cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serialisme
Stockhausen
Nao Kreuzspiel sjrijf heer Formel, e werk boe-in heer mie einheid tösse de eleminte perbeert te make. Oetindelek weurt 't häöm "te thematisch" en geit heer trök nao de punctuele meziek. Mèt Kontra-Punkte, gesjreve in 1952 en 1953, begint evels 'n nui faas: de gróppecompositie. Vaanaof noe bouwt heer zien werke neet mie additief meh divisief op: 't notemateriaol weurt verdeild in gróppe die huurbaar oonderlinge samehaank vertuine. De verdeiling en oonderverdeiling gebeurt nog wel gewoen op basis vaan reekse. In de Klavierstücke I-IV, gesjreve in 1952 en twie jaor later gepubliceerd, zèt heer dit perces wijer. 't Dudelekste is dat te hure en te zien in 't ierste stök (oondaanks zie nommer es lèste vaan de veer gecomponeerd). Stockhausen baseert ziech hei neet op 'n rij vaan twelf, meh vaan zès eleminte, die tot de volgende matrix weurt oetgebouwd:
Amsterdams
Sprekers en geografische verspreiing
't Amsterdams weurt in Amsterdam zelf veural gesproke door de lieger bevolkingsklasse (wèrklui en lieger börgerij) vaan autochtoon aofkóms; 't is dus e sociolek (dit is neet altied zoe gewees; zuug oonder). De hoeger börgerij en de elite spreke euver 't algemein Standaardnederlands. Daodoor is 't Amsterdams väöl te hure in versjèllende volksbuurte zoewie de Jordaan, De Pijp, Oud-West en Noord en väöl minder in 't centrum (exclusief Jordaan), Oud-Zuid en Buitenveldert.
Serialisme
Stockhausen
Dees 6X6=36 getalle bestumme same d'n umvaank vaan 't stök (36 gróppe, d.w.z. eve zoeväöl maote), dewijl de aard vaan de diverse ciefers de lengde vaan de groppe weergief. Weer aander getalle bepaole de oonderverdeiling vaan de gróppe, die daodoor dèks oet complexe antimetrische figure bestoon. Zoe is de eerste gróp 'n 5/4-maot, mèt euver de ganse maot 'nen undecimaol (èlf es achstes gesjreve note in de plaots vaan normaal tien) en daobinne euver de lèste vief vaan die èlf einhede weer 'ne septimaol (zeve note in plaots vaan vijf, nog ummer es achstes genoteerd). 't Toenmateriaol weurt verkrege door de ciefers es riechlijn veur de späölriechting te gebruke. De dynamiek besteit oet zès graode (pp - p - mp - mf - f - ff - fff), die ouch mèt ciefers oet de matrix euvereinstumme.
De jaore tenao blijf Stockhausen ziech touwlègke op de gróppecompositie. Heer geit die principes ouch touwpasse op zienen elektronische meziek, dee neet door minsehan moot weure oetgeveurd en daorum zoe complex kin weure ingedeild es me zelf wèlt (Studie I en II, Gesang der Jünglinge), meh sjrijf ouch nog nui Klavierstücke. Hei-in liet heer zjus oonbestumde eleminte touw, wie veurslaagnote: die mote door de pianis nao bleve weure oetgeveurd en hunnen door is dus neet in 'n serie vasgelag. Bezunder good georganiseerd is zien tiende Klavierstück mèt neet minder es veertien parameters: toenhuugde, toendiechheid vaan akkoorde, toendiechheid vaan clusters, basaole toendoor, door vaan späölmeminte en röste, noteweerdes binne de späölmeminte, aonslaagdiechheid, graod vaan orde of wanorde, dynamiek, bandbreidde (wieväöl vaan 't klaveer weurt gebruuk), bewegingsvörm, klaankkarakteristiek, röste en pedaalgebruuk.
Naovolging
Boulez en Stockhausen weure, same mèt Luigi Nono, Bruno Maderna en nog get minder belaankrieke figure wie Goeyvaerts, de Sjaol vaan Darmstadt geneump, entans boe 't hun werk oet de jaore 1950 betröf. In de jaore die volge op de zomer vaan 1951 zalle zoeget alle jong Europese componiste vaan beteikenis de stijl euvernumme en zal 't serialisme 't discours in de meziekwereld dominere, zeker ouch door de polemische gesjrifte vaan Boulez. Al-evel passe de kernfigure vaan 't serialisme hunne stijl nao e paar jaor minder rigide touw - bij Stockhausen is dat perces bove al besjreve, dewijl Boulez nao Structures al vaan zien eige strikte interpretatie aofstap en 't väöl vrijer Le marteau sans maître componeert - toch weure in de wereld vaan de Nuie Meziek gein aander stijle gedöld.
Teikenend veur d'n invlood vaan 't serialisme in de jaore '50 is tot ouch awwer componiste ziech detouw aongetrokke veule. Bernd Alois Zimmerman, al good euver d'n daarteg es 't serialisme oontsteit, nump de componeermethood ouch euver en sjrijf oonder mie d'n opera Die Soldaten drin. Nog bezunderder is de 'bekiering' vaan d'n al vieftegjaoregen Ernst Krenek, dee zie touwgenkelek neoclassicisme mèt jazzinvlood toesj veur de nuie stijl oet Darmstadt. Aander componiste goon neet zoewied wie heer, meh numme wel de twelftoenstechniek euver. Igor Stravinski, veur d'n Oorlog de groete maan vaan 't neoclassisme, choqueert zien aonhengers door in de jaore viefteg mèt rijetechnieke te goon werke. Heer sprik ziech ouch mèt bewoondering oet euver e werk wie Gruppen vaan Stockhausen, en veural zien Movements for Piano and Orchestra aoseme dudelek de esthetiek vaan de avant-garde. Zelfs Paul Hindemith, in de jaore '30 verklaord tegestaander vaan alles wat mèt atonaliteit te make heet, experimenteert roond 1950 mèt twelftoensrije (um ze oetindelek toch te verwerpe).
Amsterdams
Sprekers en geografische verspreiing
In de twintegsten iew zien väöl plaotse tot euverloupgebiede veur Amsterdam gewore, um de bevolkingsgreuj vaan die stad te stuite. Zoe woort 't Amsterdams ouch de volkstaol vaan de nui stei Lelystad en Almere en is 't sterk goon euverheerse in Purmerend - vreuger mer e plattelandsstedsje, allewijl door Amsterdamse immigratie 'n middelgroete stad.
Historie
Amsterdam is in d'n dertienden iew oontstande in wat toen 't graofsjap Holland waor. Winkler (1874) meinde tot de oersprunkeleke stiechters vaan de stad Friestaoleg waore ; door nui taolkundege inziechte (veural sinds G.G. Kloeke) gluif me dat allewijl neet mie. Amsterdam ligk in e gebeed wat me soms Midde-Holland neump: noe deil vaan de provincie Noord-Holland, vreuger deil vaan 't Hollands Zuiderkerteer. Dat wèlt zègke tot 't Amsterdams taolkundeg in de Zuid-Hollandse gróp vèlt, meh zeker in vreuger iewe väöl aonsleting voont bij de dialekte in Noord-Holland (Waterlands, Zaans, Kennemers en Wesfries). Wat betröf 't middeliews Amsterdams zien 'n aontal amteleke stökker bewaord gebleve; literair productie had Holland in deen tied neet.
