cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wereldkampioensjap hierevoetbal 2018
Europa (UEFA)
Europa had 14 plaotse op 't WK. Ein daovaan is veur 't gasland. De aander 13 woorte verdeild euver de 54 len die de UEFA intösse tèlt. De len woorte in nege poules vaan zès opgedeild. De grópswinners mochte zoonder mie door nao 't WK:
Vaan de nege teams die twiede waore gewoorte, späölde ach tegenein in de twiede runde. De veer winners daovaan struimde ouch in:
Opvallendste aofwezege waor Italië, wat veur 't iers sinds 1958 't WK neet haolde. Ouch Nederland, Tsjechië en Turkije haolden 't WK neet.
Noord-Amerika (CONCACAF)
Direk geplaots woorte zoe: De play-offplaots waor veur Honduras.
Opvallend waor tot de Vereinegde Staote, veur 't iers sinds 1986, neet mètdege.
Oceanië (OCF)
Oceanië had ½ plaots op 't WK, wat dus beteikende tot zelfs de winner vaan de OCF-kwalificatie neet zeker waor vaan deilnaome. Aon 't toernooj dege èlf len mèt; diverse klein lendsjes zien neet bij de FIFA aongeslote. De veer zwaakste teams späölde iers e klein toernooj tegenein. De winner daovaan (Samoa) góng door nao runde twie, boe de aander zeve teams wachde. Dit waor tegeliek ouch de grópsfaas vaan de OFC Cup. De ach teams späölde in twie poules vaan veer. De bèste twie gónge nao de haaf finales vaan de OFC Cup. Veur de WK-kwalificatie gónge zelfs twie kier drei teams door.
Die zès teams späölde nog ins tegenein, noe in twie poules vaan drei. De winners daovaan späölde weer tegenein. Nui-Zieland won hei oetindelek vaan de Salomonseilen en moch door nao de play-off tegen e team oet Zuid-Amerika.
Zuid-Amerika (CONMEBOL)
De CONMEBOL had 4½ plaots te vergeve: veer direkte en ein play-offplaots tegen 't team vaan Oceanië. De tien leie vaan de Zuid-Amerikaanse boond späölde 'n competitie (18 späöldaag, alle teams twie kier tegenein). De volgende len plaotsde ziech direk: De play-offplaots waor veur Peru (26 punte).
Naotot 't Braziliaans voetbal e paar jaor 'ne crisis had doorgemaak, wis 't team in de WK-kwalificatie wie vaanajds te euvertuige.
Intercontinentaol play-offs
Twie plaotse móste weure ingevöld door play-offs tösse fidderaties.
Loting
De loting woort verriech op 1 december 2017. De belkes veur de landeteams zaote in veer pöt. Rusland, volgens de FIFA-lies vaan dat memint feitelek 't zwaakste team vaan allemaol, waor verzekerd vaan 'n plaots in pot ein en 'n positie es grópshoof. Veur de res woorte de teams gewoen op basis vaan hun raanknommer ingedeild. Wel woorte maotregele getroffe um neet mie es twie Europese teams in ein poule te kriege, en neet mie es eint vaan eder aander continent.
Stadions
Veur 't WK woorte twelf stadions in èlf späölstei gebruuk: Moskou had 'rs twie. Op eint nao stoon alle gebruukde stadions in 't Europees deil vaan Rusland.
Sjeidsrechters
Veur 't WK woorte 36 hoofsjeidsrechters, 63 assistente en 13 videosjeidsrechters aongeweze oet alle zès de fidderaties. De videosjeidsrechters waore nui op 't WK; ze waore daoveur al op preuf op de Confederations Cup en in diverse nationaol competities.
Ouch bij de videosjeidsrechters deeg eine Nederlander mèt: Danny Makkelie. In de play-offs vaan 't Nederlands voetbal had heer al ervaoring opgedoon in 't beoerdeile vaan videobeelder. Belzje officials dege op dit WK neet mèt.
Tiedzones
thumb|300px|Tiedzones in Rusland. 't Land heet in totaol èlf tiedzones; in veer daovaan weurt 't WK gespäöld. Rusland vèlt in versjèllende tiedzones. Veur 't gemak zien alle matche daorum genormaliseerd nao Midde-Europese zomertied, d'n tied dee 't oonder 't WK in Nederland en 't Belsj waor. Wèlt me de lokaol späöltije kriege, daan moot me mèt 't volgende rekene:
1731
1728 - 1729 - 1730 - 1731 - 1732 - 1733 - 1734 1731 (MDCCXXXI) waor e gewoen jaor wat begós op vriedag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op maondag op de Juliaanse kalender.
Wereldkampioensjap hierevoetbal 2018
Gróp A
14 juni, 17.00 Rusland 5 – 0 Saoedi-Arabië Moskou, Loezjnikistadion Sjeidsrechter: Néstor Pitana
15 juni, 14.00 Egypte 0 – 1 Uruguay Jekaterinabörg, Centraol Stadion Sjeidsrechter: Björn Kuipers
19 juni, 20.00 Rusland 3 – 1 Egypte Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Enrique Cáceres
Gróp B
15 juni, 17.00 Marokko 0 – 1 Iran Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Cüneyt Çakır
20 juni, 14,00 Portugal 1 – 0 Marokko Moskou, Loezjniki-stadion Sjeidsrechter: Mark Geiger
20 juni, 20.00 Iran 0 – 1 Spaanje Kazan, Kazan-arena Sjeidsrechter: Andrés Cunha
25 juni, 20.00 Iran 1 – 1 Portugal Saransk, Mordovië-arena Sjeidsrechter: Enrique Cacéres
25 juni, 20.00 Spaanje 2 – 2 Marokko Kaliningrad, Kaliningrad-stadion Sjeidsrechter: Ravshan Irmatov
Gróp C
16 juni, 12.00 Fraankriek 2 – 1 Australië Kazan, Kazan-arena Sjeidsrechter: Andrés Cunha
21 juni, 14.00 Denemarke 1 – 1 Australië Samara, Kosmos-arena Sjeidsrechter: Antonio Mateu Lahoz
