cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amsterdam
Grachte en aander waterweeg
De Grachtegordel in inge zin weurt oetgemaak door de drei grachte (vaan binnenoet) Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht. Dees drei grachte beginne linksbove (in 't noordweste) vaanoet de Brouwersgracht en loupe parallel aonein, dewijl ze ouch bij benaodering de loup vaan 't Singel volge. Oostelek vaan d'n Amstel heite ze Nieuwe Herengracht etc., umtot dit deil vaan de gordel pas in d'n achtienden iew is aongelag. 't Oostelekste stökske is zelfs noets veerdgf gekoume; dit woort de Plantage, en hei koume de drei grachte oet in de Muidergracht. Euver e klei stökske (in 't ooste) loupe ouch de Achtergracht en Nieuwe Achtergracht, parallel aon de (Nieuwe) Prinsengracht en de res, es veerde rink vaan de gordel. Mie nao 't weste löp de Lijnbaansgracht, en gans in 't weste ligk de Jordaan. De grachte in dees buurt, die nao blomme en plante zien verneump, basere ziech (in tegestèlling tot de drei groete grachte) in hunne luip op de aw polderslote, wat veur oongelieke heuk mèt de Prinsengracht zörg (wie op de foto). Um de ganse gordel heer ligk de Singelgracht, die me neet mèt 't Singel moot dooreinhole.
Gans in 't noorde vaan 't centrum vint me de Oosteleke en Westeleke Eilen, die in de negentienden iew veural zien opgespote. Ouch daotösse ligke versjèllende grechskes, meh veural 't Oosterdok en 't Westerdok. Ouch boete 't centrum zien waterweeg, dèks historische, te vinde, wie de Haarlemmer Trekvaart, de Kostverlorenvaart en de Weespertrekvaart. Wie de naome al zègke deende die vaan de zeventienden tot de negentienden iew veur 't verveur mèt de trèksjuut. E modern (twintegsteniews) kenaal is 't Amsterdam-Rijnkenaal, wat hei in 't Oostelek Havegebeed oetkump.
Um hygiënische (bestrijing vaan krenkdes) en verkierskundege (opkóms vaan tram en later oto) reies heet me ind negentienden iew en begin twintegsten iew versjèllende waterweeg gedemp (touwgegoejd). Dit zien oonder mie de Nieuwezijds Voor- en Achterburgwal (welke lèste noe Spuistraat hèt), 't Spui, 't groetste deil vaan 't Rokin en 't Damrak en versjèllende grachte in de Lastage en de Jordaan. Sinds decennia löp de discussie um sommege vaan die grachte weer ope te grave; tot noe touw is dat nog nörges in de stad gebäörd. Winkelere en merretlui zien dèks tege, en op sommege plaotse is 't neet te doen (beveurbeeld op 't Damrak, boe allewijl de Beurs steit; zuug oonder).
Karolinge
Karel Martel wis in 732 e Moors leger bij Piotiers te versloon, wat oonderweeg waor op ein vaan de veule Arabische strooptochte vaanoet Spanje nao Fraankriek. 't Moorse leger woort bij de slaag bij Piotiers verslage.
Singapore
Singapore ies 'n sjtadsjtaat in Zuud-Oas-Azië. 't Besjteit oet ein aantal eilande, woavan 't belangriekste ouch Singapore hèt.
Karolinge
De Karolinger lete de Pauseleke Staote oonstoon doordat Pepijn 't vreugere exarchaat vaan Ravenna ('t gebeed tösse Ravenna en Rome) aon de paus sjoonk.
Amsterdam
Religieus bouwkuns
thumb|Sinterklaoskèrk. De Schreierstoren is op de veurgroond te zien. In Amsterdam stoon twie gotische kèrke, naomelek de Aw Kèrk (bij de Walle) en de Nui Kèrk (aon d'n Dam). 't Kèrkgebouw vaan de aw kèrk kaom begin veertienden iew veerdeg, de Nui Kèrk is vaan einen iew later (de stad waor toen al groet genóg veur twie parochies). De Aw Kèrk is e good veurbeeld vaan Hollandse gotiek.
Singapore
Geografie
Singapore liegk tösje Maleisië en Indonesië en ies op twiè punte mèt 'n brök verbónge mèt 't Maleisisch sjiereiland. Boete 't groatste zint d'r nog 64 eilendsjes, woavan de belangriekste Jurong, Pulau Tekong, Pulau Ubin en Sentosa zin. De oorsjpronkelike begreujing waor tropisch regewoud, meh dao ies weinig miè van euvergebleve.
Karolinge
Karel de Groete gaof de Karolinger nog mie aonzeen, umdat heer 'r riek oetbreide en door zien gooi poletiek, boe heer einheid mèt creëerde.
Singapore
Bevolking
Singapore haet nao Monaco de hoagste bevolkingsdiechheid van de waereld. 85 % van de inweunersj woont in appartementegeboewe van 'n euverheidsinsjtèlling, de zoagenaamde Housing and Development Board.
Amsterdam
Religieus bouwkuns
Wie de Stadsoetbreiing woort ingezat, had Amsterdam noed aon nui kèrke. Zoe kaome in de Grachtegordel de Noorderkèrk, Westerkèrk, Oosterkèrk en Zuierkèrk. De Noorderkèrk, Westerkèrk en Zuierkèrk zien renaissancegebouwe oet de vreuge zeventienden iew vaan de hand vaan Hendrick de Keyser, die nog sterke eleminte aon de gotische kèrkbouw oontliene (groondplan mèt transepte, torie). De Westerkèrk steit bekind um ziene Westertorie, dee mèt 87 meter neet oetzunderlek hoeg, meh wel d'n hoegste kèrktorie vaan Amsterdam is. De Oosterkèrk is vaan lateren tied (voltoejd 1671) nao 'n oontwerp vaan Adriaan Dortsman, in de stijl vaan 't Hollands classicisme. Dortsman maakde ouch de Rón Lutherse Kèrk, e kóppelkèrkske aon 't Singel. In d'n tied vaan de Rippubliek kaome mie kèrke vaan aander genoetsjappe es 't calvinisme, die evels (in versjèllende graode) neet al te eupelek mochte belije en dus sjuilkèrke móste bouwe. De Rode Hoed aon de Keizersgracht waor de kèrk vaan de Remonstrante, Slivvenier-op-Zolder aon de Oudezijds Voorburgwal waor de kathelieke sjuilkèrk. Aon de Begijnhof stoon ouch de Ingelse Kèrk (Anglicaons, en nog ummertouw geriech op de Ingelse gemeinsjap in de stad) en de Begijnhofkapel (ouch katheliek).
Karolinge
Nao de verdeiling vaan 't Fraankische Riek bij 't Verdraag vaan Verdun in 843 bleve de Karolinger aonvaankelek de troen behawwe
Singapore
Bevolking
De bevolking kènt me roewweg verdeile in drie groepe, de Sjineze (76,8 % van de bevolking), de Maleisiërsj (de oorsjpronkelike beweunersj, 13,9 % van de bevolking) en de Indiërsj.
Taal
Singapore haet veer officieel tale: Maleis, Ingelsj, Sjinees en Tamil. Door de regering weurt me gestimuleerd öm 't Ingelsj es dagelikse umgangstaal te gebruke. 't Maleis ies vanwege historische rae de symbolische nationaal taal en weurt gebruuk in 't volksleed. De regering haet um de Sjinese cultuur te promote campagnes opgesjtart um 't gebruuk van 't (Mandarien)-Sjinees te bevordere.