Serialisme
Amerikaans serialisme: Babbitt
D'n Amerikaanse variant vaan 't serialisme begint e paar jaor ieder en hèlt väöl langer aon, meh de stijlriechting steit in dit land väöl minder in de belaankstèlling en is väöl minder invloodriek. Sleutelfiguur is Milton Babbitt, dee ziech in de jaore '40 geit touwlègke op 't werk vaan de Twiede Weense Sjaol. Babbitt is neve componis ouch wiskundege en logicus, en begint de toonreekse te gróppere nao de reeksetheorie, wat heer in 1946 in zien artikel The function of set structure in thge twelve-tone system oetereinzèt. 't Rizzeltaot besteit aonvenkelek oet sterk symmetrische twelftoensreekse die aon Webern rappelere (Three compositions for piano, 1947). Cruciaol evels is tot heer dao 't ritme mèt dezelfde reeks controleert. Ouch vaan belaank is wie 'r dat deit: aanders es de Europese meisters geit heer oet vaan intervalle in plaots vaan absolute toenhuugdes. Daobij zien complementair intervalle (intervalle die same 'n octaaf make, wie de groeten terts en de kleine sext) geliekweerdeg. Dit stèlt häöm in staot um, analoog aon 'n reeks vaan complementair intervalle, oet dezelfde reeks ouch complementair ritmes te make (die ziech oonderein tot ummer dezelfden tiedsdoor aonvölle). In zien Composition for four instruments oet 1948 weurt ouch de dynamiek in de reekse betrokke. De volgende jaore weurt de grip vaan Babbitt zien reekse op zien composities allein mer groeter, perceis es de Europese serialiste de regele get minder stringent goon touwpasse.
Amsterdams
Historie
Dewijl in de middeliewe allein streektaole bestoonte, vörmde ziech in de vreugmodernen tied laankzaamaon de standaardtaol. Al tege 't ind vaan de Middeliewe had 't Braobants väöl prestiesj in de Hollandse stei, dus ouch in Amsterdam. Doortot de hoeger bevolkingsklasse 't Braobants es veurbeeld naome, begóste versjèllende Ingweoonse kinmerke oet hun Hollands te verdwijne. Oet contemporain brónne liet ziech dudelek opmake tot in de zeventienden iew 't Amsterdams in versjèllende sociolekte waor verdeild, die Hollandser (en daomèt "platter") woorte naovenant ze door lieger bevolkingsklasse woorte gebruuk. Dit perces góng in de achtienden iew door. Toch spraok ouch de groete börgerij vaan de stad begin in de negentiende iew nog dialek. Viefteg jaor later meint Winkler tot de hoeger klasse intösse al "modern Hollandsch" (d.w.z. de gesproke standaardtaol) sprik. 'n Aander verandering in 't Amsterdams die in de zeventienden iew begós, is 't verdwijne vaan minimaol klinkeropposities die wel in 't Hollands meh neet in alle aander dialekte veurkoume: ei tege ij, sjerplang tege zachlang ee en sjerplang tege zachlang oo. Amsterdam greujde in de "Gouwen Iew" oet tot 'n wereldstad vaan 200.000 lui en väöl immigrante oet aander streke (en aander len) kóste de subtiel klaankversjèlle vaan 't Hollands neet oetereinhawwe. Dees versumpeling heet ziech daonao euver 't groetste deil vaan Holland verspreid. Allewijl make allein hiel awwerwètse dialekte wie 't Katwijks dat versjèl nog. D'n invlood vaan 't Amsterdams reikde trouwes wijer es Holland allein: ouch 't Urks woort door de zoegenaomde Hollandse expansie - veur e groet deil 'n Amsterdamse expansie - gemaak tot 't typisch dialek wat 't is.
In de negentienden iew waor de eigeheid vaan 't Amsterdams dus sterk trökgeloupe, dewijl tijdens deen iew 't gebruuk oonder de hoeger klasse sterk aofnaom. Es Johan Winkler in 1874 zie Dialecticon oetgief, nump heer dao ouch 't Amsterdams in op. Heer meint daan, op gezag vaan eine J. ter Gouw, tot Amsterdams in eder geval tot veur kort neet minder es negentien buurt-dialekte heet gehad. Dèks versjèlle ze nao sociaol positie: ze loupe vaan de hoeger börgerij (wie al ieder aongegeve waor dat Amsterdams toen al sterk in verval te geunste vaan de standaardtaol) euver de lieger börgerij en de arbeiers tot aon de deve, bedelere en Joede (die nog altied in getto's leefde). De variante die heer oondersjeide waore 't Kattenburgs, 't Rapenburgs, 't Jonker- en Ridderstraats, 't Jodenhoeks, 't Nieuwmarkts, 't Zeedijks, 't Bierkaais, 't Komkommerbuurts, 't Noordsebossies, 't Leidsebuurts, 't Jordanees, 't Fransepads, 't Haarlemmerdijks, 't Nieuwendijks, 't Kalverstraats, 't Gebed-zonder-Ends, 't Vismarkts, 't Botermarkts en 't Duvelshoeks (lèt op wie de Grachtegordel, bewoend door rieke lui, weurt euvergeslage!).
Serialisme
Amerikaans serialisme: Babbitt
Babbitt, wèrkzaam aon Princeton University, stiech de decennia dao-op 'n complete sjaol in de Vereinegde Staote. Versjèllende aander universiteite goon noe ouch bulle in compositie oetreike, wat normaliter boete 't terrein vaan 'n universiteit vèlt. 't Idioom is euveral Babbitt zien serialisme. Naovolgers zien oonder mie Henry Weinberg, Donald Martino, Peter Westegaard, Charles Wuorinen en Laura Karpman.
Amsterdams
Historie
In d'n twintegsten iew waor me neet mie geneig dees indeiling gans serieus te numme ; wel steit evels vas tot Amsterdam, wie mie groete stei, vreuger oonderling variatie had (vergeliek wie dat op beperkde sjaol noe nog zoe is in 't Mestreechs). Nicoline van der Sijs kaom, nao 't vergelieke vaan versjèllende historische bronne zoewie twintegsten-iewse veldopnaomes vaan awwer lui, tot de conclusie tot me vreuger in eder geval zeve buurtdialekte heet gekind: 't Jordanees (natuurlek in de Jordaan, 't uterste weste vaan de toenmaolege stad dus), 't Joedehooks ('t etnolek vaan de Joedehook, 't zuidooste vaan 't centrum), 't Kattenburgs (in 't ooste vaan 't centrum), 't Haarlemmerdijks (in 't (noord)weste vaan 't centrum), 't Kalverstraats (e sociolek vaan de middeklasse, gesproke in 't midde vaan 't centrum), 't sociolek vaan de hoeger klasse oet de Grachtegordel, meh tot deep in de negentienden iew nog wel regionaol gekleurd) en 't Bargoens (de taol vaan de liegste klas, neet aon 'n buurt geboonde). Zoe waor 't Jordanees gekleurd door 't Antwerps vaan migrante oet d'n Tachtegjaoregen Oorlog (vriend veur frind, maid veur mèèd en zelfs gevalle vaan h-deletie), en kaom tegeneuver de ao-klaank ouch de typisch Noord-Hollands ee-klaank veur. Van der Sijs meint tot de ierste klaank 't heet gewonne door groetsjeepse arbeidsimmigratie oet Utrech en Oos-Nederland.
