cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dütsj Kezerriek
Politiek
Ónger d'r kezer sjtóng d'r riekskanseleer en deë woar óch d'r vuurzitter van d'r bondsroad en bauw ummer d'r premier van Pruse. Ónger d'r riekskanseleer sjtónge de Staatssekretäre, wat d'r titel woar van d'r leider van e Reichsamt, e ministerie. Zie veurde 't beleid oet. D'r Rieksdaag woeëd jieëker drei joare verkoaze en seër 1888 jieëker vief joare. 't Keesrech woar alling vuurbehaote aa manslüj. In de praktiek houw dit controlerend orgaan beperkde beveughede uëver 't sjtaatshoof en neëve dat óch wieënig controlerende ivlood óp 't beleid. Dat woeëd jao vasgesjteld durch d'r kanseleer en alling heë lag verantwoading aaf aan d'r kezer. Waal keurde d'r Rieksdaag de vuurgesjtelde begroeëting al of neet good en sjtelde e wette vuur. Doaruëver houw d'r kezer praktisch nieks te zage, mar mieëtste zörgde de conservatief mieërderheed i g'ne bondsroad d'rvuur dat zieng wunsje en die van aristocratie gehonoreerd woeëte. In de Gróndwet woeëd wieër vasgelag dat d'r kezer alle wiechtige sjtaatszake zelf kós besjlisse wienieë heë dat wool. Kezer Wilhelm I maakde doa evvel geë gebroek van en bemuide zich óch gaar neet mit d'r Bismarck, doe riekskanseleer en zieng regering. Óp die meneer kós Bismarck zieng politiek oetveure en zinne sjtempel óp 't lank drukke. Wilhelm I zinne klingzoeën, Wilhelm II, woar egezinnig en maakde dök gebroek van de gróndwettelige meugelighede en wie Bismarck neet aan zieng wunsje wool voldoeë, kós e d'r Bismarck vervange durch d'r ónervare Leo von Caprivi. In combinatie mit 't gebrek aan mieë controlerende beveughede van 't parlement kós Wilhelm II zoeë zinne ege wil óplegke aan de politiek.
Oet de rechte vuur d'r kezer bleek dus dat 't riek ging volsjtendig constitutioneel monarchie woar, wie dat evvel waal 't geval woar i Nederland en Groeët-Brittannië. Dit woeëd vuural dudelig noa 1888: bis dan woeëd de politiek nog gedomineerd durch d'r Bismark, mar doanoa ummer mieë durch Wilhelm II.
D'r Bismarck zieng periode (1878-1890)
Bismarck probeerde ieësj, mit hulp van de liberale, d'r ivlood van de Katholieke Kirk te beperke. D'r conservatieve Paus Pius IX (1846-1878) vóng dat katholieke allerieësj "sjöap ónger de Kerk höar hoede" woare doanoa burgesj van 't lank. D'r prottestantiesje Bismarck wantrouwde um die reëde katholieke Centrumpartei en e vóng dat de Kirk te vöal ivlood oetoefende op de katholieke Pruse. Dit beteëkende 't begin van d'r Kulturkampf, oeë-i versjillende antiklerikaal besjlissinge woeëde genoame, wie de sjleting va sjoeële en kloeëstere. Doamit woar sjloes wie d'r de sjteun van katholieke nuëdig houw vuur anger doele en de in 1878 verkoaze Paus Leo XIII zich verzeunend ópsjtelde.
Wie 't doe nog agrarische Dütsjland rap industrialiseerde, sjloog d'r Bismarck 'n protectionistische richting in um de ópkómmende industrie te besjerme. Dit brach 'm in conflik mit de liberale, die vuur vrei handelsverkier woare. 'n Anger wichtig ankerpunt va zieng beleid woar 't beperke van d'r ivlood van de socialiste, einerzieds durch de óngerdrukkende Socialistewet van 1878 en angerzieds durch 't vergroeëte van de sociaal zikkerheed. In 1883 woeëd de krenkdeverzieëkering igeveurd, in 1884 'n óngevalleverzieëkering en in 1889 'n pensioenverzieëkering. 't Dütsj Riek woar doamit 't ieësjte lank in Europa dat sociaal vuurzeninge iveurde.
't Woar wieër Bismarck zieng doel um 't riek flot te modernisere en mieë eenheed te bringe in de wetgeëving, um oetintelig de enorm versjille tussje de Dütsje sjtate te verkleine. Dit leidde in 1872 tot de nationaal inveuring van 't metriek sjtelsel en op d'r ieësjte jannewaar van 1900 tot 't bürgerliches Gesetzbuch, dat óch hüj nog ummer geldingskrach hat.
De wilhelminische periode (1890-1918)
thumb|Portret van Kezer Wilhelm II Wilhelm I sjtórf in 1888 en woeëd in dat joar, dat me óch wal 't dreikezerjoar numt, opgevolg durch zinne zoeën Frederich II, deë evvel al doeëdkrank woar wie heë zinne vadder kós opvolge. E sjtórf 99 daag later. Zinne zoeën en ópvolger woar Wilhelm II, deë hieël conservatief woar, mar angesj es zieng vuurgengesj óch bezónger impulsief. E óntsjloog Bismarck durch meningsversjille en doanoa koom de mach i zieng heng. Wilhelm II woar ginne vuursjtander van 't parlement en zörgde d'rvuur dat alling zjwake figure tot riekskanseleer woeëde benumd, zoeëdat e zinne zin kós durchdrieve. Óp internationeel vlak woar Wilhelm II óndiplomatiek en e zörgde regelmieësig vuur ónrauw. Wilhelm II en Bismarck zinne ópvolger Leo von Caprivi vervóng e sjtrategisch durch 'n agressief boetelandpolitiek, die gerich woar óp de verwerving van kolonië.
Relaties mit anger Europees leng woare dök grillig. Sóms zóch 't kezerriek ónger Wilhelm II touwnadering tot groeëtmachte wie Rusland en Groeët-Brittannië, sóms verbrook 't óch alle relaties durch sjpontaan acties, die vuur ónrauw zörgde. Zoeë koam de relatie mit Groeët-Britannië hendig ónger drök te sjtoa wie Dütsjland de Boere in Zuud-Afrika sjteunde in hunne sjtried teëge de Britte. D'r ópbouw van de kaiserliche Marine rónk de ieëwwisseling woar 't deepdepunt en houw de vorming van bondgenootsjappe tot gevolg. Alle groeëte Europees leng woare verwikkeld in 'ne wedloop, mar Dütsjlank koam geïsoleerd te ligke. Italië trok zich trük van de Triple Alliante, oeëdurch alling Uësteriek-Hongarieë uëverbleef. Dat riek woeëd óch sjteeds zjwaker durch 't ópkómmende nationalisme van de etnische minderhede binne höar grenze.