Amsterdam
Religieus bouwkuns
Mèt de Kathelieke Renaissance begós me in Amsterdam weer 'n echte kathelieke kèrk te bouwe; dit woort de Sinterklaoskèrk aon de Prins Hendrikkade, oontworpe door Adrianus Bleijs in eclectische stijl. Veur de Rifformatie droog de Aw Kèrk de naom Sinterklaoskèrk.
Neve kèrke heet de stad ouch al sinds d'n tied vaan de Rippubliek synagoges. De groetste is de Portugees-Israëlietische Synagoog, nog ummertouw es joeds gaodshoes in gebruuk. Dat gelt evels neet veur veer aander (Hoegduitse) synagoges dao kortbij (ajdste en belaankriekste daovaan is de Groete Sjoel oet 1671), die allewijl same 't Joeds Museum vörme.
Sinds de arbeidsmigratie vaan nao d'n oorlog gief 't ouch moskeeë in de stad. Planne veur de groete Westermoskee in stadsdeil West zien sinds jaore evels vertraag. Opvallend is wijer de boeddhistische He Huatempel in d'n Amsterdamse Chinatown.
Laura (koel)
thumb|De concessie vaan Laura en Vereeniging, mèt de bei kojle (zuug de teks). De Laura waor 'ne particuliere kojl in Nederlands Limbörg, mèt de bovegroondse deile in Egelze (Eygelshoven). Wie de later gestiechde zösterkoel de Julia waor ze bezit vaan de oondernumming Laura en Vereeniging. De twie kojle höbbe Egelze doen oetgreuje vaan 'n agrarisch dörp tot 'n veurstad vaan Kèrkraoj. Allewel tot de Laura gein ziechbaar spore heet naogelaote, rappelere nog talloes dinger in de umgeving draon umtot ze nao de kojl zien verneump.
Amsterdam
Börgerleke bouwkuns
thumb|Paleis op d'n Dam vaan Jacob van Campen, e sjaolveurbeeld vaan Hollands classicisme. thumb|'t Neogotisch Rieksmuseum vaan Pierre Cuypers. Amsterdam kint wieneg wereldleke gotische bouwe. Dit kump oonder mie door de stadsbrand vaan 1652 (boebij oonder mie 't aajd raodhoes aofbrandde) meh zeker ouch door de sloopzin vaan de zeventienden iew, wie me mèt nuibouw veural zienen huiege riekdóm wouw tuine. Bewoerd gebleve zien nog de Schreierstoren ('ne zwoeren torie dee d'n touwgaank tot de have dèkde) en de Waag aon de Nieuwmarkt, zoewie e dèks verbojd hoes aon de Warmoesstraat oet 1485.
Laura (koel)
Aonluip
In de regio, in Egelze evegood, woorte al iewelaank op kleine sjaol kole gewonne in daagbouw. Tegen 't ind vaan de negetienden iew kaom dat in 'n struimversnelling, wie in Kèrkraoj de ierste kojle in sjachbouw versjene. Ouch zjus euver de grens, bij Roa (Herzogenrath), waor de winning vaan kole al good op gaank gekoume. De mijnbouw waor lucratief en trok väöl wèrknummers nao de regio. Hei-op góng me ouch in de umgeving zeuke nao kole.
Amsterdam
Börgerleke bouwkuns
De renaissance is bewoerd gebleve in de bouwkuns vaan stadsarsjitek Hendrick de Keyser (zuug ouch direk bove); boete de al geneumde kèrke vint me in Amsterdam restante vaan de aw walmör (de Munttoren en de Montelbaanstoren), 't Oost-Indisch Huis (veurmaoleg hoofkerteer vaan de VOC) en inkel monumentaol grachtehoezer wie 't Hoes mèt de Köp (Keizersgracht) en 't Hoes Bartolotti. Vaan dees gebouwe meint me tot ziene zoon Pieter ze heet aofgebouwd. Versjèllende gebouwe vaan De Keyser, wie zien beurs, zien intösse aofgebroke.
Laura (koel)
Aonluip
In 1876 woort bij Egelze 'n concessie vaan 457 ha oetgegeve aon Anton Wackers en Gustav Schümmer oet Roa. Ze neumde ze Laura, nao Wackers zien vrouw en Schümmer zie zöster. In 1877 kaom zjus te noorde daovaan 'n concessie (454 ha groet) mèt de naom Vereeniging, die hoort aon de Vereinigungsgesellschaft für Steinkohlenbau im Wurmrevier in Koolsjeet (Kohlscheid). De bei concessies woorte in 1887 veur 23.529,40 gölde opgekoch door de Eschweiler Bergwerksverein oet Aisjwiele (Eschweiler), die ze sameveugde tot Laura en Vereeniging.
Amsterdam
Börgerleke bouwkuns
De bouwstijl die me 't mieste mèt Amsterdam associeert is evels 't Hollands classicisme. Deze stijl kaom tege 't midde vaan de zeventienden iew op en bleef in de Rippubliek, zeker in Holland, dominere tot begin achtienden iew. Kinmerkend zien de soberheid en lineair vörm, die in sjrèl contras stoon mèt de barok wie die toen in aander len opkaom. 't Keuninklek Paleis op d'n Dam oet 1655 is oongeveer 't sjaolveurbeeld vaan 't Hollands classicisme; 't woort oersprunkelek es raodhoes gebouwd, um de mach vaan de börgerij te tuine. 't Oontwerp is vaan Jacob van Campen (1596-1657), dee nao De Keyser stadsarsjitek woort; vaan häöm vint me ouch 't Coymanshuis aon de Keizersgracht. Aander gebouwe zien 't Börgerweishoes aon de Kalverstraat, en d'n Amstelhof aon d'n Amstel, vreuger de diaconie, allewijl de hoesvèsting vaan de Hermitaasj (zuug bove). Versjèllende grachtehoezer in Amsterdam zien Hollands-classicistisch, in 't bezunder de oontwerpe vaan Philips Vingboons (1607-1678) en dee zie broor Justus.
Laura (koel)
Aonluip
Allewel tot de boringe positief waore gewees, bleef exploitatie oet umtot de infrastructuur oontbraok um ze aof te veure. Dit veranderde in 1896 mèt d'n aanlag vaan e spoor vaan Zittert nao Kèrkraoj op initiatief vaan Henri Sarolea. Noe begós 'ne Brusseleer d'n ex-generaol Albert Thys, ziech te minge. Heer riechde in 1899 de Société des Charbonnages Réunis Laura & Vereeniging S.A. op en zoch aondeilhawwers veur 't benujeg startkapitaol.
Amsterdam
Börgerleke bouwkuns
Ouch in d'n achtienden iew woorte väöl grachtehoezer gebouwd, väölal in de Lowie XIV-stijl. In de negentienden iew begós Amsterdam ziech iers te riechte op 't neoclassicisme, wat me in gebouwe oet de gansen iew trökvint, boe-oonder 't Concertgebouw oet 1888 vaan Adolf Leonard van Gendt. In deenzelfden tied bouwde me hei evels ouch neogotisch: twie bekinde en opvallende veurbeelder zien de Centraol Statie en 't Rieksmuseum, allebei vaan Pierre Cuypers. 't Paleis voor Volksvlijt oet deenzelfden tied brende in 1929 aof en woort neet herbouwd.
