cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rudolf Virchow
Rudolf Ludwig Karl Virchow (* 13 oktober 1821 in Schivelbein, Pommere, noe Swidwin in Pole; † 5 september 1902 in Berlien) waor dokter an de Berliner Charité en politicus (Deutsche Fortschrittspartei). E geldt o.m. es pionier in de modern pathologie, de volksgenaeskunde en es ène van de betekenisvolste modern genaeskundige überhaupt. E waor 'ne vertegenwoordiger van 'n sjtreng natuurwetensjappelek georiënteerde genaeskunde. Ooch sjtimuleerde e Duutsj archeologisch oonderzeuk.
Medische carrière
Virchow doog z'n medische sjtudie in Berlien, oeë e later professor waoërt an de universitèèt. E waor d'r örsjte dae leukemie erkènde en e onntdèkde wie trombose wèrkt. Vör dis lètste aandoening sjtèlde e ooch 'n behandeling óp. In 1885 initieerde e 'n sjtudie sjedelmaeëting die good paasde in de racistische wetensjappeleke theorieje över 't Arische ras. E introduceerde 'n nuuj procedure in de autopsie, die nao häöm geneumd is en noe nog ömmer èng van de twieë gebroekde procedures is. Nao aanleiding van 'ne tyfusoetbraak in Opper-Silesië in 1848 zoog Virchow gèng oplossing in de indivueel behandeling va kraanke mèt mediciene en verenderde voedings-, hoesvestings- of kledingsvörsjrifte. E bepleitte 'n radikaal groeëtsjalig ópgezatte hygiënische opvoeding van de bevolking.
Politieke carrière
Virchow waor va 1880 bies 1893 lid van d'r Deutchen Reichstag en gebroekde vör 't örsj d'r term Kulturkampf. E sjtraefde 'n bevrijding van d'r invloed van de kèrk óp de kultuur nao. E waor 'ne gewichtige taegesjtander van Otto von Biesmarck, dae 'm zelfs töt 'n duel vorderde dat Virkow evvel aafdeeg mèt de oetsjpraak dat dat gèng modern meneer van 't veure van 'n discussie wieër. Virkow waor vör de autonomie van gemèngdes en kieëm óp vör de minderhèèdsrechte van m.n. de Poolse bevolking in Pruse. Ooch bevóch e de ópkaomende anti-semitische tendenze en waor taege 'ne koloniaal politiek.
Archeologische carrière
In 1869 richde Virchow de Gesellschaft für Antropologie, Etnologie und Urgeschichte óp en sjtimuleerde daomèt Duutsj archeologisch oonderzeuk. E waor good bevreund mèt Heinrich Schliemann, dae belangrieke, mae hieël romantisch geïnterpreteerde ópgravinge deeg in Turkije (Troje) en óp Kreta (Knossos). Dör toedoeë van Virchow kieëm de Trojaanse verzameling van Schliemann nao e Berliens museum dat Virkow mèt óprichde.
Wetensjappeleke verdaolinge
Virchow haat zich in twieë zakes grondig vergist en dat how, aa-gezieë zieng gevestigde reputatie es wetensjapper, 'ne enorm vertragende invloed óp wieër oonderzeuk die zakes. De verdaolinge werre neet polletiek geduid. 't Feit dat Virchow ooch 'ne politicus waor gèft dao evvel alle aanleiding toe. Me kan sjtèlle dat 'ne Neanderthaler es väörowwer 't establishment, oeë Virchow deel van oetmakde, te min waor en dat de belange van de universitair gevörmde artse dör Virchow hoeëger aa-gesjlage waoërt es 't belang van de bevallende vrówwe. Warsjienglek liegkt opportunisme an d'r groond van die houding.
Neanderthaler
Virchow duide de fossiele knäöek, die Johann Carl Fuhlrott aa-zoog vör prehistorische miensjeleke materiaal, es reste van 'ne idioot. D'r term idiotesjedel haat 't oonderzeuk vör 10-talle jaore geblokkeerd. Pas mèt de vondste in de grót va Spy en de publicatie va Darwins evolutietheorie waoërt Fuhlrott nao ziene doeëd in zie geliek gesjtèld.
Kraamvrówwekoorts
Es lid van 't genaeskundig establishment woolt Virchow 't verbaand tösje gebrekkige hygiene dör vrówweartse in ziekehoezer en kraamvrówwekoorts neet erkènne. Ignaz Semmelweis how aangetuuënd dat saer vrówwe mieë in ziekehoezer, oonder de leiding van vrówweartse bevele, väöl mieë gevalle va kraamvrówwekoorts väörkieëme es wie de vrówwe nog hèèm mèt 'n wiesvrów bevele.
Centraol-Afrikaanse Rippubliek
De Centraol-Afrikaanse Republiek (Frans (officieel): République centrafricaine, ouch wèl: Centrafrique; Sango: Ködörösêse tî Bêafrîka) is e land in Afrika ten zuie vaan de Sahara. 't Grens aon Tsjaad, Soedan, Zuud-Soedan, Kongo (Kinshasa), Kongo (Brazzaville) en Kameroen. Hoofstad is Bangui, wat wiedoet de groetste stad vaan allemaol is.
Bestuurleke indeiling
Centraol Afrika is verdeild in veertien prefecture, twie zoegenaomde economische prefecture en ein otonoom gemeinte. De hoofstad Bangui.
Sjerpenheuvel
Sjerpenheuvel ies de meis bezochde baevaartplaats in Belsj. Me verièrt hie e klein beeldsje van Maria, dat wónderdadig zou zin. Volges de legende sjtóng in de Mieddelièwe op de tuup van 'ne heuvel bie Zichem en Diest 'n eik in kruusvörm. Aan die eik woort e Mariabeeldsje gehange, woa me dèks kaom bae. Op 'nen daag waor 't beeldsje, meugelik door de wind, van de boum aafgevalle. 'ne Herder dae diet zoog en 't beeldsje wol mètnumme, woort doe door 'n óngekènde krach aan de grónd genageld. Pas wie emes 't beeldsje van häöm aafnaom en 't truuk aan de eik hóng, koes de herder ziech weer bewaege.
Centraol-Afrikaanse Rippubliek
Bestuurleke indeiling
De prefecture zien wijer oonderverdeild in 71 oonderprefecture.
Demografie
De Centraol-Afrikaanse Republiek heet 'n bevolking die besteit oet mie es tachteg versjèllende bevolkingsgrópe, ingedeild nao taol. De veurnaomste gróppe daovaan zien de Baya (33%), de Banda (volk) (27%), de Mandjia (13%), de Sara (10%), de Mboum (7%), M'baka (4%) en de Yakoma (4%). Zoen 2% behuurt tot e anger vólk. De lingua franca veur 't volk is 't Sango; 't Frans is in gebruuk bij de elite.
