cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saint Lucia-creools
Op Saint Lucia is de graod van gelitterdjheid inne twieëdje spraok 36% en guuef 't gezètten en radioprogramma's inne spraok.
Sint Jaokobskroed
Allergie
Nao aanraking mèt 't Sint Jaokobskroed kèn 'n allergische reactie volge, die "Compositae dermatitis" weurt geneump. 't Weurt daorum aangeraoje um heisje te drage bie 't aanrake, plökke e.d.
Saint Lucia-creools
Op Dominica guuef 't 42.600 spraekers van 't Dominicaans Creools (1998). De meiste, zeker de jeug, kaltj ouch Ingels. Standerd Frans wuuertj verstange door zoeaget 10% vanne bevölking. 't Guuef lieënwäörd van Eilandj-Carib en 't Arawak.
Op Grenada guuef 't 2.300 spraekers (2004), worónger gein einspraokige. Dit aantaal is aaf 'nt numme. 't Wuuertj gekaldj op 't eilandj Carriacou en versprèdj in 't boeregebied van 't naorde van 't eilandj Grenada. De meiste spraekers die dees spraok es twieëdje spraok inne kinjertied gelieërdj höbbe, höbbe det veur mitte einspraokige groeateljers te kónne communicere. 't Wuuertj in weinig domiene gebroek en veurnamelik door ajer vólwassene. 't Grenadiaans Creool is 'tzelvendje es of vergeliekbaar mit 't creools van Saint Lucia.
In Trinidad en Tobago wuuertj de spraok door 3.800 luuj gekaldj (2004) op 't eilandj Trinidad, in 't naorde in visjersgemeinsjappen en kösplaatse op 't sjiereilandj, t'n wèste vanne houfstad. 't Trinidadiaans Creool wuuertj gekaldj door alle laeftieje. Gelitterdjheid, middels matterjale van Saint Lucia, wuuertj aangelieërdj door lieëraren en anger vólwassenen in Paramin.
Sint Jaokobskroed
Vijande
thumb|right|Zebraruupsje op 't Sint Jaokobskroed 't Kroed weurt gaer gegete door de ruupsj van de Sint Jaokobsvlinder (zebraruupsj) (Tyria jacobaea). De ruupsje zint immuun veur de naodeilige gevolge van 't ete van de vergieftige besjtanddeile van de plant: de Pyrrolizidine Alkaloïden. Es de plant kaalgevrete ies, kènt ze waal wir opkómme. thumb|left|Jacobaea vulgaris
Spaceshuttleprogram
Shuttle
De Shuttle is 't veur de gewoene mins 't belaankriekste oonderdeil van 't Space Transportation System. 't Is 'n zier complex apparaat, wat oetzuut wie e vleegmachien. In de cockpit gief 't plaots veur 8 astronaute (de commandant, de piloot en 4 tot 6 missiespecialiste, vrachspecialiste, of passagiers nao of vaan 't ISS). Um te kinne vlege zien minimaal 2 astronaute nudeg.
Hittesjèld
't Hittesjèld (technisch 't Thermal Protection System geneump) is e zier belaankriek oonderdeil vaan de Shuttle. 't Is nudeg om de hitte die oontsteit bij de trökkier in de dampkrink boete te hawwe. Zoonder hittesjèld zouw de Shuttle aanders gewoen oeterein valle. De hitte kin oploupe tot mie es 1600 °C. 't Hittesjèld besteit oet 'n aontal oonderdeile: de hittetegels aon d'n oonderkant en zijkant vaan de Shuttle, thermische isolatiedekes, en versterkte koolstofpaniele zien de belaankriekste.
Hittetegels
De hittetegels zien veural ziechbaar es de zwarte oonderkant vaan de Shuttle. Neet alle tegels zien evels zwart. Ouch aon de zijkant zaote hittetegels die wit zien vaan kleur, zie kinne evels lieger maximumtemperature doorstoon (dees witte tegels zien later vervaange door flexibele thermische isolatiedekes, zuuch heioonder). De tegels zien vaan e materiaol gemaak wat gemekelek hitte kin opnumme. De binnekant besteit oet silica-glaas wat gemaak weurt vaan zier zuver kwartszand. De zwarte boetekant is gemaak van borosilicaat. 't Borosilicaat nump 95 % vaan de hitte bei trökkier weg, de euverege 5 % weurt door de binnekant opgenome. De tegels zien liechter es e blok piepsjoem vaan dezelfde gruutde.
De tegels zien aon de Shuttle geplak mèt 'ne soepele liem umtot zie zoe breekbaar zien tot zie aanders zouwe breke. Ze kinne dèkser es eine kier weure gebruuk. Aof en touw moot 'ne tegel vervaange weure, wat e zier perceis werkske is: edere tegel is aanders vaan gruutde door de meneer vaan fabricage. 'ne Nuien tegel moot dus zier perceis op maot gemaak weure.
Thermische isolatiedekes
In ierste instantie woorte witte tegels aon oonder aandere de zijkante van de Shuttle gebruuk. Later woorte die vervaange door flexibele thermische isolatiedekes, die dezelfde temperature kinne weerstoon, mer väöl minder oonderhaajd nudeg höbbe.
Versterkte koolstofpaniele
Dees paniele die liechgries in kleur zien besjerme de veurkant vaan de vleugels en de neus vaan de Shuttle. Edere vleugel heet 22 vaan die paniele. Zie weure in e complex proces gefabriceerd um de gewinste eigensjappe te kriege. De paniele make deil oet vaan de structuur vaan de Shuttle, aanders es de tegels en dekes, die gemonteerd zien op de oonderligkende structuur.
Hoofaondrieving
Achteraon de Shuttle zit de hoofaondrieving vaan de Shuttle. De aondrieving besteit oet 3 SSME's (Space Shuttle Main Engine). Dit zien vloeibare-brandstof-rakètmotore, die gebruuk weure bij de lancering. Daoneve gief 't nog twie Orbital Maneuvering Sytem (OMS) "thrusters" die gebruuk weure veur koerswijziginge es de Shuttle in 'n baon um de Eerd is, en um de Shuttle oet de baon um de Eerd te hole veur de landing.
Externen tank
De groeten externen tank boe-op de Shuttle is gemonteerd veur de lancering is nudeg um de Shuttle bij de lancering vaan brandstof te veurzien. D'n tank besteit oet twie deile: 'ne waterstoftank, veur bijnao 1,5 mieljoen liter vleujbaar waterstof, en 'ne zuurstoftank, veur 550.000 liter vleujbaar zuurstof. Leeg waog de lèste versie vaan d'n tank 26.500 kg, es heer vol is 760.000 kg.
In ierste instantie waor d'n tank wit geverf, zoetot 't gaanse Space Transportation System wit waor. Dit woort gedoon um de roskleurege isolatielaog vaan d'n tank te besjerme tege UV-straoling veur d'n door tot de Space Shuttle op 't lanceerplatform stoond veur de lancering. Dit bleek achteraof evels neet zoe'n groet probleem, zoetot de witte verf achterwege bleef. Dit leverde 'n bespaoring op van 272 kg in 't totaol gewiech. Door gewiechsbespaoring in nuier versies vaan d'n externen tank kós nog ruim 8000 kg vaan 't oersprunkelek gewiech weure gehaold.
