cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Italische taole
De Italische taole zien 'nen tek vaan Indogermaanse taole gesproke in proto-historisch en vreug-antiek Italië. De term weurt allein in historische contex gebruuk, allewel tot de modern Romaanse taole, die vaan 't Latien aofstamme, genealogisch gezeen ouch bij de Italische taole hure. Behave 't Latien zien alle leie vaan de familie oetgestörve zoonder dochtertaole te höbbe veurtgebrach. Bovendeen is ouch 't Latien de einege Italische taol mèt 'n groete textueel euverlievering; veur de ander Italische taole en dialekte is me aongeweze op inscripties, zoetot de kinnes vaan dees taole neet al te oetgebreid is.
Aofkóms en verwantsjappe
De Italiërs waore Indogermane en zien dus in de prehistorie geleidelek aon oet 't ooste nao Italië geïmmigreerd. De ierste archeologische spore daovaan stamme laat oet 't twiede milennium veur Christus. De Italische taole hure bij de westeleke (kentum-) groop van Indogermaanse taole en zien daodoor verwant aon de Keltische en Germaanse taole en aon 't Grieks, meh in 't bezoonder aon 't Venetisch, wat soms zelfs tot 't Italisch gerekend weurt. Ouch 'n èng verwantsjap mèt 't Ligurisch ligk veur de haand; dit kin door 't te klein tekscorpus vaan die taol neet weure vasgestèld. Vreuger naom me aon tot de Italische taole bovegemiddeld ing mèt de Keltische taole verwant waore (op 'n meneer wie de Slavische en Baltische taole) meh de huidege stand vaan oonderzeuk gief gein aonleiing um dat te dinke.
Klaankveranderinge
Ouch in 't Italisch weurt de Proto-Indogermaanse foneeminventair kleinder. De mieste consonante oontwikkele ziech neet tot gans ander klaanke. 'n Oetzoondering zien de geaspireerde stumhöbbende plosieve bh, dh en gh, die in stumloes fricatieve verandere. In 'n ieder stadium zien dat woersjijnelek geaspireerde tenues gewees (ph, th, kh), wie in 't Grieks (wat ze later ouch tot fricatieve oontwikkelde!). Wat betröf de vocale: die kinne noe allevijf laank en kort zien. De allofonie tösse u en w/v is evels nog neet verdwene (Latien volvere "drejje", voltoejd deilwoord volutum). De Italische taole zien relatief klaankriek: "lestege" consonantclusters die in 't Proto-Indogermaans aon de orde vaan d'n daag waore geit me oet de weeg.
b, d en g blieve oonveranderd.
bh > f (te verklaore oet bh > ph > f), dh > f (te verklaore oet dh > th > þ > f), gh > h of f (te verklaore oet gh > kh > ch > h/f).
p, t en k blieve oonveranderd.
l, m, n en r blieve oonveranderd.
s en w blieve behawwe. S weurt f in sommege wäörd.
Oonderverdeiling
ITALISCHE TAOLE
't Faliskisch, wat direk te noorde vaan Latium gesproke woort, verdween al laank veur 't begin vaan de jaortèlling. 't Oskisch en 't Umbrisch bleve langer bestoon; de ierste taol is ouch nog, neve Latiense tekste, op de mör vaan Pompeii aongetroffe.
Toe-midden óngerónje veurklinker
d'n Toe-midden óngerónje veurklinker of óngerónje geslaote-midde veurklinker is 'ne klinker dae in väöl gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vannen toe-midden óngerónje veurklinker zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n toewe-midden óngerónje veurklinker veur in vriewaal alle dialekte. In väöl dialekte haet deze klinker 'n, lichtelik, palataliserendje wirking, juus wie de meiste anger óngerónje veurklinkers. De lange klank wuuertj meistes gesjreven es ee. Wiejer guldj de korte variantj döks es 'nen allofoon veure midden óngerónje veurklinker è.
De ee kóntrasteertj inne meiste dialekte mitte langen aop-midden óngerónje veurklinker, gesjreven es ae, en in sómmige dialekten onna mitte lange midden óngerónje veurklinker , èè.
In dialekte wie 't Vinloos, en in minder maot 't Mestreechs gespraoke door jóngere, krieg de lange klinker 'ne (lichtelik) gediftongeerdje oetspraok. In anger dialekte, worónger 't Mofers, kóntrasteertj deze klank mitten óngediftongeerdje variantj, wodoor minimaal pare wie D en deej  óntstaon.
Bieje stoeattoean wuuertj de klank op 't lits in Midde-Limbörgse dialekte döks lichtelik gecentraliseerdj toet [èə̯]. Det truuedj veural op veur 'n -r. In dialekte wie 't Zittesj, 't Hirkebósjer en 't Zelfkantjs truuedj zelfs 'n richtige diftongering op, wobie d'n ieëste klank wuuertj verlieëg, toet ei; veur 'n -r blief de centralisering ouch staon wodoor me d'n triftong  eie krieg, wie in beier en veier (inplaats beer en veer).
In 't Mofers kump d'n toe-midden óngerónje veurklinker nag veur es 'nen allofoon veure sjwa wen d'r völg op 'n littergreep mit geslaoten of midden óngerónje klinkers, wie tieje en braeke.
Lies vaan Mestreechse literatuur
Dit is 'n lies vaan publicaties en eventueel neet-gepuliceerde buunwerke in 't Mestreechs.
Bögkeme
Bögkeme (in 't lokaal plat ouch Böggeme, Nederlands: Buggenum) is 'n dörp in de gemeinte Leudaal.
Karakteristiek veur Bögkeme is de bebouwing langs de Dörpsstraot. De St. Aldegundiskirk en Hoes Malborgh valle dao ouch ónger. De sjriefster Neel Doff is in 1858 in Bögkeme gebaore.
In dit dörp woene ongevieër 1000 lui.
Waope
Sint-Aldegonde waor de parochieheilege vaan Bögkeme en kump op 't aajd zegel vaan de sjepebaank veur. 't Huieg waope is gedeild vaan 't graofsjap Häör - boe Bögkeme oets in laog - en de femilie de Keverberg, die hierleke rechte in Bögkeme had. In allebei de waopes stoon fuitsjes: de hores in 't waope vaan Häör mote gein jachhores meh gewoen hores zien, en de liew vaan de Keverberg huurt dobbelstarteg te zien en getongk vaan keel.
Historische inwoenertalle
De bevolking vaan de gemeinte Bögkeme is in häör rillatief kort bestoon neet hel gegreujd. 'nen Opgoonden trend woort dèks gebroke door 'nen tied vaan krimp.
(v1830=100)
Greun: Gemeinte Bögkeme Blauw: Provincie Limbörg
Färgelanda
Färgelanda is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 6.768 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 593,07 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 11,4 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
7,13% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Fotosynthees
miniatuur|Fotosynthees Fotosynthees is e percès worin leechinnerzjie wuuertj gebroek veur kaolstofdioxied óm te zètten in kaolhydrate, wie glucoeas. 't Percès kump veur in plantje en sómmige bacterieje. Op sómmige bacterieje nao gebroeken alle fotosynthetiserendje organisme naeve kaolstofdioxied ouch water veur dees sókkere te make. Fotosynthetiserendje organisme waeren ouch waal autotrofe of fotoautotrofe geneump. Autotroof organisme zeen in staot zichzelf van innerzjie te veurzeen en kónne zichzelf synthetiseren oete abiotische componente: anorganische stof (worónger water en kaolstofdioxied) en leech. Hiedoor zeen ze ónaafhenkelik van anger organisme veur häör bestaon.
