cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Empire State Building
350px|right|thumb|Empire State Building 't Empire State Building is de hoegste en bekinste wolkekretser vaan Manhattan, New York City (New York). Wied 120 miljoen bezeukers, boe oonder de rockgróp Kiss en de keuningin vaan Ingeland, höbbe de stad beziechteg vaanaof 't oetkiekplateau, wat in 1931 is geopend.
Historie
Architectebureau Shreve, Lamb and Harmon oontworp 't art-deco gebouw roond 1920, in 'nen tied vaan welvaart. 't Woort evels opgeleverd tijdes de depressie en bleef jaorelaank groetendeils leegstoon, boedoor 't de bijnaom Empty State Building (vrij vertaold: Leeg Staotsgebouw) kraog. 't Is in väöl films te zien; in 1983 woort hei de 50ste verjaordaag vaan de filmklassieker King Kong vertoend, oonder gejuich vaan fans. 't Gebouw woort beklomme door 'nen opblaosbaren aap, zjus wie King Kong dat in ziene film deeg.
't Gebouw
't 443 meter hoeg gebouw mèt 102 etages mós hoeger weure es 't Chrysler Building en kraog 'nen aonlègkmas veur zeppelins. Allewijl steunt hei op 'nen tv-mas.
Lifte
De 73 art-decolifte bereike de 86ste etaasj in 45 seconde; dat is 'n snelheid vaan 427 m per minuut. De lèste lif vertrèk eederen daag um 23.15.
Cinema
De cinema vaan 't gebouw liet op e groet sjerm 'n virtueel helikoptervlöch zien. De geis daan langs, euver, oonder en door inkele vaan de bekindste bezeensweerdeghede vaan de stad. De cinema kraog later de naom New York Skyride.
Francheval
Francheval ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 597 luuj op 'n oppervlaak van 19,6 veerkante kilometer en daomèt goof 't 30,46 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,7% de jaor.
Encycliek
'ne Encycliek (Littera encyclica) is 'n gewichtig pauselek sjrieve va lieërsjtellige aard. Dis róndsjtuurbreve van d'r paus zeunt 'n oetdrökking van 't gewoeën lieërgezag van d'r paus en dus neet oonfeilbaar. Encyclieke zeunt (gewoeënlek) gèng wètgaevende tekste en ze werre allewiel geadresseerd an gaans de Kèrk en alle luuj van goje wil. Väöl encyclieke zeunt verzameld in 'n serie beukskes oonder d'r naam Ecclesia docens.
Encyclieke werre bekaans ömmer in 't Latien gesjtèld. 'n Beroemde oetzondering is ''Mit brennender Sorge
Paus Pius X
sjreef 16 encyclieke oeë-oonder:
Paus Benedictus XV
sjreef 12 encyclieke oeë-oonder:
Paus Pius XI
sjreef 23 encyclieke oeë-oonder:
Paus Pius XII
sjreef 41 encyclieke oeë-oonder:
Paus Johannes Paulus I
Dizze paus haat gèng encyclieke gesjraeve. Vanwege z'n kórt pontificaat besjteunt allèng eenkel toesjprake.
Leiden
frame|Ligking vaan Leie in Zuid-Holland Leie (dialektisch: Lèje, Laie) is 'n stad 'n Zuid-Holland, bij D'n Haag, en nao Rotterdam, D'n Haog en Dordrech de veerde stad vaan de provincie. Ze had op 1 januari 2004 118.702 inwoeners.
1482
1481 - 1482 - 1483
Leiden
Stadsfuncties
thumb|Academiegebaw Leie is vaanajds 'n industriestad, meh toch in d'n ierste plaots studentestad. Hei woort in 1575 de ierste universiteit vaan Nederland geëupend, de noe nog bleujende Universiteit van Leiden. De stad herberg 'n aontal musea vaan nationaal belaank, wie 't Rijksmuseum van Oudheden, 't Rijkmuseum voor Volkenkunde, Naturalis en de Botanische Hove, die al veerhoonderd jaor veur de studente aon de universiteit weurt oonderhawwe en väöl publiek trèk.
Stadsbild
Leie heet 'n bezeenswierdeg centrum mèt bezoonder väöl grachte. Aon 't Rapenburg stoon väöl professorshoezer. De Pieterskèrk is bekind vaan universitair oraties, beveurbeeld bij 't oetgeve vaan honneursdoctorate. De Marekèrk oet 1639 is, mèt de Middelburgse Ooskèrk, ei vaan de weineg veurbeelde vaan veurnaom kèrke die tösse de Middelieuwe en de negentiende iew woorte gebouwd. Sjutspetroen is St.-Pieter, vaandaor tot 't blazoen vaan Leie twie sleutels bevat.
Sins 1992 weure, veural in 't centrum, meh ouch wel daoboete, op blin mör gediechter in versjèllende taole gesjèlderd, die ouch de kleiner sträötsjes en gètskes bezeenswierdeg make.
Historie
thumb|Awwe Rijn Leie claimde oets 't Roemeins Lugdunum Batavorum te zien; oonderzeuk heet eindudeg oetgeweze tot 't dat neet waor; dees plaots laog örges bij 't modern Katwijk. In weze oontstoont de plaots pas in de Middelieuwe es dörp aon de Riendiek. In 1266 kraog 't stadsrechte en 't oontwikkelde ziech lankzaam tot twiede stad vaan Holland door zien bleujende lake-industrie. In 1420 woort de stad nao e beleg vaan twie maond door de Kabeljouwe oonder aonveuring vaan heertog Jan van Beiere vereuverd.
In 1572 koos de stad de kaant vaan d'n Opstand. Heertog Alva perbierde de stad in 1573 trök te vereuvere, same mèt Alkmaar. Bei operaties mislukde, al mós Leie veur daoveur wachte tot in 1574 Wöllem van Oranje de stad oontzètde. Dit Leids Oontzet weurt allewijl nog eder jaor op 3 oktober geveerd. Es beloening veur de persistentie vaan de Leienere kraoge ze 't volgens jaor häör universiteit.
In d'n achtienden iew verveel de lake-industrie en bleef de stad inkel es universiteitsstad vaan belaank.
1818: Hoeëgleraar archeologie
In 1818 waoërt Caspar Reuvens (1793-1835) beneumd es örsjte hoeëgleraar in de archeologie op de waelt.
Haparanda
Haparanda is 'n gemèndje in Norrbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 10.198 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 927,26 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 11 luuj de km².
Slowake
Werreldwied guuef 't zoeaget 6 miljoen Slowake, wovan zoeaget 4,4 miljoen in Slowakieje, 810.000 inne Vereinigdje Staote, 150.000 in Tsjechië, 100.000 in Canada, 90.000 in 't Vereinig Keuninkriek en 53.000 in Servië. Naeve Slowake wonen in Slowakieje nag Hóngare (8,5%) en Ziguinders (2%).