Johann Adam Schöpf
thumb|300px|Detail van plafónfresco in rococo oet 1751 in de Gerlachuskèrk in Houtem Johann Adam Schöpf (Straubing bie Regensburg, 1702 - Egenburg, 1772) waor 'ne Duutsje sjilder. Kunshistorisch vèlt zien werk ónder de Beierse barok of rococo (1720-1770). In Nederlands Limburg ies hae bekènd vanwege 't barokinterieur van de Sint-Gerlachuskèrk in Houtem.
Serialisme
Amerikaans serialisme: Babbitt
Boete de universitaire wereld waor me in de VS evels koelek mèt 't serialisme bezeg. Väöl mie aondach góng nao indeterministische (touwvals-)meziek oet de sjaol vaan John Cage, dee ouch de Fluxusbeweging inspireerde (conceptuele meziek, boe-in 't idee belaankrieker is es de meziek zelf). Elliott Carter kloonk wel hendeg intellectueel, oongeveer wie de Sjaol vaan Darmstadt, meh gebruukde gein serieel technieke (al waor zien methood zeker verwant). Vaanaof oongeveer 1970 geit de aondach ummer mie nao de minimaliste (Riley, Reich, Glass), die tonaal componere en soms oetdrökkelek op 'ne breuk mèt 't academisch minimalisme oet zien.
Tegereactie en verval
Es alternatief sjreef Ligeti zelf gans aandere meziek, dee ziech väöl mie op de groete vörm riechde. In orkeswerke wie Atmosphères en Lontano huurt me groete klaankvelder (wij clusters), die laankzaamaon verandere door e perces wat micropolyfonie hèt: 't orkes, ouch de tientalle striekers, is verdeild in individueel partije die allemaol e klei bitteke versjèlle en 'n verandering ein veur ein doorveure. De luustereer huurt de aofzunderleke partije neet en meint heidoor tot 't klaankveld vleujend evolueert. Sumpeler, meh vergeliekbaar in techniek, is 't werk vaan de Pool Krzysztof Penderecki. Weer gans aanders geit 't bij d'n Italiaons Luciano Berio, dee mie nao eige inziech (intuïtief) e complex gelaog weefsel maak, dèks mèt collagetechnieke (Sinfonia). De Griek Iannis Xenakis tot slot kiert 't serialisme neet zoezeer de rök touw, meh geit 't in Metastaseis op de groete vörm in plaots vaan op individueel note touwpasse (stochastische meziek).
Mèt figure wie Ligeti, Berio en Xenakis waor in de jaore zèsteg 't alleinrech vaan 't serialisme veurbij, zeker wie vaanoet de VS ouch de touwvalsmeziek en later 't minimalisme in Europa opgaank make. Opvallend is tot ouch de icone vaan de serieel revolutie hunne stijl verlaote. Messiaen waor nao zien experimente al gaw trök bij de stijl deen 'r veur d'n oorlog al had. Boulez veel in de jaore zèsteg bekans compleet stèl en concentreerde ziech op zien carrièr es dirizjènt. Stockhausen heel jaorelaank vas aon serieel wèrkwijze, meh dit princiep kaom op d'n achtergroond wie touwvalseleminte en d'n inbrink vaan de speulers belaankrieker woorte. Oetindelek verliet heer 't serialisme gans - iers mèt d'n intuïtieve meziek (beveurbeeld Aus den sieben Tagen, 1968), later mèt de formulaïsche meziek, boe-in 'n formuul (e muzikaol fragmint mèt melodische, ritmische en harmonische weerde) aon de basis vaan e gans stök ligk. Dees lèste techniek is evels wel voortgekoume oet 't serialisme: ze geit trök op Formel (zuug bove). Ouch Luigi Nono geit vaanaof dezen tied melodischer componere.
Tege 1980 hadde wiedoet de mieste componiste 't serialisme laote valle en allewijl (2016) gief 't koelek nog eine dee die technieke gebruuk. De esthetiek vaan veural de Sjaol vaan Darmstadt, mèt zien oondoordringbaar complexiteit en wel doorein loupende lijne, is evels nog bij väöl componiste te hure, beveurbeeld bij de (veural Britse) vertrejjers vaan de Nui Complexiteit.
Johann Adam Schöpf
Schöpf woort gebore es zoon van de meubelmeker en beeldsjniejer Jacob Schöpf. Vanaaf 1716 waor hae in opleijing es sjilder. Van 1726 bies 1743 verbleef hae in Praag, woa hae wèrkde es frescosjilder. Schöpf waor 'ne aanhenger van keurvorsj Karl Albrecht van Beiere, en woort daorum, naodat hae gevange waor gezat, truukgesjtuurd nao Beiere. In 1745 woort hae de hoofsjilder van keurvorsj Clemens August.
Nao 1753 góng hae weer in Beiere wone. Dao wèrkde hae in de Johannes Nepomukkapel in Geisselbullach en de Sankt Michael in Beuern. Zien lètste jaore woonde Schöpf op e landgood ten noorde van München. Hae sjtorf op 70-jaorige laeftied in Egenburg.
Amsterdams
Historie
In de twintegsten iew consolideerde ziech 't Amsterdams in de lieger sociaol klasse. 't Kaom in dezen iew ouch ummer mier in de belaankstèlling te stoon. De buurt boe 't noe haos oonveranderlek mèt woort geassocieerd waor de Jordaan, 't verpauperd westelek deil vaan 't centrum. 't Hoegdepunt daovaan kaom in de jaore viefteg - mèt de idealisering vaan de sfeer en 't volk vaan de Jordaan sprik me in deen tied vaan de Jordaanmythe. 't Platste Amsterdams wat dees buurt te beeje had, veural de väöl Bargoense wäörd (zuug oonder), bepaolde jaorelaank in Nederland 't beeld vaan 't Amsterdams. In de jaore denao bleef 't dialek leve, op straot meh ouch in de muziek en 't theater.
Vocalisme
't Amsterdams heet es eineg dialek in de Zuid-Hollandse gróp 'n achterligkende realisatie vaan de aa: ao /ɑ:/. Aander Zuid-Hollandse dialekte höbbe dao dèkser gewoen aa of, in conservatief variante, ae (/æ:/, /ɛ:/). Ao wijs normaal ieder in de riechting vaan 't Utrechs es vaan 't Zuid- of Noord-Hollands. De oetspraok ao kump dèkser veur bij manslui es bij vrouwlui, welke lèste de klaank ieder es /ã:/ realisere (Standaardnederlandse kwaliteit, meh daan nasaol).
De korte a kump veur coronaol consononante (n, t en s) sterk nao veure en verandert in 'n korte aa (/a/): man weurt oetgesproke es /man̻/.
De korte e klink in 't Amsterdams opvallend geslotener es in 't Standaardnederlands: oongeveer es /e/ (tege standaardtaol /ɛ/). E woord wie pet 'patsj' geit daodoor de kant op vaan pit.
De ee en oo zien diftonge: vallende diftonge /ei/ en /ou/ of, in e zwoerder accent, echte diftonge /ɛi/ ei en /ɔu/ ou.
