cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Indiane
De laevesstiel vanne indiane versjildje hieël erg van ómraoj toet ómraoj. Sómmige völker ware van oearsprónk (en inkel nag ummer) jaeger-verzameleers, dewiel anger al landjboew bedreven en zelfs ganse stej boedje. Veurbiljer van väöl-veurkómmendje cultuurgewasse die dore indiane zeen gedomesticeerdj zeen de zónnebloom, d'n tomaat, de paprika, ketoen, cacao, venielj, pienda's, röbber, d'n aerpel ennen ananas. Mer ouch bieëster wie de lama enne hoescavia woorte gedomesticeerdj dore indiane.
Vielenerbusj
thumb|right|Vielenerbusj, gezieë vanoet Ieëpe D'r Vielenerbusj is e ca. 650 ha groeët busj- en natoergebeed kótbeej 't dörp Viele i g'n gemingde Vols. Aa g'ne zuudrand van d'r busj ligke kling dele i g'n Belsje gemingde Blieberig. D'r Vielenerbusj besjteet oet mieërder bussje, die allemal egedom zunt va Staatsbosbeheer. Mieëtstes sjpricht me ja óch van de Vielenerbusje.
Ligking
Óngevaer 200 ha van de hoeëgste dele van d'r busj tusje Viele, Ieëpe en Vols besjteet oet tsemlig vlake plateaus, d'r rest oet hèllinge. De tsemlig oetgesjtrekde hèllingbusje weëde gekenmerkt durch groeëte hoeëgteversjille van zo'n hónderd maeter. D'r Völzerberg is 't hoeëgste punt en 't lieëgste liegkt neet wied va g'n Guël op ca. 150 maeter.
In de lieëger dele guëf 't 'n aantal brunkes, oeë-oet in alle richtinge beëksjkes óntsjpringe, wie de Kottezerbach, de Belleterbach, de Klitserbach, de Hermensbach, de Lombergbach, de Halesjerbach, de Hermansbach en de Zieversbach.
thumb|center|600px|Zicht op d'r Vielenerbusj vanoet 't zude (tusje [[Ieëpe en Sippenake)]]
Flora en fauna
D'r Vielenerbusj is ee van de winnige busje in Nederland mit 'n oetgesjproake microklimaat. Durch de hoeëg liegking liegkt de temperatoer doa get lieëger es elders en hingt doa dök mieë bewolking in de dale, oeëdurch 't mieë neersjlaag guf. Doamit hat 't klimaat heej al get eweg van dat van de Eifel en de Ardenne.
De busje besjtunt vur e kwart oet naoldbeum en vur d'r rest oet loofbeum. De hoeëger dele hant vreej erm, zoer böäm mit de beejbehurende begruiing van birke-ekebusj mit väöl roeë woerbele en adlervaarn; in de lieëger gediltes gruie ónger anger de beuk, de haagbeuk, d'r hazelaer, d'r sjtachelder en de zeute kieësj, óngerin mieë d'r kroezjel en d'r mispel. Op kalkrieke plaatsje (vural op de sjteil hèllinge) kómme heej en doa sjleuëtelbloom en daslook vur, 'n soart un die me es keukekroed kan gebroeke. In de lieëger en nater dele gruie d'r sjwatte els en d'r gewoeëne esj. Naeve de baeksjkes liegke plaatselig sjraal grasleng mit zeldzaam bleumkes, oeë-ónger de blowwe paterskap.
Kórtbeej de baeksjkes kunt d'r vingerpoeëtsalamander vur. Vreej biezónger aan de fauna is 't vurkómme van vunnef versjillende marterechtige: sjteemarter, das, hermelien, bunzing en wezel. In 2014 woat versjillende kiere 'n wil kat gesjpot en op camera vasgelaat. Op zóndig, d'r 1e juni woat i g'n umgaeving van g'ne Vielenerbusj 'n wil kat gevange en vurzieë van 'ne zender. D'r Vielenerbusj is ee van de winnige plaatsje i Nederland oeë de bedreigde hazelmoes vurkunt.
Gesjiedenis
In d'r romeinse tied woar de sjtreek de heemet van de Kelte en woat kótbeej Kotteze iezer gesjmolte. Vanaaf de middelieëwe guëf 't mieë informatie uvver de gesjiedenis van dit gebeed. De name Vielenerbusj, Malensbusj, Elzetterbusj, Kerperbusj en Holsetterbusj woate in ouw oerkondes geneumd. Uvver d'r Holsetterbusj woat gesjrieëve det 't gemingsjappelig bezit woar.
Vanaaf 1940 woate groeëte dele durch Staatsbosbeheer opnuits aageplant mit vural loofhootsoarte die in dees busje van natoere vurkómme.
't Bezieë weëd
In d'r busj bevinge zich inkel geologische mónnemente die durch informatiesjildjes weëde aagegeëve. Zoeë guëf 't mieërder dolines, koele in 't lanksjap die zunt óntsjtange noa insjtortinge durch 't oplosse van kalksjtee. Wiejer zunt op versjillende plaatsje in d'r busj sjterresjting te vinge, rouw vuursjtee gemisjt mit zand, grind en kezelcement, wat is óntsjtange in 't Plioceen. De sjting woate vrugger aagezieë vur meteoriete, doavur d'r naam.
Doanaeve guëf 't mieërder waegkruutse en hilligehuuskes in 't busjgebeed.
Graafhuëvele
Óch zunt in d'r busj veer tumuli te vinge, graafhuëvele oet d'r brónstied. Ze zunt waarsjienlig tusje de 3500 en 5000 joar aod. Dreej graafhuëvele liegke in 't oeëstelig deel van d'r Vielenerbusj en inne graafhuëvel op d'r Völzerberg.
Ieëpenerbaan
In de vofsiger of de zèssiger joare van d'r twintigste ieëw woat tusje Ieëpe en Vols, dweësj durch de Vielenerbusje, 'ne zoeëgeneumde "toeristewaeg" aagelaat. Dae hisj huuj Ieëpenerbaan. Tiedes d'r aa-nlag woat 't terrein op versjillende plaatsje aafgegrave. Geologe koeëte zoeë väöl te wete kómme uvver d'r geologische opbouw van de geëgend. In 1964 versjeen in 't tiedsjrift Ons Krijtland 'n artikel dat góng uvver de geologie van dizze toeristewaeg. I g'n umgaeving bevinge zich de aodste aafzettinge van Nederland. Ze zunt evvel 't betste te zieë in e dreejtal koele kótbeej de buurtsjap Kotteze.
't Hoeëgste punt van d'r waeg liegkt beej 't kruutspunt Zuvvewaeg. Heej sjteet 'ne markante, veerhónderd joar aode wintereek.
D'r waeg is hieël bekind beej toeriste, want hae maakt deel oet van de Mergellandroute van de ANWB. Óch vanoet 't fietsrenne is e hieël erg bekind. 't Sjtukske beej Komeresj zow ee van de zjwoarste beklimminge zing va Nederland.
Ledegem
Ledegem (Wes-Vlaams: Leehem) is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Roeselare, tösse Roeselare en Kortrijk in. De gemeinte besleit 'n oppervlak vaan 24,76 km² en had op 1 januari 2008 9.371 inwoeners.
