cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Noord-Korea
Demografie
thumb|Bevolkingsgreuj vaan Noord-Korea tösse 1980 en 2013. Dudelek is te zien wie in de jaore '90 de greuj aofnump. Noord-Korea is eint vaan de etnisch homogeenste len op de wereld. Boete klein groppe Chineze en Japaneze (die in de Kawwen Oorlog zien oontveurd) woenen in 't land allein mer etnische Koreaone. 't Beleid vaan de regering is ouch eupelek racistisch geïnspireerd en geriech op 't zuver hawwe vaan 't 'Koreaans ras'. Zoe kump 't veur tot trökgesjikde vlöchtelinges, die in China zien zwaanger gewore, gedwoonge weure geaborteerd um gei 'vreemp blood' in de populatie te kriege. Ouch de dynastieke erfopvolging weurt mèt zoe'n arguminte oonderbouwd: de Kim-dynastie moot aon de mach blieve um de 'Paektu-bloodband' in stand te hawwe.
De bevolking is sinds de jaore 1990 mer wieneg gegreujd. Dit kump veural door d'n hoongersnoed in die jaore. Heidoor raakde de mierderheid vaan de bevolking oonderveujd en storve väöl lui aon oonderveujing. Sindsdeen is 't percentaasj aon lui mèt te wieneg ete wel gezak. Groetste probleem is allewijl neet de weiväölheid ete meh 't gebrek aon diversiteit. Ouch de lange militairen deens drök de bevolkingsgreuj, umtot me langer moot wachte um te kinne trouwe en e gezin te stiechte. Nog aander factore zien 't gebrek aon behojzing en d'n hoege werkdrök. Zoe kump 't geboorteciefer oet op 14,5 per 1000. De levesverwachting is neet extreem lieg: 69,8 jaor in 2013. De mierderheid vaan de bevolking störf aon neet-euverdraagbaar krenkdes wie kaanker en hartkrenkdes; vergeliekbaar mèt wie dat in oontwikkelde len geit.
De Noord-Koreaanse euverheid deilt de bevolking op in diverse klasse, die aofhaange vaan eine zienen trouw aon 't rezjiem, zoewie d'n trouw die zien awwers en groetawwers wel of neet höbbe getuind. Dit systeem weurt Songbun geneump. 't Gief drei hoofklasse: de 'kernklas' vaan 't rezjiem good gezinde börgers (oongeveer 25%), de 'fluctuerende klas' (oongeveer 55%) en de 'vijandege klas' (20%). Euver 't belaank vaan die klasse in de Noord-Koreaanse sameleving versjèlle de bronne vaan meining; nao boete touw oontkint de regering 't bestoon vaan dit systeem en zeet ze tot edereine geliek is.
Taol
thumb|Globaol indeiling vaan de Koreaanse dialekte. Es gevolg vaan de homogeniteit vaan 't land is ouch de taolsituatie zier euverziechtelek. Alle lui spreke Koreaans en kinne ziech zoonder väöl meujte verstoon. 't Gief diverse dialekte in 't land: 't Hamgyeong (ooste en noordooste), Pyeong'an (weste), 't Hwanghae (zuidweste) en 't Gangwon (zuidooste). Dat lèste dialek weurt ouch in Zuid-Korea gesproke, dewijl de twie ierste dialekte ouch in China te hure zien.
De Koreaanse standaardtaol is gebaseerd op 't Gyeonggi, de taol vaan Seoul en umgeving (ouch nog gesproke in 't uterste zuie vaan Noord-Korea). Dit gelt zoewel veur de Noord-Koreaanse en veur de Zuid-Koreaanse standaard. De taol vaan 't noorde is evels wel sterk gekleurd door 't Pyeong'an, 't in en roond Pyongyang inheims dialek. Nog väöl belaankrieker is 't versjèl in vocabulair. 't Zuid-Koreaans heet nao d'n Twiede Wereldoorlog op groete sjaol (Amerikaans-)Ingelse wäörd geliend, die in 't noorde neet weure verstande.
Religie
Noord-Korea is, wie vreuger mie communistische len, officieel 'nen atheïstische staot boe-in 't aonhaange vaan 'n religie weurt oontmeujeg. Toch leef bij e deil vaan de bevolking 't traditioneel Koreaans sjamanisme nog sterk. Ouch d'n invlood vaan boeddhisme en confucianisme, die iewe geleie via China 't land binnekaome, weurt nog good geveuld. E syncretisch geluif bekind es cheongdoïsme weurt geaccepteerd. Wijer gief 't nog get christene. Veur de deiling gaof 't 'n groete gemeinsjap vaan missionaire in Pyongyang, wat bekindstoont es 't 'Jeruzalem vaan 't Ooste'. Allewijl weure chistene evels sterk vervolg.
Cultuur
Noord-Korea deilt zien traditioneel, sterk door China beïnvleujde cultuur mèt de zuieleke naober. Veur de res is de cultuur in 't land compleet aofhenkelek vaan de staot. Mieljarde weure jaorleks oetgegeve aon de verhierleking vaan 't systeem en de leiers.
Arsjitectuur
'n Inkel aajd bouwwerk is bewoerd gebleve in de jaore vaan oorlogsgeweld. De Goguryeo-tombes in en um Pyongyang en diverse monuminte in Kaesong stoon op de Werelderfgoodlies vaan UNESCO. Nog diverse aander gebouwe genete nationaol besjerming. De groetsjaolege verneteging vaan aw tempele, wie dat in China oonder Mao is gebäörd, heet in Noord-Korea noets plaotsgevoonde.
De regering heet arsjitekte in 't land 't stalinistisch classicisme opgelag: groets opgezatte gebouwe mèt zuile, frontons en reliëfs. De bèste veurbeelder daovaan kin me in de hoofstad Pyongyang vinde. Neve 't parlemintsgebouw (heibove) zien dat oonder mie 't Kim Il-sungmausoleum, d'n Triomfboog en de Hereinegingsboog. Ouch de metro vaan die stad is gemodelleerd nao de stalinistische metro vaan Moskou. Neet classicistisch meh wel ideologisch gekleurd is de Juche-torie. 't Ryugyonghotel, e bouwrewien vaan 330 meter hoeg, is oondaanks diverse poginge noets veerdeg gekoume.
Literatuur
Veur de literatuur gelt zjus zoeget wie veur de beeldende kuns, al is dee neet zoe prominent presint. Noord-Koreaanse literatuur steit gans in 't teike vaan socialistischen agitprop. De werke vaan Kim Il-sung zelf weure väöl geleze en gelle es nao te volge klassiekers. Ouch die beuk goon weer euver de recinte Noord-Koreaanse historie en de bouw vaan 'ne socialistischen heilstaot. Literatuur vaan boetelandse sjrievers is mer spaorzaam te koup; miestal geit 't um politiek neutraol werke wie vertèlselkes, of um 't socialistisch werk vaan Berthold Brecht. 't Inseg genre wat e bitteke oonder de politieke laojing oetkump is de sciencefiction. Ouch hei-in moot, door 'nen optimistische blik op de touwkoms, de Juche-ideologie weure gevolg, meh d'n inhaajd in minder oetgesproke politiek en deent de bevolking vaan e zeker escapisme.
In tegestèlling tot wie dat in de Sovjetunie góng, kint me in Noord-Korea gein oondergroondse verzètsliteratuur. Alle oetgeverije zien in han vaan de staot.
Film
Ouch films zien zoe good wie beperk tot propagandamateriaol. Me wèt evels tot in hoeg kring väöl nao westerse films weurt geloerd. Zeker Kim Jong-il stoont bekind es 'ne groete fan vaan westerse films. In 't digitaol tiedperk weure westerse films dèkser en dèkser 't land in gesmokkeld op memorysticks. 't Bezitte en bezien vaan die films kin tot streng straofe lije.
Meziek
De mieste door de regering goodgekäörde meziek besteit oet optimistische, volksmeziekechtege leedsjes mèt uteraard propagandatekste. Toch vint popmeziek al sinds de jaore 1980 ziene weeg nao Noord-Korea, beveurbeeld mèt 't Pochonbo Electronic Ensemble. Werke vaan groeteren umvaank zien de 'revolutionair opera's. Dees stökker weure vaan staotsweeg aon Kim Jong-il zelf touwgesjreve; volgens zien biografie zouwe ze zelfs 'beter es alle aander opera's oet de meziekhistorie' zien. De stökker zien woersjijnelek wel nao Kim zien instructies gesjreve; muzikaol gezeen imitere ze veural negentienden-iewse Europese opera's. 't Gief ei professioneel symfonieorkes, 't Staotssymfonieorkes, dat wel ins westerse klassieke meziek oetveurt.
Boetelandse popmeziek, veural K-pop oet Zuid-Korea, is neet allein es smokkelwaar te kriege meh is in 't zuie vaan 't land ouch te oontvaange euver de radio. De regering perbeert dat te veurkoume door de radio's op ein frequentie te fixere (väöl lui umzeile dat door 't apparaot te hacke, wat natuurlek verboje is) en door steurzenders.
Media
De staot kint drei peblieke nètte. Daovaan zent mer eint de ganse week oet. De Koreaanse Centraol Tillevisie (KCTV) is in 't weste veural bekind um zie journaol. Twie aander kenale zende allein oet in 't weekend. Internèttouwgaank in Noord-Korea is zier beperk; 't rezjiem hèlt wel 'n propagandasite in de loch, Uriminzokkiri, neet in de lèste plaots geriech op boetelenders.
Oonderwies
Noord-Korea kint 'n lierpliech vaan èlf jaor; 't oonderwies weurt gratis aongeboje. De mierderheid vaan de bevolking doorlöp ouch de middelbaar sjaol. Gelètterdheid löp tege de 100%.
In 't oonderwies weurt, wie dat gebrukelek waor in 't Oosblok, väöl naodrök gelag op wiskunde en de natuurwetensjappe, die ideologisch oongevierlek weure geach, en minder op sociaol wetensjappe. In de lesore veur de sociaol wetensjape weurt daobij oontzèttend väöl aondach aon de ideologie besteid, die deent um de bevolking te indoctrinere.
Sport
thumb|Voetbalmatch Brazilië - Noord-Korea op 't WK vana 2010. Brazilië won mèt 2-1, e rizzeltaot boe 't Noord-Koreaans èlftal um bewoonderd woort. Diverse sporte weure in Noord-Korea gedoon. Wie in zoeväöl len is ouch hei voetbal zier populair. De binnelandse competitie steit bekind es de DPR Korea League. 't Noord-Koreaans hierevoetbalèlftal deeg in 1966 en 2010 mèt aon 't WK voetbal. Dat ierste optrejje woort legendarisch wie 't team, gans bestoond oet amateurs, Italië versloog en in de kwartfinaal mer zjus vaan Portugal verloor.
Aander sporte die me hei deit zien taofeltennis, turne en basketbal. Dee lèste sport woort sterk gestimuleerd nao 't aontrejje vaan Kim Jong-un, dee 'ne groete fan vaan 't basketbal is. Heer haolde oonder mie veurmaolege NBA-staar Dennis Rodman nao 't land um 't basketbal dao te helpe oontwikkele.
Noord-Korea deit ouch mèt aon de Olympische Speule. In d'n tied vaan 't Zonnesjijnbeleid lepe de bei len oonder ei veendel in de ceremonies. In 2008 wouw me zelfs mèt 'n ech vereineg team mètdoen, meh dat leep stök op politieke bezwoere. Op de Olympische Winterspeule vaan 2018, die in Zuid-Korea plaotsvoonte, gaof 't e vereineg ieshockeyteam.
Bevrijing en verdeiling
Aon 't ind vaan d'n Twiede Wereldoorlog beslote de Geallieerde Japan zien annexaties die 't sinds de late negentienden iew had gedoon, aof te numme. Ouch Korea, sinds 1910 Japans groondgebeed, mós zien oonaofhenkelekheid trökkriege. Twie Amerikaanse officere, Dean Rusk en Charles Bonesteel, stèlde veur tot de Sovjettróppe tot aon d'n achendaartegste breiddegraod zouwe avvecere; dao-oonder zouwe de Amerikaanse legers de deens oet goon make. Allewel tot de Amerikaone op dat memint nog móste aonkoume, stumde de Sovjet-machhöbbers oonmiddellek touw.
Al gaw naotot d'n Oorlog veurbij waor, veel de samewèrking tösse de VS en de USSR kepot. Allebei stèlde ze in hun eige zone noe hun eige börgerlek bewind in. In 't noorde woorte landeigenere oonteigend en 't alaajd klassesysteem woort mèt geweld aofgesjaf. Ouch 't zuie, boe lui tege de Amerikaone in opstand kaome, bleef neet vaan geweld versjoend. In de twiede hèlf vaan 1948 escaleerde de zaak en stèlde de bei landshelfte hun eige regeringe in. Premier vaan Noord-Korea woort Kim Il-sung, 'ne partizaneleider in de Japansen tied.
Koreaansen Oorlog
thumb|Oontwikkelinge in de Koreaansen Oorlog. Terentij Sjtytkov, de Sovjetambassadeur in Noord-Korea, haolde Jozef Stalin euver tot 'n invasie vaan 't zuie. Intösse waore de mieste geallieerde soldaote oet Korea weg, dus dat zouw neet laank mote dore. Op 25 juni 1950 trok 't Noord-Koreaans leger d'n 38e graod euver. Inderdaod lökden 't de communiste al gaw um 't groetste deil vaan 't land in han te kriege: tege september had Zuid-Korea allein nog e heukske in 't zuidooste roond Busan.
De Vereinegde Staote leten 't dao neet bij zitte. Ze haolde in allerijl tróppe oet Japan, die dao gestationeerd waore es bezèttingsmach, nao Korea. Ouch woort in de Veilegheidsraod vaan de Vereinegde Naties 'n motie aongenome tege de Sovjetaonval. (In dezen tied had Nationalistisch China nog de Chinese zetel in de Raod. De Sovjetunie boycotde um die rei de VN en maakde zoe ouch gei gebruuk vaan häör vetorech.) Zoe raakde gans 't Wesblok (ouch Nederland en 't Belsj) betrokke bij d'n oorlog. De Korea-oorlog woort zoe 'nen oorlog bij volmach, d'n ierste kier tot de Kawwen Oorlog 'nen echten oorlog woort en d'n ierste kier tot de spanning ziech in Oos-Azië concentreerde.
't Lökde de Westerse tróppe veur 't tij in d'n oorlog te kiere. Vaanaof de slaag bij Pusan (september 1950) maakde 't VN-leger 'nen opmarsj nao 't noorde. Ze stopde ouch neet bij d'n 38e graod meh gónge door. Aon 't ind vaan 't jaor hadde de communiste allein nog get gebeed in 't noorde. Begin 1951 kierde de kanse weer, zeker toen communistisch China ziech in d'n oorlog mingde. 't Oosblok wis tot deep oonder d'n 38e breiddegraod door te stoete. Nao get hereuveringe door de westerse legers oontwikkelde ziech in 't midde vaan 1951 e stabiel froont, oongeveer in 't midde vaan 't land. In de twie jaor daonao woort nog bleujeteg gevochte mèt groete verleze aon allebei de kante, meh 't froont verplaotsde zich koelek nog. Op 27 juli 1953 sloot me daorum 'ne waopestèlstand.
1498
1497 - 1498 - 1499
Noord-Korea
Koreaansen Oorlog
'n Vrei woort noets geteikend, meh sindsdeen heet 't gein echte oorlogshandelinge tösse de twie len gegeve. In de staotspropaganda claimp Noord-Korea d'n oorlog te höbbe gewonne.
Oontwikkeling nao socialistisch model
Noord-Korea herstèlde ziech opvallend snel vaan de enorm sjaoj die d'n oorlog had gebrach. Door d'n handel mèt en hölp vaan de communistische naobers waor 't land in 1957 alweer trök op 't economisch niveau vaan 1949. De ganse jaore '60 had 't land 'ne groeten economische veursprunk op Zuid-Korea. Wel kaom Kim Il-sung al vrij snel in conflik mèt China en de Sovjetunie: zij perbeerde häöm aof te zètte es sterke maan vaan 't land. Door de sjäöring tösse 't China vaan Mao en de Sovjetunie vaan Chroesjtsjov vaanaof 1961 kós Kim de twie tegenein oetspeule. Heer oontwikkelde zoe ouch de Juche-ideologie vaan oonaofhenkelekheid. Poginge um ziech op te werpe es leier vaan de Neet-Geboonde Beweging mislökde umtot Noord-Korea toch väöls te sterk mèt 't Oosblok verboonde waor.
Verval
Vaanaof de jaore 1970 kierde de kanse. China begós ziech nao d'n doed vaan Mao ope te stèlle veur 't weste. In reactie dao-op kapde Kim de ban mèt China gooddeils door; sindsdeen waor de Sovjetunie d'n insegsten handelspartner vaan beteikenis. Intösse waor in Zuid-Korea 'n economisch woonder tot oontwikkeling gekoume: 't land oontwikkelde ziech vaan agrarisch oontwikkelingsland nao e land mèt westerse statuur en 'n democratisch bestèl. Dit waor e groet propagandanaodeil. 't Land raakde sterker en sterker in ziechzelf gekierd. Vaanaof 1987 begós de al stagnerende economie zelfs in te krimpe; dit perces woort versterk door 't oetereinvalle vaan de Sovjetunie. In 1994 storf Kim Il-sung aon 'nen attak.
Oonder Kim Jong-il
Ziene zoon Kim Jong-il volgde häöm op. Heer èrfden e land in groete probleme. Zienen ierste zörg waor evels veural 't behawwe vaan zien eige mach. Heer breide de mach vaan 't leger enorm oet en stèlden 't Songun-bewind in, wat 't leger ouch ideologisch op de ierste plaots stèlde. Oonderwijl verhoongerde zien bevolking. Dit waor trouwens neet gans de sjöld vaan 't rezjiem: natuurrampe zörgde midde jaore negenteg veur 'ne groeten hoongersnoed. Kim waor engsteg veur de internationaol gemeinsjap um hölp te vraoge, allein al umtot dat de Juche-ideologie zouw sjaoje.
Roond 't jaor 2000 verbeterde de relaties mèt 't weste get. Daankzij 't Zonnesjijnbeleid vaan de Zuid-Koreaanse president Kim Dae-jung woort de toen in de staotspropagande get mèlder. Ouch kóste aw lui, die door d'n oorlog vaanein gesjeie waore, ziech weer kort trökzien in korte oontmoetinge. Nao e paar jaor verhelde dat beleid weer. Woersjijnelek kaom d'n impuls door de Amerikaanse invasie in Irak. 't Noord-Koreaans bewind, door d'n Amerikaanse president Bush bij de 'As vaan 't Koed' ingedeild, vreesde tot de VS ouch hun zouw kinne aofzètte. In 2003 stapde Noord-Korea daorum oet 't non-proliferatieverdraag wat atoomwaopes verbeujt, en begós 't atoompreuve te hawwe.
Kim Jong-il had al jaore 'n slechte gezoondheid en storf ind 2011, wie z'ne pa aon 'nen hartaonval.
Oonder Kim Jong-un
Ziene opvolger woort neet Kim Jong-nam, ajdste zoon vaan Kim jong-il en langen tied ziene sjijnbaore favoriet, meh Kim Jong-un, haafbroor vaan Jong-nam en bij d'n doed vaan z'ne pa nog 'nen twinteger. Woernummers zien 't neet ins wieväöl mach 'r noe ech heet, en wieväöl vaan zie beleid heer zelf maak. 't Beleid vaan Noord-Korea woort in eder geval neet mèlder drop. Kim leet diverse concurrente executere, oonder wee zienen eige noonk. Kernpreuve en rakètteste gónge oonder häöm door. De spanninge mèt de VS lepe sterk op wie dao d'n impulsieve president Donald Trump aon de mach kaom; wijer es 'ne propaganda-oorlog kaom 't evels tot nog touw neet.
Daarde iew
twiede iew - daarde iew - veerde iew De daarde iew vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 201 tot en mèt 300. In 't Romeins Riek waor dit 'nen tied vaan groete crisis, boe-in d'n eine nao d'n aandere militair nao 'ne staotsgreep keizer woort. Allein aon 't begin en 't ind woort 't Riek centraol geregeerd. In China gebäörde get soortgelieks: de Handynastie kaom tot e definitief ind, wat 't land in 'ne crisis stortde dee pas opheel wie de Jindynastie de mach pakde. In Perzië kaom de Sassanidedynastie aon de mach, die 't land iewe zouw regere en tot groete huugde zouw bringe. In Midde-Amerika begós de Klassieke Mayatied, dinkelek oonder invlood vaan de mechtege naoberstaot Teotihuacan.
1607
1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610 thumb|right|200px| Sjlaag biej Gibraltar tösje Nederlandj en Sjpanje thumb|right|200px|[[Pocahontas sjtandbeeldj in Jamestown, VA]]
Oeastelik Acipa
Anger benaminge zeen Achipa, Acipanci, Sagamuk en Zubazuba. De spraok wuuertj gekaldj inne staote Niger (Kontagora) en Kaduna (Birnin Gwari, Randeggi, Bobi en Igwama).
1608
1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610 - 1611 thumb|right|200px|Cornelis Drebbel thumb|right|200px|Hans Lipperhey, oetvènjer van de verrekieker
Sør-Varanger
thumb|De ligking van Sør-Varanger in de pervincie Finnmark. Sør-Varanger is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Finnmark in Nórwaeg. De gemeinte had 9.464 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 3.967,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 2030. De houfplaats van de gemeinte hèt Kirkenes.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 8,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Zwede (vouk)
thumb|Moder Svea guldj es de nasjenaal personifikaasje van Zwede. De Zwede (Zweeds: svenskar) vörmen e Germaans vouk det inheims is aan 't geliek-geneump landj Zwede; zie deilen 'ne gemeinsjappelike Zweedse kómaaf, kultuur en gesjiechten en höbben 't Zweeds of 'n verwantje spraok es moderspraok. Ouch wuuert 't waal 'ns oetgebrèdj es beneuming veur edereine dae in Zwede wóntj of dao is gebaore, worónger de minderheje vanne Same, Bósfinnen en Tornedalfinne.
Èèd
Versjillende vörme
D'r wert 'n oondersjèèd gemakd tösje de confessioneel vörm en de seculier vörm. Bie de seculier vörm wert oondersjèèd gemakd tösje belofte (dat me get zal doeë of naolaote) en verklaoring (dat me get haat gedoeë of naogelaote). Dat oondersjèèd besjtèèt bij de confessioneel vörm neet: dao kènt me allèng d'r eed. Juridisch bezieë is 't baeëter de seculiere vörm ooch es eed te beneume want de gevolge van 't aafliegke van 't èngt of `t andert zeunt de ègeste.
Meneer va èèdsafliegke
Es me plaatsj van d'r èèd keest vör de belofte of vör de verklaoring, begint me mèt: "Ik beloof/verklaar dat ik..." en bekrachtigt me mèt "Dat beloof ik" of "Dat verklaar ik". In dat geval is 't neet nuëdèg de twieë väörsjte vingere van de rechterhaand op te sjtaeëke. Dit is zoe geregeld in de Wèt Vorm van de eed van 17 juli 1911.
Meinèèd
Ieëmes dae luugt terwiel e 'oonder ede' sjtèèt, pleegt meinèèd en is daarmèt sjtraofbaar.
Schengen
Schengen is 'n gemeinte in 't Luxembörgs kanton Remich. Ze ligk op 't Dreilenpunt vaan Luxembörg, Fraankriek en Duitsland. In de res vaan Europa is 't dörpke veural bekind um 't Schengen-acquis: 'n serie aon euvereinkomste en oetveuringsbeslissinge, geteikend in 1985 tösse individueel Europese len, en later lidstaote vaan de Europese Unie (EU), euver de aofsjaffing vaan controles aon de interne sjraome (landsgrenze) vaan, wat later bekind zou staon es, de Schengenruimte. Schengen is oondertösse synoniem gewore veur de Schengenruimte: 't gebeed boe-in Europese börgers 't vrij stoon um te bewege en wèrke. Es celebratie vaan 't 25 jaor bestaon vaan 't Schengen-acquis, is 't Europees Museum vaan Schengen opgezat in 2010 in de Centre européen te Schengen.
Mèt 4812 inwoeners de 2018 is 't de 32e gemeinte vaan 't klein lendsje. Wat betröf häör oppervlaakte, 31,42 veerkante kilometer, is 't de 24ste gemeinte. Ze heet 'n inwoenersdeechte vaan 150 de veerkante kilometer (de 47ste gemeinte vaan Luxembörg wat dat betröf).
't Dörp heet ziene naom te daanke aon 't Schengenkasteel, wat aon de rand vaan de gemeinte ligk.
Godelieve van Gemen
Godelieve Goedele van Gemen (geb. Bruijnen) is ein Nederlands-Limburgse dichteres. Zeej is gebaore in 1944 in Baolder, gemeinte Pieël en Maas.
Eure vader waar Frits Bruijnen, auteur van 't book: “Vader moet morgen komen“. Eur moder waar Maria Schobbers, zeej waar wèrkzaam as wiekverpleegster en TBC-consulente tösse 1934 en 1940.
Godelieve sjtudeerde Germaanse en Scandinavische Taal- en Letterkunde in Amsterdam beej ó.a. professor Nel Boer-Den Hoed en professor Minis. Zeej wèrkde as tolk, vertaler, tekssjriever, verhaoleverteller, natuurbesjermer (Werkgroep Anansi in 1988 en Werkgroep tot Behoud van de Duisternis 1990) en richde in 1992 Comité Watenstedt op. Versjeie jaore waar zeej vlöchtelingewerker en sjpraoklierares vur Baolderse kinger mit dyslexie.
Eur dochter Cosima maakde de illustraties beej de Nederlandssjpraokige kingerbeuk van Godelieve en beej 't Baolders ABC-book.
In 1995 sjreef zeej vur 't ieërs 'n verhaol in 't Baolders en wón daomei de twieëde pries van Veldeke. Daonao sjreef zeej regelmaotig in eur vaderssjpraok gedichter en verhaole ó.a. vur Veldgewas. In 2001 waar zeej de winnares van de Groeët Limbörgse Veldeke-literatuurpries de Veldekepries.
Zeej goof laezinge euver Scandinavische tale en de verwantsjap van hiel get Limbörgse wäörd mit Scandinavische wäörd. Sung 2011 is zeej ein ievrige dichteres vur Veldgewas, geredigeerd dór Wim Kuipers en Har Sniekers. Zeej sjrief hiel korte verhaole. Ouch Platbook kin op eur telle. In 2012 waar zeej same mit Paul Weelen en Marleen Schmitz genómmeneerd vur de Veldekepries. Godelieve Goedele pleit vur mieër literair publicaties in de ein of anger Limbörgse sjpraok mit daobeej zelfgemaakde vertalinge in 't Nederlands. Vurral vingk zeej det al ‘t gesjrevene dór de sjriever zelf mót waere ingesjpraoke.
Zeej sjreef in 't Nederlands vur ó.a. Jonas. Vur Katter sjrief zeej hiel korte verhaole in 't Nederlands. Daobeej sjrief zeej haiku's (oetgesjpraoke mit u van muur, gen oe van poes) en tanka's in bei de sjpraok. De Kattersjtökskes van de letste jaore nump zeej Rundjes Dreuvenisse. Ein deil van de gedichter is versjene, geïllustreerd en hankgedrök door Jan Klerken, van Acerpers mit lino’s van Paulien Klerken Rongen van Handwekpers.
Zeej haet gepubliceerd ónger versjeie pseudonieme.
Monetair unie
'n Monetair unie of 'n muntunie is 'n supranationaol verdraag tösse staote boebij 'ne gezaomeleke munt gehanteerd weurt. Vaanoet 't prinsiep vaan de soevereiniteit vaan de natiestaot, wat de modernen tied heet gedomineerd, is 'n monetair unie oongebrukelek umtot 'nen eigenste munt zörg veur hoeg maote vaan ikkenomische oonaofhaankelekheid vaan de regiering vaan 'ne staot (wat wönselek is vaanoet 't nationalistisch prinsiep), wijl me in 'n monetair unie väöl vaan de ikkenomische soevereiniteit oonder versjèllende lidstaote deilt.
Wikimedia Foundation
framed|right|200px|Logo van de Wikimedia foundation, ontworpe doer Wikipedia gebroeker "[[w:en:User:Neolux|Neolux"]] De Wikimedia Foundation Inc. is de euverkoepelende organisatie van Wikipedia, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks, Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies en Wikinews. 't Is ein organisatie zónger winstougmirk die vilt ónger de wette van Florida, Vereinegde Sjtate. 't Besjtaon is offisjeil aangekondig op 20 juni 2003 doer de veurmalige chef van Bomis en meide-oprichter van Wikipedia Jimmy Wales.
Monetair unie
De Limbörge zien deil vaan de Ikkenomische en Monetair Unie (Economic and Monetary Union ofwel de EMU), die opgezat is in 1999 op force vaan 't Verdraag vaan Mestreech in 1992. De EMU is deil vaan de Europese Unie en de motor achter d'n Eurozone en ziene betaolsmoyen, d'n Euro.
Wikimedia Foundation
Doele
De doele van de organisatie zunt 't ontwikkele en ongerhoue van open content, wiki-gebasierde projekte en om alle tekste, aafbeildinge en geluide gratis aan 't algemein publiek te versjaffe.
Monetair unie
Me maak in de polletieke weitesjappe e versjèl tösse officieel monetair unies en officieuze, praktische ofwel feitelek monetair unies. Officieel monetair unies zien op force vaan e geteikend verdraag in 't leve gerope. De bekinste veur Limbörgers is de monetair unie boe de Limbörge in lègke: d'n Eurozone. Dit gebeed hanteert d'n euro es ziene munt en weurt door 't groetse gedeilte vaan de Europese Unie gebruuk, es-ouch Andorra, Monaco, San Marino en de Vaticaonstad. Aander veurbeelde zien de CFA-frang dee in twie vörm besteit (eine veur Centraol-Afrika en eine veur Wes-Afrika), de CFP-frang dee gehanteerd weurt in Frans-Polynesië, Nui-Caledonië en Wallis en Futuna en d'n Oos-Caribischen dollar dee es munt gilt in Anguilla, Antigua en Barbuda, Dominica, Grenada, Montserrat, Saint Kitts en Nevis, Saint Lucia en Saint Vincent en de Grenadines.
't Gief ouch väöl officieuze monetair unies; dat wèl zègke, situaties boe-in nationaol ikkenemieë praktisch 'ne munt vaan boetenaof zien gaon hantere umtot dee veur versjèllende reies logischer is um te hantere es d'n eigenste nationaole munt. De accepatie vaan dee boetelandse munt kin op force vaan versjèllende reies zien: zoe kin 't accepterend land gans klein zien, boedoor 't ziech riskeert ikkenomisch te isolere door 'nen eigenste munt te hantere. 't Kin ouch zien tot zien ikkenomie (nog) te zwaak en instabiel is um aofhaankelek te zien vaan d'n eigenste munt. De kommende len zien officieuze monetair unies: Montenegro en Kosovo mèt d'n Europesen Euro, Bosnië en Herzegovina mèt d'n aon d'n Euro gekoppelde Bosnische convertibele mark, Kribati, Nauru en Tuvalu mèt d'n Australischen dollar, Bhutan en Nepal mèt d'n Indiase roepie, Niue, de Cookeilen, Tokelau en de Pitcairneilen mèt de Nui-Zielandsen dollar, Palestina mèt d'n Israëlische sjekel, d'n Egyptische poond en de Jordaonsen dinar, Liechtenstein mèt de Zweitserse frang, Noord-Cyprus mèt d'n Törkse lira en Palau, de Nederlandse Antille, Cambodja, Micronesië, de Marshalleilen, Panama, Ecuador, El Salvador, de Briste Maogde-eilen en de Törks- en Caicoseilen mèt d'n Amerikaansen dollar.
Koolstof
Koolstof is e neet-metallisch kleurloos sjemisch elemint mèt 't atoomnómmer 6. 't Kump op Eerd algemein veur en maak e good deil oet vaan al levende wezes. In gedege vörm kump 't veural es kristal veur, en wel es e weik zwart kristal (grafiet) en es 'n extreem hel kleurloos kristal (diamant). Daoneve gief 't nog 'ne daarde vörm, de fullerene, dee bij touwval is oontdek in de jaore 80 vaan d'n twintegste iew. Ouch gief 't nog 'ne veerde vörm, grafeen, woebij de atome in 'n 2-dimensionaal vlak wie 'n honingraat aonein verboonde zien. Deze vörm is ein vaan de sterkste bekinde materiaole, 't is 200 kier sterker es staol. Daobij is 't ein vaan de snelste haafgeleiers dee 't gief, 't is beveurbeeld 100 kier sneller es silicium wat noe algemein gebruuk weurt in computerchips. 't Is daan ouch oonderwerp vaan oonderzeuk bij hardwarefabrikante. Grafiet is in feite 'n opeinstapeling van grafeenlaoge.
Verbindinge
Koolstofdioxide (CO2), Koolstofmonoxide (CO), ...
400px|thumb|a) [[diamant, b) grafiet. c) Lonsdaleïet, d) fullereen (C60), e) C540, f) C70, g) amorf, h) nanobuis]]
1927
1924 - 1925 - 1926 – 1927 - 1928 - 1929 - 1930 1927 (MCMXXVII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|18 mei: eësjtesjteinlègking van 't [[Olympisch Sjtadion (Amsterdam)|Olympisch Sjtadion.]] thumb|right|200px|Alfredo Binda, eësjte waereldkampioen op de waeg in 1927.
Maan vaan 't Jaor
Charles Lindberg
Gesjtorve
thumb|right|200px|Vladimir Bechterew, gesjtórve 20 jannewarie 1927.
2014
2011 - 2012 - 2013 - 2014 - 2015 - 2016 - 2017 2014 waor e gewoen jaor wat begós op 'ne goonsdig.
Persoen vaan 't Jaor
De ebolabekaampers
Mael (dörp)
Mael (Veldekespelling) of Méél (Braobantse Rifferentiespelling) (officiële naam Meijel) is 'n dörp in de Nederlands Limburgse geminjte Pieël en Maas, gelege tusse Venlo en Wirt. In 2013 ha de toenmalige geminjte 6.079 inwoners; 't landoppervlak war 20 km². Besjèrmheilege is Sinterklaos.
Historie
Mael, in de Middeliewe as Medele opgetikkend, hè laang in isolatie verkierd. De historie van de geminjte is nao de Middeliewe ok wizzelik anders as die van alle platse in de umgaeving. 't Kortbij Deurne góng nao 1648 bij de Generaliteitslen (de wingeweste van de Republiek van Zeuve Verinnegde Nidderlaand) hure en Helde huurde nao de Spanse Successieoorlog bij Pruse, terwijl Mael nao de Oosteriekse Nidderlaand góng.
Vanaf 2010 makt Mael dil utj van de nei geminjte Pieël en Maas, worin ok de geminjtes Bree, Helde en Kessel zin opgegao. Mael war de innege geminjte die tege dizze fusie verzèt booj. Ènvankelek war de rao tege: alliën de Maelse Volkspartij (MVP) en de VVD, same goe vur drei van de èlf zedelere, stèmde vur. Latter veranderde evels 't CDA (drei zedelere) van minning, wa 'n mierderhidj makte. Alliën FWM/PvdA, mi vijf zedelere de grötste fractie mèr dus ginne mierderhidj, blif tege.
Historische inwoenertalle
(v1830=100)
Greun: Gemeinte Mael Blauw: Provincie Limbörg
Waope
Op 28 juli 1819 kraog de gemeinte Mael vaan d'n Hoege Raod vaan Adel 't volgend waope touwgekind:
Allewel tot 't diploma dat neet zeet, weurt d'n heilege ummer mèt 't bad mèt de drei kinder geteikend.
Wie in väöl Braobantse en versjèllende Limbörgse gemeintes is 't waope gebaseerd op 't zegel vaan de aw sjepebaank en verliend in riekskleure (dat wèlt zègke de kleure vaan 't Nederlands waope).
Dialekt
't Maels plat is dur z'n bèzonder historische pesitie uniek van karakter: nie alliën is 't dudjelek 'n uverganksdialekt van 't Limburgs nao 't Braobants en Gelders-Kleverlands - dè gelt vur miër dialekte - ok hi 't 'n unieke combinatie van kènmerke. 't Maels plat lèkt völ op 't Meierijs meh hè zjus wie de mieëste Limbörgse dialekte wel de sj-klank in wörd wie sjoeën.
Raffinaderij
thumb|'t Destillatieperces in 'n raffinaderij (zuug de teks). thumb|Neve de destillatie umvat 't raffinere nog aander percesse, wie dit pijldiagram tuint. 'n Raffinaderij is 'n sjemische installatie boe me door 't destillere (oetkoke) en aander sjemische percesse vaan rouw olie versjèllende bruukbaar olieprodukte krijg. De zoe gemaakde produkte kinne daan weure opgeslaoge, mèt 'n pieplijn weure getransporteerd of per wage weure verveurd. Dit is nujeg umtot rouw olie 'nen hendeg vervojlende, neet zier efficiënte en potentieel explosiegevierleke brandstof is. Door de raffinaasj oontstoon brandstoffe veur gans versjèllende apparaote, wie ouch zwoer produkte die neet veur de verbranding zien bedoeld.
Dit is de veurnaomste bewèrking in de raffinaderij, meh feitelek is 't nog mer stap ein. Allewel tot rouw olie veur 't euvergroet deil besteit oet koolwaterstoffe (in 't bezunder alkane en cykloalkane), zitte toch ouch väöl aander stoffe drin, vaan water en zaajt tot opgelosde amorfe koolstof, wie ouch stikstof (diverse verbindinge), zuurstof (idem), solfer (soms hiel väöl) en spore vaan metale. Väöl vaan die stoffe höbbe hun eige touwpassinge, meh ze mote wel vaan de aander bestanddeile weure gesjeie. Naotot de olie gedestilleerd is, goon de versjèllende stoffe nog door diverse apparaote, die variëre vaan aander destillatietories tot filters en oontluchters. Sommege produkte weure synthetisch gemaak. In rouw olie zitte naomelek neet alle groondstoffe in de verhajding die de merret nujeg heet. Daorum weure zwoerder deile (wie steukolie) dèks gekraak tot liechtere. Oongewunsde isomere weure ouch 'umgeboge' tot bruukbaarder vörm. Dit perces vint neet per se gans in de raffinaderij plaots: dèks weure tösseprodukte, oonder de verzaomelnaom nafta, getransporteerd nao 't achterland boe ze beveurbeeld tot benzine weure gecombineerd. Ouch de productie vaan diverse plastics vint boete de raffinaderij plaots.
Kirkenes
Kirkenes is 'n klein sjtad in de Noorse pervincie Finnmark. 't Is de houfplaats van de gemeinte Sør-Varanger. De sjtad is veural bekènd es 't injpuntj van de Hurtigruten. Kirkenes is ouch 't injpuntj van d'n autowaeg E6. De kórtsten aafsjtandj euver de waeg nao de Rössische grens bedreug 47 km; de grenseuvergank bie Grense Jakobselv bevindj zich op 'nen aafsjtandj van 57 km. Hemelsbreid ligk 't Rössisch gróndjgebied nag gein 5 km van Kirkenes aaf.
De plaats haet róndj de 4.000 inweuners.
In 1944 waas Kirkenes de eerste sjtad van Nórwaeg die waerde bevriejd; en waal door 't Rössisch leger. Wie d'n oorlog waas aafgeloupe sjtinge nog mer derteen hoezer euverinj.
Joe Biden
thumb|Staatsieportrèt es president (2021). Joseph Robinette (Joe) Biden Jr. (Scranton, Pennsylvania, 20 november 1942) is 'nen Amerikaanse politicus. Sinds 20 jannewarie 2021 regeert heer 't land es de 46e president. Heer zit bij de Democratische Partij.
Biden greujde op in Scranton en in de umgeving vaan Wilmington (Delaware). Heer studeerde aon de universiteit vaan Delaware en aon de New Yorkse Syracuse University, boe heer in 1968 aofstudeerde in de rechte. Al in 1972 woort heer veur Delaware gekoze tot senateur; heer is nog ummer eine vaan de joonkste lui die dat amb lendelek bekleide. In de Senaot specialiseerde heer ziech in boetelands beleid; oetindelek brach 'r 't tot veurzitter vaan 't Comité veur Boetelandse Relaties. In 1988 deeg heer veur 't iers mèt aon de Democratische kandidaotsverkezing veur 't presidentsjap. Heer verloor die verkezing, en ouch in 2008 lökden 't 'm neet veur de nominatie te behole. Heer sloot ziech toen es kandidaot-vice-president aon bij Barack Obama, dee daonao de verkezinge won. Vaan 2009 tot 2017 waor Biden zoedoende vice-president vaan de Vereinegde Staote.
Nao aofluip vaan zien twiede termijn góng Biden trök de Senaot in. Bij de veurverkezinge vaan 2020 stèlde heer ziech evels weer kandidaot. Heer waor al vreug favoriet veur de nominatie, zoetot zien opponente (oonder wee Bernie Sanders) veurtijeg opgaove. Es running mate koos heer Kamala Harris. In november vaan dat jaor won heer de presidentsverkezinge vaan Donald Trump.
2021: COVID-19, gegespelde transitie vaan Trump nao Biden en de bestörming vaan 't Capitool
Vrij kort naotot Biden president woort vaan de Vereinegde Staote (VS), creëerde heer 'ne COVID-19-taakforce in reactie op de COVID-polletiek vaan d'n aoftreiende president Donald Trump in tijje vaan de pandemie. Op force vaan Biden waor Trumps aonpak 'n "mislökking". Biden beneumbde op 11 november 2020, veurtot heer officieel 't presidentssjap euvernaom, Ron Klain es stafchef vaan 't Wit Hoes. Heer kondegde aon gedäörende de jaorwisseling de nomitie vaan belaangriek ministers. Dao-oonder waor eine vaan zien oppositiekandidaote tijes de veurverkezinge vaan zien partij, de Democratic Party, naomelek Pete Buttigieg - dee minister vaan transport woort. Zie kabbinèt is op seksueel en etnisch gebeed 't meis diverse in de historie vaan de VS. Mèt 'n aontal primäörs, wie d'n ierste opeleken homoseksuele minister (d'n ieder geneumde Buttigieg), d'n ierste minister vaan Amerikaans-Indiaanse komaof en de ierste vrouw es 'ne minister vaan financies. Wijers is dit d'n ierste kier in de nao-oorlogse historie vaan de VS tot 'ne president opeleke socialiste hoege posities geef binne de Amerikaanse polletiek. Zoe is de socialis Bernie Sanders oonder Bidens presidentssjap veurzitter gewore vaan 't Commité veur 't nationaol budget (United States Senate Committee on the Budget).
Biden woort al oppe begin hel tegegewèrk door president Trump en zien regering die, zoonder 't wèrkelek lievere vaan bewies, d'n oetslaag vaan de verkiezinge bleve bevraoge. Op 23 november 2020 goof de General Servies Administrator (GSA) Biden daan toch de moyen die touwkomme aon 'ne verkoze prizzedentskandidaot. Euvereges erk`ende de GSA Biden es d'n "hoegswoersjijneleke winner vaan de verkiezinge".
Tijjes d'n euvergaank vaan 6 op 7 jannewarie 2021 goof 't 'n bestörming vaan 't Capitool (boe o.a. 't Parlemint zetelt) door aonhengers vaan Trump, wie Biden officieel oetgerope woort tot winner door 'n zitting vaan 't Parlemint en de Senaot. De Trump-aonhengers die 't Capitool bestörmde geluifde neet tot d'n oetslaag wèrkelek pro Biden waor. D'n oetindeleken oetslaag woort roontelum veer oor in de mörge (plaotseleken tied in Washington D.C.) door vicepresident Mike Pence veurgeleze ('ne rol dee normaal is weggelag veur de president, in dit geval Donald Trump) en bevestegde es 306 contra 232 in 't veurdeil vaan Joe Biden.
Mook en Middelar
thumb|Zich op Mook venaof de Maos Mook en Middelar (Nederlands: Mook en Middelaar) is de noordelekste gemeinte vaan Nederlands Limburg, mèt e groondoppervlak vaan 18,82 km² en 7.738 inwoeners (1 april 2016). De gemeinte maak deil oet vaan 't bestuurlek samewirkingsverband Stadsregio Arnhem-Nimwege. Mook en Middelar grens in 't weste aon Noord-Braobant en 't noorde en ooste aon Gelderland. D'n oetluiper vaan de Nederriensen Heuvelrögk heit hei de Mokerhei. 't Gief in de gemeinte sjerpe hoegteversjèlle tösse de bebosde en mèt hei begreujde heuvels vaan de Mokerhei en 't smale, meh relatief vlake Maosdal. Toerisme is de veurnaomste inkomstebron. Veur väöl veurzieninge weurt gebruuk gemaak vaan 't kortbij Nimwege.
Dialek
't Dialek vaan al dees dörper is Kleverlands (ouch wel geneump: Zuid-Gelders) vaan aard. 't Mokers en 't Middelars zien ing verwant aan de dialekte oet 't Riek vaan Nimwege (beveurbeeld Maldes en Groesbeeks); vaan dialekte wie 't Venrods stoon ze wijer aof. Zoedoende heet 't Mokers rillatief wieneg mèt 't 'ech' Limbörgs te make.
Naordelik Oes-Limburgs
't Noordelek Oos-Limbörgs is 'n gróp Limbörgse dialekte in de indeiling vaan 't Woordenboek van de Limburgse Dialecten. In dees indeiling maak 't, same mèt 't Zuielek Oos-Limbörgs, 't Oos-Limbörgs oet. De dialekte boe 't um geit weure gesproke in 't midde vaan Nederlands Limbörg. Ouch in Duitsland gief 't dialekte mèt dezelfde kinmerke; umtot 't WLD ziech dao neet mèt bezeghèlt, zien die evels neet mètgenome. Wie de mieste oonderdialekte vaan 't Limbörgs is de gróp op details hendeg divers; vaanzelfsprekend zien aander indeilinge dinkbaar.
Umvaank
't WLD rekent de volgende plaotse daan wel tongvel tot 't Noordelek Oos-Limbörgs:
Vörmingshistorie
't Gebeed boe Noordelek Oos-Limbörgs weurt gesproke is door de iewe heer rillatief geïsoleerd gewees. 't Waor al-evel good bereikbaar euver de Maos, meh 't had beperkde economische beteikenis en 't hoort neet bij groeter len. Op get korte periodes in d'n Tachtegjaoregen Oorlog nao heet 't tot 1815 neet bij Nederland gehuurd. Ouch bleef 't gebeed gooddeils versjoend vaan Braobantsen invlood; zelfs in vergelieking mèt 't Zuielek Oos-Limbörgs is 't Braobants/Zuid-Nederlands elemint mer klein.
Remund waor door de iewe heer wiedoet de belaankriekste stad in 't gebeed. Door de geringen invlood vaan boetenaof kós dees rillatief klein stad häören invlood in e groet gebeed doen gelle. Väöl taolveranderinge in die stad voonte op 't platteland al gaw ingaank. Bij aander dinger, wie de 'Hollandse' ee/oo of de 'Franse' ie, booj 't platteland evels mie verzat; zoe oontstoont 'n tegestèlling tösse Remund en de dörper drumheer.
Algemein
Wie veeroet de mieste soorte Limbörgs kint 't Noordelek Oos-Limbörgs -ch in eder geval de wäörd ich, ouch, mich, dich, óch, meh neet op aander plaotse boe vreuger 'n -k stoont (make en neet maache). Ouch zien alle dialekte in dees gróp, nao de definitie die me aonhèlt, toentaole daan wel toenaccenttaole. Neet allein kinne lèttergrepe twie toene höbbe, de toene zien ouch vaan belaank veur de beteikenis vaan e woord (in tegestèlling tot beveurbeeld 't Wieërtlandjs, boe dat lèste neet 't geval is).
Wie alle Oos-Limbörgse en sommege Midde-Limbörgse dialekte is de Oergermaanse *ū 'n oe gebleve: me zeet hoes en neet huus, huis of nog get aanders. Zjus 'tzelfde gelt veur de aw *ī: me zeet ies en neet ijs of get soortgelieks. De Aajdnederfrankische twieklaanke ie en uo zien ee en oo gewore: me zeet beer en good, neet bier en goed. In Hèrkebósj zègke ze vaanajds beier en goud, zjus wie ze dat in Zitterd doen.
In tegestèlling tot zoewel 't Wes-Limbörgs es 't Zuidoos-Limbörgs heet 't Oos-Limbörgs ei en ou in de mieste wäörd boe 't Nederlands ee en oo en 't Hoegduits ai en au heet. Me zeet hei daorum bein en oug, neet been en oog.
De grens tösse Oos-Limbörgs en Midde-Limbörgs weurt gevörmp door de Panninger Linie. Dat wèlt zègke tot me in 't Oos-Limbörgs sjlaop, sjpraok en sjtein zeet. Mofert is de insegste plaots in dit gebeed boe me slaop, spraok en stein kint. Umtot dit 'n enclaaf is, en umtot Mofert in väöl aander dinger wel mèt 't ooste mètdeit, weurt 't Mofers toch bij 't Oos-Limbörgs getèld.
Bezunder
In 't Noordelek Oos-Limbörgs weurt bekaans euveral gemouilleerd, dewijl dat in de mieste Zuielek Oos-Limbörgse dialekte neet gebäört. Remund is 't middelpunt vaan e groet, groof-eweg cirkelvörmeg gebeed boe me hóndj, ki(e)ndj en henj zeet, en dèks ouch geldj. Tegele en Belvend zien oetzunderinge: hei weurt neet gemouilleerd meh gegutturaliseerd (hónk, kink, heng).
De vocalisering vaan de -l- nao 'n a- of o- en veur 'n -d of -t, die in 't zuie algemein is, is in 't Noordelek Oos-Limbörgs väöl beperkder en wezelek aanders. Tot in de negentienden iew kaom ze allein veur in verboge vörm vaan bijveugeleke naomwäörd; d'n oonverboge vörm heel de -l- (ald > einen aje man, ein aaj vrouw). Ouch noe nog vint me die -l- nog in aander woordsoorte: ald is aad gewore, meh bald en zalt zien gebleve. Ouch bij aofleiinge zuut me dat versjèl. Vergeliek:
In Midde-Limbörg weurt euver 't algemein det gezag, in tegestèlling tot 't zuielek dat.
't Limbörgs gerundium op -entaere kump in 't Noordelek Oos-Limbörgs bekaans neet veur. Mofert is de noordelekste plaots boe me 't huurt. Me zeet dus Lachendj beldje hae mich, en neet Lachentaere belde hae mich.
Intern versjèlle
Wie bove al opgemerk deit Mofert in e paar dinger neet mèt. Ouch Tegele en Belvend oonttrèkke ziech aon e belaankriek kinmerk, umtot ze neet mouillere.
Wijer versjèlle zitte in de sjerplang ee en oo. In de mieste Limbörgse dialekte klinke die es ieë respectievelek oeë: hieër, kieës, twieë en doeës, kroeën, oeër. Ouch in dit gebeed huurt me dat väöl. In Remund evels (wie trouwens ouch in Zitterd) heet me die vervaange door de 'Nederlandse' klaanke ee en oo: heer, kees, twee; doos, kroon, oor. Sommege dörper in de umgeving höbbe dat euvergenome, aandere verzètte ziech daotege of goon pas in de lèsten tied nao de Remundse klaanke. E paar plaotse in de Roerstreek kinne de sjerplang oo es oea. In (awwerwèts) Posters klinke de drei ooneigeleke diftonge es ie(j), oow en euj.
In Remund höbbe väöl wäörd mèt 'n korte i dèks 'nen ie-klaank. Zoedoende weure Remundenere bespot mèt 't zinneke Pies mer in de piesbak, kiendj, mer neet op 't brood! In de umgeving kin dat zinneke klinke wie Pis mer in de pisbak, kindj, mer neet op 't broead!
Ghanees hierevoetbalèlftal
't Ghanees hierevoetbalèlftal vertreujt Ghana in internationaol voetbalmatche. 't Team huurt bij de sterkere vaan Afrika en heet bij meminte 't Afrikaons voetbal gans gedomineerd. Wereldwied had 't team evels minder te beteikene; pas in d'n einentwintegsten iew woort veur 't iers 't WK gehaold.
Historie
thumb|'t Ghanees team in de jaore '60, mèt zien diverse trofeeë. In 1920 woort in de Britse kolonie Goudkös 'ne voetbalboond opgeriech. De boond formeerde in 1950 veur 't iers e nationaol team, wat mèt 1-0 vaan Nigeria won. Al gaw greujden 't team oet tot ein vaan de bèste vaan Afrika. In 1962 woort Nyasaland mèt wel 0-12 geklop (e rizzeltaot wat ze in 1965 tegen 'tzelfde team zouwe herhole) en woort in 'n vrundsjappeleke match Real Madrid, daan ein vaan de absolute topclubs vaan de wereld, op 3-3 gehawwe. In 1963 plaotsde Ghana ziech, es oonaofhenkelek land, veur 't iers veur de Africa Cup en won ze direk. Dit woort in 1965 herhaold, dewijl in 1968 en 1970 de twiede plaots gehaold woort. Heinao volgde e paar jaor vaan druugde, meh in 1978 en 1982 woort 't land obbenuits Afrikaons kampioen.
Nao 1984 haolde Ghana e paar kier neet de indrunde vaan de Africa Cup, en wie 't in 1992 trökkaom, waor de concurrentie gegreujd. Aander Afrikaonse len waore korterbij gekoume in 't niveau of zelfs gepasseerd. In 1992 woort Ghana wel twiede, meh 't zouw nog jaore dore ietot vergliekbaar succes gehaold woort.
Binne Afrika bleve ze de jaore dao-op in de top mètdrejje; op de Africa Cup woort in 't gemein de haaf finaal of de finaal gehaold, meh 't team won d'n titel noets mie. De prestaties op 't WK vaan 2014 vele tege. In 2018 woort 't WK zelfs neet gehaold; Ghana waor intösse oet d'n top vaan 't continent eweggevalle. Op 't WK vaan 2022 zien ze wel weer presint.
Houston
Houston is de grootste sjtad van Texas in de Vereinegde Sjtaote van Amerika. De sjtad ligk aan de Golf van Mexico. Gemaete nao 't aantal inwoners is 't de veerde sjtad van de VS en de grootste aan de Golfkus. Houston ligk in Harris County, qua inwonersaantal de op twee nao grootste county van de VS. Houston zelf telt zo'n 2 miljoen inwoners, mit 'nne sjtedelikke agglomerasie van 6 miljoen inwoners.
Gesjieddenis
De sjtad is in 1836 opgerich door John Kirby Allen en Augustus Chapman Allen. Ziej waerde vernumd nao de populaire ginneraal van de Sjlaag biej San Jacinto, Sam Houston, dae in september 1836 waerde verkaoze toet prizzedent van Texas.
Economie
Houston haet dankzij ein sjtrategiese pezisie ten opzichte van de aardaolieveljer in de Golf van Mexico ein grote petrochemiese industrie. Verder is 't Houston-sjeepskanaal ein van de drökste waterwaege van de VS. Het zorgde veur eine grote industriële greuj van de sjtad. Ouch zin d'r in Houston talloze hoofgebouwe van grote ongernummigen gevestigd, worónger banke en energiebedrieve.
In 1982 waert in Houston 't kompjoeterbedrief Compaq Computer opgerich. Het bedrief heel hiej altied 't hoofkantoor, toetdet 't in 2002 fuseerde mit Hewlett-Packard Company. Noe waert 't hoofkantoorfunksie gedeild mit Palo Alto, Californië.
Lynden B. Johnson Space Center
Het Lyndon B. Johnson Space Center van NASA is gevestigd in Houston. Van hiejoet waere alle missies diej de NASA ongernumt, gecoördineerd. Houston is de aansjpraektitel vanne capcom, de enige persoon in 't vluchleidingssentrum mit waem de astronaute rechsjtreeks sjpraeke. Daodoor is Houston ouch 't eerste waord, det oppe maon waerde gesjpraoke. Op 20 juli 1969 sjprook Neil Armstrong, de kómmedant van Apollo 11, de volgende wäörd: "Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed."