cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quasar
D'n ierste quasar (3C 48) en d'n twiede quasar (3C 273) woorte in de astronomie drachter gekoume via radio-astronomie in de 1950er jaore. 't Iers spectrum vaan 'ne quasar (3C 273, tegeliek de klaorste quasar) wat de groete aofstand vaan de twie verraojde, woort in 1963 verkrege door de Nederlandsen astronoom Maarten Schmidt, wie heer in de Vereinegde Staote wèrkde. Achteraof bleke ze al op fotografische plaote oet de 19en iew te stoon, evels zoonder es bezunder objek erkind te zien. 'nen Twiede gróp vaan quasars woort "radiostèl quasars" geneump. Dees objekte sjikke gein bezunder hoeg quantieit radiostraoling oet.
Watervalderbaek
thumb|left|300px|De Watervalderbaek De Watervalderbaek ies 'n baek, die zien brón haet in de bösj op de Wiengaardsberg bie 't gehuch Waterval bie Ulesjtraote. De baek sjtruimp aan de voot van deze berg, door glooiende velder en weie riechting Humkove. Veurdat ze vervolges in 't centrum van Meersje kump, ies ze samegevloeid mèt de Vlièkerbaek, die ouch häör brón haet in daezelfde bösj, meh miè gelege achter 't good Vliek.
Quasar
Op 11 jannewarie 2013 lete astronome weite 'ne gigantische cluster aon quasars te höbbe oontdèk vaan 4 mieljaard leechjaor in doorsnei.
Giuseppe Verdi
Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (Busseto, 9 of 10 oktober 1813 - Milaan, 27 jannewarie 1901) waor 'nen Italiaanse componis. Heer is veural bekind gewore door zien opera's. Heer kraog in zien woenplaots compositieles en begós roond 1840 mèt de compositie vaan opera in de geis vaan Donizetti en Bellini. Ziene vreugen opera Nabucco (1842) had al zoe groet succes tot ziene naom gemaak waor; nao nog e paar jaor hel wèrke waor heer bekind in gans Italië. Verdi tuinde sympathie veur de idee vaan e vereineg Italië; um die rei waore zien opera's soms oonderwerp vaan censuur. Verdi bleef tot op hoege leeftied succesvol opera's componere, wie Macbeth (1847), Rigoletto (1851), Il trovatore (1853), La traviata (1853), La forza del destino (1862), Aida (1872), Otello (1887) en Falstaff (1893). Wijer sjreef heer oonder mie e requiem (1874) en get instrumentaole meziek (boe-oonder e striekkwartèt, 1873). Verdi had 'n groete veurleefde veur literair libretti, dèks nao speule vaan Shakespeare. In zien opera's zuut me 'n oontwikkeling vaan 't vreugromantisch belcanto mèt väöl bravoure-aria's nao meziek boe-in de dramatiek veur 't vocaol vertuin geit. Ouch huurt me in zien later werk 'n neiging tot muzikaol experimentere, oonder invlood vaan (meh laank neet zoe ingriepend wie) Wagner. Zien opera's zien nao zienen doed noets vaan 't rippertoire gebleve en dominere, same mèt de werke vaan Giacomo Puccini, nog ummer d'n operawereld. Väöl vaan zien aria's hure tot 't allerbekindste wat de klassieke meziek te beeje heet.
Zengersj van de Ouwe Waereld
Bie de zengersj van de ouwe waereld huère meize, mösje, vinke, reetzengersj, karekiete, sjpotveugel, keuningskes, wientepkes, sjprièwe, tuinfluitersj.
Oetsleeg vaan volkstèllinge in Nederlands Limbörg
In de provincie Nederlands Limbörg zien tösse 1830 en 1971 vieftien volkstèllinge gewees. Die vaan 1830 is achteraof opgemaak, umtot 't toen nog eine groete provincie Limbörg gaof, en umtot perceis dat jaor de Belzje revolutie oetbraok.
Zengersj van de Ouwe Waereld
Zangveugel zint deermuzikante. Zie höbbe 'ne ontwiekkelde syrinx. Daoneve höbbe ze 7 sjpiere um muziek te producere.
Oetsleeg vaan volkstèllinge in Nederlands Limbörg
Väöl gemeintes zien tösse 1830 en 1971 opgeluf, versjèllende aandere zien pas nao 1830 oontstande. Dit verklaort de grieze vlaker in de tabel. Veur mie details heieuver zuug de Lies vaan geweze gemeintes in Nederlands Limbörg.
Zengersj van de Ouwe Waereld
Neve zangveugel besjteit d'r nog de groep sjrièwveugel.
Oetsleeg vaan volkstèllinge in Nederlands Limbörg
Die is incompleet en daorum neet opgenome. Veur de volgende gemeintes zien de ciefers evels rillevant:
Zengersj van de Ouwe Waereld
Inheems in Nederland, Belsj en Duutsjland zin:
Oetsleeg vaan volkstèllinge in Nederlands Limbörg
In 1920 woorte Aajd-Vroenhove en Sint-Pieter gans aon Mestreech touwgeveug, en droog Meersje 't dörp Lummel aon die stad euver. Vergeliek de ciefers vaan Meersje en Mestreech veur de volkstèlling vaan 1920.
Zengersj van de Ouwe Waereld
Meize, meizekes
Klein veugelkes, mèt korte diekke sjnevelkes. Ze zint hièl bewaeglik en hange dèks óndersjtebove um bie voor te kómme. De meiste meize zint te herkènne aan hun wiet heiske, wiette wengske en zjwart of duuster kepke. Menneke en wiefke zint geliek gekleurd.
Zakopane
Lang waas Zakopane neet mieër es e klei bergdörpke. Zoea is bekèndj det 't in 1646 neet mieër es 43 inwoeaners haw. Pas in 't midde vanne neugetieëndjen ieëf begós Zakopane es stad in beteikenis toe te nummen en begós 't toeristen en kónstenieërs oet 't 100 km naordeliker gelaenge Krakau aan te trèkke. In 1889 talj de stad 3000 inwoeaners. Vanaaf daen tied waas 't stedje ouch mekkeliker bereikbaar door 'n treinverbinjing. Tösse 3 jannewarie 1795 en 11 november 1918 huuerdje Zakopane bie Oeasteriek. 't Waas dore Derdje Poolse Deiling bie Oeasteriek gekómmen en door 't ènj vannen Ieëste Werreldkrieg koom 't bie de nuuj gevörmdje staot Pole.
De stad ligk op 'n huuegdje van 800 maeter ane voot vanne berg Giewont. Allewiel trèk de stad väöl toeriste; 't guuef taalrieke hotels en pensions. Dore typerendje boewstiel vanne Podhale mit houtere hoezer en väöl houtsniewirk, haet 't stedje nag ummer e dörps karakter. Ouch Villa Atma, 't hoes wo de kómponis Karol Szymanowski wóndje van 1930 toet 1936, is zoea houtere hoes mit riek sniewirk. De villa herberg noe 'n aan Szymanowski gewiedj museum.
De plaatselike bevölking, die in Pole de Góraly (= "bergbeweuners") waere geneump, hech sterk aan trediesjes. Oppe straot is döks 'n kapela te huuere die de veure streek tredisjenele meziek speeltj.
1968
1965 - 1966 - 1967 - 1968 - 1969 - 1970 - 1971 1968 (MCMLXVIII) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|Monemènt veur 't [[Bloodbaad van My Lai op 16 mieërt 1968.]] thumb|right|200px|De Karel Doorman, aafgedank in 1968 nao eine brandj. thumb|right|150px|Jan Janssen, winnaer Runj van Frankriek in 1968.
Maan vaan 't Jaor
Bemanning vaan d'n Apollo 8 (William Anders, Frank Borman en Jim Lovell)
Gebore
thumb|right|150px|Anky van Grunsven, gebaore op 2 jannewarie 1968. thumb|right|150px|Celine Dion, gebaore op 30 mieërt 1968. thumb|right|150px|Traci Lords, gebaore op 7 Mei 1968. thumb|right|150px|Gordon, gebaore op 6 juli 1968. thumb|right|150px|Brandi Chastain, gebaore op 21 Juli 1968. thumb|right|150px|Will Smith, gebaore op 25 September 1968. thumb|right|150px|Bart Brentjens, gebaore op 10 oktober 1968.
Meziek
Albums oetgekómme in 1968:
Votem
Votem (oach in ‘t Welsj Votem; in ‘t Fraans Vottem) ees ‘n dörrep dat noe bie Herstal huët. Et sjtèèt bekaant vör zn frèèze, mè de krijee èès al laang gesjloate.
Ohey
thumb|Locatie van Ohey in Name. Ohey is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Name. Op 'n oppervlakde va 56,62 km² wonne 4.939 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 87 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Gemèngdehoes en de kèrk van Ohey. Évelette, Haillot, Perwez, Goesnes en Jallet.
Votem
D’r weend
Went d’r weend van ‘t oeëste kèam nömde ze dem ee Votem d’r Vint d'Åbe (d'r weend va Aobel). Dè is hel kaod en wor sjlèët vör hun frèèze.
‘n Wiets
-	Do zèèt d’r jong: “Pa, wet-der dat, oe liek Votem”?
-	En d’r papp: “Jà, do oavve Luuk örreges…”
-	“Nèè, pappa, teusje batsem ee..”
-	“Och toe…”
Veldeke-Valkeberg
left|Logo Veldeke-krink-Valkeberg
De Veldeke-krink Valkeberg ies ein van de 12 kring van Veldeke-Limburg. De vereiniging, opgeriech in 1967, hèlt ziech bezig mèt Limburgse volkscultuur, de Limburgse taal, miè bepaald 't plaatselek dialek. De krink Valkeberg besjteit oet de volgende dörper, gehuchte, buurtsjappe: Eëtenake, Aolbaek, Arensgenhout, Brokem, Berg, Dolberg, de Hièk, de Emmaberg, Ingwege, haof Euverhem, Euverhièk, Fromberg, 't Gastes, Geulem, de Gièlender, Groat Welsde, Hazel, de Hièkerbeek, Hièrewaeg, Houtem, Hölsberg, Iezere, Ingber, Klumme, de Koële, Kleingenhout, Klein Welsde, Keuteberg, Mergraote, de Neerhem, Oas, Opsjuèmer, Oud-Valkeberg, de Plenkert, Ransdel, Raor, Sjin op Geul, Sjuèmer (Sjoanbrón), Sjtraobaek, de Sjtoepert, Sjtókkem, Sjtröch, Sjuèlder, Sjunmmert, Oansel, Sint-Gerlach, Sint-Pièter, Suub, Termaar, Terbliet, 't Roeët, Vild, Valkeberg, Vroenhof, Walem, Wiesjegrach, Wolfses.
Doelsjtèlling
Veldeke-Valkeberg ies 'n vereiniging, die ziech bezig hèlt mèt Limburgse volkscultuur, de Limburgse taal en veural 't dialek van de krink Valkeberg en umjstreke. Taalkundig gezeen ies gein versjil tösje taal en dialek. Eder haet grammatica en lexicon. 't Enigste versjil ies dat de sjtandaardtaal volledig gedocumenteerd ies in bieveurbeeld de ANS (Algemene Nederlandse Spraakkunst). 't Valkebergs ies ein van de Limburgse dialekte. Mèt 't geve van dialekcursusse, thema-aovende en diverse publikaties probeert de vereiniging de doelsjtèlling te verwezelike. Vanaaf 1972 weurt eder jaor 'n Veldeke-dialekmès georganiseerd in de Slevevrouwekèrk in Valkeberg, vanaaf 2015 in de Nicolaas & Barbarakèrk. Alle mèstekste zint in 't plat. De muzikaal umliesting (ouch in 't dialek) weurt verzörg door 'n plaatselik koar (bie toerbeurt). In 2009 haet Veldeke-krink-Valkeberg 'n nuuj versie oetgegeve van 't dialekmèsbeukske. De officieel tekste van 't biesjdóm Remung (2000) zint vertaald door Veldeke-besjtuurslid Els Diederen in samewèrking mèt pesjtoar Herman Jansen. In de jaore 2019 t/m 2021 ging de Veldeke-dialekmès neet door vanwege de Coronapandemie.
't Tiedsjrief of vereinigingsblaad wat neet allein de leje van de krink Valkeberg kriege, meh alle lede van Veldeke-Limburg, ies 't Veldeke-orgaan, ouch waal gewoon Veldeke geneump. Naodat in 2006 't tiedsjrif woort opgeheve, kriege de leje Nuujsbreve en 'n jaorbook. Vanaaf 2000 kriege de leje van de krink af en toe 'n eige jaorbeukske.
Subcommissies
Sjtiechtinge en commissies die ónder Veldeke-Valkeberg zint gebore, wèrke of gewèrk höbbe zint:
Besjtuur en lede
De Veldeke-krink-Vallekeberg woort ge-initieerd in november 1966. In 1967 volgde de opriechting van de krink door veurz. Theo van de Voort, Anneke Ubaghs-Cobbenhagen, Jan Notten, Hais Chambille, Chris Huynen, E. Brouwers. In 1970 kaome dao Lou Pluijmen, Peter Wouters en Els Diederen bie. In de loup van de jaore make de volgende persone deil oet van 't besjtuur: Jo Straatman, Carla Pluijmaekers-Habets, René Paulssen, Frans Laeven, Marij Schoren-Buys, Jo Loozen, Henk Thewissen, Fons Winteraeken, Jos America, Lies Silverentand, Annemie Philippi, Léon Pluijmaekers.
Externe link
De website van de Veldeke-krink-Valkeberg, ontwerp (2001) en inhoud zint van Els Diederen, ies in juli 2015 geselecteerd um in 't archief bewaard te were es digitaal erfgood in de Keuninklike Bibliotheek (KB).
1964
1961 - 1962 - 1963 - 1964 - 1965 - 1966 - 1967 1964 (MCMLXIV) waor e sjrikkeljaor wat op 'ne goonsdag begós op de Gregoriaanse kalender.
1725
Gebäörtenisse
Zónger datum:
1964
Maan vaan 't Jaor
Lyndon B. Johnson
Amerika (Limburg)
Amerika (Nederlands: America, en ok in 't plat dök wal zoeë geschraeve) is 'n dörp in de gemènte Haors aan de Maas in Nederlands Limburg. 't Dörp haet óngevier twieëdoezend inwoeëners en lig aan de spoerweg Eindhove-Venlo, tot 't in 1970 gen eige station mer haj. Beschèrmheilige van Amerika is Sint-Zjozef.