't Belaankriekste gebouw oet d'n twintegsten iew is de Beurs vaan Berlage vaan Hendrik Petrus Berlage oet 1903, aon 't Damrak. Berlage maakde ouch 't Mercatorplein in West. Jan Wils, gelieerd aon De Stijl, oontworp 't Olympisch Stadion (en kaom daobij es ierste mèt Olympisch vuur). Bezunder oet 't Interbellum is ouch Betondorp in Watergraafsmeer, boe versjèllende modern arsjitekte versjèllende betontechnieke höbbe oetgeperbeerd. 't Van Goghmuseum is e postuum oontwerp vaan Gerrit Rietveld; 't gebouw is op basis vaan dee zien sjetse oetgewèrk. In de stad stoon nog väöl aander modern gebouwe; 't neume bezunder weerd is 't ING House op de Zuidas (zuug heibove veur 'ne foto), wat door ziene bezundere vörm bijnaome kraog wie De sjoon, De klapsjaats en De grummelendeef.
Laura (koel)
Begin
Nog datzelfde jaor woort begós mèt d'n aonlag vaan de kojl, dee ouch Laura góng heite. In augustus 1900 woort begós mèt d'n ierste sjach, in 1902 mèt de twiede, 70 meter oosteleke vaan de ierste. Vaanaof 1901 evels zörgde de Veldbeet (Feldbiss), 'nen oondergroondse waterhawwende breuk dweers door de concessie heer, versjèllende kiere veur 't oonderluipe vaan de sjachte, soms mèt doeje tot gevolg. Pas in 1907 kós de winning beginne; d'n ierste mijngaank kaom op 183 meter deepde.
Amsterdam
Brögke
Amsterdam kint door zien väölheid aon grachte en waterweeg, die de stad in versjèllende eilendsjes versnije, 1282 brögke, mie es drei kier zoeväöl es beveurbeeld Venetië. De mieste brögke zien korte einbogege brögkskes vaan stein, die de Amsterdammers zelf sluize neume. Brögke euver brei grachte höbbe natuurlek mie boge. De bekinde Mager Brögk euver d'n Amstel, die de Kerkstraat mèt de Nieuwe Kerkstraat verbint, is vaan hout en ophaolbaar.
Laura (koel)
Oetbouw en bleuj
De koumende viefentwinteg jaor kaom de Laura good in bedrief, oondaanks de probleme mèt 't water. 'ne Zijgaank op 220 meter dors me neet aon; verdepinge op 120 en 153 meter kaome wel. Tösse 1927 en 1932 woort de sjach wijer aofgedeep en kaome ouch nog geng op 274 en 378 meter. ('t Aontal sjachte zouw oetindelek op ach oetkoume; wijer nog op 128, 550 en 680 meter.) De productie steeg in deen tied vaan 79.000 ton in 1907 tot 800.200 ton in 1929. D'n Ierste Wereldoorlog had in Nederland veur 'n sjeersde aon kole gezörg; heivaan profiteerde de Nederlandse producente sterk.
Amsterdam
Lendeleke bouwkuns
thumb|Durgerdam in Landelijk Noord mèt zien houte vèssershuiskes is e besjermp dörpsgeziech. Amsterdam heet de lèste 150 jaor versjèllende lendeleke naobergemeintes of deile daovaan opgeslók, miestal (meh neet altied) veur stadsoetbreiing. Es gevolg daovaan is tösse väöl stadswieke typisch lendelek bouwgood te zien, soms complete dörpskerne, dewijl e paar dörper nog ummertouw losse woenkerne zien (zuug ouch bove). Zoe gief 't in Watergraafsmeer 't veurmaoleg Geriechshoes (Rechthuis) en de boeteplaots Frankendael (de lèste euvergebleve vaan tientalle boetes in deze polder). Ouch Sloten is good te herkinne. Zelfs de polders vaan Zuidoost höbbe nog gebouwe die aon hun lendelek verleie rappelere. 't Mies in 't oug springend evels zien de dörpskerne in Noord: dao vint me de typisch Waterlandse arsjitectuur mèt boontgeverfde houte hoezer. Kerne mèt rieksmonuminte (boete Amsterdam zelf) zien Driemond (1), Durgerdam (68), Holysloot (1), Ransdorp (35), Sloten (2) en Zunderdorp (8); besjermde dörpsgeziechter in de gemeinte zien Durgerdam, Holysloot en Ransdorp.
Laura (koel)
Oetbouw en bleuj
De Laura produceerde veural magerkole. Aonvenkelek woorte die door alderlei soorte consumente aofgenome, meh ze bleke bezunder gesjik veur brikètte. In 1917 bouwde me bovegroond e brikèttefebrik.
Amsterdam
Gedinkteikes, standbeelder en aander beeldhouwwerk
Aander bekinde monuminte zien 't Homomonumint aon de Westermarkt, wat rappeleert aon de vervolging vaan homoseksuele, 't Lieverdje aon 't Spui (bekind vaan de happenings in de jaore zesteg die 't begin vaan de Provobeweging inlojde) en de statu vaan Rembrandt van Rijn op 't Rembrandtplein.
Laura (koel)
Oetbouw en bleuj
In de beginjaore woorte de kole nog mèt de haand gebik, meh de pneumatische hamers vervónge de bikkele al gaw. Ouch woorte de pony's laankzaamaon vervaange door elektrische kerekes en sjödgeute, al bleef de lèste mijnpony tot 1936 in bedrief.
Amsterdam
Gedinkteikes, standbeelder en aander beeldhouwwerk
Op väöl plaotse in de stad (te väöl um hei specifiek te neume) vint me decoratief werk vaan d'n Amsterdamse stadsbeelderhouwer Hildo Krop (1884-1970).
Parke
thumb|Ingaank vaan Artis Al in d'n achtienden iew kraog Amsterdam e stadspark, de Plantage, in 't oostelek deil vaan de Stadsoetbreiing boe door economische liegconjunctuur de Grachtegordel neet woort doorgetrokke. Deile vaan dees buurt zien nog ummertouw greun: allewijl zien dat d'n hortus vaan de UvA, 't Wertheimpark en Artis, 'nen typische stadszoo mèt klein (nao modern maote soms te klein) verblieve meh väöl monumintaol kouwe en 'n typische parkstructuur.
Hiel bekind is 't Vondelpark in Oud-Zuid, boe ziech e groet deil vaan 't Amsterdams stadsleve aofspäölt en mèt Keuninginnedaag väöl kinder optrejje. Kleinder parke in Oud-Zuid zien 't Sarphatipark en 't Oosterpark. In de nuier wieke vèlt veural 't Rembrandtpark, wat gruutde betröf mèt 't Vondelpark te vergelieke, op. Väöl greun roontelum voont me in de Bijlmer, tösse de flats; door 't aonlègke vaan liegbouw dao (dee de gesloopden hoegbouw vervingk) is dao wel ein en aandert vaan verdwene. 't Amsterdams Bos, op initiatief vaan Jac. P. Thijsse aongelag veur de stadsbevolking, ligk feitelek op Amstelveense groond.
