuufbaar rèkke, oeë de sjóttele ingezat werre. Oonder èder rèk is 'n driejende sjpräöt gemonteerd die hèèt water sput, en daodör de sjóttele weesjt. De örsjte sjóttelmesjienger waore neet gesjikd öm glazer in te waesje. Die krege da 'ne aansjlaag. Ooch gesjir goof probleme wie ópdruuëgvlekke en bie gesjir mèt hote haandvatter loot de verbeending lós. E modern sjóttelmesjieng kan e vool mesjieng in oongeveer oonderhaof oor sjön en druuëg make.
E sjóttelmesjieng haat waesjmiddele in de vörm va poejer of tablètte nuëdèg öm de sjóttele sjön te make. Ooch haant sjóttelmesjienger glaansmiddele nuëdèg, öm 't glaas te laote glanze en de sjóttele baeëter te laote druëge, en zaot öm 't water te oontharde. Sommige tablètte bevatte twieeë of driej van dis functies. Dis reinigingsproducte zeunt väöl te sjtaerk vör handmatig sjóttele waesje en sjlech vör de hoed. Es 'ne kaeëtel forsj is aa-gebraand kan me dem waal laote weke in mesjiengswaesjmiddel.
In groeëter käöekes, zowie bie bie restaurante, congrescentra of mensa's, wert dèk gebruukgemakd va groeëter sjóttelmesjienger. Die haant dèk 'ne rólbaand oeë 'de sjóttele an ene kaant óp werre gezat, en an d'r aandere kaant wer sjön d'r oet kaome. Dis mesjienger waesje de sjóttele dèk al in 5 à 10 minute.
De Geraniejums
De Geraniejums is de naam van 'ne Venlose kolder- en dialekgroep. De naam Geraniejums is óntsjtaon door 't feit det de drie oprichters met de veurname alle drie met ein G beginne: Ger, Ger en Geert dus Ger-aniej-mich Ger-aniej-dich en Ger-aniej-um. De Geraniejums is ein trio wat humoristische leedjes zingk in 't Venlose dialek, aafgewisseld met hilarische sketches, wao-in dudelik de twieësjtried tösse Venlo en Tegele wúúrt oetgebeeld, zoeë-as det vrúúger en soms ouch heden ten dage nog sjpeelt in hielvúúl plaatse.
Dit trio is opgericht in 1997 door Ger Geerlings oet Ruiver en hoot in ierste instantie Ger en de Geraniejums, waat later is verangerd in gewúún de Geraniejums. De hiere Ger Geerlings oet Ruiver, Geert Thissen oet Tegele, en Ger van Enckevort oet Zjwame vormde de Geraniejums die in ierste instantie nao 30 jaor same in bandjes te hebbe gespeeld, 't genóg vónje om idders kier maar weer met die groeëte versjterkers te sjleipe, en sjmorges in alle vruugte thoes te komme. Maar al nao ein maondj det ze met die bandjes ware oetgesjeid, kroop 't muzikale blood dao wao 't neet gaon kós en kwame de drie hiere weer biejein met 't plan om get angers te gaon doon, 't mós iets zien met klein versjterkers en ein klein drumsjtelke wat vlot opgebouwd en aafgebraoke kós waere.
't Ierste idee waas om nummers oet de jaore '50 en '60 te gaon sjpele, om percies te zien die van Anneke Grönlo en van Peter Kraus en Conny Fröboes. Maar nao ein paar kier repetere kwaam Ger Geerlings al flot met kolderieke Limburgse tekste veur dees nummers, die zoeë-as later bleek good aansjloge bie 't publiek.
Externe link
de Geraniejums besjikke euver ein eige website: https://web.archive.org/web/20141219192427/http://www.geraniejums.nl/)
Gezèt
'n Gezèt ies 'n gedrukde publicatie die reigelmaotig versjient. In 'n gezèt sjtoont sjtökker euver 't nuujts, informatie en besjouwinge. De term gezèt weurt meistal gebruuk veur 'n gezèt die dageliks versjient ("daagblaad"), meh d'r besjtoont ouch nog ander gezètter, wie weekgezètter of gratis hoes-aan-hoesgezètter. 'n Gezèt weurt meistal geïllustreerd mèt foto's bie de nuujtsberiechte. Ouch sjtoont d'r dèks waerberiechte, beursjkoerse en amusement wie sjtrips, kruuswoordpuzzele en horoscope in. Daoneve vingk me in gezètter 'n groat aantal, boete de verantwoordelikheid van de redactie tot sjtand gekómme, advertenties.
De meiste gezètter versjiene dageliks, behalve op zóndeg. De zaoterdese editie van 'n gezèt ies meistal diekker en haet allerlei sjpeciaal bielages. Väöl dagelikse gezètter versjiene sjmörges, d'r besjtoont èvvel ouch aovendgezètter. Me kènt 'n abonnement numme op 'n gezèt of ze per los nummer koupe. De lètste jaore zint ouch de gratis gezètter in opkóms, die hoofzakelik versjpreid were ónder reizigers in 't openbaar verveur.