Amerika is veural bekind as de thoesbasis van de band Rowwen Hèze, dae oet de lokale fanfare gerecruteerd is. 't Dörp kreeg in 1892 'n eige parochiekèrk en waor daomit es ierste plats in de toenmaolige gemènte Haors ónaafhenkelik van de parochie Haors. Amerika is in d'n oerlog ok nog hiel bekind gewaore um 't verzet op de Zwarte Plak. De families Smedts, Poels en Geurts hebbe zich dao bezig gehoje mit ónderdukers en andere verzetsdade (daovan getuug nog 't nummer De Zwarte Plak van 't album Station America van Rowwen Hèze).
Magma
thumb|400px|Sjematische waergaaf van [[Intrusie (geologie)|intrusieliever in e gebied wo (felsisch) vólkanisme plaatsvindj. A = batholiet (nag neet gestoldj: 'n magmakamer); B = dike; C = laccoliet; D = pegmatiet; E = sill; F = stratovólkaan. Percèsse in 't plaetje: 1 = junger intrusie sniedj door 'n awwer haer; 2 = xenoliet of roof pendant in 'n magmakamer; 3 = kóntakmetamorfoas; 4 = aerdoppervlakdje wuèrtj opgehöffe es gevolg van 't óntstaon van 'n laccoliet.]] Magma is 't vleujbaar gesteinte det zich in of ónger 'ne vólkaan bevindj. 't Kan hel waere in versjillige vörm en daobie dike (geng), sills (platte intrusies), batholiete en laccoliete vörme. Ouch kan 't tót de oppervlakdje reike; den neump me 't lava. Wen magma hel wuèrtj, wuèrtj 't magmatisch gesteinte of stollingsgesteinte geneump. 't Waord "magma" zaet nieks euver de samestèlling van 't gesmóltje matterjaal. Pas wen 't magma aafkeultj, wuèrtj 't hel en vörmp 't e gesteinte; den kan me dao 'n klassifikaasje aangaeve op gróndj vanne mineraalkómposiesje.
De meiste magmasaorte höbben 'n temperatuur van 700 °C tót 1300 °C, meh carbonatitische magma kan tót aan 600 °C vleujbaart zeen; comatiïtische magma kan temperature van 1600 °C bereike.
Magma wuèrtj meistes in subductiezaons, kóntinentaal rifvalleije, mid-oceanische bergkittinge en hotspots gevónje, wodet 't wuèrtj gevörmp door 't smultje vanne aerdmantjel, inkel kilomaeters ónger de aerdoppervlakdje.
Magma is e silicaat mit 35% tót 70% SiO2 en de res is oxide van alleminium, natrium, kalium, calcium, magnesium en iezer. Wie hoager 't silicagehaldje, wie visceuzer 't magma. Wen water zich oplos in magma verlièg de viscositeit zich.
Erik Meijer
Erik Meijer (Meersje, 2 augustus 1969) ies 'ne Nederlandse veurmalige voetballer.
Meijer ies 'ne zoon van 'ne sjlechter; ein van zien biename es voetballer waor butcher. Hae begoes zien voetbalcarrière bie SV Meerssen. Es prof debuteerde hae bie Fortuna Sittard in 't sezoen 1988-1989. Vervolges góng hae nao Belsj, woa hae bie Antwerp FC ónder contrak kaom. Hae góng èvvel al vrie sjnel truuk nao Nederland en kaom dao terech bie FC Eindhoven. In 't sezoen 1990-1991 sjpeelde hae obbenuujts veur Fortuna Sittard. Hienao sjpeelde hae nog veur MVV en PSV.
In 1995 maakde Meijer d'n euversjtap nao Duutsjland. Hae sjpeelde achtereinvolges bie KFC Uerdingen 05 en Bayer Leverkusen. Vanaaf 1999 kaom hae oet veur FC Liverpool, woa hae in 't sezoen 2000-2001 verhuurd woort aan Preston North End F.C.
Nao e paar sezoene bie Hamburger SV kaom hae terech bie Alemannia Aachen. Op 7 mei 2006 naom hae aafsjeid es profvoetballer.
Erik Meijer sjpeelde eine kièr veur 't Nederlands èlftal. Diet waor op 24 mièrt 1993, in de thoeswedsjtried tege San Marino bie de kwalificatie veur 't WK van 1994.
Saer ènnige tied presenteert hae ein sjportprogramma biej TV-Limburg. Sins januari 2010 ies hae directeur sjport bie Alemannia Aachen.
Argentijns hierevoetbalèlftal
't Argentijns hierevoetbalèlftal vertrejt Argentinië in interlandvoetbalmatche. 't Èlftal weurt, wie gans 't Argentijns voetbal, gereguleerd door de Asociación del Fútbol Argentino (AFA), die is aongeslote bij de CONMEBOL. Argentinië is eint vaan de succesvolste voetballen in Zuid-Amerika en op de wereld tout court. Groete rivaole zien Brazilië, Uruguay, Duitsland en Ingeland. Bijnaom vaan 't team is Los Albicelestes ('de wit-leechblauwe').
Historie
thumb|300px|'t Argentijns èlftal in 1958, veur 'ne match tege Wes-Duitsland. Voetbal kaom al ind negentienden iew nao Argentinië euvergewejd, wie Ingelse speulers de sport kaome demonstrere. Al op 16 mei 1901 stoonte Argentinië en Uruguay in Montevideo tegeneuverein; Argentinië won de match mèt 2-3. In de jaore die volgde opereerden 't team, wie gans 't Zuid-Amerikaans voetbal, in rillatief isolatie en späölden Argentinië allein vrundsjappeleke matche tege aander Zuid-Amerikaanse ploge. Vaanaof 1916 (de ierste editie, in eige land) deeg 't ouch aon 't Zuid-Amerikaans voetbalkampioensjap mèt, boe 't dèks hoeg indegde en in 1921 (ouch in eige land) veur 't iers kampioen vaan woort. Argentinië is in dit toernooj en in d'n opvolger de Copa América hendeg succesvol gewore: tot nog touw (2018) höbbe ze al veertien kier gewonne, veur 't lèts in 1993. In 1928 stoont Argentinië in Amsterdam veur 't iers op de Olympische Speule; dao haolden 't direk de zèlvere medaje. Ouch op 't ierste Wereldkampioensjap vaan 1930 waor 't èlftal presint, en ouch hei woort 't twiede.
De volgende decennia zat 't nationaol èlftal gein bezunder prestaties neer. Veur 't WK sjreef 't land ziech soms neet ins in, en de jaore tot ze dat wel dege woorte ze dèks al vreug oetgesjakeld. Argentinië waor evels weer gans trök in 1978, wie 't WK in eige land woort gehawwe. Dees prestatie zouw 't team in 1986 herhole, noe mèt de joonge Diego Maradona es staarspeuler. Ouch in 1990 presteerde 't team good, meh Maradona waor oet vörm en 't Argentijns team bloonk negatief oet mèt groof en extreem verdeidegend speul. Oetindelek woort de finaal vaan Wes-Duitsland verlore. E wijer succeske kaom in 1992, wie de club de allerierste Keuning Fahdbeker (de later Confederations Cup) won.