Historie
Ledegem weurt in 1085 es Liedengehem geneump, 'n Ingweoonse benaoming die ziech liet leze es 'heim vaan de naozaote vaan Lido'. 't Dörp greujde aon de noordkant vaan de Heulebeek. De hiere vaan Ledegem, die vaanaof de veertienden iew hun domicilie boete 't dörp hadde, verkochte de hierlekheid in 1738 aon de börggraof vaan Harelbeke. Tot deep in de twintegsten iew bleef Ledegem e typisch landbouwdörp. In 1977 woorte de gemeintes Rollegem-Kapelle en Sint-Eloois-Winkel aon Ledegem touwgevoog.
Waterpater
'ne Waterpater is e plat woord väör 'n zelfgeknutseldje waterpiep mit es belangriekste ingrediënt e plestik fleske. Op internet staon väöl handjleijinge äöver wiedes se zoget duis make, mer einen echte kin det blindj.
Oorsprong
Water det is zeer dujelik; det kumdj doordet d'r e waterreservoir in 't fleske zitj.
'ne Pater is 't Midde-Limburgse woord väör "joint".
Oorspróngkelik is 't dus de bedoeling óm allein paters (joints) te rouke mit 'ne waterpater, mer taegeweurdig gebroeke de meiste miense 't woord waterpater ouch es se rouks mit tabak.
Wirking
thumb|Hie is e dudelik veurbeeldj van wie zón dingk oetzuut. 'ne Waterpater besteit oet princiepe oet veer deile:
Was se in princiepe duis is, doe duujs get roukbaars in 't metale dupke en haojs dao 'nen aanstaeker bie terwiels se zuugs aan de baovekantj vanne fles.
Gezóndjheidsricio's
'ne Waterpater en sigarette is eine pot naat.
De gezóndjheidsricio's zeen 'tzelfdje. Dök weurdj gemindj det waterpaters rouke gezónjer is den sigarette rouke, mer det is dus neet waor.
Meugelikheje
Was se ouch dök zuus is det miense tabak bie de pen duje in plaats van eine "pater" (joint). Dit is goodkouper en kumdj neet zo hel aan es zjwae. thumb|Hie zuus se 'nen oorspróngkelike waterpater
Effekte
'ne Waterpater kin op twieë manere oetwirking höbbe:
D'r zeen ouch nog 'n aantal anger effecte, ónger angere:
Alternatieve benaminge väör waterpaters
D'r zeen ouch nog get anger benamingen väör waterpaters:
Roethene
thumb|'t Gebeed oeë de Roethene woeëne Roethene (Roetheens en Róssisj: Русины, Roesiny; Oekraïenisj: русини, roesini; Polnisj: Rusini; Sjlowaaks: Rusíni) vörme e Oeës-Slavisj volk va luuj die inheems zint aan 't weste va g'n Oekraïne, 't oeëste va g'n Sjlowakei en 't zuudoeëste va Pole. Dat is e bergechtig en dunbevolk gebeed dat óngerdeel vörmt van de Karpate. Sommige taalwetesjappesj besjouwe de taal die dees luuj sjpreëke, 't Roetheens, es 'n variant van 't Oekraïenisj, mar vöal taalkóndige en ethnologe besjouwe 't es 'n aparte taal en de sjpreëkesj doava dan óch es 'ne aparte etnische groop.
De percieze definiëring doava blief evvel lestig. Wiewaal Roethene egelig 'ne zieër diverse etnische groop vörme, sjpreëke de luuj versjeie dialekte die vöal ópee liekene en wiejer zint de mieëtste Roethene lid van 'n lokaal oeëstesj-katholieke kerk. Óp die twieë punte óngersjeie zie zich van anger slavisje volkere, wie de Pole, Sjlowake en Oekraïnesj. Desóndanks veule sommige Roethene zich óch sjterk verbónge mit dees ómringende volkere.
Vanaaf de 17e ieëw woeëde Roethene same mit de Oekraïnesj, Witrósse en Rósse gezieë es ee volk, wat truukging op 't Kievs Riek. Noa de Róssisje Rivvelutie verangerde dat koncep evvel noa 't hudig.
Rukkelinge-aan-de-Jeker
thumb|De Sint-Remigiuskèrk. Rukkelinge-aan-de-Jeker (in 't Waals Roclindje-so-Djer, in 't Frans: Roclenge-sur-Geer) ies e dörp in de deilgemeinte Bitsinge (Bassenge) op 't Belsj. Tot 1963 behuèrden 't bie Belsj Limburg. Nao 't vassjtèlle van de taalgrens in Belsj kaom 't in de provincie Luuk (Wallonië) te liegke. 't Ies gelege aan de rivier de Jeker die hie Geer weurt geneump.
Jos van Rey
Jozef Franciscus Bernard (Jos) van Rey (Remunj, 15 april 1945) is 'ne Nederlandjsen óngernimmer en veurmalig politicus veure VVD. Hae waas veerteen jaor lang lid van de Tweede Kamer. Daonaeve maakde d'r deil oet van de Provinciaal Sjtate van Limburg. Ziene zetel in de Eerste Kamer (vanaaf 2011), aevenes dae es wèthajer in de gemeinte Remunj (vanaaf 1998), goof hae op 22 oktober 2012 op naodet inkel daag daoveur verdinkinge van corruptie taegen 'm wore gereze.
Laevesloup
De oet e sjlechtersgezin aafkómstige Van Rey volgde de mulo en de hbs, meh maakde bei opleijinge neet aaf. Later behaolde d'r e vakdiploma in de assurantië.
Hae richde 't nao zichzelf geneumde assurantiekantoor Jos van Rey op en deej in september 1974 zienen eerste politische sjteeg door in de gemeinteraod van Remunj zitting te numme. Hae deej dit veur de VVD, ómdet hae bezjwaor haj taege de groten invlood van de grótste partie, Katholiek Roermond, in 't lokaal besjtuur van de sjtad.
Hae waas tót 1986 raodslid en waas dit van 1990 tót 2002 oppernuuj. Tegeliekertied waas t'r ouch einigen tied wèthajer (1979 tót 1982), 'n polititische functie die d'r van 1998 tót 2012 weer vervölde. Zien portefeuille bevadde ikkenomische zake, volkshoesvesting en sjtadsóntwikkeling, personeel en organisatie en 't locobörgemeistersjap.
In 1982 zat t'r inkel maondje in de Provinciaal Sjtate van Limburg óm vanaaf april 1995 tót en mit 2012 oppernuuj in dees Sjtate zitting te höbbe. In 2003 veurde d'r es liestrèkker de provinciaal verkezinge veur Limburg aan.
Van 1982 tót 1998 zoot t'r mit 'n óngerbraeking van 1989 tót 1991 in de Tweede Kamer. Vanwaenge zien aopenhertigheid haolde d'r dök 't nuuds in de Limburgse gezètte. In 't nasjenaal parlement waas t'r veur zien fractie waordveurder veur volkshoesvesting, midden- en kleinbedrief en financië, en kwaam d'r op veur de belange van de provincie Limburg. Wiejer beklèdde d'r 't óngerveurzittersjap van de commissie van de parlementair enquête nao boewsubsidies (1986-1989) en vervölde d'r 'n rol van beteikenis in de kwestie van de zogeneumde technoleaseconstructie oet 1997, wobie d'r zich veural besjeftigde mit de wies worop de Tweede Kamer dao-euver waas geïnformeerd.
