cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antoni van Leeuwenhoek
Van hoes oet waas t'r 'ne lakekoupman; alles vanne weitesjap haw d'r zichzelf aangelieërdj. De verslaeg van zien waornumminge sjikdje d'r nao de Royal Society in Lónje. Hae waas d'n ieëste dae lenze van zón gooj stirkdje kós sliepe, wodoor d'r ouch es ieëste väöl nuuj waornumminge kós make. Van dem kómme de ieëste besjrievinge van bakteerje enne miensjelike zaodcelle (1679). Mit zienen eige-gemaakdje microscoop tróf t'r spiervezelen aan en ouch 't struime van blood en haorvaetjes.
De microscoop van Antoni van Leeuwenhoek woort wiejer óntwikkeldj door Christiaan Huygens dae dem gebroekdje veur zien eige vörsjing inne microscopie.
Nilo-Saharaanse spraoke
De Nilo-Saharaanse spraoke vörmen 'n veurgestèldje spraokfemielje in Afrika. In totaal waere ze gespraoke door róndje 50 miljoen luuj, veurnamelik inne hoeager gebiede bieje revere Chari enne Niel, worónger ouch 't historisch Nubië. De spraoke strèkke zich oet euver zevetieën lenj in 't naordelik deil van Afrika: van Algerië tpet Benin in 't wèste; van Libië toet Congo-Kinshasa inne midden; en van Egypte toet Tanzania in 't oeaste.
Ach vanne veurgestèldje subgroepe (zónger 't Kunama, Kuliak en Songhai) zeen te vinjen in 't landj Soedan, wo de Niel doorhaer struimp. De spraoke waeren in 't Afrikaanse binnelandj gekaldj, worónger langse loup vanne Niel enne centraal Sahara.
Joseph Greenberg goof de groep de naam en sjreef in zie book The Languages of Africa (1963) det 't 'n genetische femielje is. 't Bevatj de spraoke die neet óngere Niger-Congo, Afro-Aziatisch of de Khoisanspraoke valle. 't Is neet aangetoeandj det de Nilo-Saharaanse spraok daadwirkelik 'n echte genetische spraokfemielje zeen en spraokkóndige höbben 't döks "Greenberg zienen drekbak" geneump wo hae alle neet-ingedeildje klikloeaze spraoke van Afrika induujdje. Veurstenjers van 't Nilo-Saharaans zègke det 't veurstèl lestig te bewiezen is, meh wie mieë wirk gedaon wuuertj, wie väölbelaovendjer 't wuuertj.
Van sómmige vanne subgroepe van 't Nilo-Saharaans wuuertj gesjatj det die veuraafgaon aan 't neolitische Afrika. Zoea wuuertj de einheid vanne Oeastelik-Soedanische spraoke gesjat toet 't viefdje millennium veur Christus. De genetische einheid van 't gans Nilo-Saharaans is daoróm nag väöl ajer en wuuertj gesjat toet 't laat opper-paleolithisch.
Indeiling
Hie-ónger volg 'n lies mitte veurnaamste subgroepe van 't Nilo-Saharaans. Spraoke die 'n apaarte pagina op dees Wikipedia höbbe staon achtere subgroep vermeldj:
Asbes
thumb|Witten asbes aon gewoen [[muscoviet.]] Asbes (vaan 't Grieks ἄσβεστος ásbestos 'oonvergenkelek', 'oonverweusbaar') is de verzaomelnaom veur 'n gróp vaan wolletege mineraole die vaan nature oontstoon wienie de kristalle vaan bepaolde stein door geologische percesse weure oetgerek. Asbesvezele bestoon zelf weer oet microscopisch klein fibrille (vezelkes), die bij kneuzing en aander bewèrkinge of versjendeleringe vrijkoume. De zès erkinde soorte asbes zien chrysotiel of witten asbes (Mg3(Si2O5)(OH)4), amosiet of brojnen asbes (Fe7Si8O22(OH)2), crocidoliet of blauwen asbes (Na2Fe2+3Fe3+2Si8O22(OH)2), tremoliet (Ca2Mg5Si8O22(OH)2), actinoliet (Ca2(Mg, Fe)5(Si8O22)(OH)2) en anthofylliet ((Mg, Fe)7Si8O22(OH)2); nog aander materiaole koume veur 'nzelfde classificatie in aonmerking.
Asbes is liech, oonbrenbaar en gemekelek te bewèrke en woort daorum veural in d'n twintegsten iew väölvöldeg es isolatiemateriaol en brandvertrager touwgepas. 't Kin zuver weure touwgepas, meh ouch in plaote en es spuitmateriaol (door beveurbeeld silicone). De vezele, of beter de fibrille die bij bewèrking vrijkoume, zien evels levesgevierlek en kinne tot versjèllende longkrenkdes, boe-oonder kaanker leie. Dat probleem tröf veural hun die demèt wèrke (in de kojl of in de verwèrking), meh ouch consumente en aonwoenende vaan productieplaotse kinne slachoffer weure. Vaanaof de jaore 1970 is de touwpassing vaan asbes gestiedeg trökgeloupe; in väöl len (dao-oonder ouch Nederland en 't Belsj) is 't intösse verboje. Es me asbes, wienie eine kier verwèrk, oongemeujd liet, is 't in principe neet gevierlek. Me moot evels oetkieke neet drin te goon baore of snije. Ouch bij brand kin asbes in 't milieu koume. 't Eweghole vaan asbes oet gebouwe of oet 't milieu is 'n lestege zaak, boe-in bepaolde bedrieve ziech specialisere. Oonder de len die noe nog asbes producere zien Rusland, Kazachstan en Canada.
Bodensee
De Bodensee (ouch wel Bodenmeer, Meer vaan Konstanz; in 't Ingels: Lake Constance) is e meer bestaond oet drei deile: de Obersee (Bovemeer), de Untersee (Oondermeer) en 'n verbindend stök Rien, wat me de Seerhein neump. De Bodensee ligk op de grens van Duitsland, Oosteriek en Zwitserland, kortbij de Alpe. De Rien struimp in 't zuidoeste 't meer in en struimp oet de Untersee in 't weste weier en is de belaankriekste bron die 't meer völt.
't Meer is zier belaankriek veur de drinkwaterveurzening vaan Zuid-Duitsland.
Besjrieving
De Bodensee is 't op twie nao groetste zeutwatermeer vaan Centraol Europa, nao 't Balatonmeer en 't Meer vaan Geneve. 't Is 63 km laank en op 't breidste punt bijnao 14 km breid. 't Heet 'n oppervlaak vaan ongeveer 571 km² en ligk 395 m bove zieniveau. 't Deepste punt is 252 meter in 't ooste vaan de Obersee. 't Meer bevat zoe'n 48,5 km³ water.
Oontstoon
't Meer is oontstande in de lètsten iestied en is gevörmp door de Rien Gletsjer. De ierste melding vaan 't meer kump vaan de Romeinse geograaf Pomponius Mela in 43 AD.
Stei
Belaankriekste stei en pläötskes aon 't meer zien Konstanz, Friedrichshafen (Zeppelinmuseum), Meersburg (2 kastiele), Unteruhldingen (paolhoesmuseum), Lindau (allemaol in Duitsland), Bregenz (Oosteriek), Stein am Rhein (Zwitserland). Get weier vaan 't meer ligke Salem, mèt 'n cisterciënzerabdij boe noe 'n privèsjaol in is gevesteg, en Heiligenberg (mèt Schloss Heiligenberg) (allemaol in Duitsland) en Schaffhausen in Zwitserland, mèt de waterval Rheinfall.