21 juni, 17.00 Fraankriek 1 – 0 Peru Jekaterinabörg, Centraol Stadion Sjeidsrechter: Mohammed Abdulla Hassan Mohamed
26 juni, 16.00 Denemarke 0 – 0 Fraankriek Moskou, Loezjnikistadion Sjeidsrechter: Sandro Ricci
26 juni, 16.00 Australië 0 – 2 Peru Sotsji, Fisjt Olympisch Stadion Sjeidsrechter: Sergej Karasev
Gróp D
16 juni, 15.00 Argentinië 1 – 1 Iesland Moskou, Otkritije-arena Sjeidsrechter: Szymon Marciniak
16 juni, 21.00 Kroatië 2 – 0 Nigeria Kaliningrad, Kaliningrad-stadion Sjeidsrechter: Sandro Ricci
21 juni, 20.00 Argentinië 0 – 3 Kroatië Nizjni Novgorod, Nizjni Novgorod-stadion Sjeidsrechter: Ravshan Irmatov
22 juni, 17.00 Nigeria 2 – 0 Iesland Wolgograd, Wolgograd-arena Sjeidsrechter: Matthew Conger
26 juni, 20.00 Nigeria 1 – 2 Argentinië Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Cüneynt Çakır
26 juni, 20.00 Iesland 1 – 2 Kroatië Rostov aon d'n Don, Rostov-arena Sjeidsrechter: Antonio Mateu Lahoz
Gróp E
17 juni, 20.00 Brazilië 1 – 1 Zwitserland Rostov aon d'n Don, Rostov-arena Sjeidsrechter: César Arturo Ramos
22 juni, 20.00 Servië 1 – 2 Zwitserland Kaliningrad, Kaliningrad-stadion Sjeidsrechter: Felix Brych
26 juni, 20.00 Servië 0 – 2 Brazilië Moskou, Otkritije-arena Sjeidsrechter: Alireza Faghani
Gróp F
17 juni, 17.00 Duitsland 0 – 1 Mexico Moskou, Loezjnikistadion Sjeidsrechter: Alireza Faghani
18 juni, 14.00 Zwede 1 – 0 Zuid-Korea Nizjni Novgorod, Nizjni Novgorod-stadion Sjeidsrechter: Joel Aguilar
23 juni, 17.00 Zuid-Korea 1 – 2 Mexico Rostov aon d'n Don, Rostov-arena Sjeidsrechter: Milorad Mažić
23 juni, 20.00 Duitsland 2 – 1 Zwede Sotsji, Fisjt Olympisch stadion Sjeidsrechter: Szymon Marciniak
27 juni, 16.00 Zuid-Korea 2 – 0 Duitsland Kazan, Kazan-arena Sjeidsrechter: Mark Geiger
Gróp G
18 juni, 17.00 Belsj 3 – 0 Panama Sotsji, Fisjt Olympisch stadion Sjeidsrechter: Janny Sikazwe
18 juni, 20.00 Tunesië 1 – 2 Ingeland Wolgograd, Wolgograd-arena Sjeidsrechter: Wilmar Roldán
23 juni, 14.00 Belsj 5 – 2 Tunesië Moskou, Otkritije-arena Sjeidsrechter: Jair Marrufo
24 juni, 14.00 Ingeland 6 – 1 Panama Nizjni Novgorod, Nizjni Novgorod-stadion Sjeidsrechter: Gehad Grisha
28 juni, 20.00 Ingeland 0 – 1 Belsj Kaliningrad, Kaliningrad-arena <Sjeidsrechter: Damir Skomina
28 juni, 20.00 Panama 1 – 2 Tunesië Saransk, Mordovië-arena Sjeidsrechter: Nawaf Shukrallah
Gróp H
N.B.: De sjifting tösse Japan en Senegal, die mèt e geliek aontal punte, geliek doelsaldo en geliek oonderling rizzeltaot indegde, gebäörde op groond vaan 't fairplayklassemint.
19 juni, 17.00 Pole 1 – 2 Senegal Moskou, Otkritije-arena Sjeidsrechter: Nawaf Shukrallah
24 juni, 17.00 Japan 2 – 2 Senegal Jekaterinabörg, Centraol Stadion Sjeidsrechter: Gianluca Rocchi
24 juni, 20.00 Pole 0 – 3 Colombia Kazan, Kazan-arena Sjeidsrechter: César Arturo Ramos
28 juni, 16.00 Japan 0 – 1 Pole Wolgograd, Wolgograd-arena Sjeidsrechter: Janny Sikazwe
28 juni, 16.00 Senegal 0 – 1 Colombia Samara, Kosmosarena Sjeidsrechter: Milorad Mažić
Achste finales
30 juni, 16.00 Fraankriek 4 – 3 Argentinië Kazan, Kazan-arena Sjeidsrechter: Alireza Faghani
30 juni, 20.00 Uruguay 2 – 1 Portugal Sotsji, Fisjt Olympisch Stadion Sjeidsrechter: César Arturo Ramos
1 juli, 16.00 Spaanje 1 (3) – 1 (4) Rusland Moskou, Loezjnikistadion Sjeidsrechter: Björn Kuipers
1 juli, 20.00 Kroatië 1 (3) – 1 (2) Denemarke Nizjni Novgorod, Nizjni Novgorodstadion Sjeidsrechter: Néstor Pitana
2 juli, 16.00 Brazilië 2 – 0 Mexico Samara, Kosmosarena Sjeidsrechter: Gianluca Rocchi
2 juli, 20.00 Belsj 3 – 2 Japan Rostov aon d'n Don, Rostov-arena Sjeidsrechter: Malang Diedhiou
3 juli, 16.00 Zwede 1 – 0 Zwitserland Samara, Kosmosarena Sjeidsrechter: Damir Skomina
3 juli, 20.00 Colombia 1 (3) – 1 (4) Ingeland Moskou, Otkritije-stadion Sjeidsrechter: Mark Geiger
Kwartfinales
6 juli, 16.00 Uruguay 0 – 2 Fraankriek Nizjni Novgorod, Nizjni Novgorod-stadion Sjeidsrechter: Néstor Pitana
6 juli, 20.00 Brazilië 1 – 2 Belsj Kazan, Kazan-arena Sjeidsrechter: Milorad Mažić
7 juli, 16.00 Zwede 0 – 2 Ingeland Samara, Kosmosarena Sjeidsrechter: Björn Kuipers
7 juli, 20.00 Rusland 2 (3) – Kroatië 2 (4) Sotsji, Fisjt Olympisch Stadion Sjeidsrechter: Gianluca Rocchi
Haaf finales
10 juli, 20.00 Fraankriek 1 – 0 Belsj Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Andrés Cunha
11 juli, 20.00 Kroatië 2 – 1 Ingeland Moskou, Loezjnikistadion Sjeidsrechter: Cüneynt Çakır
Verleerdersfinaal
14 juli, 16.00 Belsj 2 – 0 Ingeland Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Alireza Faghani
Finaal
15 juli, 17.00 Fraankriek 4 – 2 Kroatië Moskou, Loezjnikistadion Sjeidsrechter: Néstor Pitana
Peltr (bier)
Peltr is de noam van een 'Dommellands' of miejbepoald 'pelts' (Uverpelt, Nerpelt, Klenne Broêgel en Kaulille) streekbier dè oeit wel es wurdt gedronke in de Noêrd-Limburgse kefés. 't Alcoholpercentaozje bedroagt zeve percent. 't Is 'n gauwdblond, licht troebel specioalbier mej een 'zutere afdronk'.