Zien tössetiedse aafwaezigheid in de Tweede Kamer (1989-1991) haj d'r te wiete aan opmirkinge die d'r in 't blaad van de liberaal jóngere (JOVD) haj geuut en die verkeerd ware gevalle. De veurkeursjtumme die d'r bie de Tweede Kamerverkezinge van 1989 in de wach sjleipde (13.000), ware neet zat veur 'ne zetel in de nuuj Tweede Kamer van toen.
In oktober 2018 woort bekèndj dat Van Rey zich haj aangesjlaote bie 50PLUS.
Culturele invlood
Op 30 augustus 2015 veurde men in Valkeberg 'ne opera op gebaseerd op de affair. 't Werk waas e pastiche mit versjillende aria's, duètte en instrumentaal sjtökker van bekènde componiste en hètde El Rey ('de keuning').
Kleisjtein
Kleisjtein is e klastisch sedimentair gesjteinte det veurnamelik oet geconsolideerde klei besjteit.
Aafzunjerlike kleideilkes (klaste) zeen in kleisjtein, juus wie bie óngeconsolideerde klei, kleinder es 2 µm en besjtaon oet kleiminerale wie illiet, smectiet of montmorilloniet. Maximaal 25% van 't totaalvoluum kan aevel oet anger minerale of angere materie besjtaon, wie kwarts, veldsjpaat, carbonate, glauconiet, chloriet, oxide of organische verbinjinge wie bitumen. Kleisjtein kan sjterk oetereinloupende kleure höbbe, aafhenkelik van de wieväólheid aan organische verbinjinge en de mineraalinhaad.
Ech
thumb|Landikskèrk in Ech Ech (Nederlands: Echt) is 'n klein sjtad in de Nederlands-Limburgse gemeindje Ech-Zöstere. Ech is de hoofplaats en mit óngevieër 7.500 inwoners ouch de groatste plaats van Ech-Zöstere. De plaats en alle kerne höbbe 'n plaatsnaambord in 't Limburgs. 't Kerngebied bedreug 75,13 km2. 't Haet 'n tertiair verzörgingsfunctie, mit versjillendje òngerwies- en winkelfuncties. Petroanheilege is Sint-Landricus.
Aanzich
Belangriek monument is de Sint-Landricuskirk (kiek hienaeve), 'n vieftieënde-ieëwse hallekirk die in 1871 en 1872 werdje oetgebouwd in neogotische stiel door Pierre Cuypers. De biejbehuuerendje tore woor in d'n Twieëde Wereldoorlog zwaor besjadigdj en de spits is nao d'n oorlog in conventioneel moderne stiel weer opgeboewdj. Wujer kèntj de sjtad ouch ein Karmelitessekloeaster oet 1879, wovan de kapel ouch door Cuypers óntworpe is.
Historie
Ech weurtj, nag es dörp meh mit 'n eige sjepebank, in 1259 veur 't ieës vermeldj. Ech kreeg wersjienlik in de veertieëndje ieëw sjtadsrechte van de graaf van Gelder; in 1343 weurtj 't es 'sjtad' geneump. Nao d'n Tachetigjäörigen Oorlog bleef 't in de Sjpaanse, later Oasteriekse, Nederlenj ligke, toet 't mit de Vrei van Utrech in 1713 same mit Venlo aan de Republiek van de Zeve Vereinigdje Nederlenj waor euvergedrage. 't Awd sjtadsgebied Ech waerdje bie de sjtichting van 't Keuninkriek Nederlandj in 1815, es gemeindje gehandjhaaf: de dörper De Boesj (Koningsbosch), D'n Deelgaard (Maria-Hoop), Pej, Sjaelberg,'t Hènge en Sint-Joeas waerdje gein apaarte gemeindjes. In 2003 fuseerdje Ech mit de gemeindje Zöstere toet Ech-Zöstere.
Historische inwoanersaantale
(v1830=100)
Greun: Gemeindje Ech Blauw: Provincie Limburg
Insignes
't Waope van Ech in de vorm wie de gemeindje 't de lèste jaore droog leet zich zoa ómsjrieve:
Me vindj 't waope van Ech trök in de waopes van Brach (zoawaal de gemeindje van veur es van nao 1991).
De vlag van Ech is van 't waope aafgeleidj.
Bergenhoëze
thumb|Iezere boerebreer in Bergenhoëze bove [[Norbik|Noorbaek ]] Bergenhoëze (Nederlands: Bergenhuizen) ies 'n hoaggelege buurtsjap van Norbik in de gemeinte Èèsjde-Mergraote in Nederlands Limburg. 't Gehuch, mèt óngevaer daartig häöf en hoezer haet 'n wieds oetziech euver 't plateau. In de buurt, riechting Sjei, hingk aan 'ne boum 'n kruuske en get wiejer in 'ne bösj, sjteit 'n geetiezere exemplaar.
Herkenter
thumb|right|Reconstructie van 't pöthuuske van Herkenter oet 1996 Herkenter (Nederlands: Herkenrade) ies 'n gehuch in Se-Gietere (Sint Geertruid) in de gemeinte Èèsjde-Mergraote op 't heuvelland in Zuud Limburg.
Umdat Herkenter in de 12e ièw gesjtiech ies vanoet de hièrlikheid Eijsde woort 't vreuger ouch waal Èèsjde op de berg geneump. De samesjtèlling Herkenrade beteikent: opegekapde plek (rade of rooi) in de bösj (herk). Väöl ouw häöf zint aafgebroke in 't lètste kwaart van de 20e ièw. Allein de haof Hièrkoel oet de 18e ièw en 'n eve oud boerevakwerkhoes oet 1745 zint euvergebleve.
thumb|Maria- of Lourdesgrot Daoneve sjteit t'r tegeneuver 'n sjmeediezere waegkruzer, 'n pöthuuske mèt zaaldaak, dat oetbeeldt (reconstructie) wie dit in vreuger jaore oet haet gezeen. De oarsjprónkelike plek haet namelik get wiejerop gelege. Aan de rand van 't gehuch ies in 1998, op de plaats van 'n exemplaar oet 1942, 'n Lourdesgrötsje geboewd. Wiejer sjtoon d'r nóg veer waegkruzer.
Zöstere
Zöstere (Nederlands Susteren) is ‘n sjtedje in de Nederlands-Limburgse gemeinte Ech-Zöstere, mit óngevieër 7.400 inwoners. 't Kerngebied haet 'n oppervlak van 28,34 km2 en grens aan zoawaal 't Belsj (Mezeik) es ‘t Pruusjes (de Zelfkantjj). Zöstere haet veural 'n woonfunktie.
Zöstere haet eine historische kern mit ein dörps karakter. Dao is 'n èlfde-ieëwse Romaanse kirk gewiet aan de heilige Amelberga. Tiedes de 7-jaorlikse heiligdomsvaart, op 9 september 2007, haet de woordveurder van Paus Benedictus XVI bekènd gemaak, det de kirk verheve wórt tot basiliek. 't Is de 6e basiliek in Limburg en de 21e in Nederland.
