cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klimaatopwerming
Ónger klimaatweitesjappers is 't ónómstreje det tiejes de litste decennia vannen twintjigsten ieëf de gemiddeldje temperatuur op aerd is toegenómme. Boetedet meine de meiste van die det dezen trend veur e groeat deil wuuertj veroearzaak door 'n stieging vanne concentratie aan breujkasgase innen atmosfeer en det dees 't gevolg zeen van miensjelike aktiviteite wie 't verbranje van fossiel brandjstoffe, óntbóssing en bepaoldje industrieel en agrarische aktiviteite. Sómmige weitesjappers zeen van meining det netuurlike variaasje 'n wichtiger raeje is veur temperatuurstieging es miensjelike aktiviteit. In 2014 zeen, veur zowied bekèndj is, ouch 't pebliek enne politici in mieëderheid van meining det ei klimaatperbleem besteitj en det dit ouch es e gevolg van miensjelik hanjele kump.
Modelberaekeninge, geëvalueerdj inne rapporte van 't Intergovernmental Panel on Climate Change, veurspèlle det de temperatuur op aerd in 2100 mit 1,6 °C (0,9-2,3 °C) zal zeen gestege t'n opzich vanne temperatuur tösse 1850 en 1900 wen 'n ambitieus pergram toet 't vermindere vannen oetstoeat van breujkasgase wuuertj geïmplementeerdj. Anger emissiescenario's kómmen oet op temperatuurstieginge tösse de 2,4 en 4,3 °C (1,7-5,4 °C) baoven 't pre-industrieel niveau.
Nao verwachting zólle mit naam temperatuurstieginge van mieër es 2 °C groeate verangeringe mit zich mitbringe veur miens en miljeu, ónger anger door zieëspegelstieging, toenaam van druuegdje- en hitsperiode en extreme naerslaag.
Aanwiezinge
E groeat aantaal aan ónaafhenkelike observaties vanoet versjillige weitesjapsgebiede, wie de meteorologie, glaciologie, oceanografie enne biologie, gaeven aanwiezinge veure klimaatopwerming.
Oete meteorologie bliek det de temperature baoven 't landj enne oceane, gecorrigeerdj veur effèkte wie 't hits-eilandjeffèk, systematisch oploupe. De gemiddeldje oppervlakdjetemperatuur is inne periood 1880-2012 opgeloup mit 0,85 °C (0,65-1,06 °C), wobie de opwerming sterk is baoven 't landj es baove de oceane. Oet analyse van väöl gletsjers volg dezelvendje historische opwermingskróm vanne aerd es oet direkte temperatuursmaetinge. 'n Opwerming is waorgenómme vanne ieëste 700 maeter vannen oceaan en vanne depen oceaan. De temperatuur inne ieëste 75 maeter is mit 0,11 °C (0,09-0,13 °C) gestege.
'n Toenaam is gevónje van inkel extreem waersómstenjigheje. Zoea zeen gemiddeldj mieër oetzunjerlik werm daag en minder oetzunjerlik kaaj daag. 't Is erg wersjienlik det miensjelike aktiviteite hie de houfoearzaak van zeen. Boetedet zeen zowaal 't aantaal aan hitsgolve wie de gemiddeldj lóchvóchtigheid toegenómme. IPCC Fourth Assessment Report kónkludeerdje det miensjelike aktiviteit wersjienlik haet gelèdj toet 'n toenaam van 't aantaal aan haevig raengerbuie.
Anger aanwiezinge zeen de (deilsje) aafsmultjing en trögktrèkking vanne meiste gletsjers, 't aafsmultje van landjies bieje Zuudpoeal, 't zieë-ies róndje Naordpoeal en vanne ieskap op Gruuenlandj enne stieging van 't zieëspegel. Ouch nump me verzoering vanne oceane waor: de pH van water is mit 0,1 aafgenómme door toenaam van CO2 saere begin vanne industrieel rivveluusje, det euvereinkump mit 'n toenaam van 26% in waterstofionconcentratie. 't Veurjaor begintj gemiddeldj ieëre en 't greujsezoen van zowaal flora es fauna is langer. De boumgrens in berg is versjaove nao grótter huuegdje, laefgebiede van flora en fauna zeen versjaove nao hoger-gelaenge gebieden en gebiede kórter bieje poeale. Zoea is beveurbeildj de samestèlling van koosjmosse in Nederlandj verangerdj nao 'n hoger percentaasj aan wurmdjelevendje saorte.
Daonaeve wuuertj 'nen enerzjie-ónbalans inne butelste laog vannen atmosfeer gemaete: mieë (straolings)enerzjie kump binnen es wuuertj oetgesjik nao de ruumdje. Dees euvertollige enerzjie wuuertj veur 't euverdeil ómgezatte in wurmdje.
Nederlandj en 't Belsj
Trótsdet óntwikkelingslenj 't kwetsbaarste zeen, zóllen ouch Nederlandj en 't Belsj te make kriege mitte gevolge van klimaatverangering. In Nederlandj is de opwerming saer 1950 twieë kieër zoea snel verloupen es 't weltwied gemiddeldje. Naeve hoger temperaturen en e stiegendj zieëspegel zal Nederlandj te make kriege mit nater wintjers en zwaorder haachel- en ónwaersbuie. Ouch zal 't aantaal aan daag mit mis aafnumme. Anger luuj veurspèldje verangeringe in 't klimaat zeen aafhenkelik vanne versjillige scenario's die 't KNMI hantjeertj: de G-scenario's (G van "gemaotig") gaon oet van 'n 1,5 °C toenaam vanne gemiddeldje werreldtemperatuur in 2085 t'n opzich van 1990, enne W-scenario's (W van "werm") van 3,5 °C. Klimaatmodelle laote zich neet eindujig oet euvere windjrichting in 't toekómstig klimaat in Naordwès-Europa. Sómmige veurzeen 'n verangering vanne euverhieërsjendje windjrichting. Daomit is raekening gehaje inne GH- en WH-scenario's. In dees H-scenario's zeen de zómmere dreuger en is de gemiddeldje jaortemperatuur get hoger.
Maotregele
Versjillige meugelikheje bestaon veur sjaaj dore opwerming vanne aerd te bepirke. Me kan de oearzaak daovan aanpakke: mitigatie, of me kan zich aanpassen ane gevolge vanne opwerming vanne aerd: adaptatie. Ouch besteitj de meugelikheid groeatsjaolig aan 't klimaat te wirke: geo-engineering.