De jaore dao-op raakde 't land zien internationaol favorieterol weer kwiet. Zelfs in de Copa América wis 't land neet mie oet te blinke. Wel won 't èlftal in 2004 veur 't iers goud op de Olympische Speule, 'n prestatie die e jaor later woort herhaold. De koms vaan staarspeuler Lionel Messi, eine vaan de bèste voetballers vaan de jaore 2010, brach 't land weer get succes. Toch veel Messi, dee bij FC Barcelona oetgreujde tot de bèste voetballer vaan de wereld, bij zie toesland tege. Es 't land wied kaom (beveurbeeld op 't WK vaan 2014, boe de twiede plaots woort gehaold), waor dat miestens door sterk verdeidegend speul; de groete staar kós door zien minder teamgenoete neet in stèlling weure gebrach. Op de Copa America vaan 2021 woort die ban gebroke: Argentinië woen dit toernooj veur 't iers sinds 1993, neet in de lèste plaots door de gole vaan Messi. 't Team gaof dit e vervolg op 't WK vaan 2022, boe d'n daarden titel oets woort gepak.
Atuatuca Tungrorum
thumb|250px|Kaart van de Nederlande met plaatse en waege ten tiede van 't [[Romeinse Riek. De piel wies nao Atuatuca Tungrorum.]] Atuatuca Tungrorum, 't hujige Tóngere, waar ein Romeinse sjtad in de provins Ónger-Germanieë (Latien: Germania Inferior). De sjtad sjteit vermeld op de Peutingerkaart op 't kruutspunt van de waege nao Coriovallum (Heële), Perniciacum (Braives), Orolaunum (Aarle) en Feresne (Dilse).
Historie
Keizer Augustus verdeilde de provins Gallia Belgica in distrikte (civitates), waobeej Atuatuca Tungrorum de hoofsjtad van 't Civitas Tungrorum woort. Dit gebied loog in 't gebied wao veurhaer de Eburone, 'ne sjtam van de Belgae, hadde gelaef. Naodet de Eburone door de Romeine ware verdreve, woeënde heej de Tungri; dit wore meugelik naozate van de Eburone, mer 't kènne ouch (anger) Germane gewaes zien. Kórt veur 't begin van ózze jaortelling woort in Atuatuca Tungrorum 'n Romeins legerkamp gebouwd. Dees plaats waar strategisch gelaege aan de belangrieke Romeinse heirwaeg van Colonia Claudia Ara Agrippinensium (Kölle) nao Gesoriacum (Boulogne-sur-Mer). Beej het legerkamp kwaam al rap 'n plaetske wao ambachsluuj en hanjelaere zich vestigde. Dit börgerdörpke (Latien: canabae) ontsjtóng zuudwestelik van 't legerkamp. Keizer Augustus waar van plan Germania te verovere, waoveur vanoet Atuatuca veurraode koste waere aangeveurd. In de ieërste iew woort 't plan um Germania te verovere losgelaote, zeker nao de kattestrofale sjlaag beej 't Teutoburgerwald in 't jaor 9, waobeej de Romeine ónger generaal Varus dreej legioene verlaore.
Kórt dao-op woort 't legerkamp beej Atuatuca verlaote, mer de plaats bleef belangriek as doorveur- en opsjlaagplaats. In 't jaor 17 sjtichte keizer Tiberius de milletaere provinses Germania Superior en Germania Inferior (Baove- en Ónger-Germanieë), die nag immer deil oetmakde van de provins Gallia Belgica, mer rechsjtreeks door 't leger besjteurd woorte. 't Börgerplaetske óntwikkelde zich volges 'n regelmaotig sjtraotepetroen, zoeëwie zoeëvuuel Romeinse plaatse. Door de vröchbare ómgaeving en gójje ligging, greujde Atuatuca Tungrorum oet tót 'n bleujende Gallo-Romeinse plaats. In 't midde van de ieërste iew woort d'r 'n adminnestrasiecentróm en garnezoenvesting gevestig. Atuatuca woort verantwaordelik veur de beveurraojing van de groeëte legerkampe Noviomagus (Nimwege) en Castra Vetera (beej Sante).
Beej de opsjtank van de Batave in 69-70 woort Atuatuca in brank gestaoke door de Batave. Naodet de opsjtank waar naergesjlage, woort de stad waer opgeboewd. Atuatuca kreeg verharde sjtraote, sjteine geboewe en 'n aquaduct. In 90 woorte de milletaere Germania-provinses door keizer Domitianus wies volsjtendige provinses verheve.
Dure
Dure, Dürre of Düre (aofhangend vaan de spellingswieze, Duuts: Düren) is 'n Rienlandse stad en hoofplaots vaan de krink (Kreis) Kreis Düren, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Ze is de meis oostelek gelege stad vaan de Euregio Maos-Rien, boe-ouch oonder aandere Mestreech, Hesselt, Aoke en de stad Luik in ligke.
Atuatuca Tungrorum
Municipium Tungrorum
thumb|400px|Deil van de Peutingerkaart. Atuatuca Tungrorum sjteit heejop vermeld as Atuaca (boave, 'n bietje links van 't midde). In de twieëde iew woort 'ne 4,5 kilomaeter lange moer um de sjtad geboewd. Binne de moeëre verrees 'n gerichsgeboew (basilica) en 'n groeët graanpakhoes. In dees tied woeënde d'r zó'n 5.000 minse in de sjtad, zoeëget aevevuuel as in Nimwege. Heejmèt waar Atuatuce de groeëtste sjtad op 't gróndjgebeed van 't hujige Belsj. Rónk de stad loge groeëte landboewbedrieve (villae rusticae). In de derde iew woorde dees groeëtendeils verranneweerd door plunjerende Germane. 't Zól tót 't eind van de ieëw deure ieërdet de Romeine de roe zólle hersjtelle. In 313 erkènde keizer Constantien de Groete het rech van de börger um eur eige gluif te keze, woedoor 't Christendóm zich rap kós versjpreije. 't Bisdóm Tóngere woort 't ieërste bisdóm in de Nederlande.
Midde veerde ieëw woort 't Riek waer door Germane bènnegevalle. De Romeine verplaatste eur aandach nao 't baeter verdeidigbare Mosa Trajectum (Mestreech), ten koste van Tóngere. De bevolking noom af en de moer woort ingekort.
Dure
Mèt häör 85 km² en 88.953 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1047 de veerkante kilometer.
De Op 125 meter hoegte ligkende plaots is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 15 oortsdeile. In Dure weurt 'n euvergengsdialek vaan Limbörgs en Ripuarisch gesproke.
Dure is gemekelek te bereike vaanoet Heerle via de Heuvellandlijn.
In 1756 goof 't hei 'nen eerdsjók mèt 'n krach op de Sjaol vaan Richter vaan 6,1. Heimèt is 't ein vaan de groetse eerdsjókke oets gemete in de historie vaan Europa. Me kos häöm hiel sterk veule in Limbörg en waor zelfs meetbaar, mèt de awwerwètse instruminte vaan d'n 18e iew, in Straotsbörg, Amsterdam en Londe.
Hubert van Groenendael
J.H.H. (Hubert) van Groenendael (1868, Nunem, noe Hale-1942) is bekind es architek vaan diverse religieus bouwwèrke.