Bevolkingsoontwikkeling
thumb|Plan veur stadsoetbreiing oet 1875, vaan Niftrik en Kalff. De stad had toen al zoe'n 300.000 inwoeners. thumb|Flats in de Bijlmermeer, roond 1970. Oondaanks deze nuibouw leep de stad in deen tied leeg. Amsterdam is sinds langen tied de groetste stad vaan de noordeleke Nederlen, en waor langen tied de insegste stad in 't huieg Nederland mèt mie es 100.000 inwoeners. In 1795 had ze beveurbeeld 217.000 inwoeners, tegeneuver 53.000 veur Rotterdam en 38.000 veur D'n Haag. Vaanaof 1870 nump 't aontal inwoeners versneld touw (wie in aander Europese stei in dezelfden tied), 'nen trend dee ziech tot nao d'n Twiede Wereldoorlog doorzèt. Vaanaof ca. 1960 zien evels dudelek de effekte vaan suburbanisatie (verveursteideleking) en desurbanisatie (oontsteideleking) te zien: 't aontal inwoeners vèlt ziechbaar trök, oondaanks de oontwikkeling vaan o.m. Amsterdam-Zuidoos in deen tied. Nao 1980 kump reürbanisatie (herversteideleking) op gaank, wat ziech zeker in Amsterdam tot op d'n huiegen daag doorzèt.
Samestèlling en etnische gróppe
thumb|Roond de Zeedijk concentreert ziech d'n Amsterdamse Chinatown. De Amsterdamse bevolking is ein vaan de mies diverse op de wereld. In 2010 tèlde ze 178 versjèllende nationaliteite, e wereldwied oongekind aontal. Allochtone zien in Amsterdam 'n klein mierderheid vaan (begin 2012) 50,5%, tege 20,58% lendelek. Daovaan is wel 32 %pt. neet-westersen allochtoon, dewijl dat lendelek mer 9,3%pt. is. Oonder de minderjaorege vörme de neet-westerse allochtone zelfs de mierderheid.
Laura (koel)
Oetbouw en bleuj
Umtot door de Veldbeet e groet deil vaan de concessie neet vaanoet de Laura-sjachte te bereike waor, begós me in 1920 mèt d'n aonlag vaan de Julia.
Amsterdam
Samestèlling en etnische gróppe
Al sinds 't ind vaan de zestienden iew is Amsterdam 'n stad vaan immigratie. Toen waore 't dèks Vlaomse en Braobantse protestante die hei vrijheid vaan vervolging zochte. Wie daonao de stad góng bleuje door d'n handel um zien have, trok ze groete gróppe immigrante oet binne- en boeteland (veural Duitsers), die de stad tot 200.000 inwoeners dege greuje. Ouch kaome in de zeventienden iew väöl dèks Portugese joede nao de stad, die häör de bijnaom 'Jeruzalem vaan 't noorde' gaove.
In d'n twintegsten iew waore de ierste gróp immigrante de Chineze. 't Instorte vaan 't keizerriek in 1911, zoewie d'n ecomonische crisis vaan de jaore daarteg (die väöl Chinese arbeiers vaan de sjeper aofdreef) maakde tot ze 't in Nederland, veural Amsterdam en Rotterdam, gónge zeuke. De Chineze zien allewijl väölal geïntegreerd, meh 'n groete gróp heet toch zien eige identiteit gehawwe en bewoent in 't Centrum (roontelum de Zeedijk) zienen eige 'Chinatown' (foto). Nao d'n oorlog volgde de Turke en Marokkaone, die vaanaof de jaore 1960 op groete sjaol es gasarbeiers woorte ingezat. De oonaofhenkelekheid vaan Suriname brach 'ne massa Surinamers nao Nederland, meh nörges zoe väöl wie in Amsterdam-Zuidoos, zoetot de Bijlmermeer 't karakter vaan 'ne zwarte ghetto kraog. In 2010 waor vaan de ganse Amsterdamse bevolking 9,0% (etnische) Surinamer, 9,0% Marokkaon, 5,3% Turk en 1,5% Antilliaon.
Vaan de klein hèlf otochtoon Nederlanders is ouch laank neet edereine 'echten Amsterdammer'. 44% vaan de stadsbevolking is in de stad gebore (hei hure ouch allochtone vaan de twiede generatie en wijer bij). 't Aondeil is 't groetste in de blaanke volksbuurte in Amsterdam-Noord: de tuindörper Oostzaan, Nieuwendam en (veural) Buiksloot. In d'n tied vaan de suburbanisatie (zuug bove) zien väöl 'echte' Amsterdammers verhuis nao veurstei wie Almere, Amstelveen en Purmerend.
Laura (koel)
Crisis en oorlog
De economische crisis vaan de jaore daarteg raakde de industrie hel en deeg de vraog nao kole vermindere. Door 't gojekoup Brits poond woorte Ingelse kole gojekouper, zoetot de Nederlandse producente hun kole neet kwiet kóste. Dit dwóng de regering tot protectionistische maotregele. Mèt de touwgenome oorlogsdreiging begóste lui kole te hamstere en kaom zjus weer sjeersde.
Amsterdam
Religie
Amsterdam is veural in d'n tied vaan de Rippubliek 'n tolerante stad gewees op religieus gebeed. Allewel tot ze nao de Alteratie officieel calvinistisch waor, woorte aander geluive vaan 't begin aof getollereerd in sjuilkèrke (zuug bove) en kóste de joede al hielemaol vrijoet hun religie oetleve. Heidoor had Amsterdam altied al 'n groete kathelieke bevolking, die nao immigratie vaanoet 't Noord-Hollands platteland nog wijer touwnaom.
Ouch kinmerkend veur de stad is 't vaanajds al groet aontal oonkèrkeleke. Bij de lèste volkstèlling (1971) gaof 48,4% vaan de bevolking aon oonkèrkelek te zien, boemèt Amsterdam toen de zesde oonkèrkelekste gemeinte vaan Nederland waor. In 2000 waor dat volgens 'n enquête al 56%; me moot daobij bedinke tot de allochtoon Amsterdammers in groete mierderheid wel geluiveg zien.
Protestantisme
thumb|Aw Kèrk in Amsterdam; veur de Rifformatie bekind es Sinterklaoskèrk. Mèt de Reformatie woorte alle kèrke en kapelle in Amsterdam officieel calvinistisch. Die toen al bestoonte, zien dat tot op d'n huiegen daag gebleve, es ze teminste nog es kèrk dene. In de Aw Kèrk kump nog 'n protestantse gemeinte bijein, de Nui Kèrk evels weurt nog mer bij oetzundering veur de religie gebruuk (beveurbeeld kèrkeleke houweleke vaan prinse en prinsesse). In de ganse stad zien zeker zoe'n daarteg kèrke vaan de PKN. Ouch orthodoxe en bevindeleke gemeinsjappe wie de Gerifformeerde Gemeinte koume in de stad veur.
Laura (koel)
Crisis en oorlog
In d'n oorlog veurde de Pruse de productie sterk op.
