cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ierste iew veur Christus
twiede iew veur Christus - ierste iew veur Christus - ierste iew nao Christus De ierste iew veur Christus leep vaan 100 v.Chr tot en mèt 1 v.Chr. 't Waor veural de iew vaan 't Romeins Riek. Al in de iew daoveur had ziech dit riek tot de insegste rillevante mach op de Middellandse Zie oontwikkeld, noe góng de expansie wijer mèt oonder mie de vereuvering vaan Gallië. In de naosleep vaan de Gallischen Oorlog veraanderde de Romeinse Rippubliek in 'n dictatuur, die oetindelek in 't Keizerriek oetmundde. In China waor de westeleke Handynastie nog aon de mach, en ze breide die mach oet nao 't weste, boe ziech de Zijroute ummer mie aofteikende. Häör mach leep later in de iew op häör ind wie 't voorstehoes oetgestorve raakde. Perzië waor deil vaan 't Partheriek. Egypte woort geregeerd door de Ptolemeïsche dynastie meh woort in de loup vaan de iew door Roeme geannexeerd. Indië, wat door ziene klassieken tied góng, waor oonder miejer rieke verdeild. Ouch in Midde-Amerika bleujde, nog op besjeie sjaol, besjavinge.
Arnold Vanderlyde
thumb|In oktober 1990 verloor Vanderlyde (rechs) op puntje van de Cubaan [[Roberto Balado]] Arnold Petrus Maria Vanderlyde (ziene eigelikke femielienaam is van der Lijde), (Zitterd, 24 jannewarie 1963) is 'ne veurmalige Nederlandjse amateurbókser.
Amateurcarrière
Vanderlyde begoosj in 1978 op vieftieënjaorige laeftied mèt bókse. In zien ganse loupbaan bóksde hae 254 wedsjtrieje wovan hae d'r 233 wón. Hae woort ach keer Nederlandjs kampioen in 't zjwaorgewich, in 1983 en van 1985 pes 1991.
Olympische Sjpele
Vanderlyde nóm drie keer deil aan de Olympische Sjpele en hae won jederkeër ein brónze medajje in 't zjwaorgewich (pes 91 kg), naodat hae aevezoaväöl keëre in de hauve finale haej verlaore. Biej de Sjpele van 1984 in Los Angelos verloor oetentelik op puntje van de Canadees Willy DeWitt, biej de Sjpele van 1988 in Seoel verloor hae van de latere gouwe medajje winnaer Ray Mercer en biej de Sjpele van 1992 in Barcelona sjtrandje hae in de veurrunjes door op puntje te verleze van, weer eine Cubaan, Félix Savón.
Waereldkampioensjappe
Vanderlyde is ouch tweë keër tweëde gewore biej de waereldkampioensjappe veur amateurs. Biej ’t WK van 1986 in Reno won hae in de hauve finale nog waal van de Amerikaan Michael Bentt, mer in de finale waas hae neet opgewasse taenge Savón. Biej ’t WK in 1989 in Moskou sjtude hae al in de eësjte runje op ziene eëwige rivaal Savón, dae hae opnuuj neet de baas koosj. In 1991 in Sydney reikde hae waal tot in de finale, mer ouch noe moosj hae ’t opnumme taenge Savon, en weer koosj hae häöm neet de baas. Vanderlyde haet in zien carrière vief keër taenge de Cubaanse legende gebóks zónger ouch me reine keër te winne.
Europese kampioensjappe
Zien groetste successe behaolde hae op Europese baojem door drie keër de Europese titel te winne. Biej ’t EK van 1983 in Warna woort hae nog waal oetgesjakeld in de kwartfinale door de Rus Alexander Jagubkin, mer in 1985 in Boedapes behaolde hae ein derde plaatsj. Op de volgende EK’s behaolde hae aeve zoa väöl keëre de titel, in 1987 in Turien, 1989 in Athene wo hae in de finale de Duutsjer Axel Schulz versjloog, en in 1991 in Göteborg. Door deze lètste titel woort es Sjportman van 't jaor 1991 oetgerope (same mèt Edwin Jongejans).
Carrière nao ’t bókse
In 1992 beeindigde hae zien bókscarrière. Hae is noats euvergesjtap nao ’t profbókse. Allewiel is hae, naodat hae in 1994 'n opleijing sjportmanagement aan de Universiteit van Groninge mèt hej gevolg, eine succesvolle zakeman en hilt hae workshops, traininge en laezinge veur bedrieve en insjtèllinge. In 2009 presenteerde Vanderlyde zien eësjte book: Fighting for succes!. Op 28 oktober 1994 woort Arnold Vanderlyde beneump tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau.
Kaardebol (kleine)
thumb|250px|de kleine kaardebol of wil kem De kleine kaardebol of wil kem (Dipsacus pilosus) ies 'n plant oet de kamperfoeliefamilie. Dao zint waal 15 soorte kaardebolle. De naam kaarde geit truuk nao 't Latiense cardu, wat distel beteikent. Dipsa kump oet 't Grieks en beteikent doorsj. Pilosus beteikent "ploezig".
'n Kènmerk van de plant ies de rónne de sjtekelige zaodbol, dae kleiner van vörm ies es dae van de Krets of groate kaardebol. Mèt de rón zaodbölkes woort vreuger wöl gekemp of gevold. De naam vollersjkroed woort toen ouch gebruuk. Deze kaardebol kump in 't wild allein, en zeldzaam, veur in Zuud-Limburg.
Kaardebol (groate)
thumb|250px|De Zaodbol van krets of de groate kaardebol Wille kaardebol of krets (Dipsacus sylvestris en/of Dipsacus fullonum) ies 'n (wil) plant oet de kamperfoeliefamilie. Dao zint waal 15 soorte kaardebolle. De naam kaarde geit truuk nao 't Latiense cardu, wat distel beteikent, meh óndanks dat de plant euveral sjtekele haet ies 't gein distelsoort. Dipsa kump oet 't Grieks en beteikent doorsj. De sjtand van de blaar ies zoadanig dat ze 't water optimaal kènt gebruke: 't verzamelt ziech in de oksel.
Kènmerk en gebruuk
'n Kènmerk van de plant ies de sjtekelige zaodbol, woamèt in vreuger jaore wöl en liene (vlas) woort gevold en gekemp, In Zuud-Limburg en ouch op 't Belsj woort daoveur 'n gekweekde soort kaardebol (de Dipsacum fullonum) geteeld veur de textielindustrie. In Soiron (Belsj) sjteit 'n druègsjuur, oet 1836, neve 't kèsjtièl. In vreuger jaore, toen de textielindustrie in 't dörpke nog bleujde, woorte hie de kaardebolle opgesjlage en gedruèg. Mèt die kaardeböl woort de wöl gekemp. De veurgevel van dees sjuur haet miè es 90 ventilatieloker. De textielindustrie besjtóng oet sjpinnerieje en weverieje.
Ouch gebruukde me de sjtekelbol veur kanne en kroeke oet te kretse en zuver te poetse. Daovandan de naam krets(e). Mèt 't water probeerde me 'n sjoan huid te kriege, tege vlekskes en sjproete. Hekse zouwe ziech mèt de böl de haore gekemp höbbe. thumb|Krets ies 'n deursjtige plant thumb| Dipsacus fullonum
Christeleke symboliek
De kaardebol herinnert aan 't lieje van Christus en de martelaere: "Wiemiè lijd hun weurt aangedoon, wie hoager ze greuje".