Bouches-du-Rhône
thumb|Ligking van 't departement Bouches-du-Rhône. 't Departement Bouches-du-Rhône is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 13. 't Is gelaengen in 't zuudoeaste, grenzendj ane departemente: Gard, Vaucluse en Var. De houfstad is Marseille.
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Nederriense Huëvelruk
thumb|D'r Nederriense Huëvelruk D'r Nederriense Huëvelruk is inne huëvelruk i g'ne Niederrhein, in 't weste va g'ne Dütsje bóndssjtaat Noardrien-Wesfale litt. D'r huëvelruk ligk tussje Nimwege en Krieëvel in en vurmt 'ne groeëte bóch um Noard-Limburg. D'r Nederriense huëvelruk óntsjtóng durch glaciaal aafzettinge i d'r vuurletste iestied, 't Saalien. De dominante grónksoat is hei sedimentair materiaal, döks zank en löss, dat in zujelige richting woeëd ópgesjtouwd. D'r huëvelruk ligk i g'n Nederriense lieëgvlakde, de lieëgvlakde ten noarde va Kölle. D'r huëvelruk is hei 'n kette va huëvele in 't wier relatief platte lanksjap. E doot de plaatsje Nimwege, Kranenburg, Kleve, Xanten, Sonsbeck, Alpen, Kamp-Lintfort, Kerken, Neukirchen-Vluyn en Krieëvel aan. De maximaal huëgde varieërt van 58 meter boave Normalnull ('t Bönninghardt) bis 106 meter N.N. (d'r Geldenberg bei Kleve). De plekke tussje de berg zint lieëger. 't Reichswald, teëge g'n grens mit Nederland, is óch deel va g'ne huëvelruk. Kót bei g'ne huëvelruk óntsjpringke revierkes, wie de Niers. 't Gebeed functioneert es watersjei tussje de sjtruimgebeder va de Maas en d'r Rien.
Referenties
Dit artikel is gebaseerd óp 't corresponderend Hollendsj en 't Dütsj artikel.
Rósse
thumb|Jóng Rósse i [[Sint-Petersburg ]] Rósse (Róssisj: русские, roeskië) vörme e Oeës-Slavisj volk va luuj die inheems zint aan dele va Rósland en de Oekraïne. Zie kalle Róssisj. De mieëtste Rósse zint Róssisj-orthodox, mar vöal Rósse zint óch neet-geleuvig of praktisere i gieëker geval gee geleuf, wat 't gevolg is van 't sjtaatsatheïsme oet d'r Sovjettied. In Rósland make ze zó'n 80% van de bevolking oet.
Vanaaf de 17e ieëw woeëde Rósse same mit de Witrósse, Roethene en Oekraïnesj gezieë es ee volk, wat truukging op 't Kievs Riek. Noa de Róssisje Rivvelutie verangerde dat koncep evvel noa 't hudig.
Lake County
D'r zien 12 graofsjappe in de VS die kinne verwieze nao Lake County:
Zjwier
thumb|300px|Zjwier, baoëve de Beëssebeëk 2002 Zjwier of Sjwier (Nederlands: Swier) is e gehuch in Zuid Limburg. 't Is óngerdeël van de gemeënte Baekdale. Vuur 1982 huurde Zjwier bie de gemeënte Wienesrao. Die gemeënte woeët in dat jaoër samegevoog mèt Nut, wat in 2019 zelf weer opgóng in Baekdale.
't Gehuch lik, in lintbeboewing, op 'ne huuëvelrök, deë parallel löp aan de Beëssebeëk (Bissebeek) en wuuët aan alle ziej umgeëve doer groeëte velder: 't Raoëderveld, 't Hèllebrokerveld, 't Gewuuëstraoëderveld en 't Huuëskesveld richting Klumme. In die velder ligke groeëte boerehäöëf zoeëwie d'r Brómmelderhaoëf, d'r Zjwierderhaoëf, d'r ouwe Bóngert en d'r nuje Bóngert. De historie van die häöëf zou trukgaoë naoë de Middelieëwe.
Historie
thumb|300px|right|De Beëssebeëk In archieve sjteet 't pleëtske in 1316 gesjrieëve es Scarwirre, wat ploog of boewland beteëkent. Op 'n kaart oeët 1558 sjteet 't agegeëve es Schwyer, dat qua oeëtsjpraoëk 't zelfde klink wie Zjwier. Op 'n kaart oeët 1840 sjteet Sweijer, in 1842 is dat Sweyer.
't Dörp
thumb|right|300px|Isidoruskapel
Midde i Zjwier sjteet 't Zjwierder kruutske, e ieëzere weëgkruuts op d'r driesjprunk va d'r dörpsweëg en d'r Pötweëg (noeë Landweëg genumd). In 1963 woeët hie 'n vierde vootweëgske aafgeslaoëte, laopend richting Hèllebrook en Nut. Hie waoër ouch 't centrum en verzamelpunt en kaoëme de luuj 't water haoële bie de dörpspómp. Die is doer de heëmkundevereëniging gerestaurierd. Bie de pomp begós nog 'n paad doer de beënde I g'n Wales. Dit is noe aoch voed. I ge veld sjtunt uuëveral op de sjplitsinge weëgkrutser. Aan een van die kruutsinge, in 't verlengde van d'r Landweëg (de Lang Gats), sjteet seër 2000 'n vierkentige, baksjtene kapel gewiejd aan d'r Heilige Isidorus van Madrid. Zjwier huuët biej de parochie Wieënesraoë. Daoëvuur is begin 20e ieëw d'r Zjwierderkèrkweëg agelag. Aoch vuur g'n sjoeël mótte alle kinger nao Raoë.
Häöëf
De luuj va Zjwier waoëre vreuger boere, later wèrkde d'rsj väöl op g'n koel.
Tangerine
Tangerine is 'ne film oet 2015.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan kemedie, misdrieffilms, dramafilms.
De film woort geregisseerd door Sean Baker en heet 'nen doer vaan 88 menute.
Formule 3
De Formule 3 is nao de Formule 1 en'ne GP2 de belangriekste formuleautoklasse. Qua riejsjtiel is de Formule 3 waal te vergelieke mit de Formule 1, mit 't versjil det de krach en'ne sjnelheid in'ne Formule 1 ein sjtök hoger ligke. In'ne Formule GP2 is biejveurbeeldj ein heel anger riejsjtiel neudig: 't is meer gooi- en sjmietwerk den sjtrak binne de liene rieje.
Ein anger belangriek kampioensjap is 't Ingelse Formule 3-kampioenschap, van wo oet ouch al väöl succesvol coureurs kwaame. Daonaeve zeen d'r in Europa nog nasionaal Formule 3-competities in onger meer Italië en Sjpanje. In Duitslandj waerdje, om 't gaat op te vulle det ontsjtong nao 't opgaon van 't Duits Formule 3-kampioensjap in'ne Euroseries, in 2003 de nasionaal Recaro Formel 3 Cup. Boete Europa zeen d'r Formule 3-kampioensjappe in onger andere Japan en Zuud-Amerika.
Naeve de nasionaal kampioensjappe zeen d'r drie grote Formule 3-evenemente: de BP Ultimate Masters of Formula 3 in Zandjvoort, de Grand Prix van Macau en de Korean Superprix in Changwon.