De gesjiedenis van Zöstere is pós in de achste ieëw te tracere, toen hie ein benedictiener kloaster gestich wórt. De romaanse kirk woor oorsprónkelik deil van dees abdie. Later wórt dit kloaster ein sjtuf, 'n kloaster veur adellikke vrouwluuj. In 1276 kreeg Zöstere sjtadsrechte. In 2003 wórt Zöstere mit Ech tot de nuuj gemeinte Ech-Zöstere gefuseerd.
De ómgaeving is bosriek.
Lendelede
Lendelede (Wes-Vlaams: Lendlee) is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Kortrijk. De gemeinte besleit 13,15 km² en had op 1 januari 2008 5.467 inwoeners.
Geografie
Lendelede heet gein deilgemeintes. Neve de dörpskèrn ligk allein nog e deil vaan de parochie Sint-Katrien (gedeild mèt Heule [stad Kortrijk] en Kuurne).
Historie
Door de gemeinte leep in noord-zuidriechting 'ne Romeinsen heerweeg. 't Dörp weurt in 1078 veur 't iers geneump, es Lethae. In de late zeventienden iew en vreugen achtienden iew had 't väöl te leie oonder oorloge en plunderinge, wie de Franse 't gebeed perbeerde te oonderwerpe. In d'n Ierste Wereldoorlog laog Lendelede veur 't froont (vaanoet Centraol perspectief, dus in door Duitsers bezat gebeed); 't Duits leger lag hei e veldhospitaol aon. Ouch maakde hei de bekinde Franse piloot Roland Garros 'n noedlanding. In d'n Twiede Wereldoorlog woort hei hel gevochte bij de Slaag aon de Leie in mei 1940. Bij de herindeilingsgolve vaan 1971 en 1977 bleef de gemeinte Lendelede gespaord.
Maarssen
thumb|Ligking vaan Maarssen in Utrei thumb|Sjippersgrach in Maarssen Maarssen is e versteidelek dörp en de hoofplaots vaan de gemeinte Stichtse Vecht, in de Nederlandse provincie Utrei, te noorde vaan de stad Utrei. Maarssen ligk aon 't Amsterdam-Rienkanaal en aon de Utreise Vecht. In de buurt vaan Maarssen ligke nog 'n aontal plasse, die veur recreatie gebruuk weure. 't Slot Goudestein, woe 't gemeintehoes in gevesteg is, en 't Slot Zuylen zien veurnaom bezeensweerdeghede.
Borgholzhausen
Borgholzhausen ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Gütersloh, in d'n Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.
De op 135 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 55,99 km², op 31 december 2018 8.973 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 160 de veerkante kilometer.
Mariaberg
Mariaberg is 'n wiek ten weste vaan 't stadscentrum vaan de gemeinte Mestreech. Mariaberg weurt begrens door de wiek Biesland in 't zuie mèt d'n Toongerseweeg, Belfort en Daalhof in 't weste mèt de Javastraot, de Breuselsepoort in 't noorde mèt de Borneostraot en Annadal en 't Kommelkerteer in 't ooste mèt den Hertogsingel. De wiek Mariaberg ligk op ein heuvelflank boeop de drei euver het algemein besjouwde deiler, ziech achterein opvölge. Dees drei wiekdeiler zien Blauwdörp, Mariaberg en Treechterveld.
Blauwdörp
't Oostelek deil vaan de wiek weurt ouch wel Blauwdörp geneump. D'n oersprunkeleke naom vaan dit deil is Proosdijveld, dit umtot hei vreuger ei veld vaan de prosdij vaan Sintervaos laog. Aon de ran vaan dit wiekdeil steit de aajdste bebouwing, die vaan um 1900 daoteert. Vaanaof 't centrum gezeen loupe vaanaof 't Brandeburgerplein twie straotvertakkinge de wiek in. Eine geit nao 't noorde nao 't Volksplein en d'n aander löp nao 't zuie nao 't Minister-Goeman-Borgesiusplansoen. E stök wijer doorkruis de Prosdijweeg 't wiekdeil in noord-zuidriechting. Roontelum deze weeg bouwde de Rems-Kathelieke woeningbouwvereineging Sint-Servatius vaanaof 1917 häör sociaol woeninge, die 't groetste deil vaan Blauwdörp oetmake.
Roond 1900 waor 't mèt väöl lui slech gestèld in de industriestad Mestreech. Umtrint de helf vaan de Mestreechtenere leefde op of oonder de ermoojgrens. De socialiste (ouch wel de Roeje geneump) wouwe get veur de febriksmaan doen. Meh de aristocratie en de geisteleke (ouchwel de Blauwe genump) vaan de stad zaoge ze es e gevaor. Toch kraoge de socialiste door de vakbonde de febrikslui aachter ziech. Meh de febrikkante wouwe neet instumme mèt de winse vaan de febrikslui. De febrikslui raokde noe verdeild, e deil sloot ziech aon bij katholieke vereineginge. De (wienege) socialiste in de stad legke 'n basis, meh 't zien de katholieke die 't mieste te zègke höbbe. Keplaon J. M. Souren waor d'r zoe eine. Heer wèrkde veur de woeningbouwvereineging Sint-Servatius die in 1907 begós mèt de ierste arbeidershoezer in Blauwdörp. 't Zien neet de blauw daker die de naom höbbe gegeve aon de wiek meh de katholieke. De katholieke woorte naomelek geassocieerd mèt de kleur blauw, daorum gaof Kapelaon J. M. Souren de wiek de naom Blauwdörp.
Zjus neve dit 'Blauwdörp' bouwde de socialiste ouch get hoezer bij het Minister-Goeman-Borgesiusplansoen in 1918 mèt hun woeningbouwvereineging Beter Wonen. 'n Moer sjeide de twie 'kleure' vaanein. In 1922 bouwde de socialiste in Sint Maartenspoort aon d'n aandere kant vaan de Maos. De strijd tösse roet en blauw waor hefteg, zoewie bij de ierste algemein verkezinge in 1920. Bij 'n staking bij de Zinkwitmaotsjappij 1929 vele zelfs twie doeje. De nui bewoeners vaan Blauwdörp móste wel nette katholieke zien, de touwlaoting waor daan ouch steng. Toch gaof 't wel sympathie veur de socialiste, zoe behaolde de socialiste in 1920 bekans eindaarde vaan de stumme in de gemeinte. Ouch eine vaan de belaankriekste socialiste in de stad is geïerd gewore, de Gulpeneer W. H. Vliegen. Nao häöm is 'n straot in Blauwdörp verneump en dao steit e standbeeld vaan häöm op 't Brandeburgerplein.
In d'n Twiede Wereldoorlog woort Blauwdörp gebombardeerd. 28 lui koume neet levend oonder 't pojn vaandan. E gedeilte vaan de wiek woort in de jaore '70 en '80 gesloop; ouch woorte get hoezer gerenoveerd. Toch lieke de hoezer neet mie aon de eis vaan allewijl te voldoen (väöl hoezer höbbe nog inkelglaas in de vinstere).
Wiekdeil Mariaberg
't Wiekdeil Mariaberg ligk ingeklemp tösse Blauwdörp en Treechterveld. De Ruttensingel in 't ooste en de Florasingel in 't weste vörme de begrenzing. Ouch dit deil vaan de wiek is wijer te verdeile in twie deile. 't Gief ein deil in 't ooste, de ziestraote vaan de Ruttensingel, en ein deil in 't weste, de straote roontelum 't Fatimaplein. Wiekdeil Mariaberg kin me besjouwe es 't eigelek Mariaberg, 't kint daan ouch geinen andere naom, zoewie Blauwdörp en Treechterveld höbbe.