Amsterdam
Katholicisme
In 1971 gaof 't nog altied 23,5% kathelieke, wat mie waor es hervörmde en gerifformeerde bijein. Sjötspetroen vaan de stad is Sinterklaos; de groetste kathelieke kèrk is de bove al besjreve Sinterklaoskèrk. Amsterdam huurt bij 't bisdóm Haarlem-Amsterdam, wat tot 2009 bisdóm Haarlem hètde. De kathelieke gemeinsjap vaan de stad deit edersjaor de Stèllen Umgaank, 'n percessie die 't Mirakel vaan Amsterdam oet 1345 herdink. Veur de Rifformatie waor dit 'n percessie mèt meziek, meh mèt de koms vaan 't calvinisme woorte dit soort eupeleke geluifsutinge verboje. Wie de kathelieke 't gebruuk in 1881 wouwe herstèlle, gol nog ummertouw e percessieverbod in de gemeinte en mós me ziene moond hawwe um de wèt neet te euvertrejje. 'n Aander Amsterdams mirakel waor de versjijning vaan Maria 'Vrouw vaan alle Volker'; 'n Mariaversjijning die bisjop Jozef Marianus Punt (vaan Haarlem) in 2002 erkós, meh die de Vaticaonse Kónkergatie vaan de Geluifslier aofwijs.
Laura (koel)
Lèste decennia
In de jaore zèsteg stortde de vraog nao kole in, umtot Amerikaanse kole gojekouper waore en umtot intösse in Slochteren eerdgaas woort gewonne. Door technische verbeteringe kós me intösse wel zoonder probleme door de Veldbeet heer baore. In 1968 waor de oondergroondse integratie compleet: de geng vaan de Laura woorte noe bereik vaanoet de Julia, en de aw Laurasjachte woorte allein nog veur koleverveur gebruuk.
In 1970 góng de Laura gans touw. Al bekans direk woorte de bovegroondse gebouwe gesloop, en de sjachte aofgediech mèt metersdikke pröp beton. Veer jaor later volgde de Julia.
Amsterdam
Islam
Door de groete touwstroum vaan Turke en Marokkaone en de wiedgoonde oontkèrkeleking nump me aon tot d'n islam binne de paar jaor groeter is es 't christendom. Inkel jaore geleie waor 14% vaan de bevolking moslim.
Laura (koel)
Erfenis
Vaan de Laura zelf is niks mie te zien. Op 't terrein steit noe 'n nuibouwwiek. Op de plaots vaan sjach nommer ein koume allewijl de Pierresjtroat en de Edixhovesjtroat bijein; 'ne cirkel in de straotstein gief de ligking vaan de sjach aon. Veurbij dees wiek löp de Laurasjtroat, boe-aon versjèllende veurnaom hoezer veur de bestuurslui stoon. De voetbalclub vaan de koompele, V.V. Laura, opgeriech in 1919, fuseerde in 1999 mèt de V.V. Hopel tot de Laura Hopel Combinatie. Eve wijer nao 't noorde, in de gemeinte Landgraaf, ligk 't Lauradörp, 'n kolonie gebouwd veur de koompele vaan de Laura en de Julia.
Amsterdam
Taol
thumb|Volkszenger André Hazes woort bekind mèt ledere in 't Amsterdams. 't Inheims dialek vaan Amsterdam is 't Amsterdams, wat hei in de stad veural door de otochtoon oonderklas weurt gesproke. 't Is dus e sociolek. 't Amsterdams is e Hollands dialek wat nog zjus tot de Zuid-Hollandse gróp huurt meh al väöl noordeleke kinmerke dreug. 't Versjèl mèt de Standaardtaol is klein; me sprik daorum wel vaan 'n 'accent'. Vaan belaank veur de oontwikkeling vaan 't dialek zien de väöl immigrante gewees: door hun zien, tege 't ind vaan de zeventienden iew, typisch Aajd-Hollandse opposities (ij en ei zoewie twie soorte ee en oo) in Amsterdam es ierste verdwene, wat weer de op res vaan 't Hollands vaan invlood waor. Ouch späölde 't Amsterdams 'n groete rol in de Hollandse expansie nao 't ooste. De joedse gemeinsjap heet gezörg veur väöl Jiddische wäörd in veural de taol vaan de liegste klasse.
Laura (koel)
Bron
Dit artikel is gebaseerd, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, wat de volgende bron neump: Bert Breij, De mijnen gingen open - de mijnen gingen dicht, Amsterdam 1981.
Amsterdam
Taol
Ouch in de dörper oet 't Amstelland weurt al laank Amsterdams gesproke: door de culturelen invlood vaan de groete stad verlore ze hun eige kinmerke. Dat gelt get minder veur de dörper oet Landelijk Noord: dao is 't Waterlands dialek inheims. 't Is evels de vraog of 't Waterlands in die dörper nog besteit: in 2001 kós me beveurbeeld gein sprekers vaan 't Holysloots mie vinde.
De immigrantegemeinsjappe in Amsterdam spreke dèks nog hun eige taole oonderein: Sarnami Hindoestani, Surinaams (Sranantongo), Papiaments, Turks, Berbers, Marokkaans Arabisch en Kantonees. De Asjkenazische joede höbbe laank hun eige Jiddisch oonderein aongehawwe, meh allewijl moot dit zoe good wie oetgestorve zien.
In de lèste jaore (sinds oongeveer 2000) oontwikkelt ziech de pidginechtege straottaol in Amsterdam (en aander groete stei).
Laura (koel)
Bron
Wijer is dit artikel gebaseerd op dees website: De Mijnen.nl - Laura
Amsterdam
Volksfieste
Mèt de Keuninginnedaag weurt in Amsterdam - oonder väöl mie festiviteite - de zoegeneumde Vrijmerret gehawwe. Allewel tot dees traditie in de mieste Nederlandse stei besteit, is ze nörges aanders zoe oetgebreid es hei. Lui, veural kinder, verkoupe deen daag op straot hun twiedehands gerei. In 't Vondelpark vertuine kinder deen daag hun kunste.
De immigratie vaan kathelieke Noord-Hollanders (zuug bove) heet deveur gezörg tot me in Amsterdam allewijl ouch 't Sint-Maartensfies veert. Dit vint plaots op 11 november en is e bedelfies veur kinder, oersprunkelek e fies vaan de allerermste um de sjeersde in de novembermaond door te koume.
Historie
Amsterdam moot roond 1200 oontstande zien; oet deen tied stamme de ierste documinte die euver bewoening vaan 't gebeed roond d'n Amstelmoond spreke. 't Dörpke oontstoont roond 'nen dam dee d'n Amstel kierde. Dee dam ligk dao noe nog: 't Is dezelfden dam dee vaandaog d'n daag dee naom heet. 't Damrak woort d'n iersten have; in deen tied struimde nog water daodoor. Door 't Rokin heet tot in de jaore '30 vaan d'n twintegsten iew water gestruimp.
Al hoonderd jaor later, roond 1300, mesjiens in 1306, kraog Amsterdam, twisappel vaan de graof vaan Holland en d'n UItreise bisjop geweure, vaan de lèste stadsrechte. Wie de stad weer aon Holland kaom, woorte häör in 1342 oetgebreide haandelsprivileges (bekind es Groet Privilege) touwgekind. D'n handel mèt havestei aon de Ooszie leverde de stad in de 14e en 15e iew 'ne greujende veurspood op, en allewel 't in de rumoerige 16e ieuw minder snel góng, waor Amsterdam in 1600 de derde stad vaan gaans Wes-Europa en ein vaan de riekste.
