cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cor Deneer
Biografie
Cor waas de aodste oet ein gezin van elf kinjer. Zien vader waas poskentoearhaojer in Wèssem. Nao de lieëger sjoeal dao ging hae nao ’t gymnasium in Remunj. Studeerdje wiejer ane universiteit van Leuve inne politieke en sociale wetesjappe. Róndje dees studie summa cum laude nao d’n oearlog aaf. Wirkdje in den oearlog ieës op ’t distributie-kentoear in Häör, waerdje later hoof van de distributiedeens in Berge. Zoeat in ’t verzèt en doeak ónger in Den Haag van 1943-1945. Sjreef uuever zien belaevenisse in dae tied ónger pseudoniem Tom van Dijk ziene roman Verloren Jaren. Trouwdje in 1946 mèt Leen Caris oet Häör en wirkdje es redactiechef bie ein drökkerie-oetgaeverie in Utrech. Op 1 november 1946 trooj d’r in deens es chef-redactie bie ’t Dagblad voor Noord-Limburg. Hae verbreidje zien kènnis op väöl terreine door zelfstudie in de aovesore. Sjreef dèks gelaegeheidsgedichter in zien gezèt. Zien sociale betrokkeheid en sjrieverstalent kwoeame toet oetdrökking in ziene ‘s zaoterdigse column De Zesde Dag. Hae waas de kroeanprins van hoofredacteur Bertels, mer toen deze mèt pensioen ging en d’r eine noewe beneumdj mós waere, goof de katholieke Raod van Commissarisse de vuuerkäör aan emes anges. Cor Deneer veuldje zich gepasseerdj; bleef nog ein paar jaor aan en stapdje begin sevetiger jaore uuever nao de redactie van ’t waekblad E3 Journaal. In augustus 1976 trof hum ein zwaor zeekdje, woea-aan hae op 15 november 1976 is gestorve
De mins Cor Deneer
Cor waas eine Maaskentjer dae heel vanne netuur en zien dörp ane Maas. Hae waas geluivig en kèndje ziene invoudige kóm-aaf: stil en besjeie deej d’r zien werk. Doe mójjes hum neet te väöl lestig valle op en mèt zien werk. Hae heel van meziek, van eine lach en ein traon en oppe tied van ein good glaas. Hae kós baeter loestere es kalle en haaj daoróm altied gaer kómpenie óm zich haer. Waas adjudant bie vastelaoves- vereiniging Jocus in Vinlo en spuueldje dèkker tenieël. Waas geworteldj in ’t culturele laeve dao en in zien eige Wèssem. Hae kreeg den ouch neet vuuer niks in 1969 de Noord-Limburgse Cultuurpries. Es journalist/sjriever beoefendje hae alle genres. Jo Wijnen bestumpeldje hum es ein “journalistiek genie” en typeerdje hum mèt: “Het waas mieë maondigmörge es vriedigaovendj bie Cor”. Jan Laugs numtj zien sjrieve: “Goudieërlik, wies en weemoedig, hertelik en vol humor”. Hae haet zien talente noeat aan ein groeater publiek aangeboeaje. Pas nao ziene doead höbbe gooj vrinj zien gedichter nog ins gebundeldj en oetgegaeve.
Thematiek
Es se de gedichter van Cor Deneer leus, kumtj ein thema sterk boeavedrieve: de doead. Väöl van zien Nederlandstalige gedichter gaon uuever de herfs en verwieze nao de kómmendje wintjer - de doead. Ze höbbe verwantjsjap mèt ’t werk van J.C. Bloem, Hendrik Marsman of mèt Gerrit Achterberg sjrieftj Walter de Bruijn in zijn inleiing bie In weemoed en in wijn. Hae duit dinke aan eine angere Limburgse dichter: Paul van der Goor.
Coushatta
Coushatta is 'n plaats (town) innen Amerikaanse staot Louisiana en vèltj administratief gezeen ónger Red River Parish.
Volges 't United States Census Bureau besleitj de plaats 'n oppervlakdje van 8,9 km², wovan 8,7 km² landj en 0,2 km² water. Coushatta ligk op zoeaget 61 maeter baove zieëniveau.
Meitnerium
Meitnerium is e sjemisch element mit es symboal Mt en 't atoamnómmer 109. 't Is dinkelik e gries of zilverkluèrig euvergangsmetaal.
Meitnerium kump van netuur neet veur oppe aerd en mót synthetisch waere geperduceerdj. In 1982 is 't metaal veur 't ièrs aangemaak door Duitse weitesjappers. In 1997 woort 't element d'n hujige naam gegaove, nao Lise Meitner, daoveur sting 't bekandj es unnilennium (Une).
Perzisch
miniatuur|Perzische dialekte (klikke veur 'n leesbaar versie). 't Perzisch (Farsi, فارسی) is de mies gesproke vaan de Iraanse taole en de officieel taol vaan Iran. Ouch is 't, oonder de naom Dari, 'n officieel taol vaan Afghanistan, en oonder de naom Tadzjikisch, vaan Tadzjikistan. 't Weurt in 'ne variant op 't Arabisch sjrif gesjreve, met veer nui lètters die in 't Arabisch neet weure gebruuk. 't Tadzjikisch gebruuk 'ne variant vaan 't Cyrillisch sjrif. 't Perzisch heet, mèt 't Tadzjikisch mètgerekend, 57 miljoen mojertaolsprekers, woebij nog ins zeker 50 miljoen twiedetaolsprekers koume. Perzisch is al bekind vaan oongeveer 560 veur Christus, bij d'n opkoms vaan 't Perzisch Riek.
Me oondersjeit drei periodes: 't Aajdperzisch, gesjreve in 't nagelsjrif tot 100 v.Chr.; 't Middelperzisch of Pehlewi, tot ca. 900 nao Christus, en 't Nuiperzisch, oet d'n tied vaan de islamitische besjaving in Iran. 't Aajdperzisch kint, zjus wie aander Indogermaanse taole oet deen tied, nog 'n oetgebreide verbuiging en vervoging in zeve naomvalle, drei getalle en drei geslachte. Bij 't Middelperzisch is dee vörmeriekdom al verdwene. D'n euvergaaank vaan Middelperzisch nao Nuiperzisch is taolkundeg minder groet (veural klaankveraanderinge). Wel nump de taol in deen tied väöl Arabische wäörd euver, oonder mie, meh neet allein, die betrèkking höbbe op d'n islam.
't Aajdperzisch tekscorpus besteit gooddeils oet inscripties. Vaan 't Middelperzisch zien mie literair tekste bewoerd, dèks vaan religieus (zoroastrisch) karakter. De Nuiperzische literatuur is bezunder umvaankriek en weurt hoeg gesjat.
't Turks heet e groet aontal Perzische wäörd opgenome, en ouch väöl Arabische wäörd via 't Perzisch geliend. Wijer is 't Perzisch vaan groet belaank gewees veur 't vocabulair vaan 't Urdu (d'n islamitische, veural in Pakistan gebruukde variant vaan 't Hindoestani) en nog diverse kleinder taole oet 't Perzisch cultuurgebeed.