Trechterveld
't Westelek deil, dat besteit oet klein witte huiskes mèt roej daker, in de volksmoond de bungalows geneump, weurt ouch wel Trichterveld geneump. 't Treechtervelds deil is einegen tied oonderwerp vaan discussie gewees. De bouwvereineging die eigeneer is vaan de witte huiskes wouw de huiskes aofbreke umtot ze neet mie aon de eise vaan d'n tied voldege. De bewoeners höbbe ziech dao lang, meh mèt eineg succes, tege verzat. De mieste huiskes blieve stoon en zien/weure gerenoveerd, en 'n aontal weurt vervaange door nuibouw in dezelfde stijl.
Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)
Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance) is 'ne film oet 2014.
De film woort geregisseerd door Alejandro G. Iñárritu en heet 'nen doer vaan 119 menute.
Robert Schuman
Jean-Baptiste Nicolas Robert Schuman (29 juni 1886, Luxembörg Sjtad - 4 september 1963, Scy-Chazelles te Moselle) waor 'ne Wes-Europese politicus en sjtaatsman. Qua börgersjap waor Schumans laevesloup verangerlik: hae waor gebore es Luxembörger, greuide op es Duutsjer, mer woort nao d'n Ièrsjte Waereldoorlog Fransoos. Hae zaw bekind komme te sjtoon es eine van de 11 founding fathers van de Europese Unie. Hae waor lid van de RPCD, die later zaw opgoon in de Franse centrumrechse partie Les Républicains. Op Europees niveau ies die partie deil van de christendemocratische Europese Voukspartie (EVP).
Hae woort gebore in 't Duutsj Keizerriek te Luxembörg, wie dat nog neet gans en al onaafhenkelek waor. Ziene mojertaal waor Mozelfrankisch, de Middelfrankische sjtreektaal woa in feite zoawaal 't Luxembörgs wie 't Lotharings deil van oetmake. Tiejesj d'n Ièrsjte Waereldoorlog wirkde hae in 't Duutsj besjtuur. Wie hae nao d'n oorlog nao zienen heimat in Lotharinge ('t toen nog väölal Duutsjtalig gedeilte van Frankriek) vertrok, woort hae 'ne Franse sjtaatsbörger. Dao begoos hae aan 'n carrière in de Franse polletiek en woort hae gedeputeerde van 't Frans departemint Moselle.
In d'n Twiède Waereldoorlog sjloot hae ziech aan bie 't Frans verzit. Zoa kaom Schuman nao d'n oorlog terech in de kleine elite van "acceptabel politici": mansluuj die gesjtudeeerd hawwe, polletiek ervering hawwe én aan "de gooje kant" van d'n oorlog hawwe gevochte. Zoa woort Schuman in 1946 al minister van Financies en in 1947 zelfs premier van Frankriek. Tusje 1948 en 1952 waor hae minister van Boetelandse Affaires in ach kortsjtondig nationaal kabbinètte. Hae woort onger miès bekind es politicus door de totsjtandkomming van 't nao häöm verneumde Schumanplan, wat de waeg zaw vriemake veur de opriechting van de Europese Gemeinsjap veur Kaole en Sjtaal (EGKS). De EGKS zaw 't begin zin van de later Europese Unie (EU). Later woort hae Veurzitter van 't Europees Parlemint. Same mèt Jean Monnet woort hae besjouwd es de grondligker van de EU.
Dongeradeel
Dongeradeel (Fries: Dongeradiel) is 'n geweze gemeinte in 't noorde vaan de Nederlandse provincie Friesland, tege de grens mèt Groninge en aon de Waddezie, mèt naoventrint 25.000 inwoeners en 'n oppervlak vaan 266,92 km² (daovaan 99,71 km² water).
De gemeinte is in 1984 bij 'n gemeinteleke herindeiling oontstande oet de aw gemeintes Dokkum, Oostdongeradeel en Westdongeradeel. Op 1 jannewarie 2019 góng ze op in de nui gemeinte Noardeast-Fryslân.
Kerne
De gemeinte umvatde 29 kerne; neve de hoofplaots, de stad Dokkum, zien dat de dörper en gehuchter Aalsum (Ealsum), Anjum (Eanjum), Bornwird (Boarnwert), Brantgum, Ee (Ie), Engwierum (Ingwierrum), Foudgum (Foudgum), Hantum, Hantumeruitburen (Hantumerútbuorren), Hantumhuizen (Hantumhuzen), Hiaure (De lytse Jouwer), Holwerd (Holwert), Jouswier, Lioessens (Ljussens), Metslawier (Mitselwier), Moddergat, Morra (Moarre), Nes, Niawier (Nijewier), Oosternijkerk (Easternijtsjerk), Oostmahorn (De Skâns), Oostrum (Eastrum), Paesens (Peazens), Raard, Ternaard, Waaxens (Waaksens), Wetsens en Wierum. De Nederlandse naome - meistal zien dat feitelek Aajdfriese naome - waore officieel. Neve dees kerne gaof 't nog tientalle naobersjappe, neet es kern erkind, binne de gemeintegrenze.
Börgemeisters
In zie rillatief kort bestoont heet de gemeinte de volgende börgemeisters gekind:
Midde-Limburg
thumb|Midde-Limburgse gemeinten in greun, Bezel binne de greun lien (die besjtuurlik bie Naord-Limburg heurt, mer keltureel bie Midde-Limburg.) Midde-Limburg is de sjtreek die zujelik van Vinlo begint. 't Gebeed ómvat de gemeinte: Wieërt, Nuuj-Wieërt, Leudaal, Bezel, Remunj, Maasgouw, Roerdale en Ech-Zöstere. In 't naorde grens Midde-Limburg aan Naord-Limburgse gemeinte: Vinlo en Peel en Maas. Zujelik grens 't aan de Zuud-Limburgse gemeinte Zittert-Gelaen. Oostelik grens 't gebeed aan de Pruse bóndjssjtaot Naordrien-Wesfale, westelik aan de pervincie Naord-Braobantj en ein sjtök Belsj-Limburg. D'r wone óngeveer 235.000 luuj in gans Midde-Limburg.
Belangrieke plaatse zeen: Remunj, Wieërt, Nuuj-wieërt en Zjwame.
Landjsjap
Juus wie Naordj-Limburg ligk 't Midde-Limburgse landj rilletief hoog veur Nederlandsje begrippe. 't Meiste landj ligk óngeveer 25 toet 30 maeter baove de zeesjpegel. De reveerterasse oostelik van de Maas, zeen ein sjtök hoger, mit ein hoogte van óm en naobie 50 meter baove N.A.P., mit es hoogsten toep 't Wolfsplateau mit ein hoogte van 80 maeter N.A.P. in 't Nasjonaal Park De Mienwaeg. De reveerterasse zeen oetgesjlete door de reveer de Maas, die leger ligk, mit óngeveer 25 toet 17 maeter baove de zeespegel bie Vinlo. In de ómgaeving ligk ouch de Peelrandjbreuk. Op 13 april 1990 waerde Remunj getróffe door 'nen aerdsjóddel in de Peelrandjbreuk mit 5,8 op de sjaol van Richter (zeen: Aerdsjóddel van Remunj.)