Mitigatie
thumb|E zónpaneel gemonteerdj op 'ne [[hybride wage. Door 't gebroek van zónenergie is minder brandjstof neudig en stuuetj de wage minder breujkasgasen oet.]] Mitigatie wuuertj gediffenieerdj es 'n miensjelik interventie veur 't vriekómme van breujkasgasen oet brónne te verminderen enne wirking van zoeageneumdje pötte te versterke. Mit 'n pöt mèntj me eder percès, aktiviteit of mechanisme det breujkasgase, aerosole of waat dao-aan veuraafgeitj oeten atmosfeer haoltj. Veurbiljer van netuurlike pötte zeen de oceanen en bósse die door häör opnaam van wurmdje en CO2 es 'n netuurlike hits- en kaolstofpöt kónne dene. De vlgendje maotregele waere dus ónger mitigatie geplaats: 't vermindere van enerzjieverbroek door enerzjiebesparendje maotregele te numme, wie 't vermidnere van consumptie en 'n verhuuegdje enerzjie-efficiëntie; gebroek te make van minder miljeubelastendje vörm van enerzjie, wie doerzaam enerzjie en kernenerzjie; en door CO2 drek bieje verbranjing van fossiel brandjstoffen en biobrandjstoffe op te vangen en op te slaon. 't Is neet gans dudelik wienieë 't versterke van pötte ónger mitigatie en wienieë dit ónger geo-engineering vèltj.
Breujkasgaasemissies (gemaeten in CO2-equivalente) stege gemiddeldj inne periood tösse 2000 en 2010 2,2% de jaor, vergeleke mit 1,3% de jaor inne periood 1970-2000.
Adaptatie
'n Anger maotregel is adaptatie, det wuuertj gediffenieerdj es 't percès van aanpassen aan hujige of verwachte klimaatverangering. In miensjelike systeme hèltj det in det sjaaj wuuertj bepirk en det veurdeiler kónne waere benötj. In netuurlike systeme kónne luuj de verangeringe facilitere. 'ne Gerilleteerdjen term is de adaptatiecapaciteit: de meugelikheid van systeme, organisaties, luuj en anger organisme om zich aan te passen ane opwerming vanne aerd. Dees adaptatiecapaciteit kan ónger anger waere verhuueg door baeter socio-economische ómstenjigheje.
'n Relatie tösse mitigatie en adaptatie besteitj. Sómmige adaptatiemaotregele, wie 't inzètte van ventilatoren óm geboewe te keule wirke taenge mitigatie in. Bie anger maotregele, wie kaaj-wurmdjeopslaag wobie hoezer inne zómmer waere gekeuldj en inne wintjer waere opgewurmp door inne gróndj opgeslage water, wirke mitigatie en adapatatie einanger juus inne handj.
Frans Bremen
Frans Bremen(21 april 1950) is gepensioneerd cultuurambtenaar van de gemeente Lankgraaf. Heë sjrievet joarelank columns vuur d'r Landgraaf Koerier. 'n Aantal woeëte verzameld in Truukblik (2000) en Paprika Wielie (2003 LiLiLi 36). Heë sjrieft och gedichte in 't Sjeter plat. Zieng verhoale en gedichte weëde regelmatig opgenoame in publicaties en beuker.
Bórsstök
't Bórsstök of de thorax van 'n insek bevindj zich tösse de kop en 't achterlief. 't Besteit oet drie segmente en is gans gewiedj ane veurtbewaeging. Aan eder segment zitj links en rechs 'ne poeat; ane litste twieë segmente zitj bie gevläögeldje insekte links en rechs 'ne vläögel. Vlege en mögke (Diptera) höbbe mer ei paar aan vläögelen aan 't twieëdje seg,emt; 't angerdje vläögelpaar is hie gemodificeerdj toet haltjers (halteres) en haet 'n fónksje bie 't aevewich enne vlöchstabilisaasje. Fossiel insekte zeen gevónje die aan alle drie de thoracaal segmente e paar vläögele leke te höbbe; bie modern insekte kump dit neet mieë veur. Veure veurtbewaegingsorgane te bedene is de thorax wiejer meistes bao gans gevöldj mit spiere.
Frans Bremen
Doaneëve is heë och sjriever van tekste en moeziek van (carnavals)leedjes. Heë is Oad Prins van d'r Sjeet (Schaesberg) en woar toen och Sjtadsprins va Lankgraaf (1995). Heë zoot och al 3x in de LVK finale mit d'r Prinse Road. In 1983 woar heë initiatiefneumer en mitoprichter van de  'Sjeeter Hoaf vol Harmenie de Trek Zek'  Ing sjpasskapel die in Lankgraaf mar och wiet doaboeete bekind is. Och woar heë in 1992 medeinitiatiefneumer van  't Landgraafs Carnavals Moeziek konkoer, (LCMK) dat durch  't Perpluucomité woeet georganiseerd. In 2002 kreeg heë d'r Kultoerpriees van de gemeente Lankgraaf en in 2009 woeët heë Kunninklik ongersjeie als lid in de Orde van Oranje Nassau. In 2013 woeet heë ongersjeie mit de gemeentelikke carnavalsorde d'r  'Lankgraafbok' de de huëgste carnavalsorde die Lankgraaf kint. In datzelfde joar woeët heë gevroagd um lid te weëde van 't Comité Sjeeter Dialecmès.
Anger functies:
1994 - noe lid van 't besjtuur van de Sjtichting Poëziefestival Lankgraaf. Heë is doa projectcoördinator
1996 - 2015 Secretaris van de Sjtichting Promotie Limburgse Kunstenaars
2014 - noe lid Féscomité Sjeeter Dialecmes 'Sjaasberg Waggelt'
Taillette
Taillete ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 407 luuj op 'n oppervlaak van 15,25 veerkante kilometer en daomèt goof 't 26,69 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,5% de jaor.
Sjerpenheuvel-Zichem
Sjerpenheuvel-Zichem ies 'n sjtad en gemeinte in de Belzje provincie Vlaams-Brabant. De gemeinte haet 'n oppervlak van 50,50 km² en 't aantal inweunersj ies 21.885. Sjerpenheuvel-Zichem liek aan de Demer, in 't Hageland. De deilgemeintes zint: Sjerpenheuvel, Averbode, Zichem, Messelbroek en Testelt.
Functies
De gemeinte haet veural 'n woonfunctie veur forenze. D'r ies wiènig industrie gevestig. Sjerpenheuvel ies de belangriekste baevaartsplaats van Belsj. Toeristisch belangriek zint Zichem, es geboorteplaats van de sjriever Ernest Claes (in ziene roman De Witte sjpeelt Zichem 'n belangrieke rol), en Averbode mèt zien norbertijnerabdij en umliegkend recreatiegebeed. Messelbroek ies nog sjterk agrarisch.
Aanziech van de gemeinte
De gemeinte besjteit oet 'n aantal sjtedsjes en dörper, die me allewiel es liech versjtedelik gebeed kènt besjouwe. Sjerpenheuvel ies geboewd róndum zien basiliek en haet 'n gróndplan in de vörm van 'n zevepuntige sjter. Zichem haet 'n mertplein mèt 17e- en 18e-ièwse hoezer. De Sint-Eustachiuskèrk dateert oet de 14e tot de 16e ièw en ies geboewd in gotische sjtiel. De Abdij van Averbode haet 'n barokke abdijkèrk oet de 17e ièw.