Aanders es de shuttle en de boosters (zuuch heioonder) kin d'n externen tank neet hergebruuk weure. Nao lancering, es de brandstof op is, weurt d'n tank losgekoppeld boenao dee trök vèlt nao de Eerd. Door de huugde zal d'n tank gaans oetereinvalle bove d'n Indischen Oceaon of de Stèllen Oceaon (oafhenkelek vaan de soort baon um de Eerd die gewins is). De deile weure neet trökgehaold.
Boosters
Aon edere zijkant van d'n externen tank zit bij de lancering van 't Space Transportation System 'ne zoegenaomde booster. Dit zien vaste brandstof-rakètte, die 't gehiel 'ne flinke "boost" geve bij de lancering. Zie levere 83 % vaan de stuwkrach. Doortot zie vaste brandstof gebruke kinne de rakètte neet weure gestop: es ze gestart zien, goon ze door tot de brandstof op is. Es de brandstof op is weure de boosters losgekoppeld, boenao zie trökvalle nao Eerd. Mèt behölp vaan parachute make zie 'n landing in d'n Atlantischen Oceaon, boenao ze weure trökgehaold um obbenuits gebruuk te kinne weure.
'n Oontwerpfout in de boosters waor de oorzaak van de ramp mèt de Space Shuttle Challenger.
Typische missie
thumb|right|Typische Space Shuttle missie Alle Space Shuttle woorte gelanceerd vaan 't Kennedy Space Center.
Lancering
thumb|right|Lancering van de Space Shuttle Columbia in STS-1 De countdown ('t tröktèlle van de klok veur de lancering) woort op T-minus 9 minute gestop. Daan woorte alle systeme nog 'ns gecontroleerd. Es alles in orde waor woort de klok weer gestart. De Ground Launch Sequencer (GLS), software dee alle systeme in de gate heelt, kòs de countdown weer stoppe es 't 'n kritieke fout gaof in de interne Shuttle systeme. Op T-minus 31 seconde woort de countdown door 't GLS euvergedrage aon de computers vaan de Space Shuttle.
Op T-minus 16 seconde woort 1100 m3 water euver 't lanceerplatform losgelaote, veural um dit en de Shuttle te besjerme tege akoestische sjaoj.
Op T-minus 10 seconde woorte de waterstofoontstekers oonder de 3 SSME's gestart um eventueel opgehuip gaas in de rakètmotore te verbranne. Op 't zelfde momint woort 'n mingsel van vleujbaar waterstof en vleujbare zuurstof in de verbrandingskamers gepoomp.
Vlak nao de lancering woort 't vermoge vaan de SSME's opgevoerd nao 104,5% en begòs 't gehiel ziech te drejje zoetot de Shuttle op z'ne kop vloog. Dit had e positief effek veur d'n aerodynamischen drök en 't veurdeil tot bemanning de horizon kòs zien um ziech te oriëntere.
Nao 30 seconde woort 't vermoge vaan de SSME's trökgedrejd nao zoe'n 72%, tot nao 't punt vaan maximalen aerodynamischen drök. Daonao gònge ze weer trök nao 104,5%.
Roond T+126 seconde woort mèt behölp vaan pyrotechnische boute de boosters oontkoppeld. De boosters vele trök nao de Eerd, en vele aon parachute in d'n oceaon.
Nao 5 minute en 45 seconde drejde de Shuttle ziech weer rechop zoetot heer kòs communicere met 't Tracking and data relay satellite systeem.
De motore woorte nao 8 en halve minuut gestop (MECO, of main engine cut-off). 'n Paar seconde later woort d'n externen tank losgekoppeld. Oongeveer anderhaaf oor nao MECO woort mèt behölp vaan de OMS thrusters gezörg tot de Shuttle in 'n baon um de Eerd kaom. D'n externen tank veel trök naor de Eerd en verbrande groetendeils in de dampkrink.
Baon um de Eerd
De Space Shuttle vloog miestal op 'n huugde vaan 320 km, mer góng soms wel tot 650 km. In de jaore 80 en 90 waore de mieste missies geriech op wetensjappelek oonderzeuk door 't NASA/ESA Spacelab, of 't lancere vaan versjèllende types satelliete. Tege de jaore 90 en later góng me ziech mie riechte op 't ISS.
Trökkier en landing
thumb|[[STS-127, Space Shuttle Endeavour landing video, 2009]] Bijnao de gaanse procedure vaan trökkier woort door de computer oetgeveurd, allein 't landingsgestèl neerlaote woort handmaoteg gedoon. Trökkier begós mèt 't laote branne vaan de OMS-thrusters veur zoe'n drei minute, dewijl de achterkant vaan de shuttle in de vleegriechting steit. De shuttle vluig daan op ziene kop. Door de vertraging die daan oontsteit zak de shuttle daan in de bovenste laog vaan de atmosfeer. De shuttle weurt daan umgekiep, mèt de neus nao veur. Op zoe'n 120 km huugde bij 'n snelheid vaan Mach 25 (8,2 km/s) zal de diechheid vaan de atmosfeer hoeger weure en zal de shuttle weier vertraag weure. De hittetegels voere de wermte aof. Op 'n gegeven momint zal 't voertuig ziech steeds mie es e vleegtuig goon gedrage.
Op drei km huugde en twelf km aofstand vaan de landingsbaon weurt de shuttle nog mie vertraag door middel vaan aerodynamish remmen tot de snelheid zakde nao 346 km/h bij de landing. 'ne Parachute woort gebruuk um te helpe bij 't aofremme op de groond tot de shuttle zoe'n 100 km/h góng.
Nao de landing
Nao de landing blijf de Shuttle inkele ore op de landingsbaon stoon. Teams aon zoewel de veurkant es d'n achterkant teste op de aonwezegheid vaan waterstof, hydrazine, monomethylhydrazine, distikstoftetraoxide en ammoniak. Viefentwintig gespecialiseerde voertuige en 150 lui zien daobij betrokke. 'nen Dokter geit de Shuttle in um de astronaute te oonderzeuke. Daonao verlaote die de Shuttle.
De Shuttle weurt oeteindelek - es heer waor geland op de Edwards Airforce Base, of ein vaan de andere landingsbaone die gebruuk kóste weure veur 'n noedlanding - op de Shuttle Carrier Aircraft ('nen aongepaste Boeing 747) geluf en trökgevloge nao 't Kennedy Space Center. Eimaol op de Shuttle Landing Facility aongekoume woort de Shuttle nao de Orbiter Processing Facility gebrach boe heer daan weer woort geprepareerd veur de volgende vlöch.
Shuttles
right|thumb|580px 't Gief 'n aontal versjèllende shuttles. Gestart woort mèt de bouw vaan de Pathfinder, gemaak vaan staol en hout. De Pathfinder woort gebruuk um versjèllende teste mèt te doen, zoewie teste mèt hijskraone, en loere of 't in versjèllende gebouwe pasde. Daonao is 'n zoegeneump "test article" gebouwd, wat later is umgebouwd tot de Challenger.