Ein groot gedeilte van 't land weurt gebroek veur agrarische doeleinje, wie veelandjboew (veural verkes en kuuj) en akkerlandjboew veur veevoor, sjperves en getrieje. In 't weste van Midde-Limburg ligk de Peel, dae juus wie de Mienwaeg ouch ein nasjonaal park is. Drèk westelik van Weert zeen al oetluipers van de Kempe, ein groot bós- en heigebeed op 't Belsj en in Nederlandj. Wiejer is de Maas de belangriekste reveer, die de ómgaeving van Remunj domeneert mit de Maasplasse, ein belangriek rekreasiegebeed voor de wiej ómgaeving. De Roer is ein belangriek ziejreveer van de Maas, en dae mundj oet in de Maas in de sjtad Remunj.
Verkeer en keltuur
De A2 is de belangriekste en drökste autosjnelwaeg van Midde-Limburg. De A73 waerde in 2008 ge-äöpendj, en vervingk veur e groot deil de belangriekste pervinciale waeg van 't gebeed, de N273, ouchwaal de Napoleonsbaan. De Napoleonsbaan sjtóng langen tied bekindj es d'n dojewaeg, ómdet väöl dojelike óngelökke plaatsgevónje höbbe op dae waeg. D'r loupe twee in gebroek zeendje iezerwaeg door 't gebeed, namelik van Eindjhove nao Mesjtreech en van Vinlo nao Remunj. De Maas is 'ne belangrieke waeg veur de grotere sjeepvaert, dae zujeliker gebroek kan make van 't Julianakanaal. Klein sjeper mit ein lajing toet 600 tón (Kempenaere), kinne gebroek make van de Zuud-Willemsvaart.
Danderyd
Demografische óntwikkeling
13,02% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Haan
'nen Haan is 'ne menneliken hoon; 't vruike hètj 'n hin en 't jónk e kuke. 't Gedraag en uterlik van 'nen haan versjiltj zich waezelik van det van 'n hin.
Uterlik
Hanen óngersjeie zich al hieël vreug van hinne. Det kan aanhandj de volgendje puntje:
Gedraag
Hanen höbben 'n sterke netuurlike neiging toet territoriumverdeidiging det door luuj wuuertj geëxploiteerdj in hanegevechte. Sómtieds waere metaal späör of sjaermetskes bevestig ane späör die hane van netuur höbbe. Inne meiste lenjer zeen hanegevechte verbaoje.
'nen Haan claimp zie territorium door te krejje. d'n Haan begintj hiemit es d'r óngevieër 14 waeke aad is. Hane krejjen euver 't algemein 's mörges vreug. Dit kump neet dore opkóms vanne zón, meh dore biologische klok. Mit sómmige rasse mit 'ne verlingdje krejroop, wie de Bergse krejjer, waere krejwèdstrieje georganiseerdj.
Vorarlberg
Vorarlberg (Alemannisch: Vorarlbearg) is 'nen deilstaot (Bundesland) vaan Oosteriek. 't Ligk in 't uterste weste vaan 't land. De hoofstad is Bregenz (27.193 inwoeners), mer de groetste stad in d'n deilstaot is Dornbirn (43.583 inwoeners). Vorarlberg grens in 't noorde aon Duitsland, in 't ooste aon Tirol, in 't zuie en in 't weste aon Liechtenstein en Zwitserland.
Indeiling
D'n deilstaot is oonderverdeild in 4 distrikte (Bezirke). Stadsdistrikte (Statutarstädte) gief 't neet.
Partner (band)
De band woort 't bekèndjs doren hit Kayuta Hill.
Discografie
De albums woorte oetgebrach bie Philips:
d'r Ware get perbleme mitte hoes van 't ieëste album; de daorop aafgebeeldje medam waar volgent sommige get te naaks geklèdj.
In 1979 woort 'ne single oetgebrach mit de titel Pictures. Dit nómmer is wiejer noeats op 'n album versjene.
1641
1638 - 1639 - 1640 - 1641 - 1642 - 1643 - 1644
Gebäörtenisse
thumb|right|200px| Prins Willem van Oranje trouwt mèt Maria Henrietta Stuart (sjilderiej van [[Anthony van Dijck)]] thumb|right|200px|Inhöldiging van João IV van Portugal
Gesjtórve
thumb|right|150px| Anthony van Dijck, gesjtórve in 1641
Kernsplieting
thumb|Kunsmaotege kernsplieting wie dat in [[kerncentraal|kerncentrale gebäört. 'n Uranium-235-atoom weurt gebombardeerd mèt e neutron, boedoor 't veraandert in 'n aongeslaoge uranium-236-atoom. Dit atoom vervèlt nao korten tied, wat twie splietingsprodukte oplievert (op dit pleetsje krypton-92 en barium-141; dat zien evels mer veurbeelder), zoewie e paar vrij neutrone en get gammastraole (neet getuind).]] Kernsplieting is 't oetereinvalle vaan e groet atoom in twie kleinder atome, soms spontaan meh dèks door invlood vaan boetenaof. 't Is meugelek bij diverse radioactief isotope. De zwake kernkrach, die protone en neutrone normaal gezeen bijeinhèlt, weurt daan teneetgedoon. Dit lievert twie nui atome op, die door de baank de hèlf vaan 't aajd atoomgewiech höbbe. In welke produkte 'n atoom vervèlt, is door de oonzekerheidsrelatie vaan Heisenberg neet te veurspeule. Neet alle nucleone (=protone en neutrone) goon evels in dat nui atoom zitte: e paar neutrone vlege vrij door de ruimte. Dèks zalle zij ouch e nui splietbaar atoom rake. Dit bringk 'n kèttereactie op gaank. De leptone die de nucleone bijeinhawwe zalle nao 'n kernsplieting deils vergoon. Heimèt weurt massa in energie umgezat (volgens de speciaol rillativiteitstheorie); dit maak 'n kernsplieting tot 'n extreem krachtege energie-oetbarsting.
Kernsplieting kin spontaon gebäöre; 't is daan 'ne vörm vaan radioactief verval. Bij de mieste isotope gebäört dat mer sporadisch; die vergoon veural door conventioneel verval ('t bekinder alfa-, bèta- en gammaverval). Mer e paar hoegradioactief isotope höbbe spontaan splieting es significante vervalmaneer. Veur kernsplieting op groete sjaol is de touwveuging vaan e neutron nujeg; dit gebeurt in oonder mie kerncentraole en kernwaopes mèt uranium-235 (wie heineve te zien is). Uranium-235 en plutonium-239 kinne mèt rillatief wieneg energie tot de besjreve kèttereactie koume. Veur väöl aander isotope moot 't neutron dao evels oonder hoeg energie op weure aofgevuurd. Materiaol wat gemeind is um in kernreactore of -waopes te gebruke neump me splietstof, nao analogie vaan brenstof.
Kernsplieting is potentieel gevierlek; neet allein door de oontploffinge die 't kin veroerzake, meh ouch umtot de vervalprodukte in de regel väöl radioactiever zien es de splietstof. Verbruukde splietstof is daorum radioactief aofval, wat nog doezende jaore gevierlek blijf es de isotope in versjèllende snelhede vervalle.
