cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
In 't nuujs - Sjport/2008-2014
2011
Tennisster Li Na oet China wèntj in 'n finaal taege Francesca Sciavone (6-4, 7-6) 't ternoej van Roland Garros. 't Is veur 't iers dat 'ne Chinees e grand slamternoej wèntj.
VVV Venlo hilt zich in de Ieëredivisie door 'n 2-2 geliekspeul in Venlo taege FC Zwolle. Dit waas genóg nao de 1-2 wins ieëder in Zwolle.
Racing Genk is landskampión voetbal van 't Belsj, nao 't wènne van 'n play-offwèdsjtried taege Standard Luuk.
Ajax weurt veur d'n dertigste kier kampión vootbal van Nederlandj en haolt daomit as ierste club de 'derde sjter'. Roda JC weurt zesde, VVV Venlo ènjig op de zeventiende plaats.
De Belzje fietserènner Wouter Weylandt sjtörf op 26-jäörige laeftied nao 'ne val in de derde etap van de Runj van Italië.
Tennissjpaelster Kim Clijsters versjleit de Chinese Li Na wèntj veur 't iers in häör carrièr de Australian Open.
De Nederlandse fietserenner en latere ploogleier Peter Post sjtörf op 77-jäörige laeftied.
Veldriejer Niels Albert weurt Belsj kampión en versjleit daomit väölvoudig winner Sven Nys, dae opgief.
Coen Moulijn, sjtervootballer van Feyenoord in de jaore zestig en begin jaore zevetig, sjtörf op 73-jäörige laeftied aan e herse-infark.
2010
De Belzje fietserenner Raymond Impanis sjtörf op 85-jäörige laeftied.
De Nederlandsen aud-vootbalkeeper Frans de Munck, biegenaamp de Zjwarte Panter, sjtörf op 88-jäörigen laeftied.
't Waereldkampiónsjap Vootbal van 2018 weurt aan Ruslandj toegewaeze, dat van 2022 aan Katar.
De Nederlandse vootbalclub PSV zèt toes taege Feyenoord 't historisch rizzeltaat van 10-0 naer.
De UCI suspendeert fietserenner Alberto Contador naodat sjpore van de sjpierversjterker clenbuterol in dem zie blood gevónje zeen.
Sportverslaaggever Jean Nelissen störf op 74-jaorege leeftied.
De Nederlandse judoka Anton Geesink störf op 76-jaorege leeftied.
De Georgische zakeman Merab Jordania koup de Arnemse vootbalclub Vitesse op. Vitesse weurt daomit de ierste Nederlandse club die in vraem henj kump.
Alberto Contador wèntj veur d'n derde kier de Runde van Frankriek. Bèste Belsj is Jurgen Van den Broeck op plaats vief, bèste Nederlanjer is Robert Gesink op de zesde positie.
't Sjpaans vootbalilftal weurt veur d'n ierste kier waereldkampión door in de verlènging van Nederlandj te wènne.
In de kwartfinaal van 't Waereldkampiónsjap Vootbal 2010 versjleit 't Nederlands vootbalilftal veur 't iers saer 1974 zienen Angstgegner Brazilië.
Tennisser John Isner wèntj van Nicolas Mahut op 't ternoej van Wimbledon in de langste wèdsjtried oet de historie van 't tennis. Hae haet èlf oor gedoord, woort euver drie daag gesjpaeld en ènjigde in de viefde set mit 70-68.
De Italiaanse tennisster Francesca Schiavone (29) wèntj 't vrouwluujternoej van Roland Garros van 2010. 't Is pas häör ierste grand slam-euverwinning en ouch de ierste euverwinning veur Italië op dit ternoej bie de vrouwluuj.
De gemeinte Mestreech wèlt MVV vaan zien financieel probleem redde door de Geusselt te koupe en de club 'n sjöld vaan 1,4 mieljoen kwiet te sjelle.
FC Twente weurt veur 't iers in zien historie kampioen voetbal vaan Nederland.
Juan Antonio Samaranch, veurmaoleg veurzitter vaan 't Internationaal Olympisch Comité, störf op 89-jaorege leeftied.
De Nederlandse sjaatseriejster Ireen Wüst haolt op de Olympische Wintersjpaele 'n gouwe medalje biej de 1500 meter.
2009
't Nederlands cricketèlftal sjrief 'n historische euverwinning bie op gaslandj Ingelandj tiejens de eupeningswedsjtried van 't Waereldkampiónsjap Twenty20.
De KNVB trèk de proflicentie van Fortuna Zittert in, umdat de club zien financië neit goud op orde gebrach haet.
Veur 't iers in twelf winters weurt in Nederlandj (op de Oostvaardersplassen biej Lelysjtad, Flevolandj) 't Nederlands Kampiónsjap Marathonsjaatse op natuuries gereje. Carla Zielman wèntj biej de vrouwluuj, Sjoerd Huisman biej de mansluuj.
Stavanger
thumb|De ligking van Stavanger in de pervincie Rogaland. Stavanger is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Rogaland in Nórwaeg; 't is ouch de houfsjtad van die pervincie. De gemeinte had 115.157 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 70,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1.645,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Stavanger is 'n aaj hanjelsstad en 't aad centrum is good bewaardj gebleve. Allewiel is Stavanger veural wichtig es 't centrum vanne aolje-industrie in Nórwaeg.
De gemeintecode is 1103.
Fort Sint Pieter
thumb|250px|right| Fort Sint Pieter thumb|Oetzich op Mesjtreech vanaaf de voot van 't fort. Fort Sint Pieter, ouch waal Sint Pieters Sjans geneump, is 'n fort dat in 1701-1702 tot sjtand kaom op de noordflank van de Sint-Pietersberg in Mesjtreech.
't Fort woort in opdrach en nao 'n óntwerp van van de militaire gouverneur van Mesjtreech Daniël Wolff, baron van Dopff geboewd in 'ne viefhook ter verdediging van de zudelike vestingmoere van Mesjtreech. Dit woort noadzakelik gevónje naodat de Franse in 1673 de Sint-Pietersberg hèje ingenómme óm van dao-aaf mèt kanónne bresse te sjlaon in dees zudelike vestingmoere. Vanoet dit fort zouw vanaaf noe jedere zudelike aanval aafgesjlage kènne waere. 't Fort woort geboewd op Luuks gróndjgebied 'tgeen tot protes van de Lukenaere leijde. In 1717 woort gesjil tösje Luuk en de State Generaal biegelag door toedoon van de Duutsje keizer.
Ouch in 1717 bezoch tsaar Peter de Groate de sjterkde. Hae woort natuurlik feëstelik óntvange door gouverneur von Dopff.
't Fort haet 't in de gesjiedenis neet altied aeve gemekkelik gehad; zoa woort 't in 1794 door de Franse in de rögk aangevalle biej ein van de völe belegeringe van Mesjtreech. In 't begin van de neugetieënde eëuw is 't nog ingriepend gemoderniseerd óm aan de eise van daen tied te kènne laote voldoon. De sjterkde verloor zien verdedigingsfunctie nao 't opheffe van de vesting Mesjtreech in 1867.