Aafhankelik vaan de sjatting is 50 tot 80 procent christelek, daovaan is zeker 25%pt. katheliek en 25%pt. protestants. 15% islamitisch en 35% hingk nog traditioneel religies aon. De traditioneel religie heet 'ne groeten invlood op 't christelek geluif en vermeudelek hingk de christeleke mierderheid e syncretisch geluif aon. D'n islam weurt veural in 't noorde gepraktiseerd.
De bevolking is sinds 1960 verdreivoudeg.
Historie
Uterlek 't ierste millennium nao Christus vestegde de Adamawa-Ubangi-volker ziech in 't gebeed vaan de Centraol-Afrikaanse Republiek, en in beperkde maote ouch ander grópe volker: Bantoes (zuidweste; de meiste trokke wijer nao 't zuie) en Centraol-Soedaneze (binneland). Gedurende de Middeliewe kaome dao Arabische en andere handelere oet noordelek Afrika binne, zoonder tot d'n islamtische cultuur ziech werkelek verspreide in 't land. Pas in de negentiende iew drónge slaovehandelere en imams door tot in de oerbosse vaan Centraol Afrika. Door zien ligking wied vaan de kös zouw 't ouch hendeg lang dore tot 'n Europese koloniaol mach 't land zouw bezètte. Dit land woort Fraankriek, wat vaanoet Frans Kongo tösse 1889 en 1899 't gebeed ten noorde vaan Belsj Kongo bezat. De kolonie góng Ubangi-Shari heite. De ierste twinteg jaore daonao hele de Franse legers ziech veural bezeg mèt 't neersloon vaan opstande en 't beïndege vaan de slaovehandel nao Arabië. Vaanaof de jaore twinteg begóste de Franse 'n infrastructuur aon te lègke en koffie en ketoen te verbouwe. Ouch de mijnbouw (goud en diamante) kaom op gaank. Tijens d'n Twiede Wereldoorlog stoont 't land oonder leiing vaan 'n Gaullistische regering - 't Fraankriek vaan Vichy had hei geinen invlood. Nao 'n herduip in Centraol-Afrikaanse Republiek en 't verkriege vaan otonomie in 1958 woort 't land in 1960 gans oonaofhenkelek. De politicus David Dacko waor vaanaof 't begin hiel invloodriek en regeerde sinds 1962 es dictator, tot heer in 1965 door kolonel Jean-Bédel Bokassa aofgezat woort. Bokassa leet ziech in 1972 tot president veur 't leve beneume en in 1977 tot "Keizer Bokassa I" in 'n door de res vaan de wereld es belachelek geneumpde ceremonie. In 1979 kaom Dacko weer aon de mach mèt 'ne staotsgreep gesteund door de Franse regering; in 1981 evels kaom de generaol André Kolingba aon 't bewind; oonder zien dictatuur bleef 't land e paar jaor relatief stabiel. In de jaore negeteg kaom 'n democratiseringsbeweging op gaank, boedoor Kolingba in 1993 vrij verkezinge mós oetsjrieve. Die woorte gewonne door Ange-Félix Patassé. Väöl lui woare wieneg content euver zien regering en in 2003 woort 'r aofgezat door generaol François Bozizé. Verkezinge gehawwe in 2005 bevestegde zien status es president.
Sjerpenheuvel
Wie de basiliek woort ingewiejd goajde Isabella goud en juwele op de trappe van 't hoagaltaar, um aan te geve dat waereldse dinger neet 't hoagste waore. Me volg diet gebruuk nog ummer, door geld op de trappe van 't altaar te goaje, meistal muntgeld, aangezeen de traditie wilt dat 't te huère ies.
Sjerpenheuvel en de percessie denao vörme 't thema van 't satirisch gediech en roman libertin De Percessie vaan Sjerpenheuvel (1830-1831) van de Mestreechse en Belzje diechter en sjriever Théodore Weustenraad.
Bojnice
thumb|'t Plaatselik kestieël Bojnice (Hóngaars: Bajmóc, Duits: Weinitz) is 'n stedje in centraal Slowakije ane opper Nitra reveer, kórtbie Prievidza. d'r Woondje in 2005 4.983 luuj. Bojnice is veurnamelik bekèndj waenges zien toeristische attracties: d'n aajste derenhaof van Slowakije, 't meis bezóchdje kestieël en ein vanne aajste spa plaatser in Slowakije. 't Stedje lik óngere Bojnice Kestieël, dae geboedj is op 'ne travertiense rots mit 'ne netuurlikke grot. 't Kestieël kömp veur in väöl internationaal films.
Geografie
't Stedje lik ane opper Nitra reveer vallei, óngere Strážov berg. 't Lik 4 km van Prievidza. Ouch ligke twieë anger belangrieke plaatser inne buurt. Žilina lik 60 km noordelik en Trenčín 65 km westelik.
Historie
D'n historie van 't stedje is erg verbónje aan dae van 't plaatselik kestieël. D'n ieëste vermèljing is van 1113, wen 't plaetske es 'n nederzètting ónger 't kestieël benaamp waerdje. 't Plaetske haet stadsrechte sins 1966.
Flekkefjord
thumb|De ligking van Flekkefjord in de pervincie Vest-Agder. Flekkefjord is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vest-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 8.852 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 539,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 16,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1004.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 6,2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Iridiscensje
Iridiscensje, iridiscentie of iri(di)sering (vanoet 't Grieks iris "raengerbaog") is 't netuurkóndig versjiensel van hook-aafhenkelike kluuer en kump allein veur bie structureel kluuere. Iriserendje kluuere zeen 't gevolg van leechbraeking en interferensje van leech in of ane oppervlakdje van e veurwirp det besteit oet versjillige laoge mit versjillige braekingsindekse. De kluuerrieke oetstraoling wuuertj döks besjreven es "de kluuere vanne raengerbaog". 'n Aantaal veurbiljer wobie iridiscensje veurkump zeen: aolje op water, paerelmoor of zeipbeilkes.
Iridiscensje wuuertj veroearzaak door mieëveljige refleksjes in (semi-)transparantj matterjaal. Hiedoor óntstaon faseversjuvinge inne golve die oettraeje nao de refleksje. Door óngerling interferensje van dees golve, die t'n opzich van einanger in fase zeen versjaove, óntstaon daonao modulaasjeversjille, wobie sómmige golflingdjes waere versterk en anger juus verzwaak. De refleksjes die verantjweurdelik zeen veure iridiscensje óntstaon beveurbeildj in bergkristal dore braeking door klein sjäörkes in 't matterjaal en in paerelmoor doordet 't matterjaal is opgeboedj oet väöl dón läögskes.
Ómdet 't effèk aafhenkelik is vanne kiekhook kan 't dynamisch karakter van iridiscensjes neet waere vasgelag mit fotografie.
Sam Harris
't Nui atheïsme liend ziechzelf tot, en euverlap dèks mèt, 't secularisme en antitheisme - veural es 't geit um de kritiek op indoctrinatie vaan kinder in 't verspreie vaan ideologieje gebaseerd op 't bovenatuurleke. Sommege critici nömme de beweging vaan Nui Atheïste "militant atheïsme" of "fundamentalistisch atheïsme".