Um te kinne teste mèt lande en gedraag in de loch tijdens de trökkier is Enterprise gebouwd. Enterprise is noets in de ruimte gewees, mer woort "gelanceerd" vaanaof de rögk vaan 'ne umgebouwde Boeing 747. De ierste vlöch waor in 1977. De Enterprise had gein eige motore. De naom vaan de Enterprise zouw eigelek aanders zien, naomelek Constitution, mer woort oeteindelek toch Enterprise naotot hoonderddoezende breve woorte gesjreve aan president Gerald Ford door Trekkies (fans vaan Star Trek) um de shuttle te verneume nao de Starship Enterprise.
D'n ierste "echte" shuttle waor Columbia, boemèt ouch de ierste vlöch woort gemaak in 1981. De Columbia zow in 2003 bij trökkier in dampkrink oeterein valle tijdens häör 28e missie, boebei alle 7 astronaute aon boord 't leve lete. In totaol vloog de Columbia 27 geslaagde missies.
De Challenger waor zoewiegezag iers 'n zoegeneump "test article" wat is umgebouwd tot Space Shuttle. De ierste vlöch waor op 4 aprél 1983. Op 28 fibberwarie 1986 oontplofde de Challenger 73 seconde nao de lancering. In totaol vloog Challenger 9 geslaagde missies.
De shuttle Discovery waor de derde Space Shuttle. Door de ieder ervaringe kós deze shuttle 'n stök liechter gebouwd weure. De ierste vlöch waor op 30 augustus 1984. Deze shuttle brach oonder mie de Hubble-ruimtetelescoop in de ruimte, en deech ouch de oonderhaajdsvlöchte nao de ruimtetelescoop. 't Waor d'n ierste shuttle dee nao de ramp mét de Columbia weer woort gelanceerd. In totaol vloog Discovery 39 geslaagde missies.
De shuttle Atlantis waor de veerde Space Shuttle. De bouw vaan deze shuttle doorde mer haaf zoe lang es de bouw vaan de Columbia. De bouw kosde 389 mieljoen dollar. De ierste vlöch waor op 3 oktober 1985. 't Waor de léste shuttle dee in de ruimte waor in juli 2011. In totaol vloog Atlantis 39 geslaagde missies.
De shuttle Endeavour waor de vijfde Space Shuttle. Deze shuttle is gebouwd um de Challenger te vervaange. In ierste instantie woort gedach um Enterprise um te bouwe, mer dat woort te deur. De bouw vaan Endeavour kosde ruim 2,2 mieljard dollar. De ierste vlöch waor op 7 mei 1992. In totaol vloog Endeavour 25 missies.
De shuttle Explorer, later umgeduip tot Independence, is 'ne replica, dee tentoengestéld weurt in 't bezeukerscentrum vaan 't Kennedy Space Center en is touwgenkelek veur toeriste.
Challenger
thumb|right|Vlak nao de explosie vaan de Challenger Op 28 fibberwarie 1986 oontplofde de Challenger 73 sekonde nao de lancering. Alle 7 astronaute aon boord kaome daobij um 't leve. De oontploffing oontstoont doortot 'n zoegenaomde O-ringk, dee es zegel deent tösse twie deile vaan de SRB, door 'n te lieg temperatuur kepot góng. Bij de lancering kós daodoor werm gaas oontsnappe, wat 'n look brande in de groeten externen tank, dee daodoor oontplofde. Oontwerpers vaan de SRB hadde dit al ieder aongegeve, mer d'r woort door managers niks mèt gedoon.
Columbia
Op 1 fibberwarie 2003 veel de Columbia tijdens de trökkier in de atmosfeer oeterein. Alle 7 astronaute kaome daobij um 't leve. 't Oeterein valle woort veroorzaak door 'n versjendelering vaan de veurkant vaan ein vaan de vleugels tijdens de lancering. Heidoor leep de temperatuur bij de trökkier zoe hoeg op tot de Columbia oeterein veel. Tijdens de missie is versjèllende kiere gevraog veur hoege-resolutiefoto's vaan de lancering, en de meugelekheid veur oonderzeuk door de astronaute vaan de sjaoj, mer dat woort steeds neet touwgestande door managers.
Ind vaan 't program
De Space Shuttle woort in 1972 gepresenteerd es "ruimtevrachwagel". Heer zou nudeg zien um 'n ruimtestation te bouwe in 't begin vaan de jaore 1990. Daonao zou 'n nui vaartuig weure oontwikkeld. Wie 't concep vaan 't ruimtestation oeteindelek resulteerde in 't Internationaol ruimtestation ISS, wat ouch weer resulteerde in vertraginge, is de levensdoor evels verlengk tot 2011.
De Space Shuttles zien noe tentoengestèld op versjèllende lokaties:
Sjtoppekloep
D'r sjtoppekloep woar inge verein oes Bóches, deë i d'r Tsweide Weltkreeg woeëd ópjericht. Óp 20 september 1942 hoof d'r jimnastiekverein Wilhelmina ziesjzelf óp, weil heë neet touwtreëne wool tot de Kulturkammer, zoeëwie d'r Dütsje bezetter vörderde. Inkel moande sjpieëder, óp 31 jannewaar 1943, óntsjtóng d'r sjtoppekloep, um d'r vereinsbank i sjtank te haote. Óp 22 oktober 1944 woeëd Wilhelmina herópjericht, noadat de plaatsje Bóches en Zumpelveld woeëde bevreid dursj de jeallieerde.
Metabolisme
Metabolisme of stofwisseling is de biologische eigesjap vaan organismes um ziech mèt sjemische reacties in stand te hawwe, zoewel veur de greuj es veur de vernuiing vaan (potentieel) versjendeleerd materiaol. Neve voortplanting is metabolisme ein vaan de twie vaste kinmerke vaan levende wezes.
Plante en blauwalge metabolisere door fotosynthees: ze aoseme koledioxied (CO2) in, sjeie dat mèt energie oet 't zonleech in koolstof (C) en zuurstof (O2), gebruke de koolstof um ziech vaan op te bouwe en aoseme de zuurstof oet. Mèt speciaol orgaone (beveurbeeld wortele) kinne ze eventueel ouch aander essentieel bouwstoffe opnumme. Bieste metabolisere door verbranding: ze ete bronne vaan koolstof en aoseme zuurstof in; de koolstof gebruke ze deils veur ziech op te bouwe en deils veur energie, die ze hole oet de reactie mèt de geaosemde zuurstof. De mieste bieste aoseme de koledioxied oet en stoete de aander (vaste en vleujbaar) resprodukte aof mèt d'n anus.
't Resproduk ('aofval') vaan ein organisme zien stofwisseling is dèks weer de veujing veur aander organismes: plante aoseme de koledioxied vaan bieste, bieste de zuurstof oet plante, en versjèllende organismes leve vaan de vaste aofvalstoffe vaan bieste. Ouch doej organisme weure gere veur 't metabolisme vaan levende gebruuk. Dees tegestèlling maak de krinkloup vaan 't leve en 't bestoon vaan ecosysteme meugelek.
Bilbao
thumb|260px|Bilbao Bilbao, in 't noorde va Sjpanje, is de groeëtste sjtad va Baskeland en de hoofsjtad van de provins Biskaje. De sjtad zelf haat (i 2006) mieë es 354.000 i-woeënesj, meh de ganse metropool ("Groeët-Bilbao") haat bienao 1 miljoeën i-woeënesj, wat bienao de hèlf van de Baskische bevolking is. De metropool sjtrèkt zich oet langs de revier de Nervión, die te noorde van de sjtad oetmungt in de Golf va Biskaje.
