cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roeme
Historie
Dit veranderde mèt de renaissance. De pause begóste de woerde vaan al 't sjoent in hun stad in te zien en verboje de gebouwe te besjaoje. Ouch leet heer in deen tied hiel väöl nui kèrke bouwe en trok heer kunsteneers oet gans Italië aon, wie Michelangelo Buonarotti. De paus bleef de stad Roeme regere tot 1870; in dat jaor vereuverde 't Italiaans leger 't laotste wat euver waor vaan de kèrkeleke staot. Roeme, heileg in Italiaans-nationalistische ouge um zien historie es centrum vaan 't Roemeins riek, woort, oondanks zien relatief gering beteikenis tot hoofstad vaan Italië oetgerope en greujde de decennia dao-op wier al ander stei in Italié veurbij. Benito Mussolini, dee nog väöl mie in Roeme en 't Roemeins verleje zaog, leet de stad oetbreie mèt 'n wiek in 't zuide, de E.U.R., mèt hei en dao bezeenswoerdeg gebouwe. Ouch in de Italiaanse rippebliek bleef de stad important. Ze woort in deen tied euverwegend door linkse politici geregeerd.
Chileens hierevoetbalèlftal
't Chileens hierevoetbalèlftal vertrejt Chili in internationaol voetbalmatche. 't Land heet 'n aw voetbaltraditie die trökgeit tot de late negentienden iew. 't Èlftal heet door de jaore heer zier wisselend gepresteerd, meh deeg in zien bèste jaore mèt aon de wereldtop. 't Team weurt gereguleerd door de Chileense voetbalboond FFCh, dee is aongeslote bij de CONMEBOL.
Historie
De FFCh woort al in 1895 opgeriech. In Chili kaom 't voetbal oongeveer in d'nzelfden tied op wie in Argentinië en Uruguay, en e stök ieder es in Brazilië. 't Nationaol èlftal woort in 1910 gestiech; 't späölde zienen ierste match tegen Argentinië (3-1 verlees). In 1916 waor Chili, same mèt Argentinië, Brazilië en Uruguay, ein vaan de stiechtende naties vaan de CONMEBOL; datzelfde jaor späölde de veer èlftalle veur 't iers um 't Zuid-Amerikaans kampioensjap. Ouch op 't ierste Wereldkampioensjap (1930, in Urugay) waor Chili presint. Tege de groete voetbal-len kós 't evels neet op.
Ouch de jaore daonao waor 't land geine groete wereldspeuler. 't WK woort dèks neet gehaold. De bèste prestaties waore twie twiede plaotse in 't continentaol kampioensjap in 1955 resp. 1956. In 1963, op 't WK in eige land, góng 't evels gans aanders. 't Euverleefde 'n poule mèt oonder mie Wes-Duitsland en Italië. In de haaf finaal góng 't oetindelek tege de latere kampioen Brazilië t'n oonder. Nao wins in de troesfinaal tege Joegoslavië woort 't team oetindelek daarde. In de jaore zeventeg góng 't wisselend, in de jaore tachteg euver 't algemein minder. Aon de WK's vaan 1990 en 1994 moch Chili neet mètdoen nao 't Rojas-sjenaol: Chili waor bij 'ne match tege Brazilië vaan 't veld geloupe naotot keeper Roberto Rojas zoegezag door vuurwerk waor geraak; heer bleek dit gesimuleerd te höbbe.
Ouch in de jaore negenteg en de jaore nul veel 't Chileens team neet op. Dit veraanderde midde jaore tien. 'n Generatie speulers die in 't decennium daoveur waor opgestande, kaom noe tot bleuj bij groete Europese clubs. Oonder hun waore Alexis Sánchez (Udinese, FC Barcelona, Arsenal), Claudio Bravo (Real Sociedad, FC Barcelona, Manchester City), Arturo Vidal (Bayer Leverkusen, Juventus, Bayern München) en Eduardo Vargas S.S.C. Napoli, TSG 1889 Hoffenheim). Dit team maakde Chili in 2015 veur 't iers kampioen vaan Zuid-Amerika. Ouch de jubileumeditie 't jaor dao-op wis Chili te pakke.
Wienerte
Wienerte is e klein gehuch bie Naer inne gemèndje Leudaal. 't Gehuch ligk t'n zuje vanne Naerbaek (vanne Naerse gehuchte boete Eilandj ligken allein Gendiek en Eilandj ouch t'n zuje van dees baek). In 't naorde wuuertj Wienerte begrens door Hansem, in 't oeaste dore Maas, in 't zuje door e weigebied richting Bögkeme, in 't wèste door Gendiek en Eilandj.
Kesjteël Nijenborgh
right|thumb|250px|Heërehoes Op de Biest, geboewd op de fundamente van ein van de taores van de Nijenborgh.
Kesjteël Nijenborgh, taengewoordig Hoes Op de Biest geneump, is gelaege in de Nederlands Limburgse gemeinte Wieërt.
Besjrieving van 't kesjteël
't Kesjteël is 'n rewien van de tösje 1455 en 1461 door Jacob I van Horne geboewde börch. Dees börch waas de zetel van de heëre van Weert en de latere grave van Horn en besjtónd oet 'n hoofbörch en 'n, ouch 15e eëuwse, veurbörch. De hoofbörch waas gelaege op 'n döbbel ómgrach terrein en hèj 'n rechhokig gróndjplan van circa 75x60 maeter mèt 'n ómmoerde bènneplaatsj. Op de hookpuntje laoge veer taores, wovan op de noord- en zuudhook tweë forsje veerkantje taores mèt hoag sjpitse en laatgotiese architectuur mèt groate rame, arkeltäörekes, daakkapelle en 'ne traptaore, en tweë kleinere rónje taores op allebei de anger heuk. 't Hèj 'ne groate, zeer hoage woonvleugel mèt trapgaevele, dae waas geplaatsj taenge ein van de lang ziej, 'n paortgeboew en veur 't euverige waas 't gesjlaote door 'n kesjteëlmoer.
't Kesjteël woort verrinneweert in 1702 tiedes de Sjpaanse Successieaorlog bie 't belègk van Wieërt. Alles wat d'r euoverbleef ware de restante van de hooktaores, de ómmoering en deile van 't paortgeboew in de veurbörch.
Op de fundamente van de veerkantje zudelike taore woort in 1841 't hujige heërehoes Op de Biest geboewd. De rónje oastelike taore woort in de 19e eëuw nog verhoagd.
Gesjiedenis en beweuners
De heëre van Horn, die hun sjtamsjlot hèje in Horn, beheuërde tot de veurnaamste adel in de Nederlanden. Toen ze vanaaf de 12e eëuw 't voogdiesjap euver Wieërt verwórve, besjlaote ze óm hunne zaetel te verplaatsje nao die sjtad en boewde hieveur de Aldenborgh. Ómdat 't awt kesjteël in 1455 neet meë aan de eise van daen tied voldeeg woort besjlaote óm 'n nuuj börch te boewe. 't Vèrrees op ènnige hónderde maeters van de Aldenborgh, taenge de sjtadsómwalling van Wieërt en ze neumde dit de Nijenborgh (Nuuj Börch). De Aldenborgh woort in 1461, toen de nuuj börch vaerdig waas, gesjónke aan de Minderbroeders.