In tegendeil tot väöl vaan zien atheïstische collega's, wie Hitchens, geluif Harris wel in spiritualiteit. Heer stèlt evels tot dit bezej niks mèt 'ne God of zelfs 'n groeter universum te make heet, mer zjus 't umgekierde: 'n tröktrèkking nao 't "eige" (diechzelf) en de observatie vaan dien binnenste mèt zoeväöl meugelek aofsleting vaan de boetewereld.
Jakob Couven
thumb|Couven museum Jakob Couven (1735-1812) waor 'ne barokarchitekt oet Aoke. E waor d'r zoon va Johann Joseph Couven en trooj in z'n voetsjpore.
De boewwaerke va Jakob Couven zeunt, tesame mèt 14.000 aander Aokense hoezer, bie bombardemaente op de sjtad in d'r Twiede Waeltkrèèg, verwoest.
Leksvik
thumb|De ligking van Leksvik in de pervincie Nord-Trøndelag. Leksvik is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 3.496 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 430,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 8,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1718.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Mangemaker
thumb|250px|Tekening oet 1880 van 'ne mangemaker. 'ne Mangemaker is emes dae veur zien beroep mange mak. In de Euregio Maas-Rien make ze veural mange van wisse. Veurdes se ein mang van wisse kins make, geit d'r 'ne lange tiëd euverheen. De mos dien wisse sjtekke, laote greuje, afdoon en dan laote druge. 't Irste jaor bis se dus veural oppe wissenakker bezig. 't Is 'n aod ambach wat eigelik allein nog as hobbie wurt gedaon. Want mange diese bei de groëthanjels köps, zien allemaol oet de lieëg-loeën-leng. Daor kinne ze nog good en goodkoup gemak waere. Veur de res is 't 'n erg ardbeidsintensief werkske. En dus kin d'r nou némes mieër van rónkkómme, mer vreuger toen deje ze neet angesj. Toen ware d'r veural mange nuddig oppe boerderie. En as se gelök hajs kos se ouch nog get vlechte um te visse, zoewie fuike. thumb|100px|left|Körf in d'r maak.
Neve wisse of wietse woorte mangele ouch gevlochte van hazelaeretek. Ze waore dónkerbroen gekleurd, neet ech sjterk en daodoor gein lang leve besjore. Emes, dae zich bezig heel mèt 't inzètte van 'ne nuje baom in 'n mangel, woort 'ne mangelebäömer geneump. Tegewoordig were de meiste mangele gevlochte van reet.
'ne Bekaande mangemaker waor 't Wissemenneke va Norbik.
Kop (insekte)
't Kop of caput bie 'n insek is 't vurste vanne drie houfliedsdeiler: de anger twieë zeen 't bórsstök en 't achterlief. De kop is evolutionair gezeen óntstange door vergreujing van 'n aantaal aan segmente (róndje zès); dit is aevel normaal gespraoke neet of nejjeliks mieë waor te numme. Oppe kop van e tupisch insek bevinje zich ónger anger spriette of antens, inkelveljige (ocelli) en samegestèldje ouge, de clypeus, de mandibels enne lup- en kaaktasters.
Uriah Heep
thumb|Uriah Heep. Uriah Heep is 'ne Britse progressieve hardrock-metalband, verneump nao e personage oet de roman David Copperfield van Charles Dickens. De band is opgerich in 1969 in Lónje door gitaarsjpeler Mick Box, zenger David Byron en drummer Alex Napier. Same mit Black Sabbath, Deep Purple en Led Zeppelin vèlt 't ónger de eerste en succesvolste vertaegeweurdigers van de hardrock. Kinmèrkend aan häöre mezieksjtiel zeen de melodieus en romantische leedjes die döks meersjtummig waere gezónge. Waereldwied höbbe zie meer es 30 miljoen plate verkoch.
Bekinde leedjes zeen  Easy Livin' , The Wizard, Sweet Lorraine, Lady in Black en  Stealin' .
Bradley Cooper
Bradley Cooper (Philadelphia, 5 jannewarie 1975) is 'ne Amerikaanse acteur en rezjissäör.
Var
thumb|Ligking van 't departement Var. 't Departement Var is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 83. 't Is gelaengen in 't zuudoeastelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Bouches-du-Rhône, Vaucluse, Alpes-Maritimes en Alpes-de-Haute-Provence. De houfstad is Toulon.
Gaasturbine
right|300px| Ein Gaasturbine, ouch Expander genumpdj, is ein turbine (Sjtruimingsmasjien) wo in ein onger drök sjtaondj gaas onger aafveuring van arbeid expandeertj. Den weurdj in principe allein 't turbinedeil van ein gaasturbine bedoeldj.
Mit gaasturbine weurtj ouch bedoeldj de complete installatie, det wiltj den zegke, de (gaas)turbine mit de compressor op ein as, en'ne verbranjingskamer. In principe is ein gaasturbine eine verbranjingsmotor, wobie de compressor zorgtj veur 't comprimere van'ne aangezaoge verbranjingslóch, daonao weurdj in'ne verbranjingskamer de brandsjtof toegeveurdj en verbrandj, wonao de heite verbranjingsgase via de turbine expandere, en aafgeveurdj waere nao de atmosfeer. 't werkingsprincipe berusj op ein kringloupproces, 't zogenaamdje Brayton-Joule proces. In det proces genumpdj nao de natuurkundige Brayton en Joule, die 't proces theoretisch höbbe besjtudeerdj, weurtj in ein drök volume diagram zichbaar gemaaktj wiej zo'n proces verlöptj. thumb|Gaasturbine van ein turbopropdriefwerk: A Propeller, B driefwerk, C Compressor, D Verbranjingskammer, E Turbine, F Oetlaotgaas. In'ne compressor weurtj via de sjoepe in ein of meer trappe de verbranjingsloch gekomprimeerdj, dees loch weurtj in'ne verbranjingskamer gemix mit, gaasvormige of vloeibare, brandsjtof en daonao verbrandj, waonao in 't tubinedeil expansie van dit gaas plaatsvindj euver de sjoepe, daobiej weurtj de thermische energie omgezatj in mechanische. Dees mechanische energie zorgtj veur 't aandrieve van'ne compressor, en de euvergebleve energie kintj waere gebroekdj es aandriefkrach veur versjillendje doeleinde. Gaasturbines waere väöl gebroekdj es aandriever in'ne industrie biej generators of pompe, mer ouch in'ne lochvaart biej vleegtuge of helikopters. Biej eine sjtraolmotor versjneldj de thermische energie de gaassjtroum, wodoor de zogenaamdje sjtuwkrach ontsjteitj.
De gaasturbine is ein van'ne thermische stjruimingsmasjienes of thermische turbomasjiener (oet lat. „turbare“ = „drejje“).
