cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Verkieër
Bie fysiek verkieër kan me 'n óngersjied make tösse luuj die zichzelf verplaats mit of zónger verveursmiddel (en bieëster ouch) en luuj en geujer die waere verveurdj (mit e verveursmiddel, wie e kindj det doren eljer wuuertj gedrage). De verplaatsinge vinje meistes plaats op speciaal daoveur bestumdje infrastructuur, wie wage-, spaor- en waterwaeg. Öuch piepleijinge, kabelen en glaasvaezelverbinjinge kónne waeren aangemirk es verkieërsinfrastructuur. In 't daacheliks spraokgebroek wuuertj mit verkieër meistes 't waegverkieër gemèndj.
Merle Haggard
thumb|Merle Haggard in 2013. Merle Ronald Haggard (6 april 1937 - 6 april 2016) waas 'nen Amerikaanse country- en westernzenger, -leedjessjriever, -gitaris, -fjoealis en -instrumentalis. Same mit Buck Owens zörgdje Haggard mit ziene band The Strangers d'rveur dette Bakersfieldsound óntsting: 'ne klank dae wuuertj gekarakteriseerdj doren unieken "tsjieng" vanne Fender Telecaster en 't uniek mingsel van 't geluid vanne traditionaal country-steelgitaar, nuuj hermoniestiele mit zo min meugelik wäörd en 'ne roewe kantj dae aafwiek vanne gepoliestere Nashvillesound van róndje zelvendjen tied.
Taenge de jaore sevetig tróch Haggard mieë richting de greujendje outlawcountrybewaeging en hae góng door mit 't oetbringe van succesvól albums inne jaore neugetig enne begin vannen einentwintjigsten ieëf. In 1994 woort t'r opgenómmen inne Country Music Hall of Fame; in 1997 inne Oklahoma Music Hall of Fame.
Kyoto
thumb|Zich euver Kyoto. Kyoto of Kioto (Japans: 京都市, Kyōto-shi) is 'n stad in Japan mit 'n bevouking van taenge de 1,5 miljoen luuj. Veur ruum doezjendj jaor waas Kyoto de keizerlike houfstad van Japan, mer 't is noe allein nammeh de houfstad prefectuur Kyoto. Kyoto maak e deil oet vanne agglomeraasje Keihanshin. Veertieën tempels en Shinto-heiligdómme same mit drie anger inne stej Uji en Otsu zeen saer 1994 UNESCO-werreldirfgood.
't Gebied wo Kyoto ligk is pas bewóndj vanaaf de zevendjen ieëf wie 't Hata-vouk Japan invoor vanoet Korea. Tiejes d'n achsten ieëf woorte boeddhistische autoriteite mechtig, waat de raeje waas det de Japanse keizer de houfstad wied vanne boeddhistischen invlood plaatsdje.
Dees nuuj stad, Heiankyo, woort de zetel van 't keizerlik hóf vanaaf 795. Later kreeg de stad ziene naam Kyoto. 't Bleef de houfstad toeten ènj vanne Edoperiood in 1868. Naodet Edo waas verneump wore toet Tokio ("oeastelike houfstad"), stóng Kyoto gekortentied bekandj es Saikyo ("wèstelike houfstad").
Door 't riek kultureel irfgood bleef de stad e bómbardemèntj bespaardj tiejes d'n Twieëdje Werreldkrieg. Kyoto is de ènsigste grótter stad van Japan die e behuuerlik deil aan veurkriegse boewselen haet gemingk mit eigentiedse boewsele.
Mondigny
Mondigny ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 185 luuj op 'n oppervlaak van 5,9 veerkante kilometer en daomèt goof 31,36 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +2,6% de jaor.
Enebakk
De gemeintecode is 0229.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Waopes vaan Groninge
De provincie Groninge (provincie) vèlt historisch en sociologisch oeterein in Stad en Ummelen. Ouch in de waopes is dat trök te vinde. Dewijl de stad Groninge al vreug 'n eige waope had, bestoonte de Ummelen oet boeregemeinsjappe, gooddeils zoonder feodaole structuur. De waopes vaan die plaotse zien daorum in groete mierderheid later opgemaak. Appingedam, hiel laank de instegste aander stad in 't gewes, kin wel op 'n aajd waope boge, versjèllende aander jurisdicties koume in de Vreugmodernen Tied mèt waopes.
Soorte waopes
Door de rieksoonmiddelleke status vaan de stad Groninge en de Friese len zuut me op versjèllende plaotse de Rieksadeleer. Alleriers natuurlek in 't waope vaan de stad zelf, wat es vrijkerteer ouch veurkump bij Haren, Muntendam en Onstwedde/Stadskanaal. Wijer zuut me d'n adeleer bij Stedum, en in 't waope vaan de fusiegemeinte Loppersum.
Provinciewaope
400px De provincie Groninge bedeent ziech vaan 't volgend waope:
Dit waope is geverendeild vaan de stad Groninge (I en IV, zuug oonder) en de Groninger Ummelen ('t platteland; II en III), boe-oet dit gewes is opgebouwd. Oersprunkelek droog de stad allein 't hartsjèld mèt d'n dweersbalk. Dit waope is op versjèllende munte en zegele oet d'n daartienden iew te vinde. De stad maakde ziech in de loup vaan de jaore ummer mie los vaan 't wied Utrech, en nao 1420 góng ze ziech verstoon es vrij rieksstad (dus mèt geinen aanderen hier es d'n Duitse keizer). Es symbool vaan deze status woort d'n Duitse Rieksadeleer es sjèldhawwer touwgeveug. Neet zoe gek väöl later woort d'n adeleer zelf op e sjèld gezat.
't Waope vaan de Ummelen is joonger. Dit gebeed stoont in de middeliewe bekind es Friesland tösse Lauwers en Eems, en zjus wie Friesland tösse Vlie en Lauwers (de huiege provicie Friesland) woort 't in de loup vaan de iewe door versjèllende voorste geclaimp meh neet blievend oonderworpe. In 1474 woort 't gebeed zelfs officieel rieksoonmiddellek verklaord. Zjus roond dezen tied versjijnt in e Frans waopebook veur 't iers e waope mèt sjuinsbelk en harte, zoegezag vaan de Keuning vaan Friesland. Dit waope is aofgeleid vaan 't waope vaan keuning Magnus I vaan Zwede, en woort touwgesjreve aon d'n achsten-iewse keuning Radboud. Mèt de Scandinavische connectie - de Frieze meinde ouch tot Radboud vaan Noordsen aofkoms waor - zatte de Ummelanders hun claims krach bij. In deen tied kump 't waope in versjèllende vörm veur, gemeinelek mèt rechtersjuinsbelk en soms mèt de harte op de lazure belk in plaots vaan 't zèlvere veld. 'ne Variant op dit waope vint me in 't Veendel vaan Friesland (meh neet in 't waope vaan die provincie).