Liejef
Liejef (Nederlandjs: Zoutleeuw; Frans: Léau) is 'n stad en gemèndje inne Belzje pervinsje Vlaams-Braobantj. De stad ligk oppe grens van 't Hagelandj, de Vöchtigen Haspegouw enne Druuegen Haspegouw, in 't oeaste vanne pervinsje. De gemèndje tèltj ruum 8.000 inweuners. De petroeanhèlge vanne stad in Sint-Leonardus.
Fotosynthees
Fotosynthees kan waeren óngerverdeildj in oxygeen fotosynthees en anoxygeen fotosynthees, aafhenkelik van of vriej zoerstof 'n rol speeltj in 't percès. Oxygeen fotosynthees truuedj op in landjecosystemen en inne toeplaog van watere. Daobie wuuertj zoerstof geperduceerdj det e groeat deil oetmaak vannen dampkrink. Wiejer is veurnamelik op groeate deepdjen innen oceaan 'n vorm van fotosynthees wobie gein zoerstof wuuertj geperduceerdj of gebroek. Dit hètj den anoxygeen fotosynthees. Organisme die innerzjie vaslègke middels fotosynthees waere fototroof geneump. Naeve fototroof organisme zeen ouch chemotroof organisme die laeve van chemosynthees.
Generaliteitslen
De Generaliteitslen waore de gebeje die bij de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen hoorte meh gein eige Staote hadde. Ze stoonte oonder direk bestuur vaan de Staote-Generaol, boe ze zelf gein stum in hadde.
Liejef
De naam Liejef is aafgelèdj van 't Germaans hlaiwa det "bieje graafheuvele" mèntj.
Generaliteitslen
De Generaliteitslen waore veural roems-katheliek en waore in de lèste fase vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog op de Spanjole vereuverd. Ze waore gemeinelek deil vaan e groeter gebeed, wat veur de res nog in Habsburgse han waor. Daobij hadde de len boe ze deil vaan waore in 1579 de Unie vaan Utrei neet geteikend; ze hadde ziech dus neet oet hun eige bij de Rippubliek aongeslote. In 't kerngebeed vaan de Rippubliek zaog me de Generaliteitslen es bufferzone nao de Spaonse, later Oosteriekse Nederlen. Ze woorte gebruuk es wingewes, boe zwoer belastinge op woorte geheve. Aon d'n andere kant waor 't Staots beleid hei e stök tolleranter es in de naoberlen; in de praktiek heersde hei godsdeensvrijheid, die 't oonder de Habsburgers absoluut neet gaof.
Liejef
Liejef behuuerdje innen dertieëndjen en veertieëndjen ieëf toete zeve groeate stej van Braobantj. Inne zèstieëndjen ieëf óntkoom de stad ane biljerstorm; hiedoor is de Sint-Leonarduskirk ane Groeate Mert de ènsigste kirk in Belsj mit 'n intak-gebleve middelieëfs interjeur. Ouch 't Stadhoes enne Lakenhal zeen middelieëfs en nag gooddeils intak gebleve.
Angere plaatse
Anger deilgemèndjes van Liejef zeen Budingen, Dormaal, Halle-Booienhoven en Helen-Bos. Wiejer guuef 't nag de gehuchten en dörper Booienhoven, Bos, Halle en Ossenweg.
Generaliteitslen
Neet euveral in de Generaliteitslen waor de mierderheid katheliek: in groete deile vaan Staots-Vlaondere waor en is me protestants. Ouch waore sommege aander plaotse en regio's in de Nederlen katheliek, zoonder tot die hun otonomie verlore. Allewijl huurt 't euvergroet deil nog ummertouw bij Nederland.
Mèt de Franse invasie vaan 1795 en de instèlling vaan de Bataafse Rippubliek verdwene de Generaliteitslen. Staots-Braobant woort noe es Bataafs-Braobant e volweerdeg gewes, de res woort bij Fraankriek geveug.
Euverziech
De Generaliteitslen waore:
Vaan 1594 tot 1619 ouch:
Sinds de Vrei vaan Utrech in 1713 umvatde de Rippubliek ouch nog:
Ouch Drenthe had gein stum in de Staote-Generaol: mèt 1% vaan de landsbevolking en mer ein stad woort 't neet es volweerdeg gewes gezeen. 't Had evels wel zien eige Staote en waor daomèt gei Generaliteitsland. Groete stökker land die noe bij Nederland hure, hoorte neet bij de Rippubliek, ouch neet bij de Generaliteitslen. Dit gol veur Remun en Zittert en hun direkte umgeving, meh veural veur versjèllende stäötsjes in 't Midde-Nederlands Revieregebeed.
Quiévrain
thumb|Locatie va Quiévrain in Henegouwe. Quiévrain is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Berge. Op 'n oppervlakde va 21,22 km² wonne 6.690 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 315 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De Sint-Martinuskèrk va Quiévrain. Baisieux en Audregnies.
Modulatie (meziek)
'n Modulatie is 'n verandering vaan toensoort binne 'tzelfde meziekstök. Me kin zoewel modulere vaan ei toengeslach nao 'n aandert (zuug oonder veur oetlègk) es binne 'tzelfde toengeslach, meh wel mèt 'n aander toencentrum.
In einstummege meziek wie Gregoriaans gezaank is 'n modulatie gaw bereik door de melodie te verandere. In de barokke en klassieke meziek is 't vereis tot me 'n modulatie veurbereit door 'n gooj harmonische progressie. 'n Modulatie gebäört daan in weze door e paar dobbelzinnege akkoorde die zoewel in de aw es in de nui toensoort kinne weure verklaord. Vaanaof de romantiek weure de regele losser, umtot de groeter rol vaan de chromatiek daan ouch tertsverwantsjappe touwliet. In de popmeziek weurt dèks zoonder gedeuns gemoduleerd, veural um e leedsje spannend te hawwe.
Modulaties nao de parallel
Wie gezag kós me in einstummege meziek vrij gemekelek 't toengeslach verandere door 't gezaank te buige. Stèl tot me beveurbeeld in d'n Dorische modus zingk (vaan d nao d), daan kin me, nao 'n regel die (wie dat ziech huurt) op 'n d indeg, wijer goon in de Lydische modus (vaan f nao f) en f es toencentrum aonhawwe. Allewel tot me daan de modus ('t toengeslach) heet veranderd, gebruuk me nog ummer dezelfde note.