Heer is gebore in 'n femilie vaan architekte en waor 'ne lierling in 't kantoer vaan P.J.H. Cuypers in Remun. Heer waor oonder andere betrokke bij de constructie vaan de Maria Magdalenakèrk in Amsterdam in 1889-1891.
In 1898 verhuisde heer mèt zien femilie nao Vught, boe heer oonder andere de jäög lierde teikene in de teikensjaol. In 1908 verhuisde heer nao Den Bosch en in 1916 kaom heer oeteindelek nao Mestreech.
In zien leve heet heer ruim 30 kèrke gebowd en daoneve versjèllende kloesters, ziekehoezer en sjaole. Later in zien carriere wèrkde heer steeds mier in Neoromaanse stijl, mer de Neogotiek kós heer neet loslaote. Wèrkde heer in Noord-Braobant miestal in bakstein, in Limburg gebruukde heer ouch dèks natuurleke stein.
In zien leve wèrkde heer same mèt ziene zoon H.F.M. van Groenendael (Hubert jr.).
Zien wèrk weurt dèks verwisseld mèt dat vaan zien broor N.J.H. (Jacques) van Groenendael, dee dèks in dezelfde stijl wèrkde.
Werk
thumb|right|Theresiakèrk in Biesland (Mestreech) 'n Deil vaan 't werk vaan van Groenendael in Limburg:
Andrej Plenković
Andrej Plenković (8 april 1970, Zagreb in wat toen Joegoslavië waor) is 'ne Kroatische polletieker en premier vaan Kroatië sinds 2016. Heer waor eine vaan de èlf Europarlemintariërs wie Kroatiue in 2013 'ne lidstaot vaan de Europese Unie woort. Heer stapde op es Europarlemintariër wie heer verkoze woort es premier. Heer is daoneve prizzedent vaan de polletieke partij Kroatische Democratische Gemeinsjap (Servokroatisch: Hrvatska demokratska zajednica, HDZ): de centrumrechse en conservatieve partij de op EU-niveau huurt bij de Europese Volkspartij, ofwel de EVP. Hei hure ouch o.a. bij: de Nederlandse CDA en CU, de Duitse CDU en CSU en de Belzje CD&V en Les Engagés (iers: cdH).
Limburger
Mèt Limburger kènt bedoeld were:
Port
Port of portwien is 'n zwoer, zeute wiensoort geproduceerd in de Douro-vallei in noordelek Portugal en verhandeld in O Porto. De regering heet de gebejer boe-in me port maag producere tot op de hectaar vasgelag en in väöl len, woe-oonder de EU, weurt dees definitie erkind. 't Klimaot vaan de vallei gief de droeve d'n typische smaak dee 't beste bij port pas. In de Dourovallei weure trouwes ouch aander wijne gemaak, zuug Dourowien. De kwaliteit en "echheid" vaan port weurt gewaorborg door 't Portinstituut, 't Instituto do Vinho do Porto (IVP).
Historie
thumb|Beutsjes veur 't verveur vaan port in Villa Nova da Gaia Portwien oontstoont örges in de vieftiende iew en is wel te verbinde mèt de sherry-traditie oet Noord-Spanje. In de late zevetiende iew woort de wien oontdèk door Britse handelere; in 1703 woort in 't contrak vaan Methuen 't Vereineg Keuninkriek 't alleinrech op de portimport gegeve. Dit land is ummer 'ne hoofaofnummer gebleve. Door de explosief gestege vraog woort inins väöl port vaan slechte kwaliteit geproduceerd, zoetot in 1756 op veurspraok vaan de premier e gezelsjap woort opgeriech wat op de kwaliteit mós touwzien.
Vaanajds woort de port euver de Douro nao Villa Nova da Gaia versjeep, bij gebrek aon weeg. De beutsjes die daoveur gebruuk woorte ligke allewijl es toeristische attractie in die stad veur aanker.
Variante
Port besteit in versjèllende variante, gewuunlek mèt 'nen Ingelse naom aongegeve.
Bertha Paulissen-Willen
Bertha Paulissen-Willen, rolmodel en icoon
Bertha Paulissen-Willen waor ein initiatiefrieke, bevlaoge en doortastende vrouw mit hart veur ‘t Limburgs dialek en meziek. Van 1966 tot 1990, dus 24 jaor lank waor zie gemeinteraodslid van Geleen. In 1978 waor zie de eësjte vrouwelikke wèthawwer. Op de sjaol van de gemeinte, mer ouch op dae van de ganse provincie noom zie initiatieve om ‘t Limburgs dialek en meziek te promote. Häör motto waor: “Gein Limburg zónger Vastelaovend”. Mit häör prominente rol in de oprichting van ’t Limburgs Vastelaoves Leedjes Konkoer (LVK) in 1975 en ‘t tot greuj laote kómm d’r van, kreeg zie bekèndheid in gans Limburg. In ‘t jaor 2004 woort de eësjte pries van ‘t konkoer naor häör verneump, de Bertha Paulissen Wisseltrofee.
Perseunlik laeve
Bertha Willen woort op 27 september 1922 geboare es zösde kindj van Joannes (Sjeng) Willen en Maria Christina Baggen. Häör awwesj krege twelf kènjer, waovan d’r vief al op jónge laeftied euverleje. Eësj woonde t gezin Willen op de Baekhoverstraat 17, mer in 1936 woort verhoes nao hoesnummer 11. Bertha doorleep de kleutersjoal (destieds “Bewaarsjoal” geneump) van de zusters in de Leurssjtraot, veur kènjer van 4 t/m 6 jaor en de laegere sjoal, de Mariasjoal in de Eindsjtraot, veur kènjer van 6 t/m 12 jaor. Hiejop volgde ènkele jaore op de MULO, maar zie verleet deze om häör zieke mooder thoes te helpe in ‘t hoeshawte. Vanaaf häör achtteënde jaor begoosj zie mit ’t sjrieve van gedichte in ‘t dialek. Bertha trouwde op 23 mei 1951 in Gelaen mit Ben Paulissen. ‘t Paar vestigde zich in Awd-Gelaen op de Pietersjtraot 1. In dit besjtaonde winkelpandj begoosjte ze samee ein Végé-krujeneerswinkel. Zie krege veer kènjer: John, Marleen, René en Bernadette. In 1957 waor de heräöpening van de vergroate, gemoderniseerde Végé-winkel. Bertha euverleed op 17 september 2002, 10 dagen veur häör tachtigste verjaordag. Häör man, Ben Paulissen euerleed 6 jaor eërder, op 5 december 1996.