Filips van Montmorency
De meis bekènde naozaat van de van Horne’s waas Filips van Montmorency. Hae waas de zoon van Jozef van Montmorency, graaf van Nevele en waas in zien jóng jaore eësj page, later kamerheër aan 't hof van keizer Karel V. Zien moder Anna van Egmont, hertrouwde mèt Jan van Horne (1480-1540). Filips woort in 1540 door 'n besjikking van ziene sjtiefvader eigenaer van de Nijenborgh, 't graafsjap Horne en de heërlikheje Heusden, Altena en Weert naoleet. Hae waas getrouwd mèt Walburgia van Nieuwenaar, 'n waalgestèlde edelvrouw. Hae maakde snèl carrière, in 1555 sjtadhouwer (legeraanveurder) van Gelre en in 1556 Ridder in de Orde van 't Gulden Vlies. In 1558 volgde hae Maximiliaan II van Bourgondië op es admiraal van de Nederlanden en in 1559 waas hae admiraal-generaal van de  Sjpaanse vloot en begeleide hae in die functie Philips II nao Sjpanje. Door zien groate successe woort hae beneump tot lid van de Raod van Sjtate. In dees hoedanigheid beheuërde hae later, same mèt Willem van Oranje, Lamoraal van Egmont en Brederode, tot de kopsjtökke van 't verzèt taenge 't beleid van de kardinaal Antoine Perrenot Granvelle, bisjop van Atrecht, dae de inquisitie (vervolging van de prottèsjtante) inveurde in Vlaanderen. Filips II sjtuurde in 1579 de hertog van Alva nao de Nederlande óm orde op zake te sjtèlle nao de Beeldesjtorm. Willem van Oranje óntvluchde hie-op Brussel; Egmont en Horne besjlote neet te vluchte. Alva leet vriewaal direk nao zien aankóms de grave Egmont en Horne arrestere. Op 5 juni 1568 woorte allebei de edelmen ónthoof op de Groate Mert van Brussel. Filips van Montmorency woort begrave in de Sint Martinuskirk in Wieërt. De titel Graaf van Horne ging euver op ziene jóngere broor Floris dae aevel in 1570 ouch óm 't laeve woort gebrach nao 'n missie van de Sjpaanse keuning.
Opvolgers van de van Horne’s es heëre van Weert woorte de prinse van Chimay oet Henegouwe.
80-jaorige aorlog en later
De ónthoofding van Egmont en Hoorne woort 't definitieve sein veur de Nederlandse opsjtand. Kesjteël Nijenborgh woort meer kieëre belaegerd tiedes de 80-jaorige aorlog, aafwisselend door de Sjpaanse en Sjtaatse troepe. ’t Woort ónger angere in 1578 door Willem van Oranje ingenómme mèr kaum drie maondj later in fibberwari 1579 weer door 't leger van de Hertog van Parma heroverd. 't Kesjteël woort in 1702 tiedes de Sjpaanse successieaorlog vriewaal gans verrinneweert door de troepen van de hertog van Marlborough, John Churchill (veurvader van Winston Churchill). Allein de rewien van de toegankspaort van de veurbörch en reste van ènnige hooktaores getuge noe nog van de aanwezigheid van dit kesjteël.
Aerosol
'nen Aerosol is 'n colloied waat besteit oet hièl klein vaste of vleujbaar deilkes die gesuspendeerdj zeen in e gaas.
Kesjteël Nijenborgh
80-jaorige aorlog en later
't Kesjteël bleef waal nog in bezit van de prinse van Chemay, maar woort neet meë door hun opnuuj opgeboewd. 't Raakde wiejer in verval ómdat dees eigenaers zich d'r kaum óm bekómmerde en lever in hun kesjteële in Henegouwe verbleve. In 1841 woort de rewien aangekoch door Louis Beerenbroeck, veurmalig börgemeister van Wieërt. Hae leet op de oastelike taorereste 'n gans nuuj heërehoes boewe dat de naam kreeg "Hoes Op de Biest". Later woonde d'r nog de femilies Coenen, Wolterbeek en Scheymans. Dees lètste femilie steit al sins 1923 te book es eigenaer van de hujige geboewe en haet d'r 'ne houthanjel gevestigd.
Aerosol
Wölk en mès zint veurbiljer van 'nen aerosol dae besteit oet hièl klein druuppelkes aan water. E veurbild van 'nen aerosol dae besteit oet vaste deilkes is rouk.
Aërosole höbbe invlood op 't klimaat. Aan d'n eine kantj doordet ze invallendje straoling van de zón waerketsje en aan d'n angere kantj doordet ze invlood höbbe op de eigesjappe van wölk.
Eilandj (Leudaal)
Eilandj (Nederlandjs: Eiland) is e klein gehuch bie Naer inne gemèndje Leudaal. 't Gehuch ligk tösse Naer en Nunem in, t'n zuje vanne Naerbaek (vanne Naerse gehuchte boete Eilandj ligken allein Gendiek en Wienerte ouch t'n zuje van dees baek). In 't naorde wuuertj Eilandj begrens door Naer, in 't oeaste door Hansem, in 't zuje door e weigebied richting Bögkeme, in 't zuudoeaste door Gendiek en in 't wèste ouch door Naer.
Straote
De volgendje straote ligken op Eilandj:
Queen
Queen is 'ne rockband oet Londe.
De klassieke bezetting vaan de Queen bestoont oet Freddie Mercury (gitaar, zaank), John Deacon (bas), Brian Harold May (gitaar) en Roger Meddows Taylor (drums).
Steinhagen
Steinhagen ies 'n gemeinte in de Wesfaalse krink Kreis Gütersloh, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.
De op 99 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 56,41 km², op 31 december 2018 20.698 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 367 de veerkante kilometer.
1645
1642 - 1643 - 1644 - 1645 - 1646 - 1647 - 1648 1645 (MDCXLV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdag op de Juliaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|left|200px| Palies Hoes Ten Bosch, geboewd in 1645 thumb|right|150px|Hugo de Groot, gesjtórve 28 augustus
Langenberg
Langenberg ies 'n gemeinte in de Wesfaalse en Sauerlandse krink Kreis Gütersloh, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale, neet de verwarre mèt 't gelieknamege Nederlandse dörp in de gemeinte Boxtel. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.
De op 88 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 38,31 km², op 31 december 2018 8.597 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 224 de veerkante kilometer.
't Hoagste punt van Langenberg is de gelieknamege berg, de Langenberg. Op d'n top van de berg sjteit me op 843,2 meter: 't hoagste punt van de gansen deilsjtaat Noordrien-Wesfale.