De naam vanne Slowaken is, juus wie dae vanne Slovene, aafgelèdje vanne aaj beneuming veure Slavische luuj (sloveni).
Floing
Floing ies 'n gemeinte (Frans: commune) en stedsje in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 2.313 luuj op 'n oppervlaak van 7,43 veerkante kilometer en daomèt goof 't 311,3 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,4% de jaor.
Huub Sijen
thumb|Huub Sijen (1946) Hubertus (Huub) Sijen (Mesjtreech, 21 november 1918 – Gelaen, 20 februari 1965) waas ènne Nederlandse fitserenner.
In 1937 en 1938 wórt hae es ónafhankelek renner aesjte bie 't Natsjenaal kampioensjap op de waeg en wón hae de wedsjtried Jemeppe-Namen. In 1939 wórt hae profesjeneel fitserenner en hae bleef dit tot 1952. Es profesjenal wórt hae twiède in de Waalse Piel van 1939. Verder behaolde hae ein aantal ièreplaatse bie de Nederlandse kampioensjappen fitserennen op de waeg.
Sijen nóm deil aan de Rönjes van Frankriek 1939, 1947 en 1949, wóin hae telkes oetveel.
Belangriekste oetslaeg
1938
1939
1942
1944
1946
1948
Bedburg-Hau
Bedburg-Hau (neet te verwarre mèt Bedburg) is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Kleef, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 61,31 km² en 12.689 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 207 de veerkante kilometer.
't Op 20 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 7 oortsdeile.
1484
1483 - 1484 - 1485
thumb|'n Markèt vanne Templo Mayor in Tenochtitlan.
Fromy
Fromy ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Sedan, in 't noordoaste van de Franse Ardenne, bie de Belzje grens mèt de Welsje provincies Henegouwe (Hainaut) en Luxembörg (Province de Luxembourg, dus neet 't land Luxembörg). Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 82 luuj op 'n oppervlaak van 3,71 veerkante kilometer en daomèt goof 't 22,1 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,3% de jaor.
Issum
Issum is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Kleef, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 54,74 km² en 11.876 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 217 de veerkante kilometer.
't Op 24 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 2 oortsdeile.
Ratverzoepe
Eeder jaor veur de äöpening van 't seizoen weurdj d'r ein nuuj rat gemaaktj door de prins van 't letste seizoen. Ouch de jeugprins van 't letste seizoen mot de nuuj rat, die meistal ein sjtök kleiner is den die van de grote Waterratte, maake.
Broed
thumb|Diverse gereze bruudsjes wie me ze in Midde-Europa dèks it. Broed is 't gebakke, al of neet opgegaange produk vaan deig of meel, wat in groete deile vaan de wereld es basisete weurt gebruuk. Es groondstof deent dèks terf, rogke, spelt of aander graonsoorte, meh ouch aander plante, tot eikele aon touw, weure of woorte daoveur gebruuk.
In sommege Limbörgse dialekte, veural in Midde-Limbörg, weurt 't woord broed allein gebruuk veur rogkebroed; terfbroed weurt daan wègk of mik geneump. 'n Algemein woord veur alle soorte broed gief 't soms neet.
Graafsjap Loeën
thumb|right|150px|Blazoen van de grave van Loeën 't Graafsjap Loeën woor 'n auwt graafsjap in 't gebeed dèt óngevier samevult mèt 't hujig Belsj Limburg. 't Weurt veur 't iest verneump in 1031 es 'n leen van 't Prinsbisdóm Luuk.
Broed
Broed weurt al sinds 't Paleolithicum gemaak. In zoewel Europa es Australië zien 30.000 jaor aw reste vaan gebakke zètmeel gevoonde die wieze op de productie vaan broed. In deen tied moot 't nog um oongegis, kookechteg broed zien gegaange. 't Ierste gegis broed sjijnt gebakke te zien bij de Soemeriërs, roond 't jaor 4.000 veur Christus. In 't twiede millennium veur Christus duuk 't bij de Egyptenere op. Veur 't opgoon vaan 't brood gebruuk me ges, in euzen tied soms ouch bakboter.
Graafsjap Loeën
In 1366 weurt 't Graafsjap Loeën oetèntelik deur 't Prinsbisdóm Luuk geannekseerd, mer 't behuld zien eige rechsproak en besteur.
Steej van 't Graafsjap
't Graafsjap Loeën haw tien gooi steej:
De ieste hoofstad woor Loeën boe de grave 'n börch boewde. Róndj 1200 weurt Hasselt de noewe hoofstad.
Broed
Broed is in de mieste culture bekind, al oontbraok 't vreuger gooddeils in Oos-Azië. In Europa weurt 't veural kaajd gegete, bij de twie klein maole. In Wes- en Zuid-Azië weurt 't ouch väöl bij werm maole gebruuk. 't Aontal soorte en types is legio; dit hingk same mèt de groondstof, meh ouch mèt de additieve en de meneer boe-op 't gebakke is.
Rattepalies
Rattepalies, zo hétj in 't viefde jaorgetiede - de tied van de 11e van 'ne 11e toet carnavalsdinsdig - 't bekindje café Kantjers, ouch waal bekíndj es Biej de Lange aan'ne Maassjtraot in Ool. Dit café besjtuitj al van aaf 1894 en ligk geliek aan'ne Maas.
Homoseksualiteit
thumb|'t Regeboogveendel, 'n internationaol symbool vaan lesbische, homoseksueel, biseksueel en transseksueel lui (LHBT'ers). Homoseksualiteit (macaronisch woord, van 't Grieks ὁμός homos 'geliek' en 't Latiens sexualis 'geslachtelek') is zoewel de aontrèkking tot es seksuelen umgaank mèt lui vaan 'tzelfde geslach, in tegestèlling tot heteroseksualiteit (aontrèkking tot en umgaank mèt lui vaan 't aander geslach), biseksualiteit (aontrèkking tot lui vaan allebei de geslachte) en aseksualiteit (oontbreke vaan seksueel aontrèkking). Homoseksueel gedraag kump bij de mins en versjèllende aander biestesoorte frequint veur. 't Kin zienen oersprunk vinde in 'n homoseksueel geaardheid, meh kin ouch de vörm vaan gelegeheidsgedraag aonnumme (seksuelen umgaank mèt individu's oet de eige gróp bij gebrek aon eint vaan 't aander geslach).
Diverse minseleke culture goon zier versjèllend mèt homoseksualiteit um. Väöl culture acceptere 't, sommege meujege 't zelfs aon (beveurbeeld in 't klassiek Athene). In aander gróppe weurt 't evels aofgekäörd; soms is die aofkeuring zier sterk en weure strafe opgelag veur homoseksuelen umgaank (tot d'n doedstraaf aon touw). Dees aofkäöring is dèks, zij 't neet ummer, religieus bepaold. Weer aander culture zien veural homoseksueel manslui es behurend bij 'n aander geslach (de zoegeneumde two-spirits), zoetot hei kwesties vaan geslachsidentiteit weure bereurd. In de westerse maotsjappij höbbe homoseksuele ziech dèks eige subculture gemaak, die soms de mainstreamcultuur deepgoond kin beïnvleuje. Versjèllende organisaties koume op veur hun rechte.