Allegorie
'n Allegorie is e litterkóndig middel det inne brèdste zin van 't waord 'nen oetgebrèdje metafoor is. Allegorieje kómme väölvöljig veur inne gesjiechte van alle vörm van kóns, veurnamelik ómdet die hieël dudelik kómplekse ideeën en kónsèpten illustreren op 'n meneer die begriepelik is veure laezers, toesjoewers of loestereers. Allegorieje waere tupisch gebroek es litterair of rhetorische middele die verstaoke meiningen euverdrage middels symbolische figure, hanjelinge, oetbiljing of gebeurtenisse, die same 'n moreel, spiritueel of politische meining vörme die de sjriever euver wiltj bringe.
Tubbergen
frame|Ligking vaan Tubbergen in Euverijssel Tubbergen (Twents: Tubbe, Tubbege, Tubbig of Tubbarng'n) is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, in Twente, tege de grens mèt Duitsland (Nedersakse) aon, mèt 'n oppervlak vaan 147,40 km2 (daovaan 0,42 km2 water) en (per 1 april 2016) 21.104 inwoeners. Neve de hoofplaots Tubbergen kint de gemeinte nog de kerne Albergen, Fleringen, Geesteren, Haarle, Harbrinkhoek, Hezingen, Langeveen, Mander, Manderveen, mariaparochie, Reutum en Vasse.
In Tubbergen steit de neogotische Pancratiuskèrk mèt aajd-gotischen torie. Binne de gemeintegrenze ligk ouch 't natuurrizzervaat Het Springendal. In de jaore zeventeg kaom Tubbergen landelek in 't nuits door 'ne ope gifkojl bij 't dörp Vasse. Dizze gifbelt wach nog ummer op sanering.
Steenwijkerland
frame|Ligking vaan Steenwijkerland in Euverijssel Steenwijkerland (Nedersaksisch: Stienwiekerlaand) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Euverijssel, aon de grens mèt Flevoland, Friesland en Drente, mèt 'n oppervlak vaan 321,69 km2 (daovaan 30,57 km2 water) en (per 1 april 2016) 43.315 inwoeners. De gemeinte Steenwijkerland kump oongever euverein mèt 't historisch Land vaan Vollenhove en mèt de Kop vaan Euverijssel. Ze besjik euver de stedsjes, dörper, gehuchter en naobersjappe Baarlo, Baars, Barsbeek, Basse, Basserveld, Belt-Schutsloot, Blankenham, Blauwe Hand, Blokzijl, De Bult, De Klosse, De Kolk (gedeiltelek), De Pol, Dinxterveen, Doosje, Dwarsgracht, Eesveen, Giethoorn, Heetveld, IJsselham, Jonen, Kadoelen, Kalenberg, Kallenkote, Kuinre, Leeuwte, Marijenkampen, Moespot, Molenhoek, Muggenbeet, Nederland, Oldemarkt, Onna, Ossenzijl, Paasloo, Roekebosch, Ronduite, Scheerwolde, Sint Jansklooster, Steenwijk, Steenwijkerwold, Tuk, Vollenhove, Wanneperveen, Wetering, Willemsoord, Witte Paarden, Zuideinde en Zuidveen. 't Gemeintehoes steit in Steenwijk.
Oontstoon
De gemeinte oontstoont in 2001 oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Brederwiede, IJsselham en Steenwijk. Brederwiede en IJsselham waore zelf fusiegemeintes, in 1973 oontstande oet de opgeheve gemeintes Blokzijl, Giethoorn, Vollenhove en Wanneperveen, respectievelek Blankenham, Kuinre en Oldemarkt. In datzelfde jaor waor ouch Steenwijkerwold bij Steenwijk gevoog. De gemeinte hètde in 't begin nog Steenwijk meh woort in 2003 umgeduip tot Steenwijkerland.
Natuur en cultuur
De gemeinte is redelek landelek meh heterogeen vaan karakter. Aon de grens mèt de Noordoospolder ligke veurmaolege vestingstedsjes en vèssersplaotse, die nao d'n aonlègk vaan de Zuiderzeewèrke vervalle zien. In 't noorde ligk 't Nationaol Park De Weerribben, e waterriek gebeed oontstande oet iewelang vervening, vaan väöl belaank veur veugel. In 't groetste deil vaan de gemeinte sprik me Stellingwerfse dialekte; in eder geval in Vollenhove en, aofhinkelek vaan definitie, meugelek ouch in ander plaotse praote ze Sallands.
Jan Engelman
thumb|Jan Engelman (mèt zwarte brèl) krijg de ANWB-pries veur 1958 oetgereik veur Twee maal Apollo. Johannes Aloysius Antonius (Jan) Engelman (Utrech, 7 juni 1900 - Amsterdam, 20 miert 1972) waor 'ne Nederlandsen diechter, criticus en vertaoler.
Biografie
Engelman woort in 1900 in Utrech gebore es keend vaan Johannes Engelman, 'ne vèsboer, en Carolina Engelkamp. Nao de lieger sjaol woort heer nao de HBS gesjik, boe heer 't evels neet volheel; heer góng nao de mulo en deeg dao veer jaor later exame. Um zie talent veur taol besloot heer journalis te weure; heer góng wèrke bij de kathelieke gezèt Het Centrum. Heer zouw nog laank bij diverse kathelieke daagblajer wèrke, veural es meziek- en kunsrecensent.
In 1922 trouwde Engelman mèt de zès jaar awwer Bep Oosterman. Kort nao hun trouwe deeg heer zien ierste gediechte publicere, in 't katheliek blaad De Nieuwe Eeuw. Oet 't houwelek kaome twie kinder voort, meh 't waor neet gelökkeg. Dinkelek had dit te make mèt Engelman zie constant vreempgoon. Zoe had heer in die jaore 'n getrouwde vrouw es muze, die in zien gediechte oonder de naom Ambrosia optrejt. Wie wied zien betrèkkinge mèt aander vrouwlui gónge is neet bekind. Sinds 1931 leefde Bep en heer gesjeie vaanein. Vaanaof 1937 waor Engelman mèt zengeres Joanna Diepenbrock (dochter vaan componis Alphons Diepenbrock). Ze trouwde noets en gónge ouch neet bijein woene. Same kraoge ze eine zoon.
In d'n Twiede Wereldoorlog verloor Engelman ziene goje vrund Hendrik Marsman. Same mèt Diepenbrock organiseerde heer diverse kuns-aovende veur sjrievers en musici die ziech neet bij de Kultuurkamer hadde aongeslote. In 1953 volgde heer Anton van Duinkerken op es lierer nui kunshistorie en esthetiek aon de Mestreechse Jan van Eyckacademie. Heer publiceerde in deen tied nog wel, meh zie werk gol intösse es verawwerd. D'n doed vaan Diepenbrock in 1966 lete depe spoere in häöm nao: heer kaom noets mie dreuver heer en woort spontaon zelf kraank. In 1972 storf Engelman op 71-jaorege leeftied.
Werk
Engelman stoont es beginner oonder invlood vaan 't expressionisme, meh heel oetindelek wel de traditioneel veersvörm aon. Die combineerde heer mèt 'ne sterke naodrök op 't lyrisch karakter. Väöl vaan zien gediechte, boe-oonder zjus de bekindste, valle oonder de absolute poëzie of koume dao entans kortbij in de buurt. Umtot in 't Interbellum, veural in de jaore daarteg, in Nederland de Nui Zakelekheid dominant waor, die zjus gein zeutvleujende lyriek wouw en liever gebruuk maakde vaan alledaogse, 'prozaïsche' beelder, waor heer 'n oetzundering. Veur de Vieftegers, die nao d'n Oorlog de aondach opeisde, waor zie werk väöls te awwerwèts.