Bilbao is 't industrieel en economisch centrum va Baskeland en ein van de belangriekste haves va Sjpanje.
De sjtad hèt officieel Bilbao, zoeëwaal in 't Sjpaans es in 't Baskisch, meh sjteit in 't Baskisch ooch waal bekind es Bilbo.
Geografie
Bilbao likt in 't noord(wes)te va Sjpanje, e paar kilomaeter landinwaarts. De metropool (vuursjaej en satellietsjaej) reikt bis aan de zieë, de Golf va Biskaje. De zieëhave va Bilbao likt eigelik in de gemeinde Santurtzi. D'r besjteit hie 'n P&O ferrylien nao 't Ingelsje Portsmouth.
Óngevaer 64 kilomaeter te zuje va Bilbao likt de Baskische hoofsjtad Vitoria-Gasteiz. Anger groeëte sjaej i g'n ómgaeëving zint Donostia-San Sebastián (± 94 kilomaeter oeëstelik) en Santander (± 95 kilomaeter westelik).
Doer de sjtad sjtruimt de revier de Nervión, die hie 'n estuarium vórmt. Ómdat dizze revier vlak vuur de sjtad mit de Ibaizabal samesjtruimt, die mieë water aa-veurt, neume sómmige de revier doer Bilbao de Ibaizabal.
Vreuge historie
Bilbao woert op 15 juni 1300 gesjtich doer Don Diego López V de Haro, Hier va Biskaje. Dae sjtichde de sjtad aa g'n uëverziej van d'r revieroever woeë al 'n klein vösjesjplaatsj gelaeëge waor dat huuj es "Oud-Bilbao" (Baskisch: Bilbo Zarra, Sjpaans: Bilbao la Vieja) bekind sjteit. Woeë d'r naam van de sjtad precies va kumt wit me neet ziëker, volges sómmige kumt 't va "bel vado", oud Sjpaans vuur "goje uëversjtieëk", meh angere dinke dat 't oet 't Baskisch kumt; "bi albo", dat "twieë oevesj" beteikent.
In 't begin besjtóng de sjtad oet sjlechs e paar sjtraote en de Santiagokathedraal (die pas i 1950 officieel es kathedraal is verklaord). Aan 't begin van de 15e ieëw houw Bilbao 3000 i-woeënesj. Vanaaf 1511 woert Bilbao 'n belangrieke havesjtad, ieësj vuur d'r export va wol en later tiedes de Sjpaanse kolonisatie.
Twintigste ieëw
Bilbao sjloot zich aa bie d'r Twiëde Sjpaanse Republiek tiedes d'r Sjpaanse Börgerkreeg en waor de hoofsjtad van de ieësjte Baskische regering, geleijd doer José Antonio Aguirre. 'n Groeëte verdeidigingswal woert rónd de sjtad geboewd, mit zjwaor artillerie en e groeët aantal bunkesj die mit väöl kilomaetesj aa tunnele mit-ei i verbinging sjtónge. Óndanks dit bezjweek Bilbao op 19 juni 1937 vuur Franco's troepe. In de jaore daonao kreeg de Baskische cultuur te make mit 'n zjwaor periode van óngerdrökking.
Acholi
De Acholi (of Acoli) zeen e Lui-Nilotische etnische groep in Naord-Oeganda, in e gebied det döks 't Acholilandj geneump wuuertj en ónger angere de distrikte Agago, Amuru, Gulu, Kitgum, Nwoya, Lamwo en Pader ómvatj in Oeganda en 't graofsjap Magwe in Zuud-Soedan. Bieje bevölkingstèlling van Oeganda woorte róndje 1,17 miljoen Acholi getaldj (2002), en 't guuef nag 45.000 Acholi in Zuud-Soedan (2000). De Acholi kalle de Acholispraok.
Bilbao
Twintigste ieëw
thumb|'t [[Guggenheim Museum (Bilbao)|Guggenheim Museum]]
Acholi
Locatie
't Acholilandj is 'n ónexakte term die verwies nao de regio wo traditioneel gezeen de Acholi woeane. Inne administratieve structuur van Oeganda besteitj 't Acholilandj oete distrikte:
Bilbao
Bezienswaerdigheide
I Bilbao likt ei van de vief Guggenheim musea die op d'r welt zint, e belangriek museum vuur modern kuns. 't Bevingt zich in e biezónger geboew, óntworpe doer d'r architect Frank Gehry, dat op zichzelf al 'n bezienswaerdigheid is.
'n Anger opmirkelik boewwirk is de Zubizuri, 'n vootgengesjbrök uëver de revier de Nervión, óntwórpe doer d'r architect Santiago Calatrava.
1636
1633 - 1634 - 1635 - 1636 - 1637 - 1638 - 1639 thumb|right|200px|Frederik Hendrik en Amalia van Solms
Anus
d'n Anus, aarsj of votlaok (allein de ieëste term geldj es algemeint broekbaar) is de oetmunjing vannen ènjderm. Dees äöpening wuuertj aafgeslaote door 'n ónwillekäörige en 'n willekäörige spier (d'n interne sfincter ennen externe sfincter). Ónvertaerbaar reste van 't aete waere hie zoeaget eine kieër d'n daag (al versjiltj det mitte persoean) es óntlasting oet 't lief oetgesjeie; dit is den ouch de wichtigste fónksje vannen anus. Wiejer kan me ouch medicienen indene via d'n anus, gebroekens 'n zètpil.
Veurjaorsadonisruueske
't Veurjaors- of vreugjaorsadonisruueske (Adonis vernalis) is 'n vergiftigdje vaste plantj die óngere adonisruueskes vèltj en behuuertj toete ranonkelfemielje (Ranunculaceae). De plantj koom, juus wie 't zomeradonisruueske, ieëre van netuur veur in Limbörg, mer is hie verzwónje. Ze kump van netuur veur in Eurazië van Spanje toet 't zuje van Zwede mit es centrum de Pannonische vlakdje en 't Wès-Siberisch Lieëglandj. De plantj wuuertj ouch toegepas is sierhäöf. Aangezeen 't veurjaorsadonisruueske nimmieë veurkump in Nederlandj, is de wèttelike besjurming veure plantj vanaaf 1 jannewarie 2017 gevalle gelaote.
4 november
4 november is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 308en daag vaan e gewoen jaor en d'n 309e vaan e sjrikkeljaor. Nao dezen daag koume nog 57 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit oonder mie de fiesdaag vaan Jesse vaan Bethlehem en vaan Perpetuus vaan Mestreech.
Anus
De hoed van en rónjelómmen anus is juus wie de luppe hieël toe bezatte mit geveulszaene. Daoveur wuuertj d'n anus toette erogeen zaons geraekendj. Aanraking kan aanleijing gaeve toet seksueel opwinjing. Penetrering vannen anus neump me anale seks.
Veurjaorsadonisruueske
't Veurjaorsadonisruueske wuuertj 15 toet 30 cm hoeag en haet 'nen ónvertakdje, rechopgäöndje stengel. De plantj vörm 'ne broenzwarte rotestek. De blajer zeen drieveljig veerdeilig. 't Veurjaorsadonisruueske bleutj in 't vreugjaor in mieërt en april mit 4 toet 8 cm groeate, gael blome. De blome bestaon oet tieën toet twintjig kroeanblajer.