In de modern meziektheorie steit dees meneer vaan modulere bekind es modulatie nao de parallel. Ouch in latere meziek kump dat veur. Zoe kin me vaan d-klein nao F-groet (twie toensoorte mèt allebei 'tzelfde aontal veurteikens, naomelek ein mol) modulere door de volgende progressie:
Klassieke modulaties
In de meziek(theorie) vaan d'n achtienden iew waor de parallel ein vaan de veer ingste verwantsjappe. De aandere drei waore:
Modulaties waore gooddeils beperk tot dees veer relaties. Wijer aofgelege modulaties, beveurbeeld vaan d-klein nao G-groet, kaome wel veur; me spraok daan vaan "verwantsjap in de twiede graod" of, bij bezunder wiedaofgelege relaties, "in de daarde graod".
Romantische en latere meziek
Wie me kin zien, vèlt dees modulatie allein te verklaore mèt verhuugde en verliegde trep. De toen as en 't bijbehurend As-groetakkoord koume neet veur in de toenlèdder vaan C-groet, meh es me de zèsde trap verlieg (normaal 'n a-kleinakkoord, noe As-groet) kin me dat akkoord wel kriege. Umtot verliegde zèsde trappe in de romantiek bezunder gebrukelek woorte, kloonk 'n tertsverwantsjap de lui neet mie zoe vreemp in de oere.
Me kump de tertsverwantsjap bij Ludwig van Beethoven hei en dao tege, meh bij Franz Schubert weurt ze ech gebrukelek. Door de negentienden iew heer weure modulaties ummer gewaogder; componiste zeuke ummer wijer relaties. Bij laatromantische componiste kin me al geregeld modulaties gebaseerde op de verliegde twiede trap vinde, beveurbeeld vaan C-groet nao Des-groet. Impressionistische componiste make dèks gebruuk vaan relaties gebaseerd op de middeliewse toenlèdders. Es gevolg daovaan kin me begin twintegsten iew zoonder probleme modulere nao:
Mèt C-groet zien daorum direk verwant: c-klein, Des-groet, d-klein, D-groet, Es-groet, e-klein F-groet, f-klein, G-groet, g-klein, As-groet, a-klein, Bes-groet, bes-klein en b-klein.
Staar
thumb|De [[dobbelstaar Eta Andromedae A en Eta Andromedae B]] thumb|De helder staar [[Canopus (ster)|Canopus in 't starebeeld Kiel]] 'n Staar is 'n bolvörmig hiemelliechaam, bestaond oet leechgevend plasma. Bij de mieste stare is d'n drök en temperatuur vaan de inwendege gaasconcentratie zoe hoeg tot dao kernfusiereacties plaotsvinde. Daobij weure enorme hoeveelhede energie geproduceerd die door de staar weurt oetgezonde in versjèllende golflengte. De belaankriekste golflengte is woersjienelek de spectrale band vaan 't ziechtbaar leech. Ouch de eindstadia vaan stare, de witte dwerge en neutronestare, boe-in de kernfusie tot 'n ind is gekoume, weure tot de stare gerekend.
De staar die 't kortste bij is is veur us de Zon. Daonao volg de staar Proxima Centauri.
Kaokkuns
Kaokkuns is 'n culinair zaak. 't Woerd "culinair" sjtamt aaf van 't Latiense woerd culina: "de kaokkuns" of "wat de kuke betrèf" beteikent. Kaoke weurt dus gezeen as een kuns, 'n vak, 'n vorm van expressie, mer ouch as 'n dageliks noedzakelike bezigheid van miljarde luuj, die in de praktiek weurt aangelierd.
8 miert
8 miert is de 67sten daag van 't jaor (68ste daag in e sjrikkeljaor) in de Gregoriaanse kalender. Nog 298 daag toet 't ènj van 't jaor.
Gebäörtenisse
thumb|right|Mahatma Gandhi, begint zien acties op 8 miert 1932.
Gebore
thumb|Willem V van Oranje gebaore in 1748
Gesjtorve
thumb|Sjtadhawwer Willem III Gesjtorve 8 miert 1702
Pruses (land)
Historie
Oersprunkelek waor Pruses e gebeed aon de Oosziekös, boe de Pruse woende, e Baltisch volk, mèt 'n bijhurende Baltische taol, 't Prusisch. Dit gebeed kump oongeveer euverein mèt 't later Oos-Pruses, wat allewijl oonder Rusland en Pole is verdeild. In 1266 woort de Duitse Orde door keizer Frederik II beliend mèt dit gebeed; same mèt de Pommerelle woort dit noe de hoofzedeleer vaan hun staot. Dit lien waor oonderdeil vaan de Duitse expansie nao 't ooste. Nao 'nen tied vaan ooneinegheid naom 't keuninkriek Pole de hiersjappij euver: nao de Twiede Vrei vaan Thorn kaom 't zuielek deil aon Pole en mós 't noordelek deil, wat euverbleef, ouch de suzereiniteit vaan de Poolse keuning erkinne. Dit gebeed woort in 1525 verheve tot hertogdóm Pruses.
In 1618 kaom 't door vererving aon de käörvoors vaan Brandenburg (oet 't hoes Hohenzollern), boemèt 't in 't vervolg 'n einheid góng vörme. Op d'n door evels góng neet Brandenburg meh zjus Pruses in deze boond euverheerse, zeker wie d'n hertog en käörvoors in 1657 't gebeed loskraog vaan Pole. Umtot 't gebeed ouch neet in 't Heileg Roems Riek laog, waor 't gans oonaofhenkelek. Nao de verheffing tot Keuninkriek Pruses in 1701 breide de staot ziech gaw oet op Duits (veural Noord-Duits) en Pools gebeed. Bekind woort keuning Frederik de Groete.
In de Napoleontischen tied waor Pruses mèt Oosteriek verboonde tege Fraankriek, meh mós 't toch de annexatie vaan 't haaf groondgebeed en d'n doortoch vaan de Franse legers nao Rösland touwstoon. Nao de Slaag bij Waterloo en 't Congres vaan Wene kaom Pruses es 'n Europese groetmach op, die mèt d'n Duitse Boond actief de politieke vereineging vaan de Duitse staote naostreefde, soms mèt diplomatie, soms mèt oorlog. Beslissend waor de breuk mèt d'n Duitse Boond in 1866, door de opriechting vaan de Noordduitse Boond ('n unie vaan Pruses mèt get satellietstäötsjes). Dit leide tot 'nen oorlog mèt d'n Duitse Boond oonder leiing vaan Oosteriek, d'n Duitsen Oorlog. Pruses kaom es winner oet d'n oorlog en waor vaanaof noe d'n dominanten Duitse staot.
In 1871, nao d'n oorlog tege Fraankriek, woort keuning Wilhelm in Versailles tot keizer vaan Duitsland ('t Twiede Riek) gekroend. Pruses waor dao-in eine vaan de väöl deilstaote, meh wiedoet de groetste. De keizer bleef d'n titel Keuning vaan Pruses drage. In de Weimarer Republiek heel Pruses zien eige bestuur en otonomie, meh in 1932 naom 't Riek de regering vaan Pruses euver. In 't Daarde Riek woort de mach vaan de staote nog wijer verzwaak. Nao d'n Twiede Wereldoorlog woort Pruses in versjèllende bezèttingszones verdeild, op 25 fibberwarie 1947 woort 't officieel aofgesjaf.