De sjwa weurt veur 'n n "ingekleurd" tot 'nen o-echtege klaank. Volgende week klink daodoor in 't Amsterdams es /'fɔɫxɔndə 'weik/ (folchonde weik).
Consonantisme
E belaankriek en bekind kinmerk vaan 't Amsterdams is de nog ummer stumloes oetspraok vaan de Aajdgermaanse f en s aon 't woordbegin. Dewijl zuideleker dialekte en de standaardtaol dao v en z höbbe, zien dees klaanke in oonder mier 't Amsterdams, 't Wesfries en 't Fries oonbekind. Ouch de g aon 't woordbegin, oersprunkelek wel stumhöbbend, heet ziech daobij aongeslote (daodoor klink ze es ch). 't Oontbreke vaan de z weurt dèks gedemonstreerd mèt de sjibbolet Ik sie de son in de seej sakke /ık ɕi də ɕon̻. ın̻. də ɕei ɕɑkə/. Es hypercorrectie spreke väöl Amsterdammers die de standaardtaol gebruke de v en de z noe ouch oet op plaotse boe ze neet hure, veurnaomelek in vreem wäörd: zuiker, zentrum, Conzertgebouw. Mèt de s is trouwes nog get aon de hand: veural veur 'ne vocaol weurt ze "naat" oetgesproke, liechtelek es sj- (/ɕ/). Zuug veur 'n veurbeeld de fonetische transscriptie vaan 't bovestoonde.
Eve opvallend is de laminaol (sterker gespanne) oetspraok vaan de coronaole n, d en t. Dit hèlt in tot e flink vlaak vaan de tóng (neet allein 't puntsje) tege de corona zit. De zjuste transcriptie vaan dees klaanke is /n̻/, /d̻/ en /t̻/. Es de klaank op 't ind vaan e woord kump, heet dat ouch invlood op de vocaol zjus daoveur.
Varsjerveld
Alle häöf op 't Varsjerveld ligken ane Kloeswaeg, mer ouch de Varsjelewaeg ('ne laan) vèltj ónger 't Varsjerveld.
Amsterdams
Consonantisme
Othentiek Amsterdams heet 'n dikke (doonker) l in alle posities en neet, zoewie de mieste Nederlandse dialekte en de standaardtaol, allein in d'n auslaut. Sonneveld zien creatie vaan 'n Amsterdams volkstyp illustreert dat: Niet op reagere, Lena! /nit ɔp reiɑ'xe:rə 'ɫeinɑ/.
Tot slot vèlt op aon de Amsterdamse consonante tot de r gerold weurt; dit in tegestèlling tot 't Haags, Rotterdams en väöl aander stadsdialekte boe-in de r op ze Frans "gebrouwd" weurt.
Grammair
De grammaticaol aofwiekinge vaan 't Amsterdams ten opziechte vaan 't Standaardnederlands zien neet hiel bezunder. Feitelek geit 't veural um de versjèlle die alle Zuid-Hollandse dialekte wel höbbe, zoewie kenne veur kunnen en verkleinwäörd op -ie (zuug wijer Zuid-Hollands). Hij heb veur standaardtaol hij heeft woort in eder geval vreuger veural mèt Amsterdam geassocieerd (kump allewijl väöl mie veur). E versjèl vaan 't Amsterdams mèt zuideleker dialekte is tot 't persoenlek veurnaomwoord je neet enclitisch tot -ie kin weure. Veur standaardtaoleg heb je 'höbstiech' zeet me in Amsterdam hè-je, tege Haags en Rotterdams hebbie.
Vocabulair
Bij 't zeuke nao typisch Amsterdamse wäörd kump me veur twie probleme te stoon. Ierstens koume wäörd die veur typisch Amsterdams aongezeen weure dèks genóg ouch in aander plaotse veur (dit probleem tröf me aan bij alle dialekte; 't is vaanoet taolkundeg ougpunt ouch normaal). Op de twiede plaots zien väöl vaan de es Amsterdams aongemerkde wäörd Bargoens. Dat is neet per se othentiek en zeker gei typisch Amsterdams: 't Bargoens waor vaanajds 't sociolek vaan de deve en bedelere, de allerliegste sociaol klas, en woort neet direk väöl gebruuk door de arbeiders of de klein börgerij, die toch ouch Amsterdams sprak. Tot me 't Bargoens toch zoe sterk mèt Amsterdam associeert, heet ouch te make mèt de sterken invlood vaan 't Jiddisch die 't Bargoens oondergóng: veur 't oetbreke vaan d'n Twiede Wereldoorlog had Amsterdam 'n oetzunderlek groete Joedse bevolking (veural geconcentreerd in de Jodenbuurt, in 't ooste vaan 't centrum).
In negentienden-iewse verzamelinge vaan Amsterdamse wäörd (Van Lennep 1845, Alberdingk Thijm 1874, Alberdingk Thijm 1877) koume versjèllende volkse wäörd veur, meh zeker gei Bargoens. Winkler sprik in zie Dialecticon wel vaan 't Jiddisch en 't Bargoens, meh zeet vaan 't ierste tot 't ouch bij de joede zelf in lieg aonzien steit en vaan 't lèste allein tot 't veurkump in 't hiel plat Amsterdams vaan de Reguliersbreestraat (mer eint vaan de negentien subdialekte die 'r neump).
Bij Amsterdams-Bargoense wäörd dink me oonder aandere aon versjèllende naome veur e dröpke (hassebas, pikketanussie wie ouch jajem 'zjenever') en veur geld (joetje 'tien gölle', meier 'hoonderd gölle'; väöl aander bijnaome veur geld minder typisch Bargoens); wijer oonder aandere aon Mokum 'Amsterdam' (ouch: Groot-Mokum, dewijl mèt Klein-Mokum soms Rotterdam weurt bedoeld), goochem 'slum', schorem 'crappuul' en ponem 'geziech'. Wie gezag: väöl vaan dees wäörd zien intösse gemeingood gewore. Neet Bargoens meh wel hiel volks is oonder mie klere veur 'cholera' (obbenuits neet tot Amsterdam beperk). Mie börgerleke wäörd die nog in gebruuk zien, zien oonder mie drijfsijs 'eend in de grach', [de] provincie 'Nederland boete Amsterdam' en sluis in de beteikenis 'steine brögk euver 'n grach'.
Sinds 't ind vaan de jaore negeteg is d'n Amsterdamse woordesjat door 'n nui brón aongevöld: de straottaol. Dit sociolek weurt veural door jóngere in wieke mèt väöl allochtone gebruuk en bevat väöl wäörd oet 't Sranantongo, Papiaments, Arabisch, Berbers en Turks. Väöl otochtoon jóngere gebruke 't ouch; veural wäörd wie lau 'sjiek', fa waka 'wie geit 't' en doekoe 'geld' (alle drei Sranantongo) zien daodoor al väöl in 't Amsterdams te hure.
Cultivatie
't Amsterdams is, wie de dialekte oet de Randstad in 't algemein, neet gebruuk veur serieus literair productie, meh wel dèks veur 't komisch effek. In de muziek en op de buun huurt me 't dèks ouch veur 't komische effek of um othentieke volkssfeer te sjèldere.