De bolvörmige vröch is 'n behaordje doepvröch, die 'nen haokvörmig gekrómpdje snavel haet.
De plantj kump veur tössen 't graas op druuege gróndj in weilenj en steppe en ouch in dennebus.
Pierre Massy
Petrus Hubertus (Pierre) Massy (Remunj, 3 februari 1900 – Remunj, 3 augustus 1958) waas 'n Nederlands Limburgse voetballer.
Massy kaom oet 'n gezin mèt vieftieën kènjer en wirkde es mienwirker, sigarètteverkouper, sjpaorlègker, monteur en elektricien. Hae voetbalde ruum 20 jaor op 't hoagste niveau in 't Nederlandse amateurvoetbal. Zien eësjte club waas Roermondia oet Remunj, later nao 'n fusie mèt R.V.V. woort dit RFC Roermond. In november 1933 verkaste hae óngerèns nao BSV Olympia in Boxmeer óm vervolges in april 1935 bie RFC trök te keëre naodat dees club waas gepromoveerd nao de eësjte klas. In 1936 sjpeelde RFC in 's-Hertogenbosch de finale óm de KNVB-baeker. 't Veroverde, mèt dank aan Massy, de baeker door 'n 4-2 euverwinning op KFC oet Koog aan de Zaan. Op 31 oktober 1926 debuteerde Massy es 'centerhauf' in 't Nederlands èlftal in 'ne interland taenge Duutsjlandj dat in Amsterdam mèt 3-2 wón. Hienao zouw hae nog 11 maol es sjtoppersjpil veur Oranje sjpele, wobiej hae de beroemde Ajacied Wim Anderiesen oet de nasjenale ploog hèj gesjpeeld. Hae scoorde in de twelf duels drie maol veur Oranje. Hae besjikde euver 'ne geweldige sjpróngkrach, atletisch vermoge en acrobatiek, gèt wat in daen tied óngewoon waas.
Massy waas biezónjer póppelaer in Remunj. In ziene glorietied woorte in de bisjopssjtad Massy-kervatte, Massy-breuk en Massy-jes verkoch. Ziene bienaam in de voetbalwaereld waas 'De Lènkse', oftewaal 'Jèrke', zoa-es zien vrunj häöm neumde.
Bie 't oetbraeke van de Tweide Waereldaorlog sjtopde hae, veërtig jaor awt, mèt voetballe.
Trivia
Op 't terrein van de Roermondse Football Club sjteit de in brons vereëuwigde Pierre Massy, in de jaore twintig van de veurige eëuw twèlf maol international veur Oranje.
De Koel
thumb|VVV traint in De Koel (2009) De Koel (officieel: Covebo Stadion - De Koel -) is 'n vootbalstadion in Venlo, aan de Kaldekerkerwaeg, det deensdeit es thoesstadion van VVV-Venlo. De club speult heej saer 1972, naodet ze 't ald stadion De Kraal, aeve wiejerop, had verlaote. De Koel dank ziene naam aan de lieëg ligging van 't terrein. 't Stadion wuurt, ouk door supporters van ander clubs, vuuel gepreze um de voetbalsfeer en de alderwetse, karakteristieke oetstraoling, in 't bezónder de trep die de speulers oet de kleidkamer nao 't veld mótte aafloupe. Dees trep stónd centraal in 'n mini-documentair van 't tv-program Holland Sport.
In de jaore zevetig, wie staonplaatse nog gewoeën ware, kós 't stadion 'n groeët aantal luuj bevatte; beej de match taege Ajax in 1977 gaof 't 24.500 supporters. Umdet de eise in 't betaald vootbal strenger woorte - zeker in de Iëredevisie, wao VVV van tied tot tied in speulde - mós me De Koel verbouwe. Nao renovaties in 2003 en 2008 kós De Koel nog maar 8.000 luuj berge. Daorum ouk haet me saer 'n paar jaor planne veur 'n niej stadion; dit zoel dan in Blierik, in 't Kazernekerteer, mótte kómme. Veurluipig hebbe die planne nog gein vaste vörm. Tösse 2013 en 2020 speulde me op kunsgraas. Dees beslissing waas gevalle naodet in 't seizoen 2012/13 de graasmat ermelik debeej loog, maar woort weer truukgereid naodet vuuel ander clubs in Nederland ouk weer nao ech graas waore truukgegaon.
Saer 2005 haet 't stadion officieel nao d'n haofsponsor; iers Seacon, allewiel (2020/21) Covebo. D'n alde naam is aevel in de volksmónd blieve hange.
Jacques Chirac
thumb|Jacques Chirac Jacques René Chirac (Paries, 29 november 1932 - 26 september 2019) waor 'ne Franse politicus. Heer is 't bekindste door zie presidentsjap, 'n functie die heer tösse 1995 en 2007 bekleide. Heer waor lid vaan de UMP en volgde François Mitterand op. Zien politiek waor conservatief en weurt in Franse kringe dèks es gaullistisch aongemerk.
Leve
Nao 't lyceum góng heer in 1951 studere aon 't prestizjeus Institut d'études politiques de Paris, boe heer in 1954 aofstudeerde. In dee studie zaot ouch 'ne cursus op de Harvard-universiteit, boemèt heer 'n veur Franse oongebrukeleke kinnis vaan 't Ingels verkraog. Ouch studeerde heer aon 'n militair academie; officier moch heer evels neet weure umtot heer communistische sympathieë had.
In de jaore zesteg woort heer 'ne gaullis. Op aonraoje vaan Georges Pompidou stèlde heer ziech in 1967 kandidaat veur de Assemblée Nationale. Vaanaof 1972 waor heer minister, iers vaan landbouw, later vaan Binnelandse Zake en tenslotte in 1974 premier. In 1977 woort heer börgemeister vaan Paries, wat heer tot 1995 bleef. In de late jaore negeteg kaome corruptiesjandaole oet zienen tied es börgemeister bove water.
In 1995 versloog heer socialis Lionel Jospin in de race um 't presidentsjap. In 2002 herhaalde heer dat; daan woort heer euvereges door 'n wetsverandering meh veur vief jaor gekoze.
Datzelfde jaor kaom heer negatief in 't nuits door ach kernprove bij 't onbewoend atol Mururoa in de Stèlle Oceaan. In Papeete op Tahiti braoke relle oet en väöl politici kierde häöm de rögk touw. Ouch oontstoont e langdureg conflik mèt Nederland euver 't Nederlands drugsbeleid. Ein en aander zörgde veur boycotte door consuminte.
In 2002 woort 'r mèt euvermach herkoze. Jospin, obbenuits de socialistische kandidaot, haolde neet ins de twiede verkezingsrunde. In plaots daovaan mós 'r 't opnumme tege d'n extreem-rechse Jean-Marie Le Pen, dee 'r mèt gemaak versloog. Tijens festiviteite op 14 juli 2002 euverleefde heer 'nen aonslaag.