Frans Erenspries
D'r Frans Erenspries is in 1985, tiendens de herdènkingsbieeenkomst van d'r 50-jaorège sjterfdaag va Frans Erens in december 1985 opgerich dör 't Provinciaal Besjtuur. D'r pries zow um de driej jaor oetgereikt werre an 'ne auteur väör 'n dör häöm of häör gesjraeve waerk va besjowwende of creatief-literaire aard. In 2005 waoërt d'r pries aafgesjafd wegens 't "elitair karakter" dat d'r pries zow aankleve.
1866
1863 - 1864 - 1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 1869 1866 (MDCCCLXVI) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Gregoriaanse kalender.
Marjolein
miniatuur| Wille Marjolein, Oregano of Hómmelskroed, (Origanum vulgare) ies 'n inheemse plant op kalkhouwende grónd. Wille marjolein huèrt bie de Luupblomefamilie. De plant weurt 30-60 cm. hoag, haet väöl blaar, ies op besjötte plekskes wintervas mèt wortelsjtek. De blaar zint eirónd. De blome, die in sjienkranse sjtoon, zint wiet tot lila-roze gekleurd. De bleuj vèlt in juli tot sept. De losse roze blometrosse lieke op die van ’t Koninginnekroed. Ze were in de volksmond allebei Hómmelskroed geneump. Marjolein kump in ’t wild veur in Zièland, langs de riviere, in Zuud-Limburg en in oas-Belsj. De plant weurt gebruuk es ónderdeil van de kroedwösj.
Keukekroed
Bie 't koke were drie soorte "marjolein" toegepas (es keukekroed):
Maedsjesnaam
Marjolein ies ouch 'ne maedsjesnaam.
Stryn
thumb|De ligking van Stryn in de pervincie Sogn og Fjordane. Stryn is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 6.779 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.382,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,9. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
Achilles '29
thumb|Staontribuun op Sportpark De Heikant. thumb|'t Logo vaan Achilles '29 es badge op 't oetshirt. RKSV Achilles '29 is 'n semi-professioneel voetbalclub oet Groesbeek (gemeinte Berg en Dal). Tot 1967 stoont de club bekind es RKSV Groesbeek. Traditioneel is 't ein vaan de twie groete clubs oet 't dörp; de aander is De Treffers. Same späölde de clubs jaorelaank hoeg in de zondagcompetitie, totdat Achilles in 2013 amateurkampioen woort en promoveerde nao de Ierste Devisie. Sindsdeen heet 't deel oetgemaak vaan 't betaold voetbal, al haolde de club neet väöl sportief succès. In 2017 degradeerde de club nao de Twiede Devisie. 't Belofteteam vaan Achilles '29 späölt (in 't sezoen 2016/17) in de Daarde Devisie Zoondag.
Stryn
De gemeintecode is 1449.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Achilles '29
Rizzeltaote sinds 2010
Sinds de opriechting vaan de Topklasse (in 2016 euvergegaange in de Daarde Devisie) heet Achilles '29 dao-in gespäöld. Daoveur späölden 't ouch al Hoofklas. Umtot de opriechting vaan de Topklasse d'n ierste stap nao samesmèlting vaan amateur- en profvoetbal waor, is dit stadium mètgenome.
* : De club woort in dit jaor neet allein kampioen vaan de Topklasse Zondag, meh ouch gans amateurkampioen.
Vågsøy
thumb|De ligking van Vågsøy in de pervincie Sogn og Fjordane. Vågsøy is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 6.123 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 165,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 37,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1439.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Alan Stivell
thumb|200px|Alan Stivell op 'n [[bardentreffe op 27 juli 2007 in Nuremberg, Duutsjlaand.]] Alan Stivell, gebaore Alan Cochevelou op 6 januari, 1944, is 'ne Bretoense muzikaant en dichter. Z'ne keendertied brach e dör in Paries, oeë e kènnis makde mèt de muziek van de väöle bevolkingsgroepe va Fraankriek, mae ooch va Algerije en Marokko, die dao wónne. E begoes zich evvel ooch te interessere vör de muziek van z'n familie, die oet d'r Bretonse, de Morbihan, aafkomstig waor. Es tiener góng-e dèk daoheen truuk. D'r artiestenaam Stivell betekent brón in 't Bretoens. Dizze naam refereert zoewaal nao d'r Bretoense revival es nao ziene echte naam Cochevelou, dae zich óntwikkelde oet kozh stivelloù, ofwaal de aow brónne. thumb|left|200px|Alan Stivell in concert in [[Lorient]]
Historie
In 1953 makde Alan Stivell's vader, Georges Cochevelou, 'n keltische harp in d'r traditionele Bretoense sjtiel, en Alan begoes direc 't instrumaent te besjpäöle. E lieërde zich 't Bretoens en de traditioneel daanse. Ooch begoes e mèt 't besjpäöle van d'r doedelzak en d'r bómbardón. E wón versjèjje Bretonse folkfestivals. Alan's örsjte plaat kieëm oet in 1959, 'ne single dae gevolgd waoërt dör de LP Telenn Geltiek in 1960. Mèt 'n nuuj harp mèt broonze sjnaore begoes Stivell te experimentere mèt modern muzieksjtijle en trooj in Londe óp mèt de Moody Blues. In 1970 waoërte zien örsjte hits oetbrach, de singles "Broceliande" and Reflets, allebèj op Philips record label. thumb|150px|Keltische harp. E waoërt al flót in verbaand brach mèt en bezieë es d'r initiator van d'r Bretonse revival, zieëker nao 't oetbrènge van 't instrumentaal album in 1971 Renaissance de la Harpe Celtique.
D'r folkrevival begoes in de jaore 80 nao te laote, mae toch bleef Stivell populair. E bleef toere roond de waelt en wèrkde same mèt Kate Bush. In de 90er jaore makde e plate mèt Bush mae ooch mèt d'r Fraanse zenger Laurent Voulzy, d'r Ierse traditionele performer Shane MacGowan en d'r Senegalese zenger Doudou N'Diaye Rose. Dit resulteerde in 't album Again dat väöral in Fraankriek erg populair waoërt en 'n begin makde mèt 'n nuuj keltische golf. Z'n plate in de late 90er jaore bevatte mieë oetgesjpraoke rockelemaente. E bleef samewèrke mèt versjèjje muzikaante zoewie Paddy Moloney (van The Chieftains), Jim Kerr (van de Simple Minds), Khaled en Youssou N'Dour in z'n internationaal album 1 Douar / 1 Earth.
Alan Stivell's brach z'n 21ste LP Au-delà des mots-Beyond Words oet in 2002, oeë-in Stivell zès versjèllende harpe besjpeuld.
In 2004, 'n DVD, Parcours is oetbrach dör Fox-Pathé. In dat jaor sjreef-e e book mèt Jean-Noël Verdier, Telenn, la harpe bretonne, oetbrach dör Le Télégramme.
In 2006, kieëm 'ne nuuje CD Explore oet in Fraankriek en aander leng, gedistribueerd dör Harmonia Mundi.