Gedoerendje lange tied waas de jaorlikse Formule 3 race in Monaco - dae tradisioneel waerdje verreeje tiedes 't wiekend van'ne Grote Pries van Monaco Formule 1 - de belangriekste Formule 3-afsjpraok van 't seizoen. Deze wedsjtried waerdje tösse 1997 en 2005 neet verreeje en waas in 2006 ongerdeil van'ne EuroSeries.
Nederland
In Nederlandj is d'r ein professioneel Formule 3-team, Van Amersfoort Racing oet Hoeze(NL: Huizen). Onger angere Jos Verstappen, Tom Coronel, Christijan Albers, Bas Leinders, Huub Rothengatter, Jaap van Lagen en Ho-Pin Tung höbbe biej Van Amersfoort gereeje. In 2005 waerdje Van Amersfoort Racing kampioen in'ne Formule Renault 2.0 mit Renger van der Zande en derde met Récardo Bruins. In 2006 reej Van Amersfoort Racing mit Récardo Bruins en Carlo van Dam in 't Duits kampioensjap.
Laxå
Laxå is 'n gemèndje in Örebro län, Zwede. De gemèndje tèltj 6.073 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 604,81 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 10 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
10,72% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Puck (mythologie)
Puck is 'n feeëriek figuur oet de Ingelsje of Keltische mythologie en sjtóng o.m. model vör 't hoofdpersonage Puck in Robin Goodfellow, 'n bewèrking vör keender van A Midsummer Nights Dream va Shakespeare. Dit sjtuk sjpelt in d'r film Dead Poets Society 'n vörnaam ròl.
Orange County
D'r zien ach graofsjappe in de VS die kinne verwieze nao Orange County:
Veurbörch
thumb|250px|Veurbeeld van 'n veurbörch, [[Kesjteël Doornenburg mèt op de achtergróndj de hoofbörch.]]
'n Veurbörch, veurhaof of boetehaof is 'n veuroetgesjaove verdediging van 'n kesjteël. Bie 'ne aanval op 't kesjteël zal eësj de veurbörch mótte waere genómme alveures de hoofbörch kènt waere genómme. De veurbörch is dus de eësjte verdediging veur 'n kesjteël. De hoofbörch is apart verdedigbaar. Zwoadra de veurbörch is gevalle trèkke de verdedigers zich trök op de hoofbörch. Kort weg gezag: De ingank van de hoofbörch kènt allein mèr bereik waere via de ingank van de veurbörch.
In de meiste gevalle wirt 't deil wo de veurbörch op steit aanvöllend beboewd mèt sjure of 'n boerderie. 'n Deil van de gróndj woort dèks veur landjboew gebruuk, ten behove van aete veur de kesjteëjbeweuners.
'n Bekènd veurbeeld van 'n kesjteël mèt veurbörch is kesjteël Doornenburg.
Limburgse veurbeelde van kesjteële met 'n veurbörch zint:
Aka-Cari
't Aka-Cari is 'n oetgestórve Andamanese spraok die gekaldj woort oppe Andamanen van India. De spraok haet de ISO 639-3 code aci.
De spraok woort gekaldj oppe Andamane: ane naordkös van Naord-Andaman, op Landfall Eilandj en anger klein eilenj inne buurt. d'r Zeen gein luuj mieë bekèndj die de spraok es moderspraok höbbe.
De spraokstatus veur dees spraok is oetgestórve (10); det beteikentj det de spraok neet langer mieë gebroek wuuertj en nemes nag e geveul van etnische identiteit hèltj in verbandj mitte spraok.
Geraemsel
Ómdet 't geraemsel 't helste deil van 't lief is, blief 't nao de doead döks 't bèste en 't lengste bewaardj. Ouch bie fossiele geit 't döks óm geraemsele. Mit kènnis van anatomische beginsele is 't döks meugelik oet e geraemsel mit einige betroewbaarheid te reconstruere wie d'n eigener daovan óngevieër oet haet mótte gezeen.
De deer kónne versjillige saorte beinder veurkómme. De meiste zougdere höbben 'ne stert mit mieëder wervele es de twieë à veer vanne miens; sómmige höbbe minder vingere (wie paerd); sómmige mennelike zougdere (wie d'n hóndj of de baer) höbben 'ne penisknaok.
Nevada County
D'r zien twie graofsjappe in de VS die kinne verwieze nao Nevada County (Neet te verwarre mèt Nevada zelf):
Kortrijk
Kortrijk (Frans: Courtrai; Ingels: Courtrai, Courtray; Wes-Vlaoms: Kortrik, Kortryk, Kortriek; Latien: Cortoriacum) is 'n stad in de Belzje provincie Wes-Vlaondere, de hoofplaots vaan 't arrondissemint Kortrijk. De stad mit 80,02 km² en had op 1 januari 2016 75.506 inwoeners. Kortrijk, same mèt o.m. Doornik en Lille (Rijsel) deil vaan ein agglomeratie, is 'n bezeensweerdege stad mèt 'n rieke historie en 'n veurnaom verzörgingsfunctie in zuidoostelek Wes-Vlaandere.
Deilgemeintes
De gemeinte Kortrijk besteit oet ach deilgemeintes. Daovaan is Kortrijk zelf mèt 22,38 km² en 40.268 inwoeners (2008) wiedoet de groetste.
Ligking
De reveer de Leie struimp door de gemeinte en de stad Kortrijk. In Kortrijk begint ouch 't Kenaal Kortrijk-Bossuit, wat de Leie mèt de Schelde verbint.
Stadsfuncties
Kortrijk is ein vaan de dertien Vlaamse centrumstei en kin nao Brugge es de veurnaomste stad in Wes-Vlaandere gelle. Al sinds de middeliewe is de stad e wereldwied centrum vaan textielproductie (zuug oonder). Kortrijk is e veurnaom wege- en spoorwegeknouppunt. 't Gief versjèllende theaters.
Bezeensweerdeghede
Centraol in Kortrijk ligk de Groete Merret, dee oondaanks zie middeliews aonziech pas sinds 1899 besteit. Toen woort oonder mie de Klein Lakenhalle gesloop, wat de Pottemerret, de Kleiermerret, de Mèlkmerret, de Eiermerret en de Greuntemerret tot ei plein aonein deeg greuje. Vaan de Klein Lakenhalle heet me 't belfort (foto) laote stoon, dit steit noe los midde op de merret. Roontelum de Groete Merret stoon oonder mie 't gotisch raodhoes (zuug foto), de Maartenskèrk, e monumint wat herinnert aon d'n Ierste Wereldoorlog, 't stadspaleis Den Roeland en nog e groet aontal aander woenhoezer. Eweg vaan de Groete Merret vint me de Begijnhof (tot veur kort nog door begiene bewoend), de Baggaertshof en de Slevrouwehospitaol, kèrke wie de Slevrouwekèrk, de Michielskèrk en de Janskèrk (neoromaans, in de wiek Sint-Jan), de twie Broeltories (foto), die deil zien vaan de aw walmör, aon beis kante vaan de Leie, profaan bouwwèrke wie de Waag en 't Stadstheater (neogotisch) en versjèllende gotische, renaissancistische, barokke en art deco-woenhoezer (de lèste in de wiek Sint-Jan).