In de binnelandse politiek heet Chirac e gemaoteg beleid geveurd, wat soms in contras stoont mèt 't oetsgesproke rechs profiel vaan zien premiers. Critici neumde häöm 'ne "kameleon" en e "windvaan" umtot heer zien polletiek zouw aofstumme op wat häöm good oetkaom. In de boetelandse politiek waor heer wie zien veurgengers 'ne groete veurstander vaan de Europese Unie. 't Verwerpe vaan de Europese Constitutie in 2005 brach daan ouch sjaoj touw aon zien prestiesj. In 2003 naom heer sterk stèlling tege d'n oorlog in Irak.
Op 16 mei 2007 woort heer opgevolg door ziene partijgenoot Nicolas Sarkozy. In de jaore nao zien aoftrejje kraog heer mèt gezoondheidsprobleme te make. In 2011 woort heer tot twie jaore cel veurweerdelek veroerdeild, um corruptie die heer in zien functie es börgemeister vaan Paries zouw höbbe begaange.
Zoer
Zoer is 'ne väölgebruukte term in de sjeikunde, mèh ouch in 't dageleks leve, boe 't dèks es smaak bedoeld weurt.
Zoer in de sjeikunde
In de sjeikunde weure zoere, en base ('t tegeneuvergestèlde vaan e zoer), väöl gebruuk. 'n Zoer beïnvloed beveurbeeld de pH, welke dèks erg veurnaom is in reacties. In de analytische chemie weure zoere en base dèks gebruuk um 'n titratie mèt oet te veure. In de organische chemie weure zoere en base dèks gebruuk um reactiemechanisme mèt te verklaore. In de sjeikunde zien d'r twie definities vaan 'n zoer.
De klassieke definitie
De klassieke, en miesgebruukte, defenitie vaan 'n zoer is dat vaan 'ne protondonor. In dees definitie is 'n zoer 'n molecuul dat 'n proton (dèks gesjreve es H+ umtot 'n waterstofatoom zoonder elektron 'n proton is) kin aofstoon (donere). Miestal gebäört dat in water, mèh dat hoof neet. In water zörg 'n zoer deveur tot d'r 'n H3O+-ion gevörmp weurt. E veurbeeld:
Zoere en base kinne ouch mèt ein reagere. Dit hoof neet per definitie in water, mèh is wel de mies gebrukeleke vörm.
E veurbeeld:
pH
De pH vaan 'n waterige oplossing weurt bepaold door wieväöl H3O+ d'r aonwezig is; in essentie dus wieväöl zoer d'r is. De pH vaan 'n waterige oplossing weurt berekend door de negatieve logaritme te pakke vaan de H3O+-concentratie. 'ne pH oonder de 7 weurt 'n zoer oplossing geneump, 7 neump me neutraal, 'ne pH bove de 7 neump me basisch.
Smaak
De term zoer weurt in 't dageleks leve ouch dèks gebruuk um de smaak vaan get te verklaore. De smaak zoer en 't sjeikundege zoer zien mèt elkaar verboonde: een zoer oplossing smaak ouch zoer.
Trevia
'n pH-neutraal zeip kin witte vloed bij vroului verhelpe en veurkoume. Euveriges is deze term misleidend umtot 't geit euver pH-huidneutraal zeip, m.a.w. de zeip heet 'ne neutrale pH ten opziechte vaan de pH vaan de huid, dee roond de 5,5 ligk.
Hogeschool Zuyd
miniatuur|Hogeschool Zuyd in Zitterd. Hogeschool Zuyd is 'n hoegesjaol in Limburg. 't Is ein vaan de groetste hoegesjaole vaan Nederland. De Hogeschool Zuyd heet 10 locaties en 13.650 studente. De hoegesjaol woort in 2008 oetgerope tot bèste hoegesjaol vaan Nederland vaan 2007.
Locaties
Veur de bron; kiek bij referenties
Litouws
't Litouws is de Baltische taol die in Litouwe gesproke weurt. 't Is ing verwaant mèt 't Lets en ein vaan de mies awwerwetse Indo-Europese taole. De taol heet allewijl zoe 4 miljoen sprekers. Wie 't Lets heet de taol zeve naomvalle en twie geslachte. 't Wèrkwoord is nog awwerwetser en kint alle tije en wijze nog die 't in 't Proto-Indo-Europees ouch gehad moot höbbe, evels zoonder d'n duaalvörm en mèt de bezoonderheid tot de vörm veur de derde persoen inkelvoud en miervoud samevalle.
Ah-ga-ssi
Ah-ga-ssi is 'ne film oet 2016.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms, romantiek, thriller.
De film woort geregisseerd door Park Chan-wook en heet 'nen doer vaan 145 menute.
Waergank
thumb|250px|right| De ringwalbörch van Leiden mèt 'ne waergank op sjpaarbaoge thumb|250px|right| 'ne Euverdèkte waergank zoa-es bie de sjtadsmoer van Worms aan de sjtadsziej.
'ne Waergank is 'ne waal of neet euverdèkte gank of ómloup dae baove aan de bènnekantj van 'n middeleëuwse vestingmoer of 'n verdedigbaar boewwerk is aangebrach. 't Is de ruumde wo de verdedigers, meistal euver de ganse lèngde van de moer kènne loupe en vechte óm 'ne viejandige aanval van de veldjkantj op de vesting of 't boewwerk te kenne aafsjlaon.
De waergank wirt beveiligd door 'n bróswaering die meistal is opgeboewd oet kantele en sjeetgate. Bie 'n aan de veldjkantj oetkragende waergank mèt bróswaering wirt dae dèks van 'ne werpgank mèt werpgate veurzeen óm bie besjtörming van de moer of de toegankspaort de viejand van baove mèt sjtein te kenne bekogele of mèt paek te euvergete. De gank achter de kantele langs rös meistal op sjpaarbaoge.
D'r zint tweë oetveuringe veur 'ne waergank; de sjteine verzie, dae machicoulis wirt geneump, en de houte verzie bekènd es de hórdies. Dees lètste oetveuring waas meistal 'n tiedelike oetveuring die in sjpannende tieje euver de waergank heen woort geboewd en zoadanig waas oetgeveurd dat me zoawaal achter es veur de kantele koosj loupe.
De boewwerke die vreuger woorte veurzeen van 'n waergank ware meistal moertaores, börch- en sjtadspaorte en donjons.
Bussum
Dörpsfuncties
De mieste inwoeners zien forense die in Hilversum of Amsterdam wèrke. De televisiestudio's, die vreuger in Bussum gevesteg waore, zien allaank nao 't Mediapark in Hilversum verhuis. In de plaots stoon drei middelbaar sjaole, die door lierlinge tot boete 't Gooi bezoch weure. Wijer ligk Kamp Crailo, e militair exercitieterrein, in 't Bussums boetegebeed.
Aongeziech
Bussum heet zie dörps aongeziech bekans gans verlore; 't is gooddeils e villadörp. E belangriek monumint is de neogotische Vituskèrk in 't dörpscentrum oet 1884, nao 'n oontwerp vaan Pierre Cuypers. Westelek vaan 't centrum ligk Het Spieghel, 'ne villawiek dee tösse oongeveer 1870 en 1940 is oontstande en tot de ajdste in zien soort huurt. Oostelek daovaan vint me 't Brediuskwartier, e tuindörp mèt ouch hoezer veur rieker lui. Allebei de wieke zien intösse besjermp dörpsgeziech. Te zuie ligk de nao-oorlogse wiek Bussum-Zuid.