Grensöversjrèjjende redactie Belsj en Nederlands Limburg
Saer 22 januari is d'r e team va veer journaliste gevormd die 't kader oeëöver gesjraeve wert in 'n provinciaal gezèt oetbreidt mèt 't kader van de ander provincie.
Opinieblaar
Me kènt gezètter ouch indeile nao levesbesjouwelike of maatsjappelike visie, zoa haet de Nederlandse gezèt Trouw vanouds 'ne calvinistische insjlaag en ies de Belzje De Morgen van socialistische signatuur.
Historie
Vanaaf 27 mei 2008 versjiene de Limburgse gezètter in tabloidformaat.
Paeper
Paeper (Piper nigrum) is de bleujendje wienstek inne femielje Piperaceae die wuuertj gecultiveerdj veur zien vröch, die meistes wuuertj gedruueg en gebroek es specerie en gekruje. De vröch, de paeperkorrel, wuuertj vief millimaeter in diamaeter, dónkerroead wen zie gans vólgreudj is en. wie alle steinvröchte, haet slechs eine zaod. Paeperkorrele enne gemaole paeper waat dao-oet wuuertj gemaak neump me sumpelewaeg paeper, of próntjer zwarte paeper (gekaokdje en gedruuegdje ónriepe vröch), gruuene paeper (gedruuegdje ónriepe vröch) en witte paeper (riepe vröchzäöj).
Ecostèlsel
'n Ecostèlsel of ecosysteem besteit oet alle organisme inne bestump gebeed en de laefómgaeving van die organisme. Hiemit kan me doele op 'ne bósj, mer ouch op de aerd in zie gehièl. 'n Houftuup ecostèlsel neump me e bioam. Dit kan me den wiejer óngerverdeile in bitoape. Veurbiljer van bioame zint d'n oceaan, 't troapisch raengerwaad en de weusdje. De studie worónger ecostèlsele valle hètj de ecologie.
Tibor Tollas
Tibor Tollas (Nagybarca, 21 december 1920 - München, 19 juli 1997) waor 'ne Hongaarse dichter. Oonder 't regime van de Hongaarse communiste haat e innige jaore vasgezaeëte in de gevangenis va Viségrad, same mit enige hoonderde aander intellectuele.
Paeper
Zwarte paeper is inheimsj aan Zuud-India en wuuertj dao en eljers inne troeape väöl verboedj. Allewiel is Viëtnam de grótste producent en exportäör van paeper weltwied; ze greuje dao 34% vanne gans werreldproductie (2008).
Tibor Tollas
Tibor Tollas sjmaerde 'n laog zeep op d'r zaol van z'ne sjoon en mit 'ne tandesjtoker sjreef e 'ne zin van z'n vertaling. Da lieërde e de vertaling va boete en sjmaerde wer zeep en vertaalde d'r volgende zin. Wie e 't gaanse gedich vertaald en va boete koes goof e 't dör an z'ne buurmaan. Dae 't och wer oet de kop lieërde en dörgoof. Zoe circuleerde an 't litste 'n tieën versjillende versies. Dao-oet waoërd da de fiengste vertaling gekaoze. 't Twiede gedich waor ingt va Schiller.
Paeper
Gedruuegdje gemaole paeper wuuertj al saer de Aadheid gebroek veur ziene smaak en es medicien. Zwarte paeper is 't meis-verhanjeldje gekruje vanne welt. 't Is ein vanne veurkómmendjste specerieje inne Europese kaokkóns en de kaokkónste die hievan aafstamme. De pittigheid van paeper kump door 't sjemisje piperien, det me neet mót verwarre mit capsaïcien det de vleisjerige paeper häöre smaak guuef. 't Is aolómtaengewuuerdig inne modern werreld es gekruje en wuuertj döks mit zaat biejeingezatj oppe täöfelkes in e restaurant.
Ecostèlsel
Ecostèlsel hèltj in det e dynamisch complex van laevesgemeinsjappe, gevörmp oet plantje, dere en micro-organisme, same mit häör neet-laevendje ómgaeving 'n óngerling wusjelwirking höbbe en 'n functioneel einheid vörme.
't Begrip "ecostèlsel" is nej-verwantj aan anger begrippe oet de biologie en ecologie, worónger biodiversiteit en populatie.
Belgrado
thumb|'t Waope ven Belgrado. thumb|Belgrado, 2012 Belgrado (Sèrvisj: Београд, Beograd, letterlik "Wiete Stad") is de houfstad ven Sèrvië (saer 1404). In 2002 tèldje de stad 1.670.000 inwoeaners. 't Laet ane zudelikste randj ven de Panonisje lieëgvlakdje, wo de Sava oetmóndj inne Donau.