Musea
E paar Kortrijkse musea spitse ziech touw op de historie vaan de stad. Belaankriek is 't museum Kortrijk 1302, euver de Gouwesporeslaag (zuug oonder). Wijer vint me bij de Broeltories 't Broelmuseum, gewoen aon beeldende kuns gewijd en zien dao oonder aandere e nationaol vlas- linne- en kantmuseum en e Begijnhofmuseum.
Middeliewe
In negenden iew vele de Noormanne in en euverwinterde in Kortrijk. Dao-op besloot graof Boudewijn de Kale de plaots te versterke. Vaanaof 1071 waor Kortrijk hoofplaots vaan ein vaan de vief Vlaamse kasselrije. In 1190 krijg de plaots privileges die op stadsrechte neerkoume: Kortrijk weurt oet de Kasselrij geheve. In d'n daartienden iew naom de vreigel mèt de Franse keuning touw; prins Lowie (de latere Lowie VIII vaan Fraankriek) leet de stad verweuste, boenao de graove ze weer opbojde. Kortrijk waor in deen tied wie aander Vlaamse stei 'n opkoumend centrum vaan lakehandel. De kwaliteit en naovenant de pries waore hei wel lieger es in beveurbeeld concurrent Ieper (wat ziech op e hoeger merretsegmint riechde). In 1302 woort 't conflik mèt de Franse keuning op de spits gedreve. De straofexpeditie die de keuning nao Kortrijk sjikde mislökde en kaom bekind te stoon es de Gouwesporeslaag. Nao nog e paar conflikte, beveurbeeld in 1323 mèt de Vlaamse graof (die noe aon de kant vaan de keuning stoont), woorte de Vlaamse stei oetindelek in 1328 oonderworpe. In 1331 voont in Kortrijk 'ne groete stadsbrand plaots. De res vaan de iew bleef Kortrijk op voot vaan oorlog mèt de Franse keuninge. In 1382 woort ze door Bretoense huurlinge geplunderd en aofgebrand. In de vieftienden iew raakde Vlaandere oonder Bourgondische bewind en begós 'nen tied vaan vrei. De lake-industrie maakde laankzaamaon plaots veur linne-industrie. Toch waor, nao de gloriedaog vaan d'n daartienden iew, nao alle oorloge de groetste bleuj wel veurbij.
Nuien tied
In 1539 deeg Kortrijk mèt in 'ne volksopstand tege Sjarel V. Vaanaof de twiede haaf vaan de zestienden iew woort 't calvinisme hei populair; aon 't ind vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog bleef de stad evels in Spaonse hen. De Fransoze maakde aonspraok op de stad en bezatte ze tösse 1646 en 1706 versjèllende kiere. Mèt de Vrei vaan Utrech in 1713 woort de stad evels aon de Oosteriekers touwgeweze, boenao ze veurgood bij de Nederlen zouw hure. Dit woort nog bekrachteg in 't Verdraag vaan Kortrijk in 1820, wat de grens tösse Nederland en Fraankriek regelde. Kortrijk waor in de negentienden iew zjus wie aander Vlaamse stei verermp en ingeslaope, meh had in tegestèlling tot beveurbeeld Brugge wel zien textielindustrie. Die woort in de loup vaan d'n iew geïndustrialiseerd, wat veur nui welvaart zörgde. 't Stadsbestuur leet aw gebouwe restaurere en nuibouwe neerzètte. In 1917 raakde de stad bij gevechte vaan d'n Ierste Wereldoorlog sterk besjaojeg. Ingriepender waor evels d'n Twiede Wereldoorlog, bij d'n inval vaan de Duitsers in mei 1940 (de Slaag aon de Leie) meh veural bij 't Geallieerd bombardemint in 1944. Nao d'n oorlog breide ziech de stad snel oet es regionaol centrum veur zuid(west)elek Wes-Vlaandere, boebij ze ouch versjèllende veurstei oontwikkelde. In 1977 woort de stad oetgebreid mèt de opgeheve gemeintes Heule, Bissegem, Marke, Aalbeke, Rollegem, Bellegem en Kooigem (allemaol tegeliek).
Bekinde Kortrijkenere
In Vlaandere zelf weure de inwoeners vaan Kortrijk dèkser Kortrijkzane geneump. Gebore in Kortrijk zien oonder mie:
Tsnund
Tsnund (Armeens: ծնունդ), is e feest van de gregoriaanse Armeniërs en keumt övereen mèt 't katholieke Kaeërsjmès.
De gebaoërte van Chistus wert evvel neet wie gebroekelek bie de katholieke óp 24 december geveerd, mae óp 5 januari.
Nao de aovend- of nachmès wert e traditioneel feestmaol geserveerd, mèt o.m. Topik, gevölde paprika en mèt ries gevölde mósjele.
Pierre Huyskens
Pierre Huyskens (Wèssem, 2 september 1931 - Remunj 19 november 2008) waor 'ne Nederlandse journalis en sjriever.
Tsnund
Mèt Tsnund werre ooch kadootjes oetgewisseld.
Pierre Huyskens
Huyskens waor 'ne Limburger in hart en nere mèt 'ne humoristische inboorsj, 'tgeen ouch tot oetdrökking kaom in zien journalistieke werk en zien tekste in 't Maaslands dialek. Hae sjreef ónger miè ein Heilige Mès en de musical Stjeelse Druimerie. Hae waor 'ne groate promotor van de Limburgse en Remungse volkscultuur en hae droog bie aan mènnig theatershow en carnavalsrevue. Hae sjreef teves 'n groat aantal declamaties veur de jaorlikse herdinkinge door de veterane en naobestaonde rondj 't Nationaal Indië-Monument 1945-1962, wobie hae teves es ceremoniemeister optrooj.
Calvados (verdudeliking)
Calvados kan verwieze nao:
Pierre Huyskens
In 1991 woort hae veur zien väöle verdeenste beneump tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau en in 2001 woort hae, ter gelegenheid van zien vieftigjaorig jubileum es journalis, beneump tot ièreburger van Remung. Huykens waor in 1970 ouch sjtadsprins van de Remungse carnavalsvereiniging D'n Uul. In 1985 woort hae óngersjeije mèt de Orde van de Gulden Humor, 'ne pries van de gezamelike Limburgse carnavalsvereiniginge.
In 2000 woort Huyskens na 'ne vakantie getróffe door 'n herseninfarct wodoor veur heum 't sjrieve en praote bemeujlikt woort en daodoor ziene waereld sjteeds kleiner woort.
Sikhisme
't Sikhisme (Punjabi: ਸਿੱਖੀ Sikhi) is 'n monotheïstische godsdeens die ane begin vanne zèstieëndjen ieëf is óntstangen in naordelik India doren ieëste lieërmeister Goeroe Nanak Dev. 't Is 'n ónaafhenkelik geluif en gein sameveuging van hindoeïsme en islam, wie 't sómtieds wuuertj gedach. De meiste aanhengers woeanen innen Indiasen deilstaot Punjab; hie woeane zoeaget 21 miljoen vanne 26 miljoen aanhengers van 't sikhisme (sikhs of sikhe). Ouch guuef 't sikhgemeinsjappen in Maleisië, Singapore, Oeas-Afrika, 't Vereinig Keuninkriek, de Vereinigdje Staote en Canada.