E belaankriek thema in Engelman zie werk is de erotiek. Veural in de geröchmakende bundel Tuin van Eros kump dit nao väöre. Ouch de kathelieke mystiek späölt 'ne groete rol. Zien bekindste gediechte zien "En rade (Vocalise voor Cavalcanti)" en "Vera Janacopoulos".
Monasterio de la Sierra
Monasterio de la Sierra is 'n gemèndje inne Spaanse pervincie Burgos inne regio Castilië en León mit 'n oppervlakdje van 5,93 km². Monasterio de la Sierra tèltj 48 inwoaners (2012).
Reigelsbrook
't Reigelsbrook (Nederlandjs: Reigersbroek) is e netuur- en landjboewgebied, juus t'n wèste vanne stad Mofert. 't Ligk tösse de twieë landjgeujer 't Roeazendaal enne Sjrieëvenhaof. t'n Zuudoeaste loog vreuger de Nuuj Hei die allewiel is ómgevörmp toet landjboewgróndj en 'n woonwiek. t'n Naordoeaste ligk de bós d'n Erks enne Aaj Leimkoele. 't Reigelsbrook kènmirk zich es e vöchtig, lieëggelaenge gebied. 't Óntgónne landjboewgebied wuuertj allewiel ómgevörmp toet e netuurgebied en guldj es 'n verbinjingszaon tösse de netuur van 't Roeazendaal en rónjelómme Sjrieëvenhaof. Hieveur is 't Reigelsbrook opgenómmen inne Ecologische Hoofdstructuur.
Bie 't Reigelsbrook steit 'nen oetkiektore, womit me oetzich verkrieg euver 't ganse netuurgebied.
't Reigelsbrook wuuertj doorkruuts dore baek 't Vlaot en vörmp 'n óngerdeil van 't Vlaotbaekdaal.
Gesjiechte
Rónjelóm 't jaor 1200 waas 't Reigelsbrook 'n oetgestrèk zómpgebied mit veen. Wie 't kestieël woort geboedj woort det mit 'n dam ómringk door ónväörtjelike zump, wo ouch 't Reigelsbrook es demiengood bie huuerdje. Naodet 't kestieël nimmieë van strategisch belank woort inne zeventieëndjen ieëf, haoldje me de dam eweg, wodoor de waterstandj zakdje enne zómp lankzemaan óntveendje.
Toetanen ènj vanne neugentieëndjen ieëf haet törfwinning hie plaatsgevónje. Nao 1880 woort 't Reigelsbrook in gebroek genómmen es landjboewgróndj. Aangezeen 't landj inne wintjer nag hieël naat bleef, kreeg 't gein anger fónksje es wei- en graaslandj. Middels dammen en stoewe döks bewós ónger water loupen in e vleujweisysteem.
Op aaj kaarte van róndj 1900 wuuertj 't Reigelsbrook döks opgedeildj in twieë stökker: 't Reigelsbroek t'n wèste van 't Vlaot en 't Reggerbroek t'n oeaste van 't Vlaot. De baek zelf neump me op ajer kaarte de Grachbaek (Nederlandjs: Grachtbeek). Dit kump nag oeten tied det 't wèstelik deil toete gemèndje Brach huuerdje en 't oeastelik deil toet Mofert. Doe Sint Joeas in 1989 door 'n grenskreksje gans ónger Ech góng valle haet me ouch 't Reigelsbrook en 't Roeazendaal gans ónger Mofert gebrach.
De Stifting 't Limbörgs Landjsjap duit de ómvörming van 't weilandj nao netuur begleie ónger 't maasterplan "Heerlickheit Montfort", wo ouch de Kestieëltuinen ónger valle. Hiebie haet me de akkerlaog aafgegraven en aafgeveurdj zodet de netuur weer zómpetig wuuertj enne oearsprunkelike flora en fauna trögkkump.
Flora en fauna
Dore ómvörming nao netuurgebied kómmen in 't naat veurjaor väöl weiveugel en steltjluipers nao 't gebied. Naeve de euverwintjerieërs, wie de kieviet enne kleine plevier, guuef 't kemphoonder, watersnippe, bós- en gruuenpoeatruters, tureluurs, witgäötjes en ouch zeldjzamer veugel wie de steltjkluut. Ouch anger veugel, wie de stork, groeate zèlverreigers, blaw reigers, de kroeanekraan, aenjen en geize kómme hie veur. Wiejer kan me 't ganse jaor proeajveugel wie de buzerd, d'n toren- enne boumvalk, de zwarte wouw, de wapsedeef, de blawwe kiekkedeef, d'n havik, de sperwer, de bós-, stein- en ransuul taengekómme.
Zangveugel wie de putter, de gruuenling enne kneu, mer ouch de patries enne fazantj kómmen aaf op zäöj. Boetedet guuef 't de witte kwikstert enne gaele kwikstert, de gaelgors, de roeadborstapuit, de kleine karekiet, de reetgors, de graasmös, de fitis enne tjiftjaf. Inne vreuge mörgen enne laoten aovendj kómme vanoete bósrandj de rieë, de vós, d'n das en 't wildj zwien nao boete.
Biezunjer plantjen in 't Reigelsbrook zeen pilvare, de kleine ratelieër, stómp fónteinkroed enne rosse vóssestert.
Gewes Košice
't Gewes Košice (Sjlowaaks: Košický kraj) is 'nen administratieve regio van Sjlowakieë, die besjteit oet èllef okresy (distrikte). De houfsjtad is Košice. Twee gebeje langs de zuudgrens van 't gewes die grenze aan Hongarieë waere bewoond door de Hongaarse minderheid van Sjlowakieë.
't Gewes haet 'n oppervlakde van 6753 km².
Bevolking
Volges de volkstèlling van 2001 woonde in 't gewes 766.012 luuj. 't Grótste deil daovan weurt gevörmp door de Sjlowake (81,8%), gevolg door de Hongare (11,2%), de Zigeuners (Roma) (3,9%) en de Tsjeche (<1%). De grótste sjtaej zeen Košice, Michalovce, Spišská Nová Ves, Trebišov en Rožňava.
Alland'Huy-et-Sausseuil
thumb|left|De Sainte-Catherine Kèr van Alland'Huy
Alland'Huy-et-Sausseuil ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t Groate Oaste), in Noordoas-Frankriek. In 2017 haw de plaatsj in de Ardenne 245 inweunersj. Ze ies 8,71 km2 groat. Dao woonde dus zoan 28 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton Attigny, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 77-121 meter.
In Alland'Huy weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, wie in bienao de ganse Franse Ardenne dat 't geval ies. 't Dörpke woort veur d'n ièrsjte kièr in 1145 geneump. In de Ièrsjte Waereldoorlog, zoa ouch in de Twiède, woort 't dörp bezat door de Pruusje. 't Dörp woort in die oorloge gedeiltelik vernietig. Op 6 april 1944 woorte zès luuj (Georges, Georgette, Jean en Lucienne Fromentin, Paul Sagnet, Blanche Deloche-Sagnet, Charles Lambert en Robert Couvin) gearresteerd bie de "Chesnois boerderie" en gedeporteerd veur 't helpe van de Amerikaanse lochmach, woavan versjillende vleegmesjiene oet de loch waore gesjote door de Pruusje.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Pilvaarn
thumb|Pilvaarn. thumb|Pilvaarn mit sporocarpe. De pilvaarn of pilvare (Pilularia globulifera) is 'n euverblievendje plantj die behuuertj toete pilvaarnefemielje (Marsileaceae) en kump van netuur veur in Europa. In Nederlandj steit de plantj oppe roeaj lies es zeldjzaam en aafnummendj in aantaal. 'n Limbörgse plaats wo de plantj veurkump is 't Reigelsbrook bie Mofert.