Ieësjte Weltkreeg
Noa de moard op Franz Ferdinand in Sarajevo óp d'r 28e juni 1914 lepe de sjpanninge tussje de Triple Entente enerzieds en de Triple Alliantie angerzieds hoeëg óp. 'ne Kreeg tussje Servië en Uësteriek-Hongarieë kós weëde vuurkómme, mar durch de bondgenootsjappe en 't feit dat Wilhelm II greun leech goof vuur d'r aanval óp 't Belsj en Frankriek, óntsjtóng e vöal groeëter conflik. D'r Groeëte Kreeg woar e feit. Aanvankelig woare de sjtriedende partieë enthousias: me dach dat me vuur Krismes de uëverwinning óp de teëgesjtendere houw behold en me weer flót heives kós goa. De wirkeligheed woar evvel hieël angesj. De geallieerde boane heftig teëgesjtand wie de Pruse woare ópgeruk tot Noard-Frankriek en de Belsje sjtad Ieper, oeëdurch 'ne loopgravekreeg óntsjtóng. D'r pries van dizze kreeg woar vuur de Pruse vöal hoeëger es verwach. D'r kreeg in de loopgrave zörgde vuur gigantische verleze, mar oetintelig verloar Dütsjlank óch d'r kreeg. Boetedat sjtelde de geallieerde blokkade, wat tot ernstige tekót aan grónksjtoffe en eëtesware. Sociaal probleme die i gans Europa besjtónge nome durch d'r kreeg wieër touw. 't Vertrouwe in de conservatief regering en in d'r kezer noom aaf. Ummer mieë politieke partieë wole dat d'r kezer aaf zouw treëne en in de Noard-Dütsje havesjteë koame matroeëze in soldoate in ópsjtank. Socialiste en communiste krege wink in de zeile.
Óngergank
thumb|left|Kezer Wilhelm II op de sjtasie van Eesjde In 't letste joar kós 'ne wapesjtilsjtand weëde geteëkend mit Rusland, dat óp dat moment intern woar versjöard durch de Russische Rivvolutie en 'ne börgerkreeg. In d'r meëts 1918 leidde dit tot de Vreë van Bres-Litovsk. Heidurch kóste Pruse tróppe van 't oeësfront weëde ingezat aan 't wesfront. Dit letste offensief, dat de gesjichde i-góng es de Kaiserschlacht, mislökde.
In d'r oktober van 1918, koom 'ne moand vuur d'r wapesjtilsjtand, woeëd d'r liberale Prins Max von Baden benumd tot riekskanseleer, deë gesjik woeëd geach vuur óngerhandelinge mit de geallieerde. De VS eisde democratische hervorminge en 'n semi-constitutioneel monarchie. D'r Rieksdaag kreeg mieë mach, mar durch sociaal sjpanninge en 't gebrek aan voodsel en grónksjtoffe óntsjtónge in alle groeëte sjteë ópsjtande: ieësj in de havesjteë Kiel, Hamburg en Wilhelmshaven en vervolges in alle anger sjteë van beteëkenis. 't Goof 'n anarchie. Óp d'r 7e november woeëd Kuënig Ludwig III von Bayern aafgezet en de rippebliek oetgerope. D'r sociaaldemocraat Friedrich Ebert woeëd vuurluipig hoof van de nüj regering. De mieëtste partieë i g'ne Rieksdaag wole aanvankelik waal wieër mit 'n constitutioneel monarchie vuur 't lank. Wie me evvel zóch noa 'ne gesjikde ópvolger vuur Wilhelm II reep d'r vuuraansjtoande socialis Phillip Schneidemann de rippebliek oet vuur de communiste vuur te zieë die 'tzelfde wole doeë. 'n Vuurtzetting van de ouw monarchie bleek noe ónmeugelig. Kezer Wilhem II woar óp d'r daag van zieng aafzetting in 't Belsje sjtedje Spa en e dósj neet mieë trük te goa noa ege lank. Óch wole de geallieerde 'm arrestere vuur kreegsmisdade. D'r insigste oetweëg woar vlöchte noa e neutraal lank kótbei en dat woar Nederland. Óp d'r 10e november koam e per trein aan óp de sjtasie van Eesjde en vroog e um asiel. Tot zinne doeëd in 1941 woeënde e in Nederland: ieësj i Kesjtieël Ameronge en sjpieëder in Hoes Doorn. D'r Friedrich Ebert woeëd begin 1919 Reichspräsident van de nui Weimarrepubliek.
Grenze
't Dütsj Kezerriek besjloog 540.766 km² en woeëd kloksgewies begrens durch Denemarke, Roesland, Uësteriek-Hongarieje (Silezië, Moravië, Boheme, Uësteriek boave de Enns, Salzburg, Tirol-Vorarlberg), Zjwitserland, Frankriek, Luxemburg, 't Belsj, Neutraal Moresent en Nederland.
't Lank kande versjillende dreilengpunte, oeëvan 't dreikezerpunt (Dreikaisereck) bei Myslowitz in Opper-Silezië 't bekinds woar. Hei grensde 't Dütsj Kezerriek aan de kezerrieke Uësteriek-Hongarieje en Roesland. Doaneëve goof 't óch e veerlengpunt oeë Dütsjland grensde aan 't Belsj, Nederland en Neutraal Moresent.
Bondsleng
't Dütsj Kezerriek besjtóng oet 25 bondsleng, oeëvan veer kuëninkrieke, zes groeëthertogdomme, vief hertogdomme, zeve vorstedomme en drei vrei hanzesjteë. Doaneëve goof 't 't riekslank Elzas-Lotharinge zoeëwie 't hertodom Lauenberg, dat woeëd geregeerd i personeel unie mit Pruse en in 1876 gans bei dat kuëninkriek woeëd ingelief.
Dees sjtate lete Boetelandse Zake en defensie uëver aan 't riek, mar kóste heijóp mit hunne ege sjtum i g'ne bondsroad ivlood oetoefene. De kling sjtate houwe rilletief groeëte ivlood, angesj zouw Pruse te vöal dominere.
Bevolking
't Dütsj Riek houw in 1880 'n gemiddelde bevolkingsdichde van 83,7 lüj per km², wiewaal 't groeëte regionaal versjille goof. 't Woar doamit minder dichbevolk wie 't Belsj, Nederland, 't Vereinig Kuëninkriek en Italië. In 1900 leëfde 54,3% van de bevolking in dörper of sjteë mit mieë es 2000 lüj.
De groeëtste etnische minderheed in 't Dütsj Kezerriek vörmde de Pole (5,5% van de bevolking) en die woeënde vuural in de Prusisje oeësprovinse Silezië, Posen en Wes-Pruse. Dees gebede woare durch de Silezische Krege (1740-1763) en de Poolse Delinge aan Pruse gekómme.