Manau
De Fraanse Hip-Hop-Formatie Manau adapteerde 't refrein oet 't dör Stivell gepopulariseerd Leed " Tri Martolod" vör hunne hit "La tribu de Dana", oeëdör 't töt rechzake kieëm tösje de twieë partieje.
Rheinisch-bergischer Kreis
200px|thumb De Rheinisch-bergischer Kreis is 'ne krink (Kreis) in 't zuie vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). Dit Rienlands distrik ligk in 't Regierungsbezirk Köln, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Bergisch Gladbach. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 437,32 km², 'n inwoenertal vaan 278.440 en 'n bevolkingsdeechte vaan 637 de veerkante km (volgens de census op 13 dec 2013). Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'ne landraod (Landrat) in de hoofplaots. In de Rheinisch-bergischer Kreis weurt Ripuarisch gesproke, al praote de Rienlenders lever vaan Bergisch. Dat is umtot 't dialek vaan de Bergische Kreise al in zoen groete maote lieket op zuielekere dialekte wie Elzassisch, dat 'ne Limbörgstaolege meuite heet ziech hei verstaonbaar te make mèt ziene mojertaole, in tegedeil tot de Ripuarischtaolege gebeije die ziech, wie vreuger ouch Limbörg, mie riechte op 't Kölsj. De in 1932 opgeriechte Kreis had bis 2005 'n steigend demografisch oontwikkeling, evels daolde toen in bevouking door de forse vergriezing in dees regio. Zoe had 't in 1975 nog 243.578 lui dao woene, goof 't d'r 279.092 in 2005 en zien d'r noe (2013) nog 278.440. De daoling geit hei evels laank neet zoe hel es in de meiste gebeije vaan 't Rienlands achterland.
Houyet
thumb|Locatie van Houyet in Name. Houyet is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Dinant. Op 'n oppervlakde va 122,31 km² wonne 4.743 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 39 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|Oetzich övver Houyet. Ciergnon, Finnevaux, Hulsonniaux, Mesnil-Église, Mesnil-Saint-Blaise, Celles, Custinne, Hour en Wanlin.
Het Belang van Limburg
Het Belang van Limburg is 'n Vlaomse gezèt oetgegaeve deur de Rezjonaal Oetgaevergroep Concentra. 't Is 'n oetgesproke rezjonaal gezèt, afgestöm op Bèlsj Limburg. De gezèt haet 'n oplaag van get mie es 100.000 stök en bereik zoe mie es 85% vanne Bèlsj-Limburgse gezètlaezer. Ze stuit bie zien laezer ouch bekind es  't Belèngske.
Historie
In 1879 begós Nicolaas Theelen 'n noew weekblaad Het Algemeen Belang der Provincie Limburg, oetgegaeve deur zien eige Tóngerse Sint-Maternusdrökkerie. In de begindaag sjreef hae zelf alle tekste met 't doel de Nederlandse taol en Limburg te promote. De gezèt woor ouch katteliek van inslaag tege de den heersende liberale polletiek in.
Extern Linke
't Beléngske On-line
Niue
Niue is ein van de grótste koraolatolle van de waereld. 't Terrein besjteit oet e centraal kalksjteine plateau mit sjteil klippe róndj de kus. Op 't eilandj kump naeve de miens mer ei zougdeer veur, de Tongavlaerhóndj (Pteropus tonganus).
Australië
Australië (officieel Commonwealth of Australia, 'Gemeinebès vaan Australië') is e land wat 't gans continent Australië besleit en ten zuie vaan Indonesië en ten weste vaan Nui-Zieland ligk. 't Land is in personeel unie mèt 't Vereineg Keuninkriek, boevaan 't tot 1901 'n kolonie waor. Hoofstad is Canberra, aander stei zien Sydney, Melbourne, Brisbane, Darwin en Perth. Australië, e land mèt 'n sterke economie en 'n aonveurende rol binne Oceanië, oondersjeit ziech door 'n gans eige natuur die ziech in mieljoene jaore vaan isolatie heet gevörmp.
Bestuurleke indeiling
Australië is verdeild in zès staote en diverse territoria. De staote zien:
Daoneve gief 't nog diverse territoria, die neet de mach vaan 'ne staot höbbe. Wat ze wel te zègke höbbe versjèlt per geval; gemeine deiler is euveral tot 't federaol parlemint hun beslete ummer kin trökdrejje. Me oondersjeit intern territoria, die op 't vasteland ligke, en extern territoria, die wel oonder Australië valle meh wijer ligke. Heibij geit 't veural um klein eilen, die vreuger Brits bezit waore.
Politiek
thumb|Parlemintsgebouw in Canberra. Australië is 'n constitutioneel, parlemintair monarchie. Umtot de keuning(in) gemeinelek in Londe verblijf, nump 'ne gouverneur-generaol zien of häör take t'r plaotse woer. Formeel weurt dee bijgestande door de Federaol Oetveurende Raod. Ouch de gouverneur-generaol en de raod minge ziech in de regel neet in de politiek, wie ziech dat in 'n constitutioneel monarchie huurt. 'n Oetzunderlek geval boe-in de gouverneur-generaol ingreep waor in 1975, wie heer de regering-Whitlam oontsloog.
De feiteleke oetveurende mach ligk bij 't kabinèt, wat veurt veurgezete door de premier. De regering weurt gevörmp op basis vaan 'n coalitie in 't twiekamereg parlemint vaan Australië. 't Parlemint is rouw-eweg nao Amerikaans veurbeeld ingeriech, mèt 'ne Senaot en e Hoes vaan Aofgeveerdegde. De Senaot heet 76 leie, twelf veur edere staot en twie veur edert vaan de twie intern territoria. In 't Hoes höbbe 150 lui zitting, die nao e distrikstèlsel weure gekoze: eder distrik veerdeg eine kandidaot aof. 'n Bezunderheid bij de verkezinge veur 't Hoes is tot me stump volgens 't alternatief stumsysteem, boebij alle kandidaote e nommer kriege. Es 't tèlle vaan de nommers 1 nog niemes mèt de absolute mierderhied oplievert, geit me door mèt de lieger geprioriteerde kandidaote, zjus zoelaank tot eine wel de mierderheid haolt.
Ouch de diverse staote höbbe parleminte, zjus wie de twie intern territoria. De aander territoria, ouch de bewoende, weure direk door de regering bestuurd.
Rindal
thumb|De ligking van Rindal in de pervincie Møre og Romsdal. Rindal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 2.088 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 640,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,3. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
Australië
Politiek
In Australië gief 't 'n aonzieneleke rippublikeinse beweging, die 't monarchaol systeem mèt keuning en gouverneur wèlt vervaange door 'n rippubliek. De kritiek riech ziech dao neet allein op de monarchie es systeem, meh veural op 't feit tot de Britse keuning(in) staotshoof is en neet 'nen Australiër. Veur väöl lui rijmp ziech dat neet mèt de eige identiteit vaan 't land, die oet väöl mie besteit es allein de Britse èrfenis. In 1999 woort de Australische bevolking in e rifferendum gevraog of 't land 'n rippubliek mós weure; get tege de verwachting in wouw 'n mierderheid de monarchie behawwe.