Saer 1936 is veur 't fort 'n oetsjpanning; 'ne café, 'n resterant en 'n feëslocatie aangelag tiedes de 1930-er crisisjaore in ’t kader van werkversjaffing. Op 't terras bie 't fort drónk mènnig pieterpadwanjelaer 'n pilske op de gooje aafloup.
Centraol-Griekeland
Geografie
200px|left|thumb|'n Aw kaart vaan Aetolië en Ackarnanië, 't Centraol-Griekeland vaan allewijl Centraol-Griekeland heet 'n oppervlak vaan 15.549 km². 't Grens aon de periferieë Attika en Wes-Griekeland, Thessalië en Epirus. Centraol-Griekeland is de mies bergechtege periferie vaan 't land. Mesjiens wel de bekinste berg vaan de periferie zien de Parnas.
Demografie
Volges de census vaan 2011 heet Centraol-Griekeland 'n inwoeneraontal vaan 547.390, en 'n deechde vaan 35/km². Dit is 'n forse krimp vaan de Centraol-Griekse bevolking vergeleke mèt 2001, wie 't d'r nog 605.254 lui goof. De hoofstad is Lamia.
Departeminte
De periferie is oonderverdeild in 5 departeminte (nomos):
Australische spraoke
Australische spraoke verwies nao de inheimsje spraok die al op Australië woorte gekaldj veure kolonisering. De Australische spraoke op zich vörme gein geljige spraokfemielje, det beteikentj det ze dus neet per se verwantj aanein zeen. Dao-inplaats guuef 't versjillige spraokfemieljes en isolaatspraoke.
De oetgestórve Tasmaanse spraoke waere döks apaart gegroepeerdj vanne Australische spraoke, meh neet väöl is bekèndj euver die.
De meiste Australische spraoke zeen zwaor bedreig of al oetgestórve.
Håbo
Håbo is 'n gemèndje in Uppsala län, Zwede. De gemèndje tèltj 18.646 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 143,41 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 130 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
11,14% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Zalf
Zalf (Latien: Unguentum) is 'ne verzamelnaam veur versjillende mediciene of verzorgende halfvaste dermatica (geneesmiddele die waere toegepas op de huid), zo zeen d'r biejveurbeeld zalfjes taenge de jeuk (biej insectebeten e.d.), zalfjes veur spierpiejn es Tijgerbalsem en cosmetica crèmes, biejveurbeeld daag- en nachcrème.
In de farmacie wört 'n ongersjied gemaak tusse zalf en Crème. Onger zalf wört in principe verstaon 'n mengsel van hoofzakelik sjmeerbare vette (biejveurbeeld Vaseline) vermingdj mit werkzame stof. Van 'ne crème is sjprake es d'r 'n mingsel (emulsie) is van vette en water.
Bignicourt
Bignicourt ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 68 inweunersj, die Bignicourtois (mannelik) en Bignicourtoises (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 8,62 km2 groat. Dao woonde dus zoan 68 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Château-Porcien, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Rethel. Wier liegk 't op 'n huègte van 93-147 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Wetter
Wetter is 't woord veur waer in sommege Oas-Limburgse dialekte. 't Is ouch 't Duutsje woord daoveur. Wijer is 't de naom vaan versjèllende plaotse in Duutsjland.
Manage
thumb|Locatie va Manage in Henegouwe. Manage is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Charleroi. Op 'n oppervlakde va 19,6 km² wonne 22.708 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 1175 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De kèrk va Manage. Bellecourt, Bois-d'Haine, Fayt-lez-Manage (gemèngdehoes), Manage en La Hestre.
Sprockhövel
Sprockhövel is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 47,8 km² en 25.026 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 524 de veerkante kilometer.
't Op 219 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 6 stadsdeile.
Tornado
Tornado's zeen, óndanks häör geweunlik klein middeliene, verinnewerende wèrvelwinje die in häör krachtigste vorm veurnamelik gedoerende 't raengesezoen op 't vastelandj en de eilenj van Noord- en Centraal-Amerika veurkómme. Geweunlik traeje tornado's es duuster, trechtervörmige cyclone op. Ze waere döks door 'n dónderbui en duuster wölk veuraafgegange.
Tornado's kómme aevel ouch veur in de Benelux, mer hie bereike ze zelje 'n verwoestende krach. Meistal sjprèk me hie van 'n windjhoos.
Besjrieving
'nen Tornado is 'n róndjdrejjendje lóchkolom die hèngk aan 'ne cumulonimbuswouk. Dees lóchkolom drejtj hieël snel róndj en raak de oppervlakdje vanne aerd.
Tornado's óntstaon gewuuenlik oet 'nen ónwaersstorm. Häör kraf is hieël sterk en kan in uterste vel oploupe toet 'n drejjing van 480 km de oer mit 'n verinnewerendje wirking euver e gebied det 1,6 km breid is en 80 km lank.
De windj in d'n tornado is hieël kreftig en kan zelfs zwaor veurwirpe wie wages, buim en daakplate opzugen inne lóch. Lichte veurwirpe wie pepier kónne toet 160 km waeren eweggeblaoze.
't Hènge
't Hènge is e gehuch bie 't kirkdörp Ech inne gemeinte Ech-Zöstere, inne Nederlandjse provincie Limbörg. 't Aantaal inwoaners bedroog 740 in 2010.
't Hènge weuart allewiel ouch dök toet Pej geraekendj, mer heuartj van awdshaer oet bie Ech, vreuger ouch gemeinte Ech. 't Hènge is same mit Ech in 2002 door fusie bieje gemeinte Ech-Zöstere gekómme.
Passaatwindj
De passaatwindj of gewuuen passaat is 'nen hieël vasten oeastelike windj dae gansjaors wejtj tösse de subtroeapische hoeagdrökgebiede (oppe paersbrèdje) enne intertroeapische convergentiezaon (ITCZ) mit lieëg drök. Oppe naorderbrèdje wuuertj deze NO-passaatwindj geneump en oppe zujerbrèdje ZO-passaatwindj nao de meis-veurkómmendje windjrichting. De windj is 't oppervlakdjedeil vanne Hadleycel enne passaatreme beslaon e gebied aan waerskantje vanne ITCZ toet 'n brèdje van zoeaget 30°, wobie de reme toet hoger brèdje kómme anen oeaskantj vanne oceane. Ónger mieër in 't naorde vannen Indischen Oceaan enne Zuud-Sjinese Zieë verdringk de moesson tiejes de zómmer de passaatwindj.
Sleter
thumb|200px|'ne Focaalvlaksleter. De gordijen bewege verticaal. 'ne Sleter is 'n oonderdeil vaan 'ne camera wat deveur zörg, same mèt 't diafragma, veur 't beleechte vaan de film of sensor. 't Gief versjèllende soorte sleters: focaalvlaksleters, blaadsleters, diafragmasleters en centraolsleters.