In 't begin vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog bleef de stad in han vaan de Spaanse legers. De walmör waore te sterk en te good verdeideg veur 'n aonval vaan de Geuze en 't stadsbestuur wouw zich neet bie d'n Opstand aonslete, tot aon de zoegeneumde Satisfactie vaan 1578 (ouch wel Alteratie vaan Amsterdam): de stad waor gans geïsoleerd en d'n handel laog stèl.
In de Gouwen Iew had Amsterdam 'n oongekind internationaal prestiesj. In deen tied leet 't stadsbesteur e nui stadhoes, 't huieg Keuninklek Paleis, bouwe. Artieste wie Vondel, Rembrandt en Bredero, um 'rs mer hiel weineg te neume, voonte hei 'ne vröchbare voojingsbodem. D'n aandere kaant vaan 't verhaol is, tot de stad zoe door woort, tot allein de riekste dao kóste woene. De grachtehoezer oet deen tied laote dat good zien. In Amsterdam zien koelek hoezer awwer es de zeventienden iew te vinde.
Es havestad had Amsterdam väöl te lije vaan de Fransen Tied, boe-in 't continentaol stèlsel woort ingestèld, meh in de negentienden iew bleujde 't weer op, al mós de stad häör positie vaan ierste have vaan Nederland aon Rotterdam aofgeve. De eupening vaan 't Noordziekenaal in 1876 waor 'ne groete stap veuroet. Ouch woort 't mèt Haarlem eindpunt vaan d'n ierste spoorweeg vaan Nederland. De monumintaol centraol statie is daovaan 'ne getuige.
Vaanaof 1875 waor de stad es gevolg vaan de Industrieel Revolutie expolsief gegreujd, meh in de jaore '30 stagneerde dat aontal, boemet neet gezag is tot de stad zelf stèl kaom te ligke. 't Woort ummer mier de culturele focus vaan 't laand, boe edere mins get vaan zien gading vinde kós. Die hajding vaan 'Voor elk wat wils' is nao d'n Twieden Wereldoorlog 't centraal punt in 't imago vaan de hoofstad gewore: in de gaanse wereld leef 't idee tot in Amsterdam alles kin, in positieven en negatieve zin.
Referenties
''Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan nl:Amsterdam en nl:Amsterdam (gemeente)
Coulomb (einheid)
De coulomb is de eenheid van elektrische lajing. De eenheid is genumpdj nao Charles-Augustin de Coulomb. De aafkorting is de hoofletter C. Ziej is gedefinieerd in terme van ampère en seconden: 1 C is geliek aan 1 As (ampère-seconde), de hoeväölheid lajing die verveurdj weurdj door eine elektrische sjtroum van 1 ampère gedoerendje 1 seconde.
Eine coulomb is ouch 't product van sjpanning (in volt) en capaciteit (in farad).
1 coulomb is geliek aan'ne elektrische lajing in 6.241506×1018 protonen; ein proton haetj ein lajing van ongeveer 1,6022×10-19 coulomb, det is de elementaire lajing. (Meistal sjpriktj men neet van'ne lajing van ein proton, maar van ein elektron; det is 't taegegesjtelde daovan.)
Ein lajing van 1 coulomb is ein heel grote lajing. Es, in theorie, twee puntjladjngen van +1 C en -1 C op eine ongerlinge aafsjtandj van eine maeter waere geplaatsjtj, dan trekke ze mekaar aan mit ein krach van ongeveer 9 miljard Newton. Zoew se eine condensator van 1000 µF wille oplaje toet 1 C, den is daoveur ein sjpanning van 1000 V neudig. De meiste condensators mit zo'n capaciteit zeen dao neet taege besjtandj. In'ne praktijk weurtj daorom sjteeds gewerktj mit mC en µC.
Biej accu's weurtj de capaciteit (d.i. de maximaal lajing - neet te verwarre mit de capaciteit van eine condesator) opgegaeve in ampère-uur (Ah) of milliampère-uur (mAh); 1 Ah is geliek aan 3600 coulomb. Biej einmaolige batterieje zoew dit ouch kinne, maar dao weurtj zelde ein capaciteit vermeldj. De accu van eine auto haetj ein capaciteit van ongeveer 40 Ah. Det liektj heel väöl, maar die lajing is neet es zodanig in'ne accu opgesjlaage. In eine accu vindj ein chemisch proces plaats wo in de lajing weurtj omgezatj.
waarin geldt:
Kiek ouch
Wet van Coulomb
Bao-toewen óngerónje centraal-achterklinker
Kènmirke
Kènmirke vanne bao-toewen óngerónje centraal-achterklinker zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de bao-toewen óngerónje centraal-achterklinker neet veur.
Glühwein
thumb|200px|right| Glühwein in ein glaze tas Glühwein (lètterlik: gleujwien) is ein werm alkoholisch drènkske, dat traditioneel in Midde-Europa wirt gedrónke in kaw wèntjerdaag mèt name in de Adventstied en róndj de Kaersjmes en Awt en Nuuj, meistal door bezeukersj van kaersjmerte en door de toesjouwersj biej sjportwedsjtrieje.
Historie
De veurluiper van de Glühwein is de Conditum Paradoxum, eine krujewien dae sjtamp oet de Remeinse tied. In de middeleëuwe woorte aan de haove van keuninge en de rieke adel geweunlik kawt gedrónke krujewiene, zoaes de Hypocras gedrónke, wovan de naam waas aafgeleijd van de Griekse genaesheër Hypocrates. De kruje die in deze gezóndjheidsdrank woorte gedaon ware dezelfde es die wat in de hujige Glühwein waere gebruuk. Ouch vergeliekbaar mèt glühwein is de punch dae door de Èngelsje zeëvaarders van de Oasindische compagnie woort mitgebrach oet Indië.
Preduktie
thumb|200px|right| Eine mèt hout gesjtaokte glühweinkaoker
Glühwein wirt gemaak van roaje of witte wien dae gekruujd wirt mèt vesjillende kruje zoaes geweunlik kaneël, groffelsnaegel, citoensjale, sjteranies), en dan verwermp wirt en nao sjmaak gezeut mèt sókker of honing. Biej 't verwerme maog de Glühwein in gein geval baove de 80 °C kómme, ómdat de in de wien aanwezige alcohol vanaaf 78 °C verdamp, de sjmaak van de kruje naodeilig verangert en ónewunsjte Hydroxymethylfurfural óntsjteit. 't Leëgste alcoholgehalde van de in de hanjel verkriegbare Glühwein ligk wèttelik op 7 %vol. In de regel ligk dit aevel tösje 8,5 en 13 %.
Indusjtriejeel geproduceerde Glühwein wirt dèks oet minder goje massawiene gemaak en dan heël sjterk gezeut óm 't gebrek aan kwaliteit te verdoezele. Deze Glühwein wirt dèks in groate flesje of kartónne verpakking goodkoup aangebaoje. De baetere kwaliteite kriet me door 't gebruuk van de zjwaordere Zuud-Europese wiene biejveurbeeld de Sjpaanse wien oet 't vaat of van Rhône-wien en dae volges recep te kruje en mèr ein bietsjke aan te zeute.
Variante
Al nao gelang de sjtreek waere versjillende wiene gebruuk. In Duutsjlandj wirt in 't algemein roaje wien genómme, in 't noorde van Italië dèkser witte wien en in Oasteriek waere dees allebei toegepas. Oet Hesse en Unterfranken kump eine variant dae van appelwien wirt gemaak. In Nürnberg wirt ouch eine Glühwein geproduceert oet witte wien, dae in Franken väöl wirt verkoch. In geval van variante mèt rum, wienbrandj of likeure zoaes amaretto wirt neet gesjpraoke van Glühwein, mèr van punch.
Glühwein wirt in Nederlandj ouch mèt of róndj de Sinterklaos gedrónke en hèt dan Bisjopswien. Bisjopswien wirt aevel gemaak mèt sinaasappele es bestjanddeil, terwiel biej Glühwein hiejveur citroen wirt gebruuk.
Klassieke meziek
Klassieke meziek weurt meistal gebruuk veur de wereld vaan academische westerse meziek aon te geve, de meist deepgewortelde kunsmeziektraditie vaan 't weste, die tot in de modernen tied häör vertegewoordegers heet. Binne de meziekwetensjap weurt daomèt evels e beperk tiedvak aongegeve, oongeveer vaan 1750 tot 1810, mèt es belaankriekste vertegewoordegers Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart en de vreuge Ludwig van Beethoven. De belaankriekste kinmerke vaan dees stijl zien: 't opkoume vaan symfonie en striekkwartèt, 't verdwijne vaan de basso continuo en 'n evewiech tösse vörmprincipes en geveul. De klassieke meziek weurt veuraofgegaange door de barok en 't rococo en geit roond 1800 euver in de roemantiek.
De klassieke meziek weurt euver 't algemein ingedeild in dees cattegorieje:
* De Barok weurt soms ouch ingedeild bij de Awwe Meziek.
Berny Camps
Bernard Wilhelmus Leonard "Berny" Camps (Venroj, 19 mieërt 1971) is 'ne Nederlands Limburgse handjbaogsjötter.
Camps sjut mèt 'ne recurvebaog. Hae deeg mèt 't nationaal team wiejer besjtaonde oet Henk Vogels en Erwin Verstegen, mit aan de Olympische Sjpele van 1992 in Barcelona. Hae woort individueel al in de veurrunjes oetgesjakeld en behaolde oetentelik de 55e plaatsj. Mèt 't team bereikde hae de achste finale en eindigde es neugende. In 2007 woort hae mèt Wietse van Alten en Rolf Haaksma Nederlands kampioen outdoor.
Slavische tèlwäörd
''veur 'n oetgebreider euverzich van Slowaakse telwäörd gao nao: Slowaaks
Hoogveldj
Hoogveld(j) is e gebied en allewiel 'n wiek van Zitterd inne Nederlandjs Limbörgse gemèndje Zitterd-Gelaen. Hoogveldj ligk ane splitsing van 't spaor (vanoet Zitterd gezeen) tössen 't spaor nao Zöstere (Ech - Remunj) en det nao Bor (langs Lömmerig). Ane wèstelike kantj wuuertj de wiek begrens dore N276.
In Hoogveldj haet me vónjste vanne Brónstied, d'n Iezertied, de Romeinen enne Germane gevónje, worónger väöl urne.
De wiek is veurnamelik innen einentwintjigsten ieëf opgeboedj gewaoren en steitj den ouch vól mit nuujboewhoezer. De straoten in 't naorde zeen verneump gewaore nao aaj stamme die hie wóndje, die in 't midde nao Romeinse sjrievers en die in 't zuje nao bekèndje luuj.
Sjloekderm
De sjloekderm, sjpiesreur of oesofagus (ouch gesjpèld es oesophagus) is 'n óngerdeil van 't sjpiesvertaeringssjtilsel. De sjloekderm is 't deil van 't maag-dermkenaal tösse de móndj en de maag. Alle zougderen en väöl anger beester höbbe 'ne sjloekderm.
De sjloekderm is bie luuj óngeveer 30 centimaeter lank, haet 'ne gemiddelden diamaeter van 2 centimaeter en begint aan de baovekantj in de farynx of kaelholte en injig aan d'n angere kantj bie de maag. In de sjloekderm zeen väöl vernejjinge. De eerste, de bäöveste sjloekdermsjloetsjpier, ligk op 15 centimaeter van de tandjrie. De tweede en derde vernejjinge bevinje zich t'r heugde van betrèkkelik de linkse bronchustak en de aorta. De veerde vernejjing ligk net baove d'n euvergank van de sjloekderm in de maag, op 't niveau van 't midderif en weurt de ungelste sjloekdermsjloetsjpier geneump. De wichtigste functie van de ungelste sjloekdermsjloetsjpier is 't aafsjloete van d'n óngerkantj van de sjloekderm, zodet 't truuksjtruime van maaginhoud nao de sjloekderm (reflux) weurt veurkómme.
De sjloekderm zelf is beklèd mit meerläögig neet-verhaornend plaveiselepitheel. d'n Euvergank van de sjloekderm nao de maag weurt gemirk door e versjil in type epitheelcel.
Twee sjpierlaoge zörge veur de peristaltiek van de sjloekderm: 'n binneste laog (löp circulair) en 'n boeteste laog (löp van baove nao ónger). In 't bäöveste en derde deil van de sjloekderm bestaon dees boeteste sjpiere oet dwarsgesjtreepde sjpiere en in 't ungelste deil oet gledde sjpiercelle.
Conscriptie
thumb|300px|Len mèt en zoonder conscriptie anno 2023. Greun: gei leger Blauw: gein (actief) conscriptie Geel: planne veur de conscriptie binnekort aof te sjaffe Roed: conscriptie in wèrking Gries: gein gegeves Conscriptie of deenspliech is 't verpliechte vaan börgers door 'ne staot um in 't leger te goon. Dees verpliechting weurt miestens allein aon manslui opgelag; ouch liefelek en geistelek gehandicapde zien devaan oetgeslote. Wienie e land gei conscriptie kint en e leger gans oet betaolde soldaote besteit, sprik me vaan e beroopsleger.
Conscriptie kaom de facto al veur in 't China vaan de Qindynastie. Ouch de aw Spartane en Romeine lagte hun manneleke bevolking jaorelangen deens in d'n oorlog op. In de middeliewe evels woorte beroopslegers de norm: oonder 'n èrfeleke oorlogselite (de ridders) vochte miestal huurlinge, dee ziech in loendeens door n'importe welken hier lete betaole um te vechte. Wel kós 'nen hier vaan zien hurege eise um veur häöm te vechte. 't Systeem vaan huurlingelegers bleef in de Vreugmodernen Tied in stand.
In de jaore 1790 veraandede dit evels. De Franse Rippubliek góng zien börgers verpliechte deens te numme in 't leger. Heimèt kreeg Fraankriek e zier groet en mechteg leger, wat groete deile vaan Wes- en Midde-Europa oonder de voot leep. De inveuring vaan de conscriptie hingk same mèt de opkoms vaan 't nationalisme: de staot góng vaan zien börgers eise tot ze ziech verboonde voolte mèt 't vaajerland en ouch deveur wouwe vechte. Um dees rei naome de mieste Europese len later de deenspliech euver, ouch in vreidestied. Soms had me neet edere jongemaan in 't leger nujeg; daan bepaolde 'n loting wee 't leger in mós en wee neet. Es me zien pliech had oetgedeend, kós me esnog vrijwèlleg zienen deens verlenge (aajdgedeende; daoveur woort me betaold) of betaolde militair weure (mèt meugelekhede tot promotie).