Indeiling
Opmerking: Tot 1878 waore Oos- en Wes-Pruses in ein provincie Pruses vereineg.
Troubadour
thumb|200px|Troubadour Bernart de Ventadour oet de [[dertieënde eëuw]] thumb|200px|Troubadours die zènge euver de kruusvaart, [[Gustave Doré]] thumb|200px| 'ne Moderne troubadour oet 2003
'ne Troubadour is 'ne middeleëuwse, róndjtrèkkende dichter/zenger dae zien gedichte, meistal es minneleed en begeleid door 'n fejoal, in 't aopebaar aan zien pebliek ten geheuëre brach.
Aafkóms van 't woord troubadour
't Woord troubadour is aafgeleid van 't Occitaanse woord "trobar", dat 'vènje', 'dichte' beteikent (vr: trobairitz). 't Woord "Trouvère" is aafgeleid van 't Oudfranse woord 'trouver', wat aevenèns 'vènje' beteikent. In de Germaanse sjtreke sjpraeke v’r euver Minnezèngers (zie zónge euver de hoofse minne).
De eësjte troubadours
De eësjte mèt naam bekènde troubadour waas Willem van Poitiers, dae in de 11e eëuw laefde en hertog van Aquitanië waas. Die eësjte troubadours sjreve in 't Occitaans, de awtste laevende literair taal van Wes-Europa. De meiste troubadours bezónge de hoofse leefde. Bekènd gebleve troubadours zint ónger angere Bernard de Ventadour, Bertrand de Born, Sordel en Eléanore d'Aquitaine en Jaufré Rudel. Ouch leje van de hoag adel sjreve ledere in de sjtiel van de troubadours, biejveurbeeld hertog Jan I van Brabant. Mèt de verneteging van de Occitaanse cultuur, nao de sóms gewelddadige inlieving door Frankriek van de Languedoc in 't begin van de veërtieënde eëuw, verdwene ouch de troubadours.
Troubadours en trouvères
Troubadours vènje v'r veural trök in Zuud-Frankriek, trouvères dao-en-taenge bevènje zich in 't Noorde van Frankriek. Hoewaal ze es groep neet dudelik gedefinieerd ware en allebei de 'groepe' dus eigelik 't zelfde doel/beroop hèje zint d'r toch ènnige opmerkelike versjille tösje 'troubadours' en 'trouvères':
Minnezenger
thumb|200px| De Minnezenger [[Otto von Botenlauben in Bad Kissingen.]]
Jongleurs en minsjtrele
Ze compeneerde zelf gein leder, mèr veurde werke oet die door angere woorte gecompeneerd of brachte volksmeziek (zie hèje waarsjienlik waal de neuëdige ervaring óm variaties te brènge van besjtaonde compesities). Went jongleurs vas in deens gónge biej 'n adelike heer, neumpde me hun minsjtrele.
Leedvörme
De troubadours gebruukde de volgende leedvörme:
Limburgse troubadours
In de 20e eëuw geuf 't ouch 'n aantal modern Limburgse troubadours die mèt 'n gitaar (of luut) in de handj euveral hun leedjes te geheuëre brachte of nog doont. Veurbeelde hiejvan zint Jo Erens, Harry Bordon, Frits Rademacher, Sjef Diederen, Jos Meessen, Jan Diederen, Bert Diederen, Sjeng Fransse.
Santiago de Compostella
thumb|300px|De basiliek van Santiago Santiago de Compostella (in ’t Sjpaans Santiago de Compostela) ies 'n plaats in ‘t Noord-Weste van Sjpanje. In de sjtad ziet ’t Galicisch besjtuur. Ze haet 90.000 inweunersj, woavan 1/3 sjtudente. Zie ies al ièwe 'n belangriek baevaartsoord. Door gans Europa loupe vaste routes langs pleisterplaatse, 'hospitia', riechting dees pelgrimsplaats.
’t Ièrsjte deil van de naam kump van San Jago (Sint Jaokob). Compostella geit truuk op 't Latiense Campus Stellae (sjterreveld), dat verwies nao ’n sjter, die ’t gebeinte van de heilige Jaokob zou höbbe aangeweze. In 1985 woort de ouw sjtad door Unesco tot waerelderfgood verklaord.
Jacobus de Meerdere
De heilige Jaokob (Sjpaans: Santiago) waor de zoon van de Galilese vösjer Zebedeüs en Maria Salome. Hae weurt ouch Jaokob de Meerdere geneump umdat hae de oudste zoon waor. Later zal hae eine van de 12 apostele van Jezus zin, same mèt ziene broor Johannes en ziene naef Jaokob de Mindere.
Jaokob weurt aafgebeeld es ‘ne pelgrim op weeg nao Santiago. Aan ziene hood en op zien boorsj dreug hae de zgn Sint-Jaokobssjelp. Die sjelp weurt later, saer de 12e ièw, 't symbool van de pelgrim nao Santiago de Compostela. Ziene fièsdaag vèlt op 25 juli.
Legende
Rónd de 6e ièw begint 't verhaol dat Jacobus de Meerdere in Sjpanje zou zin gewaes. ‘t Graaf mèt zien gebeinte weurt begin 9e ièw gevónge in Galicië, Sjpanje. 't Gevolg ies: pelgrimage nao San Jago (Sint Jaokob) ofwaal Santiago de Compostella. In de reformatie löp de aandach get truuk meh saer de echheidsverklaoring van de relieke door Paus Leo XIII in 1881, bleujt de pelgrimage tot op de daag van huuj. Bove zien graaf ies de basiliek geboewd.
D'r Bróch
D'r Bróch (Limburgs: Broek) is e gehuch t'n naorde van Bóches inne gemèndje Zumpelveldj inne Nederlandjse pervincie Limbörg. 't Gehuch ligk tösse Waalbrook in 't naorde en D'r Prikket in 't zuje. Óngevieër twintjig hoezer en bórderieje staon d'rs mit zoeaget 50 inwoeaners.
Santiago de Compostella
Basiliek
De basiliek en kathedraal van Santiago de Compostella ies ’n kruuskèrk oet 1077, geboewd op fundamente van ’n ièrder kèrk oet 800. ’t Geboew ies 97 m lank en 22 m hoag en tuènt versjillende sjtiele. ’t Zuud-portaol ies in romaans, ’t wesportaol barok, de noordkant neo-classisistisch en de kloastergank gotisch. In de kèrk bevingk ziech ‘n ca 1,60 m groat wierouksvaat, in 1851 gemaak door de goudsjmeed José Losada. Op fièsdaag weurt ’t gebruuk en aan touwe aan ’t plafón opgehange.
Veurname
Limburgse veurname, aafgeleid van Jacobus zint: Jack, Jacques, Jaqueline, Zjaak, Jaco, Jaokob, Cobus en Kuèb (Kuuëb).
Trentino-Zuud-Tirol
Trentino-Zuud-Tirol (Italiaans: Trentino-Alto Adige; Dütsj: Trentino-Südtirol; Ladinisch: Trentin-Südtirol) is de noordeligste regio van Italië. De hoofsjtad is Trente. De regio ligk vuur e groeët deel i de zudelige oetleupesj va de Alpe en is historisch en kultoereel verbónge mit de noordelig geleëge Oeësteriekse regio Tirol. Doaneëve grens zie óch aa g'ne deelsjtaat Salzburg. In 't weste grens de regio óch aa ge Zjwitserse kanton Graubünden. Zudelig grens zie aan de Italiaanse regio's Lombardieje en Venetië.