Focaalvlaksleters
Focaalvlaksleters zien miestal gemaak van stof, metaol of plastic "gordijne" die de film of sensor aofsjerme vaan leech. Bij beleechtinge vaan mie es de zoegenaomde X-sync snelheid, geit 't ierste gordijn ope, woebij de film of sensor aon 't leech weurt bloetgestèld, en nao de benudigde sletertied slut 't twiede gordijn alles weer aof. Bij sletertije korter es de X-sync snelheid, volge de twie gordijne elkaar woebij 'n spleet oontsteit die euver de film of sensor heen beweeg. De spleet is zjus zoe groet gemaak same mèt de snelheid vaan de bewegende spleet) tot de film of sensor lang genóg beleech weurt. Dit lievert aonzeenlek kortere beleechtingstije op.
't Veurdeil vaan focaalvlaksleters is tot gebruuk gemaak kin weure vaan verwisselbare lenze zoonder tot eder lens moot weure oetgerös mèt 'ne eige centraalsleter.
't Gief ouch naodeile:
Blaadsleters
thumb|right|200px|Blaadsleter Blaadsleters zien sleters woebij ein of mierdere 'blajer' veur 't diafragma drejje um dit aof te slete. Tijdes de beleechting drejt 't blaad (of de blajer) weg vaan de opening en nao de vereiste beleechtingstied geit 't weer touw. Dit type sleter kump dèks veur in goodkoupe (wegwerp)camera's. Miestal höbbe ze mer eine vaste sletertied. Dao tegeneuver steit tot ouch sommege vaan de deurste en mies perceize camera's dit soort sleter heet. Sletertije van 1/40.000 vaan 'n seconde zien meugelek in modern camera's.
Diafragmasleters
thumb|right|200px|Diafragmasleter Diagfragmasleeters zien 'n soort blaadsleters mer de blajer bestoon hei oet mierdere dun blajer die euverein bewege en daodoor 'n min of mier ron opening vörme. Dit zörg metein veur 't benudegde diafragma wat nudeg is veur 't make vaan de beleechting. De blajer goon snel ope en blieve daan veur de benudegde tied opestoon, boenao ze weer snel slete. Wie mie blajer, wie ronner de cirkelvörmege opening. Miestal weurt 'n oneve aontal gebruuk, 3, 5 of mie.
Centraolsleters
Centraolsleters zien sleters die miestal in de lens zien gebouwd. Dèks dene zie boete es sleter ouch es diafragma. Umtot zie in de lens zien gebouwd, kinne ze klein weure oetgeveurd, de constructie is sumpeler es bv. focaalvlaksleters, en ze zien goojekouper te producere. 't Naodeil is tot ze bij verwisselbaar lenssysteme in eder lens mote weure ingebouwd.
Snorhaor
Snorhaor, tashaor of vibrissae zint haor bie zougdere die waere gebroek veur mit te veule. Ze kómme veur bie bièster die neet good kinne zeen of veural nechtelik aktief zint. Snorhaor zint diekker en stiever es gewuèn haor. Juus wie normaal haor löp gein zaen d'rdoor en zint ze laeveloas. Bie snorhaor geit 't veule doordet in 't haorzekskes 'ne kaoker mit blood zitj. Wen 't haor wuèrtj aangeraak, buug 't en wuuertj 't blood bewaoge; de zaene rónjelóm vange dit den op. Bie sómmige bièster ligk hie ónnag 'n spier, womit ze 't haor kinne bewaege.
Bitsinge
thumb|250px|Liegking va Bassenge in de provincie Luuk Bassenge (Nederlands: Bitsingen, Waals: Bassindje) is 'n typisch Haspengouwse gemèngde in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj. De Geer sjtreumt dör de dörper.
Demografie
Op d'r 1sjte juli 2004 wonde 8215 luuj in de gemèngde die 'n oppervlakte haat van 38,26 km². thumb|250px|Kèrk van Bitsinge
Koeweit
Koeweit (officieel دولة الكويت) is e klei land in Arabië, aon de Perzische Golf, mèt grenze aon Irak en Saoedi-Arabië. De hoofstad vaan 't land hèt ouch Koeweit. Koeweit besteit oet 'n redelek vröchbaar kös mèt get (9) eilen en wijer oet weuste. 't Haolt ziene riekdom oet d'n olie-industrie: 't land is ein vaan de olieriekste len ter wereld.
Bestuurleke indeiling
Koeweit is verdeild in zes gouverneminte (muhafazat):
Demografie
De inheimse bevolking is gans Arabisch, meh maak door de olie-industrie inmiddels neet mie de mierderheid oet. 55% is immigrant, veurnaomelek oet Iraan, India, Pakistan en väöl ander Arabische len. Islamitische employees höbbe dus dudelek de väörkeur.
Historie
Es deil vaan de Mesopotamische kös is Koeweit in de aajdheid ummer deil gewees vaan 't gebeed vaan 'n groete besjaoving, wie de Soemeriërs, de Babyloniërs, de Assyriërs en de Perze. Alexander de Groete vereuverde ouch dit land; 't laog oongeveer op de grens vaan zie riek. Nao 't oetereinvalle vaan dit riek kaom Koeweit iers aon de Seleucide meh al gaw aon de Parthe en de Perze. Vaanaof de achste iew regeerde de Perzische (islamitische) Abbaside-dynastie 't land.
In de zestiende iew woort Koeweit Arabisch wienie 'n groop Arabiere vaanoet 't binneland, woe hoongersnoed hiersde, nao de Perzische Golf trok. Ze verdreve de Perze en stiechde hun eige emiraot. Dit emiraot woort door de Osmaanse Törke vereuverd en deende es veurnaome tösseplaots op de handelsroete vaan Törkije en Arabie nao India. Aon 't ind vaan de negentiende iew lökden 't 't Vereineg Keuninkriek Koeweit vaan 't verzwaakde Törkije aof te numme en in 1899 woort 't 'n officieel Brits protectoraot. In de jaore viefteg greujde de olie-export explosief: Koeweit bleek e paar vaan de groetste oliebronne ter wereld te höbbe. In 1961 woort 't land oonaofhenkelek. Koeweit greujde door zienen olie oet tot ein vaan de riekste len ter wereld meh waor dao zoe aofhenkelek vaan gewore tot 'n crisis in de oliemerret desastreus gevolge kós höbbe. In d'n Ierste Golfoorlog vaan 1980 tot 1988 waor 't verboonde mèt Irak. Toch voont d'n Iraaksen dicatator Saddam Hoessein 't nudeg Koeweit te claime en te annexere, wat heer op 2 augustus 1990 deeg. Heimèt begós de Twiede Golfoorlog. In 1991 veel 'n alliantie vaan 34 len oonder leiing vaan de Vereinegde Staote 't bezatte Koeweit in en dwónge de Irakeze tot euvergaaf. Oet vraakzöch stoke de Iraakse soldaote in opdrach vaan Hoessein alle oliebrónne in brand; 't doorde maonde ietot me die brande oonder control had. Sinsdeen heet 't land permanente aonwezegheid vaan 't Amerikaanse leger gere geaccepteerd.