Bij de Reductie vaan Groninge in 1594 sloot ziech de stad bij de Rippubliek aon. De stad verloor heibij wel häöre rieksoonmiddelleke status; ze woort noe mèt de Ummelen tot ei gewes vereineg. Hei-op versjeen direk 't geverendeild waope, mèt 't Ummelands waope intösse in de vörm die veer kinne. De kroen versjijnt al dalek, en de twie liewe es sjèldhawwers zien ouch al in de zeventienden iew te vinde. Bij Keuninklek Besluit vaan 30 december 1947 weurt de ganse compositie bevesteg.
Virginia
thumb|right|125px|Veendel vaan Virginia thumb|right|500px|Virginia en de res vaan Amerika Virginia is 'ne staot in de VS. De aofkorting is VA. De hoofstad is Richmond.
Waopes vaan Groninge
Vreuger gemeintewaopes
De volgende gemeintes hadde gein eige waope: Bourtange, Harkstede, Siddeburen, Westerlee, Windeweer.
Dörpswaopes
De provincie Groninge kint e paar dörpswaopes.
Carboon (band)
Carboon woar 'n gróp oet Nederlangs Limburg die meziek makde in 't Limburgs. 't Hoofthema woar de koele.
Carboon besjtóng oet Ben Erkens, tekssjriever Jan Hendriks, Jean Innemee, Conny Peters en Henk Steijvers. De gróp woar verneump nao 't geologisch tiedperk Carboon, woeë-in de Limburgse sjteenkoal woeëd gevörmp.
Hun bekangste langsjpieëlplaat woar "Witste nog, koempel..." oet 1976. Die plaat woar binne veer moande good. Anger bekangde langsjpieëlplate/cd's zunt ó.a. "D'r letse koempel" oet 1979 en "De Bokkeriejers" oet 1994.
In 2015 ('t joar va de miene) koam de gróp (óp initiatief va Joep Pelt) trük bij-ee vuur 'n serie concerte. Hijbij woeëd de plaats va d'r inmiddels gehieëmelde Jean Innemee uëvergenoame durch zie broar René Innemee. Noa e concert óp 9 januari i g'n sjouwbörg in Zitterd woeëde óp 16, 17 en 18 december óppenüj vuursjtèllinge gegeëve i g'n sjouwbörg in Heële, die allemoal oetverkóch rakde. Óp 31 oktoaber 2015 woeëd de "Carboon Doeës" geprizzenteerd. Dit book besjteet oet 2 cd's ("Witste nog, koempel..." en "D'r letste koempel deet de lamp oet") en 2 dvd's.
Altenberge
Altenberge (Nedersaksisch: Ollenbiärg) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 62,96 km² en 10.054 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 160 de veerkante kilometer.
Eyldergaard
Eyldergaard is 'n klein nuibouwwiek in 't zuidooste vaan Mestreech. Officieel is ze oonderdeil vaan de wiek Hier. Ze ligk ingeklemp tôsse de A2 in 't weste en de Rieksweeg nao Groonsveld in 't ooste. In 't zuie grens de wiek aon De Heeg; in 't noorde aon de Zuid-Molukse wiek vaan Hier en 't Hoes Eyll, boe Eyldergaard häöre naom aon oontliend.
Altenberge
De op 79 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 'n aontal oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Eyldergaard
't Gief gein veurzieininge in de wiek die veural oet eingezinswoeninge besteit. Ze is gebouwd eind jaore tachteg vaan de veurege iew. De straotnaome, die eindege op -gaard - nao de fruitbuimgeerd die hei stoonte - verwieze nao aw plaotsaonduidinge.
Adriatische Zie
thumb|250px|right|thumb|Ligking vaan de Adriatische Zie De Adriatische Zie (Italiaans: Mare Adriatico, Sloveens: Jadránsko mórje/Jadrán, Kroatisch, Servisch of Bosnisch: Jadransko more, Albanees: Deti Adriatik, Latien: Hadriaticum) is 'n zie die gelege is tösse Italië en de Balkan. De zie is verneump nao de Italiaonse stad Adria. Ze heet 'n oppervlak vaan 160.000 km², 'n deepte vaan 900 tot 240 m en 'n lengte vaan 770 km.
Dit volgende stei ligke aon dees zie:
Heidelberg
thumb|Oetzich euvere aadstad van Heidelberg, mit oppen achtergróndj 't slot. Heidelberg is 'n stad in Baden-Württemberg, Duutsjlandj. De plaats haet 'n oppervlaakdje van zoea 109 km³, worop 160.000 luuj wone. Heidelberg ligk ane linkse waterkantj vanne Neckar, in 't gebied wo dezen 't Riendaal instruimp; de oetèntjelike samevleuj is bie Mannheim, zoea 22 km nao 't wèste. t'n Oeaste wuuert de stad begrens door twieë berg: de Königstuhl (568 m) enne Gaiberg (375 m) oppe zuudkantj; ennen Heiligenberg (445 m) ane naordkantj.
Potloead
thumb|'nen Tummermanspotloead (links) en 'ne sjriefpotloead (rechs). 'ne Potloead of 'n bliestif is e sjriefgerei womit me kan sjrieven en teikenen op pepier en anger oppervlakdjes. 'ne Potloead besteit oet 'n stif, 't loead, van klei en grafiet en 'ne ómhölsel, meis gemaak van hout. Wen 'ne potloead bot wuuert kan m'n 'm sjerp make mit 'ne slieper (of ieërehaer mit e mets); hiemit duit me de stif vriemake door hout eweg te sliepe. Veur faelers te herstèlle kan m'n 'ne gum broeke.
Heidelberg
De stad woort in 1196 veuren ieëste verneump, meh de ómgaeving is al väöl langer bewóndj. In 1907 vónje me zoea e deil van 'ne sjeiel; deze woort gesjatj op zoea haaf miljoen jaor aad en behuuerdje toete nao de stad verneumdje Homo heidelbergensis. Wiejer haet m'n oppen Heiligenberg teikes vónje van beweuners oet 't vreug steinentiedpirk, mer ouch vanne Kelten enne Romeine.
Heidelberg is allewiel 'n richtige universiteitsstad.
Potloead
Potloeaje bestaon in versjillige sterkdjes: wie mieë klei en wie minder grafiet guuef 'nen heldere puntj. Ouch guuef 't potloeaje die bestaon oet 'n ómhölsel geliekendj 'n pen en 'n völling die me kan vervange wen die op is.
d'n Ieëste grafietpotloead woort in 1794 oetvónje door Nicolas-Jacques Conté.
Bie 't stummen in verkeziginge broek me de stumpotloead; dezen is meis roead van kluuer.
Achterberg (Kempe)
Achterberg is 'n buurtschap van Tönisberg, ónderdeil van de gemeinte Kempe. 't Leet get ten oeëste van 't dörp en 't besteit oet 'n hempelke boerderieje, verspried in 'n landelike umgaeving. 't Niepkanal vörmp de grens mit de gemeinte Neukirchen-Vluyn. De Landwehrbach óntspringk in Achterberg en struimp in naordelike richting. Achterberg wuurt allein mit straotnaamschildjes aangegaeve.