Gesjiedenis
Venaaf de derdje ieëf veur Christus loog óp dees plaats 'n aanvenkelik Keltisje en later Romeinsje stad die dórch de Romeine Singidunum woort geneump. Hienao góng de plaats deil oetmake ven 't Byzantiensj Riek, wonao euverhieërsjing dórch de Hunne, Sarmate, Ostrogote en Avare völgdje, toet de Serve hie aankome róndj 't jaor 630. In gesjreve brónne wuuertj Belgrado in 878 geneump es 'n óngerdeil ven 't Bölgaarsj Keuninkriek, óngere naam Beligrad, det "wiet fort" of "wiette stad" beteikentj. Later woort Belgrado weier óngerdeil ven 't Byzantiensj en later 't Bölgaarsj Riek. Venaaf de Middelieëve laet de stad in 't Servisj Keuninkriek.
d'n Ieëste Servisje keuning dae uuever Belgrado regieërdje waas Dragutin (1276-1282), dae de stad in henj kreeg vennen destiedse keuning ven Hongarië.
Golf va Mexico
thumb|De Golf va Mexico mit inkel wichtige sjteëj aan de kös va de VS, wie [[New Orleans ]] De Golf va Mexico (Ingelsj: Gulf of Mexico, Sjpaans: Golfo de México) is ing zieë i Noard-Amerika dat i wieëzerszin begrens weëd durch de leng Verenigde Sjtate (de sjtate: Texas, Louisiana, Mississippi, Alabama en Florida), Cuba en Mexico (de sjtate: Yucatán, Tabasco, Campeche, Veracruz en Tamaulipas). Via de Sjtroat van Yucatán is de Golf va Mexico verbónge mit de Caribische Zieë en via de Sjtroat va Florida mit d'r Atlantische Oceaan. 't Zudelig deel weëd d'r Golf va Campeche genumt. Same mit de Caribische Zieë vörmt de Golf va Mexico de Amerikaanse Middelzieë. 't Deepste punt ligk um en bei d'r 4.384 meter. D'r umvang is 1.550.000 km² en 't volume is 2.500.000 km³.
De zieë hat innen ovale vórm en is resoeltaat va plaattektoniek van 300 miljoen jöare trük. De golf va Mexico is untsjtange noa 't sjpieër Trias en d'r boëm va g'n zieë besjteet oet sedimente. De zieë weëd gevood mit 't water va de revere d'r Mississippi en d'r Rio Grande.
Waalwijk
Waalwijk (Braobants: Wólluk) is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Braobant. 't Oppervlak vaan de gemeinte bedräög 68,15 km² en de gemeinte heet 'n inwoeneraontal vaan 45.742 per 1 januari 2006. Binne de gemeinte ligke boete Waalwijk de dörper Capelle, Sprang, Vrijhoeve en Waspik.
Historie
Waalwijk, gelege in de Langstraot tösse Geertruidenberg en De Bos, laog aonvenkelek in Holland, meh woort in 1232 aon Braobant verkoch. De bijgelege dörper Besoyen en Baardwijk evels bleve Hollands, wat tot gevolg had tot de kèrk veur de helf in Hollands en veur de helf in Braobants gebeed stoont. Waalwijk oontwikkelde ziech tot groete handelsplaots en in 1303 kraog 't stadsrechte. Tijens d'n Tachetegjäöregen Oorlog raakde de kèrk zwoer besjaojeg.
Tijens de Industrieel Revolutie woort Waalwijk e centrum vaan sjoonsindustrie. In 1922 woorte de gemeintes Besoyen en Baardwijk bij Waalwijk gevoog. In 1997 volgde Waspik en Sprang-Capelle.
Nottuln
Nottuln (Nedersaksisch: Notteln) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Coesfeld, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 85,67 km² en 19.297 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 225 de veerkante kilometer.
De op 97 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veer oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Carnivoor
'ne Carnivoor of vleisaeter (van 't Letien: carnis "vleis" en -vorus "aetendj") is 'n organisme det deerlik matterjaal es voor gebroek. De term weurt gebroek veur dere, mer ouch veur vleisaetende plantje en vleisaetende bacterieje.
't Begrip mót neet waere verward mit "carnivora": de naam van 'n orde van zougdere wovan de meiste inderdaad vleisaetend zeen, mer sómmige plantje-aeters (panda) of omnivoor (baere) zeen. Ouch is verwarring meugelik tösse de verajerde term Insectivora (vreuger 'n orde van zougdere) en de insectivore (alle insekte-aeters).
Wiejer geuf 't nag herbivore, plantje-aeters, en detrivore, aosaeters.
Werkendam
Werkendam is e dörp in de Nederlandse gemeinte Altena, provincie Noord-Braobant, aon de Maos, mèt op 1 januari 2018 11.292 inwoeners. Tot 2019 waor Werkendam 'n zelfstendege gemeinte, die neve de hoofplaots ouch de kerne Dussen, Hank, Nieuwendijk en Sleeuwijk. Die dörper waore mèt diverse ieder fusies (1973: Nieuwendijk vaan de opgelufde gemeinte Almkerk; 1997: Dussen) bij Werkendam gekoume.
Bij 't dörp ligk de Braobantse Biesbosch, 't zuidelek deil vaan 't Nationaol Park De Biesbosch. 't Dörp is vrij agararisch vaan karakter. Religieus gezeen is 't dörp zier calvinistisch, zjus wie gans 't Land vaan Altena meh hendeg in tegestèlling tot de res vaan de provincie.