Historie
Zichem waor 'n belangrieke sjtad in 't hertogdom Brabant. In 1134 woort de sjtad veur 't ièrsj sjrieftelik vermeld es Sichene. De sjtad woort in de 14e ièw versjterk en d'r woort 'n burch geboewd. 't Góng de sjtad economisch tamelik good; veural de lake-industrie en vièteelt waore belangriek. Vanaaf 't miede van de 15e ièw raakde de sjtad in verval. In 1578 waor Zichem 'n sjtriedtoneel in de godsdeensoorloge. De Sjpaanse veldhièr Alexander Farnese houw gehuèrd dat Zichem ziech verzat tege de euvergaaf aan Sjpanje. Farnese veel aan en de bevolking van Zichem woort oetgemaord en de sjtad woort platgebrend.
Aan 't ing van de 16e ièw kaom de Mariaverièring in Sjerpenheuvel good op geng. Me verièrde hie e miraculeus Mariabeeldsje. Sjerpenheuvel waor ummer e gehuch van Zichem gewaes, meh door de greujende populariteit es baevaartsoord greujde 't oet tot 'n sjtad. In 1605 kreeg 't sjtadsrechte.
De gemeinte Sjerpenheuvel-Zichem ies in 1977 óntsjtange wie Averbode, Messelbroek, Sjerpenheuvel, Testelt, Zichem en 't westelik gedeilte van Kaggevinne woorte samegevoog. In 1985 kreeg Sjerpenheuvel-Zichem via 'n Keuninklik Besjloet de titel 'sjtad'.
Abchazië
Abchazië (officieel Abchazisch Аҧсны Аҳәынҭқарра Aphsny Achwyntqarra, Russisch Респу́блика Абха́зия Respoeblika Abchazija) is e territorium op de grens vaan Oos-Europa en Wes-Azië, in de Kaukasus, aon de Zwarte Zie, wat ziechzelf bestuurt en ziech es zelfstendege rippubliek versteit. Georgië claimp Abchazië es 'n otonoom rippubliek binne zien eige groondgebeed; de groete mierderheid vaan len op de wereld oonderkint dees claim. E klein aontal len, gans in 't bezunder Rusland, erkint Abchazië en Zuid-Ossetië es oonaofhenkeleke staote. Hoofstad vaan Abchazië is Soechoemi, aander stei vaan beteikenis gief 't koelek. Sinds 't staak-'t-vure vaan 1994 heet Abchazië ziech aardeg kinne oontwikkele.
Besturleke indeiling
Abchazië is verdeild in zeve distrikte, edert geneump nao zien hoofplaots. De distrikte zien:
Dees indeiling stamp gooddeils nog oet de Sovjettied. Allein 't distrik Tvartsjeli is in 1995 (nao de aofsjeiing) nui gevörmp. Georgië erkint 't bestoon vaan dit distrik daan ouch neet.
Politiek
Abchazië is 'n semi-presidentieel rippubliek mèt 'ne president dee um de vief jaor gekoze weurt en maximaol twie termijne achterein maag zitte. 't Land veurde de positie vaan president in 1994 in; daoveur waor de parlemintsveurzitter staotshoof en oonder 't Sovjetbewind de veurzitter vaan d'n Opperste Sovjet. Sinds 1994 heet 't land veer presidente gehad:
Georgië heet nog ummer 'n regering vaan de Otonoom Rippubliek Abchazië in deens. Sinds d'n oorlog is dees regering officieel in ballingsjap.
Erkinning en boetelandse relaties
Abchazië is al jaore de facto oonaofhenkelek, meh erkinning kaom pas wied nao 2000. De ierste erkinning kraog Abchazië vaan aander staote in dezelfde positie. Zoe oonderhèlt Abchazië al jaorelaank vrundsjappeleke betrèkkinge mèt Transnistrië en Zuid-Ossetië, en gónge die drei ziech oetindelek (roond 2005) ouch formeel erkinne. In 2006 deeg ouch Hoeg-Karabach dat.
Erkinning vaan staote die zelf erkind zien kaom pas op 26 augustus 2008. In d'n oorlog tösse Georgië en Zuid-Ossetië besloot de Russische president Dimitri Medvedev zoewel Zuid-Ossetië es Abchazië, allebei aofgesjeie regio's vaan Georgië, es apaarte staot te erkinne. Rusland heet hei geopolitiek veurdeil bij umtot de regering vaan bei regio's op de hand vaan Moskou is en Russische militaire touwliet. Wijer moot me dees beweging ouch zien in 't leech vaan Kosovo, wat ziech ieder dat jaor oonaofhenkelek verklaorde en zier tege de zin vaan de Russe door e groet aontal len erkind woort. Diverse len höbbe Rusland dao-in gevolg, chronologisch zien dat Nicaragua, Nauru en Venezuela. Tuvalu en Vanuatu höbbe 't land ouch erkind, meh trokke die erkinning later weer in.
Abchazië heet in sommege vaan dees len 'nen ambassadeur of vertegenwoordeger. Informeel ban heet 't land nao 't ziech liet aonzien mèt Turkije.
Symbole
't Veendel vaan Abchazië is gebaseerd op dat vaan 't vreugmiddeliews Keuninkriek Abchazië. Me zuut zeve striepe greun en wit, die stoon veur hermenie tösse d'n islam en 't christendom, mèt e roed vrijkerteer mèt do-in 'n ope rechterhand en zeve stare. De hand steit veur openheid nao vrun en gesloteheid nao vijande, de zeve stare gelle allewijl es symbool veur de zeve distrikte vaan Abchazië.
't Waopen of embleem is gedeild vaan zèlver en sinopel (greun), mèt dao-euver 'ne ruter vaan goud dee 'ne pijl nao d'n hiemel sjut, vergezèld vaan drei achpuntege stare, rechs vaan, links vaan en oonder de ruterfiguur. 't Tuint 'n scène oet de Narts-sage, die in de Kaukasus (neet allein in Abchazië) weurt vertèld.
De regering in ballingsjap vaan de Otonoom Rippubliek Abchazië hanteert aander symbole, die allebei de oonderhuregheid aon Georgië tuine. 't Veendel combineert de zeve striepe mèt gans 't veendel vaan Georgië, dewijl 't waope geverendeild is mèt Sint-Joris in 't ierste kerteer (in de heraldiek de veurnaomste plaots, gerizzerveerd veur de machhöbber).
Economie
De mieste len handele neet mèt Abchazië, es gevolg vaan sancties tege de neet-erkinde regering. Rusland deit dit wel, en Abchazië is sterk aofhenkelek vaan Russisch geld. In d'n iersten hèlf waor Rusland verantwoordelek veur 64% vaan d'n Abchazischen handel; Turkije kaom op de twiede plaots mèt 18%. 't Liegland is vröchbaar en deent door 't mèld zieklimaot tot landbouw vaan mediterranen aard. Op de grens mèt 't eigelek Georgië, in d'n Ingoesi, steit 'ne stouwdam dee 't land e groet deil vaan ziene stroum lievert. Dees centrale weurt door Abchaze en Georgiërs same bedreve.