Literatuur
Wie bove gezag riechde Amsterdamse sjrievers ziech in de zeventienden iew gooddeils op 't Braobants. Toch lete ze soms, veural in buunwerke, bewös volkse types Amsterdams spreke. Opvallend is, wieväöl dat Amsterdams daan nog liekent op de taol oet de umringende dörper. Me vint 't oonder mie bij P.C. Hooft (Warenar), meh veural bij Bredero, dee in Spaanschen Brabander 't Amsterdams bewös contrasteert mèt 't Antwerps. In de poëzie vint me oonder mier Amsterdams bij Constantijn Huygens, in Scheeps-praet (Schipper Mouring, maer je legt er, maer je legt er plat evelt in plaots vaan maer ghy ligt daer plat ghevelt).
Film en tv
De beuk vaan sjriever Piet Bakker euver de straotjoonk Ciske de Rat zien twie kier verfilmp, eine kier in 1955, eine kier in 1984. Veural de lèste film, mèt Danny de Munk in de hoofrol, woort bekind. In dees films, en in de musical vaan 2007, weurt 't Amsterdams bewös väölvöldeg gebruuk. Ouch is 't te hure in de tv-serie 't Schaep met de 5 pooten (1969, remake 2006), die in de Jordaan späölt.
Bekinde sprekers
De bekindste en mies geprofileerde spreker vaan 't Amsterdams waor zeker voetballer, trainer en voetbalcommentator Johan Cruijff, euver dee zien idiolek zelfs 'n artikel woort gesjreve. Aander bekinde sprekers zien, boete de zengers die hei zjus bove weure geneump, de drei "Toppers" René Froger, Gordon en Gerald Joling, die evels neet noedzakelek in 't Amsterdams zinge.
Bètastraoling
Bètastraoling is 'n saort radioaktieve straoling wobie e bètadeilke, namelik 'n elektron of e positron wuuertj oetgestraoldj. Dees percèsse waere respektievelik "bèta min" (β−) en "bèta plus" (β+) geneump.
Bie 't β−-verval wuuertj dore zwake kernkrach e neutron in e proton ómgezatte, wobie 'n elektron en 'nen anti-neutrino vriekómme:
Bie 't β+-verval wuuertj e proton ómgezatte in e neutron, wobie den e positron en 'ne neutrino vriekómme:
Es 't bie dees percèsse betróch proton of neutron deil oetmaak van 'n atoeamkern wuuertj bie dit verval 't ei sjemisch element ómgezatte in 't angert, wie:
of
Top D Tournament SV Velden
't Top D Tournament SV Velden is 'n jaorliks voetbaltoernooi det wuurt gehalde op de voetbalvelde van SV Velden (Velde) en bestemd is veur de D-jeug. Beej 't toernooi wirke vuul vreejwilligers. 't Ieërste toernooi werd gehalde op 4 en 5 juni 2011.
Organisatie
De organisatie besteit oét 5 lede, veer zakemanne en ein zakevrouw. Zeej zörgde veur 65 vreejwilligers, aetkraome en leuke activiteiten veur kinder.
2011
In 2011 hoot 't toernooi het Select HR Top-D Tournament vanwege de hoeëfdsponsor.
2012, 2013 en 2014
In 2012 won Sparta Rotterdam weer 't toernooi. Met teams als Fulham (Ingeland), Djurgardens (Zwede) en VVV-Venlo waas det 'n knappe prestatie. In 2013 won 1. FC Köln oet Duitsland in de finale van Sparta Praag (Tsjechië). Derde woord Fulham en veerde HJK Helsinki (Finland). Topfavoriet Borussia Dortmund (Duitsland) woord mer viefde en titelhalder Sparta Rotterdam zesde. In 2014 won 't debuterende Rangers FC oet Schotland ut toernooi nao penalties. Sparta Praag waas al veur de derde kier aanwezig, en werd weer twiede. Titelhalder en favoriet Köln werd derde en Arminia Bielefeld veerde. Fulham, det aan alle veer de toernooie had deilgenomme, woord viefde. 2014 waas auk ut ierste jaor det gastteam IVO Velde letste woord, daorveur hadde ze nog altied de letste plek weite te vermijde.
Mieëve-Roj
Mi(e)ëve-Roj (Nederlandse naam: Meeuwen-Gruitrode) is 'n vreuger gemeint in Belsj Limburg. De gemeint hauw mie es 12.500 inwoener.
De gemeint Mieëve-Roj ontsting oet de fusie van de gemeinte Miëve en Roj in 1977. Nêêrglabbik woor 'n deilgemeint van Roj sins 1970. Elekom en Wiesjage wore deilgemeinte van Miëve sins 1971. In 2019 góng de gemeint zelf weer same mit Glabbek op in de nui gemeinte Audsberge.
Sjpangegeldj
Etymologie
't Woord is ein lètterlikke vertaling van 't Franse les epingles (Ned. vertaling: speldengeld, handgeld). Van Dale geuf es oetlègk veur spangengeld: toelage veur allerlei klein oetgave van 'n vrouw. Sóms sjteit 't Franse woord ouch veur sjmeergeldj. Op 't Duutsj is dit begrip ouch bekènd ónger de naam Nadelgeld of Spielgeld en waas vreuger dèks oetgelag es Staatliche Rente für unverheiratete Prinzessinnen.
Dickinsonia
Dickinsonia is 'n iconisch fossiel oete Ediacarische biota. 't Leek roewewaeg op 'ne bilateraal symmetrische gerubdjen ovaal. Waatdet 't próntj is, is nag neet bekèndj; de meiste interpretaties gaon d'rvan oet det 't e deer is, dewiel anger zègke det 't 'ne sjummel is of e leed van 'n oetgestórve biologisch keuninkriek.
De organisme variëre van inkel millimaeters toet 1,4 maeter in lingdje en zeen ovaalechtig qua vorm. Ze bestaon oet 'n aantaal rubechtige segmente die vanoet 'n centraal gröb greuje; dees röbbe zeen mitein vervlóchten en vörmen 'n lichte symmetrie.
De segmente van Dickinsonia zeen besjreve gewaoren es "pneus", kamere gevöldj mit 'n vleujstof mit 'n baovegewuuen drök, juus wie 'ne gewatteerdje lóchmatras. Kènmirke bie e paar exemplare zeen geïnterpreteerdj gewaoren es bewies veur lingdjegewies speervezele en 'nen derm inne midde, meh dees interpretatie wuuertj nag neet algemein geaccepteerdj.
Döks wuuertj Dickinsonia ingedeildj bieje oetgestórve stam Proarticulata.
Top-level domain
E Top-level domain (TLD) is 't mies rechtse deil vaan 'ne Internet domeinnaom. Beveurbeeld in <tt>li.wikipedia.org</tt> is <tt>org</tt> d'n TLD.
De autoriteit genump Internet Assigned Numbers Authority (IANA) maak oondersjeid tösse 3 TLD's:
Europa
Veur de Europese Unie (EU) gief 't e speciaal domein: .eu. Hei vólg 'ne lies vaan de tópleveldomeine vaan de Europese lidstaote.