Baisieux
Baisieux is 'n gemeinte (commune) in de Nord (ofwel 't Noordelek Departemint) in de regio Hauts-de-France, in 't noorde vaan Fraankriek. Tot 2015 huurde de gemeinte bij de regio Nord-Pas-de-Calais. De gemeinte heet de poscode:	59780.
De gemeinte is 8,68 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 4 777 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 550 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
Hudsonbóch
thumb|D'n Hudsonbóch D'n Hudsonbóch (Inuktitut: Kangiqsualuk ilua, Ingels: Hudson Bay, Frans: Baie d'Hudson) is 'nen bóch of 'n binnezieë in 't naorde van Canada. D'n bóch besleit 'n oppervlakde van 1.200.000 km² en is gemiddeld hónderd maeter deep. Via de Straot Hudson is hae mit d'n Atlantischen Oceaan verbónde. D'n Hudsonbóch is van juli wies november bevaarbaar. In de winter is dit door 't ies neet meugelik. De wiechtigste haveplaats is Churchill, 'n klein stedje mit óngevier doezend inwoeëners.
D'n bóch is geneumd nao Henry Hudson, dae de zieë in 1610 haet óntdek.
Rogier Wassen
Rogier Wassen (Remunj, 9 augustus 1976) is eine Nederlandjse tennisser, dae in 1994 toetrooj tot de professionals. Hae haet zich veural toegelag op ’t heëre döbbelsjpel, wo-in hae succesvoller bleek te zeen es in 't ènkelsjpel.
Juniorecarrière
Wassen is eine rechsenjigge sjpeler en hae begoosj mèt tennisse op zien zevende jaor. Hae sjpeelde biej de lokale tennisclub in Herkebusj, wo Silvio van Gool ziene trainer waas. Al vriej sjnel waas dudelik dat hae ein ech talent waas. Vanaaf zien tieënde sjpeelde hae op 't districtsniveau in Limburg. Geert Quaedvlieg waas daobiej de districtstrainer. Nao tweë jaor woort Quaedvlieg ziene perseuënlikke trainer-coach en hae is dat pes noe gebleve, wat vriej uniek is in de tennissjport.
Wassen wis in alle laeftiedscategorieë Nederlands kampioen te waere. Hae woort op zien vieftieënde zoawaal in de categorie tot en mèt zöstieën es biej de categorie tot en mèt achtieën nationaal kampioen. Biej de seniore woort hae nationaal kampioen op 20 mei 1995.
Wassen wis daonaeve in 't juniorecircuit diverse toernoje te winne. Op de Orange Bowl Cup, 't officieus waereldkampioensjap ónger zöstieën in Miami, sjpeelde hae es 15-jaorige de finale, mer hae verloor en woort zoa tweëde. Tweë jaor later op 't Europees kampioensjap in Klosters (Zjwitserlandj) woort hae in de finale in de derde set versjlage door Carlos Moyà mèt 6-4.
Profcarrière
Rogier Wassen haet zich toegelag op 't döbbelsjpel, hae sjpeelde dèks same mèt de Zuud-Afrikaan Jeff Coetzee. Zie behaolde same in 't kalenderjaor 2007 tweë titels, in Auckland en biej de Ordina Aope in Rosmale.
Rogier Wassen is oouch twee keër oetgekómme veur ’t Nederlandjs Davis Cup-team. Hae verloor dao-in twee keër, eine keër same mèt Peter Wessels, de angere keër mèt Robin Haase.
In zien ganse carrière bookde Wassen veer döbbeltitels, wo-ónger tweë in 2007.
In juli 2007 behaolde hae same mèt Robin Haase de finale van 't döbbeltoernooj biej de Dutch Open in Amersfoort. Hiejin verloor hae aevel van ein Argentiens duo mèt 6-2 en 6-0. In Limburg woort Rogier Wassen in 2007 verkaoze tot Sjportman van 't jaor.
2010
In jannewarie versjloog Wassen, aan de ziej van de Argentien Horacio Zeballos, de nummersj ein van de waereld Bob en Mike Bryan. 't Eësjte heuëgdepuntj van 2010 waas in 't Italiaanse Cordenons, wo Wassen same mèt Robin Haase ein Challenger-toernooj wón. Ein waek later, dit keër mèt Dustin Brown, zegevierde Wassen op 't Challenger-toernooj van Kitzbühel.
Op de US Open woort mèt de Duutsjer Florian Mayer de achste finale bereik, daoin woort verlaore van de Sjanjaarde Marcel Granollers en Tommy Robredo. De gooj samewirking mèt Brown woort in Szczecin, Pole vervolg, wo Wassen ziene derde Challenger van 2010 wón. Ein waek later haolde dees twee ouch de finale van 't ATP-toernooj in Metz.
Colombiaanse peso
D'r Colombiaanse peso (Sjpaans: Peso Colombiano; valutateke: COL$, officieel gebroek me nor 't $-teke) is de valuta va Colombia. Vruier woar inne peso 100 centavo, meh vaweëge de inflatie weëd dees ungereeheed neet mieë gebroek. De pesomunte woeëde in 2002 oet de circulatie gebrach, mar woeëde in 2012 ópnuits in umloop gebrach. Dees weëde seër dat joar gemaak va twieë metale en zint besjikbaar in 50, 100, 200, 500 en 1000 peso. 't Pepeergeld is besjikbaar in 1.000, 2.000, 5.000, 10.000, 20.000, 50.000 en 100.000 peso.
Bóndjskanseleer
De Bondjskanseleer (Duutsj: de Bundeskanzler) kin verwieze nao:
Clatsop County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Oregon thumb|200px|Ligking vaan Clatsop County Clatsop is 'n in 1844 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Clatsop heet ziene naom te daanke aon de gelieknaomege indianestam. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Astoria.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 2.810 km² boevaan 2.143 km² land is en 667 km² water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Clatsop County 35.630.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Kroekesjtop
'ne Kroekesjtop is eine Limburgse troetelnaam veur 'n kort gedrónge persoan. Ouch wirt hiejveur waal de (minder sympathieke) weurd kröppel of kräötsj gebruuk, womit dan 'n vrech klein kèndj of 'ne kleuter wirt bedoeld (eigelik emes dae achtergebleve is in de greuj).
't Woord kroekesjtop wirt ouch waal gebruuk veur 'ne körk óm ’n flesj of ’n kroek mèt aaf te sjloete. Zuug hiejveur körk.