Trentino-Zuud-Tirol is verdild i twieë provincies: Trente en Zuud-Tirol. I Trente kalt bekans jiekerieë Italiaans en in Zuud-Tirol bekans jieëkeree Dütsj en lokale Beiesje dialekte. I Trente guëf 't evvel óch zier klinge Dütsjsjproakige minderhede, zoeëwie de Zimbern. Hun sjproak is e Beiesj dialek en weëd óp inkel bergdörper gekald. Doaneëve weëd óch 't Romaanse Ladinisch in de bergdörper va Trente gekald. Dees sjproak liek get óp 't Reto-Roemaans in Graubünden. In alle groeëte sjteë kint me terech mit 't Italiaans en angesjum beheësje vöal lüj 't Dütsj, óch vaweëge 't toerisme. D'r Brennerpas óp g'n grens mit Oeësteriek verbingk Noordwes-Europa mit de toeristische regio's in Italië, zoeëwie 't Gardameer en de sjtad Venetië. I g'n regio zelf guëf 't vöal bergbeklimmesjtoerisme i d'r zoeëmer en winktersjport.
De Adige (Dütsj: Etsch) is de wichtigste revier en sjtruimt va noord noa zuud. I höar daal ligke de wichtigste plaatsje va de regio. Bolzano (Bozen) hat knap 100.000 iwuënesj en is wiedoet de groeëtste sjtad va Trentino-Zuud-Tirol. Anger wichtige sjteë zint Merano (Meran), Laives (Leifers), Lavis, Rovereto (Rofreit), Mori (Moor in Tirol) en Ala (Ahl am Etschtal).
Blombay
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Toe-midden óngerónje centrale klinker
d'n Toe-midden óngerónje centrale klinker of óngerónje geslaote-midde centrale klinker is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vannen toe-midden óngerónje centrale klinker zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n toe-midden óngerónje centrale klinker veur es 'nen allofoon veure sjwa wen d'r völg op 'n littergreep mit geslaoten of midden óngerónje klinkers, wie tieje en braeke, beveurbeildj in 't Remunjs.
Trinidad en Tobago
Trinidad en Tobago is 'n landj in 't Caribisch gebeed. 't Besjtuit oet twee grote eilenjer. Dees twee eilenj zeen eilenj van'ne klein Antille en vorme same de gelieknamige eilandjsjtaot. Ze ligke tösse de Cariben en'ne Atlantische Oceaan, ten noordooste van Venezuela.
Geografie en Meteorologie
't 4828 km² Grote eilandj Trinidad weurdj door drie bergketes doorsjneje. Ouch Tobago (300 km²) waerdj door ein gebergte doorsjneje – Tobago is waal helemaol begreujd. De hoogste berg van'ne twee eilenj is de El Cerro del Aripo (941 m) op Trinidad. De grotste sjtaej zeen Chaguanas 72.159 inwoners, San Juan 56.588 inwoners, San Fernando 56.380 inwoners, Port-of-Spain 49.657 inwoners en Arima 34.997 inwoners.
't Klimaat is tropisch. De raegetiet doert van juni toet december, wobie raegehoeväölhede van ongeveer 2000 mm gehaold waere. De doorsjneetemperatuur is euverdaag ongeveer 30 °C – 's nachs keult 't aaf toet ongeveer 20 °C. In taegesjtelling toet de meiste Caribische eilendjes ligke Trinidad en Tobago ten zuude van'ne Hurricane-Zone.
Amador County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Californië thumb|200px|Ligking vaan Amador Amador is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Jackson.
Norbertiene
thumb De Norbertiene of de Premonstratenzers (Latien: Candidus et Canonicus Ordo Praemonstratensis), mit de aafkorting OPraem, woerde in 't jaor 1120 doer Norbert van Xanten in Prémontré opgerich as gecentralisierde orde van regulier Chorherren. Op 't Bèlsj en in Nederland wuere de Premonstratenser Norbertiene genump.
Amador County
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 1566 km² (605 mijl²) boevaan 1536 km² (593 mijl²) land en 30 km² (12 mijl²) of 1.94% water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 23/km² (59/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 35.100 dat bestoont oet:
't Gaof 12.759 gezinne en 9071 femilies in Amador County. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,39.
D'r Zamberig
D'r Zamberig (Limburgs: Zandberg) is e gehuch t'n naorde van Bóches inne gemèndje Zumpelveldj inne Nederlandjse pervincie Limbörg. 't Gehuch ligk tösse Bóches en D'r Prikket in. Óngevieër dertig hoezer staon d'rs mit zoeaget 80 inwoeaners.
Martin Luther King
thumb|Martin Luther King Jr. Martin Luther King Jr. (15 jannewarie 1929 - 4 april 1968) waas 'nen Amerikaansen dominee en börgerrechtenaktivis dae opkwaam veure belange vanne Afro-Amerikane. Hae woort gebaoren in Atlanta.
Juus wie zie veurbild Mahatma Gandhi sjreef hae gewaldjsloeas optraeje veur taenge de discriminatie vanne negerbevölking enne rassesjeijing inne Vereinigdje Staote. Ouch waas hae kritisch euvere Viëtnamkrieg.
Op 28 augustus 1963 heel d'r 'n toespraok mitte bekandje wäörd I have a dream. In 1964 kreeg t'r de Nobelpries veure Vraeje.
Veural inne zujelike staote woort t'r gehate dore aanhengers vanne rassesjeijing. Dit lèdje op 4 april 1968 toette maord op 'm door James Earl Ray.
Kepèl
thumb|right|Kèrk van Kepèl Kepèl (Nederlands Panningen) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Pieël en Maas, vasgegreujd aan Helje wat t'n oeëste van Kepèl ligk. 't Dörp heij op 1 juli 2008 7598 inwoeëners. Bovedeen sjtóng in Kepèl 't raodhoes van Helje.
Kepèl is genumt nao de in 1643 gebouwde kapèl, die de ganse gemeinte veurzoog. Toen in de negentiende ieëw de religieus belaeving veul intenser woort mós me de kapèl oetbouwe tot 'n echte kèrk. In 1929 woort de aoj kepèl aafgebroke en door 'n ni-j kèrk vervange van arsjitek H.W. Valk. Ze rakde in 1944 zwaor besjadigd mer is daonao gerestaureerd.
Kepèl is 'n belangriek regionaal centrum: 't veurzuut de umgeving van sjoeële, wèrk in d'n deenstesector en winkels.
Beij Kepèl, allewiel aevel mieër beij Beringe, mak de Panninger Linie 'nen dreij. Dees isoglos (de grens tösse slaope en sjlaope) is dan ouch nao dit dörp genumd.
Tot 1 januari 2010 waor Kepèl de hoofplaats en de groeëtste kern van de toen opgeheve gemeinte Helje.