Bogny-sur-Meuse
Bogny-sur-Meuse ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 5032 inweunersj, die Bognysiens (mannelik) en Bognysiennes (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 23,16 km2 groat. Dao woonde dus zoan 217 luuj de km2 in 2018. Ze ies de houfplaats van 't gelieknamig kanton van Bogny-sur-Meuse, det weer deil oetmaak van 't arrondissemint van Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 132-396 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Waals gekald, wie dat ouch weurt gekald in 't groatste gedeilte van de Belsj Ardenne. Ze ies ein van de weinige Waalstalige plaetsjkes in Frankriek. In 't groatste gedeilte van de Franse Ardenne weurt van oarsjprong neet Waals mer Champenois gekald.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Åtvidaberg
Demografische óntwikkeling
4,58% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Leonhard Euler
Leonhard Paul Euler (IPA: ['ɔʏlɐ]; 15 april 1707 – 18 september 1783) waas 'ne Zjwitserse wiskundige en netuurkundige dae e groot deil van zie laeve haet doorgebrach in Röslandj en Duutslandj.
Euler haet belangerieke óntdèkkinge gemaak in wied oetereinloupendje zake wie analyse en de grafetheorie. Hae haet ouch väöl modern wiskundige terminologie en notaties ingeveurd, veural veur de wiskundige analyse, wie 't kóncep van 'n wiskundige functie. Hae sjteit ouch bekènd veur zie wirk in de mechanica, optica en sjterrekunde.
De symbole i en e, die sjtaon veur imaginair einheid en 't gróndjtal kómme van Euler aaf. Aevenes de name veur de goniometrische functies: sinus, cosinus en tanges.
Wirk
Euler haet 't wiskundig perbleem van "de zeve brögke van Keuningsberg" opgelos.
Guyana
Bestuurleke indeiling
Guyana is verdeild in 10 regio's, die weer wijer zien verdeild in 27 buurtraode (neighbourhood councils).
Leonhard Euler
Wirk
Hae teunde ouch aan det veur alle reëel getalle x geldj:
Guyana
Grensgesjèlle
't Land heet gooddeils slaopende grensgesjèlle mèt twie vaan zien naoberlen. Venezuela claimp vaanajds groete deile vaan 't weste, zoe oongeveer tot aon d'n Essequibo, of mie es de hèlf vaan 't land. Deze claim stamp nog oet koloniaol tije. Mèt Suriname had Guyana tot veur kort zoewel e gesjèl euver de ziegrens es euver de grens op 't land en in 't binnewater. 't Ierste en 't lèste woorte in 2007 opgelos: op groond vaan 't VN-zierechteverdraag woort 'n nui grens tösse de bei len getrokke. Suriname kraog de souvereiniteit euver de ganse Corantijn (tot aon de weskant dus). 't D'n dreihook tösse de Koetari en de Nuie Corantijn is evels nog ummertouw betwis: awwer verdraoge, die de grens tösse de len bij de Corantijn lagte, zien neet dudelek euver welke vaan de twie revere de boveloop vaan de Corantijn moot zien. 't Gebeed weurt geregeerd door Guyana.
Leonhard Euler
Wirk
Dees formuul is geljig binne de complexe getalle. Hie bie is e 't gróndjtal van 't natuurlik logaritme en i de imaginair einheid. E gevolg van dees formuul is de nao 'mzelf geneumde formuul van Euler:
In 1735 definieerde d'r de constante van Euler:
Euler sjreef ouch Tentamen novae theoriae musicae in 1739 as poging óm wiskunde en meziek te combinere. Hievan weurt waal gezag det 't te wiskundig veur musici en te muzikaal veur wiskundige is.
Guyana
Fysische geografie
thumb|De Kaieteur-waterval in 't gelieknaomeg nationaol park; eine vaan de deepste watervalle op de wereld. Guyana is mèt 214.970 km² eint vaan de kleinder len in Zuid-Amerika, meh nog ummer groeter es Wit-Rusland en e bitteke kleinder es Roemenië. 't Tropisch land ligk tösse 1 en 9 graod noorderbreidde en tösse 56 en 62 graod westerlengde. 't Hoegste punt in 't land is de Roraima mèt 2810 meter, op 't dreilandepunt mèt Venezuela en Brazilië. Deze berg maak deil oet vaan 't Pacaraimagebergde. 'nen Aandere bergkette is 't Kanukugebergde. 't Groetste deil vaan 't land is bedèk mèt tropische regebos, meh in 't zuie vint me de Rupununisavanne. 't Kösgebeed is sinds iewe oontbos; 't is dao tot 't aldergroetste deil vaan de bevolking woent.
Groetste reveer is de Essequibo, dee vaanoet Brazilië 't land binnekump en hei in de Caribische Zie struimp. Aander revere zien de Corantijn (op de grens mèt Suriname), de Takutu (op de grens mèt Brazilië, 'n zijreveer vaan de Rio Branco), de Berbice, die in new Amsterdam de zie instruimp en häöre naom mèt de streek deilt, en de Demerary, die door Georgetown kump en ouch door 'ne gelieknaomege streek löp.
Nikkel
Nikkel of niekkel is e sjemisch element mit 't symbool Ni en 't atoeamnómmer 28. 't Is e zilverwit toet gries euvergangsmetaal.
Guyana
Fysische geografie
Door zien Amazone-oerwoud is Guyana e land mèt 'n groete biodiversiteit. De levende natuur vaan 't land liekent väöl op die vaan beveurbeeld Brazilië. De stinkvogel of hoatzin (Opisthocomus hoazin) gelt es de nationaole vogel. Talloes aander opvallende soorte, wie versjèllende ara's en kaoimaander, d'n jaguar (Panthera onca), de reuzeotter (Pteronura brasiliensis) en de harpij (Harpia harpyja). E belaankriek nationaol park is 't Kaieteur National Park.
Cultuur en demografie
90% vaan Guyana zien 770.000 inwoeners leve in de kösstreek, die ziech tösse de 15 en 60 kilometer vaan de zie oetstrèk. 't Binneland is dunbevolk, groete deile praktisch oonbewoend.
Nikkel
Toepassinge
't Grótstdeil, zoeaget 70%, van 't nikkel det weltwied wuuertj geproduceerdj wuuertj gebroek bieje perduksje van rósvas staol. 't Wuuertj wiejer gebroek veur alderlei legeringe, worónger hastelloy, incoloy en inconel. Anger toepassinge zeen:
Eigesjappe
Nikkel is ferromagnetisch. De aerdkern bevatj naeven iezer ouch 'n aanzeenlike wieväölheid aan nikkel.
Guyana
Taole
Ingels is de einege officieel taol vaan 't land. De groondwèt erkint wel minderheidstaole. De nationaol taol is 't Guyaans Creoolingels. In tegestèlling tot 't Surinaams (wat ouch op 't Ingels gebaseerd is, meh neet 't Ingels meh 't Nederlands es cultuurtaol bove ziech heet) is 't Guyaans in de loup vaan de lèste iewe dudelek gedecreoliseerd en besteit e verticaol continuüm mèt 't Standaardingels. Tot veur kort gaof 't ouch twie op 't Nederlands (um perceis te zien: Ziews) gebaseerde creooltaole: 't Skepi en 't Berbicenederlands (pas in 2005 oetgestorve). 'n Aander taol vaan boete is 't Caribisch Hindoestani, 'n dialekgróp vaan 't Bhojpuri boe ouch 't Sarnami (oet Suriname en väöl gehuurd in Nederland) bij huurt.
Nikkel
Versjiening
De wichtigste brónne van nikkel zeen de minerale limoniet, garniriet en pentlandiet. Det litste kump allein veur in magma det in vólkane nao de oppervlakdje kump.