Dit systeem bleef de ganse negentienden iew en e groet deil vaan d'n twintegsten in stand. E deil vaan 't volk had evels ethische bezwoere: pacifisme, beperking vaan keuzevrijheid, 't risico um es soldaot te sterve en aofwezegheid vaan 't werk boe me ouch nujeg kós zien. Doorgoonde oorloge maakde evels tot oontwaopening of aofsjaffing vaan de conscriptie veur de mieste regeringe gein opties waore. Pas in de jaore 1990, wie de Kawwen Oorlog veurbij waor en gevechte in de westerse wereld wied eweg leke, sjafde 't ein nao 't aander land de deenspliech aof. Väöl len wèrke noe mèt e beroopsleger, boe-in betaolde soldaote oetgebreid weure opgeleid veur specifiek werk. In zoe'n len besteit miestal nog wel 'n wèt boemèt de regering op eder memint de bevolking weer veur deens kin oprope (veural bij mobilisatie). Dèks sprik me daorum officieel neet vaan aofsjaffing, meh vaan opsjorting vaan de conscriptie. In 't Belsj gebäörde dit in 1994, in Nederland in 1997.
23 april
23 aprèl is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 113en daag vaan e gewoen jaor en d'n 114e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 252 daog. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n heiligedaag vaan Joris.
Nyköping
Nyköping is 'n gemèndje in enne houfstad van Södermanlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 50.141 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.427,89 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 35,1 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
9,21% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Mathematiek
Mathematik of wiskónde weurt vaak gedefinieerd as 't besjtudiere van patroeëne van sjtruktuur, verangering en roemte; minder formael kinne v'r zègke dat 't de sjtudie is van 'figure en getalle'. Mieë formalistisch is 't 't óngerzeuk nao aksiomatisch gedefinieerde absjtrakte sjtrukture mit behölp van logika en mathematische notatie; anger menere om mathematik te zeen waee besjreve in de filosofie van mathematik. Mathematik weurt vaak de "taal van 't universum" genumt.
Väöl wiskundige ongerwerpe zunt oorsjpronkelik probleme oet exacte weitensjappe zoeë-es natuurkónde en sjtarrekónde.
Deilgebede
'n Väöl gemak ongersjeid in de mathematik is dat tösje zuvere, of theoretische, en toegepaste mathematik. 'n Sjtrikte sjeiing tösje dees gebede is lestig aan te gaeve. De theoretische wiskunde weurt veróngersjtèld deilgebede as algebra, getaltheorie en topologie te omvatte, terwiel de toegepasde wiskunde besjteit oet ónger angere numerieke wiskunde, cryptografie en de sjtudie van differentiaalvergeliekinge.
'n Lies mit deilgebede van de mathematik, neet ongerverdeild in categorieë:
Panamaknaal
't Panamaknaal (Spaans: Canal de Panamá) is e knaal van 82 km lank det sniedj dore Landjingdje van Panama en de Atlantischen Oceaan en de Groaten Oceaan mitein verbindj door Midden-Amerika haer. Es e gevolg van de S-vorm van Panama ligk d'n Atlantischen Oceaan t'n wèste van 't knaal en de Goaten Oceaan t'n oaste daovan, ómgekièrdj ane gebrukelike oriëntatie van dees oceane toet 't landj van Amerika.
Al in de zèstièndjen ièw woort gespeculeerdj euver de boew van e knaal, mer det woort pas ièrs 400 jaor later vóltoadj doe 't knaal woort geäöpendj op 15 augustus 1914. Saer den wuèrtj 't knaal aangedaon door zoaget 12.000 sjeper de jaor. 't Nump e sjeep zoaget neuge oer óm van 't ei puntj nao 't angert te vare en saer 't knaal aop is haet 't zoaget 800.000 sjeper doorgelaote.
't Knaal is van groat belank veure sjeepvaart, went daodoor hove sjeper neet mièr gans óm Zuud-Amerika haer te vare. 't Wuèrtj döks gezeen es de sjeidslien tösse Midden- en Zuud-Amerika; dees grens kan aevel ouch waere gelag oppe politische grens tösse Panama en Colombia.
Boew
De Frantseus Ferdinand de Lesseps, dae ouch 't Suezknaal haet aangelag, begós in 1880 mitte boew van 't knaal doe 't gebied van Panama nag bie Colombia hoort. Hièl väöl wirkers stórve bie d'n aanlègk door malaria en gael koarts. In 1881 woort 't wirk stilgelag en in 1889 góng 't boewbedrief failliet. 't Aantaal aan doaj wirkers in daen tied wuèrtj op 22.000 gesjat.
In 1903 sjèdje Panama zich aaf van Colombia. Ei jaor later woort de boew van 't knaal doorgezatte. Door e verdraag tösse eine van de initiatiefnummers vanne Panamese aafsjeijing en de Amerikaanse regering zów 'ne streep aan landj van zoa 8 kilomaeter ane beidskantje van 't knaal veur ummer waeren euvergedrage aan de Vereinigde Staote. Bie de angerdje periode van d'n aanlègk van 't knaal stórve minder luujes in de Fransen tied, meh nag ummer 5.600 luuj. 't Ièrste sjeep voor op 15 augustus 1916 door 't knaal.
't Behièr van de Panamaknaalzaon woort op 31 december 1999 trögk euvergedrage aan Panama.
Noorder-Koggenland
frame|Ligking vaan Noorder-Koggenland in Noord-Holland Noorder-Koggenland is 'n veurmaolege gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in Wesfriesland, mèt (1 juli 2006) 10.579 inwoeners en 'n oppervlak vaan 51 km2. De gemeinte umvatde 't stedsje Abbekerk en de dörper/gehuchter Benningbroek, Hauwert, Lamberschaag, Midwoud, Oostwoud, Opperdoes, Sijbekarspel en Twisk.
De gemeinte is in 1979 oontstande oet sameveuging vaan de aw gemeintes Abbekerk, Midwoud, Opperdoes, Sijbekarspel en Twisk en 't dörp Hauwert, wat tot daan in de gemeinte Nibbixwoud laog. Op 1 januari 2007 woort de gemeinte same mèt Wognum aon Medemblik touwgeveug.
Lund (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Lund in de pervincie Rogaland. Lund is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Rogaland in Nórwaeg. De gemeinte had 3.098 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 414,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 7,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Kvitsøy
thumb|De ligking van Kvitsøy in de pervincie Rogaland. Kvitsøy is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Rogaland in Nórwaeg. De gemeinte had 521 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 5,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 104,2. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1144.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Zug (kanton)
Zug (Duits: Zug, Frans: Zoug, Italiaons: Zugo; Reto-Roemaans: Zug; Ingels: Zug) is 'n kanton in 't midde vaan Zwitserland.
Curium
Curium is e sjemisch elemet mit es symboeal Cm en 't atoeamnómmer 96. 't Is e zilverkluuerig aktinied.
Zug (kanton)
Plaotse en gebede
't Kanton Zug is opgedeild in 11 gemeintes (2002):
Distrikte
' Gief gein distrikte in 't kanton Zug.
Curium
Isotoeape
Neugetieën radioaktieve curiumisotoeape zeen bekèndj. Mit 'nen halveringstied van zoea 16 miljoen jaor is 247Cm 't stabielste.