Soorte
In Nederland en Belsj kènne v'r: De versjillende name van de plant wieze nao 't uterlik van de zaodbol of nao 't gebruuk.
Haute-Vienne
thumb|Ligking van 't departement Haute-Vienne. 't Departement Haute-Vienne is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 87. 't Is gelaengen in 't centraal-wèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Creuse, Corrèze, Dordogne, Charente, Vienne en Indre. De houfstad is Limoges.
Stripverhaol
E stripverhaol is e verhaol wat besteit oet 'n serie op 'n rij (strip) gezatte pleetsjes mèt daobij de door de figure gesproke teks in 't pleetsje aongegeve. De lengde vaan e stripverhaol kin variëre vaan ei rijke tot e book vaan tientalle blajer.
Oontwikkeling en genres
Allewel tot 't stripverhaol veurluipers heet die trökgoon tot zeker de middeliewe, en in de negentienden iew in de teikeninge vaan Rodolphe Töpffer en de verhaole vaan Max und Moritz (door Wilhelm Busch) 'ne belaankrieke veurluiper vinde, oontstoon de ierste strips begin twintegsten iew in Amerikaanse gezètte. Nao d'n Ierste Wereldoorlog weure de stripverhaole lankzaam euvergenómme door de Europees gezètte. In 't Belsj verhef Hergé (mèt zien stripserie Tintin/Kuifje) al veur d'n oorlog 't stripverhaol tot 'ne kunsvörm; in Nederland oontsteit 'ne mingvörm mèt 't feuilletonverhaol bij Marten Toonder. Nao d'n Twiede Wereldoorlog koume lang stripverhaole in gebruuk, veural veur (jong of awwer) kinder bedoeld. Dao-oonder zien in Europa Suske en Wiske en Asterix de Galliër. Roontelum d'n Amerikaanse Donald Duck oontsteit daankzij Carl Barks 'n ganse wereld vaan strips, die sinds jaore wekeleks in e blaad versjijne. Ouch zier Amerikaans zien de superheldestrips, roond figure wie Superman en Batman, die in Europa veural 'n cultversjijnsel zien meh in Amerika al tientalle jaore maoteloes populair zien. 't Leze vaan strips door pubers, joonkvolwassene en volwassene is e versjijnsel oet de nerdcultuur.
Neve Europese strips en Amerikaanse comics gief 't ouch in Japan 'n bleujende traditie, bekind es manga. De manga goon deils trök op awwer Japanse kunsvörm en versjèlle daodoor wezelek vaan hun westerse pendante. De lèste decennia weure ze ouch in Europa en Amerika geleze. Ouch 't leze vaan manga door volwassene gelt es teike vaan nerdcultuur, in Japan bekind es otaku.
Nog 'n aander genre is de graphic novel (lètterlek 'geteikende roman'). De definitie daovaan ligk neet vas, meh in eder geval geit 't um e serieus soort stripverhaol wat wezelek mie literair is es de gemiddelde strip. Ze drejje in groete maote um 't verhaol en wèlle soms expliciet de vergelieking mèt de 'groete' literatuur oetlokke. Mainstreampopulariteit haolde Maus van Art Spiegelman. In Nederland woort Dick Matena bekind mèt zien 'verstrippinge' vaan gesjreve romans.
Limbörgstaolege strips
't Gief 'n aontal strips in 't Limbörgs, dèks vertaolinge vaan bestaonde strips. Zoe kaome twie Asterixverhaole en diverse Suske en Wiskeverhaole oet die diverse Limbörgse dialekte combinere, en gief 't 'n Kuifje (Kèèfke) in 't Hessels. Oersprunkeleke strips in 't Limbörgs zien Waore die ouch veur e Preuvenemint gekoume (in 't Mestreechs) zoewie de themastrip Ambiorix, in neet minder es 30 versjèllende dialekte.
Jo Rutten
Jozefus Alphons Marie (Jo) Rutten (Hael en Panhael, 20 mei 1934) is eine Nederlandjse ruter.
Jo Rutten haet tweë keër es dressuurruter aan de Olympische Sjpele mètgedaon, zoawaal individueel es in teamverbandj. Hae naom de eësjte keër individueel en same mèt zien team, wiejer besjtaonde oet Marjolijn Greeve en Louky van Olphen-van Amstel, deil aan de Sjpele van 1976 in Montreal. Individueel behaolde hae mèt zien paerd Banjo ein èlfde plaatsj in de kwalificatiewedsjtried en ein neugende plaatsj in de finale mèt ein puntjetotaal van 1189. Es lid van 't dressuurteam woort mèt zien paerd Lucky Boy een zevende plaatsj in de wach gesjleip mèt ein totaal van 4380 puntje. Biej zien tweëde deilname op de Sjpele van 1984 in Los Angelos waas hae individueel minder succesvol. Hae woort mèt zien paerd Ampère mer 28e, wodoor hae veur wiejer deilname in de finalewedsjtried waas oetgesjakeld. 't Team, wiejer besjtaonde oet Tineke Bartels-de Vries en Annemarie Sanders-Keijzer, behaolde ein verdeenstelikke veerde plaatsj mèt ein totaal van 4586 puntje.
Nao zien sjportieve loupbaan woort Rutten, dae privé ein aannumersjbedrief runde, bóndjscoach van 't Nederlandse dressuurteam. Ouch woort hae internationaal jurylid veur dressuurwedsjtrieje.
Leo Horn
thumb|Leo Horn Leopold Sailvin (Leo) Horn (Zitterd, 29 augustus 1916 - Amstelveen, 16 september 1995) waas eine Nederlandjse voetbalsjeidsrechter op internationaal niveau, textielhanjelaer en verzètssjtriejer in de Tweëde Waereldaorlog.
Jeug
Horn woort gebaore in Zitterd es buurtgenootje van Toon Hermans. Same organiseerde ziej circusveursjtèllinge: Hermans trooj op en Horn waas de 'directeur.' "De opbrèngs waas voldoende óm eine daag lekker misselik te zeen van de zawte drop." Horn ziene vader waas veëhanjelaer. Vanaaf zien zösde deeg hae aan voetballe. In 1928 vertrok 't gezin Horn nao Amsterdam. Dao bezoch hae de HBS. Daonao woort hae, zelf joods, jóngste bedeende biej de joodse textielfirma Lehmann & Co. Zien carrière verleep veursjpoedig: bènne ein paar jaor waas hae opgeklómme tot vertaengewoordiger. Ouch in Amsterdam voetbalde hae totdat ein kneeblessure op zien zevetieënde dat wiejer ónmeugelik maakde. In 1933 woort hae amateursjeidsrechter, en hae deeg dat zoa good dat hae vief jaor later al de kampioenswedsjtried in Amsterdam moch fluite. In 1938 sjtapde hae euver nao de KNVB.