Groete en snel greujende industrie is 't toerisme. Veural Russe make dao gere gebruuk vaan, umtot me op e Russisch paspoort visumvrij nao Abchazië kin reize en umtot 't e stök gojekouper is es de kortbij Russische resorts in Sotsji. Veural de stad Gagra heet daovaan geprofiteerd, in minder maote ouch Soechoemi. De faciliteite in 't land zien evels nog neet wie me in 't weste of zelfs mer Rusland maag verwachte. 'n Verkaantie in Abchazië trouwens verboje volgens de Georgische wèt. Väöl len raoje 'n reis nao Abchazië aof, zoe ouch Nederland en 't Belsj.
Munteinheid
De Abchaze betaole mèt de Russische roebel. 'n Officieel munteinheid, d'n apsar, besteit ouch (aon de roebel gekoppeld mèt 'n weerde vaan 10 roebel per apsar), meh dao-in weure allein verzaomeleersmunte geslaoge.
Fysische geografie
Abchazië is mèt 8.660 km² klein veur e land, neet mie es e kwart vaan Nederland. 't Groetste deil vaan 't territorium weurt gedomineerd door de Kaukasus, dee in 't noordweste direk op de Zwarte Zie stoet. Nao 't zuidooste touw löp evels e kielvörmeg liegland oet, wat oetindelek tientalle kilometers deep is. Hei woene ouch de mieste lui. Hoegste punt is de Dombai-Oelgen op de grens mèt Rusland, mèt 4.046 meter. Diverse reviere en revierkes loupe door Abchazië vaanoet de Kaukasus nao zie, vaan wes nao oos zien dat oonder mie de Psou, de Bzypi, de Kodori en de geneumde Ingoesi.
Demografie
Bij de volkstèlling vaan 2011 woorte in Abchazië 240.705 inwoeners getèld. Sjattinge vaan de Georgische euverheid en boetelandse bronne koume op e get lieger aontal oet. 't Aontal inwoeners is nao d'n oorlog vaan begin jaore negenteg sterk verminderd, umtot väöl inwoeners zien umgekoume of op de vlöch gejaag.
Etnische groppe
De inheimse bevolkingsgrop, de Abchaze, maakde hei traditioneel de mierderheid oet, meh nao iewe bezètting door groeter rieke waore ze in de minderheid geraak. Bij de volkstèlling in de Sovjet-Unie vaan 1989 maakde etnische Abchaze nog mer 17,8% oet, boe dat einen iew ieder nog 85,7% waor. Georgiërs vörmde al 45,7%; hun aondeil waor sinds 't begin vaan 't Russisch bewind sterk gestege. De res woort veural oetgemaak door Russe, Armeniërs en get Grieke.
Nao d'n oorlog waor de verdeiling totaol aanders. Massaol geweld tege Georgiërs had de mieste vaan hun op de vlöch gejaag. Ouch e groet deil vaan de Russe en Armenië had Abchazië intösse verlaote, perces wat door d'n economischen tegespood zeker neet is gestop. De Abchaze zien hei oonderhand de dominante bevolkingsgróp en maakde bij de volkstèlling vaan 2011 zelfs de absolute mierderheid oet.
Boete Abchazië, oonder mie in Turkije, leef nog 'nen aonzeenleken Abchazischen diaspora. Sjattinge euver 't aontal etnische Abchaze in 't boeteland loupe oeterein, meh me is 't ins tot 't 'rs mie zien es in Abchazië zelf.
Taole
De inheimse taol is 't Abchazisch, 'n Noordwes-Kaukazische taol mèt verwante in diverse Russische deilrippublieke. Wijer weurt in 't land väöl Russisch gesproke, wat de lingua franca waor in d'n tied tot 't land nog multi-etnisch waor samegestèld. De facto geit nog väöl vaan de euverheidscommunicatie in 't Russisch, wat edereine in 't land versteit en boe väöl lui ouch beter in gelètterd zien. De euverheid streef denao um al häör documinte en gesproke communicatie in 't Abchazisch te doen, meh dao zitte nog get haoke en ouge aon. De Georgische bevolking vaan 't gebeed sprik neve Standaardgeorgisch ouch nog Mingrelisch en Svan, die me allebei es apaarte streektaole of es Georgische dialekte kin zien.
Religie
Oonder Turks bewind höbbe väöl Abchaze ziech tot d'n islam bekierd, meh mèt de vereuvering door de Russe sloog e groet deil vaan de islamtitische Abchaze op de vlöch (vaandao de groeten diaspora, zuug bove). In 2003 hóng zoe'n 16% vaan de bevolking dees religie aon, tegeneuver 60% christene. Opvallend is de opkoms vaan 't modern heidedom in Abchazië; de inheimse religie is noets gans oetgestorve meh maak sinds de jaore tachteg 'nen echte revival door. In 2003 waor al 8% vaan de bevolking 'heide'.
Cultuur
Wie aander volker in de Kaukasus höbbe de Abchaze 'n oetgebreide volkscultuur. Gelierde cultuur in joonger; pas sinds e jaor of hoonderd weurt de taol mèt regelmaot opgesjreve. Min of mie bekinde Abchazische sjrievers zien oonder mie Fazil Iskander, dee veural in 't Russisch sjreef, en d'n diechter Bagrat Sjinkoeba.
Beziensweerdege gebouwe in Abchazië zien oonder mie d'n twelfden-iewse brögk euver de Besletka in Soechoemi en 't negentienden iews orthodox kloester in Nui-Athos.
Historie
De Kaukasus weurt sinds oonhäögeleke tije bewoend door e groet aontal volker, die taolkundeg zier divers zien meh ziech op 't gebeed vaan materieel cultuur sterk oontwikkeld höbbe. Veural mèt Georgië en de Georgiërs is 't gebeed door de iewe heer verboonde. 't Is daorum lesteg te zègke of aw dynastieë en keuninkrieke op 't groondgebeed al of neet vaan etnische Abchaze waore, en of me dat oondersjeid toen wel maakde.
Vaanajds hoort Abchazië bij 't keuninkriek Colchis, wat in d'n twieden iew veur Christus opgóng in Egrisi. In deen tied gaof 't ouch Griekse kolonies aon de kös. Vaanaof d'n iersten iew waor Egrisi 'ne vazalstaot vaan Roeme, later zouw ouch 't Byzantijns Riek hei väöl invlood hawwe. Egrisi weurt geassocieerd mèt de Kartveliërs; de Abasgoi geneumde volker in e deil vaan dat gebeed bringk me in verband mèt de Abchaze.
Partha Chatterjee
Partha Chatterjee (5 november 1947, Calcutta) is 'nen Indiaosen antropoloog, historicus en polletiekoloog, dee aktief is gewees in oonder aandere zien geboortestad Calcutta mer ouch aon Columbia University in de Vereinegde Staote. Zie wèrk riech ziech op oonderwerpe roontelum de historie vaan Zuid-Azië mer ouch polletieke koncepte wie nationalisme, feminisme en kolonialisme.
Abchazië
Historie
In of roond 778 woort 't keuninkriek Egrisi mèt get aander gebeje vereineg tot 't Keuninkriek Abchazië. In 1008 góng dat op in 't Keuninkriek Georgië, 'ne staot geregeerd door 'n Kartvelisch (vaanaof daan: Georgisch) sprekende dynastie mèt diverse aander volker oonder ziech. In 1490 vèlt dit keuninkriek. De volgende iewe oontsteit 't prinsdom Abchazië, oonder suzereiniteit vaan 't nui keuninkriek Imereti, meh dit stäötsje is nog kleinder es 't modern Abchazië. In de loup vaan de zèstienden iew verandert 't vaan kamp en kump 't oonder invlood vaan 't Osmaans Riek; de Turke vestege 'ne marinebasis in Soechoemi.
Partha Chatterjee
In 2009 verkroog Chatterjee de Japanse Fukuoka Prize veur zien oonderzeuk nao Aziatische cultuur.
Abchazië
Historie
In 1801 pak 't Russisch keizerriek oostelek Georgië; al gaw begint de Russische expansie ziech ouch op Abchazië te riechte. 't Prinsdom geit de decennia die volge heen en weer tösse Turksen en Russischen invlood meh weurt in 1864, mèt de res vaan de regio, finaol bij 't Russisch riek ingelief. E groet deil vaan de islamitische bevolking vlöchde de grens euver (zuug bove). 't Waor in dezen tied tot väöl Georgiërs, Armene en Russe 't land binnekaome. De Russe verboje wijer 't openbaar gebruuk vaan zoewel 't Abchazisch es 't Georgisch, in lijn mèt de russificatiepolitiek vaan de tsare.
Partha Chatterjee
De kommende beuk zien vaan Chatterjee:
Abchazië
Historie
In de chaos dee volgde op de twie revoluties vaan 1917 verklaorde Georgië ziech oonaofhenkelek, mèt Abchazië debij. In 1921 kaom 'n groondwèt die Abchazië otonomie mós geve, meh dao kaom wieneg vaan terech umtot de Bolsjevieke 't land datzelfde jaor weer oonder hun control brachte. Zij maakde Abchazië 'n otonoom rippubliek binne de sovjetrippubliek Georgië, wat zelf weer deil oetmaakde vaan de Sovjet-Unie. In de sterke centralisatie, zeker oonder Stalin, stèlde de otonomie evels neet väöl veur. Op belaankrieke posities woorte ummer mie Georgiërs gezat, die gestiedegaon ouch 'n ummer groeter deil vaan de bevolking waore. Nao d'n doed vaan Stalin woort dit beleid verzach en kaom ruimte veur de cultivering vaan de Abchazische cultuur.
Tegen 't ind vaan de jaore tachteg, d'n tied vaan perestrojka en glasnost, kaom in Georgië, wie in alle Sovjetrippublieke boete Rusland, de discussie euver oonaofhenkelekheid op. Dit waor neet nao de zin vaan de etnische Abchaze, die vreesde tot ze in 'n oonaofhenkelek Georgië allein nog mer wijer zouwer weure gemarginaliseerd. Me perbeerde vaan Abchazië 'n apaarte Sovjetrippubliek te make ietot de aofsjeiing e feit zouw zien. In 1989 kaom 't in Soechoemi veur 't iers tot etnisch geweld. De weeg nao oonaofhenkelekheid waor neet te stoppe en in 1991 sjeide Georgië ziech officieel aof vaan de oetereinvallende Sovjet-Unie. 't Nationalistisch sentimint in 't land verergde de zörg oonder de Abchaze tot de regio ouch häör otonomie zouw verlere. In juli 1992 verklaorde 't parlemint de oonaofhenkelekheid.
De Abchazische regering mós noe perbere um in zie drastisch verermp land 'ne staot op te bouwe. Dit lökde veural mèt hölp vaan Rusland, wat ziech in de loup vaan de jaore ummer eupeleker es boondgenoet vaan Abchazië profileerde. In 2008 kaom de kwestie in 'n struimversnelling. In Zuid-Ossetië, wat ziech roond dezelfden tied es Abchazië ouch had aofgesjeie, waor 'nen oorlog oetgebroke naotot Georgië had geperbeerd dit oonder controle te kriege. Rusland góng ziech demèt meuje door Zuid-Ossetië militair bij te stoon, meh ouch door Abchazië en Zuid-Ossetië officieel te erkinne. Wijer mingden 't ziech ouch kortstoondeg militair in Abchazië, de Kodorivallei, die tot daan touw in Georgische han waor gebleve, woort oonder controle vaan de Russische en Abchazische legers gebrach. In 2014 kaom 't nog tot 'ne korte politieke crisis.
Cinema vaan Griekeland
De Cinema vaan Griekeland is de verzamelnaom veur de films die in Griekeland weure gemaak. Me moot dit neet mèt Griekstaolege cinema verwarre. 'ne Film oet Griekeland in 'nen aander taol weurt ouch bij dees cinema mètgetèld.
Nao de dictatuur
Wie in 1975 de dictatuur veel, kraoge de Grieke weer de kans in vrijheid te filme. Nog datzelfde jaor, in 1975, kaom O Thiassos (Limbörgs: De Reizende Speulers) vaan Theodoros Angelopoulos oet. Dit woort veur Grieks definities 'n hendeg groet succes. Neet allein in Griekeland, mer ouch in de res vaan de Balkan zörgde de film veur zier väöl bezeukers. Evels zörgde dit neet veur mie creatief succes. In tegendeil: Griekeland woort same mèt Wes-Duitsland ein vaan de Europese Pornolen. Griekeland woort op eint nao 't land boe de mieste erotische en pornografische films vaan Europa woorte gemaak. Allein de Cinema vaan Duitsland maakde 'n groetere aontal pornografie. Heidoor oontstoond 't genre Filos (Filos is Grieks veur -fiel, 'n seksuele veurkäör, zoewie: heterofiel, homofiel, necrofiel, pedofiel, enzoewijer) in Griekeland, 'n struiming Griekse pornofilms dat ziech leet inspirere op de Griekse Aajdheid.
D'n 21e iew
Es v'r nao de filmische tiedperke loere vaan Griekeland, begos d'n 21e iew vaan de Griekse cinema op 't ind vaan de jaore 90 vaan de 20e iew. 't Startsjot waor eigelek d'n tv-serie Safe Sex. Dees serie waor 'n parodie op de Filos vaan de Griekse jaore 70 en jaore 80. 'nen Aander reie veur 'ne bleuj vaan de Griekse cinema waor de film Mia aioniotita kai mia mera oet 1998, ouch vaan Theo Angelopoulos. Deze film waor veural e succes in 't land zelf ('r verkoch beter es d'n Amerikaanse Titanic deech in Griekeland), mer woort later ouch populair in de arthouse-wereld vaan Europa). Aander successe waore Risotto oet 2000 en El Greco oet 2007. Europees succes woort Kynodontas vaan Yorgos Lanthimos, oet 2009. Films wie Attenberg en Alpeis oet 2010 en 2011 verkochte good in Griekeland en de Balkan-len, mer beginne allewijl ouch op te duike in Wes-Europese filmhoezer. 't Is veural opvallend tot me beter films weer is gaon make in Griekeland sins de ikkenomische crisis (2007, mer mèt es groet deeptepunt 2009). Die nuij films presentiere ziech es oonaofhenkelek, polletiek én minselek kritische low-budget films.