Zambia
Zambia (officieel Republic of Zambia) is 'ne binnestaot in zuielek Afrika, grenzend aon (mèt de klok mèt) Kongo-Kinshasa, Tanzania, Malawi, Mozambique, Zimbabwe, Botswana (mèt eine punt), Namibië en Angola. Hoofstad is Lusaka, aander groete stei zien Kitwe en Ndola. Zambia is e land mèt 'n typische Bantoe-cultuur en 'n rieke natuur. De lèste jaore heet 't land vorderinge gemaak in democratie en oontwikkeling, al blijf 't 'n erm land.
Fysische geografie
left|thumb|De Victoriawaterval, deil vaan de loup vaan de Zambezi, ligk op de grens mèt Zimbabwe. Zambia, e land good twie kier zoe groet wie Duitsland, besteit veur 't groetste deil oet hoegvlaakde mèt get heuvele en bergskes, doorsnoje door reveerbèddinge. Veural 't noorde is nogal plat. 't Hoegste punt ligk in de oonderloup vaan de Zambezi, op 329 meter bove zieniveau, 't hoegste punt is 'ne naomloeze piek in de Mafingaheuvele, op 2301 meter.
Hydrografie
't Land watert aof in twie reveerbassins: 't Zambezibassin en 't Congobassin. In 't ierste bassin, wat oongeveer dreikwart vaan 't land besleit, ligke wat Zambia betröf oonder mie de Zambezi zelf (boe-aon 't land zienen naom daank), de Kabompo, de Lungwebungu, de Kafue en de Luangwa. De Zambezi kump, op 't deil vaan ziene loup boe 'r de grens mèt Zimbabwe vörmp, euver de Victoriawaterval, ein vaan de groetste watervalle op de wereld, en löp daonao in 't Karibameer. De depe en brei Zambezivallei löp stroumaofweerts vaanaof 't Karibameer door versjèllende slenke. De boveloup vaan de Congo hèt in Zambia iers Chambeshi, nao 't Bangweulemoeras hèt 'r Luapula, tot aon 't Mwerumeer op de grens mèt Kongo-Kinshasa.
Klimaot
't Klimaot vaan 't land is tropisch, mèt naat weer in groete deile vaan 't land, meh gemaotegde temperature um de hoeg ligking (veural in de keulen tied vaan september tot oktober/november). Klein deile höbbe mier e savanneklimaot. De regetied löp vaan oktober/november tot miert/aprèl (ofwel zomer op 't zuielek haafroond).
Levende natuur
thumb|Nijlvaraan. Zambia heet zoe'n twinteg nationaol parke, boevaan Kafue National Park en South Luangwa National Park de groetste zien. De levende natuur heet väöl soorte typisch veur Afrika; zoogdiere zien beveubeeld de Malbrouckmeerkat (Chlorocebus cynosuros), de liew (Panthera leo), de serval (Leptailurus serval), de gevlekden hyena (Crocuta crocuta), d'n honingdas (Mellivora capensis), de Burchellzebra (Equus burchellii), de gnoe (Connochaetes taurinus) en de savanneolifant (Loxodonta africana); veugel (779 in totaol) de struusvogel (Struthio camelus), d'n hamerkop (Scopus umbretta) en de Chaplinbaardvogel (Lybius chaplini), d'n einege vogel endemisch in Zambia. Nogal get 'Europese' soorte euverwintere in (oonder mie) Zambia, zoewie d'n ielsjolver (Phalacrocorax carbo) en de kleine zèlverreiger (Egretta garzetta). Reptiele vint me in o.m. de Nijlvaraan (Varanus niloticus) en de Nijlkrokodèl (Crocodylus niloticus) en in slange wie de zier giftege Gabonadder (Bitis gabonica).
Cultuur en demografie
Zambia is veur Afrikaanse begrippe e geürbaniseerd land: 44% vaan de bevolking leef in groete steideleke gebeie. De bevolking besteit oet 72 etnische gróppe, veural Bantoe. Europeaone en Khoisan vörme klein minderhede. De nege groetste etno-linguïstische gróppe same zien evels al good veur 90% vaan de bevolking, zoetot de res relatief marginaol is.
Taole
Volges Ethnologue kint 't land 45 taole, daovaan 43 levende. De bulk vaan die taole huurt bij de Bantoetaole. Vertegewäördegde gróppe zien K, L, M, N en e bitteke S. De Zambiaanse euverheid erkint zeve Bantoetaole es regionaol taole, te weite Chewa (ouch Nyanja; gróp N), Bemba (M), Lunda (K), Tonga (K), Lozi (S), Luvale (K) en Kaonde (L); aander taole höbbe minder sprekers. Nog eine Khoisantaol is bekind, 't Khwe (300 sprekers in e paar Zambiaanse dörpkes; ieder 'n taol vaan Namibië en Botswana) Ouch Afrikaans en Ingels zien bekind; wie ein creooltaol, 't Settla.
Religie
Zambia is volges de groondwèt vaan 1996 officieel e christelek land en 87% vaan de bevolking hingk dees religie aon. Minderhede vaan animiste, moslims, joede en hindoes bestoon. De christene zien, door versjèllende soorte zendingswerk, vaan allerlei genoetsjappe: katheliek, Anglicaons, Pinkstergemeintes, Nui-Apostolische Kèrk, lutheraons, Jehova's Getuges, Zevendendaagsadventiste, Afrikaanse kèrke en evangelische gemeintes.
Historie
De oersprunkele bewoeners vaan ouch Zambia waore de Khoisan, die mèt hun jeger-verzaomeleerleefstijl in 't naodeil waore tegeneuver de invallende Bantoe. Op 't lèste vaanaof d'n twelfden iew begóste de volker die noe Zambia bewoene 't land in te koume, de Tonga 't iers. Nog tot in de negentienden iew gaof 't versjèllende immigratiestruim die oetindelek tot de huiege samestèlling vaan de bevolking höbbe geleid. D'n ierste Europeaon in 't gebeed waor de Protugees Francisco de Lacerda. Väöl bekinder woort David Livingstone, dee in 1855 de Victoriawatervalle (vaanoet Europees perspetief) oontdèkde en nao de regerende Ingelse keuningin neumde.
In zie spoer kaome tege 't ind vaan d'n iew de ierste koloniste, es deil vaan Cecil Rhodes zien BSA Company. Ze verkraog iers mijnrechte in 't weste vaan 't later Zambia, wat Noordwes-Rhodesië góng heite, en daonao 't ooste, wat Noordoos-Rhodesië woort. 't Land bleek veural riek aon koper. In 1911 woorte de twie gebeje vereineg tot Noord-Rhodesië. Pas vaanaof 1923, wie de BSA Company aofstand deeg vaan häör rechte, woort 't 'n echte kolonie. In 1953 woort 't, mèt Zuid-Rhodesië (Zimbabwe) en Nyasaland (Malawi), vereineg tot ein semi-otonoom Federatie vaan Rhodesië en Nyasaland. Intern waor dao verzèt tege, ouch al oonder de Afrikaanse elite, die eigelek oonaofhenkelekheid wunsde en zeker neet mèt Zuid-Rhodesië en Nyasaland wijer wouw. Op 31 december 1963 woort de unie oongedoon gemaak, op 24 oktober 1964 kraog 't land zien oonaofhenkelekheid en nuie naom. Kenneth Kaunda, al leismaan vaan 't otonoom Noord-Rhodesië, woort d'n ierste president.