Aorlog
In 1941 kreeg de firma Lehmann eine Verwalter, dae 't joodse personeel, wo-ónger Leo Horn, óntsjloog. Horn, van nature 'ne man mèt de neuëdige bravoure en mood, naom ein valsje identiteit aan. Hij hólp tieëntalle óngerdukesj aan veilige adresse. Later sjloot hae zich aan biej de Sabotagegroep Amsterdam-Zuid. Dao-in naom hae deil aan ein aantal riskante acties, zoa-es de euverval op tweë Duutsje munitiewages. Nao de bevrijding kaom hae biej de militaire pelitie van de Bènnelandjse Sjtriedkrachte. Dao sjmaakde hae de voldoening mit te wirke aan de óntmaskering van de SD'er dae destieds zien zöster hèj gearresteerd en häör tweë jaor Bergen-Belsen hèj bezörg. Doordat Horn al vreug 't ware karakter van de Duutsje bezètter doorzaog, euverlaefde 't groatste deil van zien femilie de aorlog. Allein ziene broor, dae ouch biej 't verzèt waas, kaom óm in Sobibór.
Sjeidsrechter
Nao de aorlog pakde Horn zien werk es sjeidsrechter weer op. In 1948 floot hae veur 't eësj eine wedsjtried in de hoagste klasse van de KNVB. Drie jaor later woort hae op de internationaal lies gezat. Naodat hae drie lanjewedsjtrieje hèj geflaote (Èngelandj-Belsj, Saarlandj-Noorwege, Èngelandj-Hongarije) kroog hae in 1953 de felbegeerde FIFA-badge. En al sjnel woort hae ein van de bekèndste en meis gevraogde sjeidsrechters in de waereld. Nao hujige maotsjtave waas hae 'ne heël autoritaire man; d'r waas in 't veldj mèr eine de baas, en dat waas hae. Wiej de jónge Willem van Hanegem èns protesteerde taenge ein besjlissing van Horn, reageerde dae door häöm eine sjöp ónger zien achtersjte te gaeve. Ouch door zien excentriek gedraag woort hae beroemd. Hae waas de eësjte sjeidsrechter dae neet sjteevas in 't zjwart gekleid góng, mèr ouch in ’t gries, dónkerroad of dónkergreun. Ouch waas 't 'ne man mèt heël oetgesjpraoke meininge, die hae jaorelank opsjreef in ziene column Voetbalmeditatie in 't AVRO-blaad Televizier. Daobiej sjpaarde hae ouch de voetbalbesjtuurders neet, wat zien carrière sjtèllig gein good haet gedaon. Want ouch al woort hae gezeen es eine internationale top-arbiter, ein WK-finale haet hae noats geflaote, en veur 't toernooi van 1966 woort hae neet èns oetgeneuëdigd. Op 31 augustus van dat jaor floot hae ziene 133ste en lètste wedsjtried, 't vrundjsjappelike duel Ajax - Bulgarije.
Lètste jaore
Ouch zakelik góng 't Leo Horn nao de aorlog veur de wèndj: begin 1946 begoosj hae zien eige sjtóffezaak, en nao groate zakelike successe bezaot hae ein kete van 16 winkels, die ziene naam droge. In 1992 verkoch hae de zaak. Hae maakde 't nog mit dat ziene opvolger dees bènne tweë jaor failliet wist te laote gaon. Horn is tweë maol getrouwd gewaes en hèj ein dochter, Elles. Zien groatste hobby's ware paerdrieje (in 1954 waas hae Nederlands kampioen jachrieje) en veural jage. Dees lètste bezigheid leijde in 1963 tot ein groate rel, wiej hae in de Noordoaspolder ein kat doadsjoot, nao eige zègke ómdat 't deer "pardoes in de baan van de kogel waas gesjprónge." In 1987 óntmoette hae weer zien groate leefde, Arla Dothee, womit haet zien lètste jaore gelökkig doorgebrach in Culemborg. In 1992 woort hae getróffe door ein beroerte, wovan hae hersjtèlde, mèr ein tweëde, veer jaor later, woort 'm fataal.
Belangrieke wedsjtrieje
D'r ware 42 sjeids/grensrechters oetgeneuëdigd veur 29 wedsjtrieje. Leo Horn kroog mèr leefs drie wedstrieje. Daobiej ouch de kwartfinale mèt Chili, wovan eërder tweë wedsjtrieje oet de handj ware geloupe:
Theresia van Lisieux
thumb|Thérèse es 13-jaorige Theresia van Lisieux of de klein Theresia, ies 'n Franse heilige. Häöre echte naam ies Thérèse Martin en de kloasternaam heisj: Thérèse de l'Enfant-Jésus et de la Sainte-Face. Ze woort gebore in Alençon op 2 januari 1873 en sjtorf in op 24-jaorige laeftied in Lisieux (Normandië) op 30 september 1897, aan tuberculose. Ze liek begrave in de Theresiabasiliek in Lisieux (oet 1937), die speciaal veur de heilige ies opgetrokke.
Toen Thérèse 15 jaor oud waor, moch ze mèt speciaal toesjtumming van paus Leo XIII intrae bie de zuustersj karmelietesse in Lisieux. Twiè zuustersj van häör waore hie ouch al ingetroje en 'n driede zou later volge. In 1890 deeg ze häör professie. Drie jaor later kreeg ze de zörg euver de novice.
Autobiografie
In 1898 versjeen postuum häör autobiografie "Histoire d’une âme", die besjtóng oet drie manuscripte in 'n bewèrking van häör zuuster Agnès de Jésus. 't Book houw 'n geweldig succes en woort in miè es vièrtig tale vertaald.
De oarsjprónkelike cahiers A,B en C woorte in 1956 in facsimile, mèt inleiding en aanteikeninge, oetgegeve door François de Sainte-Marie: Manuscrits autobiographiques de sainte Thérèse de l'Enfant Jésus.
Krødsherad
De gemeintecode is 0622.
Theresia van Lisieux
Autobiografie
De Nederlandse vertaling volgde in 1957: Mijn roeping is de liefde, 1957. Vertaling door Th. Keulemans, Werken van de kleine H. Theresia van Lisieux (2 deile, 1953–1957; incl. breve en gediechte).
Ideaal
Theresia's ideaal waor de leefde van God te laote oetbleuje door troew in de dagelikse klein dinger en 'n radicaal broederlike leefde. Zij koes 't gelouf op 'n intense meneer euverbringe. Ze zoog 't gebed es 'ne sjakel nao de waereld. ze wou "in 't hart van de kèrk de Leefde zin". Häöre eenvoudige lièr, woa-in 't christelik ideaal van volmaakdheid weurt veurgesjtèld es realiseerbaar in edersj concrete waereld hèt "häöre kleine weeg". Dees visie haet groate invloed gehad op de geistelike leveswies van de 1e hèlf van de 20e ièw.
Heiligverklaoring
Naodat Theresia in 1923 zaligverklaord waor, woort ze in 1925 door Pius XI heiligverklaord. In 1927 woort ze oetgerope tot petroanheilige van alle katholieke missies. In 1997 woort ze verheve tot kèrkleraar. Ouch ies ze petroanes van Frankriek en Rösland. In hièl väöl Franse kèrke sjtoon beelde van häör of ies 'n altaor veur häör ingeriech.
Fièsdaag
Häöre fièsdaag (namesdaag) ies op 1 oktober.