Guyana
Taole
Alle aander taole zien Indiaanse taole. Vertrooje gróppe zien de Arawakse taole (eigelek Arawaks, Wapishana en 't bekans oetgestorve Mawayana in 't zuie) en de Caribische taole (eigelek Caribisch in 't noorde, Akawaio, Pemon, Patamona en Macushi in 't weste, Wai-Wai in 't zuie), zoewie ouch 't taolisolaot Warao (in 't noorde). De in 't noorde gesproke taole Arawaks, Caribisch en Warao zien, oondaanks 't vrij groet aontal leie vaan de bijbehurende etnische gróppe, sterk trökgedroonge. Die in 't binneland hawwe ziech euver 't algemein beter, aongezeen dao geinen drök vaan en verminging mèt aander etnische gróppe en hun creoolse taol besteit.
Nikkel
Versjiening
Zoeaget 30% van alle weltwied gewónne nikkel kump oet brónnen in Ontario, Canada. Wiejer guuef 't brónnen in Röslandj (35%; róndj Norilsk), Australië, Cuba en Indonesië.
Glenn County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Californië thumb|200px|Ligking vaan Glenn Glenn is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Willows.
Guyana
Religie
Guyana is door zien versjèllende golve vaan immigratie e religieus divers land. 57% vaan de lui is (per 2002, lèste volkstèlling) christelek, daovaan 17 ppt. Pinkstergemeintes, 8 ppt. roems-katholiek, 7 ppt. anglicaons, 5 ppt. zevendendaagsadventiste en 20 ppt. nog aander genoetsjappe. Hindoes zien mèt 28% vertrooje, moslims mèt 8% (allebei de religies vint me oonder Hindoestane). Klein religies wie de Baha'i en de Rastafari vörme same 2%, 4% gaof gein religie op.
Glenn County
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 3437 km² (1327 mijl²) boevaan 3405 km² (1315 mijl²) land is en 32 km² (12 mijl²) of 0,93% water.
Guyana
Historie
De naom Guyana kump vaan 'n inheims woord wat land vaan väöl waters beteikent (vergeliekbaar mèt Paraguay). Wie de ganse regio, inclusief de Antille oonder de wind, woort Guyana bewoend door Arawakke en Caribe. D'n iersten Europeaon dee 't land zaog waor Columbus, dee 't op zien daarde reis (in 1498) aondeeg. De Spanjole lete 't gebeed evels links ligke. De ierste die 't gebeed koloniseerde waore de Hollenders, die hei al vreug in de zeventienden iew kolonies stiechde: Essequibo in 1616 en Berbice in 1627. Oondaanks 't oonbarmherteg klimaot (de Wes-Nederlandse oetdrökking naar de barbiesjes gaan kump vaan de lèste kolonie) waor de groond hei good en bleujde de kolonie. Nao 't ind vaan d'n Twieden Ingelsen Oorlog (Vrei vaan Breda, 1667) waor ouch Suriname in Nederlandse han. Vaanaof 1757 kaom dao Demerara bij. Aon de Nederlandsen tied herinnerde väöl Nederlandse plaotsnaome en tot veur kort twie creooltaole (zuug bove).
Nao 'ne slaoveopstand in Berbice in 1763 vestegde ziech ummer mie Britte in dit deil vaan Nederlands Guyana. Tege 't ind vaan d'n achtienden iew waor 't gebeed de facto in Britse han. Oonder Napoleontisch bewind in de Nederlen verwisselde 't gebeed nog e paar kier vaan eigeneer; in 1814 evels deeg souverein-voors Wöllem 't gebeed, same mèt de Kaapkolonie definitief aon de Britte euver ('n umkiering vaan de aw situatie dus). In 1831 woorte Essequibo, Berbice en Demerara formeel vereineg tot ein kolonie Brits Guyana. In de negentienden iew oontstoont ruizing mèt de sinds koort oonaofhenkeleke Spaonse kolonie Gran Colombia, en later Venezuela, euver 't gebeed westelek vaan de Essequibo (zuug bove). 'nen Internationaolen tribbenaol maakde in 1899 oet tot 't stök land aon de Britte touwkaom. Venezuela zouw de kwestie kort veur de oonaofhenkelekheid vaan Guyana nui leve inbloze.
Glenn County
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 8/km² (20/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 26.453 dat bestoont oet:
Guyana
Historie
Op 26 mei 1966 woort 't land oonaofhenkelek, iers es dominion, vaanaof 1970 es republiek (meh nog wel lid vaan 't Brits Gemeinebès). De Bitte en de Amerikaone (in de vörm vaan de CIA) bemeujde ziech intensief mèt de politiek vaan 't nui land, umtot de politieke leismaan Cheddi Jagan, premier vaan 't land in de jaore veur de oonaofhenkelekheid, 'ne marxis waor. Zienen opvolger Forbes Burnham kraog de westerse steun, meh al gaw veranderde zie bewind in 'n dictatuur. Tot zienen doed in 1985 blaof heer aon de mach. In de boetelandse politiek sloot heer ziech aon bij d'n Daarde Weeg, op binnelands gebeed stèlde heer 'n autarkie in, mèt desastreus gevolge veur de economie. Nao Burnham zienen doed volgde ziene premier Desmond Hoyte häöm op. Hoyte lökden 't de stabiliteit in 't land nao d'n oded vaan de dictator te behawwe. Op aondringe vaan Jimmy Carter sjreef heer in 1992 veur 't iers vrij verkezinge oet. Sindsdeen heet de democratie passabel gewèrk; anno 2010 gelt 't land nog zjus es 'n oonvolmaakde democratie (kort bove de categorie hybride rezjiem). In 2005 woort 't land hel geraak door euverstruiminge.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer op en:History of Guyana en nl:Grenzen van Suriname.
Glenn County
Demografie
't Gaof 9172 gezinne en 6732 femilies in Glenn. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,84.
Geimer
thumb|Vaerse geimerroot. Geimer, gember of ingber (Zingiber officinale) is 'n bleujendje plantj oete femielje Zingiberaceae. De rotestek wuuertj gebroek veur 't specerie geimer d'rvan te make.
De plantj wuuertj 0,6 toet maximaal 1,2 maeter hoeag en haet smaal blajer. De stengele springen edersjaor oete knuup vanne rotestek. De bleujwies is aarvörmig, wobie de are zoeaget 8 cm lank zeen. De blome zeen bleikgal mit 'n pórperechtig-gekluuerdje lup mit roumkluuerige stippen en strepe. De gecultiveerdje plantje zeen meistes steriel en bleuje neet.
Kapitaal
Kapitaal is in de economische weitesjappe e begrip det in versjillende beteikenisse weurt gebroek. De belangriekste daovan zeen:
Geimer
d'n Óngergrundjse root liek get op 'n opgezwólle handj en haet 'n körkechtige sjèl.
De smaakgaevendje stoffe inne plantj zeen gingerol, gingeridione en shogaol.
Geimer es specerie wuuertj väöl toegepas in keukskes en ouch in paeperkook.
Tösje de Brögke
Tösje de Brögke (Nederlandjs: Tuss(ch)en de Bruggen) is e klei gehuch in Nederlandjs Limbörg inne gemèndje Roerdale, kórtbie Vlórp. Mit Tösje de Brögke mèntj me de beboewing tösje Vlórp enne Ètsberg, tösje de Roer enne retónd; achtere retónd hètj 't Aan 't Brook.