In internationaol verband
Wie alle len die door 't Hoes Windsor weure geregeerd is Australië lid vaan 't Brits Gemeinebès. Zouw 't land 'n rippubliek weure, daan beteikent dat neet otomatisch tot 't dao-oet verdwijnt. Veur de res is 't neet bij väöl internationaol organisaties aongeslote, gezeen de fysieke isolatie boe 't land in verkiert.
Insignes
't Veendel vaan Australië is marineblauw, mèt 't veendel vaan 't Vereineg Keuninkriek in 't kanton. In wit zuut me de stare vaan 't Zuierkruus, wat de ligking op 't Zuielek Haafroond symboliseert, plus 'n groete zevepuntege staar die me de Commonwealth Star neump. Roond 't veendel späölt al jaore 'n discussie of me 't neet mós vervaange. Veur e groet deil liekent ze op de discussie roond de monarchie: 't Brits veendel in 't kanton suggereert oonderhuregheid aon 't mojerland en is dus veur väöl lui oet d'n tied. Daobij liekent 't veendel ouch sterk op dat vaan Nui-Zieland - zoe sterk tot de börgers vaan de bei len ze zelf wel ins doorein hole.
Rindal
De gemeintecode is 1567.
Australië
Insignes
't Waope vaan Australië is gedeild in zès en tuint de versumpelde waopes vaan de zès Australische staote, in de volgorde New South Wales, Victoria, Queensland, Zuid-Australië, Wes-Australië, Tasmanië. 't Sjèld is gezuimp vaan hermelijn en gekroend vaan 'ne gouwe Commonwealth Star op 'ne wróng vaan goud en lazuur (blauw). Sjèldhawwers zien 'ne kangoeroe en 'nen emoe, allebei in natuurleke kleur. In de regel weurt 't waope getuind op 'nen achtergroond vaan goudacacia, zjus wie de sjèldhawwers gemeind um de rieke en bezunder natuur vaan 't land rech te doen. 't Waope woort in 1912 door keuning George V touwgekind.
Defensie
De Australische strijdkrachte, die de landmach, lochmach en marine umvatte, hadde in november 2015 81.214 maansjappe (boevaan 23.232 rizzerviste). 't Land heet allein in d'n Twiede Wereldoorlog te make gehad mèt direkte agressie (vaan Japan). 't Leger deit soms mèt in vreides- en opbouwmissies vaan de Vereinegde Naties. Jaorleks gief Australië oongeveer 25 mieljoen Amerikaansen dollar oet aon zie leger; 't heet daomèt d'n twelfden of daartiende groetste militair begroeting op de wereld.
Rindal
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 0,2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Australië
Economie
Oondaanks 't rillatief gering aontal inwoeners heet Australië de daartiende economie vaan de wereld. 't Bruto Nationaol Produk bedroog anno 2018 nao sjatting al 1,5 bieljoen (Amerikaansen) dollar, wat neerkump US$59,655 per inwoener - dat zouw Australië 't tiende riekste land make. Gecorrigeerd nao koupkrach kump 't BNP op US$1,313 bieljoen ofwel US$52.191 per hoof vaan de bevolking; heimèt zouw 't nog ummer de 19e economie en 't 17e riekste land zien.
Primaire sector
Zier belaankriek is ouch de mijnbouw. Al midde negentienden iew kaom in 't land 'n goudkoorts op gaank, en goud weurt nog ummer väöl gevoonde. Daoneve wint me hei oonder mie kole, eerdolie, eerdgaas, iezer, uranium en koper. De productie vaan asbes is intösse verboje.
Secundaire sector
De industrie naom in de jaore zèsteg nog 30% vaan 't BNP veur häör rekening. In 2007 waor dat gezak nao 12%; sindsdeen is 't nog wijer achteroet gegaange. De textielindustrie is intösse gooddeils verdwene nao väöl gojekouper Aziatische len, boe Australië volop vrijhandel mèt drijf. Tot veur kort woorte in 't land ouch oto's geproduceerd, meh met 't vertrèk vaan Toyota in 2017 is de lèste producent 't land oet. Haaffabrikaote vaan de väöl delfstoffe die 't land riek is weure nog wel väöl t'r plaotse geproduceerd. Um dezelfde rei kint 't land ouch 'n sjemische industrie. Ouch de veujingsindustrie blijf belaankriek.
Munteinheid
Sinds 1966 betaolt me in Australië mèt d'n Australischen dollar. Daoveur gebruukde me 't Australisch poond, wat sinds 1910 bestoont (tot 1931 1:1 gekóppeld aon 't Brits poond, daonao 'n oonaofhenkeleke munt). De veurnaomste rede veur de naomsveraandering waor d'n euverstap nao 'n decimaol munt. Ouch de eilandstaote Kiribati, Nauru en Tuvalu betaole mèt d'n Australischen dollar (en höbbe dus gein eige munt). D'n dollar is allewijl (december 2018) oongeveer 63 eurocent weerd.
Infrastructuur
Otosnelweeg, die me in Australië freeways of motorways neump en 'n M-nómmer drage, koume allein in diechbevolk gebeed veur, d.w.z. in 't zuidooste vaan 't land. In dunner bevolk gebeed kint me wel highways, die soms 'n A- of B-nommer kriege meh dèks ouch allein e nommer zoonder mie. Op highways kump get minder verkier; gemeinelek bestoon ze oet twie baone zoonder midddeberm. Kleinder weeg höbbe de naom national road of state road, al nao gelaank ze door de fidderaol euverheid of staotseuverheid weure oonderhawwe. Väöl belaankrieke weeg in d'n outback ('t druug en extreem dunbevolk midde/weste vaan 't land) zien nog mer kort geleie geasfalteerd of zien zelfs noe nog aongestamp; in tije vaan rege kinne ze oonbegoonbaar weure.
Treinverveur is in Australië nog ummertouw belaankriek. 't Land kint in 2018 33.168 km spoor. Vaöl vaan de groete stei kinne metronètwerke, meh ouch de stei oonderling weure door spoor verboonde. Zelfs door d'n outback loupe hei en dao doorgoonde spoorlijne (beveurbeeld The Ghan, 'ne lijndeens vaan Adelaide nao Darwin). Vreuger gaof 't väöl smaalspoor in 't land, umtot bij d'n aonlègk gein rekening waor gehawwe mèt 't koppele vaan de lijne oonderein. Nog vrij recint heet me väöl vaan die lijne vervaange door normaalspoor.