Montfoort
Montfoort woort roond 1170 door bisjop Godfried van Rhenen es börg tege de Hollenders opgeriech. De naom liet ziech verklaore es montis fortis, "sterke berg"; de naom heet dezelfden oersprunk es Mofert (Montfort) in Nederlands Limburg. Um de börg oontstoont 'n neerzètting, die in 1329 stadsrechte kraog. Sinds d'n daartienden iew waor de börg in erfpach gegeve aon de börggraove vaan Montfoort. Tijens de Hoekse en Kabeljauwse Twiste waor de plaots e bolwèrk vaan de Hoeke. In 1989 woorte deile vaan Linschoten (mierendeil), Snelrewaard en Willeskop (fracties) aon Montfoort touwgeveug.
Langbrook
Langbrook (Duutsj: Langbroich) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 625 inwoeaners. 't Ligk tösse Breibere, Sjum, Hertsel en Sjeerwallere in. 't Beboedje deil van Langbrook t'n naorde vanne Zaofelerbaek mit oetzunjering vanne Quellstraße hètj Hertsel.
Langbrook behuuerdje same mit Hertsel en Sjeerwallere toete gemèndje Sjeerwallere. Dees gemèndje woort op 1 juli 1969 bieje gemèndje Gangelt geveug.
Straote
De volgendje straote ligken in Langbrook:
20 november
20 november is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 324en daag vaan e gewoen jaor en d'n 325e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 41 daog. 20 november is d'n internationaolen daag vaan de rechte vaan 't keend; in de Roems-Kathelieke Kèrk is 't de fies daag vaan d'n heilegen Oktaaf († 297)
Charente-Maritime
thumb|Ligking van 't departement Charente-Maritime. 't Departement Charente-Maritime is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 17. 't Is gelaengen in 't wèste van 't landj, grenzendj ane departemente: Charente, Deux-Sèvres, Dordogne, Gironde en Vendée. De houfstad is La Rochelle.
Getal
E getal is 'n aaduding vuur e aatal of wieväölheed. Oersjprunkelig woeëd heimit positief getalle gemind, wie 1, 2, 3, enz., meh hüj hat 't 'n rumer beteëkenis. Zoeë besjtoa óch bruëke, negatief getalle en complex getalle. E getal is evvel get angesj as e siefer. E siefer is ummer e symbool, oeëmit me e getal kan aadude.
I de wiskunde weëde getalle gewuënlig i verzamelinge igedild. Me kint de natoerlige getalle. Dees zint de einfachste soate getalle en vurme 'n deelverzameling va gehieële getalle. Die letste kanne óch negatief zieë, i teëgezats tot netuurlige getalle die ummer positief zint. Rationeel en irritationeel getalle vurme same de reëel getalle.
't Getal 0
Óch 0 is e getal, meh hat gee weëd, i teëgezats tot alle anger getalle. Op 't Belsj weëd 't zoeëwaal as positief as negatief gezieë; i Nederland velt 't evvel ónger gee va bei categorieë.
Ónendigheed
't Symbool vuur ónendigheed is de lemniscaat (∞). Zie hat i de wiskunde en de natoerwetesjappe evvel waal 'n kwantitatief beteëkenis.
Lambertus van Mestreech
thumb|right|Lambertus weurt vermaord; sjilderie oet de 15e ièw Lambertus van Mestreech (Mestreech, rónd 636 - Luuk, 17 september 705(?)) waor biesjop van Mestreech. Hae weurt es martelaer verièrd en ies petroanheilige van Mestreech, 't Maasland, Luuk, Stavelot, de huwelikstroew en textielarbeidersj. Ziene fièsdaag ies op 17 september.
Lambertus woort gebore in 'n adellike familie es naef van de biesjop Theodardus van Mestreech, dae häöm zien opleijing goof. In 670 volgde hae häöm op es biesjop van Mestreech. Door de hofmeier Ebroin woort hae in 675 nao de abdij van Stavelot verbanne, woa hae zou bleve tot d'n doad van Ebroin in 682. Hae woort doe door Ebroins opvolger Pepijn van Herstal gerehabiliteerd es biesjop.
Lambertus woort op 17 september 705 vermaord mèt 'n lans in 'ne villa op de plaats woa later Luuk zou óntsjtoon. Euver 't motief veur de maord besjtoon versjillende verhaole. De officieel katholieke versie ies dat hae vermaord woort vanwege zien verdediging van de huwelikstroew; Pepijn van Herstal houw namelik 'n verhouding mèt Alpaïda, woa Lambertus eupelik kritiek op houw. Hae woort in Sint Pieter bie Mestreech begrave, meh ziene opvolger Hubertus leet de relieke nao Luuk bringe. Op de plaats van zien graaf woort 'n kèrk gesjtiech, de later Lambertuskathedraal. Dees kèrk sjtóng woa allewiel 't Place Saint-Lambert ies; ze woort in 1794 aafgebroke.
Verièring
Väöl kèrke, ónder andere in Limburg, zint gewiejd aan de heilige Lambertus. 'n Relikwie van häöm bevink ziech in Freiburg im Breisgau. Sint Pieter bie Mestreech, de plaats van zien ièrsjte graaf, ies lang 'n baevaartsplaats veur Lambertus gewaes.
Veurname
Limburgse veurname die truukgoon nao Lambertus zint: Lambaer, Baer, Bert en Bertus
Cher
Cher kan verwieze nao:
Kónsstof
Kónsstoffe zeen in algemein zin alle sjemische verbinjinge die door neet-netuurlike sjemische percèsse waere gemaak. In 't daacheliks laeve mèntj me mitte term kónsstof döks 'tzelvendje es plestiek: 'nen organische polymeer.
Kónsstof is 'n organisch matterjaal det is opgeboedj oet hieël groeate molecule die óntstaon door synthese ('n reactie wodoor 'n nuuj stof óntsteitj) van gróndjsstoffe. Dees gróndjstoffe gaon covalente of ionair binjingen aan en vörme zoea amorfe of kristallien stoffe.
't Guuef drie saorte:
Sómtieds waere kónsstoffe versterk, traditioneel veural door inbèdding van glaasvaezel, allewiel ouch mit nuuj kónsstofvaezele wie kevlar, twaron en dyneema.
Örebro
Örebro is 'n gemèndje in enne houfstad van Örebro län, Zwede. De gemèndje tèltj 128.863 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.380,11 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 93,4 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
13,10% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Xhosa (taol)
De klankinventair vaan 't Xhosa is relek groet, mèt väöl klik- en aspiratief variante. 't Xhosa oondersjeit twie toene, en lang en korte vocaole. Bei weure gewuunlik neet oetgesjreve. Me oondersjeit dèks de volgende dialekte: Xhosa, Ngqika, Bhaca, Mpondo, Gcaleka, Mfengu, Thembu, Bomvana en Mpondomise.
Veurbild
De ierste stroof vaan 't Zuid-Afrikaans volksleed:
Logopedie
Logopedie is de behanjeling van perbleme in de mónjelige, sjriftelike of non-verbaal kómmunikaasje. Emes dae aan logopedie duit, hètj 'ne logopedis.
Logopedie is e specialisme det is gerich op 't óntwikkele, herstèlle en óngerhaoje van de kómmunikaasje.