In 't noorde slut de bebouwing direk aon op Naarden, in 't zuie evels neet direk op Hilversum. Dao vint me 't heigebeed De Franse Kamp.
Historie
't Gooi, wat hoeg ligk en bij 'n euverstruiming neet oonder water löp, is ein vaan de ajdste bewoende gebeje vaan Nederland. De vreug historie vaan Bussum liekent sterk op die vaan Hilversum. De plaots, boevaan de naom te verklaore vèlt es bos-heim, is roond 't jaor 1000 oontstande. 't Belaankriekste middel vaan bestoon waor de sjaophawwerij, umtot d'n erme groond neet te väöl akkerbouw permeteert. Later weurt Bussum belaankrieker es textielcentrum (spinne en weve). Aonvenkelek is de plaots bezit vaan Naarden; later in de middeliewe weurt 't dörp zelfstendeg.
In 1874 kump de spoorlijn vaan Amsterdam nao Hilversum veerdeg. Bussum, wat mèt Naarden 'n statie deilt, kump noe oet zien isolemint, en väöl rieke Amsterdammers vestege ziech in dees rustieke umgeving. Heidoor greujt 't dörp snel. Behave de welgestèlde vestege ziech hei ouch väöl kunstenere, in de ierste plaots sjrievers. Frederik van Eeden riechde hei de kolonie Walden op, en mèt-tachtegers Herman Gorter en Willem Kloos kaome ouch in Bussum woene. In d'n Ierste Wereldoorlog naom Bussum mie es 1000 Belzje vlöchtelinge op. Vaanaof 1951 voonte hei de televisie-oetzendinge plaots, die intösse nao Hilversum verplaots zien (zuug bove). Roond 2010 woort Bussum, mèt aander gemeintes vaan 't Gooi en de directe umgeving, betrokke bij diverse fusieplanne. Oetindelek is gekoze veur 'n fusie mèt Naarden en Muiden. Bussum is de gemeinte nao inwoeners gans goon dominere; nao 'n klein aonpassing kóste de raod en 't colleesj in 't Bussums raodhoes vergadere.
Marche-en-Famenne
Marche-en-Famenne (Waals: Måtche-el-Fåmene) ies 'n sjtad en gemeinte in de Belzje provincie Luxemburg. De sjtad haet 16.994 inweunersj (1 januari 2006, brón NIS). Marche ies de belangriekste plaats in de Famennesjtreek. Behalve Marche-en-Famenne zelf haet de gemeinte de kerne: Aye, Hargimont, Humain, On, Roy, Waha en Marloie.
Historie
In Marche zint prehistorische en Romeinse reste gevónge.
Op 12 februari 1577 woort in Marche-en-Famenne 't Ièwig Edic gesjlote tösje de Sjpaanse landvoog Juan van Oasteriek en de Sjtate-Generaal.
Bezeenswaerdighede
thumb|left|Sint-Remacluskèrk De Sint-Remacluskèrk dateert oet de vieftiènde ièw en haet 'ne barokke tore. In de euverbliefsele van de miedelièwse sjadsversjterkinge bevink ziech e kantmuseum. 't Maison Jadot oet de 17e en 18e ièw ies allewiel 't museum van de Famenne. Zjuus boete de sjtad liek de kapel Sainte-Trinité (1610).
Lyon
thumb|right|Blazoen van Lyon Lyon ies 'n sjtad in 't oaste van Frankriek, in 't departement Rhône. De sjtad haet 468.300 inweunersj (tèlling 2004); de totaal agglomeratie haet d'rsj 1.648.216. De agglomeratie ies daomèt de op ein nao groatste van Frankriek, nao Paries. De inweunersj were Lyonnais geneump. Lyon ies de hoofsjtad van de regio Rhône-Alpes en de prefectuur van 't departement Rhône. De sjtad liek aan de samevleujing van de Rhône en de Saône. De börgemeister ies Gérard Collomb.
Geografie
De sjtad weurt gedomineerd door twiè heuvele, Fourvière en La Croix-Rousse. De ièrsjte haet de bienaam colline qui prie ("heuvel dae baet"), vanwege de Basilique Notre-Dame de Fourvière, 't aartsbiessjoppelik paleis en 'n aantal kloastersj die hie liegke. La Croix-Rousse haet de bienaam colline qui travaille ("heuvel dae wèrk"), umdat hie traditioneel de ziejfabrieke loge, woa de sjtad um bekènd waor.
In de umgeving van Lyon bevinge ziech belangrieke wienboewgebejer, de Beaujolais en de Côtes du Rhône.
Historie
thumb|right|De pont Bonaparte Lyon woort in 43 v. Chr. gesjtiech ónder de naam Lugdunum door de Romeinse veldhièr Munatius Plancus. De sjtad greujde oet tot de hoofsjtad van Gallië en zou dat drie ièwe blieve. Lyon waor e belangriek knouppunt van Romeinse waeg door Gallië, en ouch van de gunstige liegking aan de samevleujing van bevaarbaar riviere woort gebruuk gemaak. Al in de twiède ièw woort Lyon zetel van e biesdom.
Mèt de val van 't Romeins Riek kaom ouch 'n periode van truukgank veur de sjtad. In de viefde ièw kaom Lyon bie Bourgogne, in de zèsde ièw bie 't Frankisch riek. In 725 woort de sjtad door Arabiere, die vanoet Sjpanje 't Frankisch riek binnevele, verweus. In 843, mèt 't verdraag van Verdun, woort Lyon deil van 't miedderiek ónder Lotharius.
In de 11e ièw woort de biessjop van de sjtad door de katholieke kèrk tot Primat des Gaules gemaak en woort de sjtad 'n aartsbiesdom. De Franse kroan kreeg de sjtad in 1307 in heng. Lyon kreeg sjtadsrechte in 1320. Op economisch gebied góng 't de sjtad denao good; de handel in ziej woort hendig belangriek. Ouch kreeg de sjtad 't rech op 'n jaormert (1420) en allerlei ander privileges. In de late Mieddelièwe en 't begin van de Renaissance óntwiekkelde de sjtad ziech tot e belangriek economisch en cultureel centrum in Europa. Oet dezen tied datere ouch väöl geboewe in 't oud centrum; de handel mèt Italië zörgde veur Italiaanse invlood in de architectuur.
In de Franse revolutie waor d'r keuningsgezinde weersjtand tege de centraal regering vanoet Lyon. Deile van de sjtad, mèt name rónd Place Bellecour woorte verwoes. Lyon woort vanwege zien monarchistische gezindheid Ville sans Nom ("Sjtad zónder Naam") geneump. In de 19e ièw woort de sjtad 'n belangrieke industriesjtad, nog ummer in de textielsector. In 1831 en 1834 waore d'r twiè belangrieke arbeidersjopsjteng van de "canuts", de wèrknummersj in de ziejindustrie.
In de Twiède Waereldoorlog woort de sjtad 'n centrum van verzèt. Nao d'n oorlog, in de jaore zestig, sjteeg 't aantal inweunersj sjterk, sjuus wie in de res van de Franse sjtae. Tegeliek mèt de aanlèk van nuuj boetewieke woort ouch de sjtad gemoderniseerd, bieveurbeeld door 't aanlègke van 'n metronèt en 'ne autobaantunnel ónder Fourvière.