Naamgaeving en etymologie
De botanische naam Pilularia is aafgelèdj gewaore van 't Letiens pilula "kleine bal", nao de vorm vanne sporocarpe. De saortaandujing globulifera is aafkumstig van 't Letiens globulus "kleine bol" en ferre "dragendj".
Kènmirke
De blajer zeen toet 4 à 15 cm hoeag, draoddón, leechgreun en oetloupendj in e fien puntj. Oppe wintjer sterve dees deils aaf. De plantj vörmp iel matte van ónvröchbaar blajer. Van julie toet september waere de späör gevörmp in 'ne bol- of pilvörmige sporocarp dae ane voot vanne blaadbunjelen óntspringk. De späör zeen gaelgries en later zwertsig.
Laefgebied
De plantj kump veur op plaatse die oppe zomer gans of deils druuegvallen op zandj- en leimgrunj, mit naam in släöt, vinne, aafgravingen en kerrespäör mit water det erm is aan fosfaat en carbonaat. De saort is geveulig veur kónkurrensje en kump veurnamelik veur in saorterm begreujinge.
Ski (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Ski in de pervincie Akershus. Ski is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 27.010 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 165,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 163,7. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0213.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 8,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Frits Criens
Frits Criens (30 april 1949) is 'ne sjriever en dichter. Van zien vak is hae lieraar Nederlands. Hae kump oet en woont in Hale. Hae sjrief in 't Hales en in 't Nederlands, (väöl toneel en light verse). Hae is tekssjriever van leedsjes veur o.a. Cabaret Puik. In 1993 kreeg 'r de Veldeke Dialekpries. Ziene zoon, Frits Criens jr, is ouch diechter en publiceert ónder 't pseudoniem Quirien van Haelen.
Bibliografie AN
Publicaties same mèt andere:
Losse publicaties:
Sjtäölke
Ode aan Limburg Mèt prachtnatuur van Heuvellandj of Piël De Maas die ós zoeë grellig haet doorsjneje Mèt sjoeën geboewe -kloeëster, kèrk, kesjtiël Modern of oet ein laevendj, riek verleje - Traditie en folklore die wae beje Haet Limburg het väör väöl toeriste hiël
Wae make goud van mergel, grind en zandj En ouch al zeen de koele gans verdwene En krumptj van jaor tot jaor de boeresjtandj Ein bótram kan hie ederein verdene Want äöveral is anger werk versjene En Limburg haet Europa bie de handj
Ouch is hie eder dörp of sjtad sjpesjaal: Apaart van dialekt, mer eín van taal! (Gesjreve op verzeuk van de Sjtreektaalfunctionaris)
Sjtadbrokermeule
thumb|250px|right| De Sjtadbrokermeule De Sjtadbrokermeule, ouch waal Meule van Roufs geneump, is gelaege in de veurmalige gelieknamige wiek Sjtadbrook in 't sjtadsdeil Zitterd, gemeinte Zittert-Gelaen. De meule is 'n turbinemeule en is gesitueerd op de rechter oever van de Meulebaek die dwarsj door 't centrum van Zitterd löp en 'n aaftakking is van de Gelaenbaek.
Historie
Op 12 juli 1582 goof hertog Willem van Gulik 'n vergunning aaf aan Dirk Jehw, rentmeister van Bor, en Sibert Redinghoven, secretaris van de Gulikse raekenkamer, veur de boew van de tweëde watermeule aan de Meulebaek in Zitterd. Ein jaor later woort dees meule in bedrief genómme es sjors- en sjliepmeule. De meule woort wied boete de sjtad geboewd vlak bie de Swynsweij (hujige Zwienswei) vanwaege de sjtankeuverlas die gepaerd ging mèt 't male van de eikesjors, dae woort verwirk door de Zittesje laerloajers. 't Male van graan bleef door 't meulebanrech veurbehouwe aan de eësjte meule, de Zitterdermeule. In 1699 deende de Sjtadbrokermeule ouch es oaliemeule en later, nao de opheffing van 't banrech in de Franse Tied, teves es graanmeule. Graaf Guillaume De l’Eau van de Franse Prefectuur verwórf in 1801 de vergunning óm de sjliepmeule op eige koste óm te boewe.
Meulenaers Roufs
Dit ómvangrieke meulecomplex is in de gesjiedenis eigedóm gewaes van meërdere meulenaers. Nao De l’Eau woort Jan Baptist Strijbos de eigenaer en nao deens euverlieje in 1814 verpachde zien weduwe de meule. In 1837 woort Edmond Francken de nuuje eigenaer. De meulenaersfemilie Roufs oet Ech, in de persoan van Jan Peter Roufs, kroog de meule in 1846, nao 'n aopebare verkoup in eigedóm. Ziene opvolger waas ziene zoon Joseph Roufs, gevolg door daene ziene zoon Joseph Andries Roufs. De femilie Roufs haet de meule meë es 'n eëuw gebruuk veur 't male van graan en 't verhanjele van terf en rökgemael door gans Zuud-Limburg, Belsj en Duutsjlandj. In 't jaor 1907 kroog de femilie Roufs toesjtömming van 't provinciaal besjtuur óm 't waterraad te vervange door 'n turbine mèt maalinrichting, geleverd door de firma Schneider, Jacquet & Cie te Königshofen bie Sjtraotsburg.
In 1955 verkoch Roufs, ónger angere door 't óntbraeke van 'ne opvolger, 't meulecomplex aan de gemeinte Zitterd. 't Verawwerde meulegeboew bleef zónger besjtömming en de meule bleef veur langere tied boete bedrief en raakde gans in verval.
Restauratie
In 1990 besjloot de gemeinte Zitterd, ouch waal door de inzet van kunstenaer Guus Roebroek, tot restauratie van dit unieke complex en de meule weer es vanawts, inclusief waterkundige aandrievinge op te boewe en weer maalvaerdig te make.
In 2006 woort de Sjtadbrokermeule ingerich es culinair zale- en partycentrum. In 't meulehoes is 'ne winkel veur sjtreekproducte gevestigd. Biej de meule bevundj zich nog 'n Awt-Hollesje tuin.
X-SAMPA
X-SAMPA (voloet: Extended Speech Assessment Methods Phonetic Alphabet) is e fonetisch sjrif dat vuur d'r computer leësbaar is en is gebaseerd op SAMPA. 't Sjrif woeëd in 1995 óntwikkeld durch John C. Wells, deë professor in de fonetiek is aan de Lóndener Universiteet. E óntwikkelde X-SAMPA es 'n meneer vuur de SAMPA-alfabette vuur individueel tale te verenige en SAMPA oet te breie zoeëdat 't alle karakters in 't internasjonaal fonetisch alfabet besjloog.