Järfälla
Järfälla is 'n gemèndje in Stockholms län, Zwede. De gemèndje tèltj 62.146 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 54,05 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1.149,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
20,24% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Euro
thumb|upright|Diverse euromunte en -biljètte. D'n euro (symbool €) is de munteinheid vaan de len die de Economische en Monetair Unie oetmake; dit is de mierderheid vaan de len in de Europees Unie. Vaan de EU-len die de aander ach munteinhede vaan de Europese Unie nog hantere, zien 't d'rs zeve die in theorie verpliech d'n euro in te veure. Allein Denemarke (mèt d'n Deense kroen) heet 'n oetzoonderingspositie gekrege binne 't Verdraag vaan Mestreech (1992). D'n euro, dee verdeild is in 100 cent, besteit sinds 1 januari 1999 in girale (oonziechbare) vörm (mèt de nationaal munte tege 'n vaste koers aon d'n euro gekoppeld); in 2002 vervóng 'r de nationaal munteinhede ouch chartaol.
Jean Baudrillard
thumb|Jean Baudrillard in 2004 Jean Baudrillard (Reims, 20 juli 1929 - Paries, 6 miert 2007) waor 'ne Franse socioloog, mediaweitesjapper, cultuurcriticus en posmodern filosoof. Heer waor eine vaan de meis intellectuele figure vaan de iewwisseling vaan de 20e nao 21e iew dee filosofie, sociale theorie en cultuurele metafysica combineerde die reflecteerde op sleutebezeje vaan fenomene dit tiedperk. Heer had 'n sjerpe kritiek op de allewijl maotsjappij, kultuur en dinke. Baudrillard weurt dèks gezeen es de groete guru vaan de Franse posmoderne theorie, al weurt heer ouch gezeen es provocatief sjriever en sjöpper vaan versjèllende nui vörm vaan sjrieve. Heer heet mie es daarteg beuk gesjreve en waor commentateur vaan de meise oetspringende culturele en sociologische fenomene vaan de allewijl periood, inclusief de oetwissing vaan de distinctie vaan geslachte, rasse en klasse, die de gestructureerde modern samelevinge zawwe höbbe veranderd in de nui posmoderne consumintemaatsjappije mèt häöre groete force vaan media en technologie; de veranderende rólle vaan köns en sjoenegheidslier; fundamentele veranderinge in polletiek, cultuur en de mins; en de impact vaan de nui media, informatie, en cybernet-technologieë in de creatie vaan 'n qualitatief aandere sociale hierarchie, die fundamentele mutaties vaan de mins en 't sociaal leve mèt häör mèt brink.
Euro
Veurhistorie
In de middeliewe en e groet deil vaan de vreugmodernen tied gaof 't gein echte nationaol munte. Muntsoorte woorte dèks in talloes Europees len geslage, en vreem munte woorte dèks geaccepteerd. Deils kaom dat door de metaole standaard: gouwe en zèlvere munte waore weerd wat ze aon edelmetaol bevatde. Mèt de opkoms vaan nationaol staote kaom dao laankzaam 'n ind aon. Vaanaof de negentienden iew sloge len hun eige munte, die bij wèt tot betaolmiddel woorte verklaord. Me mós noe bij 't euversteke vaan de landsgrens geld wissele. Wel gaof 't toen al poginge, veural tösse bevrunde len, um de munteinhede te harmonisere. Zoe deeg 't Belsj tösse 1865 en 1927 mèt in de Latijnse Muntunie.
Jean Baudrillard
Veur 'n aontal jaore waor Baudrillard e cultfiguur vaan de posmoderne theorie, mer heer góng wijer es 't posmodern discourse vaan de vreuge tachteger jaor nao 't allewijl, door 'n individualistische theorie te oontwikkeleke roontelum filosofische analyse. Baudrillard steit bekind es 'nen theoris dee ziech constant bewoog tösse sociale theorie en posmoderne theorie door middel vaan filosofische analyses, 'nen theoris dee via nui weeg 't leve vaan symboliek en de impact vaan technologie op sociaal leve sjetsde, en iemes dee systematisch geaccepteerde menere vaan modern dinke bekritiseerde, wijl heer zien eige filosofische perspectieve bleef oontwikkele.
Euro
Veurhistorie
In de crisis vaan de jaore 1930 woort de situatie nog väöl ooneuverziechteleker. De mieste len lete de gouwe standaard los. Munte begóste noe los vaanein te devaluere, 'ne maotregel dee nujeg waor um de concurrentie op gaank te kriege. De koerse woorte door de valutamerret bepaold en door intern inflatie. De oonderling weerdes vaan de munte móste weure benaoderd in daogeleks veraanderende getalle mèt väöl ciefers achter de komma.
Nao d'n oorlog woort de gouwe standaard tijelek herstèld, meh de gecompleceerde wisselkoerse en de noedzaak um geld te wissele bleve. Wie roond 1970 'ne nuie crisis oetbraok, en land nao land de gouwe standaard weer losleet, beslote de len vaan de EEG tot de opriechting vaan de Slang. Heimèt woort aofgesproke tot koerse oonderein mer beperk mochte sjógkele, zoetot handel tösse twie EEG-len gein al te groete risico's oplieverde. Ouch veur consumente had dit 't veurdeil tot prieze in 'n Europees boeteland good te vergelieke waore.
De Slang waor gei laank leve gegund, meh in 1979 woort 't Europees Monetair Systeem (EMS) ingestèld, boemèt op Europees niveau 't monetair beleid in eder land gecoördineerd kós weure. De nationaol munte woorte ouch gekoppeld aon d'n ECU (European Currency Unit, meh ouch 'ne knipoug nao de aw Franse munt écu), 'n virtueel munt. In de loup vaan de jaore tachteg woort dat beleid wijergoond; 't Europees Monetair Instituut (EMI) in Frankfort góng ummer mie bepaole. Dit waor neet nao de zin vaan de Britse premier Thatcher, die zègkesjap euver de eige economie wouw hawwe.
Aonname en opriechting
In 1992 woort 't Verdraag vaan Mestreech geslote. Heibij woort de EG getransformeerd in de väöl mie geïntegreerde EU. Eint vaan de beslete waor tot me 'n gemeinsjappeleke munt zouw inveure. De Britte beslote neet mèt te doen; dat woort ze ouch gegönd. (Oetindelek trokke ze later dat jaor 't poond definitief oet 't EMI trök, neet um ideologische reies meh gedwoonge door de crisis vaan 'Zwarte Goonsdag'.) Later haokde ouch Denemarke aof, naotot me dao 't verdraag had verworpe. De euverege len - iers 10, nao 1995 13 - verpliechde ziech in principe wel um de munt in te veure.
In de jaore die volgde móste versjèllende dinger weure geregeld. Ierstens welke lan mochte mètdoen. E land wat aon de nui munt wouw deilnumme, mós zien economie op orde höbbe (inflatie, begroetingstekort, oontwikkelingsniveau etc.). Neet alle len voldege dao gans aon, in 't bezunder Griekeland neet. Me besloot op 't lèste memint dit land toch touw te laote, umtot ouch de zuieleke len in dezen tied 'ne sterken economische greuj kóste. De drachme woort evels nog neet in 1999, meh pas 't jaor dao-op aon d'n euro gekoppeld; Zwede zaog vaan inveuring aof nao e rifferendum. Eigelek waor dit land verpliech mèt te doen, meh de kwestie woort op de lang baon gezat.