't Sikhisme woort geïnspireerdj op 't óngerrich vanne tieën goeroes: wichtige religieus óngerwiezers en praekers. 't Sikhisme geitj oet van eine God, geliekheid, rechvaerdigheid en vrieheid veur edereine. De religie duitj e beroop op zien volgelinge óm e laeve van disciplien, hel wirke, leefdaodigheid en meditatie te leie. Ze accepteertj 't bestaon van alle geluiven en tolereertj gein beveuroeardeiling of óngerdrökking op gróndj van godsdeens, kaste, hoedskluuer, geluifsbeliejenis, ras en geslech.
De doctriene zeen vasgelag inne Goeroe Granth Sahib, 't heilig book veure sikhs. De stifter ennen ieëste goeroe waas Goeroe Nanak (1469-1539). Goeroe Nanak stifdje 't geluif inne vieftieëndjen ieëf mit zien ideologie det alle luuj geliek zeen, 'n óngerdeil vörme van 't Goddelik leech en d'n alderhoeagste (spirituele) staot kónne bereike door same te smultje oftewaal op te gaon innen einen Almechtige God.
't Waord "sikh" is aafgelèdj gewaord van sikkha oet 't Pali of śiṣya in 't Sanskriet; bei meine discipel. De meining hèltj verbandj mit 't feit det sikhe discipele zeen vanne tieën goeroes.
De Tieën Goeroes
't Sikhisme woort gevestig door tieën goeroes (lieërmeisters), die laefdje tösse 1469 en 1708. Dees lieërmeisters waren intellectuele die es houfènj 't geistelik en moreel waalzeen vanne massa hawwe. Edere goeroe veugdje principes en praktiek toe aan waat door zien veurgengers woort óngerweze. Dit móndje oet in 't vörmgaeve vanne godsdeens. Goeroe Nanak waas d'n ieëste goeroe en Goeroe Gobind Singh de litste. Veurder Goeroe Gobind Singh stórf, verklaordje d'r det Sri Goeroe Granth Sahib, 't heilig book, d'n oetènjeliken en definitieve sikhgoeroe waas.
De tieën goeroes ware:
Goeroe Granth Sahib
d'n Tieëndje goeroe, Goeroe Gobind Singh Ji, waas de litste miensjelike goeroe. Hae haet in 1708 de Goeroe Granth Sahib beneump toete permanente goeroe vanne sikhe. Hae reep de sikhe op de Goeroe Granth Sahib te ieëren es 't lief en geis vanne tieën goeroes.
De Goeroe Granth Sahib of Ādi Granth is mieër es allein 'n heilig book veure sikhe. 't Is d'n èllefdjen en definitieve goeroe vanne sikhe. Daoveur tuuenen aanhengers van 't geluif 'ne groeate ieërbeej veur 't book. 't Book haet ouch de centraal positie bieje sikhistische plaats van verieëring, genaamp de gurdwara. 't Heilig gesjrif steitj op e dominant platform inne wichtigste zaal vanne gurdwara en wuuertj tiejes de deens mit groeaten ieërbeej en waerdigheid op 'n troean geplaats.
De Ādi Granth bevatj bao 6000 hymnes die dore ieëste vief goeroes woorte samegestèldj: Nānak (974), Aṅgad (62), Amar Dās (907), Rām Dās (679) en Arjun (2218). Daonaeve bevatj de Ādi Granth hymnes vanne heilige Bhakta enne Ṣūfīs-moslims (in 't biezunjer Ravidāss, Kabīr en Farīd Khān).
Sierra County
D'r zien twie graofsjappe in de VS die kinne verwieze nao Sierra County:
Aiol-fragmente
thumb|200px|Aiolfragment Hasselt, Rieksarchief, fragm. neerl. 6, fragment 1, versozijde (Cat. 4). De Aiol-fragmente zeunt 'n Limburgse bewèrking oet 1220-1240 van d'r Aodfraanse ridderroman Aiol en Mirabel oet d'r 12de ieëw, messjie gesjraeve in Rijkhoven, in de landcommanderiej van de Duutsje Orde Oude Biezen of Alde(n) Biezen, bie Bilze mae da waal dör ieëmes dae oet de buurt va Venlo aafkomstig waor en in die taal sjreef. De gevoonde manuscripte zeunt neet de origineel en me vermoedt dat de oorsjpronkelek versie sjtamt oet 't eind van d'r 12de ieëw.
Fragmaent
gi heren seit si laet mi gaen mi dunket its also gedaen bet mi dat ic an uwen here mut beden dat mi muiet sere urilike lieten si si gaen si gienc uor mahumette staen die daer gegoten was uan golde du si un ane beden solde
Torsken
thumb|De ligking van Torsken in de pervincie Troms. Torsken is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Troms in Nórwaeg. De gemeinte had 1.005 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 246,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Aka-Kora
't Aka-Kora is 'n oetgestórve Andamanese spraok die gekaldj woort oppe Andamanen van India. De spraok haet de ISO 639-3 code ack.
't Aka-Kora steitj ouch bekèndj es Kora.
De spraok woort gekaldj oppe Andamane: ane naordoeastelike en naord-centraal kös van Naord-Andaman en op Smith Eilandj. d'r Zeen gein luuj mieë bekèndj die de spraok es moderspraok höbbe.
De spraokstatus veur dees spraok is oetgestórve (10); det beteikentj det de spraok neet langer mieë gebroek wuuertj en nemes nag e geveul van etnische identiteit hèltj in verbandj mitte spraok.
IJsselstein
Stadsfuncties
thumb|D'n Hollandsen IJssel in IJsselstein, op de achtergroond de hervörmde kèrk en de Gerbrandytorie E bitteke minder es Nieuwegein heet IJsselstein de functie vaan veurstad bij Utrech; ein tak vaan de sneltram oet dees stad indeg in IJsselstein. In IJsselstein steit de Gerbrandytorie, de centraole zendmas vaan Nozema, dee oonterech beter bekind is es de zender Lopik.
Stadsgeziech
IJsselstein bewoert es middeliews stedsje nog e paar intrèssante gebouwe, woevaan de hervörmde kèrk 't bekindste is. Oet de jaore tacheteg vaan de negentiende iew stamp de neogotische kathelieke kèrk.
Historie
De plaots IJsselstein oonstoont roontelum 't glieknaomeg kestiel oet de daartiende iew. In 1271 verkraog Gijsbert van Amstel 't kestiel. Örges tösse 1331 en 1360 moot 't dörp stadsrechte gekrege höbbe. In 1418 en 1466 woort de plaots verweus, iers door Utrechtenere, later door bendes oet Gelderland. In 1417 woort 't kestiel gesloop, al woort 't viefteg jaor later weer herbouwd. Oetindelek woort 't twiede kestiel in de negentiende iew aofgebroke. Tot aon d'n Twiede Wereldoorlog leide 't stedsje e slummerend bestoon; toen woort 't 'n veurstad vaan Utrei.
Vaolzer Greunzaand
't Vaolzer Greunzaand is de odste laog van 't Baove Kriet, liekt dus oonder 't Maastrichtien en keumt in Nederland alling in Zuid Limburg vör. Op 't Belsj kaom v'r 't taege in de Voersjtrieëk en in 't Laand va Herf en dao wert diz laog och waal 't Assise va Herf geneumd.
't Vaolzer Greunzaand is hie gene zaand mae 'n hieël vèttige, glauconiethoudende en dus greun-griezige laog die vriewel oondördringbaar is vör water. Es dis laog an de oppervlakte keumt wert ze enorm hael. E bronnegebied in dizze sjtrieëk keumt ummer vör zjuus baove 't Vaolzer Greunzaand.