1485
1484 - 1485 - 1486
Jokkmokk
Jokkmokk is 'n gemèndje in Norrbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 5.480 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 17.735,36 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 0,3 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,95% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Kèrke
Kèrke (Duits en Kleverlands: Kerken) is 'n Rienlandse gemeinte op de Nederriense Heuvelrögk in de krink (Kreis) Kreis Kleef, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 58,17 km² en 12.401 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 213 de veerkante kilometer.
't Op 34 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veer oortsdeile.
Columbia County (Oregon)
thumb|200px|Graofsjappe vaan Oregon thumb|200px|Ligking vaan Clatsop County Columbia is 'n in 1854 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Columbia is verneump nao Columbus, de maan dee Amerika oontdèkte. De hoofplaots vaan 't graofsjap is St. Helens.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 1.783 km² boevaan 1.701 km² land is en 82 km² water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Columbia County 43.560.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Voelenser
'ne Voelenser, ouch waal voeloar, is eine Limburgse sjelnaam veur ’n luij emes, emes dae neet gaer wirk. Ouch wirt hiejveur waal ’t woord voele gebruuk.
Etymologie
’t Woord voelenser is rechsjtreeks aafgeleid van ’t Duutsje woord Faulenser dat weer is aafgeleid van ’t middelhoagduutsj vülen en ’t middenederlands vulen of vuylen, dat sjteit veur rottende.
Larnaka (distrik)
thumb|left|150px|Larnaca volges Cyprus thumb|left|150px|'t Stèppellijneke laot 't klein stökske Larnaca zien wat in praktiek oonder Noord-Cyprus vilt thumb|right|150px|'t Mies rechter blauw distrik gief 't stök Larnaca wat in praktiek neet weurt bestuurd door Noord-Cyprus Larnaca (Nuigrieks: Λάρνακας, Larnakas, Törks: Larnaka, Ingels: Larnaca) is e distrik vaan Cyprus. Evels ligk e klein stökske in 't Noord-Cypriotisch Nicosia (distrik) en Famagusta (distrik). Noord-Cyprus weurt nörges in de EU erkind en boete de EU allein door Turkije. De EU zuut Noord-Larnaca dus ouch gezeen es door de Turkstaolege Cypriote bezat gebeed. De hoofplaots is Larnaka. 't Oppervlaak besleit 1129 km², es me oetgeit vaan 't gaans door Cyprus erkind Larnaca. Volges de census vaan 2001 gief 't 115.268 inwoeners. Hei zien evels woersjijnelek neet de bewoeners vaan Noord-Cypriotisch Larnakas mètgetèld.
Baives
Baives is 'n gemeinte (commune) in de Nord (ofwel 't Noordelek Departemint) in de regio Hauts-de-France, in 't noorde vaan Fraankriek. Tot 2015 huurde de gemeinte bij de regio Nord-Pas-de-Calais. De gemeinte heet de poscode:	59132.
De gemeinte is 7,98 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 167 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 21 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
Fransoze
De Fransoze (Frans: françois) vörmen e vouk det aafkump van Frankriek; zie deile de Franse kultuur en gesjiechten en kallen 't Frans of 'n verwantje Romaanse spraok. De Fransoze make zoea 90% vanne bevölking in Frankriek oet. De Franse zeen óntstangen oet 't minge van versjillige völker, aanvenkelik de Kelte (Galliërs) enne Romeine, mit later daobie de Germane (Franke, Noormanne, Visigoten enne Boergondiërs).
Werreldwied guuef 't zoeaget 113 miljoen Fransoze, wovan zoeaget 67 miljoen in Frankriek, 8,5 miljoen inne Vereinigdje Staote, 6,8 miljoen in Argentinië en 5 miljoen in Canada. Boete de Fransoze guuef 't nag etnische minderhejen in Frankriek, wie de inheimse minderheje vanne Baske (240.000) enne Bretoens (6 toet 7 miljoen); 't guuef onnag e deil inheimse Vlaminge bie Duunkirke, e deil inheimse Duutsjers innen Elzas en e deil inheimse Luxembörgers te zuje van 't eige landj. In recènter tieje zeen dao nag de Arabiere (5,9 miljoen), Berbers (1,5 miljoen), Iteljaender (1,5 miljoen), Portugeze (1,2 miljoen), Duutsjers (1,1 miljoen), Nederlenjers (1 miljoen) en Pole (1 miljoen) biegekómme.
Mitte oetbreijing van 't Frans koloniaal riek komen ouch väöl Fransoze terech in Azië, Amerika en Azië, veural in Nuuj-Frankriek. Algerieje, Haïti, Madagaskar en Marokko. Dit rizzelteerdje ónger anger inne apaarte etnische gruup vanne Cajuns in Louisiana enne Québécois in Quebec. Ouch óntvlöchdje väöl Hugenote Frankriek es e gevolg van religieus vervolginge; veur e deil höbbe dees zich ouch gevestig inne Lieëg Lenj, wodoor de Welsje kirke zeen óntstange.
Maerem
Maerem is ein van de aaj kerne van de veurmalige gemeindje Herte. De gemeindje Herte is biej de herindeiling van 1990 ingedeildj biej Remunj, zodet dit dus noe ein van de kerne van de gemeindje Remunj is.
Door alle nuuj boewprojekte die door de gemeindje Remunj zeen neergezatj zeen de kerne van de aaj gemeindje Herte volledig taegenein aan komme te ligke.
't Voetbalveldj de Wolfsberg van SHH (Sint Hadrianus Herte) de voetbalclub van Herte ligk nao de verplaatsing in Maerum.
Oeals
Oeals (noe plaatselik ooch Ools) is 't dialek oet Oeal (noe plaatselik ooch Ool). 't Wiektj 'n bietje aaf van 't Hertes dialek doordet in Ool heel väöl werkwäörd eindige mit 'n -j d'rachter, zjuus wie in Mofert. Det doon ze in Herte dös neet.
Oeals is 'n variant van 't Limburgs.
Jo Maas
Jo Maas (Èèsjde, 6 oktwoaber 1954) is 'ne veurmalige Nederlands Limburgse fitserenner.
Biografie
Es ammeteur behaolde Maas in 1977 ’n derde plaatsj biej de Nasjenale Kampioensjappe op de waeg. In 1978 wón hae twee etappes in de Runj van Wes-Henegouwe en woort hae teves eësjte in ’t eindjklassement van die runj. Ouch woort hae in dat jaor eësjte in de Belsje ammeteurklassieker Romsée-Stavelot-Romsée. Hae maakde zien profdebuut in 1979 en verrasjde mètein mèt ’n etappe-euverwinning en ein 7e plaatsj in 't eindjklassement van de Tour de France veur de relatief klein DAF Trucks-ploog. 't Jaor dao-op eindigde hae in de Tour op de 19e plaatsj in de eindjrangsjikking. Hae deeg in 1982 ouch mit aan de Runj van Sjpanje wo-in hae 'n 21e plaatsj behaolde in de eindjrangsjikking. ’n Jaor later haolde hae nog 'n 3e plaatsj in 't eindjklassement van de Runj van Andalusië, mèr hae dat jaor sjtopde abrup mèt fitserenne.