Politieke loupbaan
‘t Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer (LVK)
’t Sjteuërde Bertha heël erg dat de “Hollandse” carnavalsleedjes teväöl de euverhandj dreigde te kriege en zie wól dees “carnavalsvervuuling” in Limburg sjtoppe. Éin van häör initiatieve waor ‘t, in eige beheer oetbrènge van ein beukske mit meë es 150 leedjes oet gans Limburg in 1973. Van de oplage van 1.500 sjtuks woorte d’r 1.000 verkocht. Hie op maakde zie ein verlees van ènkele doezende guije, mer dao heij zie geine sjpiet van. Op Vastelaoves-deens in Sjweikeze, in ‘t jaor 1975 raakte Bertha aan de kal mit Bert Salden en woort ‘t initiatief genomme óm ein Limburgse wedsjtried te organisere. De tweë vormde een comité same mit Desiree Meijers, Jean Innemee en Harry Schenkelaars. Zo woort ’t eësjte LVK gehawte op donderdig 18 november 1976 in de Hanenhof in Gelaen. De prizzentasie waor in de henj van Bertha. De winnaar waor “Vaan Eysde tot de Mookerhei”, gezónge door Jean Innemee, tekst Bert Salden en meziek Jean Innemee. Bie de eësjte evaluasie trókke Bert Salden en Jean Innemee zich trök oet ‘t comité om ongebonje en onpartiedig hun inzenjinge te kènne blieve doon. Daonao zeen d’r er einige verwikkelinge gewaes om tot ein aerlik wedsjtriedverloup te kómme. Eind jaore tachtig raakde de organisasie in finansjele probleme en sjtortte Bertha sjontaan 2.500 guije in de kas, die häör later weer zijn trökbetaald. ‘t LVK haet zich daonao ontwikkeld tot ein belangrieke leveranseer van echte Limburgse, Vastelaoves-leedjes veur de ganse provincie en ein belangriek evenement veur de Limburgse televisieomroop. In 2004 woort de eësjte pries naor Bertha verneump, de Bertha Paulissen Wisseltrofee.
Initiatieve en besjtuursfuncties
Oprichting gidsenvereiniging (scoutinggroep veur maedjes) van Awd-Gelaen in 1944 en besjtuurslid pès ongevaer 1951
Gemeinteraodslid van 1966 t/m 1990
Wèthawwer 1978 t/m 1982 (?)
Organisasie van de Gelaense dialekdaag van 1978 t/m 1996, mit es inzat de Bertha Paulissen-trofee Van begin jaren 70, same mit Hub Vinken, de organisasie van de intoch van Sinterklaos veur gans Gelaen
Besjtuurslid van de Oranjevereiniging van 1971 t/m 1996
Veurzitter van Ontspanningsvereniging Lichaamlijke Gehandicapten Westelijke Mijnstreek (OVLGWM) in 1977
De oprichting van ‘t LVK, ‘t Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer, in 1975, same mit Desiree Meijers, Jean Innemee, Harry Schenkelaars en Bert Salden
De oprichting van de Heemkundevereniging Geleen in 1979, same met Ad Hoogenboom
De oprichting van de Waereldsjtadkènjer in 1982, same mit Lies Willen-Ruers, Els Lennertz en Truus Spee, ein zanggroep van dames om deil te nömme aan leedjeskonkoere en optraejes bie vereiniginge
Ondersjeijinge
Piet Giesberts herinneringsmedaalje in 1975
Oarkonj van de Bond van Oranjeverenigingen, 1998
De aerepenning in zilver van de gemeinte Gelaen, 1990
Ridder in de orde van Oranje -Nassau, 1988
Trivia
Bertha en häör zus Jo höbbe bie de toneelvereiniging “Kleine amateur” in Awd-Gelaen gesjpeeld: Bertha sjpeelde ónger angere mit in ‘t sjök “Eine woonwagen heel stil” van Hub Janssen Zie sjreef de teks veur “Es ’t neet geit wie ’t mót” (muziek Jan Theelen) wómit de Waereldsjtadkènjer in 1994 ‘t Gelaens Vastelaovesleedjes Konkoer wónne
Zie sjpeelde ein rol in de sjpeelfilm “De Jas”, in première gegange in 1989
De Bertha Bend, de meziekgroep die de leedjes begeleidt op ’t Gelaens Vastelaovesleedjes Konkoer is nao häör en Bertha Franssen verneump
Bronvermeljing
[1]	Heemkundevereniging Geleen, 2009. Waar een Willen is, is een weg. Tijdschrift Heemkundevereniging Geleen 2009-1, jaargang 30
Zösse
Zösse is e dörp in Belsj Limburg. Vruger woor 't mèt Zèche en Boolder ein gemeinte (Zèche-Zösse-Boolder), nou is 't e stök van de gemeinte Riems. In Zösse kalle ze Zössers, 'n Limburgs dialek.
Zösse is bekind dwör de melgergrotte (De berg) en de sjappeljóngs (champignons). Meh spetig genoeg aok dwör de raamp van de Rozebörg, in Zèche, op 23 december 1958, bo 18 lui zie doodbljève wei de berg is eegevalle. Allewijl jadde gein blök mee oet de berg gehold en aok gein sjappeljongs mee gekweek in de berg. Väöl huis zie natuurlik gemaok van melger. De kèrk oak. Sint-Genoveva is de patroonheilige. De kèrk is gebouwd in 1850 en gröter gemok in 1926. Zösse grens behalve on Zèche en Boolder, aok on Jökkelum, on Vroenhove, bo ze aok Moontenaoke tjège zegge, on Kan en on de Waolse kaant on Èmel en Eumes (Eben-Emael). Do wone een klejn doezend lui. Oetbrejje en bowwe is heel lang e probleem gewès, want e groot stök van 't dörp is wöl: dao lik berg oonder. Nouw is de berg oonder de huis opgeveld. 't Dörp is een typisch dreug-Haspengouws dörp: 'ne geslwöte kern, mèt dao roond veld(vruger häöf met fräötbeim). In 't dörp vins de nog versjejje vierkaantswinninge. Heel bekind in de umtrèk is Zössekèrmis, op de lèste zondig van Ogustus en dat vier daog laank tot 's Goensdis. 's Moendis is het haonhawwe. Dan jöt 'ne gepikde haon dood opgehange, mèt de kop no oonder dwör een kerp. De ongetrouwde mètskes moete da, met 'ne doek vjör hun aoge, mèt 'ne botte saobel, probère de kop aof te hawwe. 's Djinsdis is het kneendjasse. De manslui moete da, aok mèt 'ne doek vjör hun aoge, mèt 'ne djasvljègel, probère 'ne bloempot in de groond kapot te hawwe. Op goensdig jöt de kèrmis begraove mèt vuurwerk. Vruger haost de aok cramignons wei in väöl dörpe in d'n umtrèk, aok in de Waole en in Hollands Limburg, meh dat du ze nou alein nog bie de doruze. Toch bleve noch väöl lui van weed en brèd no Zössekermis kwömme.
Vereiniginge
Het vereinigingslaeve bestèt surtout oet de twee mezieker: de harmonie Broederband of de Fritse en de harmonie Vreug in Deug of de Doruze. Ilke echte gebwöre Zössener is ofwaol Frits ofwaol Dorus. Mèt Zössekermis hèt ilk meziek z'n ège program, haonhawwe, kneendjasse en vuurwerk.
Gebwöre
In Zösse gebwöre:
Luxembörg (stad)
right|250px|thumb|Ligking vaan Luxembörg Luxembörg (Luxembörgs: Lëtzebuerg) is de hoofstad vaan Luxembörg (land), en Luxembörg (kanton). De stad en gemeinte heet mer 88.586 inwoeners (2009) en 'n oppervlak vaan 51,46 km², mer is toch same mèt Straotsburg en Brussel de belaankriekste stad vaan de Europese Unie (EU). De EU heet hei väöl vesteginge, zoewie 't Europees Hof vaan Justitie, de Europese Reikenkamer, 't Sikkertariaot vaan 't Europees Parlemint (neet 't Europees Parlemint zelf), de Europese Investeringsbaank (neet de Europese Centraole Baank), 't Europees Investeringsfonds, 't Europees Stabiliteitsmechanisme en Eurostat.