Middellandse Zie
right|200px|thumb|De Mediterraonse Zie en de len die draon grenze De Middellandse Zie (Spaons: Mar Mediterráneo, Frans: Mer Méditerranée, Italiaans: Mar Mediterraneo, Grieks: Μεσόγειος Θάλασσα of Mesógeios Thálassa, Turks: Akdeniz en Arabisch: Al-Bahara' Medala'osit) is 'n zie die gelege is tösse Noord-Afrika, Wes-Azië en Europa in. De Middellandse Zie weurt ummertouw gezeen es de grens tösse Europa en Afrika, zoewel veur de lui die e klein beeld vaan Europa höbbe, es de lui die geluive in 'n groeter geografisch Europa.
Zieë in de Middellandse Zie
De volgende zieë bevinde ziech in de Middellandse Zie:
Washington (staot)
thumb|right|125px|Veendel vaan Washington thumb|right|500px|Washington en de res vaan Amerika Washington is 'ne staot in de VS. De aofkorting is WA. De hoofstad is Olympia.
Geografie
Washington heet 'n oppervlak vaan 184.824 km² (6,6% water), en heet 6.203.788 inwoeners (34,20/km²).
Gotland (gemèndje)
Gotland(j) is de ènsigste gemèndje in Gotlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 57.317 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 3.151,44 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 18,2 luuj de km². De houfplaats vanne gemèndje is Visby.
Demografische óntwikkeling
4,26% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Jutlandj
Jutlandj (Deens: Jylland; Duutsj: Jütland) is e sjiereilandj van 't Europees vastelandj. 't Naordelik deil behuèrtj toet Denemarke en 't zujelik deil toet Duutsjlandj en vèltj ónger de deilstaot Sleeswiek-Holstein.
Jutlandj grens in 't wèste aan de Naordziè, in 't naorde aan 't Skagerrak en in 't oaste aan 't Kattegaat en de Kleine Belt.
't Naordelikste deil van Jutlandj weurt gevörmp door 't eilandj genaamp Vendsyssel-Thy. Dit weurt van de res van Jutlandj gesjeie door de Limfjord. 't Eilandj is aevel pas in 1825 óntstange en is op mièrder plaatse euver de waeg vanaaf de res van Jutlandj te bereike.
Jutlandj is tièmelik vlaak mit lièg heuvele en vièngrunj. 't Deens deil haet 'n oppervlaakdje van 29.775 km² en 'n bevölking van 2.500.000 (2007) luuj.
't Zujelik deil, Sleeswiek-Holstein, waas aafwusjelendj in Deens en Duutsj bezit. De litste bezitsverangering vónj plaats nao d'n Ièrste Waereldkrieg, doe bie vouksstumming e deil van Sleeswiek nao Denemarke is euvergegange.
Groate stej in Jutlandj zeen Aalborg, Aarhus, Esbjerg, Flensburg, Horsens, Kiel, Kolding, Randers, Ribe, Tønder en Vejle.
1918
1915 - 1916 - 1917 - 1918 - 1919 - 1920 - 1921 1918 (MCMXVIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag op de Gregoriaanse kalender.
Makronie
Makronie is 'n saort aan pasta, gemaak van tervebloom (idealiter van durumterve) en water. Dit wuuertj ónger hoeag drök door 'n matries gepers. De ellebäögskes bekómme de tupische króm vorm doordet de pastasliert middels 'ne sjeifgeplaatsdje rink aan eine kantj wuuertj aafgeremp. In Italië is maccheronie 'nen euverkoepelendje naam veur gedruuegdje hol pastasaorte, wie penne. 't Liek d'rop det de sjriefwies "mac(c)aroni" is óntstangen in Ingelandj innen achtieëndjen ieëf door "The Maccaroni Club", de spottendje benaming veur modieus jóng men die de "Grand tour" hawwe gedaon en alles det op det memènt hieël modieus waas, "very maccaroni" neumdje. Det de benaming makronie noe in väöl lenj boeten Italië geldj veur specifiek de kórte ellebaogvörmige pastasaort haet wersjienlik 'nen Amerikaansen oearsprónk, veroearzaak dore käör in 1937 van aeteswaarfabrikant Kraft Foods veure kórte ellebaogvörmige pasta te verwirken in häöre kantj-en-klaore maoltied óngere naam "Kraft Macaroni and Chees".
Staotssjöld
De staotssjöld, euverheidssjöld, publiek sjöld of soeverein sjöld is de financieel passiva vaan de gouvermenteel sector. Veraanderinge in de staotssjöld reflecteerd in d'n ierste plaots de lieninge es rizzeltaot vaan tekorte vaan de regering. 'n Tekort oontsteit es oetgaove vaan de regering bove de inkomste ligk. Eigeneersjap vaan de staotssjöld kin bij binnelandse residente es-ouch boetelandse residente ligke. Es zie d'n höb vörmp vaan boetelandse residente weurt die kwantiteit deil vaan de extern staotssjöld vaan dee specifieke staot.
Krachtes 't Verdraag vaan Mestreech is de staotssjöld de nominaol weerde vaan alle aon 't ind vaan 'n periood (jaor/trimester) oetstaonde brutoverpliechtinge vaan de euverheid: de exceptie is es 't verpliechtinge gief boevaan de corresponderende financieel activa door de euverheid weure aongehawwe. Dees verpliechtinge höbbe betrèkking op chartaol geld en deposito's, effekte mèt oetzoondering vaan aondeile en lieninge, euvereinkomsteg de definities vaan ESR 95.
In 2021 waor Japan de staot mèt 't hoegste percentaasj staotssjöld vaan 't BNP, mèt 262,5%. Dit weurt gevolg door Venezuela (240,5%) en 't Europees land mèt de hoegste staotssjöld, Griekeland (199,4%). De lidstaot vaan de Europese Unie mèt de liegste staotssjöld waor Esland (17,6%). Nederland had e percentaasj vaan 52,3%, Belsj had 108,4% en Duitsland heet 69,9%.
Neutron
E neutron is e neutraol deilke zónger lektriklajing det veurkump in atoamkaene. Me sprèk van e subatomair deilke. Alle atoamkaene op eine nao (waterstof) bevatte naeven ein of mièder protone ouch ein of mièder neutrone. De massa van 't neutron is bao geliek aan die van 't proton, mer 't neutron mis de positieve lajing van 't proton.
De rösmassa van 'n neutron is 1,00894 atomair enheid. 't Deilke kan vriekómme bie kernsplieting, mer is in deze vriejen toestandj neet stabiel. De halfwaerdtied is 12 menuut en 't vervèltj tót 'n elektron, e proton en 'ne neutrino (bètaverval). Vriewaal alle massa wuèrtj daobie doorgegaove aan 't proton.
E neutron is opgeboedj oet drie quarks: twieë downquarks en einen upquark.
Bas-Rhin
thumb|Liegking van 't departement Bas-Rhin thumb|right|Landkaart van de Bas-Rhin 't Departement Bas-Rhin (Sjpreek oet: Bah-Rae, Limburgs: Liège Rien) ies ein van de departemente, nummer 67, in Frankriek. 't Ies gelege in 't noorde van de Elzas ofwaal in 't miede-oaste van Frankriek, tege de grens van de Duutsje bundesländer Bade-Württemberg (in 't noorde) en Rienland-Palts (in 't oaste) en aan de Franse regio's Lotharinge (in 't weste) en Franche-Comté (in 't zuje), grenzend aan de departemente: Haut-Rhin (Hoage-Rien), Vosges, Meurthe-et-Moselle en Moselle. De naam kump van de rivier de Rien. 't Liegke aan de liège kant van de Rien (daorum Bas) ten opziechte van 't ander departement in de Elzas, dat aan de hoage kant van de Rien liek (daorum Haut) De hoofsjtad ies Sjtraasburg (of Straotsburg).