Ikkenomie, wetesjap en techniek
De ikkenomie woar aanvankelik óngeliek verdeeld uëver 't Dütsj riek: Pruse en 't zude woare agrarische, dewiel 't i g'n Rienprovins, vuural in 't Ruhrgebeed en i g'n regio rónk Saarbrücken al industrieel good óntwikkeld woare. Aan 't ing van de 19e ieëw industrialiseerde in flot tempo óch 't mien- en sjtaalgebeed Silezië en groeëte sjteë wie München, Berlien en Hamburg. De bevolking woar dök good ópgeleid en durch de lieërplich noom 't analfabetisme aaf. De Dütsje universitete gruide flot oet tot wichtige insjtitute óp 't gebeed van exacte wetesjappe en ingenieursópleidinge. Dütsje wetesjappesj houwe 'n leidinggeëvende positie in disciplines wie wiskunde, sjemie en natoerkunde en dat bleek oet de vöal kiere dat Pruse d'r Nobelpries krege, deë doe nog pas ingesjteld woar. Vöal aafgesjtoedeerde werkde in de gruiende technische en sjemische industrie. In dit tiedsbesjtek woeëde talrieke nui bedrieve ópgerich, oeë-ónger Krupp, Thyssen, Bayer, Bosch, Siemens AG, Mercedes-Benz en Benz & Cie. Vöal verbeëteringe en oetvindinge óp 't gebeed van elektriciteet, masjientechniek en de beginnende auto- en vleegmesjiengproductie koame van Pruse. Rónk 1890 woar de Dütsje ikkenomie sjterker es de bis dan touw dominante Britse ikkenomie. Zikker aan d'r vuuroavend van d'r Ieësjte Weltkreeg woeëd dees koppositie ummer wieër oetgebouwd en breidde de kreegsindustrie zich in 't kader van d'r wapewedloop mit de Britte flot oet.
Kolonië
Wie 't Twieëde Riek in 1871 'n eenheed woar, woar 't in feite te laat um mit de besjtaande koloniaal machte wie 't Vereinig Kuëninkriek, Frankriek, Portugal, 't Belsj en Nederland te concurrere. In d'r 17e ieëw houw 't keurvorstedom Brandeburg-Pruse al hei en doe handelsposte en kolonië, mar dit koloniaal riek woar kling en neet van belank. De ierste Dütsje kolonië woeëde verworve durch private óngernumminge die ze sjpieëder aan d'r sjtaat uëverdroge. Rónk 1900 bezat 't kezerriek e koloniaal riek dat te vergelieke woar mit dat van de genumde leng, wiewaal óch dit riek vöal klingder en neet zoeë wiechtig wie de anger woar.
Discussie in de gesjiedswetesjap
De óprichting van 't kezerriek woar vuur de Pruse va groeët belank. I samehank mit 't sjtreve noa 'ne kling-Dütsje sjtaat woeëd Pruses, wat doe al seër e paar ieëwe 'n regionaal mach woar, 'n wichtige rol touwgedich in de vurming van dizze nuie Dütsje sjtaat. Wie d'r Ieësjte Weltkreeg oetbrook, woeëd vuur 't ieësj gesjproake uëver 'ne Sonderweg, 't idee dat Pruses 'n aafwiekende óntwikkeling van 'n adelsherrsjappie noa 'n democratie hat óngergegange. Pas wie de Weimarrepubliek woar ópgerich, besjouwde me 't Twieëde Riek es 'n periode in de Dütsje gesjichde. Wichtig woar doe de vroag, of Pruses sjuldig woar aan d'r kreeg en weë de sjood zouw mótte drage. De mieëtste historici woare neet va mening dat 't kezerriek verantwoardelik kós weëde gesjteld vuur d'r kreeg. In 't Derde Riek goof 't enerzieds historici die dit sjtankpunt verteëgewoardigde, angerzieds goof 't óch lüj die 't kezerriek es 'n "unvollendetes Reich" besjouwde. Noa d'r Twieëde Weltkreeg woeëd dit Derde Riek ónger Adolf Hitler gezieë es vuurtzetting van 't kezerriek en in 't bezónger i verband gebrach mit de politiek van Bismarck. De twieëde hoofsjeet van d'r 20e ieëw woeëd gedomineerd durch de Fischer-controverse en de Historikerstreit, de vroag noa de continuïteet van agressief Dütsj boetelands beleid en de betekenis en d'r oersjpronk van d'r Holocaus en 't nationaalsocialisme.
Plakbieskes
thumb|Trichoplax adhaerens oonder 'ne gewoene (leech)microscoop. In 't ech is dit bieske 0,5 mm in doorsnee. De Plakbieskes (Placozoa (Grell 1971) ) zien 'ne stam vaan bieste, die same mèt de Spoonze 't oonderriek vaan de Spoonsechtege of Weefselloeze (Parazoa) vörme. Ze bestoon veur zoewied bekind mer oet ein soort: Trichoplax adhaerens (Schulze 1883) ; ouch fossiel soorte gief 't nao de meining vaan de mieste paleontologe neet. Trichoplax adhaerens is ein vaan de primitiefste bieste die 't gief, primitiever nog es de spoonze; of ze ouch ieder zien oontwikkeld es de spoonze is neet dudelek.
Epitheloïde
Plakbieskes höbbe, zoewel wat structuur es wat functie betröf, 'ne dorsaolkant ('rögk') en 'ne ventraolkant ('boek'). Allebei bestoon ze oet 'n ein cel dik läögske wat aon de boetekant mèt sliem is bedèk. De celle zien aoneingekloonke mèt gordeldemosome en herinnere daodoor aon epitheelweefsel ('hoed/vel') vaan de Eumetazoa. Aanders es bij hun gief 't evels gein basaol lamina (läögske vaan eiwitte wat d'n hoed vaan 't binneste weefsel oondersjeit). Mèt dat läögske zouwe de plakbieskes neet vaan vörm kinne verandere. Hei-um weurt de boetelaog vaan de plakbieskes epitheloïde geneump.
E volwasse exemplaar besteit oet maximaol doezend celle, die in veer types oetereinvalle. De celle aon de dorsaolkant höbbe eine flagella, zien aofgeplat en höbbe gein vetliechaamkes. De celle aon de ventraolkant höbbe ouch mer eine flagella, meh zien laankgerek mèt de korte kant aon 't oppervlak, zoetot de flagellae aon de boetekant kort bijein zitte. Dit stèlt de plakbieskes in staot ziech te bewege. E daarde typ zien de kliercelle, zoonder flagellae; die make allezeleve enzyme veur de spijsvertering.
Vezelsyncytia
Tösse de bei cellaoge zit 'n vleujbaar tösseruimte, die veur 't bèste deil mèt e staarvörmeg vezelsyncytium is gevöld. Dat zien einhede mèt ein inkel celmembraon meh väöl versjèllende celkerne, die me ofwel es ein enorm cel of es mierder aoneingesmolte celle kin zien. Wel zitte tösse de versjèllende kerne nog tössesjtötsjes (septa). Boete de plakbieskes koume ze ouch bij sommege spoonze (de Glasspoonze um perceis te zien) en käöme veur.
Aon beiskaante vaan de septa zitte mèt vleujstof gevölde kapsele; heidoor goon ze e bitteke wèrke wie synapse die bij hoeger oontwikkelde bieste de nervecelle verbinde. Hei-op wieze ouch opvallende opeinhoupinge vaan calciumione in de buurt vaan de septa. Ouch 't feit tot de plakbieskes fluorescerende antistoffe kinne make tege neurotransmitters vaan nietelbieste, in die in bepaolde celle doen ophoupe, wijs trop tot ze zelf ouch vergliekbaar stoffe in hoes höbbe. Wijer koume in 't vezelsyncytium actine- en myosinemolecule veur, die bij de hoeger bieste in spiere veurkoume. De palkbieskes gebruke ze veur 't spanne en oontspanne vaan inkel vezele, wat de vörm vaan de bieste mèt bepaolt. 't Syncytium heet, in gans primitieve vörm, dus zoewel de functie vaan 't spier- es vaan 't nervestèlsel bij hoeger bieste. Daobij gebäört ouch de vertering op ze mins deils in dees structuur. De galechtege extracellulair matrix vaan nietelbieste vint me bij de plakbieskes evels neet.