Luxembörg is ein vaan de riekste stei op 't continent, wat deils verklaort boerum 't zoeväöl boetelenders gief in de stad. Op force vaan de census vaan 2019 waor zoe'n 70% vaan de stadse bevolking neet-Luxembörgs (vis-á-vis 30% boetelenders in 't gans land). De meiste vaan dees boetelenders zien Westers, get wat wieneg veurkump in Europese stei.
Historie
left|thumb|Waope vaan Luxemburg In 't Roemeins Riek woort 'n forttore gebouwd in 't allewijl Luxembörg op 't kruuspönt vaan twie wege. Via 'n wisselverdraag mèt de Abbei vaan Sint Maximin in Trier in 't jaor 963 woort 't stök groond roontelum 't aajd kruuspönt gesjonke aon Siegfried I vaan Luxembörg, e femilielid vaan Keuning Louis II vaan Fraankriek en Keizer Otto de Groete. Siegfried bouwde hei e kastiel genaomp Lucilinburhuc neumde, wat klein börch beteikend.
In 987 bouwde eertsbissjóp Egbert vaan Trier vief altare in de Sint-Michaëlskèrk, neve 't aajd Roemeins kruuspönt. Roontelum 't kruuspönt begos me 'ne merret te organisere boeroond de stad ziech begos te oontwikkele.
De stad is door de historie heer vaan groet militair belaank gewees door häör geografische locatie. De ierste fortificaties woorte al gebouwd es vreug wie d'n 10e iew. Aon 't ind vaan d'n 12e iew had de stad ziech zoewiet wesweerds geëxpandeerd tot ze de "Sint-Nikolaoskèrk", de allewijle Slevrouwekèrk vaan Luxembörg had bereik. Kortdaonao woorte nui stadsmäör gebouwd vaan zoe'n vief hectares. Roontelum 1340, oonder 't hierssjap vaan Jean de Blinde, woorte nui fortificaties gebouwd die bleve stoon bis 1867.
In 1443 naomde de Boergondiërs oonder Filip de Gooie Luxembörg euver. Luxembörg woort daomèt Boergondisch en later Spaons en Oesterieks, zjus wie Limbörg. Oonder de Habsburgse administratie woort 't Luxembörgs Kastiel mierdere kiere versterk zoetot Luxembörg in de 16e iew ein vaan de sterkste fortificaties in Europa had. In zjuste volgorde zou Luxembörg Boergondisch weure, Spaons, Frans, obbenuits Spaons, Oesterieks, obbenuits Frans en Pruusj.
In de 17e iew woorte de ierste kazematte gebouwd. Iers bouwde Spanje zoe'n 23 km aon tunnel, boe-aon ze begoste in 1644. De tunnels woorte vergroet door 'ne Franse maréchal en vervolges door de Oesteriekers in de daarteger en veerteger jaore in d'n 18e iew.
Gedäörende de Franse Rivvelutionaire oorloge woorte de stad twie kier geriegierd door de Franse: eine kier in 1792-93 en later, nao 'n zeve-maond lange slaag. Luxemb¨prg heelt 't oet veur zoelaank door zien ummäöring. De Franse politicus en militairen engineer Lazare Carnot neumde Luxembörg 't "bèste fort op Gibraltar nao", wat de stad bekènd maakde es 't "Gibraltar vaan 't noorde".
't Oesterieks garnizoen heet ziech evels oetindelek euvergegeve aon de Franse boedoor Luxebörg es gevolg geannexeerd door de Franse Rieppebliek, boedoor 't 'n departemint woort wat Forêts góng hete en de préfecture woort Luxembörg. Door 't Verdraag vaan Paries (1815) woort 'n ind gemaak aon de Napoleonistische Oorloge boenao Luxembörg oonder Pruusj-militaire controle kaom en deil woort vaan de Duitse Boond, allewel de soevereiniteit aon Oranje-Nassau woort gesjonke boedoor de stad deil woort vaan 'n soort vaan supranationaol unie mèt 't Vereineg Keuninkriek vaan de Nederlen.
In 't Verdraag vaan Londe (1867) woort Luxembörg officieel 'n neutraol stad en mooste de Pruusje vertrèkke, boedoor de stad evels wel gedwonge woort häör fortificatie te vernetege. De verneteging däörde zèstien jaor en koste 1,5 mieljoon gaw fraank (groofweeg 15,8 mieljoon euro vendaog).
In 1994 kaom de stad op de Werelderfgoodlies te staon. Versjèllende instèllinge vaan de EU kin me hei vinde, wie 't Europees Hof vaan Justitie.
Indeiling
De stad is oonderverdeild in 24 kertere, naomelek:
Stroeklaog
thumb|E stök stroeklaog in Texas. De stroeklaog is de begrujjingslaog van 135 cm toet 800 cm huuegdje, wie inne bós. In dees laog bevinje zich veural de struuk. Óngere stroeklaog ligk de kroedlaog en daobaove bevindj zich de boumlaog. Ouch veur struuk guldj det 't dao-zeen van leech van doorslaaggaevendj belank is. Dökker kómme struuk veur inne zuim langs 'ne bós en op plaatse wo e gaat door 't blajerdèk óntstangen is, wie nao 'ne storm.
Väöl struuk zeen veurzeen van stekelen of däöre womit zie zich besjurme taenge vraat door groeate graezers. Dökker kónne zejlinge van buim toet wasdóm kómmen inne stroeklaog, doordet zie besjurmp waere door die naolje; döks vörmp dit 't begin van 'ne nuje bós.
Hazegerf
thumb|right|Hazegerf of Tabaksbloom miniatuur Hazegerf of Duizendblad (Achillea millefolium) ies 'n plant oet de Composietefamilie, gesjlach Achillea. Achilles zou de heilende wèrking op wónde höbbe óntdèk. 't Ies 'n algemein euverblievende plant van 45cm huègde in berme van waeg, op grazig terrein en op ruderaal plaatse. Hazegerf haet twiè- of drievoudig gedeilde vaerdeilige blaar. De sjermblome weure gevörmp door klein wiette knuupkes en sjtoon meistens mèt vief sjtraolblome bie-ein, wiet of roze gekleurd. De bleuj vèlt van juli tot oktober. 'ne Andere Limburgse volksnaam ies Tabaksbloom, vanwege 't gebruuk es pseudotabak in de oorlog. Hazegerf ies 'n ónderdeil van de kroedwösj.
D'r Molsberg
D'r Molsberg is ee gehucht welk deel oes maat van de gemeente Zumpelveld. Op 't vuurmalige sportcomplex "Oude Molsberg" zuntse in 2004 begonne mit wuuninge tse bouwe.
Da Lat
Da Lat is 'n stad in Viëtnam, in 't uterste zuie vaan de gelieknaomege staot. 't Is de groetste stad in Lam Dong, mèt 206.105 inwoeners. Ouch is de stad e veuraonstaond cultureel, ikkenomisch en polletiek centrum. Da Lat ligk 310 kilometer ten noorde vaan Ho Chi Minhen 1300 kilometer ten zuie vaan. Da Lat is oonder verdeild in 16 börge (phường). Lochhave Lien Khuong (ICAO: VVDL, IATA:DLI) is ein van de groeter vleegvelde in Da Lat, dee lóchhave ligk 26 kilometer ten zuie vaan Da Lat.