Filmcultuur
De Griekse bevolking geit dèks nao de cinema, zjus wie in de res vaan Europa ligk de interesse in films oet de VS hei zier hoeg. Daoneve zien films oet Italië al sins de jaore 50 hendeg populair. Tv-Series oet Portugal, veural soaps, zien sins d'n 21e iew opkoumend op de Griekse tillevisie. Films weure in Griekeland oondertiteld, zjus wie in Nederland en Belsj. Kinderfilms weure, zjus wie in de Benelux, daorentege weldegelek vertaold. Titels vaan volwasse films weure wel ummertouw vertaold zoetot de Grieke begriepe wat d'n titel beteikend. Allewijl is de Cinema vaan Griekeland veural populair in de len Albanië, Bulgarije, Kroatië en Noord-Macedonië. In minder maote weure de films ouch bekeke in Italië, Spanje, Törkije en Rusland. Daoneve weure Griekse films väöl bekeke door de Griekse emigrante vaan Duitsland. In de res vaan Europa heet de Cinema vaan Griekeland geinen hoege status en dat heet 't ouch noets gehad.
Brögk (bouwwerk)
'n Brögk is 'n vaste of beweegbare verbinding veur 't verkier, tösse twie punte die gesjeie zien door 'ne rivier, 'n kloof, dal, 'ne weeg of 'n aander euverbrögkbaar obstakel.
'n Brögk kin oontworpe zien um 'ne spoorweeg, 'n rijbaon, kenaal (kanaalbrögk) of waterleiding (aquaduct) te drage. 'n Lang brögk weurt, es ze euver 'nen aandere weeg of spoorlijn löp, ouch wel 'n viaduk geneump. Sommege brögke höbbe 'n beweegbaar brögkdèk, es oonder de brögk neet genoog huugde is um sjeepvaart touw te laote, weurt dit brögkdèk tijdelek 'verwijderd'.
Brögke kinne opgebouwd zien oet beton, metselwerk, metaol (staol, vreuger geetiezer). Veur korte en kleiner brögke kinne ouch aandere materiaole zoewie hout en bamboe weure gebruuk. 'n Brögk besteit oet de twie volgende deile:
Raocheliezer
right|thumb|80px| 'n Raocheliezer van koper. thumb|250px| Handj gemaakde raocheliezere mèt 'ne haok.
Brögk (bouwwerk)
Historie
De ierste brögke waore woersjienelek gewoen boumstamme die euver 'n rivierke of beekske waore gevalle. De ierste brögke die door lui woorte gemaak waore woersjienelek lengdes houtstamme of plaanke en oeteindelek stein, mer in ierste instantie allein um 't hout te oondersteune. De ierste brögke kóste gein zwoer gewiech drage en kóste ouch neet tege te sterke struiming.
De bougbrögk en 't aquaduct van netuurstein mèt cemint woort veur 't ierst gebouwd door de Romeine. Sommege vaan dees bouwsels stoon noe nog steeds, de bekindste is meugelek 't Pont du Gard aquaduct in Fraankriek. De cemint zörg deveur tot de variatie in sterkde vaan de stein aofnaom. Vaan bakstein gemetselde brögke woorte pas nao de Romeinsen tied gebouwd, umtot de technologie vaan 't make vaan cemint iers verlore is gegaange en pas later weer obbenuits oontdèk woort.
Donald Trump
thumb|Donald Trump (2017)
Brögk (bouwwerk)
Historie
De ajdste nog staonde steine brögk in China is de Zhaozhou Bridge, gebouwd tösse 595 en 605 tijdes de Sui Dynastie. Dees brögk is ouch historisch vaan belang umtot 't de ajdste steine ope-zwik segmintbaogbrögk ter wereld is. Europese segmintbaogbrögke datere trök tot de Alconétar Brögk (oongeveer 2e iew), dewijl de enorm Brögk vaan Trajanus (105) oet de romeinsen tied houte ope-zwik segmintbaoge had.
Raocheliezer
'n Raocheliezer, ouch waal vuuriezer of koteriezer geneump (Nederlands: kachelpook), is 'ne korte, massieve sjtaaf, biej veurkeur gemaak van vuurbesjtendig materiaal en wirt gebruuk óm brennende kaole en hout in 'ne vuurhaard op te raochele.
Donald Trump
Donald John Trump (14 juni 1946, New York City) is 'nen Amerikaanse zakemaan, tillevisiepersoenlekheid en waor vaan 2017 bis 2021 de president vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika naomes de Republican Party. Heer naom 't presidentssjap euver vaan Barack Obama (vaan de Democratic Party) en zou later weure verslage door Obama's partijcollega Joe Biden.
Brögk (bouwwerk)
Historie
Touwbrögke, 'n sumpel type hangbrögk, woorte gebruuk door de Inca besjaoving in 't Andes gebergte vaan Zuid-Amerika, zjus veur de Europese kolonizatie in de 16e iew.
Raocheliezer
Besjrieving
’n Raocheliezer is meistal van iezer gemaak en haet 'ne punt aan de veurkantj óm in 't brennende materiaal te kènne sjtaeke (of 'ne haok óm te kènne trèkke of weule) en ’n handjvat aan de angere kantj, sóms veurzeen van wermte-isolerend materiaal. Handjvat en puntj zint verbónje door middel van eine sjach, dae zoal lank is dat me veulig zien handj aan de handjgreep kent hawte zónger dat me las haet van de sjtraling door de hitte van ’t vuur. Iezer is 't meis popelair metaal veur gesjmede raocheliezers, bróns wirt ouch waal gebruuk mèr is ’n duurder materiaal.
Donald Trump
Sinds 1971 is heer de baas vaan The Trump Organisation, d'n eigeneer vaan al 't landgood wat behuurt bis de Trump-femilie en 'n groet aontal aander zake. Tijdens zien zakecarrière bouwde Trump 'n groet aontal kantoertores, hotels, casino's, golfbaone en aander faciliteite euver de ganse wereld. Zien kapitaol woort in september 2016 gesjat op zoen 3,4 mieljard dollar (oongeveeer 3,17 mieljard euro). Heer woort verkoze es de 45e president vaan de Vereinigde Staote op 8 november 2016 es vertegewäördiger vaan de Rippeblikeine. Heer versloog daomèt de kandidaot vaan de Democrate, Hillary Clinton. Bij de verkezinge vaan 2020 stèlde heer ziech weer kandidaot. Heer woort toen evels verslaoge door zienen Democratischen oetdager Joe Biden.