Wijer kwesties waore de naom. Dee woort ind 1995 vasgestèld op euro. In de jaore daonao woort geparot euver 't uterlek vaan munte en baankbiljètte. De munte zouwe einen Europese kant en eine nationaole kant kriege, de baankbiljètte zouwe euveral 'tzelfde weure. Ouch de dwergstaote Monaco, San Marino en Vaticaonstad, die al de Franse en Italiaonse munte (of dao-aon gekoppelde eige munte) hadde, mochte hun eige euro's sloon. (Mèt Andorra woort gei verdraag geslote; hei had me altied al mèt fraanke en peseta's betaold.) Nao de virtueel inveuring in 1999 begóste de deilnummende len mèt 't sloon vaan de munte en 't drökke vaan de breefkes.
't Europees Monetair Instituut kraog mèt de opriechting vaan d'n euro zoeväöl take debij tot ze 't karakter vaan 'n centraol baank kraog. Sinds 1998 sprik me vaan Europese Centraol Baank (ECB); ierste baankpresident woort de Nederlander Wim Duisenberg.
Inveuring en succesjaore mèt oetbreiing
thumb|Eurokoerse sinds d'n inveuring in 1999. Greun: euro in dollars (index 1=$1,18) Roed: euro in yen (index 1=¥153) Blaw: euro in poond (index 1=£0,71) Op 1 jannewarie 1999 woort d'n euro officieel ingeveurd. De weerde waor dee vaan d'n ECU kort daoveur. De nationaol munte woorte gefixeerd op de koers die ze ind 1998 tege d'n ECU hadde.
In de drei jaor tot d'n euro op pepier bestoont, gaof 't gein groete probleme. Wel zakde de munt hendeg tegeneuver d'n dollar; veur de Europese economie had dat evels hoegoet in publicitaire zin e naodeileg effek. De peblieke opinie waor in väöl len trouwens neet zoe positief. Zeker in len mèt 'n sterke en/of aw munt, wie Nederland en Duitsland, waor e groet deil vaan de bevolking tege inveuring vaan d'n euro. In staote mèt 'n lang historie vaan inflatie gaof me evels gere de nationaol munt op.
Op 1 jannewarie 2002 woort in twelf len (plus drei dwergstaote) 't chartaol geld ingeveurd. Sommege len, wie Nederland, stèlde de bevolking e gratis setsje vaan euromunte t'r besjikking. Ouch waor 't dèks al veur 2002 meugelek euromunte in tuutsjes te koupe. In eder land gaof 't 'nen tied boe-in d'n euro en de nationaole munt nevenein kóste weure gebruuk. Middestanders waore daan verpliech in euro's trök te geve en in pinotomaote móste ouch euro's zitte. Dezen euvergaankstied moch maximaol twie maond dore. Ouch daonao bleef 't in eder land nog e tiedsje meugelek um aajd contant geld te wissele; wie laank versjèlde per land, meh baankbiljètte bleve euveral minstens tien jaor inwisselbaar. Groete probleme bij de wisseloperatie bleve oet.
In de jaore nao de fysieke inveuring herstèlde de munt ziech ouch op de valutabäörze. 't Groetste deil vaan de jaore 2000 góng 't de EU, en ouch d'n euro, veur de wind. Diverse staote die in 2004 bij de EU kaome veurden 'm in: Slovenië al in 2007, Malta en Cyprus in 2008 en Slowakije in 2009.
Crisis en herstèl
Wie ind 2007 'n wereldwij financieel crisis oetbraok, leek de EU in ierste instantie neet al te hel te weure geraak. D'n euro heel ziech good tege d'n dollar en zeker tegen 't poond, wat op zie deepdepunt bekaans tot de weerde vaan einen euro zakde (pariteit). De vrije val vaan d'n Ieslandse kroen, veroerzaak door spikkelatie mèt dees klein munt, maakde tot Iesland ziech astrein bij de EU en d'n euro wouw aonslete.
't Tij kierde evels ind 2009. De sjölde en tekorte vaan Griekeland bleke väöl hoeger es de regering de boetewereld jaorelaank had veurgehawwe; feitelek had ze de EU en 't IMF structureel verneuk. Dees twie partners eisde groete bezuneginge vaan de Griekse regering, die dat wel deeg, meh daobij neet doorpakde mèt hervörminge. In Griekeland oontstoonte groete proteste tege de bezuneginge en in de res vaan Europa leefde de discussie of Griekeland wel bij d'n euro mós blieve. Me besloot evels dat wel te doen, umtot e faillissemint vaan Griekeland groeter len wie Spaanje en Italië hej kinne mèttrèkke. De aander eurolen liende Griekeland, wat door de miserie astronomische rentes hej mote betaole op staotsobligaties, noe zelf geld oet, op veurweerde tot 't land structureel hervörminge zouw doen. Pas nao 2015 kaom de rös weer e bitteke trök.
Vlege
De wichtigste karakteristiek van vlege binne de orde vanne twièvleugelige is det ze sterk gereduceerdje antèns höbbe.
Zoroastrisme
't Zoroastrisme is de odste monotheïstische mae ooch dualistische religie. Zarathoestra is d'r profeet. E laefde e tösje 1600 en 600 v. chr. in 't noord-ooste van 't Iran van allewiel. Ziene lieër is vöral beward in zaeëve hymne, die bekaand sjteunt es Gatha's en die zeunt ópgenaome in d'r Yasna, e deel van 't hèllig Avestabook. De interpretaties van ziene lieër lope nogal oeteen. Eges geleufde Zarathoestra dat e in 'n reeks visioene dör God, Ahura Mazda, oonderricht en ópgerope waoërt töt missionering.
Vlege
Anger beteikenis
Naeve de bièster "vlege" ("vle~ge" /vlé:ɣə/ mit sleiptoan) guuef 't ouch 't wirkwaord "vlege" ("vle\ge" /vlè:ɣə/ mit stoattoan). Dit beteikentj 't zich dore lóch veurtbewaege door e biès of mesjien det zwaorder is es lóch. Inne biologie geit 't den beveurbild euver insèkte, veugel en vlaermuus; inne lóchvaart euver vleegtuger.
Wiejer gèf 't ónnag 't sterrebild Vleeg.
Zoroastrisme
't Zoroastrisme waor d'r godsdeens van Meden en waoërt later, roond 550 v. chr., oonder Cyrus d'r Groeëte d'r sjtaotsgodsdeens van gaans Perzië. Vanaaf d'r zaeëvende ieëw begoes de vervolging van de Moslims en vanaaf d'r 10de ieëw waeëke ze oet nao India en vorme dao noe de Parsi's.
Allewiel kaome Parsi's vör in Azerbeidzjan, Irak, India, Koerdische Autonome Regio en Pakistan.
Zoroastriane sjtèlle zich toleraant óp taegenöver aander religies en dat how es gevolg dat de religie väöl invloed óp aander religies, zoewie 't Jodedom, 't Mithraïsme, 't Christendom en d'r Islam haat gehad. De vörsjtèllinge van 'ne hieëmel, 'n höl en 't lètste oordeel zeunt oet 't Zoroastrisme aafkomstig. Ooch in de antroposofie van Rudolf Steiner zeunt belangrieke elemaente, zoewie 't dualisme, truuk te veende.