Maedsjesname
Maedsjesname, die aafsjtamme van Theresia zint: Theresia, Theresa, Teresa, Thérèse, Trees, Tessa of Thera.
Attribute
thumb|Theresiabeeld in de [[Kloes (weuning)|kloeskèrk van Slevevrouw in Warfhuizen]] Häör attribute zint: 'n broen karmelietekleid mèt beige cape en zjwarte sjluier, bloate veut, en in de heng 'n kruus mèt roaze, nao 'n bekènd gezèkde van häör: "Iech wil 't roaze laote regene (=zegene) op de waereld".
Limburgse kèrke gewiejd aan Theresia
In Belsj:
'n Andere bekende heilige Theresia ies Theresia van Avila. Um de twiè oetrein te houwe weurt Theresia van Lisieux ouch waal de "klein Theresia" geneump.
Watertaore in Sjömmert
thumb|De watertaore in Sjömmert De Watertaore in Sjömmert, auchwaal de Reus van Sjömmert geneump, is 'n 38 mèter hoage watertaore in Sjömmert in de gemeinte Beekdaele in de Nederlandsje provincie Limburg. De watertaore lik in de kern van Sjömmert, bie 't kruuspunt Taoresjtraot/Hagenswaeg/Achter Sjömmert/De Beckhofwaeg. De taore dateert oet 1927 en woort óntworpe door architec Jos Wielders, dae zich leet inspirere door de architectuur van de Amsterdamse Sjoal.
Baove in de taore bevond zich tot de Twiède Wereldoorlog e restaurant, dat bekind sjtóng ónger de naam "Oranje Restaurant". De taore is in de jaore '70 en '90 van de 20e ièw en recentelijk eind 2008 opgeknap. Sinds 29 mei 1997 haet de taore de sjtatus rieksmonument. WML (Waterleiding Maatschappij Limburg) haet de taore in 2015 verkoch aan de Sjömmertse óngernummer Nico Eurelings.
In 2021 öpende "De Reuch" wo-in, op versjillende verdepinge, 'ne winkel, 'n restaurant, 'n preuflokaal, 'n broewerie, 'n sjmaaktheater en 'n oetzichpunt zin gesitueerd.
Trivia
De videoclip van 't nummer "Entertain You!" van Within Temptation is daels opgenomme in de watertoare.
Surrealisme
't Surrealisme is 'n kunsstrouming oontstande in 't begin vaan de twintegsten iew.
Stèlling
thumb|right|'n Foto vaan surrealis Salvador Dalí.D'n term surrealisme kump oet 't Frans. Lètterlek beteikent 't bove 't realisme (sur-realisme). 't Doel vaan de kunsstrouming is daan ouch 'n nui superrealisme te bereike door de logica te bespotte en 't oonderbewuste aon te spreke. 't Onderbewuste woar toen 'n nui begrip vaan psychiater Sigmund Freud dee väöl invlood heet gehad op de kuns.
Kunstenere
In de kuns gebruuk me dèks 'ne realistische stijl en beeldt me dèks alledaogse dinger oet, meh realistisch zien de aofbeeldinge neet. De dinger die weure aofgebeeld zien zoe geplaots tot ze onrealistisch zien. Op die meneer doen de sjèlderije ouch wel dinke aon 'nen druim. Bekinde kunsteneers zien René Magritte, Salvador Dalí, Joan Miró, Paul Delvaux, Max Ernst en Man Ray.
A3 (Belsj)
thumb|D'r A3 D'r A3 is 'n Belsje autobaan die de hoofsjtad Brussel mit Luuk en d'r A44 bei g'n Dütsje sjtad Oake verbingk. Bei 't Oakese sjtadsdeel Lichtenbusch geet 'r de grens uëver. De autobaan is ungerdeel va d'r E40. D'r 136 kilometer langen A3 vurmt e wichtige oeës-wessjakel op 't Belsj en is 'n autobaan die ungerdeel vurmt van 't radiaal weëgnetwerk rongelum Brussel. De autobaan begint in 't oeëste va Brussel en lup wieër via Leuve richtóng Luuk, oeë zie bei 't Knouppunt Loncin mit d'r A15 krüts. 't Twieëde sjtök heësj de "Autoroute Roi Baudouin" en betref 't sjtök t'n oeëste va g'n sjtad Luuk, dat durch 't Lank va Herf lup. De letste kilometesj ligke i g'n Platdütsje Sjtrieëk en i g'n Dütsjsjproakige Gemingsjap. De verkieërsdoele weëde vanaaf Wellekete op 't Dütsj wiergegeëve.
Tusje Herf en Walhorn ligk parallel neëve d'r weëg 't gleis va g'ne HSL 3, dat Luuk mit Oake verbingk.
Gesjichde
De ieësjte planne vuur d'r A3 sjtamme oet de joare '50. 't Sjtök tusje Oake en Luuk woeëd same mit d'r A13 in 1964 veëdig unger d'r naam Autoroute Roi Baudouin. 't Tracé Luuk-Brussel woeëd tusje 1969 en 1973 aagelag.
Trivia
Tusje Tienen en Waremme (Borgworm) passeert de autobaan aafwisselend Vlaamsj en Waals grónkgebeed, durchdat zie vriej rech durch 't grensgebeed lup, dat grillige grenze hat. Óch lup zie vuur sjlechs e paar kilometer durch de provincies Waals-Brabant en Belsj Limburg, dewiel de res va g'n autobaan uëver 't grónkgebeed va Vlaamsj-Brabant en provincie Luuk lup.
Helje (gemeint)
Helje (Dörp veur de inwoeëners; Hollandse naam: Helden) is 'n dörp in de gemeinte Pieël en Maas in Nederlands Limburg.
Tot 2010 waor Helje 'n zelfsjtenjege gemeint, mèt 'n oppervlak van 69,23 km² en op 1 juli 2008 19.545 inwoeëners. Binne dees gemeint laoge boete Helje ouch de volgende kerne:
't Gemeintehoes sjtong in Kepèl.
Wapen en vlag
Op 28 september 1867 werd aan Helje 'n gemeintewapen toegekindj, destieds letterlik umsjreve as volgt: ziende 'n sjild van lazuur (blauw), belaje mit 'ne nao veur gekierde St.Lambertus in bissjoppelik kleid van goud, hoijende in de linkerhank 'n zwaard en 'ne palmtak, in de rechterhank 'ne bissjopsstaf, alles van goud, 't gehiel umgaeve van 't randsjrift gemeintebestuur van Helje (Limburg).
In 1969 werd 'ne gemeintevlag ingestild, bestaonde oet zes groete en zes kleine banen, langs de bokszijde aafwisselend in gael en blauw en in de vlucht van blauw en gael. De zes aevenhoege banen duiden op de zes kerkdörpen en de zes gehuchten waoroet de gemeinte Helje oorspronkelijk bestong. Door de aafwisselende kleur van de banen ontsteit 'n sjeidingslien, die verticaal door de vlag lupt. Deze lien stilt veur de taal- of dialectgrens wilke door de gemeinte löpt en aanguft det ten noorden van de lien Weert-Venlo 't Braobants-Gelders dialect en ten zuje hiejvan 't 'echte' Limburgs dialect gesproken wurdt.