Sjtadsfuncties
De sjtad sjpeelt 'n belangrieke rol op economisch en commercieel gebied. Dao liek 'n jaorbeursj (de Foire de Lyon) en väöl handels- en bankinsjtèllinge. De bekèndste bank van Lyon, Crédit Lyonnais, haet zien hoofkentoar in e markant geboew in 't oaste van de sjtad, dat Le Crayon geneump weurt.
Lyon ies 'n aartsbiesdom van de Roams-Katholieke kèrk. D'r liegke 3 universiteite en e groat aantal hoagesjoale. De sjtad gelt es hoofsjtad van de Franse gastronomie.
Sjtadsbeeld en bezeenswaerdighede
thumb|right|Rue Juiverie in Vieux Lyon De historische binnesjtad van Lyon sjteit saer 1998 op de Waerelderfgoodlies van UNESCO.
't Oudste deil van Lyon liek op de wesoever van de Saône, tege de Fourvière-heuvel. Dao liek de Kathedraal Saint-Jean (12e - 15e ièw), 't veurmalig aartsbiessjoppelik paleis en e groat aantal hièrehoezer oet de renaissance. Me vink hie ouch de traboules, sjmaal doorgengskes tösje sjtraote door de hoezer heen, die typisch zint veur Lyon. De Basilique Notre-Dame de Fourvière ies geboewd in neo-byzantijnse sjtiel. Op de heuvel liegke de reste van e Romeins theater, odeon en forum, mèt biebehuèrend archeologisch museum.
Op 't sjiereiland tösje Rhône en Saône liek róndum 't Place des Terreaux, mèt 'n fontein van Frédéric-Auguste Bartholdi, 'n wiek mèt ónder andere 't 17e-ièws sjtadhoes, de opera en de kèrke Saint-Bonaventure (1315–1471) en de gotische Saint-Nizier. Ten zuje daovan liek 't Place Bellecour in 'n wiek van rónd 1800. De Cité Internationale de Lyon ies 'n nuuj wiek geboewd door Renzo Piano en beejt ónderdaak aan ónder andere kentoare, e congrespaleis en 't Musée d'Art contemporain.
Verkièr en verveur
Lyon ies e belangriek knouppunt van waeg en liek aan de Autoroute du Soleil, die tegewoordig door 'ne tunnel ten weste van de ouw sjtad löp. Wiejer ies de sjtad 't op ein nao groatste sjpoorweegknouppunt van Frankriek. In 1982 woort Lyon es ièrsjte sjtad door de TGV mèt Paries verbonge. De sjtad haet e metronèt mèt veer liene, e tramnèt en e trolleybusnèt. Saer 2005 haet de gemeinte 't openbaar fietsverhuursysteem velo'v ingeveurd.
Viefentwintig kilomaeter boete de sjtad liek 't vleegveld Aéroport Lyon-Saint-Exupéry (vreuger Satolas geneump). De have van Lyon ies door de Rhône verbonge mèt de Mieddellandse Ziè.
Maondag
De maondag is 'nen daag vaan de week. Vaanajds is 't d'n twieden daag vaan de week; door de praktijk in christeleke len om op de zondag te röste is de maondag feitelek d'n ierste weekdag gewore.
De naom maondag is 'n lienvertaoling vaan 't Latiens Lunae dies daan wel 't Aajdgrieks ἡμέρᾱ Σελήνης (hèmera Selènès). De maon waor in 't Ptolemeïsch stèlsel ein vaan de zeve planete. 't Astronomisch symbool veur de maon ☽︎ woort veural vreuger ouch es teike veur de maondag gebruuk. Es gevolg daovaan gelt de maondag al vaanajds es 'nen oongelöksdaag. Maondagskinder zouwe in hun leve väöl oongelök höbbe en 'n groete kans höbbe veur bröl te weure.
Mèt de maondag zien neet väöl religieus gebruke verboonte. Wel höbbe de mierdaogse christeleke fieste Paose en Pinkstere vaste gebruke op maondag (Twiede Paosdaag resp. Twiede Pinksterdaag). In 't seculier leve gelt de maondag dèks es de minsten daag vaan de week, umtot me daan nao e weekend weer moot wèrke. Bris oonderzeuk heet aongetuind tot (in eder geval in Ingeland en Wales) op maondag mie lui zelfmaord begoon es op aander daog, en ouch mie lui ziech deen daag kraank melde.
Kleinhandelere zien op maondagmörge dèks geslote, umtot ze in tegestèlling tot arbeiers en employés ouch op zaoterdag wèrke.
Weeze
Weeze is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Kleef, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 79,49 km² en 10.127 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 127 de veerkante kilometer. 't Revierke de Niers struimp hei.
De op 18 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Pinkstere
Pinksteren (van ’t Griekse woord: πεντηκοστή [ἡμέρα], pentekostē [hēmera], "de vieftigste daag"), ies 'n religieus fiès dat bie de Christene en bie de Juudde weurt gevierd. Bie de Juudde waor 't oarsjprónkelik 'n Wekefiès, de viering vèlt zeve weke nao de Paosje. 't Ies 'n dankfies, ter ière van Jahwe veur de ougs. Bie de Christene weurt mèt Pinkstere herdach  dat de Heilige Geis ziech aan de gemeinsjap van Jezus Christus haet geopenbaard. Die gemeinsjap besjtóng oet de apostele. Ouch herdinke de katholieke de vieftigste daag nao ’t hoagfiès van Paosje.
Handelinge 2:1-13 en 2:41-42
Pinkstere weurt besjouwd es de sjtiechtingsdaag van de Kèrk, die ziech euver de ganse waereld zou versjpreie.
Trivia
In Landgraaf weurt in 't weekend van Pinkstere 't popfestival Pinkpop gehouwte.
Sjaermoestenreks
De sjaermoestenreks (Letien: Microgale) vörmen e geslech binne de óngerfemielje Oryzorictinae vanne tenreks bestäöndje oet twieë-en-twintjig laevendje saorten en ein bekèndje oetgestórve saort. Alle saorte kómme veur op 't eilandj Madagaskar en sómmige daovan zeen pas inne litste twintjig jaor besjreve gewaore.
Indeiling
De sjaermoestenreks waere wiejer es volg ingedeildj:
Wiejer besteit nag 'n oetgestórve saort: de macpheesjaermoestenrek (Microgale macpheei).
Houtem (Valkeberg)
thumb|right|300px|Kesjtièl en kèrk Houtem (Hollesj: Houthem) is e kèrkdörp in de gemeinte Valkeberg aan de Geul.
Bie Houtem waere ouch de buurtsjappe Sint-Gerlach, Sjtraobaek en Vroenhof geraekend. Houtem lik aan en rónd de provinciale waeg tösje Valkeberg en Meersje, de N578. De sjtasie Houtem-Sint_Gerlach lik aan 't sjpoor tösje Mestreech en Haerle. Tot 1940 waor Houtem 'n zelfsjtendige gemeinte. Van 1940 tot 1982 waor 't ónderdeil van de gemeinte Valkeberg-Houtem.