Gesjiedenis
Al in 1791 verworf de Ingelsman John Barber 't eerste patent veur ein gaasturbine. In'ne praktijk werkdje 't mesjien toch neet, omdet de besjikbare brandjsjtoffe neet voldeje. Pas rondj 1900 kwame d'r nuuj besjlissendje impulse die höbbe geleidj toet de ontwikkeling van'ne eerste broekbaar gaasturbine. Beroempdj zeen in dit geval de name Stolze, Elling en Holzwarth. Mit medewerking van Holzwarth en professor Stodola boewdje BBC in 1928 ein prototype mit ein vermoge van 2 megawatt (MW), det zeen 2.000.000 watt. Toch kwame de hoog verwachtinge die men haaj van'ne gasturbine nog neet oet, veural door 't ontbraeke van veur die hoog temperature gesjikdje materiale en de gebrekkige airodynamische kennis op det moment. In 1939 leverdje BBC ein gaasturbine aan 't Ingelse lochvaartministerie, det zie es proofmasjien gebroekdje. In 1940 zatj ein centrale in 't Zjwitserse Neuenburg de eerste gaasturbine in. Die gaasturbine hej 4 MW vermoge en leverdje positief resultate die d'r toe leidje det einzelfdje gaasturbine waerdje ingeboewdj in eine locomotief, de SBB Am 4/6 1101. Door de hoog verleze biej de energie-omzetting vonj dees aandriefvorm echter neet väöl toepassinge. De gaasturbine waerdje vanaaf 't enj van'ne tweede waereldoorlog veural ingezatj es vleegtuugmotor, en is dao ongerwiel 't meiste toegepasdje aandriefmasjien. Bie stationair eenhede weurtj de gaasturbine döks gebroekdj door det ze zo sjnel kinne opsjtarte, en veural de letste jaore waere ze gekombineerdj mit eine aafgassekaetel, wo de wermdje van 't oetlaotgaas weurtj gebroekdj om sjtoum op te wekke, dae den weer weurtj gebroekdj om ein sjtoumturbine aan te drieve, gebroekdj dees combinatie numpdj men taegewoordig ein SJTEG (SJToum En Gaasturbine) installatie.
Types gaasturbines
In principe kinne d'r twee saorte gaasturbines waere ongersjeije. De van vleegtuugmotore aafgeleide gaastturbines de zogenumpdje 'vleegtuugaafgeleide' of 'aero-deriviates', en de zjwaor industriele gaastrubines, ouch waal 'industrials' genumpdj.
Werking
thumb|250px|'t [[Joule-proces in 't Duits]] 't Thermodynamische vergeliekingsproces is 't Joule-proces, det ge-ïdealiseerdj oet twee isentrope twee isobare besjtuitj; dit weurdj ouch 't geliekdrök principe genumpdj De compressor zuugtj oet de boetelóch lóch aan, comprimeerdj die (1 -> 2)en bringktj ze nao de verbranjingskamer. Dao weurdj ze same mit de ingesjpaote brandjsjtof biej geliekblievendje drök verbrandj (2 -> 3). Bie de verbranjing ontsjtaon heite verbranjingsgasse, mit ein temperatuur toet ongeveer 1500°C. Dees heite verbranjingsgasse sjtruime mit hoog sjnelheid in de turbine. In'ne turbine weurdj de sjtruiming ontsjpanne, en de in de sjtruiming aanwezige enthalpie in mechanische energie omgezatj (3 -> 4). Ein deil van'ne mechanische energie (toet waal tweederde) weurdj veur 't aandrieve van'ne compressor gebroektj, de res is es mechanische energie wT besjikbaar om get anges aan te drieve. 't Rendement van ein gaasturbine is daorom ouch hoger es de turbineintree temperatuur hoger is en wiej hoger de drökverhaajing van'ne compressor is. De begrenzing vormdj hiej in principe de maximaal toelaotbare temperatuur van'ne eerste riej sjoepe van'ne gaasturbine. Op det gebied zeen de letste jaore väöl sjtappe gezatj, doordet de keuling van die sjope sjteeds baeter löktj, en d'r sjteeds baeter materiale gevonje ware die die temperature aankinne.
Brandjsjtof
Es brandjsjtof komme verschillendje vloeibaar of gaasvormige sjtoffe in aanmerking: naeve aerd en synthesegaas ouch sjtortgaas, biogaas, kerosine, hoesbrandjaolie, diesel, gaasaolie en zelfs zjwaore aolie. De letste nuuj brandsjtof veur gaasturbines is watersjtof. 't Geuftj zelfs ein toepassing oet Zuid-Afrika, wobiej de verbranjingsloch weurdj verwermdj door dees te leije door ein verbranjingskamer die gesjtaok weurdj mit kaole. Det is in Zuid Afrika ontwikkeldj in'ne tied van'ne aolieboycat taege det landj.
Wo waere gaasturbines gebroektj
thumb|right|200px|De 1950 Rover JET1 thumb|right|200px|De 1967 STP Oil Treatment Special
Autosjport
In 1950, waerdje door Rover de eerste auto aangedreve door ein gaasturbine geprizzenteerdj. De tweezitter JET1 haaj de motor achter de sjteul gemonteerdj, de lochinlaote zoote aan de ziekenj van'ne auto, en'ne oetlaot baove op 't achterwerk. Tiedes teste bereiktdje de wage ein topsjnelheid van 140 km/h, biej ein turbinetoeretal van 50,000 rpm. De gaasturbine leep op petrol, paraffine of diesel, 't brandjsjtofverbroek waas aevel väöl te hoog veur eine productieauto, zodet de ontwikkeling waerdje gesjtoptj, 't prototype is noe te zeen in Londe in 't Science Museum.
Rover en 't British Racing Motors (BRM) formule ein team boewdje same de Rover-BRM, eine gaasturbine aangedreve coupe, dae in 1963 mit deej aan'ne 24 oer van Le Mans, en gereeje door Graham Hill en Richie Ginther. De gemiddeldje sjnelheid waas 173 km/oer en'ne topsjnelheid 229 km/oer. De Amerikaan Ray Heppenstall ontwikkeldje same mit Howmet Corporation en McKee Engineering häöre eige gaasturbine sjportwage in 1968, de Howmet TX, daomit reeje ze versjillendje Europese en Amerikaanse races, en ze wonne d'r twee. Ze gebroekdje veur häöre wage Continental gaasturbines, wo mit ouch nog 6 FIA waereldsjnelheidsrecords veur gaasturbineaangedreve wages zeen neergezatj.
Lochvaart
Doordet de verhajing tösse gewich en vermoge zo gunstig is in vergelieking mit anger verbranjingsmotors zeen gaasturbines zeer gesjiktj veur in'ne lochvaartindustrie. Omdet 't totaalgewich van 't vleegtuug zaktj en 't vermoge toemumptj is 't gevolg det 't brandjsjtofvewrbroek daodoor ouch daaltj.
Bie helikopters en turboprop-vleegtuge weurdj de aandriefskrach van'ne gaasturbine gebroektj om de rotor of de propeller aan te drieve.
Kiek ouch biej sjtraolmotor, veur ein toepassing van ein gaasturbine es sjtraolmotor, daobiej weurdj de energie via ein sjtraolpiep omgezatj in sjtuwkrach, en weurdj dus neet de mechanische energie gebroektj. (Allein veur 't aandrieve van'ne compressor)
Militaire
Gaasturbines dene es aandrieving veur versjillendje voertuige, onger angere de Amerikaanse M1 Abrams en'ne Russische T-80 tanks waere door gaasturbines aangedreve.
Mechanische aandrieving
Gaasturbines waere ingezatj in centrales en in pomp of compressorstations wo ze gebroektj waere biej aolie en gaasleidingsysteme. Ouch waere gaastrubines gebroektj om sjepe of lochkussevaartuige aan te drieve.
Gaasturbine gekoppeltj mit elektrische generatore waere gebroektj es aandrieving veur lokomotieve.
Mikro gaasturbines
Dees waere in de neet al te verre toekoms ingezatj es vervanging veur de noe gebroekelikke CV-kaetel, om de hoezer te verwerme, en daonaeve decentraal sjtroum op te wekke, de wermte van 't oetlaotgaas weurdj gebroektj es verwerming of es keuling veur 't hoes, de euvergebleve mechanische energie weurdj gebroektj veur ein klein generatorke det sjtroum maaktj veur 't hoeshaaje. Ouch in'ne autoindustrie waere dees gaasturbinekes sjteeds meer gebroektj om zo de sjtroum op te wekke veur de hybrideoetveuring.
Fabrikante
thumb|220px|Verbranjingskamer van ein General Electric GE J79 gaasturbine. Omdet 't make en ontwikkele van grote gaasturbines väöl geldj kos, zeen d'r waereldwied mer inkele producente euver die grote gaasturbines boewe. Zo zeen d'r in Europa; Siemens Power Generation en Alstom Power Systems, in Amerika General Electric en in Japan Mitsubishi. Alle anger producente boewe gaasturbines in licensie van ein van dees veer.
Biej middelgrote gaasturbines zeen d'r get meer fabrikante, dees gaasturbines waere veural gebroektj in'ne (petro-chemische) industrie; Alstom Power, Siemens, General Electric, Rolls-Royce, Pratt & Whitney, Hitachi, MAN TURBO, en ein dochterongernumming van Caterpillar Solar Turbines en Kawasaki op te numme.
Veur toepassing es vleegtuugaandrieving dominere de grote bedrieve General Electric, Rolls-Royce en Pratt&Whitney.
Vanaaf ongeveer 1990 geuftj 't ein nuuj toepassing de zogenaamdje mikrogaasturbines. Naeve 't klein vermoge, tösse 30 en 500 kW, kinmerke dees turbines zich door häör eenvoudige techniek. De leeg turbineintree temperatuur leutj de toepaasing van ongekeulde sjoepe toe. Om 't rendement te verheuge waere recuperators toegepas, die de oetlaotwermdje trökgaeve aan'ne verbranjingsloch. Grootste fabrikant van dees dinger is de Amerikaanse firma Capstone. Verder fabrikante zeen Turbec, Elliot en Ingersoll-Rand.
Bronne
Veur dit artikel is gebroek gemaaktj van'ne Duitse en'ne Ingelse Wikipedia
Sormonne
Sormonne ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 536 luuj op 'n oppervlaak van 4,75 veerkante kilometer en daomèt goof 't 112,8 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,69% de jaor.
Tarn-et-Garonne
thumb|Ligking van 't departement Tarn-et-Garonne. 't Departement Tarn-et-Garonne is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 82. 't Is gelaengen in 't zudelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Lot, Aveyron, Tarn, Haute-Garonne, Gers en Lot-et-Garonne. De houfstad is Montauban.
Kloeëster Munsterbilze
Kloeëster Munsterbilze is 't aodste kloeëster in de Lieëg Leng en sjtamt oet d'r Merovingische Tied. 't Kloeëster waoërt gesjticht in 670 däör de Hèllige Landrada - heremiet en waarsjienlèk 'n dochter va Karel Martel - mäögelek oonder de leiding van d'r hèllige Lambertus, va 669 bies 709 bisjop va Mestreech.
D'r Belisia Monatery, wie ze doe geneumd waoërt, wert in 881 verwoest däör de Noormanne, zoewie väöl kèrke en aander geboewe in d'r gaanse sjtieëk van Luuk - Mestreech.
Ida van Bonen (Boulogne-sur-Mer), de moder va Godfried va Bouillon en Boudewijn, d'r örsjte kunning va Jeruzalem waoërd in Kloeëster Munsterbilze däör de abdis opgevoed.
In d'r 16de ieëw wert in dit kloeëster dör Arnold Wachtendonck 'n manuscript voonde van de Wachtendonckse psalme, 'n tekst oet d'r Karolingische tied en daomèt de aodste tekst in de Limburgse taal.
In d'r 18de ieëw wèrkt architekt Johann Joseph Couven an d'r boew van 't kloeëster. In 1773 erkènt de abdis, nao väöl polletieke towtrèkkeriej en rechszake, de souverenitèèt van d'r Preensbisjop va Luuk, n.l. F.K. de Velbrück. In d'r Fraanse Tied waoërt ooch dit kloeëster geconfisceerd en verkoch.
Daartiende iew
twelfde iew -- daartiende iew -- veertiende iew thumb|D'n Awwe Wereld in 1200, veur de Mongoolse expansie. De daartiende iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1201 tot en mèt 1300. In de Europese historie is dit ein vaan de middeliewe, mie in 't bezunder weurt dezen tied bij de hoeg middeliewe gerekend. De daartiende iew is in väöl opziechte de klassieke periode vaan de middeliewse besjaving: kèrk en adel op 't toppunt vaan hun mach, de middeliewse rechsorde woort alum gerespecteerd. Middeliewse kuns en filosofie bereikde nog oongekinde huugdes, nog zoonder in vraog te weure gestèld. Oos-Europa, 't Midde-Ooste en 't Wied Ooste woorte oonder de voot geloupe door 't Mongools wereldriek, wat ziech in korten tied oongeluifelek oetbreide. Dit had ouch veurdeile: 't militair euverwiech zörgde veur veilegheid (Pax Mongolica) en deeg de Zijroute bleuje. Europa, India en China kóste noe mètein in contak trejje.
Groete gebäörtenisse
thumb|De Magna carta oet 1215. thumb|De Kathare weure oet [[Carcassonne verbanne.]] thumb|De Mongole plundere Baghdad. thumb|Slaag bij Woeringe.
Religie
thumb|Paus Innocentius IV op 't Ierste Concilie vaan Lyon. De Roems-Kathelieke Kèrk stoont op 't huugdepunt vaan häör mach. Väöl vaan häör acties stoonte daan ouch in 't teike vaan wereldleke politiek.
Persoenelekhede
thumb|Alfons de Wijze. thumb|Kublai Khan. thumb|Neidhart von Reuenthal, Duitse kruusridder en [[minnezenger.]]
Religieuze
Zuug ouch 'voorste' en 'filosofe'.