Kaunda stèlde 'n einpartijestèlsel in en regeerde langen tied es dictator. 't Land had groete economische probleme, die erger woorte op 't memint tot in de jaore 1970 de pries vaan koper umlieg góng. Ouch kaom toen e conflik op mèt naoberland (Zuid-)Rhodesië. Dit maakde tot 't land aander partners mós zeuke, in 't bezunder Angola en Mozambique. In dees len braoke op d'n door börgeroorloge oet, wat Zambia opzat mèt versjèllende vlöchtelingestruim en 't ewegvalle vaan stabiel partners. Dit alles maakde tot de oonvrei mèt Kaunda zie bewind greujde. In juni 1990 kaom 't tot proteste, in datzelfde jaor tot 'ne couppoging. In 1991 trooj heer oetindelek aof, naotot heer mierpartijeverkezinge had laote hawwe. Sinds de jaore 2000 is de economie ziech dudelek aon 't herstèlle: de inflatie is in de hand en d'n handel nump touw. De gestege groondstofprieze höbbe de koperhandel weer lucratiever gemaak.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer op en:Geography of Zambia, en:Wildlife of Zambia en en:Birds of Zambia.''
James Clerk Maxwell
Maxwell zien grootste verdeenste ligk in zien óntdèkkinge op 't gebied van elektromagnetische golve. Hae teunde aan det elektriciteit en magnetisme aanein gerelateerd zeen en in ei systeem passe. Dit geldj veur alle saorte elektromagnetische sjtraoling, wie ouch veur zichbaar leech. Maxwell besjreef zien bevinjinge in zie book Treatise on electricity and magnetism oet 1873.
De Duutse netuurkundige Heinrich Hertz zów later aanteune det geluidsgolve, leechgolve en elektromagnetische golve vergeliekbaar gedraag verteune. Hae bevestigde mit zien experimenteel óngerzeukinge 't werk van Maxwell.
Maxwell beraekende ouch de snelheid van 't leech en bookde rizzeltaote op 't gebied van de wermdeleer. Mit zie totaal óngerzeukswerk (inclusief de studie van gase, de optica en kleursensatie) droog t'r bie aan zoget ederen tak van de netuurkunde.
Maxwell waerde gebaoren in Edinburg. Van 1856 tót 1860 waas t'r professor in de netuurfilosofie aan de universiteit van Aberdeen; daonao beklèdde d'r dezelvende functie in de netuurkunde en astronomie aan de universiteit van Lónje. In 1871 waerde d'r professor in de experimenteel netuurkunde aan de universiteit van Cambridge.
Kemperkoul
Kemperkoul of Kemperkoel is 'n wiek van Zitterd inne gemèndje Zitterd-Gelaen. De wiek ligk in 't oeaste vanne stad, richting de Duutsje grens en ligk t'n zuje van Broukzitterd. Kemperkoul besteitj oet drie versjillige buurte: Europapark, Laarhof, Kempenhaof en Haagzitterdpark.
Berkelieër
Berkelieër is e gehuch inne provincie Limbörg, gemèndj Ech-Zöstere. Toet en mit 2002 waas 't e deil vanne gemèndje Ech. 't Gehuch Berkelieër vèltj ónger 't dörp Ech en ligk t'n naorde daovan.
Berkelieër is óntstange róndje haof vanne Mönsterabdie, 't hujig Swaantjeshof. De plaats haw waallich al inne zevetieëndjen ieëf 'n sjötterie. Vreuger besting e Groeat- en e Klein-Berkelieër.
In 1840 haw Berkelieër 48 hoezer mit 276 inwoeaners. Allewiel haet Berkelieër róndje 120 hoezer mit óngevieër 320 inwoeaners.
Gebrook
Gebrook kènt zin:
Walvèsechtege
De Walvèsechtege of Cetacea zien 'n orde vaan aquatische zoegdiere; meist ziebewoeners. De lede weure in de volksmoond walvèsse, dolfiene en broenvèsse geneump. Zoöloge goon die naome meistentieds oet de weeg, umtot de taxonomie de bieste aanders indeilt.
De walvèsechtege zien wel geëvolueerd oet de Evehovege. Ze zien evels gans en gaaroet aon 't waterleve aongepas: hun väörpu zien vinne gewore en hun achterpu zien gemarginaliseerd tot stumpkes oonder de huid. Ze zien gestroomlijnd veur good deur 't water te kinne sjete en aoseme door e look bovenop de kop, wat ze aof kinne slete es ze oonder water zien.
Wetter (Ruhr)
Wetter (Ruhr) is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Ennepe-Ruhr-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). 't Aajd centrum vaan de plaots weurt gesjeie door de Ruhr (neet te verwarre mèt de Limbörgse Roer). Mèt häör 31,47 km² en 27.443 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 872 de veerkante kilometer.
Walvèsechtege
Väöl vaan de walvèsechtege höbbe 'n groete intelligentie. Gemiddeld zien de bieste intelligenter es de Aapechtege. Versjèllende dolfiensoorte, veural d'n toemeleer en d'n orka, weure veur gecompliceerde dressuur ingezat; dees twie soorte höbbe meugelek 'ne vörm vaan taol. De lèste jaore is bezunder väöl oonderzeuk gedoon nao de intelligentie en persoenelekheid vaan walvèsechtege. 'n Gróp wetensjappers en filosofe pleitde zelfs deveur um de bieste es neet-minseleke persoene te goon zien (wat ieder al gebäörde bij de minsape).
Taxonomische indeiling
De walvèsechtege weure in twie oonderordes verdeild, en in veertien femilies.
Normalnull
thumb|E sjild dat 'n hoeëgte boave Normalnull aaguëf 't Normalnull (óch: Normal-Null; aafgekót: N. N., NN) woar 't referentiepunt vuur hoeëgtemeëtinge i Dütsjlank. Dit lank noom de zieësjpegel bei Amsterdam as nulpunt en woar doamit geliekgesjtèld mit 't Normaal Amsterdams Peil. In 1993 woeëd 't Normalnull erzets durch 't Normalhöhennull (NHN). Dees verangering vóng kót noa d'r val va de Berliense Moeër plaatsj. 't NHN erzetsde toen óch 't Oeës-Dütsj Kronstadtpeil, dat óch in anger leng in 't Oeësblok i gebroek woar. I de umgangssjproak en informeel óch as referentiepunt vuur hoeëgtemeëtinge in 't boetelank, weëd evvel nag allezeleëve 't NN gebroek.