Geografie
Bas-Rhin haet 'n oppervlakk van 4.755 km². 't Geuf 7 arrondissemente:
Karessere
Karessere is e Limburgs waord veur 't Nederlands aaien of strelen, 't Duutsj streicheln of streichen, 't Frans caresser en 't Ingelsj to stroke. 't Beduujt zoeget wie: "Mit de handj (euver emes) sjtrieke". Karessere is ouch waal, "e lies lichamelik kentak, die genaegeheid oetdrökke zal en euver de taszin van 't vel waorgenomme weurt. Karessere betröf 't sósjaal-emotioneel gebeed van interpersoonlike kemuniekasie, mer vènj ouch plaats tösje miensj en deer". Etymologisch gezeen kump 't van 't Frans: caresser meint 't "faire des caresses", ofwaal 't make van caresses. 'n Caresse is dan: "'n mark van taerheid, genaegeheid en sensualiteit door 't kónstant lies boezjere euver 't lief van emes". 'n Anger synoniem is käöre. Dees twie synonieme zien de gankbaar wäörd op 't Algemein Gesjreve Limburgs veur de baovegezagte besjrieving.
Bas-Rhin
Demografie
De inweunersj van 't departement zin de Bas-Rhinois (sjpreek oet: Bah-Rienoa). In totaal waore dat d'r 1.102.584 in 2007 en hou 't daomèt 'n oppervlaksdiechheid van 232 inw. per km².
Montcornet
Montcornet ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 299 luuj op 'n oppervlaak van 11,51 veerkante kilometer en daomèt goof 25,98 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van 0,0% de jaor.
Tieë
Tieë is e drinkes det wuuertj verkrege door blaedjes vanne tieëplantj (camellia sintensis) in water te kaoke. 't Woort e paar doezjendj jaor trögk óntdèk in Sjina en woort via de Ingelse kolonieje nao de wèsterse werreld gebrach. Allewiel guuef 't groeate tieëplantages in gans Azië. In Ingelandj wuuertj, anges es inne res van Europa, mieë tieë es kóffie gedrónken en haet d'n daag zelfs e speciaal tieëmoment.
't Klaormake kan me mit versjillige apparate doon, mer 't tieë zètten is nag ummer aafhenkelik van kaokendj water en tieëblaedjes. Ouch is oplostieë, 'ne poejer van gemaole tieëblaedjes dae oplos in 't water.
Tieë haet 'ne bitterzeute smaak. Daoróm wuuertj ouch dök sókker d'rbie gedaon. Ouch guuef 't huuj gekrujetieë en vröchtetieë. Aan 't tieëzekske is den, naeve de gewuuen tieëblaedjes, ouch nag vröchten of gekruje biegeveug. Hiedoor krieg de tieë 'nen extra smaak. Veurbiljer zeen roeajbós, kees en mango.
Klixdorf
Klixdorf is 'n buurtschap in de deilgemeinte Schmalbroich, ónderdeil van de gemeinte Kempe. Zeej besteit oet 'n paar straote. 't Gif get bedrievigheid. Aan de hoofstraot leet 'ne kefee en dao waere ouk vekansiewoeëninge verhuurd.
Ten naordoeëste struimp de Kleine Schlecke, die plaatselik ouk waal Fliethgraben wuurt geneump.
Technologie
In 't daacheliks laeve sprèk me aevel döks euver technologie bie nuuj oetvinjingen en apparate. Hie mót me eigentlik van techniek spraeke, went 't procès veur zoeaget te make wuuertj officieel technologie geneump.
Economie kallen ouch waal van technologie en daomit meine zie de standj van oos kènnis veur nuuj produkte te kónne make.
Hastings
thumb|De kestieëlrwien van Hastings. Hastings (oetspraok: Hee\stings) is e distrik, 'n bejplaats en 'n haven in Oeas-Sussex in 't zuudoeaste van Ingelandj mit zoeaget 90.000 inweuners. De plaats ligk kortbieje plaats wo Wöllem de Vereuverieër, tiejes de Slaag bie Hestings, in 1066 mit 7000 man aan landj koom enne litste Saksische keuning Harold II oppen heuvel Senlac versloog.
De kestieëlrwien inne stad dateertj oet 1070 en is 'n vervanging van 't houtere bolwerk det Wöllem drek de nao d'n inval van 1066 lieët optrèkke.
't VOC-sjeep Amsterdam góng in 1749 bie Hasting ónger water.
De Pieër van Hastings is 'n houtere pieër oet 1872. Dees woort op 5 oktoeaber 2010 vreug oppe morge zwaor besjajig door 'ne brandj.
Veerkante maeter
'ne Veerkante maeter (simbool m²) is de aafgeleide SI-einheid veur de gruudje van 'n oppervlak. 'ne Veerkante maeter is geliek aan 't oppervlak van 'n veerkantj met zieje van eine maeter.
De Haan
De Haan (Wes-Vlaams: D'n 'Oane; Frans: Le Coq) is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Oostende, aon de Noordzie. De gemeinte besleit 42,17 km² en had op 1 januari 2008 12.243 inwoeners.
Donselen
Donselen is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Herb, Erpen, Straeten, Sjleie, Baoveraoj, Uetterath, Blauenstein en Herb in.
Donselen huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Randerath, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Straote
De volgendje straote ligken in Donselen:
Francesco Totti
thumb|Totti in 't shirt vaan AS Roma. Francesco Totti (Roeme, 27 september 1976) is 'ne veurmaolegen Italiaanse voetballer, gemeinelek speulend in d'n aonval, dee oetkaom veur AS Roma. Heer woort bekind um zien trouw tot die club, boe heer 25 jaor laank (vaan 1992 tot en mèt 2017) veur oetkaom. Ouch späölde heer tösse 1998 en 2006 58 interlands veur 't nationaol èlftal.
De Haan
Deilgemeintes
De intern verdeiling vaan de gemeinte De Haan is complex. 't Dörp De Haan is wel de hoofplaots, meh vörmp gein eige deilgemeinte en ligk op de groond vaan twie vaan zien drei deilgemeintes. De hoofplaotse vaan de deilgemeintes zien evels väöl kleinder. Dit heet te make mèt de oontstoonshistorie vaan De Haan (zuug oonder). 't Klemskerks deil had in 2007 3.867 inwoeners, 't Vlissegems deil 1.352.
Economie
De Haan, Vosseslag en Wenduine zien par excellance toeristische (bad)plaotse. Oersprunkelek - in de negentienden iew - waor ze veural op de rieke lui geriech, later kaom dao ouch väöl 'sociaol' toerisme op (zoe vint me in de gemeinte e Center Parks). Nog ummertouw riech de toeristische sector ziech op lui die hun verkantie aon zie wèlle doorbringe, neet op deegskeslui die nao 't strand goon. Klemskerke en Vlissegem evels zien nog typische polderdörpkes mèt 'n agrarisch karakter.