Historische inwoeëneraantalle
(v1830=100)
Greun: Gemeint Helje Blauw: Provincie Limburg
Dialek
G. Engels makde in 1965 'n woordelies van opvallende Heljese weurd: Heldense rariteite.
Sotsji
thumb|Sotsji i vogelperspektief thumb|De promenade va Sotsji in 1973 Sotsji (Roessisch: Сочи, Soči) is 'n Roessische sjtad in 't zude va Kraj Krasnodar, get noardelig va g'n grens mit Abchazië. Zie ligk aa g'n Zjwate Zieë, op de oetluëpesj van 't Kaukasusgebirgde. In 2010 hat zie 343.334 iwuënesj. Vólges de letste vólkstellóng van 2002 is 67,5% va de bevölkeróng etnisch Roessisch en guëf 't 'n groeëte minderheed Armene van 20,2%.
Sotsji is ing va de bekangste Roessische badplaatsje en hat e subtropisch klimaat. De kössjtroak weëd óch de "Roessische Rivièra" genumt. In 't Sovjet-tiedpèrk zint hei vöal hotels en resorts geboewd. 't Toerisme floreert hei nag ummer. De agglomeratie Groeët-Sotsji is 147 kilometesj lang en weëd de langste sjtad va g'n welt genumt, meh feitelig besjteet zie oet mieërdere plaatsje parallel aa g'n kös. Dees agglomeratie lup va de reveer de Sjepsi bis aa g'n Psou, die óch de grens is mit Abchazië.
2010
2010 (MMX) waor e gewoen jaor wat op 'ne vriedag begós op de Gregoriaanse kalender. Umdat 't dit jaor 200 jaor geleje waor dat Chopin gebore woort (1 mièrt 1810) ies 2010 oetgerope tot Chopinjaor.
Persoen vaan 't Jaor
Mark Zuckerberg
Films
Hei 'n lies vaan films die zien oetgebrach in 2010:
Meziek
Hei 'n lies vaan albums die zien oetgebrach in 2010 (Albums op alfabet):
Alpes-de-Haute-Provence
thumb|Ligking van 't departement Alpes-de-Haute-Provence. 't Departement Alpes-de-Haute-Provence is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 04. 't Is gelaengen in 't zuudoeaste, grenzendj aan Italië enne departemente: Alpes-Maritimes, Var, Vaucluse, Drôme en Hautes-Alpes. De houfstad is Digne-les-Bains.
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Klas (biologie)
Inne taxonomie, de indeilingslieër vanne systematiek inne biologie, is 'n klas of klasse 'n rang of e taxon in die rang. 'n Klas besteitj oet ein of mieëder ordes. Ein of mieëder klasse vörme same den 'n stam.
Inne syntaxonomie, de indeilingslieër vanne synsystematiek vanne plantjkónde, is 'n klas de hoogste rang of e syntaxon in die rang. 'n Klas besteitj oet ein of mieëder ordes.
1480
1479 - 1480 - 1481
Nui Testamint
't Nui Testamint, aofekort 't NT, is 'n verzaomeling vaan 27 gesjrifte oet 't vreug Christendom op 't Aajdgrieks, wat Zjezus Christus verkondeg es de Messias en Zoon vaan God dee is gekomme um Israël en de wereld te redde vaan de oondergaank. 't Nui Testamint is de twiede haaf vaan de Biebel, 't heileg book vaan 't Christendom. 't Ierste haaf vaan de Biebel, 't Aajd Testamint, kump groetdeils euverheer mèt 't heileg book vaan 't Joededom: de Thora. 't Nui Testamint is dus 't momint boe 't Christendom ziech aofsjeid vaan 't Joededom. Toch verwieze de nuitestamintische gesjrifte dèks nao 't Aajd Testamint. Alle riechtinge vaan 't Christendom gebruke de Biebel, mèt bei Testaminte, es basis vaan 't geluif en 't woord vaan God.
D'n term "Testamint" is aofgeleid vaan 't Latien testamentum, wat op 't Hebreeuws "בְּרִית" (berît) geneump, "διαθήκη" (diathēkē) op 't Aajdgrieks en ouchwel "boond" op 't Limbörgs. In plaots vaan 't "Nui Testamint" weurt daomèt ouch soms op 't Duits gesproke vaan "den Schriften des Neuen Bundes" ofwel de Gesjrifte vaan 't Nui Verboond.
Me verdeilt 't Nui Testamint in veer deile:
Apocriefe bij 't Nui Testamint
Dees apocriefe beuk hure neet bij 't Nui Testamint: ze weure neet door de roems-kathelieke of prottestantse kèrke erkind. Sommege vaan dees beuk zien neet bewoerd gebleve en allein bekind oet verwiezinge door Kèrkvaajers, aandere zien gedeiltelek euvergelieverd, dèks es versjendeleerde papyrus. De rei tot dees beuk zoe slech bekind zien, is tot ze al vreug door Hiëronymus en Augustinus zien verworpe. De beuk waore in gebruuk bij aander christeleke struiminge es de orthodoxe. De in de beuk gepropageerde theologie versjèlt soms hendeg vaan wat me in conventioneel christendom gewoen is. Dit gelt veural veur de gesjrifte vaan 't gnosticisme. Umtot dees gróp in Egypte bezunder actief waor (en ouch umtot in 't druug Egyptisch klimaot vergete papyri neet zoe gaw vergoon), zien väöl vaan dees gesjrifte in 't Koptisch euvergelieverd.
Oonder de apocriefe bij 't Nui Testamint zien:
G20
De Gróp vaan 20 (G20, Ingels: Group of Twenty) is 'ne gróp bestaonentere oet 19 len én de Europese Unie (EU) die es buut heet e polletiek forum te zien veur samewèrking en beraod mèt betrèkking tot 't internationaal financiëel systeem. De G20 lieket daomèt väöl op de G7, boe de EU ouch deil vaan oetmaak.
Gezamelek besloon de G20-leje vaan de G20 zoe'n 90% vaan 't wereldwied bruto nationaal produk, zoe'n 80% vaan de wereldhandel (inclusief handel binne de EU) en twiedaarde vaan de wereldbevolking.
Samestèlling
Hei volg 'n lies vaan de G20-lede: * Argentinië
De logica vaan dees samestèlling steit neet in lijn mèt de officieel raison d'être vaan de G20. Zoe stilt de Gróp zelf tot heer de 20 wereldikkenemieë vertegeweurdeg die de "groetse, belaangriekse en invloojriekse wereldwied" zien. Dit is evels neet 't geval: zoe zien Spanje (de 14e ikkenemie), Nederland (18e), Zweitserland (19e) en Belsj (26e) neet direk vertegeweurdeg (al zien, op Zweitserland nao, al dees len wil indirek via de EU vertegeweurdeg), wijl Saoedi-Arabië (20e ikkenemie), Argentinië (21e) en Zuid-Afrika (33e) wél lid vaan de gróp.
De wirkeleke logica vaan de G20 is es volg: de len vaan de originele G8 (dat wil zègke, de G7 plus Rösland), de EU en de aandere groetste ikkenemieë die noch lid zien van de aw G8, noch lid zien vaan de EU.