Jo Maas waas taenge 't eindj van zien wielercarrière woonechtig in Mesjtreech.
Belangriekste oetsjaeg
1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983
Bambecque
Bambecque (Nederlands: Bambeke) is 'n gemeinte (commune) in de Nord (ofwel 't Noordelek Departemint) in de regio Hauts-de-France, in 't noorde vaan Fraankriek. Tot 2015 huurde de gemeinte bij de regio Nord-Pas-de-Calais. De gemeinte heet de poscode:	59470.
De gemeinte is 11,81 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 812 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 69 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
Sjefke Janssen
Sjef (Sjefke) Janssen (Aelse, 28 oktober 1919-3 december 2015) is ènne veurmalige Nederlandse fitserenner. miniatuur|Sjefke Janssen (1965)
Biografie
Hae waas profesjenel fitserenner van 1946 pes 1954. Zoa es veur väöl van zien tiedgenote góldj, haet zien rennerscarrière danig geleje ónger 't oetbraeke van de Tweëde Waereldaorlog.
Janssen waas eine kleine (vandao Sjefke) en karaktervolle coureur dae zich, es rechgeaarde Limburger, 't bèste thoes veulde op ein einigszins geaccidenteerd tèrein, zoaes de Limburgse en Belzje heuvele. Zien bèste prestaties leverde hae in eindaagse koerse, mèt name waor hae in al die jaore es professioneel fitserenner dèks heël succesvol biej de Nationaal Kampioensjappe op de waeg. In 1947 en 1949 wórt hae dan ouch kampioen in dees discipline, allebeij de keëre op de Cauberg in Valkeberg. Hae naom tweë keër deil aan de Runj van Frankriek. In 1947 waas hae de ènnige Nederlander dae de Tour oetreej.
Sjefke Janssen is in december 2014 gestórve in ein verzörgingstehoes in zien woonplaatsj Aelse.
Trivia
Sjefke Janssen is de vader van Sjef Janssen, de bekènde ex-dressuurruiter, pèsjtrainer en bóndjscoach van de Nederlandse dressuurploog, dae getrouwd is mèt de dressuuramazone Anky van Grunsven.
Givonne
Givonne ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Sedan, in 't noordoaste van de Franse Ardenne, bie de Belzje grens mèt de Welsje provincies Henegouwe (Hainaut) en Luxembörg (Province de Luxembourg, dus neet 't land Luxembörg). Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes.
Glendale (Arizona)
right|thumb|200px|Locatie vaan Glendale left|thumb|150px|De Universiteit vaan Phoenix Glendale is 'n stad in Maricopa County, Arizona en tèlt 218.812 inwoeners. 't Is heimèt de 72e stad in de VS (2006). 't Oppervlak is 144,4 km².
Demografie
Vaan de bevolking is 7,4 % awwer es 65 jaor en ze besteit veur 21,3 % oet einpersoenhoeshawwes. De werkeloesheid is 2,6 % (ciefers volkstèlling 2000).
Libertiense roman
D'r Libertiense roman, oorsjpronkelek roman libertin, is e Fraans literair genre oet d'r 18de ieëw.
Oeal
Oeal (plaatselik ouch Ool) maaktj sinds de herindeiling van 1 januari 1990 deil oet van de gemeindje Remunj, toet dan haetj 't altied toet de gemeindje Herte beheurdj. Mit ongeveer 250 inwoners ligk 't aan de oevers van de maas en de door ontgrinjing ontsjtange "Oolderplas". Rondjom deze pool is de letste 10 jaor väöl watersjport recreatie ontsjtange.
Libertiense roman
Dit genre haat zieng wórtele in de Europese liberaal traditie die väöraafgegange waoërt dör de Griekse-Romeinse traditie mèt Sapho, Aristophanes, en later Ovidius en bie de Italiane mèt Baffo, en daonao in de Fraanse literatuur. De Percessie vaan Sjerpenheuvel va Théodore Weustenraad is naeve 'n satire en e pamflet ooch 'ne libertiense roman. Ooch al waoërt 't genre nao de Fraanse Revolutie minder gebroekd, dit genre zèt zich väöert bies in ozze tied.
'n Essentieel kenmaerk van d'r roman libertin is 't anticlericalisme en d'r erotiek. Dit genre is ooch anti-establishment en vèlt de gevestigde orde aan. De sjrievers zeunt dèk vervólgd en hön waerk verbaoje. Mètstens sjreef me anoniem in dit genre.
Oeal
Ool ligk iets ten zuide van Remunj, en aan de angere kantj van de Maas ligk ouch 't bekindje Oolderhuuske.
Dao besjtuitj ein bekindj gezegkdje wo 't plaetske Ool in veurkumptj: Dae is nag neet biej Ool euver, waat zo väöl wiltj zegke es dao is dae nag neet klaor mit.
's Zomers is d'r biej Ool ein voetgangers fietsers vaerke in de vaart welke de miense euverzitj nao Oolderhuuske en trök. Dit vaerke haetj den ouch de toepasselikke naam biej Ool euver....alle vaerbeutjes in Limburg
Van dit vaer zeen de eerste vermeljinge al gemaak in 1293, waonao 't deens haetj gedaon toet 1951 es officieel veerpontj. 't huidige beutje is sinds 18 april 1992 aktief in de wiekende en 's zomers.
Vereniginge
In Ool kintj men ondanks det d'r mer zo'n 250 miense wone ein oetgebreidj verenigingslaeve, naeve de Carnavalsvereniging de Waterratte geuftj 't dao ouch nog de biljaarvereniging De Maas Biljarters, ein buurtvereniging Sint Johannes Nepomucenus, Hengelsjportvereniging De Rietvoorn, Surfclub Drusus, Percussion-Orkest Ool en neet te vergaete de sjötterie St. Michaël Ool. Natuurlik zeen biej dees vereniginge ouch miense van de omringende kerne zowie Herte, Maerem en Ane Riékswaeg lid. Verder is d'r natuurlik väöl nuujboew rondjóm Ool gewaes en nog sjteeds, dao zeen komplete nuuj dörpe oet de grondj gesjtamp, zowie 't Meuleveldj, de Mösseberg, en noe resent de Wolfsberg en Oolderveste.
Beaufortzieë
thumb|De Beaufortzieë De Beaufortzieë (Ingels: Beaufort Sea, Frans: Mer de Beaufort) is 'n randzieë in de Naordelike Ieszieë. De zieë löp óngevier van Point Barrow in Alaska wies Bankseiland in Canada. De zieë besleit 'n oppervlakde van 476.000 km² en is gemiddeld doezend maeter deep. De Beaufortzieë is geneumd nao d'n Ierse ginneraal Francis Beaufort. Via 't Parrykanaal is zeej verbónde mit d'n Baffinbóch.
Vrahovice
Tiejes d'n Twieëdje Werreldkrieg boedje de Nazi's 'n observatiepuntj oppe häöel bie Vrahovice, veur oet te kieken euvere spaorwaeg. Nao d'n Twieëdje Werreldkrieg goof 't 'n interneringskamp in 't dörp veur Duutsjers oete regio rónjelóm Prostějov die nao Duutsjlandj woorte gedeporteerdj.
Kriegsveuring
Kriegsveuring of militair strategie is de samevattende naom vaan de zake (de industrie, de theorie, de wetensjap, de internationaal relaties) die weure ingezat bij 't veure vaan oorloge, of ouch 't oorlogveure zelf. Allewel tot 't veure vaan oorlog in de westerse maatsjappij algemein weurt oafgekäörd (of huugstens touwgestoon oet zelfverdeideging of um humanitair rejes) blief 't väöl lui fascinere. De kriegsveuring en al wat daobij huurt heet door de iewe eweg ummer 'ne groeten invlood gehad op 't daogeleks leve, ouch veur lui die gaaroet gein las oondervoonte vaan d'n oorlog.
Oetvindinge en wetensjap in relatie tot kriegsveuring
Väöl wetensjappeleke oontdèkkinge en oetvindinge zien of mèt opzat veur de kriegsveuring gemaak of daodoor behuurlek versterk. Dat begint al in de prehistorie, es me zweerde oet zoe sterk meugelek iezer moot gete, en krijg later zien beslaag in de verharde weeg vaan de Roemeine. In de twintegste iew weure mier oetvindinge gedoon es oets: d'n tank, de gifgaas, de atoombom (en daomèt ouch atoomenerzjie), de straoljager, 't GPS enzoewijer. Sommege vaan die oetvindinge kraoge dus later 'n bestumming veur civiel gebroek.
Zuug ouch gevechswaopes.
Ethiek vaan de kriegsveuring
Langen tied waor 't normaal tot 'ne leismaan (of -vrouw) zien legers gebruukde veur zien persoenleke doele: 't groondgebeed oetbreie of soms gewoen e gesjèl mèt 'nen aandere leismaan oetvechte. Al in de aajdheid evels bestoont de discussie euver wat in 'nen oorlog moch: zoe waor kritiek op Julius Caesar wie dee, bij zien vereuvering vaan Gallië, herhaoldelek de bevolking vaan 'ne vereuverde stam groetendeils oetmaorde. In de zeventiende iew sjreef d'n Hollender Hugo de Groot e book mèt de titel De jure bello ac pacis, euver 't oorlogsrech. Dao-in stèlde heer tot kriegsveuring in eder geval gerechvaardeg waor es e land woort aongevalle, en neet gerechvaardeg es me 'nen oorlog begos veur e land leeg te rouve.
Vaanaof de negentiende iew en veural nao d'n Ierste Wereldoolog is de discussie of oorlog überhaup wel gerechvaardeg kós weure op geng gekoume. Soldate weure jummers door leislui, die zelf neet of koum mètvechte en mijlewied vaan 't slaagveld aofstoon gecommandeerd veur ziech bloet te stèlle aon doedsgevaar. Ouch steit de sterk oongelieke struktuur vaan 't leger väöl lui tege. De Westerse len zien nao d'n Twiede Wereldoorlog ouch noets oorloge begós zoonder ziech daoveur te rechvaardege mèt arguminte euver zelfverdeideging of humanitair noedzaak. De discussie euver de rechvaardeging vaan oorlog bereikde häör huugdepunt tijdens de Vietnamoorlog en laojde recentelek weer op mèt d'n Derde Golfoorlog. 't Idee tot oorlog oonder al umstandeghede oongerechteg is neump me pacifisme.
1486
1485 - 1486 - 1487
thumb|Maximiliaan I van Oeasteriek
Haraucourt
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Sedan, in 't noordoaste van de Franse Ardenne, bie de Belzje grens mèt de Welsje provincies Henegouwe (Hainaut) en Luxembörg (Province de Luxembourg, dus neet 't land Luxembörg). Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 721 luuj op 'n oppervlaak van 11,53 veerkante kilometer en daomèt goof 't 62,53 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,82% de jaor.
Banteux
Banteux is 'n gemeinte (commune) in de Nord (ofwel 't Noordelek Departemint) in de regio Hauts-de-France, in 't noorde vaan Fraankriek. Tot 2015 huurde de gemeinte bij de regio Nord-Pas-de-Calais. De gemeinte heet de poscode:	59266.
De gemeinte is 6,18 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 349 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 56 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
Alphen aan den Rijn
Alphen aan den Rijn is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, aon d'n Awwe Rijn. 't Oppervlak vaan de gemeinte bedreug 132,49 km2; op 1 augustus 2013 woende hei 106.685 lui, boevaan 72.954 in de toenmaolege kleinder gemeinte. Neve de hoofplaots umvat de gemeinte nog de kerne Aarlanderveen, Benthuizen, Boskoop, Hazerswoude-Dorp, Hazerswoude-Rijndijk, Koudekerk aan den Rijn en Zwammerdam, zoewie de naobersjappe Benthorn, Groenendijk en Hogeveen.
Stadsgeziech
Alphen aan den Rijn is 'n aajd dörp en daodoor euverheers de nuibouw mie es in ander stei. In 't aajd dörp stoon nog wel e paar intersante hoezer aon d'n Awwe Rijn. De aw (pre-2014) gemeinte Alphen aan den Rijn kint 74 rieksmonuminte, boevaan 53 in de plaots Alphen zelf. Hei huurt ouch Oudshoorn bij, e veurmaoleg dörp wat allewijl es stadswiek weurt behandeld.
De PTT-torie, 'nen tillefoonmas, is in de ganse stad en häör umgeving good te zien.
Stadsfuncties
Alphen aan den Rijn is mèt Gouda 't centrum vaan 't Greun Hart. Behave in industrie en deenste wie hospitaole, sjaole en winkele uut dat ziech in cultureel en recreatief veurzieninge wie e poppodium, e themapark ('t Archeon) en 'ne vogel-zoo (Avifauna).
Waope
Op 23 aprèl 1918 kraog de gemeinte vaan d'n Hoege Raod vaan Adel 't volgend waope touwgekind:
Historie
Alphen aan den Rijn is in de Romeinsen tied oontstande es castellum, 'n vesting aon d'n Awwe Rijn, dee de Rieksgrèns vaan 't Romeins Riek waor. 't Hètde daan Albanianae. In de iewe daonao greujde 't oet tot 'n ech dörp, zeker naotot in 1122 de Rien umgeleid woort nao de Lek en de euvers vaan de Aw Rien neet mier euverstruimde. Vaanaof naoventrint 1200 woort Alphen geregeerd door 'n aofsplitsing vaan 't hoes Van Cralingen; die gónge ziech naodeen de "hiere vaan Alphen" neume.