Historie
Vlissegem weurt veur 't iers geneump in 988, Klemskerke in 1003. De Haan oontstoont väöl later en waor iewelaank 'n oonaonzeenlek vèssersgehuch aon zie. Wie in 1886 de stoumtram bij De Haan kaom, begós dao evels interesse veur 't massatoerisme te greuje. Twie jaor nao d'n tram eupende me 't badhotel. In 1889 verkoch de Belzje staot 'n concessie vaan 50 hectaar duine um te bebouwe. Roond 1900 waor De Haan veranderd in e dörp vaan verkantiewoeninge. Neet allein Belzje, meh zeker ouch Ingelse en Franse toeriste kaome op 't zomerdörp aof, boe oonder aandere e casino (intösse aofgebroke) en de ierste golfbaon vaan Belsj versjene. De snelle greuj brach de hawwers vaan de concessie dèks in conflik mèt de twie gemeintebesture; de oondernummers stèlde ziech bekans op esof ze zelf börgemeister waore. Nog väöl sterker greujde 't dörp vaanaof de jaore zesteg, wie 't ouch betaolbaar woort veur lui oet de arbeiders- en börgerklasse. In 1977 woorte Klemskerke, Vlissegem en Wenduine samegeveug tot de nui gemeinte De Haan, boevaan 't dörp De Haan noe de hoofplaots woort.
Bamble
thumb|De ligking van Bamble in de pervincie Telemark. Bamble is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Telemark in Nórwaeg. De gemeinte had 14.104 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 300,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 47. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0814.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
West Virginia
thumb|right|125px|Veendel vaan West Virginia thumb|right|500px|West Virginia en de res vaan Amerika West Virginia (neet te verwarre mèt Virginia) is 'ne staot in de VS. De aofkorting is WV. De hoofstad is Charleston.
Geografie
West Virginia heet 'n oppervlak vaan 62.809 km² (0,6% water), en heet 1.815.354 inwoeners (29,00/km²).
Fet
De gemeintecode is 0227.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Sjiereilandj
E sjiereilandj of 'n haafeilandj is e stök landj det mit 'n landjingdje aan 'n anger landjmassa is verbónje en daodoor net gein eilandj vörmp. Me sprèk van e sjiereilandj es de landjingdje smaal is vergeleke bie de gruèdje van 't sjiereilandj. Boetedet mót 't sjiereilandj klein zeen in vergelieking mit de anger landjmassa woraan 't is verbónje. 't Groatste sjiereilandj van de waereld is 't Arabisch Sjiereilandj mit 3.237.500 km².
Spanje en Portugal vörme same 't Iberisch Sjiereilandj. De landjingdje, via de Pyreneeje, is nag 430 km breid, mer det is min vergeleke mit de oppervlaakdje van Iberië zelf. Europa, mit 'n landjingdje van 2000 km, weurt ouch waal es e sjiereilandj van 't väöl groater Eurazië betrach. Oas-Frieslandj is e twievelval, ómdet de oppervlaakdje van Oas-Frieslandj klein is vergeleke mit de brèdje van de landjingdje, de lien van de Dollard nao de Jadeboezem.
Wadde-eilande
thumb|250px|Locatie wadde-eilande thumb|250px|Satellietbeeld van de Nederlandse Wadde-eilande De Wadde-eilande liegke in de Noordzieë, ten noorde van Nederland en Duutsjland en ten weste van Denemarke. Tösje de eilande en 't vaste laand liekt de Waddezieë, die bie eb bekaans gaans druuëgvèlt en daordör e hieël belangriek foerageergebied is vör väögel. De Wadde-eilande haant 'n totaal oppervlakde van 1047,5 km² en werre bewónd dör oongeveer 81.300 luuj. 't Groeëtste eiland is 't Nederlandse Texel, gevolgd dör 't Deense Rømø en 't Duutsje Sylt. Sylt haat mèt oongeveer 21.000 inwuëners de groeëtste bevolking van alle eilande.
Sjtijging van d'r zieësjpegel
In d'r lètste iestied, dae oongeveer 12.000 jaor gelaeje eindigde, laog d'r zieësjpegel oongeveer zaestig meter oonder 't niveau van allewiel. Dör 't sjmeelte van de ieskappe sjteeg d'r zieësjpegel en översjpeulde 't water de bekaans gaans druuëggevalle Noordzieë. De kustlien van allewiel waoërt oongeveer 7000 jaor gelaeje bereikt. Dör eb- en vloedwèrking waoërt hiël väöl zaand nao de kust getransporteerd. Dizze zaand höpde zich óp bie rotse en achter begreujing.
Zoe oontsjtóng 'n groeëte en aneengesjlaoëte duneriej ván 't Belsj, provincies Vlaandere en 't Zwin van allewiel bies de monding van de Elbe oeë noe Hamburg liekt. Roond 't begin van de jaortèlling verminderde de sjtijging van d'r zieësjpegel. De zieë how evvel al bresse gesjlage in de dunenriej en 't daoachter gelaege lieëger liegkend laand waoërt de wadde-vlakte van allewiel. De getiejesjtrominge sjlaeëte geule oet en óp die meneer oontsjtónge de wadde-eilande.
Bewoningshistorie
Al wiet vör 't begin van ós jaortèlling wónde luuj in 't waddegebied. Bies d'r achste ieëw nao Chr. wónde me óp terpe. De leefömsjtandighede waore sjlech, zoewie oet e citaat van d'r Romein Plinius d'r Owwere bliekt:
''...wat is de natuur en karakteristieke van 't laeve van luuj die laeve zoonder beum en sjtruuk. V'r haant inderdaad gezach dat in 't ooste, an de kuste van de oceaan, 'n aantal rasse dat saoërt behoeftige condities verkieëre; mae dit geldt ooch vör de rasse van volkere die de Groeëte en Klèng Ghaucen geneumd werre, die v'r in 't noorde gezieë haant. Dao sjtort zich twieë kieër in 'n periode van ene daag en èng nach, de oceaan met e flót getiej över 'n wiej vlakde, daorbie d'r ieëuweowwe sjtried van de Nature verhullend of 't gebied töt 't laand of de zieë behuuërt. Dao bewónt dit miserabel ras opgehuuëgde sjtukker groond of platforms, die ze mèt de haand haant aa-gelach baove 't niveau van 't hoeëgste bekaande getiej. Laevend in hutte geboewd óp de gekaoze plaatsje, lieke ze óp zieëluuj in sjipper es 't water 't ömringende laand bedèkt, mae öp sjipbreukelinge es 't getiej zich haat truukgetrókke, en roond hun hutte vange ze d'r visj dae probeert te oontsjnappe mèt 't aaflopende getiej. 't Is vör hön neet mäögelek öm kuddes te haowe en te laeve óp mèlk zoewie de ömringende sjtamme, ze kènne zelfs neet mèt wil dere vechte, ömdat al d'r beusj te wiet e-weg liekt. Ze vlechte tówwe van zegge en bieze van de moerasse öm daormèt nètser te kènne oetzètte öm visj te vange, en ze grave maoj óp mèt hun han en druëge 't mieë in d'r weend dan in de zón, en mèt drek es braandsjtof verwerme ze hön voedsel en hön ege lief, bevraore in d'r noordeweend. Hönne ènige draank kömt van 't ópsjloeë van raegewater in tanks in d'r vörhóf van hön hoezer. En dit zeunt de rasse die, es ze noe överwónne werre dör de Romeinse natie, zègke dat ze vervalle töt sjlaverniej! 't Is mer al te woeër: 't Lot sjpaart d'r miensj bie wies van sjtraof.''