Aanders es bij de aander bieste heet me bij de plakbieskes nog gein oonumstreje pluripotente celle (celle die in 'n aander typ kinne transformere) kinne oontdèkke. Rögk- en boekcelle kinne nao de traditioneel opvatting allein oet aander celle vaan 't zelfde typ oontstoon.
Genetica
De celkerne vaan de plakbieskes bevatte twelf chromosome vaan mer twie tot drei μm. Drei pare zien metacentrisch, de aander zien acrocentrisch; 't centromeer ligk dus ofwel middenin, ofwel aon de boeterand vaan 't chromosoom. De celle vaan 't syncytium kinne ouch tetraploïde zien, oet veer deilkes bestoon. Alles bijein kinne de chromosome vaan 'n plakbieskescel mer 50 mieljoen basepare. Dit is 't kleinste genoom vaan gans 't biesteriek; de bacterie E. coli heet, ter vergelieking, mer tien kier minder basepare.
't Genoom vaan 't plakbieske is nog neet deepgoond oonderzoch; bepaolde gene wie Brachyury en Tbx2/3, die homoloog mèt hoeger bieste zien, heet me evels al kinne oontdèkke. Vaan belaank is wijer ouch Trox-2, e gen wat bij nietelbieste oonder de naom Cnox-2 en bij Bilateria oonder de naom GSX bekind is. Dit is e homeoboxgen wat bij embryo's vaan Bilateria veur de hun kinmerkende twiezijege symmetrie zörg, en bij nietelbieste de moond- en achterkant vaan 't bies vaslègk. Umtot plakbieskes evels, wie gezag, gein symmetrie kinne, is de vraog boeveur ze daan wel dit gen höbbe, en wat 't deit. Door antistoffenoonderzeuk heet me kinne vasstèlle tot 't genproduk allein trökkump in 't euvergaanksgebeed vaan ventraol- nao dorsaolkant; mesjiens in 'n nog neet aongetuind vijfde celtyp. Heibij zouw 't um de stamcelle kinne goon, die 'n rol bij de celdifferentiatie speule en die, wie bove gezag, totnogtouw nog neet kóste weure oontdèk. In eder geval is Trox-2 'ne belaankrieke kandidaot veur 't protohoxgen, boe-oet de aander, later leie vaan dees belaankrieke genefemilie kinne zien oontstande.
De moleculair biologie woort, totnogtouw zoonder succes, ouch ingezat um de plaots vaan 't plakbieske in de genealogie vaan de bieste te bepaole. Mèt standaardmarkeerders wie 18S-rDNA/RNA kós gein vaan de bestaonde hypotheses getes weure: de sequens bleek door al te väöl mutaties oonherkinbaar en dus oonbruukbaar gewore. 't Insegste wat me dao-oet kós opmake, waor tot de plakbieskes ziech bezunder vreug aofgesjeie mote höbbe, umtot veur zoeväöl mutaties 'ne zier langen tied nujeg is.
Leefgebeed
De perceis verspreiing vaan de plakbieskes is oonbekind, meh de bieskes woorte oonder mie in de Roej Zie, de Middellandse Zie, de Caribische Zie, bij Hawaï, Guam, Samoa, Japan, Vietnam daan wel Papoea-Nui-Guinea en op 't Groet Barrièrerif (oostelek Australië) gevoonte. Ouch in gevaangesjap duuk 't bieske op: zoe is 't gezeen in aquaria in Plymouth (Ingeland) en Miami (Florida).
Die me totnogtouw in 't wèld heet gevoonte, kaome oet de getijdezones vaan tropische en subtropische zieë, boe de bieste op oondergrun wie stamme en wortele vaan mangroves, sjale vaan weikdiere, brokstökker vaan steinkoraole of gewoen stökker stein zitte. In ein studie woorte sezoensgeboonde populatiesjógkelinge oontdèk, boevaan de oerzaak nog neet dudelek is.
Metabolisme en leveswijs
350px|thumb|Boeteliefeleke vertering bij 't plakbieske.
Veujing en symbioos
't Plakbieske it klein alge, in 't bezunder greunalge oet 't geslach Chlorella, cryptomonade vaan de geslache Cryptomonas en Rhodomonas en blauwalge wie Phormidium inundatum, meh ouch detritus (aofgestorve reste) vaan aander organismes. Daoveur koume aon de ventraolkant ein of mie builkes um 't etesdeilke heer, boenao de betroffe kliercelle verteringsenzyme aofgeve; de bieste höbbe dus feitelek 'ne tijdeleke oetwendege maog. De celle mèt flagellae zókke daan 't verteerd ete op door middel vaan pinocytose (lètterlek 'cel-drinke').
Ouch via de dorsaolkant kinne etesdeilkes, beveurbeeld ganse eincellege, weure opgenome. Dees meneer vaan ete zouw in 't diereriek wel ins uniek kinne zien: de in 'n sliemlaog gevaange etesbrökskes weure door de intercellulair ruimde heer nao binne gehaold en daan door middel vaan fagocytose ('cel-ete') direk geconsumeerd. Dit 'inzamele' vaan etesdeilkes door 'nen intakten 'hoed' is inkel meugelek doortot bij de plakbieskes versjèllende aofslete eleminte (wie 't geneump oonderläögske en bepaolde verbindinge tösse celle) neet bestoon.
Neet alle bacterië die in e plakbieske zitte weure es veujing verteerd: in 't endoplastisch reticulum ('n organel in 't vezelsyncytium) leve dèks bacterië kinnelek in symbioos mèt de plakbieskes.
Beweging
Op vaste groond kinne plakbieskes ziech op twie menere bewege: um te beginne kinne ze door te krupe mèt hun flagellae laankzaam veurtglije, daoboete kinne ze ziech ouch, wie 'n amoebe, verplaotse door vaan vörm te verandere. De beweginge zien neet gecoördineerd, umtot 't de bieskes aon e spier- of nervestèlsel oontbrik. Zoe kin 't gebäöre tot twie deile vaan ein individu tegegestèlde kante op wèlle, boebij 't bieske ziech in twieë split.
E dudelek, ing verband besteit tösse de liechaamsvörm en de snelheid boemèt 't bieske beweug; wijer is dit aofhenkelek vaan 't etesaonbod. Bij 'n gering aonbod sjogkelt 't oppervlaak liech, meh oonregelmaoteg en ligk de snelheid relatief constant bij 15 μm/s. Mèt e hoeger aonbod golf de dikde binne 'n stabiel periood vaan zoe'n 8 menute; 't maximaol oppervlak kin wel twie kier zoe hoeg zien wie 't minimaolt. Ouch de snelheid, die gemiddeld op zoe'n 5 μm/s ligk, verandert mèt gelieke intervalle: bij e klein oppervlak geit 't bieske snelder en umgekierd. De bei menere vaan beweging loupe neet laankzaamaon inein euver, meh zien dudelek vaanein te oondersjeie. 't Plakbieske liet ziech vereinvoudeg modellere wie e neet-lineair dynamisch systeem wied vaan 't thermodynamisch evewiech.