Toch geit ouch hei de formule neet gans op: Zweitserland, Noorwege en Taiwan zien ouch neet lid vaan de G20 (ouch neet indirek via de EU, want 't zien gein EU-lidstaote). Dit tot groet protes vaan Noorwege. De aofwezegheid vaan dees drei len kin mesjiens weure oetgelach op basis vaan polletieke reies: Zweitserland en Noorwege behure bis de Europese Ikkenomische Ruimte, boe de EU stèlt de hoofzakeleke polletieke vertegeweurdeging te höbbe, en Taiwan weurt neet erkènd door China ('t lèste land is e belaangriek lid vaan de G20).
Limbörgers zien indirek of direk vertegeweurdeg door de G20, aofhenkelek euver welk land me sprik. Belsj en Nederland zien indirek vertegeweurdeg via de EU en mage routerend ouch deil oetmake vaan de bijeinkomste. Duitsland is ummertouw deil vaan de G20-bijeinkomste.
Arvidsjaur
Arvidsjaur is 'n gemèndje in Norrbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 6.797 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 5.699,06 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1,2 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
3,35% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Kaaimaneilen
Bestuurleke indeiling
De Kaaimaneilen weure verdeild in zes distrikte, die allein administratief weerde höbbe. Vijf daovaan ligke op Grand Cayman.
Fysische geografie
De Kaaimaneilen ligke zuielek vaan Cuba en wesnoordwestelek vaan Jamaica; vaan allebei ligke ze hoonderde kilometers eweg. De eilen zien koelek 'n geografische einheid: in 't ooste ligke kort nevenein de eilendsjes Little Cayman en Cayman Brac, mie es hoonderd kilometer westeleker ligk Grand Cayman. De eilen bestoon oet leistein, aongevöld mèt koraol, en steke wieneg bove de zie oet. 'n Oetzundering is The Bluff op Cayman Brac, wat op 43 meter huugde kump.
Levende natuur
Zoogdiere zien op dees eilen (um begriepeleke reies) beperk tot zes soorte vleermuis, die dèks mèt Cuba en/of Jamaica weure gedeild, versjèllende ziezoogdiere en de Midde-Amerikaansen agoeti (Dasyprocta punctata), dee is ingeveurd. De veugel umvatte 230 soorte; boevaan 'rs 131 zeldzaom of daolgas zien, en twie endemisch: d'n Amerikaonse roedstart (Setophaga ruticilla) en 't Cubaons dikbeekske (Melopyrrha nigra). De roedougliester (Turdus ravidus) waor ouch endemisch (op Grand Cayman) en is oetgestorve. Versjèllende aander soorte koume boete de Kaaimaneilen allein veur op Cuba en/of Jamaica. 'n Intrèssant reptiel is de blauwe leguaon (Cyclura lewisi), dee endemisch is op Grand Cayman en kritiek bedreig weurt.
Cultuur en demografie
De euvergroete mierderheid vaan de bevolking, die oongeveer 55.000 lui tèlt, woent op Grand Cayman; de aander twie eilen höbbe mer good 2.000 inwoeners.
Etnische gróppe
De Kaaimaneilen kinne 'n groete diversiteit aon nationaliteite: oongeveer de hèlf vaan de bevolking is geine Kaaimaneilander. Oongeveer 69% vaan de bevolking is creools.
Taol
De officieel taol vaan 't territorium is 't Ingels. De eilanders spreke dao 'ne variant vaan dee door Ethnologue neet es apaarte taol weurt gezeen, meh es Ingels dialek; dit in tegestèlling tot aander creooltaole in de regio.
Religie
De bevolking is in groete mierderheid christelek. Versjèllende genoetsjappe zien vertroje, meh de presbyteraone en kathelieke zien de groetste gróppe.
Historie
Op zien lèste reis, in 1503, deeg Columbus de Kaaimaneilen aon; heer zaog ze tenminste ligke, en neumde ze Islas de las Tortugas, nao de sjèldpadde die heer op 't eiland voont. De eilen hadde gein inheimse bewoening en bleve ouch de koumende iewe gooddeils oonbereurd. Wel dege aander zielui ze nog aon, wie Francis Drake in 1586. Heer herneumde de eilen Cayman Islands. Mesjiens bedoelden 'r de groete blauwe leguaon (zuug bove); kaaimane koume in eder geval op dees eilen neet veur. Pas roond 't midde vaan de zeventienden iew kaome ziech Britte op de eilen vestege, die vaanaof 't ieder vereuverde Jamaica kaome. Bij 't Verdraag vaan Madrid in 1670 naome de Britte dees eilen officieel in. Pas in de jaore 1730 kaome de bewoening en economie vaan de eilen pas good op geng; roond deen tied woorte ouch de ierste slaove nao de eilen gehaold. Tot 1962 maakde de eilen politiek deil oet vaan Jamaica; wie dat eiland 'n oonaofhenkelek Commonwealth realm woort, koppelde me de Kaaimaneilen los en woorte ze 'n otonoom gebeed. Sinds deen tied höbbe de eilen ziech sterk oontwikkeld es belastingsparadies, wat de vesteging vaan boetelandse bedrieve aontrèkkelek maakde. Bedreiging veur 't land en ziene veurspood blieve de orkaone die de eilen um de paar jaor rake.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume bittekes informatie vaan en:List of birds of the Cayman Islands en en:List of mammals of the Cayman Islands.
Long Beach
Mèt Long Beach weurt meistel de volgend plaots bedoelt:
Aander plaotse in de VS:
Mitklinker
'ne Mitklinker of consonant is 'ne klank wobie de lóch neet óngesperdj dore móndj nao boete kan; 't taengeneuvergestèldje van 'ne klinker. Bieje stumloeaze bilabiale plosief wie in aap vergaortj de lóch zich ieës veure aafgeslaote luppe, wonao d'r mit e pluufke nao boete kump. Bieje alveolaire nasaal wie in noeat is de móndjhäöldje aafgeslaoten en kump de lóch dore naas d'roet. Bieje stumloeazen alveolaire sibilant wie in saap geit de tóng ómhoeag nao 't verhieëmeldje, wodoor de äöpening nejjer wuuertj en 'n sisklank óntsteit.
De wies worop 'ne mitklinker wuuertj oetgespraoke kan waeren óngerverdeildj in: plosief, fricatief (worónger sibilant), nasaal, approximant, tril, tik, lateraal en halfklinker.
De plosieven en fricatieve kónne wiejer waeren óngerverdeildj in stumloeas en stumhöbbendj (in anger spraoke kónne alle mitklinkers det). Bie 'ne stumloeaze mitklinker trille de stumbenj neet mit; bie stumhöbbendje waal.
Middelfrans
Middelfrans is 'n veurluiper vaan 't gewoen Frans, en oontstond roond 1340. 't Waor 'n dialek vaan 't e groet deil vaan 't volk, en is gekoume oet 't Aajdfrans. Frans I vaan Fraankriek besloot in 1539 tot Fraankriek mer ein taol moch höbbe. Wie bleek tot 't Middelfrans de mies gesproke taol waor op dat momint, woort dit de algemein taol. Aon 't begin vaan de zeventienden iew, zoe roond 1611, woort 't Middelfrans vervaange door 't Modern Frans.
Verandering vaan Aajd- nao Middelfrans
Bij 't Middelfrans verloor de taol gaans de declinatie. Daomèt meint me 't verandere vaan de vörm vaan e naomwoord um de grammatikaol functies vaan dat woord in 't zinsverband aon te duie. In 't Limburgs gebruuk me dit nog altied zoe. Dit nump me 'n gehiel analytische taol. 't Aajdfrans had ouch nog väöl mie wäörd oet 't Gallisch, dewijl 't Middelfrans väöl Latiense wäörd gebruukde. Hiel väöl Italiaanse wäörd vervónge wäörd in 't Frans op gebiede wie 't leger, de literatuur en architectuur.
Verandering vaan Middel- nao Modernfrans
't Frans vaan allewijl is bekans neet mie fonetisch. Tege filles (meidskes), zeet me fiej en neet fieles (zoe es me es ierste zou dinke es me 't woord veur zouw leze). Evels woort in 't Middelfrans wel bekans ummertouw fonetisch gepraot. Al zag me sinds 't gewoen Frans get aanders tege filles, de spelling is bekans 't zelfde gebleve. De Franse spelling is daodoor veural gebaseerd op historie.
Aander versjèlle in 't Middelfrans is de oetspraok veur ou, oi en ai. Tege ou zeet me (in Limburgse spelling) allewijl oe, terwijl vreuger zjus oow woort gezag (zjus wie dat in 't Ingels nog altied gebäört). Tege oi zeet me allewijl oewa, dewijl me vreuger zjus oewai zag. De i bleef toen in stand. Tege ai zeet me allewijl ae (zoewie me in väöl Limburgse dialecte maetje en plaetje zeet. Ouch hei zien v'r weer de i wegvalle.
Lier (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Lier in de pervincie Buskerud. Lier is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Buskerud in Nórwaeg. De gemeinte had 21.874 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 302,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 72,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0626.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 8,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Nye County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Nevada thumb|200px|Ligking vaan Nye County Nye is 'n in 1864 gestiech graofsjap in Nevada, VS. 't Is verneump nao de gelieknaomege stam die hei leefde. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Tonopah.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 47.031 km² boevaan 47.000 km² land is en 31 km² water.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Graaf Huyn College
't Graaf Huyn College is 'n sjoalegemeinschap in Gelaen mit circa 1700 leerlingen en is óntsjtange oet 'n fusie tösje Sjoalegemeinschap St. Michiel, Albert Schweitzer Sjoalegemeinschap, Sjoalegemeinsjap Don Bosco en Mavo St. Anna. De naam van 't college verwies noa 't addelik gesjlach Huyn dat in Gelaen en omsjtreke hoar leefgebied hei.
De ongerwiessoorte die weure gegève zin kaderberoepse leerwaeg, basisberoepgerichteleerweg, mavo, havo, atheneum en gymnasium.
De sjoal is gevestig in Gelaen-Zuud.
Externe links
Graaf Huyn College
Lies van pause
Dit is 'n lies van pause wie de Roems-Kathelieke Kèrk ze hanteert. Bisjoppe van Roeme oet de auwdheid, die zich nog gein pause neumde, zeen mitgenome, zoe good wie taegepause. Wienie historische twievels euver 'ne paus besjtaon, is dit aangeteikend. Heilig en zaolig verklaorde pause zeen mit H. resp. Z. aangegaeve.
Bron
Dees lies is gekopieerd van 't corresponderend Duutsj artikel, en wel in dees versie.
Rifferenties
Pave
1481
1480 - 1481 - 1482
thumb|De greuj van 't Azteeks Riek
Naordelike Ieszieë
thumb|De Naordelike Ieszië of d'n Arctischen Oceaan D'n Arctischen Oceaan of de Naordelike Ieszieë is 'nen oceaan ten naorde van 't eiland Greunland en de continente Eurazië en Naord-Amerika. Euver de vraog of de Naordelike Ieszieë as 'ne volwaerdigen oceaan maag waere beschouwd, besteit aevel verschil van meining. De Internasjonaal Hydrografische Organisasie erkint de zieë as de kleinste van de vief oceane op aerd, terwiel binne de oceanografie weiteschappers zien die de zieë typere as 't Middellandse zieëtype van 't naordpoolgebeed. D'n oceaan bedek 'n gebeed van 14.056.000 km², wat óngevier geliek is aan de oppervlakde van Rusland. De köslien is 45.390 km lank en de ieslaog is óngevier veer maeter dik.
Euver 't algemein waere d'n Baffinbóch, de Barentszzieë, de Beaufortzieë, de Tsjoektsjenzieë, de Oeës-Siberische Zieë, de Greunlandzieë, d'n Hudsonbóch, de Straot Hudson, de Karazieë, de Laptevzieë en de Witte Zieë tot de Naordelike Ieszieë geraekend. De zieë wuurt verbónde mit de Groeëten Oceaan via de Beringstraot en mit de Atlantischen Oceaan via de Greunlandzieë en de Labradorzieë. In de ieszieë ligge 'n aantal eilande, wie Spitsberge en Jan Mayen.
Martinique
Martinique is 'n eiland in 't Caribisch gebeed, deil vaan de Klein Antille en de Bovewindse Eilen. 't Is 'n euverziese regio en euverzies departemint vaan Fraankriek.
Bestuurleke indeiling
Wie alle Franse departeminte is Martinique verdeild in arrondisseminte (4), kantons (45) en gemeintes (34).
Fysische geografie
Martinique ligk in tösse twie oonaofhenkeleke eilandnaties, Dominica (noorde) en Saint Lucia (zuie). Mèt zoe'n 1100 km² is 't oongeveer de hèlf vaan Nederlands Limbörg. 't Eiland is völkanisch vaan karakter. 't Noorde vaan 't eiland weurt beheers door Montagne Pelée, 'ne berg dee mèt 1397 't hoegste punt vaan Martinique vörmp. In 1932 is heer veur de lèste kier oetgebarste. Me kin op 't eiland nog drei aander völkaone vinde. Väöl vaan 't eiland is bedèk mèt regewoud.
Levende natuur
De natuur vaan Martinique is zoewie die vaan aander Caribische eilen: 'n ermooj aan zoogdiere en 'ne relatieve riekdóm aon tropische veugel. Me vint versjèllende kwakkers, herdisse en slange op 't eiland. Endemisch zien de Martinikaonse völkaonkwakker (Colostethus chalcopis), de Martinikaonsen anolis (Anolis roquet), de Leptotyphlops bilineatus, de Liophis cursor (oetgereujd op 't hoofeiland, noe allein nog op Rocher du Diamant [e klein en oonbegaonbaar eilendsje]) en de Martinikaonse greufkopadder (Bothrops lanceolatus); versjèllende aander soorte zien regionaol endemisch.
Etnische gróppe
De mierderheid vaan de bevolking is zwart, entans creools, mèt boete Afrikaons ouch Europees en Indiaons blood. Blaanke vörme zoe'n 5% vaan de bevolking; 'n bezunder gróp oonder hun zien de Békés, de aw blaanke femilies vaan groetgroondbezitters die nog ummertouw de bovelaog vaan de bevolking vörme. 't Gief immigrantiegemeinsjappe vaan Chineze, Indiërs en Libaneze.
Taole
De officieel taol is 't Frans; de bulk vaan de bevolking sprik Martinikaons Creool. Dit dialek versjèlt neet al te väöl vaan aander Franse creooltaole in de regio (wie die vaan Guadeloupe), en kin mèt 't Guadeloupees Creool es ein taol weure gezeen.
Historie
Wie väöl eilen in de umgeving woort Martinque achterein door de Arowakke en de Caribe bewoend. Columbus oontdèkden 't eiland in 1493, meh leet 't links ligke. In 1502, op zien veerde reis, gaof heer 't 'ne naom, Jouanacaëra-Matinino. Deze naom sjijnt oet de mythologie vaan de Taíno's vaan Hispaniola te koume, meh Howanakaera vèlt ouch te begriepe es 'eiland vaan de leguaone', in 't Caribisch. 't Twiede deil vaan de naom verbasterde in Europese moond tot Martinique.
In 1635 kaome de Franse, oonder leiing vaan gouvernäör Pierre Belain d'Esnambuc vaan Saint Kitts (toen Frans bezit), nao 't eiland, en riechde dao 't fort Saint-Pierre op, boe-umheen later de stad mèt dezelfde naom oontstoont. E jaar later dreve de Indiaone de Fransoze vaan 't eiland aof. Dit leep oet op 'n serie oorloge tösse de Franse en de oersprunkeleke bewoeners, die in 1657 indegde mèt 't compleet oetmaorde vaan de lèste. De ierste Franse koloniste op martinique waore dèks Hugenote, die zoe wied vaan 't mojerland minder vervolging hadde te verwachte es toes. Vaanaof 1685 góng dat aanders: toen begóste de otoriteite Hugenote gedwoonge nao 't eiland aof te veure um ze dao es liefeigene op de plantages in te zètte. Umtot sommege vaan die plantagehawwers zelf Hugenote waore, vlöchde die mèt hun personeel nao de Ingelse kolonies um dao in vrijheid wijer te wèrke. Sindsdeen is 't eiland katheliek vaan karakter. Ouch joede woorte verjaog; zij vlöchde nao Curaçao. D'n heldere grip dee Paries in deen tied op 't eiland naom, had ouch beter rechte veur de slaove tot gevolg, die oonder mie katheliek woorte geduip.
In d'n achtienden iew perbeerde de Britte 't eiland bij herholing in bezit te kriege. Zoe bezatte ze 't eiland in de Zevejäöregen Oorlog, en e paar kier in de Napoleontischen tied. Bij vreidesverdrage woort 't eiland ummer weer aon de Fransoze trökgegeve. In 1902 woort Martinque wereldnuits wie de Montagne Pelée oetbarsde. Heibij woort de ganse stad Saint-Pierre verweus en kaome alle 30.000 bewoeners (op twie nao) um. Sindsdeen naom Fort-de-France de rol vaan veurnaomste plaots op 't eiland euver. In 1946 woort de kolonie veranderd in 'n euverzies departemint.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, de corresponderende Ingelstaolege en Franstaolege artikele, wie op en:List of amphibians and reptiles of Martinique.
Retroflexe nasaal
De retroflexe nasaal of retroflexe naasklank is 'ne mitklinker dae in sómmige spraoke veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Dees klank kump väöl veur in Indische spraoke, mer ouch in 't Zweeds en sómmige Noorse dialekte.
Kabbinèt-Rutte IV
't Kabbinèt-Rutte IV is 't allewijl Nederlands kabbinèt. ’t Is gevörmp door de polletieke partije VVD, D66, CDA en ChristenUnie. De veurzitter vaan 't kabbinèt, en daomèt ouch de veurzitter vaan de ministers en d'n huidege regieringsleier vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen, is minister-prizzedent Mark Rutte. 't Woort beëdeg es d'n opvolger vaan 't kabbinèt-Rutte III, nao de Twiede Kamerverkezinge vaan 17 miert 2021 en de formatie vaan 't kabbinèt dat dao-op volgde.
Retroflexe nasaal
Kènmirke
De kènmirke vanne retroflexe nasaal zeen:
Le Corbusier
Le Corbusier, gebore es Charles-Édouard Jeanneret-Gris (La Chaux-de-Fonds, Neuchâtel, Franstaoleg Zwitserland 6 oktober 1887 - Roquebrune-Cap-Martin, Provence-Alpes-Côte d'Azur, Fraankriek, 27 augustus 1965) waor 'nen Zwitsers-Fransen arsjitek. Heer weurt zoewel gehaat es geleef in de kunswereld. Sommege vaan zien haters zien häöm zelfs es deginnege dee de arsjitektuur heet vermaord.
Retroflexe nasaal
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de retroflexe nasaal neet veur.
Kabbinèt-Rutte IV
Op 7 juli 2023 is 't kabinet gevalle, noadat d'r gein euverinkomst woar gekomme noa aanleiding van 't proberen te bepèrke van de asielinsjtraum.
Le Corbusier
Jäög
Le Corbusier greujde op op 't platteland vaan Wes-Zwitserland, 't Franstaoleg deil. In 1907, wie heer negetien jaor aajd waor, besloot heer Zwitserland te verlaote en reisde door Fraankriek, um oetindelek oet te koume in Paries. E jaor later verleet heer Paries um door gaans Europa te reize, lierde heer Duits en wèrkde heer mèt väöl bekinde arsjitekte wie de Pruus Peter Behrens. Al snel, in 1910, begós heer zien eige arsjitectebureau mèt ziene neef en bleef hei wèrke tot 1940, wie heer 43 jaor aajd waor. In d'n Ierste Wereldoorlog vlöchde heer trök nao Zwitserland, umtot dit 't einegste land in de buurt waor boe heer neet in deens hoofde te goon vaan 't leger. Dao góng heer wèrke in 't oonderwies. Later begós heer 'nen tegestender te weure vaan 't kapitalisme, allewel heer noets opelek communis is gewees.
Kuns
Ziene naom beteikent op 't Limbörgs zoeget wie iemes dee op geit in de meinegte. Dizze naom leet nog mie lui dinke tot heer 'ne communis waor, umtot heer mèt dizze naom ziech zouw riechte op 't groet volk vaan Europa: 't erm volk. Dizze naom koos heer in 1920, wie heer 33 jaor aajd waor. Heer waor ein vaan opriechters vaan 'n nui kunsstruiming in 't modernisme: 't purisme. Zien gebouwe woorte ouch dèks bestempeld es kubisme. Dit kaom door de väöle euverdudeleke horizontaol en verticaol lijne. Ouch maakde de gebouwe 'ne naaksen indrök op de lui, umtot ze noets verseerd waore en me väöl nao binne kós loere. Daoneve had Le Corbusier 'nen enorme lies aon filosofie achter zien arsjitectuur. Dit waor typerend veur 't modernisme.
Long Beach (Californië)
125px|thumb|right|Locatie vaan Long Beach Long beach (vrij vertaold: Laank Strand) is 'n stad in de Amerikaanse staot Californië, Los Angeles County en tèlt 461.522 inwoeners. De stad is, zoe es de naom mesjiens al verraojt gelege aon 't strand. Daoneve is 't de innegste plaots in 't graofsjap dat bestuurlek neet oonder de stad Los Angeles vèlt.