De lochvaart is zier belaankriek in 't land. Ierstens is 't allein euver zie te bereike, wat lochreize veur 't internationaol verkier vaan en nao Australië oonmisbaar maak. Twiedens is 't 'n enorm land, boevaan de groetste stei wied oeterein ligke. Mèt d'n oto kin 't daog dore ietot me op de bestumming is. In 't binneland, zeker in d'n outback, höbbe zelfs de kleinste plaotse nog lochstroeke. Väöl deensverliening in dit gebeed is aofhenkelek vaan lochvaart, in 't bezunder de zoegeneumde Flying doctors.
Fysische geografie
thumb|Uluṟu, ouch bekind es Ayers Rock, is 'ne bekinde berg in 't Noordelek Territorium. Hendeg bergechteg is 't land evels neet. Australië is 't zèsde land vaan de wereld, nao Rusland, Canada, China, de Vereinegde Staote en Brazilië, en ruim veur de nommer zeve India. 't Is e geografisch unicum umtot 't samevèlt mèt e gans continent, ouch 'Australië' geneump. Dit is evels wel 't kleinste continent vaan de wereld, en daobij in tegestèlling tot Afro-Eurazië (d'n Awwe Wereld) en de Amerika's is 't neet mèt aander landmassa's verboonde. Heidoor krijg 't 'n eilandechteg karakter (al is 't nog wel drei kier zoe groet wie Greunland, 't groetste eiland vaan de wereld). Wie oonder zal blieke, heet dit veural veur de flora en fauna groete gevolge gehad.
Feitelek huurt ouch Nui-Guinea nog bij 't continent Australië, al weurt dat um cultureel reies dèkser bij Azië getèld. Nui-Zieland weurt soms ouch wel tot Australië gerekend, meh dit is weer neet zjus: dit land maak deil oet vaan 'n eige landmassa, Zeelandia geneump.
Geologie
left|thumb|Australië is e geologisch zier aajd continent. Verspeid euver zoe'n zeven'nhaaf mieljoen veerkante kilometer vint me sediminte oet alle geologische tiedperke. Australië ligk op de Indo-Australische Plaat. 't Continent is geologisch gezeen 't ajdste vaan allemaol. In e groet deil vaan 't land, zeker in 't weste, daagzuime precambrische sediminte, d.w.z. tot de ziechbare groond dao al veur 't Fanerozoïcum is aofgezat. Väöl vaan de joonger sediminte stamme ouch alweer oet 't Paleozoïcum of Mesozoïcum. Me zuut hei wel 'n dudeleke oos-wesverdeiling: de oeraw sediminte dominere in 't weste vaan 't land, dewijl 't ooste geologisch väöl joonger is. Hei höbbe naomelek wel besjeie bergploejinge plaotsgevoonde, en waor, zelfs rillatief recint nog, völkanisme. (Allewijl is 't land trouwens neet völkanisch actief.)
Australië maakde in 't Jura deil oet vaan 't continent Gondwanaland, meh sjeide ziech in 't Kriet aof vaan Antarctica en ligk sindsdeen geïsoleerd.
Australië is 't mins bergechteg continent op de wereld. 't Weste weurt beheers door 'n middevlaakde mèt hei en dao get geïsoleerde berg wie Mount Augustus en Uluṟu (Ayers Rock). 't Midde vaan 't land ligk hendeg lieg; me kin dao 't continent vaan noord nao zuid euversteke zoonder bove de 500 meter te koume. In 't ooste ligk 't Australisch Sjeiingsgebergde, wat euver 't algemein neet mie es heuvelechteg is meh op 'n paar plaotse wel hoeg toppe haolt. Hoegste berg op 't Australisch vasteland is Mount Kosciuszko mèt 2.228 meter. D'n hoegste berg op Australisch groondgebeed is ofwel Mawson Peak (2.745 meter, op 't oonbewoend Heard Island), of Mount McClintock (3.490 meter, in 't Australisch Antarctisch territorium).
Klimaot
thumb|Klimaote in Australië nao [[Köppen. Weuste en steppe numme de bulk vaan 't land in.]] Natuurlek heet e groet land wie Australië 'n käör aon versjèllende klimaote. De gemeinen deiler is evels tot 't euver 't algemein werm en druug is. Australië is zoonder mie 't druugste continent vaan de wereld. Diverse oceaanwinde loupe aon Australië veurbij en koume allein periodiek (in 't regeseizoen) euver 't continent.
't Midde en 't weste weurt beheers door e weusteklimaot (Bwh). Dit gebeed is nog neet zoe druug es beveurbeeld de Sahara en kint nog kroedechtege plantegreuj, meh nog ummer oontvingk e dörp wie Coober Pedy (noordelek Zuid-Australië) mer 140 mm rege per jaor, tege temperature die in de lange zomer dèks bove de 40°C koume. Nao 't noorde touw blijf 't eve heit meh weurt 't wel nater. Hei weurt de begreujing al get diechter en geit me vaan e steppeklimaot spreke (BSh). Dit vint me in groete deile vaan 't Noordelek Territorium en in 't noorde vaan Wes-Australië, meh ouch 't ooste vaan 't land ('t binneland vaan Queensland en New South Wales veural). Gans in 't noorde is d'n invlood vaan de zie nog get sterker. Hei is 't klimaot naat genóg um buim te doen greuje en heet me e savanneklimaot (Aw).
Nao 't zuie touw weurt 't klimaot keuler. Me veult dao nog geine poolwind, meh de temperature ligke belaankriek lieger. Zoedoende heerse dao kawwer variante vaan 't weuste- en steppeklimaot (BWk resp. BSk), zoewie mediterraon klimaote mèt 'nen druge zomer en 'ne nate winter (Csa en Csb). Allein 't ooste vaan 't land is ech wezelek aanders. 't Noordooste haolt in klein zones al tropische moesson- en regewoudklimaote (Af en Am). Naomaote me wijer nao 't zuie geit, en ouch es me hoeger bove zieniveau kump, krijg me vochtege subtropische klimaote (Cwa en Cfa), die oetindelek in e gemaoteg zieklimaot euvergoon (Cfb). In naom is dit 'tzelfde klimaot wie in Nederland en 't Belsj, meh de temperature zien dao nog e stök hoeger. Allein in 't hoegland vaan Tasmanië kin 't 's winters nog ech kaajd weure.
Hydrografie
Door zie druug klimaot heet Australië gein brei, mechtege reviere. In e groet deil vaan 't land euverheerse wadi's, revierbèddinge die e groet deil vaan d'n tied druug stoon. Die bèddinge haole gemeintelek ouch de zie neet, meh munde oet in bassins die ouch al de miesten tied druug stoon meh in de regentied in mere veraandere.
De belaankriekste reviere vint me in 't zuidooste, boe 't klimaot nater en minder werm is. Groetste en laankste revier vaan 't land is de Murray, dee veur e groet deil op de grens vaan New South Wales en Victoria struimp en oetindelek bij Adelaide oetmund. De revier weurt oonder mie geveujd door d'n Darling en de Murrumbidgee.
Levende natuur
thumb|'ne Koala (Phascolarctos cinereus) op 'nen [[eucalyptusboum. Allebei zien iconische symbole vaan de Australische natuur.]] De natuur vaan Australië is in hoeg maote gevörmp door zien unieke geologische historie. Door zien mieljoene jaore vaan isolatie kóste hei diverse gróppe euverleve die 't örges aander móste aoflègke tege evolutionair beter touwgerösde soorte. De buildiere en de monotremata, twie oonderklasse vaan zoogdiere die oets euver gans Gondwanaland te vinde waore, zien noe veural nog in Australië te vinde. (De buildiere koume ouch nog veur in de Amerika's, de monotremata wijer allein in Nui-Guinea, wat ouch bij 't Australisch continent huurt.) De reptiele zien sinds de sjeiing minder sterk geëvolueerd, meh ouch zij zien door mieljoene jaore isolatie gans hunnen eige weeg gegaange. Vlegende bieste kóste Australië get gemekeleker bereike, meh ouch die waore daoveur vaan 't touwval aofhenkelek. Veur waterbieste gelt in minder maot 'tzelfde. In totaol zien nao sjatting zoe'n 83% vaan de zoogdiere, 89% vaan de reptiele, 45% vaan de veugel, 24% vaan de vèsse en insekte en 93% vaan de amfibieë die in Australië veurkoume endemisch, wat wèlt zègke tot de soort allein in dat land besteit.
Umtot Australië gein wezelek aander niches beujt es de res vaan de wereld, weure dezelfde functies hei dèks door aander bieste gevörmp. In väöl gevalle heet dit geleid tot convergente evolutie: väöl buildiere liekene op oonverwante zoogdiere oet de res vaan de wereld umtot ze op dezelfde meneer leve. Naome wie 'builmol', 'builmoes' en 'builwouf' tuine wiezier de soorte soms opein zien goon liekene.
De riekdom aon soorte maak Australië tot e megadivers land.
Zoogdiere
E beperk aontal mojerkookbieste heet Australië zoonder assistentie vaan de mins bereik. Boete de mins zelf zien dat oonder mie diverse Vleermuis en get moesechtege (muis en ratte). De Australische vleermuis umvatte mer twie geslachte, meh wel e groet aontal soorte: mesjiens wel 7% vaan alle vleermoessoorte bevint ziech in Australië. Ze kinne bès in 'ne wèlle störm vaan 't vasteland zien euvergewejd, wie dat ouch mèt veugel gebeurt. Vaan de knaagdiere is dat get minder woersjijnelek. Zij zien rillatief recint (tösse de 5 en 10 mieljoen jaor, aofgoond op moleculair oonderzeuk) koume euverluipe. Dit gebäörde dinkelek in 'nen iestied, wie Australië al-evel neet gans euver land te bereike waor meh wel väöl ziestraote in d'n Indonesischen arsjipel droeglaoge.
Veugel
thumb|'ne [[Roze kaketoe (Eolophus roseicapilla). Kaketoes, 'n femilie vaan pappegejje, beperke ziech neet tot Australië meh höbbe dao wel hun groetste verspreiing.]] De veugel zien nog e verhaol apaart. Australië kint wie gezag väöl endemische vogelsoorte, meh de mieste daovaan hure bij femilies die ouch in de res vaan de wereld veurkoume. E stök bezunderder zien d'n emoe (Dromaius novaehollandiae) en de zuieleke casuaris (orde Casuarisechtege, gans wied verwant aon de struusvogel).
Ouch de kaketoes, 'n femilie oet de orde vaan pappegejje, zien sterk mèt Australië verboonde. Zjus zoe'n femilie zien de groetpoethoonder, die wel bij de orde vaan hoonderveugel (dus vewant zien aon hinne, sjroete etc.) meh es femilie allein dao toeshure. Diverse femilies oet de orde vaan zaankveugel leve hei ouch, en ouch dao-oonder zien femilies die ziech concentrere op 't Australisch continent. Me moot daan dinke aon de prieelveugel, de honingeters en de paradiesveugel.
Nog aander femilies zien hei presint, soms mèt verwante vaan soorte die me in d'n Awwe Wereld ouch kint. Zoe is de lachvogel of kookaburra (Dacelo novaeguineae) lid vaan de iesveugel (Dacelo novaeguineae) en kint me hei ouch de iconische zwarte zwaon (Cygnus atratus).
Lies va börgemeistesj va Maer
De gemeinte Maer haet pies 1982 besjtange en hauw de volgende börgemeistesj:
Bron
Dies lies is aafkumstig van de correpsonderende lies op de Nederlandstalige Wikipedia, en waal in dees versie.
Australië
Reptiele
Vaan de herdisse gief 't mie es 700 soorte. Ouch zij zien, mesjiens nog wel mie es de slange, good touwgerös veur e verblief in de weuste. Diverse infra-ordes koume veur, wie leguaone, skinks, varane en gekko's. De leguaone umvatte de agame of baardherdisse, mèt soorte wie de bergduvel (Moloch horridus) en de kraagherdis (Chlamydosaurus kingii). De skinks umvatte de Pygopodidae, 'n in Australië en Nui Guinea endemische femilie vaan poetloes herdisse. Oonder de varane vint me de reuzevaraan (Varanus giganteus), dee twie meter lang kin weure.
Vèsse
thumb|De wiervès (Phyllopteryx taeniolatus), 'ne verwant vaan de ziepeerdsjes dee aon de Australische zuidkös leef. Um dezelfde rei vint me in Australië ouch neet al te väöl vèsse. Me tèlt in de waters in en um 't land zoe'n 5000 soorte vèsse, meh 't euvergroet deil daovaan leef in zie. Toch koume ouch dao-oonder nog endemische soorte veur, zoe laank es 't geit um vèsse die aon oondeep köswater zien geboonde. E bekind veurbeeld is de wiervès (Phyllopteryx taeniolatus), 'ne verwant vaan de ziepeerdsjes, dee aon de zuidkös leef. Ouch leve aon de kös väöl hejje, die mie es aander soorte ouch veur lui gevierlek kinne zien.
Oonder de wienege zeutwatervèsse gief 't e paar intrèssante soorte. De femilie vaan de arowana's (Osteoglossidae) en d'n Australische longvès mote hei al hoonderde mieljoene jaore zitte. 'n Aander bezunder soort is de Maccullochella peelii, de groetste beinvès dee in zeut water leef.
Oongewervelde
Nog talloes aander bezunder bieste kin me in en um Australië vinde. Aon de noordooskös vint me 't Great Barrier Reef, 't groetste koraolrif t'r wereld, wat evels allewijl sterk bedreig is door klimaotveraandering en vervojling. Aon de zuidooskös vèsde me in 1986 e primitief bies op wat in 2014 woort besjreve es Dendrogramma enigmatica. Nao wijer oonderzeuk heet me 't in de orde vaan Nietelbieste gezat, meh euver zien perceis plaots is nog väöl oondudelek.