Wetter (Ruhr)
't Op 110 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel vief stadsdeile.
Ligurië
Ligurië (Italiaons: Liguria) is 'n aon de kös gelege regio in 't noordweste vaan Italië. Het grens in 't weste aon Fraankriek, aon Piëmont in 't noorde en in 't ooste aon Emilia-Romagna en Toscane. De naom Liguria dateert oet de pre-Roemeinse tied.
Bestuurleke indeiling
De hoofstad van de regio is Genua. De regio weurt opgedeild in veer provincies:
Wette van Kirchhoff
Onger de naam wette van Kirchhoff sjtaon ein aantal natuurkundige wette bekindj, twee in'ne elektrotechniek en ein in'ne thermodynamica.
Elektrotechniek
In'ne elektrotechniek weurtj onger de wette van Kirchhoff ein tweetal väölgebroekdje regels versjtange die veurtkomme oet de principes van behoud van energie en lajing in elektrische circuits. De wette zeen vernumpdj nao de natuurkundige Gustav Robert Kirchhoff. Dees twee regels waerdje veur 't eers in 1845 besjreve en kinne waere aafgeleidj oet de Maxwellvergeliekinge.
De eerste wet van Kirchhoff, "Kirchhoff's Current Law" (KCL)
't Principe van behoud van elektrische lajing impliceert de eerste wet van Kirchhoff, ouch waal de "Sjtroumwet van Kirchhoff" genumpdj.
Hiejbiej weurtj de conventie aangenomme dat toekommendje sjtroume positief waere geteldj en oetgaondje sjtroume negatief. 't knouppuntj kan geine sjtroum opsjlaon of aafgaeve.
De tweede wet van Kirchhoff, "Kirchhoff's Voltage Law" (KVL)
Teikenconventie: Ein sjpanningsbron weurtj negatief geraekendj es ze de sjtroum wiltj laote vloeie in taegegesjtelde richting van'ne lus; eine sjpanningsval weurtj positief geraekendj es ze optreejtj in'ne richting van'ne rondjgangkspiel. De richting in ein lus weurtj biej conventie gekaoze en sjtuitj los van'ne lusongerdeile. 't Is praktischer om sjteeds dezelfdje richting (biejv. rechtsom) te keze binne ein lus. De teikes waere dan positief of negatief bepaaldj per sjpanningsbron.
Thermodynamica
In'ne thermodynamica is op 't gebied van sjtraoling van verhitte lichame nog ein wet van Kirchhoff bekindj, die in informeel bewaordinge sjteltj det eine goje reflector sjlech absorbeertj en omgekeerdj. Dees wet van Kirchhoff zaetj 't volgenjde:
Bron
Dit artikel is in 't Oeals vertaaldj vanoet de Hollandse Wikipedia
Machiel Pomp
Machiel Pomp is 'ne Nederlandjse caberetier en leraar. In 1995 won d'r de gedeildje twieëde pries op 't Camarettefestival, same mit Richard Groenendijk. Hae is aafkómstig oet 't Groninger Studentecabaret. Ouch maakdje d'r mit Ben Jansen deil oet van 't duo Mannen met Pit. Op dit memènt guuef d'r Ingels- en aerdkóndelès in Remunj oppe sjoeal Lyceum Schöndeln.
Montigny-le-Tilleul
thumb|Locatie va Montigny-le-Tilleul in Henegouwe. Montigny-le-Tilleul is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Charleroi. Op 'n oppervlakde va 15,1 km² wonne 10.146 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 672 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Gemèngdehoes va Montigny-le-Tilleul. Landelies.
De Fryske Marren
De Fryske Marren is 'n fusiegemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, die per 1 jannewarie 2014 is oontstande oet de opgelufde gemeintes Gaasterland-Sloten (Gaasterlân-Sleat), Lemsterland, Scharsterland (Skarsterlân) en e klei stökske vaan Boornsterhem (Boarnsterhim). De Friese naom is sinds 1 juli 2015 officieel.
Kerne
De gemeinte besteit oet väöl tientalle kerne: Akmarijp (Eakmaryp), Bakhuizen (Bakhuzen), Balk, Bantega (Bantegea), Boornzwaag (Boarnsweach), Broek (De Broek), Delfstrahuizen (Dolsterhuzen), Dijken (Diken), Doniaga (Dunegea), Echten (Ychten), Echtenerbrug (Ychtenbrêge), Eesterga/Follega (Jistergea/Follegea), Elahuizen (Ealahuzen), Goingarijp (Goiïngaryp), Harich, Haskerhorne (Haskerhoarne), Idskenshuizen (Jiskenshuzen), Joure (De Jouwer, hoofplaots), Kolderwolde (Kolderwâlde), Langweer (Langwar), Legemeer (Legemar), Lemmer (De Lemmer), Mirns (Murns), Nijehaske, Nijemirdum (Nijemardum), Oldeouwer (Alde Ouwer), Oosterzee (Eastersee), Oudega (Aldegea), Oudemirdum (Aldemardum), Rijs (Riis), Rohel (Reahel), Rotstergaast, Rotsterhaule, Rottum, Ruigahuizen (Rûgehuzen), Scharsterbrug (Skarsterbrêge), Sint Nicolaasga (Sint Nyk), Sintjohannesga (Sintjânsgea), Sloten (Sleat), Snikzwaag (Sniksweach), Sondel, Terhorne (Terherne), Terkaple, Teroele, Tjerkgaast (Tsjerkgaast), Velingsoord (Velingsoard) en Wijckel (Wikel).
In Lemsterland en Scharsterland waore de Nederlandse naome officieel (zeker, oondaanks tot Scharsterland officieel 'ne Friese naom had). Boornsterhem en Gaasterland-Sloten hantere evels de Fries plaotsnaome; in de ierste gemeinte waore de plaotsnaomsjèlder zelfs eintaoleg Fries. De Friese plaotsnaome oet die gemeintes zien heibove vet cursief gedrök.
Insignes
De gemeinte De Fryske Marren dreug (sinds 6 jannewarie 2015) e waope wat ziech zoe liet umsjrieve:
D'n haos kaom veur in de waopes vaan zoewel Haskerland es Gaasterland, gemeintes die in 1984 opgónge in respectievelek Scharsterland en Gaasterland-Sloten. Ouch die waopes hadde deen haos weer. De rieksappel kump veur in de waopes vaan Lemsterland (umhoeg) en Doniawerstal (umlieg). Dees lèste gemeinte góng in 1984 in Scharsterland op, welke gemeinte neve de geneumden haos ouch dee rieksappel droog. Mèt de sumpel combinatie die 't waope vaan De Friese Meren beit, zien alle aw bestuurseinhede op Sloten nao vertrooje.
't Veendel is gebaseerd op de kleure en symbole vaan 't waope. De gemeinte zelf, die dit symbool op 17 december 2014 vaslag, gief evels symbolische invölling draon: blauw steit veur de mere, geel veur de hoegergelege zandgrun en wit veur de 'weidse loch'. De springenden haos weurt es symbool vaan vrijheid geïnterpreteerd.