Kunstenere
Väöl kunstenere bleve in dezen tied nog anoniem. Vaan sommige wèt me evels wel de naom, dèks genóg door 't werk van hun lierlinge.
CDU
thumb|right|Logo van de CDU De Christlich Demokratische Union Deutschlands (óch: CDU), is 'n politieke partei in Dütsjlank. Zie besjteet op federaal niveau seër 1950 en behoeët tot 't midde van 't politiek spectrum. De CDU is 'n gemieësig conservatief-christlige partie. Op 't niveau van de EU is de CDU i de Europees Volkspartei, same mit ónger anger 't Nederlandse CDA en ChristenUnie en de Belzje CD&V en 't CDH. In Beiere besjteet de CDU neet, mar 't guëf doa 'n zusterpartei die CSU heesj. Bei parteie wirke op federaal niveau same, al behaote zie hun ege sjtructoer. I g'ne Bondsdaag vörme zie ing fractie.
Profiel
De CDU profileert zich es 'n brei volkspartei en hat ging oetgesjproake prottestantse of kattelieke signatoer, mar identificeert zich mit bei kirke en óch mit neet-christene. Dat principe zuut me óch good trük in 't parteiprogram, dat ieëder pragmatisch es zuver ideologisch is. D'r focus op 't gezinsleëve en 't subsidiariteetsbeginsel en de definiëring van d'r miensj es óngerdeel van de Sjöpping verroane evvel e christlig Miensj- en Weltbeeld. Wat dat betröf hat de CDU vöal uëvereenkomste mit höar Belsje en Nederlandse zusterparteije. Wier is de CDU oetgesjproake vuursjtander van de EU.
Oprichting
Noa d'r Twieëde Weltkreeg woeëde i versjillende dele va Dütsjlank christedemocratische parteie ópgerich. Dees lokaal en regionaal parteie fuseerde op d'r 14e december 1945 en nome d'r naam CDU aan. Mitsjtichtere van dees partei woare leje van de Roeëms-Kattelieke Centrumpartei (woeë-ónger Konrad Adenauer), evvel óch leje van de conservatief prottestantse Dütsje Nationaal Volkspartei (DNVP), de conservatief-liberaal Dütsje Volkspartei (DVP) en 'n aantal leje de liberaal Dütsje Democratische Partei (DDP). In dees periode goof 't aafdelinge in 't Rienlank, Berlien, Hamburg en Breme. Vöal óprichtere woar betrokke bei 't verzet teëge Hitler (Andreas Hermes, Jakob Kaiser en Konrad Adenauer).
De christedemocratie woar ing va de veer politieke sjtrominge die durch alle geallieerde bezettingsmachte weëde toegesjtange. Zie verboane evvel waal de aaneesjleting van de aafdeling tot ing groeëte landelike partei. De óngerling samewirking verleep ónneet ummer soepel. Óch later zouw de CDU de federaal sjtructoer haote en doadurch kinde de aafdelinge van de partei 'n rilletief groeëte autonomie. Wiewaal de Berliense CDU in 't ieësjte joar noa de óprichting de wiechtigste aafdeling woar, óntwikkelde de Rienlandse CDU van Adenauer zich al sjnel tot de kreftigste aafdeling. In 1946 koam de Rienlandse CDU mit e ege gemieësig links verkezingsprogram.
Adenauer zieng tiedperk (1949-1963)
1949: Adenauer ieësjte bondskanseleer van Dütsjlank 50er: Westbindung, Wirtschaftswunder 1955: NATO 1961: Bondsdaagverkezinge: zjwoar verleze
Helmut Kohl zieng tiedperk (1982-1998)
1982: sociaalliberaal coalitie velt oeteree 1983: Bondsdaagverkezinge, wins 1989/90: Wende, sjnel hereniging
In de oppositie (1998-2005)
1998/99: oetbreijing sjtaatsburgersjap 1999: CDU-sjandaal 2002: Bondsdaagverkezinge, wins in 't zuudweste
Angela Merkel höar tiedperk (2005-2021)
2005-2009: coalitie CDU, CSU, SPD 2009-2013: CDU, CSU, FDP 2013: CDU, CSU, SDP 2015 vluchtelingecrisis 2018: CDU, CSU, SPD
<!--De versjillige CDU-aafdelónge kinde ing groeëte autonomie i de nüj federale sjtaat. De Rienlandse CDU va Adenauer untwikkelde zich tot ing va de mechtigste CDU-aafdelónge i Dütsjlank, dewiel ieërder de Berliense tak dat woar.
Op 21 oktober 1950 vóng de ieësjte federale partiedaag i Goslar (Nedersakse) sjtat. Adenauer woeëd hei tot lengelige vuurzitter va de CDU gekoaze. De CDU blieëf bis hüj ing va de groeëtste miets verteëgewöardigde partieë i de Dütsje politiek. I de joare '50 zörgde d'r Minister van Economische Zake, Ludwig Erhard, vuur 't Wirtschaftswunder, ing periode van economische greuj i g'n BRD. Pes in 1963, toen Konrad Adenauer aaftrooj en Erhard aatrooj as bóndskanselier va Wes-Dütsjlank, verleer de CDU höar absolute mieërderheed, al kós zie wieërregiere mit de liberale FDP. De ieësjte "Schwarz-Rote Koalition" mit de sociaaldemokratische SPD woeëd gevörmd op 1 december 1966, oeë-i Kurt Georg Kiesinger verkoaze woeëd tot kanselier. Bei de verkezóng van 1969 kam de partie vuur 't ieësj óch i de oppositie terech en woeëd 't lank wieërregierd durch 'n coalitie va de SPD en FDP. De SPD en de FDP behaote de mieërderheed i de joare '70 en pes in 1983 wón de partie flink. Die wins góng in 1987 wier verloare, meh Helmut Kohl kós as bóndskanselier aablieëve. Noa die Wende (d'r val va d'r Berliense Moeër in 1989) woeëd contak gelèg mit de Oeës-Dütsje zösterpartie va Lothar De Maizière. I de Oeës-Dütsje Volkskammerverkezónge behoalde die partie de mieërderheed en woeëd vuur 't ieësj inne neet-communis minister-president va g'n DDR. In oktober 1990 góng de Oeës-Dütsje CDU op i de Wes-Dütsje. Nao de "Wiedervereinigung" wón de CDU en in 1994 aavaarde Kohl names de CDU, FDP en SPD obbenüts de kandidatoer vuur 't bóndskanselierssjap.