Plante
Ouch de flora vaan Australië is in väöl opziechte uniek. Plante höbbe ziech aon väöl dinger mote aonpasse, in 't bezunder extreem druugde. Daorum greuje väöl plante laankzaam um water te spare.
Exote en aander bedreiginge
De natuur vaan Australië steit oonder constanten drök vaan de mins. Dat begós al in d'n tied vaan de Aboriginals. Allewel tot ze de ierste doezende jaore höbbe samegeleef mèt diverse soorte prehistorische megafauna, begóste die later te verdwijne. Groete bieste zien extreem geveuleg veur minseleke jach, umtot ze ziech neet kinne versteke, neet zien opgewasse tege spere en piele en ziech rillatief laankzaam voortplante. Diverse groete buildiere, sommege zoe groet wie 'ne neushore, zien intösse verdwene.
Tahiti
Tahite haet e gevarieerd landjsjap; naeve sjiljerechtige sjtrenj geuf 't berg en oerwaadgebiede. Tahiti is ónger anger bekènd gewaore ómdet de Franse sjiljer Paul Gauguin 'n aantal jaor dao haet gewoond en gewirk. De houfsjtad van Tahiti is Papeete.
't Eilandj had in 2002 169.674 inweuners en is 1.036 km² groot. De officieel tale zeen Frans en Tahitiaans. E traditioneel kleiersjtök is de pāreu, of pareo.
Australië
Exote en aander bedreiginge
'n Fundamenteler bedreiging door de mins is evels de exote die heer mètbringk. Australië heet es rillatief klei continent minder competitie tösse soorte. Wienie noe 'n soort oet Afro-Eurazië of oet de Amerika's nao Australië kump, is dee gemeinelek väöl beter oetgerös en weurt de inheimse fauna snel verdroonge. Ouch dit begós al ietot de Europeaone nao Australië kaome: de Australiërs naome op e zeker memint d'n hoond mèt, in de vörm vaan d'n dingo, dee op de langen door d'n Tasmaanse builwouf (Thylacinus cynocephalus) en d'n Tasmaansen duvel op 't vasteland deeg oetsterve (oetindelek zouwe de Europeaone de builwolf ouch in Tasmanië oetreuje).
Mèt de koms vaan de Europese koloniste góng 't evels hel. Zij brachte oonder mie de knien mèt, dee ziech vaanaof 1859 extreem snel oetbreide en oetindelek in de hoonderde mieljoene góng loupe. Heer verdringk inheimse soorte in dezelfde niche (veural de bilby) en 't gevreets aon vegetatie (die soms iewe hujeg heet veur te herstèlle) zörg veur erosie. De knien woort oetgezat veur 't plezeer vaan de jegers, zoe good wie de fóks, dee neve de knijns ouch de inheimse fauna opvrit en daomèt zoe meugelek nog gevierleker is. De verwèlderde kat vörmp 'nzelfde bedreiging. Eve gevierlek is de reuzepad (Rhinella marina), 'n giftege Amerikaanse pad die is ingeveurd es natuurleke insektebestrijer meh noe veural de inheimse bieste aonvèlt of zien predatore mèt gif doeddeit.
't Bekaampe vaan de reuzepad is zoe good wie oonmeugelek gebleke; tege de knijns helpe allein biologische maotregele (myxomatose, RHD). Katte kin me vaange en fókse aofsjete, meh zij wete ziech good te versteke. Minder ingriepend, en gemekeleker aof te sjete es ze te talriek weure, zien de verwèlderde boerderij- en lasbieste. In d'n outback vint me talloes dromedarisse, die dao veur de koms vaan trein en oto es lasbieste woorte ingezat. Ouch diverse peerd zien oontsnap of losgelaote; hun naokoumelinge stoon bekind es brumby's. Wijer gief 't nog kolonies vaan geite, ezele, kuusje en waterbuffele. Euver die soorte is neet edereine in Australië 't ins. Veural de brumby wèlle väöl Australiërs neet zien verdwijne. Toch is 't nujeg um ze in bedwang te hawwe, umtot ze in 't gebeed boe ze leve 'ne serieuze concurrent vörme veur o.m. de kangoeroes.
Demografie
Australië heet 'n bevolking vaan zoeget 25 mieljoen inwoeners. Veur ziene groeten umvaank is dat hiel wieneg; de bevolkingdiechheid kump op 3,3 inwoeners per veerkante meter. Allein Namibië en Mongolië zien oonder de zelfstendege len nog dunner bevolk (dewijl len wie Iesland en Suriname zjus get diechter bevolk zien). Oondaanks dat alles is 't land toch extreem versteidelek, in dee zin tot e zier groet deil vaan de rillatief wieneg inwoeners in de groete stei woent. 't Platteland tösse de stei in is dèks 't terrein vaan extensief veehawwerij, en 't groetste deil vaan 't continent weurt ingenome door de gortdrugen outback, boe nog väöl minder lui woene.
Verviers (arrendissement)
't Arrendissement Verviers is ein vanne veer besteurleke arrendissemente vanne Bèlsje provinse Luuk. 't Arrendissement haet 'n oppervlak van 2.016,21 km² en haw op 1 juli 2005 272.039 inwoener. 't Grens in 't ooste aon Noordrien-Wesfale, naomelek aon 't distrik Kreis Euskirchen. 't Bestuit uit de gemeinte:
Australië
Etnische gróppe
Inheimse Australiërs weure same Aboriginals geneump. Oetzundering zien de oersprunkeleke bewoeners vaan de eilen in Straot Torres. Hun cultuur steit tösse die vaan de Australiërs en de Papua's in. Op hun eige verzeuk weure ze ouch wèttelek apaart behandeld es de Straot Torreseilenders. In 2016 woort de Aboriginalbevolking gesjat op 759.705 3,1% vaan de ganse Australische bevolking); de Torreseilenders waore nao sjatting mèt 48.005 (0,2% vaan de bevolking). 'n Daarde gróp waore de inheimse Tasmaniërs. Zij zien roond 1900 verdwene es volk; vaan hun cultuur is zoe good wie niks bewoerd en de paar lui op Tasmanië die nog inheimse aofkoms claime, höbbe allemaol gemingk blood.
Tahiti
Op Tahiti wónt de grótste Sjinese gemeinsjap van 't zuje van de Groten Oceaan.
Borneo
Borneo is 'n eilandj in Zuudoeas-Azië. Mit 'n oppervlakdje van zoeaget 740.000 km² (sjattinge versjille) is Borneo 't op twieë nao grótste eilandj vanne welt (allein Gruuenlandj en Nuuj-Guinea zeen grótter).