Västmanlands län
thumb|De ligking van Västmanlands län in Zwede. Västmanlands län is 'n provinsje inne Zweedse regio Svealand. Ze grèns ane provinsjes Södermanlands län, Örebro län, Dalarnas län en Uppsala län.
Vinje
Vinje kan verwieze nao:
Iesland
Iesland (Ieslands Lýðveldið Ísland) is 'n eiland en rippubliek in Noordoost-Europa, ten noorde vaan Groet-Brittannië en Ierland, ten weste vaan Noorwege en ten (zuid)ooste vaan Greunland. Hoofstad en insegste stad vaan beteikenis is Reykjavík. De inwoeners vaan Iesland heite Ieslanders. Boete de hoofstad en häör directe umgeving is 't land dunbevolk, dèks zelfs rechoet leeg. 't Binneland is zoe good wie oonbewoend, en ouch groete deile vaan 't kösgebeed höbbe gein aander bewoening es um de zoeväöl kilometer 'n boerderij.
Iesland ligk op de breuklijn tösse de Euraziatische plaat en de Amerikaanse plaat, boven 'ne geologischen hotspot. 't Land is de aofgeloupe twinteg mieljoen jaor oontstande door aonhawwende geologische activiteit. Ouch noe nog is 't land hendeg geologisch actief: völkaonoetbarstinge koume mèt groete regelmaot veur.
Västmanlands län
Gemèndjes
In Västmanlands län ligke de volgendje gemèndjes:
Iesland
De minseleke historie vaan Iesland is kort en geit mer trök tot 874, wie de Vikinge 't eiland oontdèkde. In 930 woort 't gebeed tot 'n staot umgevörmp. Door de iewe heer leefde 't land, mèt wisselende vörm vaan otonomie, oonder Noorse en Deense hiersjappij. In 1918 woort 't land oonaofhenkelek; iers es keuninkriek in personeel unie mèt Denemarke, sinds 1944 es rippubliek.
Bestuurleke indeiling
Zuver bestuurlek gezeen heet Iesland mer twie niveaus: de lendeleke bestuurslaog en de gemeinte. Anno 2023 gief 't 64 gemeintes; väöl kleinekes zien in eus iew samegeveug. Op statistisch gebeed weurt evels wel de regio es tusseniveau gebruuk. De ach regio's speule ouch 'n groete rol in 't bezej vaan de Ieslanders: ouch informeel weure ze dèks gebruuk en väöl lui identificere ziech mèt 'n regio.
De ach regio's zien:
Politiek
Iesland is 'n unitair, parlemintair rippubliek. 't Staotshoof is de president (Ieslands: forseti), dee um de veer jaor weurt gekoze. De president heet mer 'n beperkde oetveurende mach; es regeringsleier zuut me dèkser de premier (forsætisráðherra). 't Kabinèt, mèt dee premier aon 't hoof, weurt door de president beneump nao 'n formatie, die volg op de parlemintair verkezinge.
't Ieslands parlemint, 't Alþingi, weurt um de veer jaor gekoze (es de regering neet iejer vèlt). 't Heet 63 leje en is sinds 1991 einkamereg. Bij de verkezinge vaan 2021 kaome ach partije in 't parlemint.
Iesland scoort consequent hoeg op lieskes vaan minserechte en democratie. Op de Democratie-Index vaan The Economist scoorden 't in 2022 9,52 op 10; heimèt moot 't land allein Noorwege en Nui-Zieland veur ziech laote.
Insignes
't Veendel vaan Iesland is e blauw veld mèt dao-op e roed Noords kruus mèt witte zuim. 't Oontwerp volg dat vaan aander Scandinavische veendele, gans in 't bezunder dat vaan Noorwege. Al bij de oonaofhenkelekheid vaan 1918 woort dit veendel ingeveurd; bij de stiechting vaan de rippubliek in 1944 woorte get klein veranderinge doorgeveurd.
Ouch op 't waope zuut me dees symbole: op e veld vaan lazuur e Latijns kruus vaan keel, gezuimp vaan zèlver. 't Gief neet minder es veer sjèldhawwers: aon d'n heraldische linkerkant (rechs veur wee nao 't sjèld kiek) 'ne bergreus (bergrisi), aon de rechterkant 'nen deur (griðungur) en bove nog 'nen draak (dreki) en adeleer of griffioen (gammur, lètterlek 'gier'). De twie staonde sjèldhawwers stoon op 'ne groond vaan ies. Dit waope is in 1944 ingeveurd, meh 't keuninkriek had al e gelieksoorteg waope. Veur de oonaofhenkelekheid heet Iesland diverse aander waopes gehad.
Deva (Roemenië)
Deva (Hongaars: Déva, Pruus: Diemrich) is 'n stad in 't wèste van Roemenië en 't is de houfstad van 't distrik Hunedoara. De gemèndje tèltj 56.647 inwoeaners (2011) en ligk oppe linkse kantj vanne Mureș (inne aadheid Maris geneump) ane voot van 'ne 371 m hoeagen häövel. Naeve de stad Deva ligke nag veer dörper inne gemèndje; Archia, Bârcea Mică, Cristur (Hongaars: Csernakeresztúr) en Sântuhalm.
Iesland
Rechspraok
Iesland heet drei niveaus vaan rechspraok: de distriksrechbaanke, 't hof vaan hoeger beroep en 't Hoeggeriechshof. De Ieslandse groondwèt stamp oet 1944. Vasumlijnde wètbeuk in de Napoleontische traditie gief 't neet; aw wètte blieve in wèrking zoelaank ze neet mèt de groondwèt of nuier wètte in tegespraok zien. In 2017 nog woort de Grágás, 't wètbook vaan 't middeliews Gemeinebès, geciteerd.
Deva (Roemenië)
Demografie
De bevölking van Deva waas inne gesjiechte hieël gemink: dao wóndje väöl Hongare (róndj 1910 inne mieëderheid) mer ouch Sakse. Allewiel zeen de Roemenen inne mieëderheid.
Iesland
Rechspraok
De misdaodciefers in Iesland hure bij de liegste vaan de wereld.
Zandjberg
Zand(j)berg kan verwieze nao:
Iesland
Taole
't Ieslands is de taol vaan alle otochtoon inwoeners. De taol steit nog zier kortbij 't Aajdnoords en vèlt ouch op door häör puristisch karakter. Dialekte heet de taol koelek; regionaol versjèlle beperke ziech tot liechte variatie in oetspraok.
Vaan de migrantegróppe zien de Pole veeroet de groetste; ze umvatte allewijl al 6% vaan de bevolking. Naovenant is 't Pools ouch 'n veurnaom migrantetaol. Hei en dao in Iesland zuut me mietaolege opsjrifte ouch in 't Pools.
Op sjaol liert me Ingels en Deens spreke; de lèste taol kin me eventueel inwissele veur 'n aander Noordse taol.
Historie
De historie vaan Iesland is kort - 't land is veur de negenden iew woersjijnelek neet bewoend gewees. Hiel mesjiens vèlt 't te identificere mèt Thule, e noordelek eiland wat de Grieksen oontdèkker Pytheas zouw höbbe bezeild; aander locaties, wie de kös vaan Noorwege, koume dao evels mie veur in aonmerking. Toch is Thule langen tied es Latiense naom veur Iesland gebruuk.