Vanaaf 1998 góng 't sjlech i de peilónge mit de CDU, en besjlót Gerhard Schröder va de SPD wieër te regiere mit Joschka Fischer va Bündnis 90/Die Grünen. In 1999 en 2000 kam de CDU sjlech in 't nüts durch e partiefinancieróngssjandaal. Oet ungerzeuk kam oet dat Kohl betrókke woar geweës bei 't sjandaal. Heë verleer heidurch zing ieërelidmaatsjap. De "Rot-Grüne Koalition" va de SPD en Die Grünen kós noa de bóndsdaagverkezónge van 2002 wieërregiere. De CDU verleer obbenüts zedele. In 2005 woar Angela Merkel, die i g'n DDR woar gewasje, de ieësjte vrouwelige kandidaat vuur 't bóndskanselierssjap. Zoeëwaal de CDU en de SPD verlere zedele bei de verkezónge i dat joar, meh bei houwe te wenig zedele um de mieërderheed i de bóndsdaag te vörme. Bei partieë gónge toen wieër as ing coalitie. Bei de verkezónge van 2009 góng Merkel wieër mit de FDP, meh die coalitie verleer de mieërderheed bei de verkezónge van 2013. Heidurch regiert hüj obbenüts 'n "Schwarz-Rote Koalition" unger leióng va Angela Merkel.-->
Brón
Dit attikel is gebaseerd op 't corresponderend attikel op de NL-wiki
Mahatma Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi (Gujarati: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (Porbandar, 2 oktoeaber 1869 – Nuuj-Delhi, 30 jannewarie 1948), meistes Mahatma Gandhi (Gujarati: મહાત્મા ગાંધી) geneump, waas 'nen Indiase politieker. Nao 'n rechtestudie in Ingelandj vertróch Gandhi nao Zuud-Afrika, wo d'r zich veure Indiase bevölkingsgroep inzat. Nao trögkkieër in India woort t'r de leier vanne Indiasen ónaafhenkelikheidsstried. Mahatma Gandhi waas eine vanne gróndjlègkers vanne moderne staon India en 'ne veurstenjer van aktieve geweldjloeasheid es middel veur rivveluusje.
Gandhi spandje zich ouch in veur verzoening tösse hindoes en moslims in India. Hae woort in 1948 in Nuuj-Delhi vermaord door 'nen extremistischen hindoe. Ziene gebaordjedaag wuuertj gevierdj es Gandhi Jayanti. Bie Raj Ghat, e monument ane reveer de Yamuna in Nuuj-Delhi, wuuertj zie favoriet leedje Raghupati Raghava gezóngen en wuuertj op ajerwètse meneer ketoen gespónne.
Acutipetala
De Acutipetala is e genus of gesjlach van de sjpènnefemieje trechtersjpèn (agelenida) oet Thailand.
't Gesjlach is zo genuimp door de biologe Dankittipakul & Zhang in 2008.
De sjpènne in dit gesjlach höbbe e sjlank achterlief mit dónkel benj, sjtraepe en tóppele. Ze höbbe lang, haoretege peut en 8 ouge. 't Lief haet klein, bevaerde häörkes.
Sury
Sury ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
1880
Gebäörtenisse
thumb|150px| De doorbaoring van de Sint-Gotthardtunnel in 1880 gereid gekómme thumb|125px| [[Paul Kruger de leijer van de Boere oet Transvaal]]
Parcours
'n Parcours ies 'n bie 'ne wedsjtried te volge route. Es 't parcours róndlöp (sjtart- en eindpunt sjlete aanein) sjpriek me van 'n circuit. In 'n sjtadion hèt dat 'n sintelbaan.
t Oetzètte van 'n parcours veur officieel wedsjtrieje moet mèt nauwkeurigheid gebeure. Neet allein de aafsjtand moet kloppe, zoa-es bv. de marathon, meh dao moete ouch hindernisse zin, zoa-es cols in 'n etappe van de Tour-de-France.
't Woord parcours weurt ouch euverdrachtelik gebruuk, b.v. in 't aaf te lègke parcours van 'n projek, woamèt achtereinvolges de handelinge, besjlute e.d. were bedoeld. (traject).
Parkour (ouch Le Parkour of PK of l'art du déplacement, de kuns van bewaege) ies 'ne vörm van fysieke insjpanning woabie zgn. traceurs 'n route aflègke langs hindernisse.
Finanse
Trótsdet finanse 'nen term is dae duit dinken aan 't bedriefslaeven en 't staotsbestuur, gebroek me d'n term ouch veure akkedemische disciplien van finanse aan te duje, wodoor 't feitelik dezelfdje beteikenis haet es 't kóncep van finansjeel economie. Ouch gebroek me d'n term veur zakes wie de gezinsfinanse.
Prins Edwardeilenj
thumb|De ligking vanne Prins Edwardeilenj (wit bölke) De Prins Edwardeilenj zeen twieë ónbewóndje en slech toegenkelike subantarctische eilenj inne zujeliken Indischen Oceaan. Sieër 1947 huuere die bie Zuud-Afrika. Ze vallen ónger pervinsje Wès-Kaap.
De eilenj waere gebroek veur waerkóndig en weitesjappelik óngerzeuk. Rónjelóm de eilenj haet illegaal vèsserie plaats. Dit haet de vèsstandj verlieëg wodoor ouch väöl störfdje ónger zieëveugel dao is.
Lies van sjtei mit mier as ein miljoen inwoeners
Alle stei die anno 2019 mie es ei mieljoen inwoeners höbbe. In principe zoonder veurstei; es definitie veur 'stad' is zoeväöl meugelek de corresponderende bestuursheid gebruuk (gemeinte e.d.).
Ioannina (stad)
thumb|250px|right|Ligking vaan Ioannina 300px|thumb|right|De Moskee vaan Ioannina. Vreuger door de Mohammedaone gebruuk, noe e museum. Ioannina (Grieks: Ιωάννινα, Törks: Yanya, Jiddisch: Jannina) is 'n stad in Griekeland, de hoofstad vaan de regio Epirus en de hoofplaots vaan 't departemint Ioannina. De stad heet e inwoenertal vaan 111.740 volges de census vaan 2011. Umtot 't e oppervlaak heet vaan 403,322 km², heet 't 'n bevolkingsdeechde vaan 277/km². Ioannina ligk aon de Pamvotida, 't meer vaan Ioannina. Daoneve is de stad in Europa veural bekind um häör Törkse (en in klein maote ouch aander Mohammedaonse) en Joedse historie. Ioannina waor naomelek hendeg geïsoleerd in Griekeland en gaof zelfs aof op de Grieke. Ioannina beteikent Stad vaan Jaan, lètterlek op 't Grieks: Ianoupóli.
Twelfde iew
èlfde iew - twelfde iew - daartiende iew De twelfde iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1101 tot en mèt 1200. In de Europese historie is dit ein vaan de middeliewe, in 't bezunder ein vaan de hoeg middeliewe. Vaanoet Europees perspectief woort de iew beheers door de Kruustochte, zoewel direk es indirek. De feodaol rechsorde vaan de hoeg middeliewe weurt in dezen tied opgebouwd; ze zal zörge veur economische veurspood meh ouch väöl oongeliekheid.
Siligo
thumb|Siligo panorama Siligo (Italiaans: Siligo; is 'n gemeinte in Italië mèt 962 inwoeners en 'n oppervlaakde vaan 43,6 km². 't Is de hoofstad vaan de Sassari provincie en vaan de regio  Sardinië.