Monotheïsme en dualisme
D'r kern van 't Zoroastrisme geet oet van d'r vrieje wil en de persoonleke verantwoordelekheed en kan me samevatte mèt: 't Gèft twieë taegegesjtèlde krachte oeë d'r miensj tösje mót keze: 't Lot van d'r miensj hèngt aaf van de keuzes die e in zie laeve gemakd haat. Nao d'r doeëd wert de zieël dör de daena ('t es maagd aafgebeelde bewuszieë) nae de Chinvat-brök of De brök van 't oordeel brach. Överwaege de gooj dade, dan geet de zieël nao 't paradies; överwaege de sjlechte, da vèlt de zieël in 'n plaatsj kwaeleriej, die 't Hoes van de läöëge geneumd wert.
De Parsi's kènne de lóchbegrafenis. De doej lichame, die werre besjoewd es plaatsj oeë d'r Angra Mainyu krachtig aanwezig is, maoge neet begrave werre in de aeërd of de zieë en ooch maoge ze neet verbraand werre. Öm te väörkaome dat de lieke d'r groond, 't water of de lóch vervuile werre ze nao 'ne speciaal daovör geboewde taoën brach, d'r Daxma, oeë ze dör de giere werre versjlonde.
D'r Farafahar of èngelbewaarder sjtèlt zoewaal d'r goddeleke kern in de luuj vör, es hön sjpiritueel Zelf. 't Is 't symbool vör dat deel van d'r miensj dat al vör z'n gebaoërte en ooch nao ziene doeëd blieft besjtoeë. 't Is evvel gèng aafbeelding van Ahura Mazda dae neet aafgebeeld maog waeëre. De aanhengers van 't Zoroastrisme geleuve in reïncarnatie.
Euro
Wisselkoerse t.o.v. de opgegeve nationaal munte
Veur de later opgegeve munteinhede waor de wisselkoers de volgende:
Zoroastrisme
Monotheïsme en dualisme
Ooch 't Vuur en 't Lich zeunt symbole vör Ahura Mazda, mae zeunt d'r God neet èges. Zoroastriane werre abuisievelek ooch wal vuuraanbidders geneumd ömdat ze vuurtaempels haant oeë ze biejeenkaome.
Euro
Gebrukers
thumb|upright=1.4|De eurozone sinds 2023. D'n euro weurt sinds 2015 door twinteg EU-lidstaote gebruuk: 't Belsj, Cyprus, Duitsland, Esland, Finland, Fraankriek, Griekeland, Ierland, Italië, Kroatië, Letland, Litouwe, Luxemburg, Malta, Nederland, Oosteriek, Portugal, Spaanje, Slowakije en Slovenië.
Veer dwergstaote, die gein lid vaan de EU zien, gebruke d'n euro in euverlèk mèt de ECB: Andorra, Monaco, San Marino en Vaticaonstad. Alle veer sloon ze hun eige euromunte. Dees lendsjes gebruukde veurheer ouch al de munte vaan hun groete naobers, of variante daovaan. Andorra sloot zoe'n akkoord evels pas in 2013; daoveur gebruukde 't land d'n euro einzijeg.
Zès aander EU-len zien op groond vaan hun touwtrejjingscontrak verpliech um d'n euro in te veure: Bulgarije, Hongarije, Pole, Roemenië, Tsjechië en Zwede. De percesse daonaotouw kaome in de crisis vaan roond 2010 veur e groet deil stèl te ligke. Um d'n euro in te veure moot e land iers lid weure vaan ERM-II. Bulgarije woort dat in 2020 (tegeliek mèt Kroatië) en wèlt d'n euro in 2024 in goon veure. De aander zitte (nog) neet bij 't ERM.
Neet verpliech um d'n euro in te veure is Denemarke (deil vaan ERM, meh mèt 'nen opt-out). Ouch 't Vereineg Keuninkriek, wat in 2019 oet de EU stapde, had ziech vaan teveure oontsloge vaan de verpliechting um d'n euro in te veure en heet noets bij 't ERM gezete.
In de ultraperifeer regio's vaan de EU heerse soms aander bepaolinge. De euverziese departeminte en territoria vaan Fraankriek gebruke d'n euro allemaol wel. In Caribisch Nederland betaolt me evels mèt d'n Amerikaansen dollar. Ieder woort hei d'n Antilliaanse gölde gebruuk. Op Curaçao en Nederlands Sint Maarten gebruuk me die nog, dewijl me op Aruba de Arubaanse gölde (florin) kint.
Symbool
thumb|upright|Verhajdinge en aofmetinge vaan 't officieel logo. Neve 'ne naom mós ouch e symbool veur de nui munt weure bedach. De EU sjreef dao 'n competitie veur oet. Diverse eise woorte gestèld; de belaankriekste waor tot 't symbool mós rappelere aon dat vaan d'n ECU (₠). 't Winnend dessin woort op 12 december 1996 geprizzenteerd. 't Heet de vörm vaan 'n hooflètter C mèt twie striepe dedoor. 't Tuint zoedoende 'n lètter E die dudelek mèt de C geassocieerd weurt. De oontwerpers haolde hun inspiratie ouch oet de klein lètter epsilon; dees rifferentie aon 't Grieks alfabet betuinde ier aon 't aajd Griekeland es weeg vaan de Europese besjaving.
't Eurosymbool kin es logo weure gebruuk, meh ouch gewoen es teike. In 't ierste geval gief 't vrij strikte definities aon de aofmetinge en verhajdinge (zuug heineve). Es teike is de vörm aofhaankelek vaan 't gebruuk lettertyp. Dao-in heet de oontwerper väöl vrijheid.
Munte
De euro kint ach munte, in coupures vaan 1 cent, 2 cent, 5 cent, 10 cent, 20 cent, 50 cent, 1 euro en 2 euro. Ze höbbe twie kante. De veurkant varieert per land: edere lidstaot zèt dao zien eige dessins op. Wel mote dao-in per se de twelf Europese stare zien verwèrk. 'n Aander eis is tot de dessins gein aparte politieke of religieuze kemissies bevatte. Op de achterkant zuut me Europa en de unie oetgebeeld. De munte höbbe allemaol hun eige apaarte gruutde en rand, zoetot ouch blinde en slechzeende ze oeterein weite te hawwe.
Samegevat zien de Euromunte zoe oet:
Opvallend is 't rillatief klein aondeil vaan nikkel in de munte. In väöl len is me dit nao d'n oorlog es muntmetaol goon gebruke in plaots vaan zèlver, wat te deur woort. Umtot me Scandinavië, boe väöl lui mèt nikkelallergie woene, neet wouw benaodeile, besloot me 't gehalte aon nikkel in de beurs te beperke.
De 'Europese' kante zien oontworpe door de Belsj Luc Luyckx. Op de drei goudkleurege munte (10, 20 en 50 cent dus) zuut me zien initiaole es monogram stoon.