Al veur de Noordse kolonisatie woort 't eiland bewoend door Ierse monneke. Recint archeologisch oonderzeuk heet bewoening roond 800 ouch bevesteg. De Zweedsen oontdèkkingsreizeger Garðar Svavarsson zeilde in 870 um Iesland en stèlde zoe vas tot 't 'n eiland waor. In 874 kaome de ierste Noordse koloniste, veural oet Noorwege mèt geruifde Ierse slaove, nao 't eiland. De vloot oonder Ingólfr Arnarson góng kortbij Reykjavík aon land. Aander koloniste volgde en tege 930 waor 't mieste bebouwbaar land opgeëis. In dat jaor volgde de stiechting vaan de Ieslandse volksvergadering, 't Alþingi. Alewel tot de Ieslanders iers heidens waore, naom 't Alþingi in 1000 bij stumming 't christendom aon.
In de ierste iewe bleef 't eiland de facto oonaofhenkelek vaan zie Noors mojerland. In d'n daartienden iew raakden 't land evels hopeloes verdeild oonder de diverse stamhoofde (goðar), mèt 'ne börgeroorlog tot gevolg. Dit brach de Ieslanders, op iniatief vaan 't Noorsgezind stamhoof Gissur Þorvaldsson, detouw ziech bij Noorwege aon te slete. 't Land heel 'n groete otonomie: 't moch zien eige wètte hawwe en Ieslandse börgers zouwe geliekweerdeg zien aon Noorse. Vaanaof 1397 kaom Noorwege in personeel unie mèt Zwede en Denemarke mèt es gevolg tot ouch Iesland vaanoet Kopenhage woort geregeerd. Wie de unie in 1523 woort opgebloze, woorte de Noorse kolonies expliciet aon Denemarke touwgeweze (en neet aon Noorwege, al bleef dat wel in personeel unie mèt Denemarke).
In 1536 góng Denemarke euver op 't lutheranisme. Iesland kraog langer d'n tied um ziech te bekiere, meh nao e paar jaor woort dao wel serjeus werk vaan gemaak. Sommege Ieslanders verzatte ziech tege gedwoonge bekiering; Jón Arason, de lèste bisjop vaan Hólar, mós dat in 1550 mèt d'n doed bekoupe. In de zeventienden iew begós d'n Deense keuning ziene greep op Iesland te versterke. Zoe eisden 'r in 1602 tot de Ieslanders allein mèt Dene mochte handele. Dit handelsmonopolie kaom voort oet 'n mercantilistische filosofie. Tegeliek mochte Dene in Iesland ouch niks aanders doen es handele. Zoe beheel 't land zien isolatie.
In 1783 beersde de völkaon Laki oet. De aswolk brach enormen hoongersnoed euver 't land. 't Monopolie woort heimèt oonhawbaar en in 1786 woorte de regele versóppeld. De keuning wees zès plaotse aon boe Dene en Ieslanders vrij kóste handele. Zoe oontstoonte de ierste groeter plaotse in 't extreem lendelek Iesland. Reykjavík greujde zelfs oet tot 'n stad. 't Land moderniseerde wijer. In 1800 woort 't Alþingi opgeluf en vervaange door de Landsyfirréttur. In 1814, wie Denemarke en Noorwege definitief gesplits woorte, bleef Iesland aon Denemarke.
De modernisering haolde ouch nationalistische sentiminte bove. Väöl Ieslanders waore engsteg tot 't land zouw verdeense. Dit leide al in 1845 tot de heropriechting vaan 't Alþingi, wat noe gein awwerwèts Germaans geding meh e modern parlemint mèt parlemintsgebouw in Reykjavík woort. In 1874 kraog 't land otonomie vaan Denemarke. In 1918 woort 't 'n oonaofhenkelek keuninkriek, in personeel unie mèt Denemarke.
In de jaore nao d'n Twiede Wereldoorlog sloot Iesland ziech bij de NAVO aon. Umtot 't zelf gei leger opzat, woort de NAVO feitelek veur de defensie verantwoordelek. De economie bleujde sterk op door de groete stabiliteit. Door de einzijegheid vaan de economie - e groet deil vaan d'n export besteit oet vès - maakden 't land nog diverse klein crises mèt. 'ne Groetere crisis kaom in 2008, wie diverse Ieslandse kapitaolbaanke, mèt dèks väöl cliënte in 't boeteland, umvele.
Sint-Pieters-Woluwe
Sint-Pieters-Woluwe (Frans: Woluwe-Saint-Pierre) ies 'n gemeinte in 't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes. De gemeinte besjleit 'n oppervlak van 8,85 km² en haet 38.227 inweunersj (1 januari 2006). Sint-Pieters-Woluwe liek in 't oaste van de Brusselse agglomeratie, aan de Woluwe.
Functies
Sint-Pieters-Woluwe ies 'n residentieel gemeinte, mèt 'n euverwaegend Franstalige bevolking. D'r liegke zoa'n vieftig ambassades. De Tervurenlaan, 'ne oetvalsweeg veur Brussel riechting Tervuren, löp door de gemeinte. Saer 1988 haet de gemeinte 'n aansjleting op de Brusselse metro; de sjtasie Stokkel (geneump nao 'n veurmalig gehuch) ies 't eindpunt van lien 1B.
Aanziech en bezeenswaerdighede
De gemeinte ies te verdeile in twiè deile, 'n gebeed mèt villa's en hièrehoezer en 'n gebeed mèt kleiner rieweuninge, winkelsj en klein industrieë. Óngevaer 180 ha van 't gróndgebeed van de gemeinte besjteit oet greun zones; de belangriekste hievan ies 't Woluwepark. 'n Deil van 't Zoniënwoud liek ouch in Sint-Pieters-Woluwe.
De Sint-Pieterskèrk dateert oarsjprunkelik oet 1755, meh ies in de jaore 30 van de twintigste ièw herboewd, woabie de ouwe tore en 't koar bewaard bleve. De belangriekste bezeenswaerdigheid ies 't Hoes Stoclet (1905-1909), geboewd door de Weense arsjitek Joseph Hoffmann.
Historie
Sint-Pieters-Woluwe ies óntsjtange oet 'n aantal landboewgehuchte mèt groate boerderieje die bie de Abdij van 't Park (kortbie Leuve) huèrde. De ièrsjte vermelding, es Wolewe, dateert oet 1154. In 1409 vink me Wouwe Santi Petri.
Aan 't ing van de 18e ièw begoes me mèt turfóntginning in 't dal van de Woluwe; dees óntginning zou blieve besjtoon bies 1840. In 1800, ónder Frans bewind, kreeg de gemeinte die doe besjtóng oet 'n aantal gehuchte en buurtsjappe, de ièrsjte börgemeister en wèthouwer.