Politiek
De opkoms bedroog 52,01%.
De gemeinte weurt bestuurd door 'n coalitie vaan FNP en CDA. Dees coalitie heet oonder mie beslote um de naom te goon verandere in De Fryske Marren. E deil vaan de bevolking is ziech daotege goon verzètte, neet in 't minste um de koste die dat weer mèt zouw bringe. Per 1 juni 2015 is de naom officieel veranderd.
Erwin Schrödinger
Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger (12 augustus 1887 – 4 jannewarie 1961) waas 'nen Oosteriekse netuurkundige dae beroemp waerde door zien biedraag aan de kwantummechanica en in 't biezunjer de Schrödingervergelieking wo d'r in 1933 de Nobelpries veur kreeg.
Schrödinger sjteit ouch bekènde veur de "kat van Schrödinger": e gedachde-experiment oet 1935 euver 't begrip superpositie in de kwantummechanica.
Golfmechanica
Aan de ènj van 1925 óntsting zien golfvergelieking, wobie d'r de hypothese van Maurice de Broglie in 'n wiskundige vergelieking ómzat. 'n Reeks van verhanjelinge lagte 't kóncep van de golfmechanica in 1926 vas.
Gletsjerkónde
Gletsjerkónde of glaciologie is de weitesjap die zich besjeftig mit 't bestudere van ies, gletsjeries, gletsjers en landjies. 't Geit hiebie zowaal óm 't bestudere van glaciaal fenomene die allewiel optraeje, es euver de studie van glaciaasjes oet 't vergangene. 't Is 'n interdisciplinair aerdweitesjap en ómvatj deiler vanne geologie, de klimatologie, de meteorologie, de hydrologie enne netuurkónde.
E wichtig óngerdeil vanne gletsjerkónde is 't ieskernóngerzeuk. Hiebie maak me baoringen in ieskep, wie Greunlandj en Antarctica, die döks hóngerdje maeters lank zeen. Mitte gegaeves in dees ieskerne die döks mieër es 100.000 jaor trögk gaon, kan me infermaasje achterhaolen euver wie 't klimaat in daen tied waas.
Heby
Heby is 'n gemèndje in Uppsala län, Zwede. De gemèndje tèltj 13.556 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.171,76 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 11,6 luuj de km².
De Kolonie
thumb|Joezepskèrk oet 1927 mèt torie oet 1869 in De Kolonie De Kolonie is e kèrkdörp of wiek vaan Lommel, Belsj Limbörg, noordoostelek vaan 't dörp Lommel, kort aon de Nederlandse grens aon de straotweeg nao Valkeswaerd. De plaots heet zoeget 2000 inwoeners, boevaan e groet aontal Nederlanders.
Historie
Vaanajds waore de Kempe in de umgeving vaan Lommel weus en oonbebouwbaar. In 1847 besloot de Belzje regering vaan de groond veur landbouw gesjik te make. Daoveur stiechde ze 'n kolonie noordelek vaan 't Kenaal Bóggetj-Herentals, wat dat jaor woort opegedoon, en grove ze klein keneelkes nao 't gebeed wat ze De Wetering neumde. De arbeiers kaome oet erm milieus; de kolonie waor daan ouch 'ne vörm vaan ermoojbevechting. De kolonie kaom veerdeg in 1850; ze tèlde 20 boerehäöf, 'n pastorie en 'n sjaol. Vaanaof 1852 waor 't ouch 'n zelfstendege parochie, mèt de naom Heuvelse Heide-Kolonie. 't Deil Heuvel-Hei woort later bij Lommel-centrum gevoog.
't Experimint lökde neet: de groond waor eigelek te oonvröchbaar en versjèllende arbeiers trokke weg. Heiop verkoch de staot 't bezit aon particuliere. De Wetering kaom in han vaan e luciferfebrik (Union Alumetière), wat cannadasse in de Wetering plantde. De aw Joezepskèrk oet 1869 woort in 1927 vervaange door 'n groeter nui kèrk; d'n torie leet me stoon. In 1961 woort 't Brier, wat vreuger bij De Kolonie hoort, ouch 'n eige parochie. In 1976 koch de gemeinte Lommel De Wetering en maakde e natuurgebeed devaan. In 2012 woort de gemeinsjap hel geraak wie 'n sjaolklas vaan basissjaol Het Stekske op skiverkaantie in Zwitserland veroongelökde.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Kanjel (daakgaot)
Ein kanjel (Nederlandjs: dakgoot) is ein lankgerekde bakvörmige of hawfrónj consjtructie, die tot doel haet, 't van 't daak kómmende raenge- en sjmeltwater op te vange en aaf te veure nao op bepaolde plaatsje aangebrachde verticaal aafveurpiepe die aangesjlaote zint dan waal oetkómme op de riolering, ein raengetón of ein pöt.
Eupe
275px|right|Zich op Eupe 250px|right
Eupe (Ripuarisch: Ööpe, Duutsj en Nederlands: Eupen, Oud Frans: Néau, Waals: Neyåw) ies 'n sjtad in 't oaste van 't Belsj en de hoofsjtad van de Duutsjtalige Gemeensjap. De sjtad liek aan de rand van de Hoage Vene, ongevaer 20 kilomaeter tösje Aoke en Verviers en 45 kilomaeter zuudoastelik van Mesjtreech. In 2005 houw Eupe ruum 18.000 inweunersj. De sjtad haet ouch 'ne Franse naam, Néau, meh die weurt tegewoordig neet miè zoa väöl gebruuk. Saer 2007 ies Eupe ouch de hoofsjtad van de Euregio Maas-Rien, woa ouch de Limburge bie huère.
Eupe liek in ’t dal van de rivier de Vesder en ies mèttertied ouch noordelik oet 't dal gegreujd, daodoor haet de sjtad twiè kerne. In 't zuje grens de sjtad aan de Hoage Vene, 'n groat oetgesjtrek bösj- en veengebeed. Hie liek ouch 't sjtuwmeer.
Taal
In dit gebeed weurt bie de meiste luuj Duutsj gekald, in Eupe bie ongevaer 90%. De res kalt Frans. 't Eupener huèrt me neet väöl miè.
Historie
Es kompensatie veur de sja die Belsj haet geleje in de Ièrsjte Waereldoorlog, woort in 1919 't Verdraag van Versailles gesjlote, hiedoor woorte de kantons Malmedy, Sankt-Vith en Eupe bie Belsj geveug (same de Oaskantons geneump).
thumb|200px|Centrum [[Sjtad|Obersjtad mèt op d'r achtergroond de taoëres van de St. Nicolaskèrk.]]
Romeins Riek
Oersprunk en oetbreiing
't Versjèl tösse de Rippubliek en 't Riek waor veurnamelek 'n polletieke. De Romeinse staat is oontstande oet de stadstaot vaan Rome in de landstreek vaan Latium in Italië, volges de legende gestiech in 753 v. Chr. door Romulus en Remus.