Brögk (bouwwerk)
Historie
In de 18e iew gaof 't väöl innovaties in 't oontwerp vaan houte brögke door Hans Ulrich, Johannes Grubenmann, en aandere. 't Ierste book euver brögkebouw woort gesjreve door Hubert Gautier in 1716.
Donald Trump
Trump zie presidentsjap waor vaanaof 't begin controversieel, door zie gebrek aon politieke ervaoring, zien oongenuanceerde populistische oetspraoke en zie regelmaoteg geleegs. Heer woort algemein bekritiseerd um zien aonvel op democratische instèllinge wie de media. Zie verlees vaan de verkezinge weigerde heer te erkinne; in plaots daovaan vuurde heer zienen aonhaank aon tot 't oetindelek tot 'ne mislökde staotsgreep kaom.
Brögk (bouwwerk)
Historie
Mèt de industrieel revolutie versjene in 1779 de ierste geetiezere brögke, (de Iron Bridge in 't Vereineg Keuninkriek) mer pas nao de oetvinding vaan staol wat 'n väöl groetere trèksterkde heet, woort 't meugelek ech groete euverspanninge te make, deks gebruuk makend vaan de ideëe vaan Gustaaf Eiffel. Sinds 't begin vaan d'n 20e iew woorte ouch väöl brögke gemaak vaan beton. De brögktechniek oontwikkelt ziech steeds weier, en de brögke woorte daan ouch steeds langer.
Raocheliezer
Besjrieving
Biej haardvuur, aope haard en kampvure wirt 'n raocheliezer meistal gebruuk in combinatie mèt tweë anger gereidsjappe, 't kaolesjöpke en de tang. Mèt dees gereidsjappe is 't meugelik óm 't vuur in de vuurhaard brennend te hawwe zónger dat me zich verbrent of de kleijing in brandj raak. Meistal is d'r nog ein veerde óngerdeil besjikbaar in de vorm van 'ne beusjtel dae deent óm de esj weg te vaege of óm de haard nao gebruuk sjoan te make.
Brögk (bouwwerk)
Soorte brögke
't Gief zès versjèllende hooftype brögke: liggerbrögk, cantileverbrögk, baogbrögk, hangbrögk, tuibrögk en vakwerkbrögk. Daoneve kin brögke ouch weure ingedeild nao gebruuk: spoorbrögk, verkiersbrögk, vootgengersbrögk, fietsbrögk, wèldviaduk, aviobrögk en bewoende brögk.
Donald Trump
In aonluip nao presidentsjap
In juni 2015 maakde Trump bekind kandidaot veur 't Amerikaans presidentssjap te zien veur de Rippeblieke. Daonao stoond heer al hiel gaw veurop in de peilinge es populairste Rippeblikeinse kandidaot. In mei 2016 gaove de Rippeblikeinse rivale hun campagnes op en in juli woort Trump formeel genomineerd veur presidentskandidaot veur de Rippeblikeinse partij. Trumps campagne oontving enorm väöl kritiek vaanoet de media en kraog väöl negatieve, mer ouch positieve, attentie vaan de res vaan de wereld. Väöl vaan zien stèllinge in interviews, op Twitter en in campagne-rallies waore controversieel of incorrek volges väöl deskundege. Zien rallies gónge dèks gepaard mèt proteste tegen häöm. Trumps polletiek program umvat oonder aandere 'n veraandering vaan de verdrage tösse de VS en China boebij de VS ziech mie zal tröktrèkke (zuuch: isolationisme), oppositie tege bepaolde verdrage wie NAFTA en de Trans-Pacific Partnership, strengere immigratiewètte die gepaard mótte goon mèt ’t bouwe vaan 'n moer dee ziech euver de ganse grens vaan de VS en Mexico mót strèkke, hervörming vaan de veurdeilege gezoondheidszörg die veteraone genete en groete belastingvermindering. Trump stèlde tot de VS 'n tidjeleke ban op Mohammedaonse immigratie mót zètte nao de Terreuraonsleeg in Paries. Later veranderde heer die stèlling in extreme ethnische profilering op Mohammedaonse immigrante. Bis 't momint tot heer verkoze woort es president leet Trump wete Obamacare (de wet die Amerikane verpliech verzekerd te zien) zoe snel meugelek aof te sjaffe - hei is 'r evels deils op trökgekoume; zoe wèlt heer tot de wèt touwpasbaar blijf veur lui die ernstege krengdes höbbe en veur jäög oonder de 26 jaor.
Brögk (bouwwerk)
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op de artikele vaan de Nederlandse en Ingelse wiki.
Donald Trump
Verkezinge
Allewel op dinsdeg 8 november 2016, d’n daag tot de Amerikane veur hunne nuie president koste stömme, op force vaan bekans alle peilinge de Democraatse Hillary Clinton nog 'n klaore veurspronk had um 12 aor ’s middegs, bleek tot later Trump toch zaw winne. De veurspellinge zachte tot Trump allein meh kos winne es heer e groet aontal swing states (staote die traditioneel wissele vaan polletieke veurkäör) binne moos kriege en ouch Florida veur ziech moos winne. Daodoor leek de kans gaaroet neet groet tot Trump kós winne. Op goonsdeg 9 november um veer aor 's nachs bleek evels tot e groet aontal swing states ziech inderdaad achter Trump sjaarde. Heidoor begóste väöl media, wie The New York Times hun verwachtinge euver de wins vaan Clinton bij te stèlle. De beurzen reageerde hendeg op dees veraandering – de dollar kantelde en de Aziatische koerse kläörde doonkerroed in de vreuge mörge.
Raocheliezer
Eësjte gebruuk
D'r zint bewieze dat de miensj al raocheliezers gebruukde sins de paleolithische periode. Theoretisch zint raocheliezers oetgevónje direk nao de óntdèkking van 't vuur door de miensj. De vreugste en meis primitieve raocheliezers ware waarsjienlik gemaak van 't zelfde material es de brandjsjtof zelf, d.w.z. van hout in de vorm van eine flinke boumtak. De eësjte succesvol massaproductie van raocheliezers es óngerdeil van 'ne complete aopehaardoetrösting is in 1898 óntwórpe en gefabriceerd in Cape Girardeau in Missouri door de RL Hendrickson Manufacturing Corporation en kosde $1. Allewiel is zoa 'n setje op 'n veiling 'n heël gewild objekt en brink 't al gaw 't meë es doezendvoudige op.
Herkóms van de naam
Raochel is aafgeleid van ’t Duutsj woord Rachen dat sjteit veur kaelsgaat. In ’t Limburgs plat sjteit raochele veur 't sjrape van de kael.