De riechting boe-in ziech e plakbieske beweug is touwvalleg: 't heet gein zintuige en kin ziech dus gein doele vinde um ziech opaon te bewege. Me kin door 't mete vaan gemiddeldes vasstèlle tot plakbieskes ziech volges e lineair verband vaan e startpunt aofbewege. Dees touwvalsgesjikde meneer vaan bewege kump euverein mèt de Brownse beweging.
Klein bieskes kinne ouch mèt hun flagellae zwumme. Zoe gaw ze 'ne vasten oondergroond rake, vertuine ze 'n dorsaol-ventraolreactie: de flagellae aon de bovekant reuje wijer, dewijl die aon d'n oonderkant hun gepeddels stoppe. Op 't zelfde memint perbeert de ventraolkant contak mèt de groond te make en wel mèt microvilli, klein in- en oetstölpsels aon de ventraolcelle die adhesief (klevend) wèrke.
Regeneratie
'nen Opvallenden eigesjap vaan plakbieskes is tot ze ziech oet de kleinste deile gans kinne regenerere (d.w.z.: oet dit deilke kin e gans nui bieske oontstoon). Zelfs wienie in 'n experimint groete deile vaan 't organisme weure eweggehaold, oontsteit dao e nui plakbieske oet. Me kin ze door 'n pureerzei hole, boe-in de versjèllende celle al-evel neet verneteg meh wel wiedgoond vaanein gesjeie weure, en ze tenao in 'n reageertuub zien herstèlle. Wienie me dit mèt mierder palkbieskes deit, gebäört 'tzelfde; 't kin daan evels wel gebäöre tot 't ein bieske celle opnump die bij 'n aandert höbbe gehuurd (dit heet me gecontroleerd door versjèllende individu's iers mèt pigment te bewèrke).
Voortplanting
Wie bove al mie es eine kier besproke, kinne plakbieskes ziech good oongeslechtelek voortplante; dit is ouch de mies veurkoumende meneer vaan reproductie. Daoveur deile ze ziech wie 'n eincellege in twie dochterbieste op, die evels nog wel evekes losvas mètein verboonde blieve. Minder dèks gebäört 't door knópvörming: daan sjeie ziech vaan de dorsaolkant klein builkes mèt alle veer de celtypes aof.
De eicel begint, miestens al veur häör bevrijing, ziech te deile, boebij ze ziech middedoor deilt. Kort tenao verandert 't klumpke in e veur bieste typisch hool belke (blastula) wat maximaol 64 celle umvat. De oontwikkeling vaan 't embryo nao dit stadium is nog oonbekind.
Gelèt op 't vermoge ziech door deiling oonbeperk te klone, is hun levesdoor in potentie oonindeg. In laboratoria zien intösse al oontwikkelingslijne oet ein inkel bies twinteg jaor laank zoonder geslachteleke voortplanting in leve gehawwe.
Rol es modelorganisme
't Plakbieske, wat laank es exotisch randversjijnsel woort genegeerd, zuut me allewijl es meugelek modelorganisme aon. In 't bezunder kin me traon oonderzeuke wie ziech e celverband organiseert wat nog neet es volweerdeg hoedweefsel kin gelle, wie voortbeweging en coördinatie wèrke boe 't gein spiere of nerve gief en wie 't oontbreke vaan 'n symmetrieas op de biologie vaan e bies oetwèrk. Op genetisch niveau kin oonderzoch weure wie 't plakbieske sjaoj aon zie genoom veurkump; in 't bezunder weurt 't bestoon vaan speciaol DNA-reparatiemechanismes oonderzoch. De complete oontraofeling vaan zie genoom moot daobij ouch de nog ummertouw umstrejje aofstammingshistorie vaan de plakbieskes verdudeleke.
Neve 't fundamenteel oonderzeuk mote de bieste ouch gesjik zien veur studie nao woondgenezing- en regeneratieprocesse; totnogtouw neet opgehelderde metabolische stoffe kin me op potentieel farmaceutische touwpassinge oonderzeuke. Tot slot weurt 't plakbieske ouch euverwoge es veurwerp vaan experiminte mèt geneesmiddele.
Genealogie
De genealogische positie vaan 't plakbieske is umstrejje. Fossiele gief 't neet en die zien door 't weik liechaam ouch neet te verwachte, zoetot me veur de positie vaan Trichoplax adhaerens oetsletend is aongeweze op vergeliekinge tösse levende soorte.
De klassieke indeiling in de Spoonsechtege of Weefselloeze (Parazoa) berös neet op 'n aongenome gemeine aofstamming, meh klasseert de bieste nao hun organisatiegraod: wie de spoonze höbbe de plakbieskes gein echte orgaone of weefsele; 't ieder besjreve epitheloïde weurt neet veur e volweerdeg weefsel gehawwe. Dit zien gedeilde primitief kinmerke, zoegenaomde symplesiomorfieë, die neet cladistisch mote weure verklaord; de Spoonsechtege zien op z'ch bès parafyletisch.
Functiemorfologische hypothees
Op groond vaan hunne zier sumpele bouw weure de plakbieskes gezeen in 't leech vaan d'n euvergaank tösse ein- en miercellege organismes. Me nump daan aon tot ze sinds hun oontstoon relatief wieneg zien veranderd en tot alle bieste aofstamme vaan gelieksoortege wezes, en tot de plakbieskes 'n zöstergróp vaan alle aander bieste zien:
thumb|Oontwikkeling vaan de primitiefste bieste nao de functiemorfologische hypothees. In 't functiemorgologisch model stamme alle bieste vaan 'n gelatinoïde aof, e bolvörmege, pelagisch (vrij in zie levend) weze. Dit bies moot höbbe bestande oet 'n inkel laog celle mèt flagellae, dao-oonder 'n neet oet celle bestaonde sjeigellaog, 't basaollamina, en aon de binnekant sametrèkbaar vezelcelle en 'ne galechtege extracellulaire matrix. Vaan dit väölcelleg oetgaankspunt höbbe ziech daan de plakbieskes einerzijs en alle aander bieste aanderzijs oontwikkeld. 't Nao binne vawwe vaan 't boeteläögske zörgde veur 'n gemodificeerde gelatinoïde mèt e binnekenaal, boe-oet ziech daan de spoonze, nietelbieste en ribkwalle oontwikkelde.
Aander gelatinoïde evels mote daan op 'n benthische leveswijs zien euvergegaane: zij zien op de ziebojem goon zitte. Dewijl veur vrij in 't water levende bieste de kans um ete, potentieel sekspartners en natuurlijke vijande tege te koume in alle riechtinge eve groet is, gief 't op 'nen oondergroond e dudelek versjèl tösse ventraolkant en dorsaolkant, en is de bewegingsriechting twiedimensionaal. Heidoor oontsteit e competitief veurdeil veur aofgeplatde vörm, wie die bij wel mie benthische levesvörm te zien is (convergente evolutie).