Saul fia
Saul fia is 'ne film oet 2015.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms, oorlog.
De film woort geregisseerd door László Nemes en heet 'nen doer vaan 107 menute.
Georges Méliès
thumb|Georges Méliès Marie Georges Jean Méliès (Paries, 8 december 1861 – dao, 21 jannewarie 1938) waor 'ne Franse filmpionier en goocheleer.
Objek (taol)
In de grammaire vaan väöl taole heet 't objek apaarte vörm (naomvalle) veur es 't direk objek of indirek objek is (zuug ouch datief en accusatief).
Georges Méliès
Méliès woort gebore es zoon vaan 'ne rieke stievelemaker. In 1884 góng heer nao Londe um zien Ingels te verbetere en kaom heer terech bij 't Egyptian Theater, gerund door twie Ingelse goochelere. Dao besloot heer ouch goocheleer te weure, boe heer zien ierste pebliek optrejje had. In 1888, wie ziene pa mèt pensioen góng, verkoch Georges de zaak um dao 't Theatre Robert-Houdin vaan te koupe, e verlaote theater in Paries. Later beweerde heer tot heer op 28 december 1895 eine vaan de lui waor dee de ierste veurstèlling vaan de gebreurs Lumière bijhojsde. Allewel dit neet gans zeker is, is 't wel zjus tot August Lumière in deen tied 'n appartemènt häörde bove Méliès en häöm d'r dus zaw euver kènne höbbe vertèld. Méliès raakde geïnteresseerd in 't koncep en wilde heer ouch zoeget um touw te voge aon ziene show. De gebreurs Lumière weigerde 't evels aon häöm te verkoupe. Via d'n Ingelsmaan Robert W. Paul kraog Méliès illegaal 'ne projector, gebaseerd op de technologie vaan de kinetoscoop vaan Thomas Edison. Op 5 april 1896 kós Méliès in zien theater filmveurstèllinge geve.
Méliès wilde wijer gaon. Nao dee projector te höbbe bestudeerd bouwde heer same mèt Lucien Koster 't apparaat vaan R.W. Paul um tot 'ne filmcamera. Vaanaof mei 1896 maakde heer zien eige films en had heer zien eige productiemaotsjappij. Méliès waor hendeg productief: tösse 1896 en 1912 brach heer mie es 520 filmpkes oet. Daoneve deed heer gans en al zelf. Heer zörgde veur de regie, sjèlderde de decors, bedach trucs en akteerde.
In jannewarie 1897 riechde heer Star Film op en bouwde heer de ierste filmstudio vaan gans Europa in Montreuil (Seine-Saint-Denis). In 1899 begós heer te experimentere mèt kleur en in 1901 wis heer wie filmmontage te gebruke, boemèt heer illusies op film creëerde. Ouch experimenteerde heer mèt superimpositions, boebij mie beelde euver mekaar weure gelag. Zoe vörmde Méliès in zien eintsje 'n orkes in l'Homme Orchestre oet 1900. Heer waor gesjaold in achttiende-eeuwse epiek, wat ouch te zien waor in de films. Heer gebruukde decors en kostuums oet 't theater en leet zien aktäörs aon 't ind vaan 'ne scène buige, mer heer paste ouch speciaal effecte oet 't theater touw op zien films.
Kendall Jenner
Kendall Nicole Jenner (Los Angeles, 3 november 1995) is 'n Amerikaans actrice.
Georges Méliès
In 1902 kaom zien bekinste film oet, Le voyage dans la lune, boe-in 'n gróp weitesjappers nao de maon reis ('ne bekènde scène is de lending vaan de rakèt in 't oug vaan de maon), boe de weitesjappers stuite op vreemp maonmennekes. In 1904 brach heer Le Voyage à Travers l'Impossible (de reis die oonmeugelek te gereize is) oet, mèt 22 menute woersjijnlek de langste film vaan zienen tied. Alletwie de films doen dinke aon de beuk vaan Jules Verne, 'n inspiratiebrón vaan Méliès.
Oondergaangk
Tegeliekertied kaom Méliès drachter tot zien films illegaol woorte gekopieerd in de VS. Geer vroog 't autäörsrech aon op 27 december 1902 veur zien eige bedrief Star Film en begós e filiaol in New York City, oonder leiing vaan ziene broor Gaston. Vaanaof 1905 kraog heer 't meuilek. Allewel zien films bis de populairste vaan zienen tied behuurde, kraog d'n theatermaan Méliès, aofhenkelek vaan kèrmisse, concurrentie vaan de ierste cinema's vaan Léon Gaumont en Charles Pathé (de Gebreurs Pathé). De industrie veranderde, mer Méliès kós ziech neet aonpasse. Heer wis neet genóg in te speule op de geëvolueerde smaak vaan zie pebliek. Vaanaof 1911 begós Pathé zien films te vertoene. In 1914 woort zien theater geslote en raakde heer baankrót/
In 1923 waor heer financieel aon de groond. Oet päör gif en oonmach liquideerde heer al de negatieve die heer had.
In 1925 had Méliès alles verlore en wèrkde heer same mèt zien vrouw in 'n kiosk bij de Statie Paries Montparnasse. Roontelum deen tied woort zien reputatie weer herstèld door de surrealiste, die häöm es 'ne surrealistische pionier zoge. Op 16 december 1929 woort d'r zelfs 'ne gala-aovend veur häöm georganiseerd in de bekènde cinema Studio 28. In 1931 woort heer geierd mèt de Franse Legioen vaan Ier en kraog heer 'n appartemènt vaan de staot, boe heer de res vaan zie leve doorbrach. Geld verdeende heer evels emper. Begin 1938 hiemelde her erm, mie es 500 films naolaotend. Zien films zien 'n belaangriek inspiratiebrón gewees veur väöl filmmakers wie D.W. Griffith en Charlie Chaplin.
Oeësjbik
thumb|250px|right|De kèrk van Oeësjbik mèt [[sjpeklaoge]]
Oeësjbik (Nederlands: Oirsbeek) is 'n dörp in de gemeinte Baekdale in Nederlands Limburg. Buurtsjappe zint: De Grach, Oppeven en Kleen Doonder. Tot 1982 waor 't 'n zelfsjtendige gemeinte. In Oeësjbik wone 4000 luuj. De naam kumt van de baek de Oir of Oeëre, die door 'n buus sjtruimt via Sjènne en Sjpawbik richting de Gelaenbaek.
Historie
Oeësjbik besjtóng vreuger oet drie kerne: De Grach, Oeësjbik en Oppeven. Waarsjienlik al bewoond in de Romeinse tied.
Doline
thumb|200px|Doline in Berner Oberland, [[Zjwitserland ]] Dolines zeunt koompvörmige verzakkinge in 'n laandsjap oeë kriet in d'r groond zit. Ze oontsjteunt dör de wèrking van de zure in 't raegewater, dat sommige krietlaoge oplost en via de zoegeneumde orgelpiepe mit 't water aafveurt nao d'r oondergroond. De lösslaog die op 't kriet liekt zakt op die plaatsje in. 'n Doline is 'n karstversjiensel, dat ooch in 't mergelland väöl veurkump.