Veenendaal
thumb|Ligking vaan Veenendaal in de provincie Utrei Veenendaal is 'n plaots en gemeinte in 't zuidooste vaan de provincie Utrei, aon de voot vaan d'n Utreisen Heuvelrögk, mèt per 1 juli 2005 61.557 inwuners en 'n oppervlak vaan 19,81 km², woevaan 2,30 km² water.
Tösje de Brögke
De völgendje waeg vallen ónger 't gehuch: Tösje de Brögke, Effelerwaeg, Èmsraojwaeg en Brögkelerwaeg (deilsj).
Veenendaal
Stadsgeziech
Umtot Veenendaal ziech pas in lateren tied tot 'n stad oontwikkeld heet kint 't weineg monuminte. De febrikke oet d'n industrietied zien meis gesloop en vervange door ketoer- en woenbebouwing. Wel heet me daobij väöl rekening gehawwe mèt 'ne rojmen opzet en väöl parkgebeed: Veenendaal gelt es ein vaan de greunste stei vaan Nederland.
Historie
In de vieftiende en zestiende iew oontstoont Veenendaal es törfkolonie. D'n törf woort via e kenaal, de Grebbe, Grift of Valleikanaal nao de Nederrien versjeep, en aon dit kenaal oontstoont de plaots Veenendaal. In de late negentiende iew kaom de industrie op, die tot 1950 't bild en de economie vaan de stad bepaolde. Sinsdeen höbbe ziech veural bedrieve oet d'n deenstesector hei gevesteg. Tot 1960 waor de plaots oonderverdeild tösse de provincies Utrei en Gelderland; in dat jaor kaom dao door 'n grenscorrectie ein gemeinte Veenendaal.
Besjtek
thumb|right|200px| Besjtek op ein riejke
Mèt 'n besjtek (in 't Nederlandjs bestek, ouch dèkser couvert geneump) wirt 't handjgereij ('t gesjeër) bedoeld dat me gebroek biej 't bereije, 't servere mer sjpeciaal veur 't aete van voedsel en dan mèt name in de Westerse waereld. In de hujige Europese kultuur besjteit 't aetbesjtek oet metse, versjètte en laepele.
Samesjtèlling van ein besjtek
thumb|left|150px|Besjtek gebroek op de [[Titanic (sjeep)|RMS Titanic]] Ein oetgebreijd besjtek besjteit in de regel oet: Zoa is ein complete besjtek, al nao gelang dit meë oetgebreijd is, verkriegbaar in 24-deilige tot waal 127-deilige oetveuring.
Metaal
thumb|Biologisch aafbraekbaar besjtek gemaak van [[zètmael en polyester]] 't Meiste besjtek veur gebruuk in hoes wirt gemaak oet edelsjtaal, metse zint meistal deils of gans van molybdeenlegeringe, die baeter sjerp blieve. In de horeca wirt ouch Roesvriej sjtaol gebruuk, dat veurdeiliger is mer minder glanzetig is es edelsjtaol.<P>
Ein metaal dat väöl gebruuk wirt is zilver, dat aevel oxideert door contact mèt de lóch en regelmaotig gepóts mot waere, tenziej 't wirt in sjpeciaal besjtekkoffersj wirt gedoan, veurzeen van anti-aansjlaagdook. Ouch bekènd is verzilverd besjtek, dat 'ne verzilverde laog is op 'ne óngergróndj van edelsjtaol of alpaca. Ouch dit oxideert, mer haet 'ne kortere laevesdoer en is veurdeiliger es zilver. Bekènde merke van verzilverd of massief zilver besjtek zint Van Kempen en Begeer, Keltum, Robbe & Berking, Christofle, Kyra ten Cate, WMF, Wilkens, Auerhahn, Wiskemann, Puiforcat, Oneida. <P>
Kunssjtof
Allewiel besjteit d'r ouch besjtek gemaak van kunssjtoffe. Dat wirt dan meistal gebruuk es wegwerpbesjtek. De lètste óntwikkeling is 't biologisch aafbraekbaar besjtek. <P>
Week (kaord)
Ein sjtof es lampe-aolie of kaersjevèt is zelf meujlik aan 't brenne te kriege. De vloejsjtof kènt aevel door capillair wirking in ein week waere opgezaoge, is dan fiener verdeild, en brent dan gemekkelikker.
Kaersj
thumb|200px|left| ’n Week besjtömp veur ein kaersj Biej ein kaersj zit de week in de lengderichting van de kaersj. Sjtuk me ein kaersj aan, dan zal eësj 't kaersjevèt door de wermde van de zjwaege sjmelte. 't Vloejbaar kaersjevèt wirt dan door de pit opgezaoge, wonao de kaersj geit brenne.
Naormaote de kaersj korter wirt, sjtuk de week ummer wiejer oet. Door de lang week geit de kaersj walme. Veurhaer waas 't daoróm neuëdig de kaersj geregeld te sjnoete, de week aaf te knippe. Dit deeg me mèt ein sjeërke woaan ein bekske waas vasgemaak. 't Aafgeknipde deël van de week veel dan in 't bekske.
Biej modern kaersje is de week zoadanig geïmpregneerd dat ze in de hitte krómktrèk. De puntj van de week kump daodoor in de heitere randj van de kaersjvlam en verbrent vanzelf.
Aolielamp
Biej ein aolielamp haet me meistal ein drèjconstructie womit de week korter en langer kent waere gemaak. Hiejdoor kent dan de greuëde van de vlam geregeld waere.
Etymologie
't In de Limburgse dialekte gebruukde woord week is aafgeleijd van van de Middehoagduutsj wicke of wieche. In ’t Middenederlandjs kump wieke veur en in ’t Kiliaan wiecke. In 't Èngelsj wirt ein week wick geneump. Al dees weurd höbbe get te make mèt weve of knuipe.
Sjeldnaam
Sjeldname zeunt oonderzeuksbrónne vör psychologe en sociologe die oet 't gebroek van sjeldname conclusies kènne trèkke över de kultuur van groepe die bepaalde sjeldname gebroeke.
Harrie Geelen
Harrie Geelen (Heërle, 10 jannewarie 1939) is 'ne Nederlandse teikenaer, illustrator, regisseur, animator, sjriever, dichter en vertaler.
Hae sjtudeerde Nederlandse taal en lètterkunde in Amsterdam wo hae zien later vrouw Imme Dros taenge kaom, sjriefster van kènjerbeuk. Hae wirkde vanaaf 1967 biej de Toonder Sjtudio's, wo hae later de creative director zouw waere. Harrie Geelen sjreef en regisseerde väöl televisieprogramma’s zoa-es Prikkebeen en Pinkeltje en sjreef ’t scenario van Oebele, Kunt u mij de weg naar Hamelen vertellen, mijnheer?, Q en Q en Dolly Dots. Ouch vertaalde hae Disneyfilms nao 't Nederlands en illusjtreerde ónger angere beuk van Annie M.G. Schmidt en zien vrouw Imme Dros.
Zelem
thumb|Lambertuskèrk in Zelem. Zelem is e dörp in en deilgemeinte vaan Haole in Belsj Limbörg. 't Dörp ligk noordelek vaan de stad Haole en neet wied oostelek vaan Diest in Vlaams-Braobant.