Oet dit veurstadium zien daan de plakbieskes oontstande, zoewie meugelek nog aander, noe verdwene dierleke levesvörm. Want dewijl me gein aander bieste vaan noe tot dees gróp wèlt rekene; zouwe aander naokoumelinge vaan dees benthische levesvörm wel verantwoordelek kinne zien veur inkel zier aw (precambrische) fossiele die totnogtouw neet verklaord kóste weure. Tot die meugeleke verwante rekent me versjèllende fossiele oet 't Ediacarium (ediacarische fauna) die nao dees veurstèlling in symbioos mèt alge kinne höbbe geleef, zoewie de koepspore vaan nog awwer organismes, die me dèks veur de ierste bewijze vaan biesteleve aonzuut en normaol aon wörmechtege wezes touwsjrijf.
Zouw dees hypothees zjus zien, daan is 't plakbieske d'n ajdsten tak vaan de (miercellege) bieste en e relik vaan de ediacarium- of zelfs pre-ediacariumfauna. Um 't oontbreke vaan 'nen extracellulaire matrix en e basaollamina waor de oontwikkelingspotentie vaan de in hun specifieke niche hendeg succesvol bieskes zier beperk, wat de gering evolutie in hun fenotyp kin verklaore.
Epitheliozoa-hypothees
Functiemorfologische hypotheses zien oonder biologe neet oonumstrejje, en weure dèks aofgeweze um hun groete aofhenkelekheid vaan theorie en te wieneg empirische oondersteuning. In de cladistiek weurt allein gekeke nao aonwiesbaar kinmerke vaan levende en/of fossiel wezes, um zoe de stambuim vaan versjèlle taxa te kinne (re)construere. De belaankriekste cladistische hypothees hèlt de plakbieske veur de ingste verwante vaan de Eumetazoa; dees twie gróppe same neump ze daan Epitheliozoa, en die gelle es 'n zöstergróp vaan de spoonze:
Veur zoe'n verhajding spreke in de ierste plaots speciaol verbindinge, de geneumde gordeldesmosome, die neet allein bij plakbieskes meh bij alle bieskes boete de spoonze veurkoume en deveur zörge tot celle ziech oonderein in porieloes laoge kinne gróppere, wie d'n hoed of 't epitheloïde. Ouch de kliercelle op de boek deilt 't plakbieske mèt de mieste Eumetazoa. Dees twie kinmerke kinne gelle es apomorfieë, ofwel evolutionair aofgeleide kinmerke, en rechveerdege zoe 't taxon vaan de Epitheliozoa.
E door dees theorie geïnspireerd scenario geit devaan oet tot de epitheloïdecelle mèt eine flagella zien oontstande oet de choanocyte vaan spoonze, wie de veurawwers vaan de plakbieskes hun filterende leveswies opgaove. 't Ephitheloïde gelt daan es veurluiper vaan de echte hoedweefsele bij hoeger bieste.
Aanders es in de bove besjreve functiemorfologisch hypothees gelle de ventraol- en dorsaolkante vaan de plakbieskes in dit model es analoog aon 't endoderm en ectoderm, de bei basaol embryonaol cellaoge bij hoeger bieste. Oet 't endoderm oontwikkelt ziech daan 't gastroderm bij de nietelbieste en 't dermepithelium vaan bilateria, dewijl oet 't ectoderm oonder mie 't hoedweefsel (epiderm) oontsteit. De bij plakbieskes mèt vezelsyncytium gevölde binneruimte zouw daan mèt de bindweefsele vaan aander bieste euvereinkoume. Of de in 't syncytium te vinde calciumione euvereinstumme mèt de kalkgereemdes vaan väöl nietelbieste is oonzeker.
Eumetazoa-hypothees
'n Daarde, op de ierste plaots moleculairgenetisch veraankerde hypothees zuut de plakbieskes es sterk vereinvoudegde Eumetazoa. In dat geval stamme ze vaan wezelek complexer gebouwde bieste aof, die al e (sumpel) spiere- en nervesysteem hadde. Allebei de weefseltypes zien, wie 't basaollamina, pas nao radicaol reductie verlore gegaange.
versjèllende aonhaangers vaan dit idee höbbe neet dezelfde meining euver de perceis positie vaan de plakbieskes. Soms gelle ze es de ingste verwante vaan de nietelbieste, daan weer es zöstergróp vaan de ribkwalle en 'nen inkele kier weure ze zelfs direk neve de Bilateria gezat:
Vladimir Poetin
Vladimir Vladimirovitsj Poetin (Владимир Владимирович Путин, Vladímir Vladímirovič Putin; 7 oktober 1952, Leningrad, Sovjet-Unie) is 'ne Rössische politicus en staotshouf en d'n allewijle president en opperbevelhöbber vaan de Russische Fidderatie. Heer waor veur twie termiene president vaan 7 mei 2000 bis 7 mei 2008 en daonao woort heer veur 'nen daarde kier verkoze tot president op 7 mei 2012. Heer is veur de veerde kier verkoze tot president vaan Rösland op 18 miert 2018.
Plakbieskes
Eumetazoa-hypothees
Inkel 'n positie binne de nietelbieste, wat ouch is veurgestèld, kós totnogtouw mèt groete woersjijnelekheid weure oetgeslote.
Vladimir Poetin
Vaan 1999 tot 2000 en vaan 2008 tot 2012 waor heer de minister-president vaan Rösland (de zoegenaomde Veurzitter vaan de Regering, Председатель Правительства of Predsedatel' Pravitel'stva). Heer waor actief es directeur vaan de Fidderaole Veilegheidsdeens vaan de Russische Fidderatie (de FSB; d'n opvolger vaan de beröchte Sovjet KGB) vaan 1998 bis 1999 en sikkertaris vaan de Russische Veilegheidsraod in 1999.
Plakbieskes
Eumetazoa-hypothees
De kritiek op dit model is tot 't de morfologische kinmerke vaan 't bies compleet links liet ligke. 'n Zoe extreem versumpeling, wie dit model vereis, is wijer allein bij parasiete bekind en vèlt veur vrij levende organismes wie 't plakbieske lesteg te verklaore.
Vladimir Poetin
Heer studeerde aof aon de Rechtefaculteit aon de Universiteit vaan Leningrad in de late zeveteger jaore. In 1977 begós heer te wèrke in de contraspioenaasj bij de KGB. Vaan 1985 bis 1990 wèrkde heer in 't hoofdictoraat vaan de KGB in Oos-Duitsland en in 't "Hoes veur Vrun vaan de Sovjet-Unie" in Dresden. Op 20 augustus 1991 verkraog heer d'n titel emeritus-kolonel vaan de KGB.
Vaan 1991 bis 1996 wèrkde heer es assistent-rector vaan de Universiteit vaan Leningrad in internationaol relaties, es veurzitter vaan extern relaties in 't Leningraads Stadshoes, adviseur vaan de börgemeister vaan Sint-Petersbörg en es vice-börgemeister vaan Sint-Petersbörg.
Plakbieskes
Systematiek
Individu's vaan T. adhaerens versjèlle uterlek wel neet sterk vaanein, meh höbbe dèks zoe'n groete genetische versjèlle tot me bij eder aander bies vaan oetereinloupende soorte, jeh geslachte zouw spreke. Heioet kump de vraog op of de plakbieskes neet feitelek 'n gróp vaan cryptische soorte zien, die ziech uterlek neet oondersjeie. De variatie is neet geografisch bestump: gelieke genotypische variante kin me in mierder wereldzieë trökvinde, en in 'tzelfde ecosysteem vint me dèks ouch versjèllende variante trök. Oetgegaange weurt allewijl van tientalle tot hoonderde versjèllende haplotype daan wel soorte.
Vega
thumb|De ligking van Vega in de pervincie Nordland. Vega is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 1.308 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 159,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 8,2. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Plakbieskes
Bron
Dit artikel is vertaold oet 't corresponderend Duits artikel, vaanoet dees en dees versie.
Vega
De gemeintecode is 1815.
Vladimir Poetin
Poetin waor tiejes zie premiersjap lid vaan de partij Vereineg Rusland, die ouch de groetse partij vaan 't land is gebleve en de mierderheid in de regiering heet behawwe sinds deen tied. Sinds heer weer prizzendent is vaan de Fidderatie is heer gei lid mie vaan de partij; dat laot de Rössische wèt neet touw. In de praktiek heet Poetin evels ing ben mèt de partij, häör kabbinèt en de veurzitter vaan 't kabbinèt en de partij, de premier, Dmitri Medvedev.
Vega
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Lies vaan geweze gemeintes in Groninge
Dit is 'n lies vaan opgeheve gemeintes en gemeinteleke naomsveranderinge in de provincie Groninge. Veur 1830 kin ze incompleet zien. Nui gevörmde gemeintes weure aongegeve mèt 'nen asterisk (*).
Iezertied in Europa
D'r Iezertied.
D'r Iezertied (750/700 v. chr. bies de Romeinse verovering) is 'n periode oet de prehistorie oeëin eedereen gebroek makde van iezere väörwerpe. D'r Iezertied wert in Europa ingedeeld in twieë groeëte periodes:
Va Broonstied nao Hallstatt-cultuur.
In d'r Broonstied waor 't iezer och al bekind, mae alling es 'edelmetaal' ter versering. In d'r achtste ieëw v. chr. drieje die rolle zich um. Me makde va iezer allelèj werktuge en kreegsmateriaal en 't broons gebrukde me nog es versering. D'r uvvergaank va broons nao iezer is mieë es 'n vervanging va 't ee metaal däör 'n anderd. Neet alling op economisch, mae och op sociaal, polletiek en cultureel gebied vinge groeëte verenderinge plaatsj in dae tied.
Hallstatt-cultuur.
De Hallstatt-cultuur is de ursjte fase van d'r iezertied in Europa. De versjpreiding van dis cultuur is väöral 't waerk va kling, vechlustige ruiterbendes, die vanoet Midden-Europa expedities, veroverings- en rooftochte oondernome. Uvveraal zowwe ze de autochtoon bevolking oonderwerpe en uvverheerse. Zelfs es hun aantal te kling waor um lange tied te dominere, beïnvloedde ze toch de lokaal machsverhoudinge en maatsjappiejstructuur. Vanaaf d'r 6 de ieëw v. chr. make ze e begin mit 't boewe van de ursjte ummoerde agglomeraties.
La Tène-cultuur.
De La Tène-cultuur is de lètste fase van os prehistorie, de protohistorie en klinkt os bekaander in de oeëre es d'r tied van de Kelte, Scythen...De mitste volkere oet d'r Iezertied zeunt os mit naam bekind umdat de Grieke en Romeine doe al uvver alles sjreef. Die periode neumt me da och wal de protohistorie van de Kelte m.a.w. de periode dat waal däör ander uvver hun gesjraeve waoërd mae zoonder sjrifteleke bronne van dat volk eeges. Herodotus sjreef uvver de Keltoi, de Kelte achter de Alpe en mit 't Latiense Gallië verweze de Romeine nao de Kelte die in Noord-Italië wonde. Inkele Kelte-sjtamme in 't Zuide van 't hutsedaagse Fraankriek howwe och 'n sjrift mae dat waoërd alling väör relatief oonbelangrieke zakes gebroekt. In de waezenleke kennisuvverdrach in de aristocratische kringe (oeëoonder de Druïdes) besjtong 'n taboe op 't sjrift en waor 't tradiesje dis uvverdrach alling mondeling te realisere.
Lies vaan geweze gemeintes in Groninge
2018
Nao dees herindeiling had de provincie nog 20 gemeintes.
Iezertied in Europa
Barbaroi.
De ow Grieke besjtempelde de Kelte en de Scythen es Barbaroi. Ze neumde alle luuj zoe, die gee Grieks kalde. Later sjteet Barbaar väör 'ne oonbehowwe, oonbesjoefde, gewelddadige persoeën en die betekenis hat 't waoërd bies in ozze tied behaowe. De Kelte verdene zoe'n typering zieëker neet. Hun laef-en deenkwaelt is dan wal aandersj es d'r klassieke Griekse norm, cultuurbarbare zeunt 't absoluut neet.
Lies vaan geweze gemeintes in Groninge
2010
Nao dees herindeiling had de provincie nog 23 gemeintes.
1990
Nao dees herindeiling had de provincie nog 25 gemeintes.
1979
Nao dees herindeiling had de provincie nog 49 gemeintes.
1969
Nao dees herindeiling had de provincie nog 50 gemeintes.
1968
Nao dees herindeiling had de provincie nog 53 gemeintes.
1965
Nao dees herindeiling had de provincie nog 54 gemeintes.
1826
Nao dees herindeiling had de provincie nog 56 gemeintes.
1822
Nao dees herindeiling had de provincie nog 57 gemeintes.
1821
Nao dees herindeiling had de provincie nog 58 gemeintes.
1814
Sjöpping (nui groondwèt) vaan de provincie Groninge mèt 61 gemeintes.
Corcelles-lès-Cîteaux
Geografie
De oppervlakdje van Corcelles-lès-Cîteaux bedreug 6,7 km², de bevolkingsdichheid is 122,8 inwoeaners per km².
Demografie
De óngerstäöndje grafiek toeantj 't verloup van 't inwoeanertal (brón: INSEE-tèllinge).
Middeliewe
right|thumb| De Middeliewe is de periode tösje 't einde van de Romeine in d'n 5e iew nao Christus tot 't begin van de godsdeensoorloge van de 16e iew. 't Is veural d'n tied woeë-in 't Christendom de dominantie religie in Europa woert en de Islam in Arabië ontsjtong en groeët woort.