Somaliland
Somaliland (officieel (Somalisch) Jamhuuriyadda Somaliland, (Arabisch) ‎‎جمهورية صوماليلاند Jumhūrīyat Ṣūmālīlānd, (Ingels) Republic of Somaliland) is 'ne neet-erkinde staot in 't ooste vaan Afrika, op 't internationaol erkind groondgebeed vaan Somalië. Wie de res vaan Somalië weurt 't land bewoend door etnische Somaliërs, 'n islamitisch volk mèt 'n Koesjitische taol. De staot kump voort oet 't vreuger protectoraot Brits Somaliland, en maakde ziech los nao de chaos en de börgeroorlog boe-in 't land roond 1990 verveel. Zjus hei in 't noorde bleef 't rillatief rösteg en in aofwezegheid vaan 'n centraol regering besloot de regio zelf mer ein op te zètte. Sindsdeen heet de staot ziech aofzijeg gehawwe vaan wat in de res vaan Somalië gebäört, ouch wie de partije vrei slote, en zuut 'r ziech es 'n oonaofhenkelek land. Gein inkel aander land heet de oonaofhenkelekheid vaan Somaliland erkind, meh euver 't algemein liet de internationaol gemeinsjap 't gebeed oongemeujd um neet nog mie oonras in de regio te wèkke. Somaliland grens aon Djibouti, Ethiopië en de res vaan Somalië, in 't bezunder 't ouch de facto oonaofhenkelek meh wel op reïntegratie geriech Puntland.
Bestuurleke indeiling
Somaliland heet zie geclaimp gebeed in daartien regio's ingedeild:
Somaliland controleert neet gans zie geclaimp gebeed (zuug oonder). De distrikte Sool, Sanaag en Maakhir valle gans of gooddeils oonder Puntland, Awdal en Salal höbbe ziech (oonder de naom Awdal) bij de centraol regering vaan Somalië aongeslote en erkinne daorum de regering vaan Somaliland neet.
Politiek
Somaliland stoont bij zien oontstoon veur 't probleem boe mie Afrikaanse staote mèt te make höbbe: de principes vaan 'ne moderne natiestaot vereinege mèt nog sterk aonwezege inheimse bestuurssysteme (in dit geval de diverse clans boe-oet 't Somalisch volk is opgebouwd). Me heet gezörg veur e twiekamereg parlemint; 't hoegerhoes is 't Hoes vaan Stamajdste, boe-in diverse clanhoofde zitting höbbe. 't Liegerhoes is 't door verkezinge aongeweze Hoes vaan Aofgeveerdegde. Heitouw woorte bij de ierste verkezinge mer drei partije touwgelaote, um te veurkoume tot ouch dit hoes laanks tribaol sjeislijne zouw weure verdeild.
De oetveurende mach weurt bekleid door 'ne gekoze president. 't Gebeed heet sinds zien aofsjeiing de volgende presidente gehad:
Boetelandse relaties
Umtot 't door niemes weurt erkind, heet Somaliland gein formeel relaties mèt n'importe welk aander land. Wel heet 't informeel contakte mèt Djibouti, Ethiopië, Zuid-Afrika, Zwede en 't Vereineg Keuninkriek. Soms heet 't land einmaolege contakte mèt aander len euver bepaolde zakes, beveurbeeld 't tröknumme vaan veur piraterij veroerdeilde börgers. Mèt de Europees Unie en de Afrikaanse Unie is ouch kort contak gewees euver samewèrking.
Somalië heet e grensgesjèl mèt Puntland, wat 't oostelek deil vaan veurmaoleg Brits Somaliland controleert. Sinds de stiechting vaan de Puntlandse regering in 1998 is 't e paar kier tot gewaopende conflikde gekoume, meh neet tot 'nen open oorlog. 't Betwis gebeed weurt gooddeils bewoend door de Darod-clan, dee ouch in de res vaan Puntland de mierderhied vörmp.
Symbole
't Veendel besteit oet drei horizontaol baone greun, wit en roed. In de boveste baon steit in witte lètters de sjadadah ('t belaankriekste islamitisch geluifsartikel, ouch te vinde op 't veendel vaan Saoedi-Arabië), in de twiede baon steit 'n zwarte staar. 't Kleursjema weurt geassocieerd mèt 't panarabisme (in zienen islamitische vörm, door de presintie vaan greun). 't Veendel is ieder gedrage door de Somalische Nationaol Beweging, 'n drievende krach achter de aofsjeiing vaan Somaliland (zuug oonder).
Op 't embleem is de bismillah te zeen ('t begin vaan eder hoofstök oet de Koran), wie ouch twie lauwertek, 'nen adeleer, 'ne balans en twie sjöddende han, allemaol (westerse) symbole vaan geliekheid, geriechtegheid en democratie.
Economie
't Land waor noets riek, meh nao d'n oorlog is de economie vaan Somaliland compleet ingestort. Sinds 't hei weer rösteg is, heet ze ziech e bitteke kinne herstèlle meh neet väöl. Handel mèt 't boeteland is lesteg umtot me de staot neet erkint. De economie besteit gooddeils oet zelfveurzenende landbouw en vèsserij. E groet deil vaan 't geld kump binne vaanoet de Somalischen diaspora, vaan vlöchtelinge en arbeidsmigrante. Wie in de res vaan Somalië perbere väöl inwoeners ziech door zieruiverij te oonderhawwe; in Somaliland gief 't evels de eige marine die dao-op perbeert touw te zien.
Somaliland heet, in tegestèlling tot väöl aander neet-erkinde staote, 'n echte eige munt, de Somalilandse sjèlling (shilling). Wisselkoerse gief 't neet, umtot de munt neet op de valutamerret weurt verhandeld. De Somalische sjèlling, dee officieel verboje is, weurt ouch nog wel gebruuk.
Fysische geografie
Somalië ligk zuielek vaan de Golf vaan Aden, welk water 't sjeit vaan 't Arabisch sjiereiland. 't Klimaot löp oeterein vaan druug haafweuste tot naat, bebos land. Aon de kös vint me riffe en mangrovebosse. Groete deile vaan 't land zien heuvelechteg tot liech bergechteg; de Shimbiris is mèt 2.416 meter d'n hoegste berg vaan Somaliland (en ouch vaan Somalië).
Etnische groppe
Somaliland is etnisch homogeen: de bevolking besteit in groete mierderheid oet Somali's. Dit volk is in diverse clans verdeild, die weer versjèllende oonderverdeilinge kinne. In Somaliland dominere clans Hawiya en Ishaak, dewijl in 't betwis gebeed mèt Puntland wie gezag de Darod-clan leef.
Taole
't Gief drei officieel taole, Somalisch, Arabisch en Ingels. Wiedoet de mieste inwoeners höbbe Somalisch es ierste taol; väöl vaan hun spreke ein vaan de twie aander landstaole. Arabisch is neet allein de liturgische taol vaan de staotsreligie, de Arabische wereld ligk op e paarhoonderd kilometer aofstand en heet de Somalische cultuur al sinds veurislamitische tije deep beïnvlood. Ingels is de taol vaan de vreugere kolonisator.
Religie
Zoe good wie alle Somalilanders zien islamitisch, en wel soennitisch. 't Gief hei en dao soefi's, en ouch 't wahhabisme is (wie in 't kortbij Jeme) presint. Islam is staotsreligie, en de Somalilandse wètgeving moot in principe in euvereinstumming zien mèt de sjariah. 't Propagere vaan aander religies is verboje, zoe good wie 't drinke vaan alcohol en 't ete vaan verkesvleis; ouch mote vrouwlui en public 'ne plak drage. D'n islam is hei nog evels laank neet vaan 't typ wie me dat bij sommege extremistische facties in 't zuie vaan Somalië aontröf.
Cultuur
De cultuur vaan Somaliland weurt bepaold door de traditioneel Somalische gebruke en d'n depen invlood vaan d'n islam. 't Gief 'n rieke traditie aon veural gesproke poëzie. Umtot de Somali's laank nomadisch zien gebleve, heet de beeldende kuns gein groete beteikenis. Me kin in 't gebeed wel rotsteikeninge vinde vaan e väöl awwer volk (en wel in Laas Geel).
Historie
Somaliland waor in 't Neolithicum al bewoend, getuge daovaan zien de bove geneumde teikeninge in Laas Geel, die tösse 9000 en 3000 jaor v.Chr. zien gemaak. In Egyptische bronne weurt gesproke vaan 't Land vaan Punt mèt zien faobelechtege riekdom; mesjiens heet 't huieg Somaliland dao deil vaan oetgemaak. ('t Is um die notie tot d'n oosteleke naoberstaot vaan Somaliland ziech Puntland heet geneump.)
Door 't intensief contak mèt d'n Arabische wereld sloog d'n islam al vreug euver nao de regio, en in de middeliewe zouwe diverse sultanaote euver Somaliland regere. In de vieftiende en zèstienden iew waor dat beveurbeeld 't sultanaot Adal, wat 't oonder mie tegen Ethiopië opnaom. Oetindelek oonderworpe de Turke dit sultanaot en kaom Somaliland de koumende iewe oonder Osmaans bewind. Mohammed Ali, de pasja vaan Egypte, kraog 't gebeed in d'n iersten hèlf vaan de negentienden iew in zienen invloodssfeer. In 1888 kaom Somaliland oonder Brits protectoraot, aonvenkelek nog bestuurd es deil vaan Brits Indië, vaanaof 1898 es apaarte kolonie. In 't Brits wereldriek had 't rillatief klein en oonvröchbaar Brits Somaliland wieneg beteikenis. In 1940 raakden 't evels vol betrokke bij d'n Twiede Wereldoorlog, wie de Italiaone 't annexeerde en bij Italiaans Oos-Afrika veugde. 't Jaor dao-op sloge de Britte trök; ze vereuverde noe ouch 't veurmaoleg Italiaans Somaliland.
Catalão
Catalão is 'n gemeinte in 't zuidooste vaan de Braziliaanse staot Goiás. Ze maak deil oet vaan de microregio Catalão en de mesoregio Zuid-Goiás. Mèt 106.618 inwoeners (2018) is 't de twelfde stad vaan de staot. In de gemeinte vint me väöl landbouw meh ouch mijnbouw en industrie; zoe zit hei 'n otofebrik vaan Mitsubishi.
Bronkoomp
'ne Bronkoomp haat de vurm van 'ne groeëte haove koomp en oontsjteet op de plaatsj oeë 'n bron of 'n bronnegebied d'r groond op d'r doeër haat oetgesjlaeëte dör de eroderende wirking van 't water. In d'r Krindel, 'n gehuch tussje De Plaank en S'n Maeëte is 'ne groeëte natuurleke bronkoomp te zieë. In Norbik haat me d'r bronkoomp van de Brigidabron in De Wesj mit mergele blök versjtevigd.
Lies vaan börgemeisters vaan Amsterdam
Dit is 'n lies vaan alle börgemeisters vaan Amsterdam sinds 't ind vaan de Franse bezètting in 1813. Vaan 1813 tot 1824 had Amsterdam mierder börgemeisters, daonao ummer mer eine. Veur 'n oetgebreider lies, tot in de middeliewe trök, zuug de Nederlandstaolege versie.
Usâmah bin Lâdin
Biografie
Heer woort gebore es zoon vaan 'ne rieke bouwmagnaat, dee sterke ban mèt 't Saoedisch keuningshoes had en gere nao ziechzelf verwees es 'sjeik'. Ziene vajer waor tien kier getrojd (meh noets mèt mie es veer vrouwe tegeliek, wie de sjari'ah dat veursjrijf); Usamah waor oongeveer d'n twintegste zoon. In 1974 trojde heer veur d'n ierste kier. Sommege vaan zien kinder zouwe topfuncties höbbe in Al-Qaedah.
Wie in 1979 de GLA Afghanistan binneveel, begós heer zien loupbaon es militante moslim. Heer veurde 'n guerilla tege 't Roed Leger. Zien organisatie, Maktab-al-Chadamât, woort door de Vereinegde State gesteund. In 1988 splitsde heer ziech vaan dees organisatie aof en riechde Al-Qaedah op. Roond 1990 kierde heer ziech tege de Vereinegde State en de Saoedische regering, dee häöm dao-op verbande nao Soedaan. E kopstök oet de Arabische regering dao besjermde zien activiteite. In 1994 oonterfde zien femilie häöm en 't jaor daonao naom de Saoedische regering häöm zie staotsbörgersjap aof.
Tege 't eind vaan de jaore negeteg góng heer trök nao Afghanistan, boe de fundamentalistische Taliban de mach hadde gegrepe. Dao kós heer in alle rös trainingskampe opriechte. Wie heer in 2001 hoofverdachte woort vaan drei suïcide-aonsleeg tege de VS, eisde de Amerikaanse regering tot de Taliban häöm oetleverde. Op häör weigering veel me 't land binne. Vaan toen aof bleef heer spoorloos, al doke vaan tied tot tied videoben op, die door d'n Arabische nuitszender Al-Jazîrah woorte oetgezonde. Heer claimde dao opelek zien verantwoordelekheid veur de aonsleeg.
In de jaore daonao góng de campagne in Afghanistan wijer; door de jaore heer woorte de aonwijzinge sterker tot heer in noordelek Pakistan zaot. Ouch dao góng de NAVO op de langen door acties oetveure. Naotot op 23 september 2006 al ieder (in de Franse gezèt L'est Republicain) d'n doed vaan Bin Ladin woort gemeld, kaom 't definitief beriech dao-euver in 2011. Op 1 mei vaan dat jaor (Amerikaansen tied) maakde d'n Amerikaanse president Barack Obama bekind tot Bin Laden bij 'n geriechde actie waor gestorve. Al-Qaedah oontkinde dit.
Houten
Houten is 'n greujstad (veurmaoleg dörp) en gemeinte in de Nederlandse provincie Utrech, te zuidooste vaan de stad Utrech. 't Oppervlak bedreug ongeveer 59 km² (inclusief water); 't aontal inwoeners löp tege de 50.000. Neve de hoofplaots Houtem umvat de gemeinte nog de dörper 't Goy, Schalkwijk en Tull en 't Waal en de naobersjappe Oud-Wulven, Honswijk, Den Oord en Molenbuurt (Loerik en Schonauwen zien intösse in de Houtense bebouwing opgenome). Naobergemeintes zien Utrech (noorde), Bunnik (noordooste), Wijk bij Duurstede (ooszuidooste), Culemborg (zuidzuidooste), Vianen (zuidweste) en Nieuwegein (weste); de gemeintes Culemborg en Vianen zien allein euver de Lek te bereike. Houten is sinds de jaore 1970 oetgegreujd vaan e landbouwdörp tot 'n veurstad vaan Utrech.