Nationaol kante
thumb|upright|De ach euromunte, gezeen op hunnen Europese kant. Wie gezag sloon de lidstaote, inclusief de veer dwergstaote die d'n euro gebruke, allemaol hun eige euromunte die aon eine kant nationaol oontwerpe drage. Die oontwerpe mote wel de twelf Europese stare tuine, en aonvenkelek ouch de muntweerde. Wijer tuint de nationaole kant dèks 't munt- en/of muntmeisterteike. De munte kinne rösteg doorein weure gebruuk.
Sommege len höbbe ein oontwerp veur alle munte, aandere höbbe ach versjèllende oontwerpe, weer aander len höbbe drei oontwerpe (eint veur de klein coupures, eint veur de middelgroete en eint veur de munte vaan ein en twie euro). Veraanderinge vaan dessins blieve in 't gemein beperk tot troenswisselinge in monarchieë.
Lèt wel: de Eurolen sloon in de regel gedinkmunte vaan €2, met dessins die vaan de reguliere aofwieke. Wienie heioonder get weurt gezag vaan 'alle munte vaan land x', moot me veur die gedinkmunte 'n oetzundering make. De munte weure oonder wijer touwgeleech.
Dit lendsje sleit pas sinds 2014 zien eige euro's. Op de koperkleurege munte is 'n Pyrenese gems (Rupicapra pyrenaica) te zien, op de goudkleurege munte de kèrk vaan Santa Coloma d'Andorra, op de groete munte 't Casa de la Vall in Andorra la Vella. Oersprunkelek wouw me op de middelste coupures ouch 't beeld vaan Zjezeke oet de Mariakèrk vaan La Corinada zètte, meh de Europese Commissie wees dat aof umtot de munte religieus neutraol móste blieve. De Andorrese munte weure in de Parijse Munt en de Keuninkleke Spaonse Munt geslage.
De Belzje munte tuine de keuning in diverse oontwerpe: Albèr II tot in 2013, Filiep daonao. Neve de kop vaan de keuning steit zie gekroend monogram. De munte weure Keuninkleke Munt geslage. In 2017 woort de productie opgesjort, umtot de euverheid de munt wouw privatisere meh nog geinen euvernummer had gevoonde.
Cyprus deit sinds 2008 mèt d'n euro mèt. Op de koperkleurege Cypriotische munte is e moeflonsjaop te zien, op de goudkleurege steit 'n reconstructie vaan 't Kyreniasjeep en de groete munte tuine 't idool vaan Pomos. De Cypriotisch munte woorte de ierste twie jaor geslage door de Munt vaan Finland, meh sinds 2010 door de Munt vaan Griekeland.
De Duitse euromunte tuine drei vertrojde Duitse symbole. Op de drei klein coupures zuut me 'n eiketekske (wie op de diverse munte vaan de Duitse mark), op de drei middelgroete munte is de Brandenburger Tor te herkinne, op de twie groete munte zuut me d'n Duitsen erend. Duitsland sleit zien munte in versjèllende stei, te herkinne aon 't muntteike: Berlijn (A), Hamburg (J), Karlsruhe (G), München (D) en Stuttgart (F).
Esland is sinds 2011 bij d'n euro. Op de Estse euromunte is e silhouèt vaan 't land te zien, bij de munte vaan 1 en 2 euro in reliëfvörm. 't Ierste jaor woorte de munte in Finland geslage, sindsdeen in Nederland bij de Nederlandse Munt.
De munte oonder einen euro tuine de liew oet 't Waope vaan Finland, mèt e zweerd in zienen oonderklaw. De munte vaan einen euro tuine twie zwaone die euver e Fins landsjap vlege, op de twie-euromunt stoon twie kroepbromele (Rubus chamaemorus). Im 2007 woorte de dessins liech aongepas: de lètters FI woorte euveral touwgeveug. Finland sleit zien munte in de eige Finse Munt.
Op de mieste Franse euromunte is, wie ieder al bij de francs, Marianne te zien, 'n personificatie vaan 't land. Op de koperkleurege munte zuut me allein de kop, op de goudkleurege de ganse versjijning, en wel es zejster. De ein en twie euro tuine 'n aander oontwerp: 'ne zèshook mèt dao-in 't motto Liberté, égalité, fraternité. Alle munte tuine ouch de lètters RF veur 'République française''.
De Griekse euro's höbbe ach versjèllende dessins, die in drei gróppe zien te verdeile. Op de koperkleurege munte zuut me sjeper: 'n antieke trireem op de cent, 'n negentienden-iewse corvèt op de twie cent en 'ne modernen tanker op de stuver. De goudkleurege munte tuine politici: Rigas Feraios op 't döbbeltsje, Ioannis Kapodistrias op de twinteg cent en Eleftherios Venizelos op de viefteg cent. D'n euro tuint 'n antieke drachme ('n munt in 'n munt dus), de twie euro tuint de oontveuring vaan Europa door Zeus in de vörm vaan 'nen deur.
Alle ach Ierse euromunte höbbe 'tzelfde oontwerp: 'n Ierse harp, mèt dao-umheer Eire (Iers veur 'Ierland') in unciaolsjrif en 't jaortal.
De Italiaanse euromunte iere 't gruuts artistiek verleie vaan 't land. Me heet daoveur meujte gedoon um zoewel de Romeinsen tied es de middeliewe, de renaissance en de modernen tied rech te doon. De koperkleurege munte tuine de arsjitectuur: 't Castel del Monte in Andria (1 cent), de Mole Antonelliana in Turijn (2 cent) en 't Colosseum in Roeme (5 cent). De goudkleurege munte zien gewijd aon de beeldende kunste: e detail vaan Nascita di Venere door Sandro Botticelli (10 cent), 't beeldhouwwerk Forme uniche della continuità nello spazio vaan Umberto Bozzioni (20 cent) en 't ruterstandbeeld vaan Marcus Aurelius (50 cent). Op d'n euro steit de Vitruvische Mins wie oetgewèrk door Leonardo da Vinci, op de twie euro e portrèt vaan Dante Aleghieri door Rafael.
Litouwe sloot ziech e jaor nao Letland bij d'n euro aon, veurluipeg es lèste land. Op alle munte is de Litouwse ruter (vytis) te zeen, dee me ouch in 't Waope vaan Litouwe vint.
Op de Luxembörgse euro's is de kop vaan groethertog Henri vaan Luxembörg te zien. Wie de ierste Luxembörgse munte waore geslage, zaot Henri nog neet op d'n troen. Dao-oonder steit de naom vaan 't land in de landstaol, Lëtzebuerg. De munte zien aofwisselend geslage in de Nederlandse Munt, de Munt vaan Finland, de Munt vaan Paries en weer de Nederlandse Munt.
Maltese euromunte weure sinds 2008 oetgegeve. De koperkleurege coupures tuine d'n tempelingaank vaan Mnajdra. Op de gouwkleurege munte zuut me 't waope vaan 't land. De ein en twie euro tuine e Maltezerkruus.