Finoegrische taole
De Finoegrische taole betaome ziech bis de Oeralische taole. Evels gief 't in de Oeralische taole es einegste in Europa (neve 't Baskisch) geinen Indo-Europesen oersprunk. 't Gief gein aoneinsletend Finoegrisch gebeed. Me zal in de Taolkónde väöl "Indo-Europese happe" veende in 't Finoegrisch gebeed, boe-door allein al de drei groetste Finoegrische taole, en de einegste Oeralische taole mèt 'n sjrèfhistorie, neet aonmekaar aonsleten. Me moot dös door Indo-Europees gebeed gaon, wil me laanks 't spraokgebeed vaan Staanderdfins, Hónzjaars en Estisch reize. 't Gief de mieste Finoegrische taole in Scandinavië, de Baltische Staote en Siberië. Wat mèrkwierdeg is, is dat de Finoegrische taole (oongeach welke) iewe laank nurges e belaangriek aongezeen hadde. In aander wäörd, 't woort wel vólop door de gewoen lui gepraot, mer de riek en mechtig luij verkoze gere 'n aander (Indo-Europese) taol. In Fènland waor dat Zweijs, boe-door allewijl aon de weskös vaan 't laand gaaroet gein Fèns mie weurt gesproke mer allein mer 'n soert door Fèns beïnvlood Zweijs. In Esland is dat ummertouw Poels gewees en dat begos ziech pas laankzaom te verandere nao de val vaan de Sovjet-Unie. Estisch kraog pas wirkelek allure bij 't touwtreije bis de EU. Hónzjaars stoond altied minder good aongesjreve bij de rieke es Duits, dat iewelaank de kultuurtaol vaan Hónzjerije waor umtot 't gebeed 'n lang tied bis Oesteriek veel. Ouch bij Fènland en Hónzjerije heet de EU 'nen aordege vinger in de pap gehad es 't góng um 't motivere vaan de Finoegrische taole, die allewijl gepraot weure door oongeveer 26 - 30 meljoon luij, al is dat neet zeker: 't gief naomelek väöl betrèkkelek oonbekènde Finoegrische taole in Siberië, boevaan veer 't bestaon najeleks loompe.
Brón
De Taolakedemie vaan Greuninge (stad), Nederland.
Rocroi
Rocroi ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 2.283 luuj op 'n oppervlaak van 50,41 veerkante kilometer en daomèt goof 45,29 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,98% de jaor.
Creationisme
Creationisme is de (mètstens) religieus geïnspireerde ópvatting dat 't universum en de aerd mae ooch alle plante en dere wie ooch d'r miensj hun oontsjtoeë te danke haant an 'ne bezeundere sjeppingsdaad. Dizze sjeppingsdaad impliceert 'ne sjepper en kan bezieë werre es 'n vrie plotseling en èèmalig gebäöre dan wal es e geleidelek en väörtgaond proces. De groetste tegehenger van 't creationisme is de evolutietheorie.
Belsj
Creationisme wert óp 't Belsj besjoewd es 'n sekte.
Neanderthaler
D'r Neanderthaler (wetensjappeleke naam Homo sapiens neanderthalensis of Homo neanderthalensis geneumd), laefde in 't paleolithicum tösje 150.000 en 30.000 jaor gelaeje versjprèjd över Europa, 't Midde-Ooste en Centraal-Azië. In dis periode makde de Neanderthalers twieë Iestieje mèt. Algemèng wert aa-genaome dat e neet d'r directe väörowwer is van d'r moderne miensj. D'r Neanderthaler laefde gerume tied naeve d'r Cro-Magnonmiensj, dae geldt es d'r örsjte moderne miensj en Homo sapiens sapiens geneumd wert. 't Is oonbekènd of d'r Neanderthaler zich mèt d'r moderne miensj haat kènne vermenge. DNA-oonderzeuk kènt dao helderhèèd in brènge. Es type miensj is e oetgesjorve. D'r Neanderthaler waor d'r örsjte die 't gebruuk van sjerpe projectiele perfectioneerde mèt de levalloistechniek en waor waarsjinglek al bezig mèt kuns in 't make van grotsjèlderinge.
De Neanderthalers sjtamme waarsjienglek aaf van d'r Homo erectus en Homo heidelbergensis. Dizze miensjesaoërt leet mèt z'n trèktochte Afrika en/of Azië achter zich en vestigde zich in ander waeltdele. Daobie kieëme ze terech in biotope die es gevolg van geologische- en klimatologische gesjtèldhede, soms gaans aandersj waore es wat ze bies doe gekaand howwe. Ze paasde zich evvel dör verenderende lichaamskenmerke daaróp aan. In Europa leidde dit 500.000 jaor gelaeje töt Homo heidelbergensis en later tot d'r Neanderthaler. D'r 'Heidelbergmiensj' koes behuurlek laank waeëre. D'r Neanderthaler dao-enteaege how 'n kórte en gedrónge postuur. Algemèng wert aa-genaome dat d'r moderne miensj oongeveer 200.000 jaor gelaeje in Afrika oonafhankelek van d'r Neanderthaler oet 'n Afrikaanse oondersaoërt van d'r Homo erectus is oontsjtande.
Oontdèkkingshistorie
In 1856 ontdèkde me in 'n kloof (tal) van de reveer de Düssel ('t Neanderthal geneumd nao 'ne verlatienste naam van Neumann, 'ne gèsseleke oet d'r 17de ieëw) tösje Dusseldörp en Elberfeld (veural Mettmann) miensjeleke reste. 't Góng öm 'n sjedeldaak, e spaakbèèn, twieë dijbèèn, e baove-aermbèèn, 'n ellepiep en nog eenkel bróksjtukke. Johann Carl Fuhlrott besjoewde de gevoonde knäöek es de reste van 'ne primitieve miensj oet d'r Iestied. Mae d'r doe waeltberoemde anatoom Rudolf Virchow oordeelde d'r aandersj över en bewaerde dat 't sjedeldaak aafkomstig wieër van 'ne recaente miensjesjedel, dae evvel pathologisch misvormd waor en daoväör wal van 'ne idioot koes zieë.
't Örsjte Neanderthalergeraemsj waoërt, achteraaf bezieë, oontdèkt dör Philippe-Charles Schmerling in Engis in de provincie Luuk in 1829. Al flót vón me daonao väöl sjedels in Gibraltar, Spy (bie Name), La Chapelle-aux-Saints en Moustier. Zelfs gaanse geraemsjdes waoërte voonde zoedat me al gow e betroewbaar beeld begoes te kriege van d'r Neanderthaler, dae neet groeëter waor es 1,60 m en gaans rechóp leep.
In de ow greendlaoge van de Belvédère bie Mestreech zeunt de odste reste van miensjeleke aanwezigheed in Nederland aagetróffe van 250.000 jaor lae.
De recaentste archeologische opgraving van Neanderthalerjachtkaampe in de Benelux von plaatsj vanaaf 1998 bies 2004 in Veldwezelt-Hezerwater (Belsj)
In 't zuide van Limburg en 't noorde van de provincie Luuk zeunt tösje Zitterd en Luuk (o.m. S'nt Gietere, Belvédère, Sjpaubik,Veltwezelt, Voere óp de Sjoppemer Hèj en Sjnauweberg en Waeërsj) óp versjèjje plaatsje sjpore van aanwezighèèd van Neanderthalers voonde.