Autosjport
Autosjport is sjport die mit auto's weurdj gedaon, dao zeen versjillendje saorte, mit gesjlaote (toer) racewages of mit aope (formule) wages.
Formule races
right
In Formuleraces weurdj gesjtreeje op sjpeciaal circuits, in sjpeciaal veur het racen gefabriceerdje auto's. Hiejdoor kinne grote sjnelheejen gehaoldj waere en is ein gooj aafsjtelling van'ne auto essentieel.
Veurbeelde van formuleraces zeen:
Zonnewages
Ouch zeen d'r races veur zonnewages. De World Solar Challenge dae ins in'ne twee jaor in Australië weurdj gehaaje is de bekindste. Eine Nederlandse waage geboewdj door sjtudente haetj deze race al ein aantal keere gewonne.
Sjportwages of Prototypes
Sjportwagens - in'ne autosjport ouch prototypes genumpdj - zeen wages die sjpeciaal geboewdj zeen om te racen. Ziej kinne aope of gesjlaote zeen en ruumte beeje aan eine of twee persone, ofsjoon d'r in'ne praktijk altied maar eine persoon in'ne waage zitj. 't Grote versjil mit de formulewages is det de wiele bedektj waere door 't koetswerk. Wedstrieje veur sjportwages zeen meistal langeaafsjtandjsraces (6 oer, 12 oer, 24 oer of 1000km) wobiej döks twee, drie of meer riejers zich aaflosse aan 't sjtuur. Omdet d'r bienao altied wages oet versjillendje categorieje mitrieje, mit dus anger sjportieve prestaties, weurdj d'r in dees wedsjtrieje döks mit klasse gewerktj. Zo kan ein euverwinning in ein klasse veur eine deilnummer belangrieker zeen dan zien eindklassement in'ne wedsjtried.
GT wages rieje döks mit in dezelfdje wedsjtried es sjportwagens (bv.: de 24 oer van Le Mans) of toerwages (bv.: de 24 oer van Francorchamps).
Vreuger waare d'r ouch nog de:
D'r besjtaon versjillendje kampioensjappe die betwis waere door sjportwages. De belangriekste zeen:
Vreuger waaren d'r onger angere ouch nog:
Toerwages
Toerwages of touringwages (van 't Italiaanse Turismo) zeen racewages op basis van ein besjtaondj autotype det vriej te koup is en op'pe aopenbare waeg kan rieje. Aafhankelik van'ne klasse wo in eine toerwaage mit riejdj, zeen d'r väöl of weinig verangeringe toegelaote aan'ne mechanische ongerdeile (motor, ophanging, versjnellingsbak, remme, benj enz.).
De reglemente inzake toegelaote wieziginge kinne sjterk versjille van landj toet landj.
Mit toerwages waere zowaal korte races gehaaje (sjprint-races van bv. 30 min) es lang aafsjtandsraces (6 oer, 24 oer, 500km enz.).
Veur toerwages besjtaon d'r heel get kampioensjappe, internationaal maar ouch väöl nationaal kampioensjappe.
De nationaal kampioensjappe mit de grotste internationaal oetsjtraoling zeen:
Anger nationaal kampioensjappe: Ingelandj - Italië - Sjpanje
In Belsj:
Belcar (Mediagroup Van Dyck Belcar) (sins 1997) 't begos es regionaal kampioensjap, de BBL-Cup, det in 't begin van'ne jaore '90 ziene naam verangerdje in Carglass Cup. In 1997 kreeg 't de naam "Carglass Cup Belcar". Door zien toegenomme populariteit kreeg 't in 1998 de status van ein nationaal kampioensjap veur oethaajingsraces onger de naam "Castrol Belcar". Sins 2002 hétj 't offisjeel "Mediagroup Van Dyck Belcar". De belangriekste wedsjtried oet dit kampioensjap is idder jaor de 24 oer van Zolder, maar d'r waere ouch wedsjtriede in 't boetelandj georganiseerdj zowie in Asse, de Nürburgring, Zandjvoort en Dijon.
BTCS (Belgian Touring Car Series) (sins 2004) Toet in 2003 goof 't Procar kampioensjap - in de letste jaore van zien besjtaon "New Procar" genumpdj - de toon aan in 't Belsj toerwage racen. Dit kampioensjap volgdje in 't begin van'ne jaore '90 't Belgian Touring Car Championship op, det al verreeje waerdje sins 1972.
In Nederlandj:
In 1963 ging men van sjtart mit 't Nederlands Toerwage Kampioensjap. Vanaaf 1973 waerdje dit kampioensjap oetgebreidj mit de deilname van'ne sjterker GT-wages. Vanaaf 1986 waerdje 't hervormdj toet DPCC (Dutch Production Car Championship). In 1995 ontsjtong 't DTCC (Dutch Touring Car Championship), det waerdje georganiseerdj toet 2002. De Dutch Supercar Challenge is op dit moment 't belangriekste GT- en toerwage kampioensjap van Nederlandj. 't Ontsjtong oet de enj jaore '90 opgerichdje "Dutch Supercar Cup". Typisch aan dit kampioensjap waas, det 't technisch reglement väöl toeleet. Dit leidje al sjnel toet ein sjpectaculair deilnummersveldj. De populariteit van dit kampioensjap sjteeg dusdanig det eine meer degelikke aanpak neudig waerdje. In 2001 waerdje hiej werk van gemaaktj. De wedsjtriede waerdje nog sjpectaculairder door verplichdje pitsjtops en riejerswissels. Ouch organisatorisch waerdje alles väöl professioneler aangepaktj mit de neudige aandach veur de omkadering en promosie nao de media. De DSC ging ouch de internationaal toer op mit wedstriede in Lausitz en'ne Nurburgring (Duitslandj) en Sjpa en Zolder (Belsj). Dit jaor sjtuitj d'r ouch eine wedsjtried in Silverstone (Ingelandj) op 't programma. De Toerwagen Diesel Cup is vanaaf 2008 ein nuuj kampioensjap binne 't Dutch Power Pack. De klasse is allein veur auto's mit eine diesel motor. Deilnummendje auto's zeen: Volkswagen Golf TDI, Seat Ibiza TDI, BMW 120d, Alfa Romeo 147 en vanaaf de Jubileum races duitj d'r ouch eine Honda Civic mit.
Boete al dees kampioensjappen besjtaon d'r ouch inkele belangrieke wedsjtriede veur toerwages, die op zich döks belangrieker zeen dan 't kampioensjap wo ze deil van oetmake. De veurnaamste hiejvan zeen:
24 oer van Dubai 24 oer van Francorchamps
Bathurst 1000
Sandown 500
Macao
24 oer van'ne Nürburgring
TT
Grand Prix des Frontières in Chimay (van 1926 toet 1973)
Cupraces
Tensjlotte is d'r nog ein sjpecifieke tak van'ne autosjport, wovan de meiste kampioensjappe ouch onger de nummer "Toerwages" mooge waere geplaatsj: de Cupraces of merkeraces. 't Geitj hiej om kampioensjappe, betwistj door identieke wages. Ein euverzich gaeve is onbegonne werk omdet d'r waereldwied hongerde van dees kampioensjappe waere betwistj. De bekindste kinne veer waal numme:
Porsche Supercup