Gävleborgs län
thumb|De ligking van Gävleborgs län in Zwede. Gävleborgs län is 'n provinsje in 't naorje van Zwede in 't landjsdeil Norrland. Ze grèns ane provinsjes Uppsala län, Västmanlands län, Dalarnas län, Jämtlands län en Västernorrlands län en ligk ane Botnische Golf. De provinsje ómvatj de landjsjappe Gästrikland en Hälsingland.
De houfstad is Gävle. 't Oppervlak bedruueg 18.191 km²; 4,4% van 't gans oppervlak van Zwede. Op 31 december 2005 haw Gävleborgs län volges de Statistiska Centralbyrån 275.994 inwoeaners.
Gemèndjes
In Gävleborgs län ligke de volgendje gemèndjes:
Bygland
thumb|De ligking van Bygland in de pervincie Aust-Agder. Bygland is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Aust-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 1.296 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.330,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 0938.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Levanger
thumb|De ligking van Levanger in de pervincie Nord-Trøndelag. Levanger is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 18.080 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 656,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 27,6. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1719.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Nord-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Bobby Darin
thumb|Bobby Darin. Bobby Darin (Nuuj-York, 14 mei 1936 - Los Angeles, 20 december 1973), echte naam Walden Robert Cassotto, waas 'nen Amerikaanse zenger en leedjessjriever, dae hieël populair woort inne jaore fieftig. Hae haw 'n groeate versjeienheid aan meziekgenres in zie rippertwarrd, worónger jazz, pop en folk. Inkel van zien bekèndjste nómmers zeen ónger anger "Mack the Knife", "Beyond the Sea" en "If I were a Carpenter".
Varberg
Varberg is 'n gemèndje in Hallands län, Zwede. De gemèndje tèltj 55.460 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 874,20 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 63,4 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
7,63% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Klender
'ne Klender is e systeem veur 't indeile vannen tied in periode, wie jaore, maondje, waeken en daag. In dees algemein zin is "klender" e synoniem veur "tiedraekening". Ouch de (fysieke) waergaaf van 'ne klender, inne vorm van 'n tabel of angeszins, wuuertj klender geneump.
'ne Klender bepaoltj de lingdje enne indeiling van 't jaor en is gegróndj op maotstave die de astronomie aanreik. 'ne Klender is gekoppeldj aan 'n jaortèlling en 'n jaorstiel, die bei zeen gegróndj op aafspraoken of op historische gebeurtenisse die bieje inveuring vanne klender es essentieel beginpuntje vanne besjaving woorte gezeen. De jaortèlling bepaoltj daobie 't jaor worin de klender aanvèngk; de jaorstiel bepaoltj op welchen daag 't jaor begintj.
1818
1815 - 1816 - 1817 - 1818 - 1819 - 1820 – 1821 1818 (MDCCCXVIII) waor e gewoen jaor wat begós op donderdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|150px|Ludwig van Beethoven
Gesjtorve
thumb|right|150px|Karel XIII van Zjwede, gesjtorve 5 fibberwarie 1818.
Zwart Woud
thumb|right|250px|Ligking vaan 't Zwarte Woud 't Zwart Woud (Duits: Schwarzwald) is e diech bebos gebeed en middelgebergte in 't zuidweste vaan Duitsland, gelege in de deilstaot Baden-Württemberg, aon de Rien en aon de Franse grens.
't Is 't groetste middelgebergte in Duitsland. Geologisch is 't verwant aon de Vogeze, die aon de Franse kant vaan de Rien ligke. D'n hoegsten tóp vaan 't Zwart Woud is de Feldberg mèt 'n huugte vaan 1493 meter bove NAP.
't Zwart Woud is 't groetste bosgebeed in Duitsland en besteit hoofzakelek oet denne- en sparrebuim. Allewijl is 't Zwart Woud ein vaan de populairste toeristebestumminge in Duitsland.
De Romeine neumde de berg mèt zien kinmerkende doonker naoldbuim Silva Nigra - "'t Zwart of Doonker Woud", wat veur hun oonheilspellend en bijnao ondoordringbaar waor. 't Duitse woord Schwarzwald woort veur d'n ierste kier in e documint vaan 't Zwitserse kloester St. Gallen oet 't jaor 868 gebruuk.
'n Bekinde autoroute is de Schwarzwald-Hochstraße, B 500 en de Uhrenstraße. 't Zwart Woud is wereldwied bekind door de sprookjes vaan de gebreurs Grimm.
Mere
't Gief versjeie mere in 't Zwarte Woud:
Brezno
Brezno (Duits: Bries of Briesen, Hóngaars: Breznóbánya) is 'n stad in centraal Slowakije mit 22.279 inwoeaners in 2005.
Geografie
De stad lègk in 't Horehronské podoliebassin, ane Hron reveer, tösse de bergketes vanne Lege Tatra en 't Slowaaks Ertsgebergdje, óngeveer 45 km van Banská Bystrica. 't Lokaal klimaat in 't bassin is redelik kaad. Gemiddeldj is 't 6.6°C gräöj werm en de jaorlikse naerslaag is 700 toet 750 mm.
Gesjiedenis
Al sins de veurgesjiedenis woeane d'r luuj op dees plaats, meh de hujige stad is óntstange oet 'n aaj Slowaakse nederzètting naeve wo de nuuj aangekómme Pruse 'ne typische veerkantje mert ópzatte in de vruuege dertieëndjen ieëuw. De ieëste sjriftelike vermèljing kömp oet 1265 wen Keuning Béla IV van Hóngarije 'n kaart veur jagers oet de regio Liptov ópstèldje wo in sting det ze hout róndj de plaats bekèndj es Berezuno móchdje gebroeke. De naam kömp van 't Slowaaks waord "breza", det bèrk beteikentj. In de neugetieëndjen ieëuw woor Brezno 'n echte Slowaakse stad en waas 't ein van de centra van de Slowaakse Nationale Bewaeging. Sins de Twieëdje Waereldkrieg begintj 't 'n industrieel stad te waere.
Klimaatopwerming
thumb|Gemiddeldje temperatuur 1880-2012. 't Gemiddeldje vanne periood 1951-1980 is es rifferensie genómme. De gruuen stave gaeve de ónzekerheid aan. thumb|Regionaal verdeiling vanne weltwiej temperatuursverangering inne periood 2008-2017 t'n opzich van 't gemiddeldje van 1951-1980. thumb|De kóncentraasje CO2 is saere industrieel rivveluusje strang toegenómme. Klimaatopwerming, baeter bekèndj óngeren Ingelsen term global warming, verwies nao de stieging vanne werreldtemperatuur saere neugetieëndjen ieëf. De gemiddeldje temperatuur vanne aerdatmosfeer op gróndjhuuegdje is inne periood van 1880 toet 2012 mit óngevieër 0,85 °C (0,65-1,06 °C) gestege. Dees opwerming geitj zoea good es zeker gepaardj mit anger weltwiej klimaatverangeringe.