Boew
thumb|left|250px|Sjedel van 'ne Neanderthaler gevoonde in Spy. Lèt óp 't lieëg voorhoofd, d'r laankgerèkde sjedel en 't bólvörmig achterhoofd en 't laoëk tösje d'r lètste baktaand en de kaak. Typische kenmerke van 'ne Neanderthaler. Me haat lang gemiengd dat de Neanderthalers aapechtige moonsters waore mae dat is e verwrónge en verkieeëd beeld. De evolutie haat d'r väör gezörgd dat de Neanderthalers get klènger waore wie d'r moderne miensj, mae zjoerder geboewd en väöl sjterker. Hön robuust en massief lief haat d'r vör gezörgd dat ze twieë Iestieje koesse överlaeve.
Laefwies
thumb|100px|Sjedel van 'ne Neanderthaler gevoonde in La Ferrassie. 100px|thumb|right|Sjedel Neanderthaler D'r Neanderthaler makde sjtènge getuug. E gebroekde daobie 't debitagesysteem. Dit wilt zègke dat e probeerde van 'ne brók silex versjillende gereedsjappe te make. Hij deeg dit dör 't producere van aafsjlaeg. D'r Neanderthaler gebroekde 't levalloissysteem en 't discoïdale systeem.
'n Sjtudie van 'ne Franse archeoloog, J.M. Geneste, haat aangetuuënd dat vuursjtèè över groeëte afsjteng verveurd koesse waeëre. Afsjteng van mieë wie 100 kilometer waore mäögelek es 't góng öm oetzoonderlek good materiaal. Dit oonderzeuk tuuënt aan dat d'r sjprake mót zieë gewes van 'n handelsnetwerk.
D'r is genóg raej öm mèt betrèkking töt oonderzeuk nao rituele roond doeëd en laeve truuk te goeë bies d'r Neanderthaler. De doeëj waoërte in 'n foetushouding nao 't ooste gerich en me probeerde d'r doem of d'r wiesvinger bie d'r moond te brènge. Ze waoërte mèt roeëje oker besjprenkeld. Ooch blomegifte zeunt bekaand. De doeëj waoërte in grotte begrave.
Taal?
Of en in welke mate Neanderthalers mètèè kalde is oonderwaerp va fel discussies. 't Liekt neet warsjienglek dat luuj die anatomisch zo kórt bie d'r moderne miensj sjteunt, in groepe laefde en bie de jacht samenwèrkde gèng gevorderde communicatiemethodes zówwe ha gehad.
Anatomie
Lang haat me gemiengd dat Neanderthalers neet koesse kalle ömdat d'r boew van 't sjtrottehoofd, de tóng of de kin dat oonmäögelek makde. Oonderhaand haat me fossiel reste voonde die laote zieë dat d'r boew daovan óp dat van d'r moderne miensj gelaeëk.
De morfologie van d'r Homo heidelbergensis, voonde in Sjpanje, suggereert dat ze auditief aeve geveulig waore es d'r moderne miensj, gaans aadersj es wie bie d'r chimpansee. Warsjienglek waore ze in sjtaot öm 'n oondersjèèd te make tösje väöl versjillende klaanke.
DNA-oonderzeuk
Oet recaent DNA-materiaal van Neanderthaler knäöek bliekt dat ze de ègeste versie FOXP2 gen haant wie modern luuj. Van dit gen is gewète dat 't 'n ról spelt in miensjeleke taal.
Väör-talige communicatie
Steven Mithen (2006) miengt dat Neanderthalers 'n oetgebreid proto-linguistisch communicatiesysteem howwe dat mieë muzikaal waor es de modern tale en dat väöraafgóng an de sjplitsing va taal en muziek in twieë menere van kènnis.
In de jaore 70 deeg Elizabeth Bates oonderzeuk nao de oonderling aafhankelekhèèd van de örsjte linguistische vaardighede en non-linguistische factore. De gebare- en taaloontwikkeling va keender zówwe gedeeltelek 'n ègeste oonderliegkende sjtructuur es basis ha. Ze tuuënde aan dat gebare in de keenderleke oontwikkeling neet louter 'n väörsjtadium van 't kalle zeut. Gebare lieke ieëder 'ne väörsjproonk óp kalle te ha. E keend kan ieëder wieze (gebaar) es ver-wieze of beneume (sjpraak). Bates veroondersjtèlde dat 't taalverwervingsproces van de miensjhèèd in 't kórt herhaald wert in e miensjelaeve.
Vuurversjneller
D'r Neanderthaler broekde mangaandioxide öm vuur te make. Mangaandioxidepoejer verlieëgt de ontbrandingstemperatuur va hoot van 350 graad nao 250 graad. Broensjtèèblökskes zeunt dör archeologe voonde bie överbliefsele van Neanderthalers. In 2016 waoërt dat proces pas wer her-oontdèkt.
Veendplaatsje Neanderthaler
thumb|Veendplaatsje oet later periodes De sjprèjjing van de bies noe bekaande veendplaatsje wieze d'r óp dat d'r twieë bewoningsconcentraties waore oeëbie d'r mieë laefgrotte en woonplaatsje in aoëpelóch te vènge zieë; èng in Zuidwest-Frankriek en èng in Israël. 'n Lies van eenkel veendplaatsje van Neanderthaler(s), gerangsjikd nao laand:
1877
1874 - 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 thumb|200px|Phobos, maon van Mars, óntdèk in 1877 (foto NASA) thumb|150px| Thomas Edison mèt ziene in 1877 oetgevónje fonograaf
Bram & Ruud
thumb|200px|right|Bram (rechs) & Ruud
Bram & Ruud (Bram Holla en Ruud Stikkelbroeck) is 'n zangduo oet Venlo. Zeej zinge in 't Venloos.
Bram & Ruud begoste same te zinge in 2002. Eur debuut waas 't Optochleed, waomei zeej Jocus Leedjesaovend wónne. 't Nummer haolde de derde plaats op 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer (LVK). In 2005 wónne ze de Bliérickse Liedjesmatinee van de Wortelepin mit Ik zoel wal wille maar ik weit neet wie van Peter Jansen en Wim Janssen. Same mit Herm en Bert Pollux wónne ze de Jocus Leedjesaovend 2006 mèt Olms ('t Is wie ut waas).
Bram & Ruud hebbe in 2008 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer gewónne mit 't leedje De kriebels, 'n compositie van Frans Pollux. In 2009 wónne zeej veur d'n derde kier de leedjesaovend van de Jocus, mit Hallekiedallekiedeej!.
Graofsjap
'n Graofsjap vaan oerspronk 't gebeed boe 'ne graof euverhiers. In bepaolde deile vaan de wereld (zoewie de Angelsaksische len, bev. de VS, 't VK en Ierland) weurt 't graofsjap nog ummertouw gebruuk oonder de Ingelse naom county. Oersprunkelek góng 't hei ouch euver e laand dat oonder de jurisdictie stoond vaan 'ne count ('ne graof). Graofsjappe zien aldao vergeliekbaar mèt de Nederlandse en Belzje provincies en d'n Duitse krink.
Veurtuug
Euverige
Emes dae emes oppe rögk of de nak verveurtj zónger hölpmiddel is zelf e verveursmiddel. Anger verveursmiddele zeen dinger wie piepleijinge, kabele, liften en rollebane, die neet deilnummen aan 't waegverkieër. Buzepos is e systeem veur 't verveur van klein veurwirper in buze mit perslóch of óngerdrök.