Nao de Napoleontischen tied woort Alphen 'n gemeinte. De naom Alphen aan den Rijn woort pas officieel in 1918 wie de gemeinte Aarlanderveen en Oudshoorn annexeerde. In 1964 woort ouch Zwammerdam touwgeveug. Nao 1950 is 't dörp oetgegreujd tot de middelgroete stad die 't noe is. De landeleke planning veur de Ruimteleke Ordening evels wèlt 't oetbreie vaan de gemeintes in 't Greun Hart liever get aofremme.
Op 1 jannewarie 2014 weurt de gemeinte Alphen aan den Rijn oetgebreid mèt Boskoop en Rijnwoude. Tot dees nui gemeinte de naom Alphen aan den Rijn blijf drage, is bij de fusiepartners neet gans oonumstreje.
Glaire
Glaire ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Sedan, in 't noordoaste van de Franse Ardenne, bie de Belzje grens mèt de Welsje provincies Henegouwe (Hainaut) en Luxembörg (Province de Luxembourg, dus neet 't land Luxembörg). Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 845 luuj op 'n oppervlaak van 6,46 veerkante kilometer en daomèt goof 't 130,8 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,8% de jaor.
Brach
Brach (Maasbracht op 't Nederlands) is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Maasgoew. 't Ligk aon de rechterkant vaan de Maos en 't Julianakenaal, tegeneuver Wèssem, stroumopwaarts (zuidwestelek) vaan Lin, stroumaofwaarts (noordoostelek) vaan Staeveswaert, noordelek vaan Ech en (noord)westelek vaan Mofert. De plaots heet op d'n heenweeg (vaanoet 't noorde) 'nen aofslaag aon d'n A2 en ligk kortbij 't indpunt vaan d'n A73 (knouppunt 't Vóndjere). Tot 2007 waor Brach 'n zelfstandege gemeinte.
Historie
In Brach, op de Steinakker um perceis te zien, zien voondste oet de Romeinsen tied gedoon. Brach waor aajdtieds gein zelfstendege plaots: 't veel oonder de sjepebaank vaan Ech. In d'n Tachtegjaoregen Oorlog wisselde 't mie es eine kier tösse de Rippubliek en de Spanjole; bij de Vrei vaan Münster (1648) hele die lèste 't. Bij de Vrei vaan Utrech vaan 1713 (en e paar in de volgende jaore geslote vervolgverdraoge) woort Brach evels aon de Rippubliek touwbedeild.
Mèt de Franse bezètting woort Brach aonvenkelek (1796) ingedeild in 't kanton Ech, wat in 1800 in versjèllende klein gemeintes (mairies) woort opgedeild. Ein vaan die gemeintes waor Brach; dit waor d'n ierste kier tot 't dörp bestuurlek zelfstandeg woort.
Op 30 september 1944 deeg 't Pruus gezag alle sjeper in de binnenhave vaan Brach opbloze. In 1991 woorte de gemeintes Lin, Staeveswaert en G'n Oea en De Laak aon Brach touwgevoog. Dees oetgebreide gemeinte Brach bestoont tot 1 jannewarie 2007, wie ze mèt Hael en Toear fuseerde tot de nui gemeinte Maasgoew. De take vaan hoofplaots woorte verdeild tösse Brach en Hael.
Historische inwoenertalle
Brach is veural nao d'n Twiede Wereldoorlog zier hel gegreujd.
(v1830=100)
Waope
thumb|Waope vaan de gemeinte Brach veur de ierste fusie (zuug de teks). 't Waope wat me in d'n tabel zuut waor vaan de oetgebreide gemeinte, die dit sinds 21 fibberwarie 1992 droog. 't Liet ziech zoe umsjrieve:
Daoveur had de aw gemeinte Brach sinds 9 mei 1889 'n aander waope (zuug heineve). Dit waor gedeild, mèt in 't rechterdeil (veur de beziener links) 't bove besjreve sjuinskruus en in 't linkerdeil, in goud, de H. Gertrudis vaan Nijvel.
Brach waor oonder 't ancien regime neet zelfstendeg (herlees de historie) en had daorum toen gei waope of zegel. 't Sjuinskruus (Andreaskruus), wat in bei waopes veurkump, is 't waope vaan Ech, boe Brach iewe oonder veel. Getrudis is de parochieheilege vaan Brach. D'n umgewende liew vaan goud is de liew vaan Gelder; zoewel Brach es Lin höbbe bij Gelder gehuurd en 't waope vaan Lin had de Gelderse liew ouch. De liew vaan zèlver in keel is vaan Staeveswaer; Staeveswaert, vreuger 'n veurnaom vesting en in de middeliewe oonaofhenkelek vaan Gelder, woort belaankriek genog gevoonte um gans 't waope op te numme. 't Waope vaan G'n Oea en De Laak kaom neet in 't nui waope trök.
Thai (taol)
frame|Verspreiing vaan 't Thai es inheimse/ierste taol (doonkerblauw) en taol vaan 'n minderheid (leechblauw). 't Thai of Thais (historisch Siamees, eige naom ภาษาไทย Phasa Thai) is 'n Tai-Kadaitaol die es officieel taol vaan 't keuninkriek Thailand deens deit. Ze heet tösse de 20 en 36 mieljoen moojertaolsprekers en weurt door nog tientalle mieljoene es twiede taol gesproke en verstande. Häör ingste verwantsjappe ligke bij diverse taole in de regio, boe-oonder 't Laotiaans; get wijer verwant is 't Thai mèt diverse minderheidstaole oet Zuid-China. Allewel tot ze neet verwant is mèt 't Chinees, Vietnamees of Khmer, deilt ze daomèt wel belaankrieke kinmerke (toene, isolerende grammatica); ze maak deil oet vaan d'n Oos-Aziatische taolboond. Ouch heet de taol väöl wäörd oet de Indiase taole opgenome. 't Thais sjrif huurt bij de Brahmaanse sjrifte.
Verspreiing
Eigelek Thai weurt in e groet gebeed in 't midde vaan 't land gesproke ('t middeblauw gebeed op 't keertsje). Ouch in de res vaan 't land weure ing aon 't Thai verwante taole gemojld, die me dialekte zouw kinne neume. Belaankriekste oetzundering is 't zuie vaan 't land, boe 't compleet onverwant Maleis inheims is. Euveral in 't land weurt de Thaise taol wel gelierd en verstande, en euveral gief 't wel lui die 't es ierste taol höbbe. In 't deep zuie is de positie vaan de taol 't zwaakste.
Verwantsjappe
't Thai maak oonderdeil oet vaan de Tai-Kadaitaole, ouch wel bekind es Kra-Daitaole, 'n rillatief klein femilie die zienen oersprunk woersjijnelek in Zuid-China heet en in verband weurt gebrach mèt de taol vaan de aw Baiyue. Daobinne vörme de Taitaole (zoonder h) numeriek wiedoet de groetste femilie. 't Thai huurt bij de Zuidwesteleke Taitaole, die in 't uterste zuie vaan China beginne, doorloupe tot - inderdaod - in Thailand en ouch 't Laotiaans umvat. 't Eigelek Thai maak deil oet vaan 'n gróp vaan tien taole, de Chiang Saentaole. Die zien al zoe ing verwant tot me ze es dialekte vaanein kin zien. Die breurkes en zösterkes vaan 't Thai weure veural in Thailand zelf gesproke, meh ouch in 't noorde vaan Vietnam zoewie in deile vaan Laos en China. Sommege vaan die taole weure nog wel opgesjreve; 't Noordelek Thai waor vreuger 'n volweerdege sjrieftaol.
Historie
De historie vaan 't Thai begint roond 1000 nao Christus, es de Tai vaanoet de Perelreviermoond (de regio vaan 't huieg Kanton en Hong Kong) Zuidoos-Azië binnedringe. Veur de Tai woende in dit gebeed de Dvaravati, 'n Austro-Aziatisch sprekend volk verwant aon de Khmer (in Cambodja). De ierste sprekers vaan 't T(h)ai in Thailand weure geassocieerd mèt 't Sukkothairiek en 't Ayutthayariek in de late middeliewe.
De vieftiende-iewse Chinese reisgids Yingya Shenglan merk op tot de taol vaan dat riek rappeleert aon 't Kantonees. Dees taole zien neet verwant, dus dat is e teike tot d'n Oos-Aziaotischen taolboond al gooddeils euverind stoont. Me reconstrueert veur 't Aajdthai drei toene in ope lèttergrepe; in geslote lèttergrepe gaof 't gei versjèl. 't Gaof wel väöl mie versjèllende consonante, die later väölal mètein zien samegevalle. Veurheer versjèllende klaanke lete in dat perces wel hun spore nao in 't toensysteem.
Es ierste, nog in d'n Aajdthaisen tied, verdwene de foneme /x/ en /ɣ/, die samevele mèt respectievelek /kʰ/ en /g/. E preglottaol foneem /ʔj/ kin ouch nog bestande höbbe ietot 't vreug in de literairen tied opgóng in /hj/ of /j̊/. Tösse zoeget 1300 en 1600 vele daan de stumhöbbende plosieve /b/, /d/, /ɡ/ en /dʑ/ same mèt de geaspireerde plosieve /pʰ/, /tʰ/, /kʰ/ en /tɕʰ/. Ouch de stumhöbbende fricatieve woorte stumloes. 't Subtiel versjèl tösse stumhöbbende en stumloes sonorante (approximante en glijklaanke), wat al in 't Oer-Tai had bestande, verdween noe ouch. Al dees veranderinge zien te tracere aon de hand vaan 't Thais sjrif: dèks heet 't alfabet noe veur eine klaank twie teikes; die mote in vreugeren tied veur twie versjèllende klaank höbbe gestande.
De toene woorte door dit perces geplits. Eder vaan de drei aw toene kraog noe 'nen hoege en liege variant. Syllabes die veurheer mèt 'ne stumhöbbende consonant begóste, kraoge de lieg variante; syllabes mèt 'nen oersprunkeleke geaspireerde consonant pakde de hoeger variante. Nao gewoen stumloes consonante (dus zoonder aspiratie) kaom bij d'n toen de liege variant; bij de twie aander toene evels d'n hoegere.
't Vocaolsysteem liekent nog väöl op 't Aajdthai en zelfs Oer-Thai. Wel kint 't modern Thai e lengdeversjèl wat veur de aw taolfases neet te reconstruere vèlt. Dat versjèl is neet bij alle nege vocaole fonemisch; allein /a/ en /aː/ zien dujelek gesjeie. Me dink daorum tot /aː/ trökgeit op Oerthais /a/, en /a/ op /ɤ/. Modern Thaise wäörd die /ɤ/ of /ɤː/ höbbe koume dinkelek oet aander taole.
Sjrif
't Thai weurt gesjreven in 't Thais sjrif, wat vaan Indischen oersprunk is en zoedoende verwant mèt modern Indiase sjrifte wie 't Devanagari. Oersprunkelek wèrkden 't zjus op dezelfde meneer wie 'n abugida: de hoofteikes stoonte veur consonante, boe vocaolteikes bove woorte gezat wienie vaan touwpassing. Bij oontstentenis laos me, wie in de Indiase sjrifte, 'n a (of 'n o). Allewijl evels höbbe soms twie lètters dezelfde consonantweerde, meh weure ze mèt 'nen aanderen toen geassocieerd. Dat heet alles te make mèt de oontwikkeling vaan de Thaise taol, boe 'n vermindering vaan 't aontal klaankkwaliteite de oontwikkeling vaan toene tot gevolg had (zuug bove). Nog e paar vaan die evoluties, in combinatie mèt poginge veur dao weer get lijn in te bringe, höbbe 't Thais sjrif lesteger gemaak es zien Indiase zösters. Wel sjeelt 't tot de lètters neet weure doorverboonde, zoetot ze veur computersysteme vrij gemekelek zien weer te geve.
Vocaole
thumb|Positie vaan de nege Thaise vocaole. Veur 't Thai liet ziech e systeem mèt nege vocaole opstèlle. Vocaole kinne geslote, midde op ope zien, en veur of achter. Achterklinkers höbbe 'ne gerunde ne 'nen oongerunde variant. Alle nege vocaole kinne kort en laank zien, meh veur neet allemaol is 't eve gemekelek um minimaol paore te vinde die allein mer door hun vocaollengde versjèlle. 't Gemekelekste is dat bij /a/ en /aː/; op de rei weurt heibove ingegaange. Vocaole in ope syllabe zien ummer laank; in geslote syllabe euverwegend kort.
Zoedoende kump me op 't volgend systeem:
Ranomi Kromowidjojo
thumb|Kromowidjojo weurt gehöldeg in 't Olympisch Stadion vaan Amsterdam, nao de Speule vaan [[Peking in 2008]] Ranomi Kromowidjojo (Sauwerd, gemeinte Winsum, 20 augustus 1990) is 'n Nederlandse zwumster vaan Javaansen aofkóms. Sinds 2005, wie ze deilnaom aon de EK kortebaon, zwump ze bij de seniore. Ze deeg twie kier aon de Olympische Speule mèt, in 2008 en 2012, en haolde bij allebei gouwe medajele. Ze is gespecialiseerd in de vrije slaag en de rögkslag.