Nao 'n aontal (groetendeils legendarische) keuninge woort de stad 'n rippubliek mèt 'n formidabel oorlogsmesjien en e good georganiseerd systeem vaan instèllinge en wètte. In e paar iewe woort Italië vereinig oonder Romeinse leiing. Dit gebäörde door boondgenootsjappe aon te goon mèt buurvolke meh ouch door aggresieve oetbreiingsoorloge. Vaanoet Italië veroverde Rome 't gans gebeed vaan de Middellandse Zie. Iers waor Carthago aon de beurt. Vervolges woorte de hellenistische staote in 't ooste en zuid-ooste vaan de zie oonderworpe. Tegeliekertied kaom ouch Wes-Europa oonder Romeins gezag. 't Riek woort daodoor zoe groet tot de rippublikeinse strukture neet mie genóg waore. D'r voond 'ne reurige euvergaank nao e keizerriek plaots. thumb|left|Augustus, d'n ierste Romeinse keizer Julius Caesar en Augustus stiechte zoe e riek wat oonder keizer Trajanus zien groetste umvaank zouw bereike. 't Reikte toen vaan Sjotland tot aon Mauretanië, vaandao tot aon de Soedan, de Iraanse hoegvlakte, via Georgië, de Krim, langs de Donau en Rien tot aon de Hollandse kös.
Blagny
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Romeins Riek
Bestuur
In dit gigantisch riek woorte väöl taole gesproke, meh twie taole waore vaan algemein belang: 't Latien in 't weste en 't Grieks in 't hellenistische ooste. De bestuurders en intellecteel elite spraoke alletwie de taole es lingua franca.
De Romeine behierste dat groet gebeed door 'n "verdeil en heers" polletiek. Sommege börgers die loyaal mètwerkde kraoge 't fel begeerd Romeins börgerrech. Merkweerdeg in dat verband is de slouw meneer boe-op de Romeine mèt cultuur en godsdeens umginge: de Romeine naome de "nui" gode vaan ingelijfde volker mekelek op in hun Pantheon en zoelang es me de keizer (Rome) mer erkinde (en de bijbehurende pliechte vervölde) kós m'n weijer met de eige cultuur en godsdeens neve aandere leve. Neve e superieur leger is dit de groondslaag veur de "Pax Romana" dee toch iewelaank 'n zeker rös brach en de handel en wetensjap bevorderde. De Romeine wiste de theoretische basis, gelag door de Grieke, door hun groet pragmatisme te benötte en stoon bekind es de ierste ech gooj organisators of, zoe g'r wèlt, de ierste groete opportuniste.
Late periode
Door 't enorm gebeed dat 't Riek bestreek woort 't steeds lesteger um dit es 'n einheidsstaot te besture, veural umtot de versjèllende provincies oeteinloupende behooftes en probleme hadde die versjèllende aonpak nudeg hadde. Roond 't jaor 300 woort daorum 't Riek bestuurlek verdeild in e Griekstaolig oostelek deil en Latienstaoleg westelek deil. De bedoeling waor tot 't riek nao boete touw es 'n einheid zouw blieve functionere oonder ein inkel regering, meh intern en daan veural op militair-defensief, ikkenomisch en belasting gebeed, zouwe de twie deil zoeväöl meugelek ziechzelf mote zien te verzörge. Nao verloup vaan tied evolueerde dit systeem netuurlek tot 'n de facto verdeiling. In 330 woort door keizer Constantien de Groete ouch nog de hoofstad verplaotst vaan Rome nao Byzantium in het ikkenomisch en militair belaankriek oostelek deil. Byzantium woort umgeduip tot Nova Roma, meh waor al snel beter bekind es Constantinopel. In 395 waor 't riek definitief oeteingevalle in e westelek en 'n oostelek deil. Constantinopel bleef de oonbetwiste hoofstad vaan 't oostelek deil meh in 't weste wisselde de hoofstad inkel kiere. Dit gaof ouch de oonzekere toowstand in 't Wes-Romeinse Riek aan. Nao Rome woort achtereinvolges Milaan, Trier en Ravenna hoofstad vaan 't Wes-Romeinse Riek.
De koms vaan 't christendom beteikende 'n groete umwinteling veur 't riek. Nao aonvaankelek zwoer vervolginge vaan de christene umtot zie gein goddeleke ier aan de keizer en de Romeinse gode wouwe bewieze, woort 't christendom door Constantien in 312 erkind en door Theodosius I in 392 zelfs tot staotsgodsdeens verheve. Toen waore de rolle umgekierd en braoke veur neet-christene zwoer tije aon. Ouch de hajding vaan de börgers tegeneuver 't leger veranderde. M'n voont 't veur christene neet winselek um in 't leger of veur de staat te wèrke. 't Riek ging daorum wie langer wie mie vertrouwe op vreemde (Germane) in belaankrieke posities in 't leger. Dit leide tot groete polletieke complicaties die tot de oondergaank vaan het westelek deil leide in 476 mèt de val vaan de hoofstad Ravenna.
Zuuch ouch
Starověký Řím
Golf (natuurkunde)
'n Golf is 'n versjteuring die weurt veurtgeplant middels pulse (einmaolige versjteuringe die door e medium bewaege). Mit oetzunjering van lektromagnetische sjtraoling, en meugelikerwies gravitationeel sjtraoling, die zich door e vacuüm kinne bewaege, kómme golve veur in e medium, wodoor ze zich kinne bewaege en energie kinne euverdrage zónger det de deilkes van 't medium zelf permanent waere verplaats.
E veurbeeld van 'n natuurkundige golf is 'n geluidsgolf.
Acanthozoon obscurum
't Geslech Acanthozoon, worin de platworm wuuertj geplaats, wuuertj toete femielje Pseudocerotidae geraekendj. De weitesjappelike naam vanne saort is veuren ieëste kieër oetgebrach gewaoren in 1895 door Rudolf Stummer von Traunfels.
Velbeder Platt
thumb|280px|Kärtsken van der Lage vam Velbeder Platt Velbeder Platt (huachdütsch: Velberter Platt) oder Velbedersch es eïne nedderdütsche Sprohk, die tour südlichen Ongergruppe vant Nedderfränkischen (Südnedderfränkisch) gehüart on in on röm Velbed gekallt wet. Eïne angere Beteïchnung es ouch Bergisch oder genauer Nedderbergisch.
Et Velberder Platt es eïn Dialekt, wat seït 1992 äs Rheinmaasländisch bekiekt wohd. Eng met Velberder Platt verwandt es Heljenser Platt in Helgenes on Wölfroder Platt in on röm on töm Wölfrod. Die in Langenberg (Velbert-Langenberg) gekallte Sprohk, wat noch em Rhienlangd es, gehüart nit toum Nedderfränkischen, dat es Westfälisch. No Opfassong vant Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte, de Kompeneï, wat sech öm de Dialekte em Rhienlangd bekömmern deit, gehüart dös Langenberger Platt toum Ostbergischen, wat ald eïn Üewergangsdialekt no dat Westfälische es.