Alle koperkleurege munte vaan Monaco tuine de groete waopecompositie vaan 't land, dus compleet mèt baldakijn. 't Oontwerp vaan de goudkleurege munte versjèlt: t/m 2005 tuine ze 't zegel vaan Monaco ('n ridder mèt 't waope op zie sjèld), sinds 2006 drage ze 't monogram vaan prins Albèr. D'n euro tuinde t/m 2005 de regeringe prins Rainier en de kroenprins Albèr same; sinds 2006 allein prins Albèr. De twie euro tuint ummer de regerende prins: t/m 2005 Rainier, daonao Albèr.
Alle Nederlandse euromunte tuine de kop vaan de regerende voors; tot 2013 Beatrix, sindsdeen Willem-Alexander. De Beatrix-munte vaan ein en twie euro gebruke 't gelaog oontwerp wat ouch sinds 1982 al op de göldes stoont; veur de kleinder munte maakde me e nuit.
Oosteriek heet ach versjèllende oontwerpe, die versjèllende aspekte vaan 't land laote zien. Op de koperkleurege munte stoon Alpeblomme: De gentiaan vaan Koch (Gentiana acaulis; 1 cent), d'n edelweiss (Leontopodium nivale; 2 cent) en de sleutelblom (Primula sp.; 5 cent). Op de goudkleurege munte zuut Weense arsjitectuur: de Stefansdom (10 cent), 't Sloot Belvédère (20 cent) en 't Sezessionsgebouw (50 cent). Op de groete munte zuut me persoene: Mozart op d'n euro, Nertha von Suttner (winneres vaan de Nobelpries veur de Vrei) op de twie euro.
De euromunte vaan Portugal iere 't allervreugste verleie vaan de staot. Drei variante vaan 't zegel weure getuind: dat vaan 1134 op de koperkleurege munte, dat vaan 1142 op de goudkleurege munte en dat vaan 1144 op de groete munte.
De Sanmarinese euromunte vertuine ach versjèllende dessins. In 2017 woorte daobij de aw aofgedaank en ach nui in gebruuk genome. Samegevat zien 't de volgende:
Slovenië is sinds 2007 bij d'n euro. Ouch de Sloveense euromunte höbbe ach versjèllende oontwerpe. De cent tuint 'nen oejevaar, de twie cent tuint de Prinsestein (boe-op de hertoge vaan Karinthië woorte geïnstalleerd), de vief cent tuint 'ne zejjer, nao 'n sjèlderij vaan Ivan Grohar. Op de munte vaan 10 cent zuut me e neet-gerealiseerd oontwerp vaan arsjitek Jože Plečnik, op de 20 cent twie Lippizanerpeerd, op de 50 cent de berg Triglav en 't starebeeld vaan de Kreef. D'n euro tuint de rifformator Primož Trubar, op de twie euro steit d'n diechter France Prešeren.
Euver 't gebruuk vaan de prinsestein op de munte vaan twie eurocent oonstoont nog controverse naotot de rechspopulistische Oosteriekse politicus Jörg Haider dao bezwoer tege maakde. De stein weurt in Klagenfurt bewoerd en veur Haider, 'ne Karinthiër, waor de kwestie vaan bezunder groet belaank.
Slowakije sleit sinds 2009 zien eige euro's. Op de koperkleurege munte zuut me de Kriváň, 'ne berg oet de Hoegen Tatra; op de goudkleurege munte steit 't kestiel vaan Bratislava en op de ein en twie euro zuut me 't waope vaan Slowakije.
Spaonse euromunte höbbe drei dessins. Op de koperkleurege munte steit de kathedraol vaan Santiago de Compostela. De goudkleurege munte tuine de kop vaan sjiever Miguel de Cervantes. Op de munte vaan ein en twie euro steit de kop vaan de keuning; Juan Carlos t/m 2014, Felipe VI sinds 2015.
Op de Vaticaanse euromunte steit es regel de kop vaan de paus: Johannes Paulus II t/m 2005, Benedictus XVI vaan 2006 t/m 2013 en Franciscus vaan 2014 t/m 2016. Sinds 2017 steit neet mie de kop vaan Franciscus op de munte, meh zie persoenelek waope. In 2005 woorte ouch tijens de sede vacante Vaticaanse munte geslage. Die munte tuinde 't persoenelek waope vaan de Vaticaanse kamerhier plus de insignes vaan de Apostolische Kamer.
Randsjrifte
De munte vaan twie euro höbbe e randsjrif: 'ne verzoonken teks op de rand vaan de munt. De aard vaan 't randsjrif versjèlt per land. Väöl len höbbe gewoen 't ciefer '2' drin stoon, oondere evels koume mèt ganse motto's. Dèks zien ouch stare drin verwèrk, neet ummer twelf. Zès len, te weite Belsj, Fraankriek, Ierland, Luxembörg, Monaco en Spaanje, höbbe zès kier achterein de sequens "2 ★ ★", wat dus in totaol zès twieë en twelf stare gief. Ouch Oosteriek deit geit mèt de weerde en de twelf stare, meh dao is de sequens "2 EURO ★★★", veer kier herhaold, umstebeurt rechop en umgekierd, zoetot me 't randsjrif vaan twie kante kin leze. Op de munte vaan Italië, San Marino en Vaticaonstad steit zes kier "2 ★", ouch weer umstebeurt rechop en oonderstebove. Op de Cypriotische munte steit twie kier "2 ΕΥΡΩ 2 EURO", in 't Grieks en 't Latiens sjrif (dat lèste veur 't Turkse bevolkingsdeil).
Aander len höbbe 'n eigener randsjrif:
Herdinkingsmunte
Sinds 2004 kinne Europese len herdinkingsmunte vaan 2 euro sloon. Binne bepaolde grenze mage ze 't thema zelf oetmake. Alle eurolen höbbe daovaan gebruuk gemaak, meh de maote boe-in versjèlt sterk. Zoe heet Nederland mer ach bezunder twie-euromunte, meh 't Belsj al negentien. Soms weure dees munte in serie oetgebrach. Bekind en geleef oonder verzaomelere is de serie vaan Duitse Boondslen: die begós in 2006 mèt Sleeswiek-Holstein en zal in 2022 indege mèt Turinge. Wijer zien ouch veer 'Europese' gedinkmunte oetgegeve, die in eder land weure geslage: in 2007 veur 't vieftegjaoreg jubileum vaan 't Verdraag vaan Roeme, in 2009 veur tien jaor EMU, in 2012 veur tien jaor euromunte en -baankbiljètte en in 2015 veur 30 jaor veendel vaan Europa. De speciaol munte vaan twie euro zien, wie alle aander euromunte, in de ganse Eurozone wètteg betaolmiddel.
Sommege len bringe hoeger coupures oet, dèks in goud of zèlver en mèt geliekaardege doele wie de gedinkmunte vaan twie euro. Zoe gief 't in Nederland al versjèllende munte vaan zwoer verzèlverd broons mèt 'n weerde vaan vief euro. Dees munte zètte de traditie voort vaan zèlvere tiengöldemunte. Dees munte zien gei wètteg betaolmiddel boete 't land vaan oetgifte, en gelle veural es verzaomeleersmunte.