De Middeliewe is op zich 'ne vraeme naam: d'r tied tösje twieë tiedperke. In 't Ingelsj the Dark Ages of de dónker iewe. Dizze naam had d'r aan biegedrage dat de Middeliewe 'n negatief beteikenis krege. 't Waor zoegenaamd d'r tied woeë-in niks nöttigs is gebeurd, d'r tied tösje de groeëte Romeine en d'n tegewoordige tied. Zoëwie väöl dinger, is dit neet waor. In de Middeliewe wert de sjtaatkundige basis gelag veur 't hudig Europa, de heróntdekking van ouw weitensjap (Pythagoras, Archimedes) en 't beginne van nuje (Isaac Newton, Galileo Galilei), 't ontsjtaon van allerlei instituties, universiteite, vriehede van börgersj, belangrieke agrarische óntwikkelinge (driesjlaag sjtèlsel, d'r ploog) die d'r explosieve gruj van de bevolking nao de Zjwarte Doeëd of Pes van 1348 meugelik makde.
Drie periodes
De Middeliewe waere ingedeild in drie periodes:
Eder van dees periode haet zien eigen kènmerke en óntwikkeling.
Allewiel weurt in 't ongerwies ondersjeid gemaak in de volgende periodes:
Amerikaanse kèrkhof Henri-Chapelle
thumb|250px|Amerikaans kèrkhof Henri-Chapelle. D'r Amerikaanse kèrkhof Henri-Chapelle liegkt tösje Aubel, Plombières en Kapel (Henri-Chapelle) óp de huuëgde in de provincie Luuk. Óp dizze kèrkhóf zeunt 7989 Amerikaanse sóldaote begrave, die tiedens d'r Twiede Waeltkrèèg väörnamelek bie 't Ardenneroffensief sjneuvelde. Op de aafbeelding is 't mónumaent te zieë, mèt rechs 'n informatieruimte en leenks 'n bezinningskapel. Op de pilaere zeunt name van gesjneuvelde soldaote gegraveerd. 't Staandbeeld is 'n beeld van d'r aartsèngel Gabriël dae de gesjneuvelde 'ne lauwerkraans toewèrpt. Achter 't monumaent bevindt zich d'r kèrkhóf mèt de doezende witte carrara-marmere kruutser.
D'r kèrkhóf liegkt op Amerikaanse groond, mae väördat d'r groond däör de Belzje regering gesjoonke waoërt es daank väör de bevrijding, waor dit 'n dèèl va Hommerig.
An de överziej van d'r waeg - dus achter d'r fotograaf van de aafbeelding - haat me 'n good oetzich över de U-vörm van 't Laand va Herf. Die U-vörm is typisch väör dale die in iestieje dör gletsjers zeunt óntsjtande. De Berwien óntsjpringt hie in 't buurtsjap De Birven.
Waterdamp
Waterdamp is water in gaasvorm en besteit oet molecule H2O.
Waterdamp kan inne lóch veurkómme mit 'n temperatuur ónger 't kaokpuntj van water. Den betrach me 't es 'n oplossing van water in 't oplosmiddel lóch. Wen bie 'n bepaoldje lóchvöchtigheid de temperatuur vanne lóch toet ónger 't dawpuntj vèltj, den óntsteit mès, 'n aerosol van water.
Innen dampkrink bevindj zich väöl waterdamp. 't Is e wichtig breujkasgaas en is essentieelt inne waterkringloup.
Bie gelieke temperatuur is waterdamp lichter es lóch.
Zichbare waterdamp neump me stoum.
Gambia
Gambia is e land in westelek Afrika, aon de Atlantische Oceaan. 't Land besteit oet 'ne mer inkel tientalle kilometers breie stroek land vaan e paar hoonderd kilometer lengde um de Gambia-reveer en weurt boete de kös gans umslote door Senegal. Gambia is 't kleinste land op 't vasteland vaan Afrika. Hoofstad is Banjul, meh Serekunda is väöl groeter, feitelek de einege stad vaan beteikenis in 't land.
Demografie
Gambia weurt bewoend door e groet aontal versjèllende volker, behurend bij de Niger-Kongo-A-volker, woevaan de Mandinka (42,3%) 't groetst is. Daonao volge de Fulbe, de Wolof en de Diola. Zeker 95% vaan de bevolking is moslim; 't groetste deil vaan de res weurt oetgemaak door de christene. Conflikte tösse de religies koume neet veur en in Gambia zien zoewel christeleke es islamitische fiesdaog officieel.
Historie
Gambia, wat tot 't Riek vaan Songhai en Ghana behuurd heet, weurt veur 't iers geneump in Arabische brónne vaan oet de negende en tienden iew. Veur de Arabiere waor 't e gebeed woe ze, via 'n handelsroute door de Sahara euver Timboektoe, slaove, goud en ivoor vaandan haolde. Wie in de vieftienden iew de Portugeze bij 't land aonkaome waor 't oonderdeil vaan Mali. De Portugeze begóste hei handelsposte op te riechte en koloniseerde 't land um de reveer. Ze gaove 't de naom gambia, wat "(ruil)handel" beteikent.
In 1588 woort de kolonie aon Ingeland verkoch; oonder James I begós me vaan hoegerhaand mèt de exploitatie. Tösse 1651 en 1661 waor de Gambia in Poolse han. De achtienden iew waor 'nen tied woe-in de Ingelse en de Franse um de hiersjappij in 't gebeed strijde; bij 't Verdraag vaan Versailles (1783) kaom 't gebeed um de Gambia-revier aon 't Vereineg Keuninkriek en de res, Senegal, aon Fraankriek. De grenze vaan allewijl laoge toen al bekans vas.
In december 2016 góng Jammeh toch tot ope presidentsverkezinge euver, die heer verloor vaan oppositiekandidaot Amada Barrow. In de weke daonao weigerden 'r d'n oetslaag te erkinne en bleef 'r zitte. Nao e paar weke vaan vergeefsen diplomatieken drök góng 'n coalitie vaan Wes-Afrikaanse len tot 'n militair interventie euver um Barrow esnog te installere.
Roeme
right|thumb|Pantheon, Roeme Roeme (Rome, Roame, Italiaans: Roma) is de hoofstad vaan Italië en umvat de ganse stadsstaot Vaticaanstad. De stad Roeme had in 2017 2.874.529 inwoeners; de agglomeratie heet 'rs zoe 3,3 miljoen. Daomèt is Roeme de groetste stad vaan Italië. Börgemeister is Walter Veltroni.
Historie
Nao 't oetereinvalle vaan 't Roemeins riek in 395 vele väöl Germaanse stamme 't riek binne, tot ze in de vijfde iew ouch Roeme zelf bezetde. De stad had häör positie es machscentrum daan al verlore aon Ravenna. Ouch de barbare regeerde vaanoet Ravenna. Allein de paus hoolt zien residentie in Roeme. In de zesde iew kaom 't in 't Byzantiens Riek te ligke, oonder keizer Justinianus, dee de stad wier op perbierde te lappe. In 756 vereuverde Pepien III, keuning vaan de Franke de stad en sjonk e groet gebeed in Middel-Italië aon de paus (de Kèrkeleke Staot). Oonderwiel waor 't aontal inwoeners trökgeloupe nao 100.000. Ouch raakde de gebawwe ummer mie aon vandalisme oonderheveg: de Roemeine gebroekde ze veur kalk oet te brande of gewoen mör vaan te bouwe.