Vogelbuurt
De Vogelbuurt kin zeen:
Verkiensje
Verkiensje, ouch waal dementere of dementie geneump, is 'ne verzamelnaam veur aandoeninge die gekènmerk waere door combinaties van meërvoudige sjtoarnisse in versjtendelike vermoges, (wo-ónger 't geheuge), sjtömming en gedrag. Dementie kump veur biej klinische syndrome, die veroarzaak waere door versjillende hersjeziektes. De sjpecifieke kènmerke van de versjillende combinaties waere bepaold door de aard, lokalisatie en de erns van de aafwiekinge in de hersjene.
Keuninkriek Holland
thumb|Lowie Napoleon Bonaparte, keuning vaan Holland vaan 1806 tot 1810. 't Keuninkriek Holland (Nederlands (spèlling-Siegenbeek) Koningrijk Holland, Frans Royaume de Hollande) waor 'ne vazalstaot vaan 't Ierste Frans Keizerriek, dee op 't groondgebeed vaan 't huieg Nederland en e klei deil vaan Duitsland laog. 't Waor d'n opvolgersstaot vaan de Bataafse Rippubliek, dee dat jaor op las vaan Napoleon woort oontboonde. De staot woort geregeerd door Lowie Napoleon Bonaparte, de broor vaan de keizer. In 1810 besloot de keizer de staot weer op te luffe en gans bij Fraankriek in te lieve.
Verkiensje
Symptome en kènmerke
In 't biezunjer waere zake es geheuge (amnesie), oriëntatievermoge in tied, plaatsj of persoan, taal (afasie), emotionaliteit, verlees van eigewaarde en 't oplosse van probleme, planne, etcetera aangetas.
Keuninkriek Holland
't Waor d'n insegste kier tot Holland officieel de naom waor veur gans de Noordeleke Nederlen.
Verkiensje
Symptome en kènmerke
Biej de meis veurkómmende vorm, de ziekte van Alzheimer, beteikent dit, dat 't kortetermiengeheuge (baeter: de inprènting: 't ónthawwe van nuuj dènger) eësj minder good wirt, wonao 'n dement emes ummer wiejer truk in de tied geit. 'ne Patiënt dènk biejveurbeeld 16 jaor awt te zeen in plaatsj van ziene eigelikke laeftied van biejveurbeeld 86. Ouch kènt 't zeen dat de persoan in kwestie anger luuj neet meë herkènt, ouch al is 't 'ne eige zoon of dochter.
Keuninkriek Holland
Aonluip
In de Bataafse Rippubliek, later bekind es 't Bataafs Gemeinebès, waore staotsgrepe aon de orde vaan d'n daag gewees en bestoont väöl ooninsegheid euver d'n ideaole staotsvörm. In de loup vaan 't decennium sloog de balans wel door nao 'ne centraol gecontroleerde staotsvörm. Zoe woort in 1805 'ne raodspensionair (feitelek 'ne president) aongestèld.
Verkiensje
Dementie en laeftied
Dementie is ein ziekte die zich veural op latere laeftied aopebaart. Naomate luuj awwer waere, nump dus ouch de kans toe dat me te make krit mèt ein bepaolde vorm van dementie. Aangezeen 't percentage awwere in de bevolking van Nederlandj toenump, kriege ummer meë luuj mèt dees aandoning te make. Ómdat vrouwluuj gemiddeld awwer waere dan mansluuj kump biej hun dementie dan ouch dèkser veur es biej mansluuj. Te verwachte is dat es gevolg van de vergriezing de prevalentie van dementie in de kómmende 20 jaor mèt 45% zal toenumme.
Keuninkriek Holland
Aonluip
Napoleon góng dit allemaol nog neet wied genóg. Neet allein had heer baot bij 'ne stabiele boondgenoet, heer wouw ouch mie control kriege euver wat zien boondgenoete dege. Heer besloot daorum diverse staote oonder Franse controle um te vörme tot keuninkrieke, dèks mèt e femilielid aon 't hoof. Dit pasde in d'n trökkier nao e monarchaol systeem deen 'r in 1804 had ingezat door ziech tot keizer te kroene.
Verkiensje
Dementie en laeftied
Oet recènte sjtatistische gegaeves óntleënd aan bevolkingsóngerzeuk in de Verenigde Sjtate bliek tensjlotte dat hoagopgeleijde mansluuj en vrouwluuj neet allein awwer waere mèr gemiddeld ouch op latere laeftied dement waere es lieëgopgeleide.
Keuninkriek Holland
Instèlling
't Besluut um 'n ind te make aon de Bataafse Rippubliek veel same mèt d'n doed vaan prins Wöllem V vaan Oranje, dee in 1795 waor gevlöch meh ummer de rechte op 't stadhawwersjap en prinsdom had geclaimp. Ziene zoon, de latere keuning Wöllem I, had die pretenties neet. Nederland deeg Napoleon formeel verzeuke um e keuninkriek te weure. In wèrkelekheid waor de Nederlandse bevolking neet enthousias euver de instèlling vaan e femilielid vaan Napoleon es keuning. Lowie zelf deeg 't ouch mèt tegezin: heer had las vaan reuma en wouw geine keuning weure, zeker neet vaan 't vochteg Holland. Heer had evels gein keus en op 5 juni 1806 woort de keuning ingewijd.
Verkiensje
't Veurkómme
In Belsj allein zint d'r ruum 150.000 patiënte. Aafhankelik van de laeftied kènt de aandoning vasgesjtèld waere biej:
Keuninkriek Holland
Bewind vaan Lowie
Lowie naom zie werk es keuning vaan Holland serjeus. Heer perbeerde, zij 't zoonder al te väöl succes, Nederlands te liere en zat ziech in veur 't belaank vaan 't Nederlands volk. Mèt Fraankriek góng 't Keuninkriek Holland al gaw de Veerde Coalitieoorlog in, boebij Oos-Friesland (inclusief 't Russisch Jeverland) geannexeerd woort.
Verkiensje
't Veurkómme
In Nederlandj wirt op basis van bevolkingsóngerzeuk gesjat, dat d'r 179.000 patiënte mèt dementie zint, 52.700 mansluuj en 126.400 vrouwluuj, wovan ein deil thoes woont en ein deil in ein verpleegtehoes; dat wilt zègke 6,7 per 1.000 mansluuj en 15,7 per 1.000 vrouwluuj. 't Aantal persoane mèt dementie nump sjterk toe mèt de laeftied; tot waal 30-35% van de 85-plussersj.
Keuninkriek Holland
Bewind vaan Lowie
De sympathie veur 't Nederlands volk góng Napoleon evels te wied. De instèlling vaan 't Continentaol Stèlsel, gemeind um Groet-Brittannië economisch te rake, stèlde de keuning langen tied oet, en ouch euver 't roonsele vaan nui legertróppe (op 'n bevolking vaan mer 2 mieljoen lui) stötde de keuning tege de boors. 'n Wijer verzwaking vaan Lowie zie gezag waor de Britse invasie op Walcheren vaan 1809. In Paries meinde me tot de keuning te lang had gewach mèt daotege op te trejje.
Limburg an der Lahn
thumb|Dom van Limburg an der Lahn Limburg an der Lahn ies 'n sjtad in de Duutsje deilsjtaat Hesse (Duutsj: Hessen). De sjtad liek aan de Lahn en aan de autoweeg E35 van Kölle nao Frankfurt am Main.