Donald Trump
Verkezinge
Um vief aor 's mörges bleek ou'nog tot Florida 'nen Trump-staot waor gewore. Volges de media begós de sfeer bij Clinton-aonhengers op dat memint um te slaon. Väöl Amerikane raakde in paniek, zoe bleek wie de Canada immigratiewebsite plat góng in e paar minuut. Oonderwijl goof 't ouch referenda in de staote Californië, North Dakota, Arkansas en Florida roontelum de regulering vaan kemp. Wijl in deen ierste staot kemp woort gelegaliseerd, woort in North Dakota en Arkansas kemp touwgestoon op groond vaan medische reijes. In de lèste staot woorte de reigels oetgebreid. In Arizona, Colorado en Maine goof 't referenda euver de meugelek verhoeging vaan ’t minimumsloen; in alledrei de staote woort d'r véúr die touwpassing gestömp. Oonderwijl bleek um zeven aor ’s mörges tot de presidentiële oetslaag aonkaom op e paar staote. Op dat memint had Clinton nog ummertouw de kans te winne es 'n aontal swing states nao de Democrate zawte goon. 't Goof in dees verkezinge ouch ’n stömming euver 't Senaot, wat oeters belaangriek is veur de president umtot ’t häöm logischerwies mie mach geef es de Senaot häöm polletiek gestömp is. Um zeven aor bleek tot de Rippeblikeine hun mierderheid in 't Senaot zawde hawwe en tot de Hoeggerechshof daorum 'n mierderheid aon conservatieve (dus euver ’t algemein Rippeblikeins-gestömde) rechters zaw kriege mits Trump president zaw weure. Um ach aor ’s mörges bleek tot Trum ouch Pennsylvania achter ziech kraog. Heidoor leek ’t al klaor tot Clinton häöm neet mie zaw kinne inhaole. Clinton zelf leet op dat memint al via de campagneleier weite tot zie neet mie zaw speeche. Oonderwijl leet de Chinese staotsumroop weite tot de verkezinge vaan Donald Trump bis president 't bewies is tot democratie neet functioneert.
Um 8.30 reep Peersbureau AP oet tot Donald Trump president is. Allewel Clinton de populaire stömming won, mèt 48,01% vaan de stömme contra Trumps 47,03% vaan de stömme, haolde Trump mie electoraole stömme mèt 306 contra Clintons 232. Gary Johnson vaan de Libertarian Party (Libertarische Partij) won mèt mie es 4,3 miljoen stömme e persentaasj vaan 3,28. Dit waor 't hoegs aontal stömme veur 'nen daarde kandidaot sinds Ross Perot mètdeej aon de verkezinge vaan 1996 en ’t hoegs aontal stömme wat de Libertarische Partij oets won. Jill Stein vaan de Green Party won 1,3 miljoen stömme (1,02%). Dit waor 't hoegs aontal stömme wat dees partij won sinds Ralph Nader mètdeej aon de verkezinge in 2000. D'n oonaofhenkeleken Evan McMullin won 21% vaan de stömme vaan zienen eige staot Utah. Dit waor de hoegste wins gehaold in 'ne bepaolde staot door iemes aander es 'nen Democraat of Rippeblikein sinds Ross Perot in 1992. McMullin won evels nationaal minder es 550.000 stömme (meh 0,41%) – heer waor evels ouch meh verkeesbaar veur 15% vaan de stömmers. Darrell Castle vaan de Constitution Party waor veur 39% vaan de stömmers besjikbaar mer won meh 190.000 stömme (0,14%). The New York Times en NBC News stèlde tot de stömming in de VS gedäörende de weeg nao de verkezinge de “koedste” en “sjókkerendste” verkezinge veur Amerikane waor sinds de verkezinge vaan 1948 tösse Harry S. Truman, Thomas E. Dewey en Strom Thurmond. Ouch waor 't d'n ierste kier sinds 1984 tot Wisconsin veur 'ne Rippebliek góng. 't Zelfde gold veur Pennsylvania en Michigan sinds 1988. De stömme in Maine woorte veur d'n ierste kier gesplits sinds 1828. Volges de meiste peilinge waore beij kandidaote historisch oonpopulair mèt 'n haat tege Clinton vaan 54,4% en tegen Trump vaan 58,5%.
Publieke reacties op euverwinning Trump
Al metein nao de verkezinge leet de Iraanse regiering weite te hope tot Donald Trump ziech es president zal hawwe aon de Amerikaanse verpliechtinge die hure bij ’t akkoord euver de bepèrking vaan ’t Iraans kernprogramma geslote mèt Trumps veurgenger Barack Obama. Trump had dèkser laote weite tijes zien campagne tot heer vaan dit verdraag aof wilde komme. Ein vaan de ierste reacties oet polletiek Nederland waor de Mestreechse Minister vaan Handel en Oontwikkelingssamewèrking Lilianne Ploumen. Zie zach tot Trump op zien dade mót weure beoordeild. Kort daonao reep de NAVO-chef Jens Stoltenburg Trump op um te vereinige en tot veur de VS op eige initiatief doorgaon gein optie is. Daomèt reageerde Stoltenburg veural op Trumps opmerkinge tot de NAVO allein meh geld en bane veur de VS kos. Toch kaom d'r neet allein meh kritiek vaanoet Europa. De Rössische president Vladimir Poetin waor vrij snel mèt ’t felicitere vaan Trump. e Paar daag later zörgde de Kremlin evels veur väöl commotie umtot häör woordveurders lete weite tot, integendeel bis wat Trump beweert, de Kremlin weldegelek contak had mèt Trumps campagneteam in aonlaop vaan de verkezinge. Trump woort dèkser gedäörende de verkezinge besjöldeg door Clinton en aandere tot heer geheim ban zaw höbbe gehad mèt de Kremlin. Zoe lete de EU-ministers vaan boetelandse affaires weite gein paniek euver de verkezing vaan Trump te höbbe – wel lete ze weite tot Europa bezörg is. De Duitse boondskanselier Angela Merkel leet op de maondeg nao de verkezinge weite d'r bij ’t Duits volk op aon te dringe 'n ope hawwing te höbbe nao Trump. Get later belde de Nederlandse premier Mark Rutte Trump op um häöm te felicitere veur zien wins in de verkezinge. Ouch leet Rutte publiekelek weite ’n rol veur Nederland te zien es brögkebouwere tösse de EU en de winnaar vaan de Amerikaanse verkezinge. De Franse president François Hollande en VN secretaris-ginneraol Ban Ki-moon kaomde mèt ’n kritischere toon en repe op tot d'n aonkommenden Amerikaanse president ’t nuij klimaatverdraag geteikend in Paries te respectere. Nog kritischer geluid kaom oet Canada vaan de premier Justin Trudeau. Heer waor zag Trump bereid te zien 't vrijhandelsakkoord NAFTA, wat Trump zelf dèks had bekritiseerd tijes ziene campagne, te veraandere. Trudeau kraog hei evels väöl kritiek op oet eige land. Aon d’n aandere kant vaan de oceaan, in Japan, kaom positiever geluid vaan premier Shinzo Abe dee rekende op gooj betrèkkinge mèt de VS naotot heer e gesprek had gehad mèt Trump op d’n doonderdeg nao de verkezingsoetslaag.