Tokke
Tokke, tókke of toekke kan verwieze nao:
Mins
De Mins (Homo sapiens) is 'nen hiel hoeg oontwikkelden primaot oet de femilie Minsape, mèt gans rechopstoonde gaank, weineg hoedsbehaoring en hendeg groete herses. Mèt dees lèste eigensjap heet heer ziech 'n civilisatie um ziech heer kinne bouwe, en heet heer 'n aontal unieke kwaliteite die häöm in eder geval vaan de meiste bieste oondersjeie: 't vermoge tot taolvörming, 't gebruuk vaan wèrktuige en de idee vaan de ziel. Recent oonderzeuk heet evels aongetuind tot sommege aander hoegoontwikkelde bieste ouch aon al of e paar vaan dees kinmèrke voldoen, wie de chimpansee, d'n toemeleer en 't verke. 't Versjèl is dus neet wezelek, meh wel evident, umtot 't nivo wat de mins in zien besjaoving haolt väöl hoeger ligk. De wetensjap die de mins bestudeert is de antropologie.
Evolutie
left|thumb|Ein vaan de mies gaankbaar zeenswijze op de minseleke evolutie. Veur 't euverziech vereinvoudeg.
Sinds de opstèlling vaan de evolutietheorie is de evolutie vaan de mins oetgebreid oonderzoch. Umtot me in de negentienden iew nog 'n ermeuj aon fossiele had, beholp me ziech toen veural mèt levende bieste. De ings aon de mins verwante biestesoort is de chimpansee (toen nog es ein, neet twie soorte gezeen); daorum meinde me soms tot de mins vaan de chimpansee aofstamde. De Neanderthalmins, oontdèk in 1856, liekende daobij 'ne plausibele tössestap. Zoe oontwikkelde me in dezen tied de idee vaan d'n "oermins".
De mins in verhajding tot aander ape
Veural in d'n twintegsten iew zien väöl mie fossiel minse- en minsapesoorte oontdèk en heet me ziech e completer beeld kinne vörme vaan de minseleke evolutie. Zoe woort al vrij snel dudelek tot de mins neet vaan noe levende ape aofstamp, meh wel 'ne gemeinsjappeleke veurvajer mèt ze heet.
Platwörmechtige
De Platwörmechtige of Platyzoa is 'n superstam binnen 't óngerriek vanne orgaandere (Eumetazoa). De superstam woort in 1998 veurgestèldj dore Britse bioloog Thomas Cavalier-Smith en mós de den-bestäöndje stam vanne platwörm bunjelen in ein superstam, same mit inkel kleinder stamme. Hiebie woort ouch de nuuj stam vanne haokwörm (Acanthocephala) ingeveug.
Mins
't Geslach Homo
't Ierste geslach bleef oongeveer e mieljoen jaor bestoon. 't Twiede geslach bleef langer, en evolueerde wezelek wijer door. D'n ierste, of in eder geval aajds bekinde, vertegewoordeger vaan dees "echte minse" hètde Homo habilis, wat "hendege mins" beteikent. Me meint tot heer al 't vuur beheersde en primitief werktuige maakde. Ein vaan zien opvolgers - dao zien mie fossiel minsesoorte gevoonde meh die weure, umtot ze minder belaankriek zien, boete besjouwing gelaote - waor Homo ergaster, wat zoeväöl beteikent wie "wèrkmins" en dus oongeveer op 'tzelfde neerkump wie H. habilis. Heer had nog groeter herses en heer weurt oonder mie geach de veurluiper vaan de minseleke taol ("Hmmmmm" - holistische, manipulatief, multi-modaal, muzikaal en mimetische communicatie) es ierste te höbbe beheers.
De naokoumelinge vaan H. ergaster splitsde ziech in Homo erectus en Homo antecessor, mèt de Mins vaan Denisova es meugeleke derde tak (Krause e.a. 2010). H. erectus (Dubois, 1892) beteikent "rechoploupende mins" ('n verawwerde benaoming, umtot heer, nao me noe wèt, lang neet d'n ierste minsechtege waor dee rechop leep). Heer versjèlde neet väöl vaan d'n ergaster meh waor hiel succesvol: heer verspreide ziech euver e groet deil vaan de wereld en bleef tot zier recent bestoon. D'n in 2004 geïdentificeerden Homo floresiensis (Floresmins), pas hoegoet e paar doezend jaor oetgestorve, weurt geach vaan H. erectus aof te stamme. H. antecessor intösse had alweer väöl groeter herses. Ziene naom, "veurvajermins", daank heer draon tot 'r es de lèste gemeinsjappeleke veurawwer gezeen weurt vaan de twie hoegs oontwikkelde minsesoorte: Homo neanderthalensis en Homo sapiens. D'n ierste stamde aof vaan 'n populatie antecessores die ziech in Europa en Wes-Azië vestegde. Heer waor good aongepas aon de kaw vaan de iestije en moot in intelligentie amper veur de moderne mins höbbe oondergedoon. Bij de antecessores die in Afrika bleve oontwikkelde ziech oetindelek d'n Homo sapiens, dee ziech euver de ganse wereld zouw verspreie. De oondersoort dee veer kinne weurt aongeduid es Cro-Magnonmins.
De hei besjreve evolutie is die wat euvereinkump mèt 't pleetsje heineve. Sommege zien in de Cro-Magnonmins en de Neanderthaler gein twie apaarte soorte meh meine tot ze väöl korter bijein stoonte. Aonhengers vaan die theorie spreke vaan H. sapiens neanderthalensis en H. s. sapiens. In dat lèste geval is 't ouch nog meugelek tot de blaanke en Aziatische lui veur e deil vaan de Neanderthalers aofstamme, umtot de Cro-Magnonmins ziech bij zien expansie mèt de Neanderthalers vermingk kin höbbe.
Chaudfontaine
thumb|250px|Chaudfontaine in sjpiegelbeeld Chaudfontaine (Welsj: Tchôfontinne) is 'n gemèngde in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj en makt dèèl oet van de Luukse agglomeratie. D'r naam van de plaatsj is vöral bekaand van 't mineraalwater dat waeltwied wert verkoch. Saer 2003 is 't Chaudfontaine èègendom van de Coca-Cola-Company.
Mins
Fysieke kinmerke
De mins weurt vaanaajds tösse 160 en 170 cm laank; in modern tije is dat mie gewore door euvervleujeg ete en minder krenkde. Zie gewiech ligk tösse 60 en 80 kg; mennekes zien gemeinelek belaankriek zwoerder. D'n draagtied bedreug nege maond; de jäög vaan e minsekind doort zeker 16 jaor. De levesverwachting is de lèste iewe touwgenome vaan zesteg (veur gezon lui) nao tösse zeventeg en tachteg; oetsjeters behole al mie es 110. De mins heet zien liechaamsbehaoring zoe good wie verlore en dreug gemeinlek kleiaasj veur ziech tege de kaw de besjerme.
Sociaal leve
De mins is gemeinsjappelek georganiseerd en woent in groeter of kleiner gemeinsjappe van zelf gebouwde oonderkoumes (stei en dörpe). De take die de gemeinsjap nudeg heet weure door de gemeinsjap zelf verdeild oonder häör lede. De stei en dörpe vörme ziech gewoenelek tot volke. Konflikte tösse gemeinsjappe en volke zien tamelek frequent, me sprèk daan vaan oorlog.