Verkiensje
Oarzake van dementie
Anger oarzake van dementie zint: alcohol, syfilis, trauma capitis, eine tumor, encefalitis, Aids, enzoawiejer.
Limburg an der Lahn
De Georgsdom van Limburg an der Lahn dateert oet de euvergangstied van de laat-romaanse sjtiel nao de gotiek. Tösje 1968 en 1972 ies aan de boetekant van de kèrk de oarsjprunkelike polychromie truukgebrach op basis van origineel reste daovan. Neve de dom liek 'n kesjtièl (7e - 16e ièw). In de good bewaard gebleve ouw binnesjtad van Limburg vingk me 'n groat aantal (gerestaureerde) 16e-, 17e- en 18e-ièwse vakwerkhoezer.
Keuninkriek Holland
Ind
Dit alles wèkde bij Napoleon de wuns op um ouch Nederland direk te regere. Heer annexeerde iers op 27 december 1809 Walchere, daonao op 16 miert 1810 gans Zuid-Nederland. Lowie perbeerde 't land te rèdde door op 1 juli troensaofstand te doen en zie zäönsje es Lowie II te installere, meh op 9 juli liefde Napoleon per decreet 't keuninkriek gans bij 't Keizerriek Fraankriek in. Dit zouw tot 1813 zoe blieve.
Verkiensje
Oarzake van dementie
Van secundaire dementie wirt meistal gesjpraoke es d'r 'ne ómkeërbare achteroetgank van de versjtandelikke vermoges is door 'n behanjelbaar oarzaak, zoa-es ónsjus gebruuk van sjlaopmiddele of anger genaesmiddele; sjlech ingesjtèlde sókerziekte; te langzaam wirkende sjildklier; vitaminegebrek, biejveurbeeld tekort aan de vitamines B1; B6 of B12; blojing ónger 't sjedeldaak; oetdreuëging enzoavoorts.
Keuninkriek Holland
Groondgebeed en indeiling
Bij wèt vaan 13 aprèl 1807 woorte tien departeminte ingestèld. Holland woort gesplits in e noordelek en e zuielek departemint; de res beheel zienen traditionele naom. Opvallend is tot de departeminte bij benaodering al de grenze vaan de later provincies hadde, zoe good wie de zelfde hoofstei. Drenthe, wat veurheer um zie gering aontal inwoeners bij Euverijssel waor ingedeild, woort oonder Lowie Napoleon e zelfstendeg departemint. Mèt de inlieving vaan Oos-Friesland kraog 't Keuninkriek Holland èlf departeminte. De lèste maond, wie Fraankriek Zuid-Nederland had geannexeerd, waoren 't 'rs nog mer èlf.
Verkiensje
Oarzake van dementie
Mèt pseudo-dementie' wirt meistal bedoeld dat 't verminderde versjtendelike functionere 't gevolg is van ein psychologisch of psychiatrisch prebleem, biejveurbeeld ein depressie.
Belsj
De Vlaamse Alzheimer Liga is pluralistisch en neet gebónje aan anger organisaties. Zie haet samewirkingsverbanje mèt anger zelfhölpgroepe en organisaties. Naeve 't óngersjteune van de oetwisseling van kènnis en ervaring mèt de ziekte van Alzheimer (middels femiliegroepe), deit de Liga ouch aan sensibilisatie. De Vlaamse Alzheimer Liga
Keuninkriek Holland
Groondgebeed en indeiling
'n Wijer bezunderheid is tot de hoofstad vaan gans Nederland ziech oonder Lowie Napoleon twie kier verplaotse. Tot 1808 heel heer, wie 't parlemint en vreuger de prinse, residentie in Den Haag. Dat jaor verhuisde heer iers nao Utrech, daan nao Amsterdam. Dees stad waor tot daan touw noets örges hoofstad vaan gewees.
Verkiensje
Nederlandj
Alzheimer Nederlandj is de organisatie wo-in luuj mèt dementie, of zie die in hunne ómgaeving mèt dementie of de ziekte van Alzheimer te make kriege, zich vereinige.
Keuninkriek Holland
Groondgebeed en indeiling
thumb|Waope vaan 't Keuninkriek Holland (zuug besjrieving).
Verkiensje
Oetsjpraak deméntie of dementié?
Allewiel is d'r in medische en paramedische krink 'ne sjterke trend, 't woord oet te sjpraeke mèt de klemtoan op de lètste lèttergreep (net es wie afasié, geriatrié, etc.). Dees lètste weurd kómme oet 't Grieks, terwiel dementie van 't Latiense deméntia kump, mèt de klemtoan op de middelsjte lèttergreep. De offesjele oetsjpraak in 't Nederlands is dan ouch deméntie. . Vergeliek ouch de aeveneins oet 't Latien kómmende weurd es relígie, prestátie, ambítie, etc.
Keuninkriek Holland
Insignes
't Keuninkriek Holland veurde 't traditioneel roed-wit-blauw veendel.
Verkiensje
Herkóms van ’t Limburgse woord verkiensje
’t Limburgse verkiensje is aafgeleid van ’t Middelnederlandse verkinden of verkindschen.
Keuninkriek Holland
Insignes
't Waope waor gekwartileerd vaan d'n awwe Generaliteitsliew ('t waope vaan de Rippubliek dus) en d'n adeleer vaan 't Frans Keizerriek. De groete waopecompositie, aongenome op 20 mei 1807, woort wie e keuninklek waope geveurd, mèt 'ne mantel vaan hermelijn en 'ne keuningskroen op e pörpere baldakijn. 't Waope woort umgeve door de ordeteikes vaan 't Légion d'Honneur en de Keuninkleke Orde vaan Holland en geplaots op 'ne gekruusde scepter en Hand vaan Geriechtegheid. Later kaome de twie ordeteikes te vervalle en woorte ze vervaange door de Orde vaan de Unie, 'ne kèttel vaan goud mèt de waopes vaan alle èlf de departeminte (veur Amstelland woort 't aajd Hollands waope, veur Maosland 't waope vaan D'n Haag gebruuk).
Bestuur
De oetveurende mach berösde bij de Keuning en zien regering. De wètgevende mach waor, zjus wie in de Bataafse Rippubliek sinds 1801, in han vaan 't Wètgevend Liechaam. Dit parlemint had iers 38, nao touwtrejjing vaan 't departemint Oos-Friesland 41 leie. Zjus wie later in 't Keuninkriek had de Keuning väöl mach: heer kós wètte aonnumme zoonder 't Liechaam dao-euver te laote stumme.
Economie
Wie in de ganse Fransen tied had de economie te lije oonder liegconjunctuur, meh veural oonder de vaan bove opgelagte maotregele. 'ne Bezunder zwoere maotregel waor 't Continentaol Stèlsel. Napoleon verbooj de Franse en de börgers vaan zien satellietstaote um mèt Groet-Brittannië te handele. Doel waor um dit land, 'ne vijand vaan Fraankriek economisch te rake. Umtot Wes-Nederland evels zier sterk aofhenkelek waor vaan d'n handel mèt Ingeland, wachde Lowie Napoleon mèt de inveuring en stoont heer d'n handel touw. Dit droog oetindelek bij aon Napoleon zien beslissing um häöm aof te zètte.