KNVB-beker (manslui)
thumb|De KNVB-beker in de han vaan 'ne speuler. De KNVB-beker veur manslui is 't groetste bekertoernooj vaan 't Nederlands voetbal. 't Weurt sinds 't sezoen 1898/99 gespäöld. De versjèllende deilnummende teams mete ziech in 'n inkelvajdege, door loting bepaolde confrontatie volges e knock-outsysteem; in 't verleie heet 't ouch 'n grópsfaas gegeve. De finaal is sinds 1989 in De Kuip. De betaoldvoetbalclubs en de bèste amateurclubs plaotse ziech direk; lieger geklasseerde teams kinne via de versjèllende amateurbekers 't toernooj binnekoume. Vreuger höbbe ouch belofteteams mètgedoon aon de KNVB-beker.
Recordbekerhawwer en huiege bekerhawwer (2019) is AFC Ajax, wat de troffee 19 kier pakde (lèste kier in 't sezoen 2018/19). Wee de KNVB-beker wint, is verzekerd vaan 'n plaots in de UEFA Europa League. Lieg geklasseerde clubs kinne dèks rillatief wied koume. Zoe haolde twie kier 'n amateurclub de haaf finales (IJsselmeervogels in 1974/74, VVSB in 2015/16). Fortuna Zittert haolde in 1998/99 nog de finaal, oondaanks tot 't toen in de Ierste Devisie späölde. De beker is ouch diverse kiere door 'n Limbörgse club gewonne; veur 't iers gebeurde dat in 1937 door RFC Remunj, de lèste kier waor dat in 2000 door Roda JC.
Kreis Minden-Lübbecke
200px|thumb Kreis Minden-Lübbecke is 'ne krink (Kreis) in 't noorde vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). Dit Wesfaals distrik ligk in 't Regierungsbezirk Detmold, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Minden. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 1.152,41 km², 'n inwoenertal vaan 310.710 en 'n bevolkingsdeechte vaan 270 de veerkante km (volgens de census op 31 dec 2018). Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'ne landraod (Landrat) in de hoofplaots. In Minden-Lübbecke weurt 'n dialek gesproke dat oonder 't Nedersaksisch vilt.
Profondeville
thumb|Locatie va Profondeville in Name. Profondeville is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Name. Op 'n oppervlakde va 50,34 km² wonne 11.940 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 237 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De kèrk van Profondeville. Arbre, Bois-de-Villers, Lesve, Lustin en Rivière.
Weimarrippebliek
De Weimarrippebliek ofwel Weimarer Republik is de benaoming veur Duitsland wie 't veur d'n ierste kier 'n volweerdeg democratie waor vaan 1918 á 1919 bis 1933.
De Rippebliek waor d'n opvolger vaan 't semi-democratisch Duits Keizerriek (1871-1918), wat opheeld te bestaon wie aon 't ind vaan d'n Ierste Wereldoorlog keizer Wilhelm II aofgezat woort. De naom verwies nao de stad Weimar, boe de Rippebliek in 1919 häör constitutie kroog. In de Rippebliek, die officieel nog ummertouw de naom Duits Riek door, gebruukde me vaanaof 1929 pas d'n term Weimarrippebliek, en meistes es negatief woord door conservatieve, Nazis en kommuniste.
Veldekesjpelling
De ièrsjte Veldekesjpelling versjeen in 1952. In 1983 hervörmde Jan Notten de sjpelling en publiceerde ze in Aanwijzingen voor de spelling van de Limburgse dialecten. De sjpelling van 2003 ies groatendeils gebaseerd op die van Notten en woort samegesjtèld door Pierre Bakkes, Jan Notten, Herman Crompvoets en Frans Walraven. Dees sjpelling woort aangenómme door de provincie Limburg via de Raod veur 't Limburgs.
Weimarrippebliek
In de Duitse historie weurt de Weimarrippebliek besjreve es de ierste Duitse democratie, mèt de Boondsrippebliek Duitsland vaanaof 1949 es de twiede. Deile vaan de Weimarconstitutie en sommege polletiek geweuntes en symbole oet d'n tied leve in de Boondsrippebliek.
De Rippebliek waor zwoer belas door 't Verdraag vaan Versailles, wat 't ind van d'n Ierste Wereldoorlog bestömpelde. Duitsland moos herstèlbetaolinge doen, ziech op groet sjaol oontwapene en groondgebeed inlievere aon o.a. 't Belsj en Fraankriek. Oonder aandere heidoor däörde 't lang veurtot Duitsland weer 'ne rol in de internationaol polletiek speulde.
Sjalbrouk
Sjalbrouk of, boetedörps, Sjalbrook (Duutsj: Schalbruch) is e dörp inne gemèndje Zelfkantj in 't Kreis Hinsberg. 't Ligk in 't naordwèstelik gebied vanne gemèndje, bie Iezebrook, Ane Reiens (Nederlandj) en Havert. In Sjalbrook woeane taenge de 1000 luuj. Taenge Sjalbrook aan ligk 't netuurgebied Hohbruch.
Sjalbrook huuerdje toete herindeling in 1969 bieje gemèndje Havert, same mit Iezebrook. Daonao woort 't bieje Zelfkantj geveug.
Lærdal
thumb|De ligking van Lærdal in de pervincie Sogn og Fjordane. Lærdal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 2.155 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.341,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,6. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1422.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Michelangelo Buonarroti
thumb|right|Michelangelo Buonarroti Michelangelo Buonarroti (6 mièrt 1475 - 18 februari 1564) waor 'ne Italiaanse sjilder, beeldhouwer, arsjitek en diechter oet de tied van de Renaissance.
Leve
thumb|right|David thumb|right|Plafón van de Sixtijnse Kapel Michelangelo woort gebore es Michelangelo di Lodovice Buonarroti Simoni in Caprese, vlak bie Arezzo in Toscane. Hae besjliesde tege de zin van ziene pap dat hae kunstenaer wol were. Vanaaf 1488 góng hae in de lièr bie Domenico Ghirlandaio. Via häöm kaom 'r in contak mèt Lorenzo de' Medici, de heersjer euver Florence in daen tied. Hae ging tösje 1490 en 1492 nao de sjoal die door Lorenzo waor gesjtiech en lièrde dao versjillende belangrieke kunstenaersj kènne.
Wie Lorenzo sjtorf, wol ziene zoon Piero de' Medici neet de rol van mecenas euvernumme. Michelangelo ging weg oet Florence en vestigde ziech in Bologna. In 1496 woort 'r door kardinaal San Giorgio nao Roame gehaold. Hie maakde hae ónder invlood van de beelde oet de Romeinse oudheid de Bacchus en zien beroemde Pietà.
Veer jaor later ging Michelangelo weer truuk nao Florence, woa hae zien bekèndste werk maakde, de marmere David.
In 1505 woort Michelangelo weer nao Roame gehaold, deze kièr door paus Julius II, dae wol dat 'r zien graafmonument zou óntwerpe. Hae begoes hiemèt, meh zie werk woort ummer onderbroke door nuuj opdrachte, woa-ónder die veur 't besjildere van 't plafón van de Sixtijnse Kapel. Aan dees sjilderinge wèrkde hae van 1508 tot 1512.