Klein coupures
De munte vaan 1 en 2 cent zien boete gebruuk gestèld in 't Belsj, Finland, Ierland en Nederland; contante betaolinge weure aofgerund op vief cent. Dees len sloon de twie kleinste coupures allein nog in FDC-setsjes veur muntverzaomelere.
Baankbreefkes
thumb|200px|De zeve baankbiljètte vaan d'n euro. 't Gief zeve baankbiljètte vaan d'n euro, en wel in coupures vaan 5, 10, 20, 50, 100, 200 en 500 euro. Allemaol höbbe ze 'n aander kleur, en de aofmetinge weure in twie dimensies groeter naovenant de weerde touwnump. Dit is um blinde en slechzeende vaan deens te zien bij 't oetereinhawwe vaan de breefkes.
Ouch woort in 2017 beslote 't biljèt vaan 500 euro neet mie te drökke, umtot 't veural door krimmenele weurt gebruuk. In väöl len weure de biljètte vaan 100 en hoeger al neet mie algemein geaccepteerd, meh zeker in Zuid-Europa, boe contant geld ouch veur groete transacties nog algemein weurt gebruuk, besteit de behoefte aon die coupures wel.
'n Euverziech vaan de breefkes:
Cowansjaermoestenrek
De cowansjaermoestenrek (Letien: Microgale cowani) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische vöchtige lieëglandj- en bergbusj, plantaasjgebieden en zwaorelik aangetasdje veurmaolige bósgebiede.
Taalgrens in Belsj
De Romaans-Germaanse taalgrens is óp 't Belsj in 1963 in de groondwèt vasgelag. Daobie waoërte de vólgende gemèngdes in Belsj Limburg en de provincie Luuk van provincie verenderd.
* Van Luuk nao Brabant
Attenhoven - Eliksem - Laar - Landen - Neerhespen - Neerlanden - Neerwinden - Overhespen - Overwinden - Rumsdorp - Waasmont - Walsbets - Walshoutem - Wange - Wezeren
* Van Limburg nao Luuk
Korsworm (Corswarem) - Wouteringen (Otrange) - Rukkelingen-aan-de-Jeker (Roclenge) - Bitsingen (Bassenge) - Wonck - Eben-Emael - Ternaaien (Lanaye)
* Van Luuk nao Limburg
Bies 2000 how d'r Luukgezinde groep Retour à Liège in Voere de mieërderheed. Wie in 2000 de EU-burgers moege mètsjtèmme - e kwart van de sjtèmgerechtigde bevolking en vöral Nederlanders - wón Voerbelange de verkiezinge.
Kiek ooch
Voerkwestie
Newcastle-upon-Tyne
thumb|200px|right|[[Millennium Bridge (Gateshead)|Millennium Bridge, Tyne Bridge en Swing Bridge, gezeen vanoet 't BALTIC]] Newcastle-upon-Tyne (Mofers: Nuujkaastel) is 'n stad in 't noordoeaste van 't Vereinig Keuninkriek, ligkend aan de noordoever vanne reveer de Tyne. Same mit de aanligkende stad Gateshead haet zie óngevieër 459.500 inwoners.
Newcastle waerde in de twieëde ieëw gestich door de Romeinse keizer Hadrianus. Zie heitte doe Pons Aelius. Naodet de Romeine oet Ingeland vertrókke waas 't de houfstad van 't keuninkriek Northumbria en waerde 't 'n baevaartsplaats vanwaege de Heilig Bron vanne Jezusberg (noe Jesmond). Nao gevechte mit de Dene waerde de stad in 1080 bekans hieëlemaol verweus en opnuuj opgeboewd.
Geboewe en architectuur
thumb|200px|right|[[Sint-Nicolaaskathedraal (Newcastle)|Sint-Nicolaaskathedraal]] Newcastle steit bekindj óm häör brögke. 't Belangriekste herkinningspunt is de Tyne Bridge. 'n Moderner brök is de Millennium Bridge.
'n Anger bekindj geboew is de Sint-Nicolaaskathedraal oet 't jaor 1091.
Aanne angere oever vanne Tyne steit 't meziekcentrum The Sage Gateshead, e futuristis glaze geboew.
Musea
Newcastle haet 't groeatste Centre for Life van Europa, wo exposities euver 't laeve gehaje waere.
Ouch kan me 't aaj Hoes van Bessie Surtees (Bessie Surtees House) bezichtige.
Meulebeke
Geografie
Meulebeke heet gein deilgemeintes. Wel ligke in de gemeinte e paar kleinder parochies.
Historie
De naom Meulebeke moot lètterlek weure genome es 'meule aon de beek' (i.c. de Devebeek). Roond 't jaor 1000 moot de kèrk zien gestiech, hoonderd jaor later weurt de plaots veur 't iers geneump. Roond 1500 tèlde 't dörp oongeveer 2.000 inwoeners, wat in deen tied väöl waor veur e dörp (e vlek, e dörp zoe groet wie 'n stad). In 1645 woort 't dörp door de Fransoze gebrandsjat; 't doort jaore ietot 't hei vaan herstèld waor. Vaan de vieftiende tot in d'n achtienden iew waor de baronie Meulebeke in 't bezit vaan de familie De Beer; daorum heet de gemeinte 'ne beer in 't waope en is de beer de mascotte vaan de gemeinte. In de negentienden iew kaom hei de vlasindustrie op; t'r plaotse woort die nog awwerwèts mèt meules bedreve. Roond 1900 goaf 't neet minder es twelf vlasmeules, allewijl is dat nog mer ein.
Limbörge
Mèt d'n term De Limbörge weurt nao de grensregio verweze dee allewijl besteit oet de Belsj pervincie Limbörg en de Nederlandse gelieknaomeg pervincie Limbörg. Um ze vaan mekaar aof te sjeie weure ze dèks Belsj Limbörg en Nederlands Limbörg geneump. In prinsiep rifferere de Limbörge dus nao 't gebeed wat oets, oonder 't Vereineg Keuninkriek vaan de Nederlen, de Pervincie Limbörg oonder de Vereinegde Nederlen waor. Aongezien me allewijl zoe is geweend aon 't idee tot 't twie pervincies gief mèt de naom Limbörg sprik me daomèt dèks vaan de Limbörge in pluraliteit.
Bis 1795 veel 't oeters noordelek gedeilte vaan de Pervincie Luik ouch bij Limbörg, roontelum 't stedsje Limbourg. Dit is daan ouch 't pläötske boe de allewijl pervincies hunne naom aon te daanke höbbe. 'n Deil vaan dee regio sprik ouch Platdiets, 'n Zuidnederfrankisch dialek wat op force vaan väöl taolweitesjappers in feite Limbörgs is. In d'n allewijl spreektaol weurt dit stökske Luik evels bekans noets mètgerekend tot de Limbörge.
Spreektaol
Mèt de opkoms vaan Europees integratie is d'n term gengbaar gewore bij bedrieve die grenseuversjrijend zien en aktief zien in bei pervincies. Hei weurt d'n term "Limbörge" dus gebruuk es 'ne gengbaren term in de advertentiewereld (Nederlandstaoleg veurbeeld: "Het beste X-bedrijf in de beide Limburgen").