In de late middelieëwe kraeg de bedijking ömmer mieë vörm en nèmt d'r överlas van 't water, ooch oonder invloed van d'r klènge iestied, aaf. Vanaaf d'r zaeëvetieënde ieëw werre de dijke dör laandaanwinning ömmer mieë ópgesjaove. 't Hoeëgdepeunt hievan vindt plaatsj in d'r näöëgetieënde ieëw.
Behaod van de West-Friese/Hollendsje kust
Ooch de dunenriej ten zuide van de Waddezieë droog de gevolge van dit proces, mae ingriepe van d'r miensj väörkoom dat de váöle sjtörmvloede de kust van de provincies Noord en Zuid Holland definitief verenderde in lósse eilande mèt 'n waddevlakde daoachter. Waal haant sjtörmvloede roond 1200 töt gevólg dat de noordeleke kust van Wes-Friesland oeteen brook in vief eilande. Roond 1600 waore de veer langs de weskust alwer truukgewònne, mae Wieringe, ten zuid-ooste van Texel, blaef bies in d'r 20e ieëw e eiland. Dör sommige wert Wieringe daoröm töt de Wadde-eilande geraekend, mae 't is egelek óp 'n aander meneer oontsjtande: 't is 'ne sjtuwwal oet d'r Riss-iestied.
Bedijking van 't wad
In Friesland en Groninge zeunt väöl planne gemakd öm de Waddezieë in te dijke en druuëg te make. Zoe zówwe de eilande wer vastelaand werre. Natuur- en milieubewaeginge haant dit ömmer dör actieveuring wete te vörkaome en mèt de erkènning es Waelterfgood dör de UNESCO is dat oetgesjlaoëte.
In de noordeleke Waddezieë bliekt 't boewe van damme gaans get gemekkeleker. Nordstrand is noe zoe mèt dijke an de wal verboonde dat d'r egenlek gaar neet mie gekald kan werre van e eiland, en ooch Langeness, Oland, Nordstrandischmoor, Hamburger Hallig, Sylt en Rømø zeunt allemaol via 'ne dam te bereike. Mandø is zelfs zoonder dam bereikbaar, n.l. via 'ne getiejewaeg.
Oontwikkeling
250 px|thumb|right|Zónsoondergaank óp [[Vlieland (eiland)|Vlieland]]
Wandele
De Waddeeilande zeunt ömmer in bewaeging. De belangriekste bewaeging is 't 'wandele': de eilande verplaatsje zich langzaam mae zieëker van west nao oost. An d'r weskaant geunt de eilande langzaam in de zieë en an d'r oostkaant oontsjteunt ömmer groeëter zaandbaanke. Dit wandele is ooch de raej väörwat de dörper zich bekaans allemaol an d'r weskaant van hön eiland liegke. Wie ze waoérte gesjticht loge ze mètstens in de mèts. In de aafgelope ieëwe zeunt väöl hoezer en zelfs complete dörper dör de zieë truukgenaome.
Haokvörming
De twiede bewaeging is de haokvörming: langs de zieëgate oontsjteunt haokvörmige zaandrichels, die van vörm verandere mèt 't versjuve van d'r zieëaerm. Dör 't aanwaasse van de häök oontsjteunt dan nuuj plate wie de Noorder- en Zuiderhaaks. Soms greujt zoe'n plaat, oontsjtande oeë e eiland voetgewandeld is, wer vas an 't eiland, oeëdör dat verlaore gegange gebied truukgewónne wert.
Types waddekuste
Oonderzeuk haat oetgewaeze dat 't beperkt aantal waddekusttypes haat. De versjille zeunt aafhankelek van de ömsjtandighede zoewie huuëgde van 't getiejeversjil en huuëgde van de gemiddelde golve.
In het algemeen geldt dat e groeët getiejeversjil in combinatie mèt 'n gering golfhuuëgde lèjt töt 'n hieël 'aoëpe' kust, zoonder eilande, mèt eenkel zaandplate en e oetgebreid gebied mèt kwelders en wadplate.
Es d'r dao-en-taege sjprake is van 'n groeëte gemiddelde golfhuuëgde mae e klee getiejeversjil, oontsjteet 'n gesjlaoëte kust mèt hieël lang eilande (tieëntalle km), mèt daoachter 'n lagune mèt wènnig bies gèng wadplate.
De vólgende vief categorieje waddekuste werre oondersjèjje:
De gemiddelde golfhuuëgde ter huuëgde van Rottum bedrègt oongeveer 1 meter terwiel 't gemiddelde getiejversjil ruum 2 meter bedrègt. Hieoet volgt dat de Nederlands/Duutsje waddekust in type 3 vèlt, gekarakteriseerd dör talrieke (kórte) eilande en väöl zieëgaten.
Nederlandse Wadde-eilande
thumb|250px|De Nederlandse Waddeneilanden 1. Noorderhaaks; 2. Richel; 3. Griend; 4. Rif; 5. Engelsmanplaat; 6. Simonszand; 7. Rottumerplaat; 8. Rottumeroog. (van west nao oost:)
Bewónd
De Nederlandse eilande haant 'n óppervlakde van 405,2 km² en d'r wónne 23872 luuj.
Duutsje Wadde-eilande
(Zoväöl mäögelek van west nao oost en van zuid nao noord:)
Oonbewónd
De Duutsje eilande haant 'n óppervlakde van 448,5,2 km2 en d'r wónne 53296 luuj. Vanaaf versjillende Duutsje wadde-eilande is 't mäögelek 'ne boottocht te make nao 't rotseilandje Helgoland dat 70 kilometer oet de kust liekt in d'r Duutsje Boch. Dit is gee ech wadde-eiland, mae d'r zeunt sjterke cultureel beng mèt 't waddegebied. Zoe kalt me dao e dialect van 't Noord-Fries.
Deense Wadde-eilande
(Van zuid nao noord:)
Belsj hierevoetbalèlftal
thumb|'t Belsj in 'n wèdstrijd tege [[Algerijns hierevoetbalèlftal|Algerije op 't WK vaan 2014. Op de veurgroond Toby Alderweireld.]] 't Belsj hierevoetbalèlftal woort in 1904 opgeriech en kump in internationaol voetbalwèdstrije veur 't Belsj oet. Um hun roed shirt stoon ze bekind es de Roej Duvels. 't Team weurt behierd door de KBVB, ein vaan de stiechtende leie vaan de FIFA. 't Belsj èlftal heet door de jaore heer wisselend succes gehad. D'n insegsten titel waor de Olympische medajel in 1920. Es heimstadion gelt 't Keuning Boudewijnstadion in Brussel. Op dit memint (sinds midde mei 2018) stoon de Belzje daarde op de FIFA-wereldraanklies; in jannewarie 2016 stoonte ze zelfs bovenaon. Trainer vaan 't Belsj hierenèlftal is Roberto Martínez. De mies opgestèlde speuler is Jan Vertonghen mèt 101 interlands; topscoorder is Romelu Lukaku mèt 34 gole. De belaankriekste sportief rivaliteit is mèt Nederland.
Historie
't Belsj voetbalèlftal debuteert in 1904, 't jaor tot de FIFA weurt opgeriech, mèt 'ne match tege Fraankriek. 't Lök de Belzje direk veur mèt 3-3 geliek te speule. Al vaanaof hiel vreug speule ze in 't roed, wat in 1906 Pierre Walckiers de bijnaom Roej Duvels deit bedinke. In 1905 trejt 't èlftal in Antwerpe veur 't iers tege Nederland aon; Belsj verluis mèt 1-4. De Derby vaan de Lieg Len weurt t/m 1968 'n bekans jaorlekse traditie; ouch daonao speule de twie teams nog dèks vrundsjappelek tegenein. Kort nao d'n Ierste Wereldoorlog kump 't team tot bleuj. Op de Olympische Speule in 1920, toes in Antwerpe, weure ze kampioen. Ouch aon de wereldkampioensjappe vaan 1930, 1934 en 1938 doen ze mèt, meh ze zien neet opgewasse tege de echt groete voetballen en koume alle drei kiere neet wijer es de ierste runde.
Ouch nao d'n Twiede Wereldoorlog waore de prestaties aonvenkelek nog neet bezunder groet. In 1954 kaome ze weer neet door de veurrundes, daonao späölden 't team tot 1970 gei WK mie. Dat jaor in Mexico wiste ze wel veur 't iers 'ne wèdstrijd op e WK te winne. In 1972 deeg Belsj ouch veur 't iers aon 'n Europees kampioensjap mèt; hei woorte ze daarde. Nog e stök succesvoller waore de jaore tachteg. Nao 'n twiede plaots op 't EK vaan 1980 kaome de WK's vaan 1982 en 1986. Op dat lèste toernooj haolde ze zelfs de veerde plaots, al gebäörde dat mèt väöl gelök en dèks op 't rendsje.
Dit succes bleef neet dore. Op de WK's die volgde waor hun speul dèks flets en hun prestaties gemiddeld. Veur 't EK wiste ze ziech nao 1988 neet mie te plaotse, mèt oetzundering vaan 2000, wie 't Belsj same mèt Nederland 't kampioensjap organiseerde en dus otomatisch geplaots waor. Kwalificaties veur WK's en EK's gónge dèks kansloes verlore.
Pas roond 2010 kaom dao verandering in. 'n Gestiedege professionalisering oonder coaches Dick Advocaat en George Leekens veel same mèt de opkoms vaan 'n nui generatie getalenteerde voetballers, die bij prestigieus, väölal Britse clubs gónge speule (Romelu Lukaku, Eden Hazard, Axel Witsel, Kevin De Bruyne etc.). Nao de koms vaan Marc Wilmots góng 't hel veuroet. De kwalificatie veur 't EK vaan 2012 góng zjus verlore, meh op 't WK vaan 2014 waore de Belzje weer presint. Nao 'n geslaogde kwalificatie veur 't EK vaan 2016 haolde ze väöl lof vaan de sportpers en zelfs evekes de toppositie op de FIFA-Wereldraanklies (jannewarie 2016). De verlore kwartfinaal (3-1 tege Wales) kaom oetindelek nog es 'n groete teleurstèlling. Op 't WK vaan 2018 in Rusland góng 't nog väöl beter: 't Belsj team woort mèt euvermach grópswinner, versloog zelfs Brazilië in de kwartfinaal en woort nao 'n ing verlees tege Fraankriek oetindelek daarde. 't Team woort internationaol gepreze um zie good opgebouwd en sjoen speul. Op 't EK vaan 2021 kaom 't Belsj neet wijer es de kwartfinaal, boe 't vaan de latere kampioen Italië verloor.
Gans teleurstèllend verleep 't WK vaan 2022 in Qatar, boe-in 't Belsj, ingedeild bij Kroatië, Marokko en Canada, zelfs neet veurbij de grópsfaas kaom. Algemein woort gezag tot me te laank op de groete vedèttes had vertojd en tot die noe te aajd waore um nog zoe good te prestere wie veurheer. Ouch gaof 't dujelek spanninge oonderein in de gróp. Kort nao de oetsjakeling besloot coach Roberto Martinez aof te trejje.
Tadej Pogačar
thumb|Pogačar in 2020. Tadej Pogačar (Komenda, 21 september 1998) is 'ne Sloveense fietsrenner. Heer begós op negejaorege leeftied mèt fietsrenne bij 'n club in Ljubljana en zat al in de jäög oongekinde prestaties neer. Zoe won 'r in 2018 d'n Tour de l'Avenir.
Einpertiesjtaot
'nen Einpertiesjtaot, 'n einpertiesisteem of 'n einpertiesjtilsel is e polletik sisteem en 'n tiep einheidssjtaot (ofwaal unitaire sjtaot) woe-in ein polletike pertie es einsigste 't rech haet óm zich 'n regering te vörme, aone 't permetere van oppositiepertieë.
De sjtaotspertie is alzoe de einsigste executieve mach en, door häör executief monopolie, ouch dèks de einsigste legislatieve en judicieel mach. 't Geuf, in anger wäörd, gein sjeit van de mechte en gein modern democratie.
Tadej Pogačar
In 2019 woort heer ingelijf bij Team UAE Emirates, boe heer debuteerde in d'n Tour Down Under en de Runde vaan 't Baskeland en de Runde vaan Californië won. In de Runde vaan Spaanje woort heer dat jaor direk al daarde. Nog groeter opzien baarde heer in 't jaor dao-op, wie heer, einen daag veur zienen 22e verjaordaag, de Runde vaan Fraankriek won. E jaor later herhaolde heer dit. In 2022 woort heer twiede achter Jonas Vingegaard, meh won 'r nog ummer mèt euvermach 't joongereklassemint. Sinds 2021 haolden 'r ouch diverse euverwinninge in vreugjaorsklassiekers wie de Runde vaan Vlaondere en d'n Amstel Gold Race.
Einpertiesjtaot
Verkezinge höbbe 't karakter van sjienverkezinge, woebie 't ein lies geuf mit eventueel perzent blokpertieë. 't Besjtaon van blokpertieë verangert ivvels niks aan 't karakter van 't einpartiesjtilsel.
Allewiel ekzempels van offesjeel einpertiesjtaote zin allemaol op pepeer communistisch, wie Sjina, Cuba en Naord-Korea, mit oetzunjering van Sahrawi, wat de-facto euver de Westelikke Sahara regeert. Syrië en Cambodja zin offesjeel gein einpertiesjtaote, mer in de praktiek waal.
D'n iersten einpertiesjtaot waor 't Osmaans Riek van 1913 bis 1918.
Tadej Pogačar
Door zien euvermach in zoewel de groete rundes es in de eindaogse koerse, en de jónge leeftied boe-op heer dit allemaol al heet gepresteerd, heet me Pogačar dèks 'nen 'alleskinner' geneump en 'm vergeleke mèt Eddy Merckx.
17 jannewarie
17 jannewarie is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is de 17en daag vaan 't jaor; in e gewoen jaor koume daan nog 348 daog, in e sjrikkeljaor nog 349. 17 jannewarie is in de Roems-Kathelieke Kèrk d'n heilegedaag vaan St. Antonius.
Autoritaire leider
'ne Autoritaire leider geuf leiding door in ièrsjte instantie gebruuk te make van zieng mach. Ziene wil ies wet en hae sjteit neet of nauweliks ope veur inbring van andere mèt minder mach. 'ne Leider is 'ne miensj dae över leidersjap besjikt. Sommige leiders veule de behoefte öm hön leidersjapscompetenties in te zètte öm aander aa te zètte töt behaod van d'r status-quo of verendering in 'n bepaalde zaak. Leide is dan aanveure of veurgaon. Ander leiders gebroeke hön leidersjap en autoritèèt öm luuj zoonder mach töt hön rech te laote kaome.
Blauenstein
Blauenstein is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Donselen, Straeten, Uetterath en Tripsrath in. Blauenstein ligk aan e klein baekske mitte naam Kötteler Schar.
Blauenstein huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Randerath, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
1869
1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 1872 1869 (MDCCCLXIX) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px| ’t Suezkanaal, in 1869 geäöpend. (Foto NASA)
Gesjtórve
thumb|right|150px| De componis Hector Berlioz, gesjtórve in 1869
Zwolle
Historie
Zwolle weurt veur 't iers geneump in 1040. In 1230 kraog 't vaan d'n Utreise bisjop stadsrechte. In de late middeliewe trooj 't touw tot de Hanze en woort mèt Deventer en Kampen e belangriek handelscentrum. In de vieftienden iew leide Geert Groote hei de Modern Devotie.
Zijpe
De Zijpe is 'ne polder en 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeinte, die sinds decennia groeter waor es d'n eigeleke polder, had (1 fibberwarie 2012) 11.568 inwoeners en 'n oppervlak 116,34 km² (daovaan 2,17 km² water). De gemeinte umvatde de dörper en gehuchter Abbestede, Burgerbrug, Burgervlotbrug, Callantsoog, Groote Keeten, Oudesluis, Petten, Schagerbrug (raodhoes), Sint Maartensbrug, Sint Maartensvlotbrug, Sint Maartenszee, De Stolpen en 't Zand.
De Zijpe waor oersprunkelek e stroumlook tösse Wieringen en e paar duineilendsjes in de kop vaan Noord-Holland. In 1597 woort dit stroumlook definitief ingepolderd; oet de polder oontstoont de later gemeinte Zijpe. Tot in de negentienden iew woort nui polderland bij 't landsjap geveug, meh de Anna Paulownapolder woort in 1870 es nui gemeinte vaan de gemeinte Zijpe aofgesjeie. In 1929 woort 't dörp Petten bij Zijpe geveug, in 1989 de gemeinte Callantsoog. Sinds 1 jannewarie 2013 huurt de Zijpe bij de gemeinte Schagen.
Sebastian Kurz
thumb|Kurz in 2016 Sebastian Kurz (17 augustus 1986, Wene) ies 'nen Oasteriekse politicus van de christendemocratische partie Österreichische Volkspartei (ÖVP) en van 18 december 2017 bies 9 oktober 2021 de bondskanseleer van Oasteriek. Saer mei 2017 is hae ouch de leier van de ÖVP. Mèt de nationale verkezinge in 2017 wonne hae en zien partie mèt de sjlogan "Liste Sebastian Kurz - die neue Volkspartei" en woort nao de euverwinning beëideg door d'n Oasteriekse president, Alexander Van der Bellen. Hae nom daomèt 't bondskanseleerssjap euver van de sociaaldemocratische Christian Kern. Op 15 december 2017 kaome hae, zien partie en de rechs-nationalistische partie Freiheitlichen Partei Österreichs (FPÖ) tot 'n akkoord veur 't vörme van 'n koalitie. Hae ies de jongste leier in de Europese Unie, zelfs de jongste leier in de nao-oorlogse historie van Europa en volges sommege d'n ièrsjten millennial dae regeringsleier ies (volges sommege luuj is dat emes gebore aan 't eind van de tachteger jaore, mer de meiste luuj sjtèlle dat millennials zint gebore nao 1989, woadoor Kurz dao dus zjuus neet ongervilt).
Wier waor Kurz van 2009 tot 2017 de leier van de Jungen Volkspartei (JVP), de jeugpartie van de ÖVP, van 2010 tot 2011 waor hae lid van de Weense gemeinteraad en in 2013 waor hae tiejelek lid van de nationaalraad. Van 2011 tot 2013 waor hae Sjtaatssekretaar van Integratie en van 2013 tot 2017 behuèrde hae tot de boondsregering es Minister van Europese en Internationale Aangelegeheje.
In 2021 kreeg Kurz te make mit e corruptiesjendaal. De Oasteriekse pelitie veel op zeuk nao documinte umtrint umkouping en machsmisbroek onger miè de ambsweuning in. Allewel dat hae zelf de besjöldiginge óntkinde, besjloot hae aaf te trejje wie de Greune neet miè mit häöm wiejer wouwe. 't Kanseleersjap woort tiejelik euvergenomme door Kurz ziene partiegenoot van de ÖVP: Alexander Schallenberg. Schallenberg waor onger Kurz de Minister van Europese en Internationaal Affaires. Saer 6 december 2021 woort Karl Nehammer, onger Kurz minister van binnelandse zake, de bondskanseleer.
Steigood
Steigood of aerswerk is 'ne vergaringsnaam veur pöt, sjaole, drinkbaekers en kroeke, mer ouch teechele, gebakken oet klei.
De sumpelste diffeniesje van steigood versteit hie-ónger veurwerpe gemaak van leim of klei. Door dees nao te druuege te doon bakke waere die hel. De gróndjstóf kan dan nimmieë weik waere gemaak door water, wodoor 't neet oetereinviltj. Dit kump dore hoeag temperatuur bie 't bakke, die daoveur zörge det de kleideilkes aanein waere geklitj of gezintjerd.
Bie kwalitatief minder saorte klei blief 't veurwerp döks e bietje poreus, tróds hoeag temperature. Me kan die dan watertoe make door 'n glazuurlaog aan te bringen ane oppervlakdje. Veur dees glazuur gebroek me dan loead- of tinglazuur. Dees smiltje bie rilletief lieëg temperaturen en vleujen euvere oppervlaakdje van 't veurwerp. De glazuur kan zowaal doorzichtig, wit es gekluuerdj zeen. Veur steigood mit glazuur broek me döks de beneuming keramiek.
Väöl-veurkómmendje vörm van steigood zeen: