cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giorgos Papandreou
Aonpak es premier
't Kaom oetindelek zoe wied tot Papandreou d'n ierste in viefteg jaor waor dee vreugtijdeg mós aoftrejje, umtot de mierderheid vaan de kamer neet mie achter häöm stoond. Dat waor deils, mer neet gans, te wijde aon 't feit tot heer plotseling e rifferendum heelt boe-in Griekse börgers mochte stömme pro of contra 't akkoord tösse Athene en de Europese Unie (EU) um giroreus te bezuinege in 't staotsbudget in ruil veur Europese steun en de garantie tot Griekeland in de Eurozone kos blieve. De EU-leiers sproke ein veur ein aofkeurend euver dit plotselinge besluut. De toendertied President vaan de Europees Kemissie, Jean-Claude Juncker, waor opvallend kritisch (get wat in deen tied hoegsoongebrukelek waor veur 'ne Kemissie-President nao 'ne leier vaan 'nen EU-lidstaot touw). Heer sprook vaan hoegs oonverantweurdelek en gevierlek gedraag vaan Papandreou.
Loukas Papadimos, 'ne politicus dee oonaofhenkelek is en dus vaan gein partij lid is, naom de baon es premier tijdelek euver totdat me weer 'n democratisch verkezing kin hawwe.
Nederlands Limburg
Limburg (in 't Limburgs regionalisme ouch waal bekind es Oas-Limburg, ten opziechte van Wes-Limburg: Belsj Limburg) is ein van de twelf provincies van Nederland en ligk in 't zuudoeste van 't landj, mèr 't is ouch ein vaan de tien provincies vaan 't Bèlsj, woe 't in 't ooste lik. Op 1 januari 2003 haw 't Nederlandsj deil ein bevolkingsgruutde van 1.139.000 inwoners. Hievan waor 19,6 procent allochtoon. De houfstadj van Nederlandsj Limburg is Mestreech.
Limburg besteit veurnamelijk oet zandgrond. 't Zuie is heuvelechtig - feitelek 'n dal-landsjap mèt reste van 't plateau en oetgesjoorde dale - en bedèk mèt vruchbare löss, 'n windaofzètting oet 't ind van de lètste iestied. De belangriekste revier is de Maos, die euver de hiel lengte vaan zuid tot noord door de provincie struimp. In 't verleje woort in Limburg turf, grind en steinkaol gewonne.
't Zujelik deil van de provincie Nederlands Limburg deit mèt in de Euregio Maas-Rien. Noord Limburg en Midde Limburg deit mèt in de Euregio Rien-Maas Noord. De gemeinte Baerge en noordeliker deit mèt in de Euregio Rien-Waal
D'r naam Limburg zow besjtaoë oet de sjtamwaoërd leem en burcht en oorsjpronkelek verwaeze ha nao ing bepaalde oet leem opgetrokke burcht.
Werkgelegeheid
De sjomaasj (wèrkloeasheid) in Nederlandsj Limburg bedroog in 2003 10,5%. De bedrievigheid per sector waor in die periode zowie in de onjerstaonde tabel.
Historie
miniatuur|Landsjap in Zuid-Limburg ([[Ieëpe)]]
Pas in de Fransen tied, dee begós mèt de Franse verovering vaan Mestreech in 1794, woort 't gebeed tot 'n bestuurleke einheid gemaak. In 1815 bij de vörming vaan 't nui Koninkrijk der Nederlande kraog ein vaan de provincies de naom Limbörg. De keuning Willem 1 waor ouch hertog vaan Limbörg mer heer had gei land dat zoe hètde. Daorum neumde heer, es verlicht despoot, 'n stök land wat van häöm waor, zoe. De naom góng trök op dee vaan 'n aajd hertogdom, dat e gebeed in d'n triangel Maastreech-Aoke-Luik besloog en dat tot 1648 had bestande.
Bij de sjeiing vaan Nederland en 't Belsj in 1830 kaom de kwestie aon de orde of Limbörg e deil vaan 't Belsj zouw weure - wie de meiste Limbörgers ziech 't winsde. Oeteindelek woort Limbörg in 1839 verdeild in 'n Nederlandse en 'n Belzje provincie. Nederlands-Limbörg waor vaanaof dat moment es Hertogdom Limburg tot 1866 deil van de Duitse Bond.
De provincie bleef de titel Hertogdom tot 1906 gebruke. 'n Aander Limbörgse bezunderheid in de titulatuur is tot op d'n daag vaan vendaog blieve bestoon: de commissaris van de Koningin hèt hei gouverneur.
De Nederlandse euverheid erkint de oersprunkelek in Nederlands Limbörg gesproke variëteite oonder de naom Limbörgs es streektaol.
Bevolkingsoontwikkeling
Bij de versjèllende volkstèllinge heet de bevolking vaan Nederlands Limbörg ziech zoe oontwikkeld. D'n dudeleksten trend dee me zuut is de aonwas roond 1900, d'n tied tot väöl lui vaan boete Limbörg nao de kojl trokke.
(v1830=100)
Gemeintes
De Limburgse sjriefwies ies volges de Plaatsnamelies van Veldeke.
In de provincie Limbörg is (in vergelieking mèt 't weste) relatief laat op groete sjaol heringedeild. Pas in 1982 woort massaol heringedeild, en wel in 't Heuvelland; in 1991 volgde 'n get minder groetsjaolege herindeiling in Midde-Limbörg. Tösse 2001 en 2011 woort, in fases, 'n nui golf vaan herindeilinge aofgewèrk, in zoewel Noord- es Midde- en Zuid-Limbörg. In 2011 góng ein geplande fusie neet door: tösse Baerge, Mook en Gennep gepland, tot de gemeinte Maasdune (Nederlands Maasduinen). De planne zien veurluipeg ingetrokke. Heimèt is verluipeg 'n ind gekoume aon gemeinteleke sjaolvergroeting in Nederlands Limbörg. In 't midde vaan Limbörg ligke wijer herindeilinge neet zoe veur de hand, in 't noorde boete die ein fusiegemeinte ouch neet. In 't zuie, boe nog väöl relatief klein gemeintes mèt minder es 25.000 inwoeners zien, kin dat nog wel. Dao zien in 2011 en 2019 losse fusies gewees.
Zuug veur alle herindeilinge die al zien gewees de Lies vaan geweze gemeintes in Nederlands Limburg.
Aongrenzende distrikte
Nederlands Limburg grens aon de volgende distrikte.
Könsmès
Onger könsmès wurt doorgaons versjtange middele van neet-biologische oorsprong die veur bemèsting va gewèsje waere toegevoog. Dit in taegesjtèlling tot deerlike mès (oetwèrpsele va kui, vèrkes enz.). Patentkali is ein könsmès wat ouch in de biologische landjboew gebroek maog waere.
Gebroek
De Pruus Justus von Liebig (1803-1873) wurt besjouwd es de oetvinger en aesjte gebroeker va könsmès. Von Liebig óngerzoch nauwkeurig welke elementen plante nuëdig howwe om te gruije. Daona sjtarde hae 'ne proof mèt könsmèsgifte. In 1845 waor zien landj ein va de vruchtbaarste plaatsje va Dutsjland gewore.
Es basis veur de aesjte könsmèster deende ónger angere chilisalpeter oet Chili en guano (vogelsjtrontj) (6%N + 8% P2O5) oet Peru of Argentinië. Allein waore dees natuurlijke veurraojer sjnel op.
Hoofd- en sjpaore-elemente
Zoawaal deerlike mès es wie könsmès höbbe tot doel de bodem aan te völle mèt sjtoffe die veur de optimale grui van ein gewas nuëdig zeen. Ongersjeid kènt gemak waerde in hoof- en sjpaore-elemente. Van de hoofelemente wurt veur eine goje grui door 't gewas vuël opgenomme en van de sjpaore-elemente meh ien klein bietje, woordoor dees name.
Sjpaore-elemente
Sjpaore-elemente zeen de metale iezer, zink, koper, molybdeen, borium en kobalt.
Könsmèsfabrikage
In 1910 lökde 't Fritz Haber es aesjte om sjtiksjtof oet de loech om te zètte in ammoniak. Ammoniak vormp de basis van de modern sjtiksjtofmèsstoffe.
Könsmèsstoffe
Könsmèsstoffe kinne besjtaon oet ein element, de inkelvoudige mèssjtoffe of ein mengsel van elemente, de maevoudige mèssjtoffe. Daonaeve kènne ze in vaste of vloeibare vorm veurkomme. In water opgelos ureum wurt ongeranger gebroek es blaadbemèsting in de fruitteelt. In de greunteteelt onger glaas wurt hieël väöl op water geteeld, woo alle benuëdigde mèssjtoffe waere opgelos. Omdat sommige mèssjtoffe reaksies mètein kènne aangaon en dan neet oplosbaar produkte gaeve, wurt hie gebroek gemak van ein zoagenaamde A-bak en eine B-bak.
Maevoudige vaste mèssjtoffe
Inkele veurbeelde. NPK mèssjtoffe: o.a. 12+10+18 bevat 12%sjtikstof, wovan 7% N-NH4 en 5% N-NO3, 10% P2O5 en 18% K2O of 15+20+25 kamerplantemès of 12+15+18 gaard- en gazonmès Magnesamon: bevat 20% N (NH4NO3) en 10% MgO Patentkali: bevat 30% K2O, 10% MgO en 42% SO3(17% S)
Maevoudige vloeibare mèssjtoffe
Vloeibare maevoudige mèssjtoffe waere bieveurbeeld gebroek veur de voeding van kamerplante. Ein veurbeeld van ein einvoudige NPK samesjtèlling is:
Ein veurbeeld van ein NPK samesjtèlling met sjpaore-elemente veur geraniums en fuchsia's is:
Colorado
thumb|right|125px|Vlag vaan Colorado thumb|right|500px|Colorado en de res vaan Amerika Colorado is de veerkante staot vaan de VS. De hoofstad is Denver. Colorado is Spaons veur gekleurd.
Alle illeminte vaan de vlag höbbe 'n eige symboliek. 't Blauw symboliseert de loch, 't wit de besniede berg vaan Colorado, 't roed de eerd en de gouwe cirkel de zon. De "C" is de ierste lètter vaan de naom vaan de staot.
Geografie
't Oppervlak vaan de staot bedreug 269.837 km², boevaan 0,4 % water. Colorado tèlt 4.601.403 (16,01/km²) inwoeners. 't Klimaat is druug. De zon sjijnt dreihoonderd daog per jaor, en neerslaag vèlt in de vörm vaan snie. Rege vèlt zelde. Mount Elbert is d'n hoegste berg vaan Colorado. De staot grens aon Utah, Wyoming, Arizona, Nui Mexico en Utah. Die lètste drei staote grenze mèt Colorado bij 't grenspunt Four Corners.
Graofsjappe
Colorado besteit oet 64 graofsjappe, boevaan de groetste Las Animas County en dee mèt de mieste bevolking Denver County is.
Marina-Oolderhuuske
Marina-Oolderhuuske is e verkansiepark en gehuch in de gemeinte Remunj. 't Park haet twee type weuninge: villa's en marina's (drievendje verkansieweuninge). 't Park ligk aan d'n euverkantj van de Maas bie Ool aan twee waterplasse: de Zuudplas en 't Sjmaalbrook.
Fascisme
't Fascisme (Italiaans: fascismo) is e politiek stèlsel det ónger angere woort ingestèldj in Italië van 1992 toet 1943. Ouch 't nationaalsocialistisch bewindj van Adolf Hitler en zien partie de NSDAP van 1933 toet 1945 in Pruses wuuertj ouch waal fascistisch geneump. Bie 't fascisme haet ein partie of ein persoean alle mach. 't Is anticommunistisch, antiliberaal en extreem nationalistisch. Middels partiemilities (in uniform), massademonstraties en verhieërliking vanne leider verzeuk me 't vouk toet 'n einheid te smeie.
Fascisme in strikte zin is Italiaans en ómvatj neet 't Pruus nationaalsocialisme, det 'n anger maotsjappieopvatting mit minder corporatisme meh mieë rascisme haet. Me duudj aevel bei struiminge döks oet gemaak aan mit fascisme.
In Italië waas 't fascisme ane mach van 1922 en 1943, ónger leijing van Benito Mussolini, dae zich Il Duce (de leider) leet neume. Allewiel haet 't de meining gekrege van e regeringssysteem det op det van Mussolini liek mit anger wäörd: e systeem det de natie baoven 't individu stèltj mit es oetvleujsel e gebroek van geweldj det in zoea systeem legitiem is, modern propagandatechnieken en censuur veur politieke taengestandj de kop in te drökken en daomit 't bestaon van 't systeem te waorbórge. Döks waeren in e dergelik systeem de economie enne sociaal maotsjappie wiedgäöndj van baovenaaf gecontroleerdj en gereglementeerdj wobie nationalisme (in 't biezunjer etnisch nationalisme) wuuertj ómermp.
De term fascisme is aafkómstig vanne ieëste groepering die Mussolini oprichdje, de Fasci di Combattimento. 't Italiaans fascio kan böndel meinen inne zin van 'n politieke groepering. Ouch is verwantjsjap mitte Latiense term fasces cum securibus, 't Aad-Romeins symbool van autoriteit ('ne böndel reuj óm 'nen aaks haer wovan 't blaad oetstèk) en 't rech veur straof oet te deile. Ambsdragers in 't aad Roeame kregen 'n aantaal lictore nao häör ambtelike staot toegeweze die zoea roojböndels veur 'm oetdroge. 't Fascistisch bewindj verwees väölvöljig nao de gloriedaag van 't Romeins Riek.
Papoea-Nui-Guinea
Papoea-Nui-Guinea (officieel (Ingels) Independent State of Papua New Guinea, (Tok Pisin) Independen Stet bilong Papua Niugini) is e land wat soms tot Azië, dèks evels tot Oceanië weurt gerekend, in 't weste grenzend aon Indonesië en euver zie kortbij de Salomonseilen (in 't ooste) en Australië (in 't zuie). Hoofstad en wiedoet groetste stad is Port Moresby, aander stei zien Lae, Arawa en Mount Hagen. 't Land heet in taolkundeg opziech de mies diverse bevolking vaan de wereld. De mierderheid vaan de bevolking leef nog ummertouw in traditioneel tribaol verband; väöl vaan die stamme zien pas in d'n twintegsten iew mèt de westerse wereld in contak getrooje.
Bestuurleke indeiling
Papoea-Nui-Guinea is verdeild in 20 provincies. Ein provincie, Bougainville, heet de status vaan otonoom provincie.
In 2012 koume nog twie provincies debij: Hela (oet deile vaan Southern Highlands) en Jiwaka (oet deile vaan Western Highlands).
Fysische geografie
Papoea-Nui-Guinea ligk in de trope, kort oonder d'n eveneer; de noordelekste eilendsjes ligke oongeveer op 1°ZB, in 't zuie kump 't tot 12°ZB. 't Land is 't 54e groetste land op de wereld, e bitteke groeter es Zwede. 't Land besteit oet 't oostelek deil vaan 't eiland Nui-Guinea en e groet aontal kleinder eilen. Relatief kort um 't 'vasteland' ligke de eilen Manus, New Ireland en New Britain. Tösse dees eilen en 't hoofeiland ligk de Bismarckzie. Mie nao 't ooste ligk Bougainville; dit is geografisch deil vaan de Salomonseilen. De Salomonszie tösse 't hoofeiland en deze kette huurt ouch gooddeils tot Papoea-Nui-Guinea. Zuielek vaan 't (ei)land, riechting Australië, ligk de Golf vaan Papoea en de Koraolzie. De Torres Strait, mèt de Torres Strait-eilen, huurt gooddeils bij dit lèste land, meh e paar eilen valle oonder Papoea-Nui-Guinea. Groetste revere zien de Fly, die veur e deil op de grens mèt Indonesië ligk (es eineg natuurlek deil vaan die grens) en de Sepik.
Dweers euver Nui-Guinea löp e hoeggebergde, boevaan Mount Wilhelm 4509 meter d'n hoegste berg is. 't Land kint ouch versjèllende völkaone. Papoea-Nui-Guinea is riek aon delfstoffe, in 't bezunder goud, zèlver en koper.
Levende natuur
De natuur vaan Papoea-Nui-Guinea is neet homogeen: de versjèllende kleinder eilen höbbe aander natuur es 't hoofeiland, dewijl dat noe zjus weer väöl soorte deilt mèt 't Indonesisch deil. In eder geval laote ziech twie dinger dreuver zègke. In de ierste plaots heet de natuur vaan 't land dudeleke euvereinkomste mèt die vaan Australië: me vint ouch hei nog cloacadiere (Monotremata) en buildiere (Marsupialia) te euver. In de twiede plaots is de natuur hendeg divers: gans Nui-Guinea maak mer 0,5% vaan 't wereldoppervlak oet, meh kint zoe al 4.600 inheimse gewervelde. (Lèt wel: die koume neet allemaol ouch in Papoea-Nui-Guinea veur.) Daobij is de natuur op 't eiland relatief oongerep, umtot 't gein diechte, technisch oontwikkelde bevolking gaof die de bosse veur landbouwgroond of bouw neerhaolde.
Umtot 't eiland tropisch (heit en vochteg) is, vint me hei aander cloacadiere en buildiere es in/op Australië. 't Eiland kint twie endemische soorte aomzeikegele (Tachyglossidae) en versjèllende boumkangoeroes (Dendrolagus). De inheimse possums weure koeskoeze (Phalangeridae) geneump. Mojerkookdiere (Placentalia) koume hei ouch veur, meh zien beperk tot de moesechtege, die oet Azië zien koume euverloupe. 29 geslachte zien inheims, aander nog zien mèt de mins mètgekoume, wie ouch aander zoogdiere (boete de mins zelf oonder mie de Nui-Guineadingo, Canis lupus dingo var.). Vaan de hoonderde soorte veugel zien 'rs 320 endemisch in Nui-Guinea, boe-oonder de Papoea-jaorvogel (Rhyticeros plicatus) en de Nui-Guinese harpij (Harpyopsis novaeguineae). In de versjèllende aofgeslote vallei weure nog geregeld nui soorte (veural klein) bieste oontdèk, dèks herdisse en amfibieë. Zoe oontdèkde me in 2012 't minuscuul kwekkerke Paedophryne amauensis, endemisch in Papoea-Nui-Guinea, wat mer tösse de 7 en 8 mm mèt en daomèt 't alderkleinste tot noe touw bekind gewerveld dier is.
Cultuur en demografie
thumb|Hulimaan oet Papoea-Nui-Guinea.
Etnische gróppe
Papoea-Nui-Guinea is 't etnisch heterogeenste land op de wereld. 't Groetste deil vaan de inwoeners huurt tot de Papoea's, die boete e paar euvereinkómste in materieel cultuur veural negatief taolkundeg weure gedefenieerd: sprekers vaan taole die neet Austronesisch en neet Australisch zien. De Papoea's zien euver 't algemein vrij doonker, 'n minderheid huurt bij de negrito's. Euvereinkómste zien te vinde in 't praktisch oontbreke vaan kleiding en vreuger in 't touwpasse vaan koppesnelle (frequint) en kannibalisme (sjeers); allebei zien allewijl gooddeils verdwene.
E kleinder deil vaan de inwoeners huurt bij de Melanesiërs. Dit zien lui die oppervlekkeg (in uterlek en cultuur) euvereinkómste vertuine mèt de Papoea's, meh Austronesische taole spreke. De Melanesiërs höbbe e bezunder genetisch profiel, mèt (volges de nuiste inziechte) sterken invlood vaan de Neanderthaler en zelfs 'n aondeil vaan de mins vaan Denisova.
Wijer kint 't land nog klein gróppe neet-inheimse lui, wie Micronesiërs, Polynesiërs, Chineze en Europaone.
Taole
't Land is taolkundeg oongewoen divers: Ethnologue gief veur 't land neet minder es 841 taole op, boevaan 'rs 830 nog leve. Wie gezag spreke de Melanesiërs Austronesische taole; de Papoeataole evels zien allein negatief gedefinieerd: 't zien die taole in de regio die neet Austronesisch en ouch neet Australisch zien. Nao de meining vaan veeroet de mieste taolkundege zien die neet verwant. 't Aontal Papoea-taolfemilies in 't land ligk roond de 20, mèt nog 'n aontal isolaote daoneve. De mieste inheimse taole - ouch de neet-bedreigde - höbbe mer hoonderde tot doezende sprekers, meh 't Enga, in 't binneland, haolt toch zoe'n 200.000 lui.
Religie
Intösse zien 96% vaan de inwoeners vaan Papoea-Nui-Guinea christelek, meh väöl lui praktisere daoneve nog hun aw inheimse religies. Bij de volkstèlling vaan 2000 waore de percentages zoe: kathelieke 27,0%, Lutheraone 19,5%, United Church 11,5%, zevendendaagsadventiste 10,0%, pinkstergemeintes 8,6%, Evangelische Alliantie 5,2%, anglicaone 3,2%, baptiste 0,5%, Churches of Christ 0,4%, Jehova's getuiges 0,3%, Leger des Heils 0,2%. Aander religies (wie de Bahá'í op 0,3% of d'n islam mèt 4000 aonhengers) zien hendeg klein.
Historie
De vreug historie vaan Papoea-Nui-Guinea is neet wezelek aanders es die vaan 't Indonesisch deil; 't heet daan ouch neet väöl zin die hei te besjrieve (zuug Nui-Guinea). Pas ind negentienden iew kaom de belaankstèlling vaan Europeaone veur 't gebeed op gaank. In 1883 vestegde de Britte hun kolonie Papoea in 't zuie, e jaor later vestegde de Duitse in 't noorde hun kolonie Duits Nui-Guinea. 't Weste vaan 't eiland waor bezit vaan de Nederlanders. Vaanaof 1906 kaom Papoea oonder Australisch bestuur; wie de Geallieerde in d'n Ierste Wereldoorlog ouch Duits Papoea bezatde, woorte de twie deile de facto vereineg, al góng 't noordelek deil later wijer es mandaotgebeed. In 1941 bezatte de Japanners 't; 't trökvereuvere vaan Nui-Guinea (de Nui-Guineacampagne) door drei jaor (1942-1945). In 1975 woort 't land oonaofhenkelek vaan Australië; bekans direk kaom toen 't eiland Bougainville in opstand, wat leide tot 'n aonpassing vaan de groondwèt boe-in dees provincie otonomie kraog. In 2009 braoke in de hoofstad relle oet tege de touwgenome economischen invlood vaan de Chineze.
Bronne
de:Liste der Städte in Papua-Neuguinea, en:Geography of Papua New Guinea, en:Fauna of New Guinea, en:Demographics of Papua New Guinea
Getieje (astronomie)
right|300px|thumb|Lieëg water in 'ne [[have an de kust van Wales. Hie is de getiejewèrking väöl sjterker es wie in de Noordzieë. D'r gaanse have sjtèèt druuëg.]] De getieje zeunt 't versjiensel dat de watermassa's op de aeërd dageleks 'n variërende huuëgde vertuëne, vöral es gevolg van d'r invloed van de zjoeërtekrach van d'r mond. Ooch de zon lieëvert 'n, ieëder klèng, biedrage an dit fenomeen.
De periode van 't sjtijge van 't water neumt me vloed en 't aaflope eb. De maximaal waterhuuëgde neumt me hoeëgwater en de minimum huuëgde lieëgwater. Bie 't kieëre, es de sjtroomrichting zich ömkieërt, is d'r ènnige tied gèng sjtreuming
Getiejetypes
Eenkeldaagse getiejde kaome vör in de Java Zieë, de Zuid-Chinese Zieë, 't noordwestelek deel van de Golf van Thailand, 't noordelek deel van de Golf van Mexico en de Zieë van Ochotsk.
Eb en vloed
Op bekaans èder plaatsj in de oceaan keumt èdere daag twieë kieër vloed en ooch twieë kieër eb väör. D'r tied tössje de twieë momaente mèt d'r hoeëgste watersjtaand is gemiddeld 12 oor en 25 minute. D'r tiedsdoor van 12 oor wert veroorzaakt dör de driejing van de aeërd öm ziene as, d'r tied van 25 minute keumt dör de baan van d'r mond ten opzichte van de driejende aeërd.
Es 't gister vloed waor öm 7 oor, zal dat huuj öm 7.50 oor zieë, dus 50 minute (= 2 maol 25 minute) later. 't Haat da al 2 eb- en vloedcycli gehad.
<!--De waterhoogte, die tijdens eb en vloed optreedt ten opzichte van het gemiddelde zeeniveau, varieert. Rond nieuwe en volle maan worden de getijdenbewegingen versterkt omdat de maan en de zon op één lijn staan. Dit verschijnsel wordt springvloed genoemd. Als de schijngestalte van de maan in het eerste kwartier of het laatste kwartier is treden juist de minste getijdenbewegingen op. Dit wordt doodtij genoemd.
De Middellandse Zee heeft bijna geen eb- en vloedgetijde. Dat bedraagt maar ong. 15 centimeters. Dit komt door de "vernauwing" van de Straat van Gibraltar en Tanger. Eer de vloed opkomt in de Atlantische Oceaan en de uitgestrekte bekkens van de Zwarte Zee en Middellandse Zee worden opgevuld met het opkomende water, wordt het weer weggetrokken door het eb-getijde. Daarom is er zo weinig eb en vloed in de Zwarte- en Middellandse Zee.
Zie ook wantij
Eb en vloed in de Noordzee
De getijdebeweging in de Noordzee wordt veroorzaakt door twee getijdegolven.
Door de geringe en ongelijkvormige diepte (Doggersbank) van de Noordzee ontstaat er een vervorming van de getijdelijn, waardoor het dubbele laagwater (agger) ontstaat bij Hoek van Holland en de langgerekte vloedkop te Den Helder. Deze verschijnselen zijn dus niet afkomstig van een noord-zuid-tij maar alleen omdat de Noordzee niet overal even diep is.
Als er gekeken wordt naar de tijden van hoog- en laagwater, dan blijkt dat de tijd van hoogwater zich vrij regelmatig verlaat vanaf Wielingen tot aan Petten, waar zelfs twee hoogwaters kunnen voorkomen met een tussenruimte van ongeveer 2 uur. Daarna verlaat de tijd van hoogwater weer vrij regelmatig vanaf Den Helder om de Noord. Bij Vlissingen bedraagt het verschil in waterhoogten van eb en vloed ongeveer 382 cm. Bij Hoek van Holland slechts 169 cm. Den Helder 137 cm. Echter dan neemt het weer toe: Harlingen 201 cm., Delfzijl 299 cm.
Ziejbaar
thumb|250px| 'n Awwerwetse ziejbaar
Getieje (astronomie)
Werking van getijden
thumb|right|300px|[[Getijklok aan de muur van het oude raadhuis in Maassluis]] Vaak wordt gedacht dat de getijden ontstaan doordat de zwaartekracht van de maan het water naar zich toetrekt, maar dit is niet het hele verhaal. Als het alleen hierdoor kwam, zou er immers slechts eenmaal per 24 uur een vloedperiode optreden.
Ziejbaar
thumb|250px|Ein plastic ziejbaar
Getieje (astronomie)
Werking van getijden
Om de tweede vloedperiode te verklaren, moeten aarde en maan als één systeem worden gezien die om een gezamenlijk middelpunt draaien. Dat middelpunt bevindt zich in de aarde, echter niet in het centrum, maar ongeveer 1500 kilometer onder de aardkorst (het centrum van de aarde bevindt zich op ongeveer 6400 kilometer diepte). De middelpuntvliedende kracht van het aarde-maan systeem is het grootst op de van elkaar afgewende zijden van beide hemellichamen. Dus aan de "achterkant" van de aarde, gezien vanaf de maan komt een tweede vloedgolf.
Ziejbaar
'n Ziejbaar of 'nen doorsjlaag is ein in Limburg väöl gebruuk woord veur 't in 't Nederlandsj gebrukelikke woord vergiet, ein groate kómpvörmige sjaal mèt gaetjes in de wandj. 't Is ein keukegereij dat gebruuk wirt óm aetesware, zwoa-es greuntes, pasta’s, friet e.d., van euvertollig vóch te óntdoon.
17 mei
Nationale fièsdaag in Noorwege
Ziejbaar
Veur bouillon wirt meistal eine chinois, ein zoageneump puntjzeef, gebruuk.
Gezèkde
Categorie :Limburgse wäörd
Getieje (astronomie)
Vervorming van de aarde zelf
Doordat de getijden wrijving veroorzaken, wordt de draaiing van de aarde om zijn as steeds verder vertraagd, en wordt de dag steeds langer. Een ander gevolg hiervan is dat de maan langzaamaan verder van de aarde komt af te staan.
Ziejbaar
Gezèkde
''
Getieje (astronomie)
Hemellichamen
Getijdewerking is van belang voor dubbelsterren, krachten van sterren op planeten en van planeten op hun manen. Door getijdewerking kan een planeet een nabije maan verpulveren als hij binnen de Rochelimiet komt. Dit kan leiden tot de vorming van planetaire ringen, zoals bij Saturnus. Een ander effect van getijdekrachten is de synchronisatie van een maan met zijn planeet: zij keren elkaar op den duur alleen nog dezelfde kant toe (zie ook synchronisatiehoogte). Kraterketens worden ook aan getijdewerking op inslaande hemllichamen toegeschreven - vergelijk Komeet Shoemaker-Levy 9.-->
Sint-Joasters
Kinmirke
Kinmèrke: i ch - ma k e - doe - b ou m - hó ndj - sl ank - sj aop - rech .
Óneigelike twièklanke
In Sint-Joas kaltj me juus wie in Mofert en Ech mit de zoageheite óneigelike twièklanke. Dees zeen oa (döks gespeldj es oea, dees klank kump aevel neet euverein mit de oea van 't Mofers), ieë (of iè) en uue (of uè).
Headly Binderhagel
thumb|right|Binderhagel ontvingt 't iesjte exemplaar van 't book Wil vesper van [[Colla Bemelmans]] Headly Ronald Binderhagel (Paramaribo, 29 september 1945) waor van 2002 tot 2009 d'r börgemeister van de gemeinte Nut in Nederlands Limburg. Haeë is lid van 't CDA. Haeë waor een van de wiënige allochtoon (van Surinaams-creoolse aafkóms) börgemeistesj in Nederland.
Limburgse literatuur
thumb|300px|Aiolfragment Hasselt, Rieksarchief, fragm. neerl. 6, fragment 1, versozijde (Cat. 4) De Limburgse literatuur ies de literatuur, die gesjproke of gesjreve ies in de Limburgse sjtreektaal.
Deze Limburgse literatuur begint mèt Hendrik van Veldeke. Hae ies gebore in Spalbeek bie Hasselt (Belsj) in 1128 en gesjtorve nao 1190. Ouch de Nederlandse en de Duutsje literatuur beginne mèt Hendrik van Veldeke es ièrsjte bekènde sjriever/diechter.
Limburgse Literatuurhistorie
't Limburgs, meh ouch 't Nederlands, hat ziech óntwiekeld vanoet 't Nederfrankisch, miè specifiek 't Limburgs (de Limburgse dialekte) vanoet 't Oasnederfrankisch en 't Nederlands vanoet 't Wesnederfrankisch. Van 't Limburgs zint tekste euvergeleverd, die twie ièwe ouwer zin es de vreugste Nederlandse gesjriefte.
9e of 10e ièw
De Limburgse, Maaslandse of Rienlandse traditie geit truuk nao de 9e of 10e ièw. De Wachtendonckse psalme zint 'n Psalmvertaling in 't Oudoasnederlands, (óntsjtange rónd Aoke of in Munsterbilze).
12e ièw
De 12 ièw begint mèt Hendrik van Veldeke. Zien belangriekste werk ies de Eneïde, dat geit euver de Trojaanse held Aeneas. 't Verhaol, gesjreve rónd 1175, sjpeelt in Kleef. De teks ies in 'n miè Duutsje versie bewaard gebleve. Mèt dit werk begint de Nederlandse lètterkunde. (Theodor Frings meint èvvel te kènne sjtèlle dat 't oarsjprónkelik in 't Maaslands (Limburgs) gesjreve waor.) 'n Ander hièl bekènd gediech in verhaolvörm ies de Servaoslegende, in 't Limburgs (Maaslands). Op basis van 'ne Latiense vita diechde hae de legende van Servaos. 't Verhaol sjpeelt in Tóngere en Triecht (Mestreech). De vörm van 't gediech ies twièreigele ritmiek mèt eindriem. Dao-in waor van Veldeke de ièrsjte dae dat toepasde. Hae woort waarsjienlik geïnspireerd door Franse troubadours, die de klemtoan op de lètste woordgroep lagte. Van 'ne anonieme sjriever oet de umgeving van Remung-Heinsberg rond 1170-1175, sjtamp de leefdesroman Floyris en Blantsefluor. De Aiol-fragmente zint fragmente van 'n vertaling van 'ne Franse ridderroman in de taal van rónd Venlo. thumb|300px|Limburgse bloomlezinge en literatuurbeuk
13e ièw
De Limburgse Sermoenen De roman: Aiol en Mirabel oet ca 1220-1240, sjteit in de taal van rond Venlo en Tristan en Ysolt ies rond 1240 gesjreve door 'ne Noord-Maaslander.
18e ièw
In 't lètste kwaart van de 18e ièw versjeen in Mestreech, es lofzank op de Mastreegter taol, 't Sermoen ( (origineel Mestreechter teks). 't Sjtök ies bewös in 't dialek gesjreve, terwiel de sjtandaartaal toen al besjtóng. 't Ies 'n vertaling/bewèrking van 'n ièrder Aokese versie. De vörm ies 'n klassieke toesjpraok, 'ne Mestreechter praek (rhaetorica). Woa noe Mastreeg sjteit sjtóng ièrsj Aoke. 't Document dreug de datum 1729. Meh ’t zou ouch van later datum in de 18e ièw kènne zin. 't Sermoen ies de oudste Mestreechter teks en 'n taalhistorisch document, meh geine literatuur.
Pesjtoar Ludovicus Pascal Delruelle (1735 - 1807), (Mestreechs), ies eine van de ièrsjte dae oarsjprónkelike en neet religieus getinte gediechte, op riem, sjreef in 't dialek.
19e ièw
In dezen tied besjteit de dialekliteratuur allein oet verhaole, toneelsjtökker en gediechte. Van beuk ies nog gein sjpraoke.
In archieve van Rouen en Paries zint in 2007 Limburgse tekste oet 1806-1807 gevónge. 't Zint sjtökker, die in opdrach van Napoleon gesjreve zint in lokaal dialekte, zoa-es 'n biebelvertaling van de verlore zoon in 't Mestreechs, Venloos, Meijels, Tegels, Remungs, Roosters en Weerts. In 't Mestreechs waore al ouwer documente bekènd, meh van de ander plaatse zint 't de ouds bekènde dialeksjtökker.
Sociëteit “Momus” woort opgeriech in 1839, mèt es motto – de miedeklasse moet ’t Mestreechs en de chariteit behouwe. In 1844 versjene in de Opregte Maastrichter Almanak dialeksjtökskes. Kluchte woorte oet ’t Luuks of Lukerwelsj vertaald, toneelsjtökker in 't Mestreechs. In 1883 versjeen Momusklanken, 'n beukske mèt gediechte in 't Frans, Nederlands en Mestreechs.
'n Paar sjrieversj en diechtersj oet de 19e ièw zint:
In deze ièw weurt 'n begin gemaak mèt 't doon van dialeksjtudies en publikaties daovan. In 1884 publiceerde Jakob Jongeneel oet Heerle Een Zuid-Limburgsch taaleigen (Proeve van vormenleer en woordenboek der dorpsspraak Heerle.)
20e ièw
Wat literatuur betref versjene in 't begin eigelik allein verhaole en gediechte in de diverse tiedsjriefte. Beuk allein bie oetzóndering. Thema's waore de Limburgse identiteit, chauvinisme en religie. De tekste waore braaf en moralistisch. Väöl sjrieversj waore geistelike. In 1905 versjeen Het dialect der stad Maastricht van J. Houben en in 1917 publiceerde Theodoor Dorren oet Valkeberg de Woordenlijst uit het Valkenburgsch plat met etymologische en andere aanteekeningen.
De dialekvereiniging Veldeke-Limburg woort opgeriech in 1926. Zie leet 'n 2 maondeliks tiedsjrief versjiene woa-in, neve artikele euver de Limburgse volkscultuur en de Limburgse taal, dialekauteursj hun gediechte, verhaole koeste publicere. (80 jaor later, in 2006 woort gesjtop mèt de oetgaaf van 't periodiek.)
Nao de Twiède waereldoorlog woorte de ónderwerpe hièl divers en de thema's minder zeut. Noe kómme ouch miè beuk oet. De taal zelf krieg noe aandach. 't Versjil tösje good en sjlech woort 'n thema. In 1976, bie 't 50 jaorig jubileum, geuf Veldeke 'n literair bloomlezing oet, Mosalect, woa-in väöl dialekte vertegenwoordigd zint. In de Carnavalswaereld ies 't gans gebrukelik um 't dialek te gebruke in prinse-proclamaties, oetnuèdiginge, buuts en leedsjes. Dialektoneel, veural de kluch, trèk väöl publiek. Dao kómme ummer miè Limburgstalige (leed)tekssjrieversj, proza- en poëziesjrieversj en -diechtersj (zuug: Lies van Limburgstalige sjrievers en dichters). thumb|300px|Literatuur euver de Limburgse sjtreektaal 't Limburgs begint aandach te kriege vanoet diverse invalsheuk. Ummer miè sjtudies, initiatieve, activiteite, programma's, projecte en publikaties mèt betrèkking tot 't dialek. Popmuziek en dialekleedsjes live op de bühne, in 't theater op lp, audiocassette, cd, radio, tv. Bekans eder sjtad en/of dörp geit zien eige woordebook samesjtèlle. 't LVK, 't Provinciaal Vastelaovesleedsjesconcour besjteit saer 1977. Van 'n groat aantal inzendinge weurt de bèste gekoze tot de sjlager van 't carnavalssezoen.
Door de wèrkgroep Veldeke Literair, 'n commissie ónder Veldeke-Limburg, were van 1992 tot 2001, 12 Limburgstalige literair bloomlezinge oetgegeve in de Veldeke Literair-Reeks. De meiste sjrieversj en diechtersj hie-in höbbe al ins de Veldeke-literatuurpries gewonne. Neve de 11 Veldeke-kring in Nederlands Limburg weurt 'r noe ouch in Belsj Limburg 'ne krink opgeriech, dae 't dialek zal promote, sjtimulere en oetgeve. In Belsj-Limburg zint ze minder wied es in nederlands-Limburg mèt de promotie en de sjtatus van de eige Limburgse sjtreektaal.
In 1997 weurt 't Limburgs 'n officieel sjtreektaal, 'n Europese minderheidstaal. Dao kump 'ne Raod veur 't Limburgs en 'ne sjtreektaalfunctionaris Pierre Bakkes.
De vereiniging Veldeke geit vanaaf 1997 'ne (jaorlikse) Limburgse Literaire Veldekepries oetreike, genomineerd oet inzendinge aan 'ne jaorlikse wedsjtried. Veldeke wilt hiemèt 't sjrieve in 't plat te sjtimulere. Ouch in 1997 begint de oetgaaf, 'n zèstal beuk per jaor, van de Limburgse Literair Lies (LiLiLi), literair beuk in álle Limburgse dialekte.
In de jaore daonao were veur 't dialekonderwies taal(dialek)beukskes óntworpe. Dao óntsjtoon diverse websites mèt es ónderwerp plaatselike taal, dialek en poëzie en ouch diverse on-line dialekwoordebeuk op internet.
21e ièw
In 2001, bie gelegenheid van 't 75 jaorig besjtoon van de vereiniging Veldeke versjient de literair bloomlezing Mosaiek ('t 12e deil van de reeks Veldeke Literair), dat 'n veurtzètting ies van de ièrder bloomlezing Mosalect. Veural wat gesjreve ies in de jaore 1967 - 2001 kump hie aan de orde.
Wat de sjtreektaal betref in Nederlands Limburg zint 'r vanaaf 2005 2 sjtreektaalfunctionarisse: Ton van de Wijngaard en Mieke Steegs.
In 2006 en 2007 were op de Limburgse tv-zendersj (L1 en TVL) veur 't ièrsj Limburgse soaps oetgezónde. De acteursj kalle dao-in allenei hun eige dialek. Ouch de presentatie op de Limburgse zendersj, veural lokaal, geit in 't plat.
In 2006 geuf Veldeke 't ièrsjte Jeugdmagazine Veldeke (JMV) oet. Dit zal ins per jaor versjiene en oetgedeild were aan de lètste groepe (7 en 8) van de Basissjoal. 'n Jaor later weurt de ièrsjte lèsbreef in de Limburgse sjtreektaal, handelend euver Limburgse volkscultuur, gepresenteerd veur dezelfde doelgroep. Ouch in 2007, t.g.v. 80 jaor Veldeke-Limburg, kump 'n book mèt cd oet mèt de SGV-enquête: 100 jaor Limburgs, samegesjtèld door Schrijnen, Van Ginneken en Verbeeten. 't Geuf 'n representatief beeld van 't dialekgebruuk in die periode. In 2007 publiceert Veldeke 'n populair weitesjappelike sjtudie, Riek van Klank. 't Book behandelt de sjtreektaal Limburgs en hiebie were alle Nederlands Limburgse en Belsj Limburgse dialekte besjreve mèt hun gemeinsjappelike en speciaal kènmerke. Op 't ing van dat jaor versjient 't ièrsjte "jaorbook 2006" van Veldeke. Dit kump in de plaats van 't Veldeke-tiedsjrif, dat in 2006 gesjtop ies. In december 2007 versjient 't Limburgs Literatuur Lexicon (van Adrie Gorissen). In diet naosjlaagwerk sjteit leve en werk van Limburgse of oet de provincie aafkomstige auteursj en van sjieversj die in Limburg wone en de sjtreek es decor in hun werk gebruke. 't Criterium ‘Limburg’ sjleit op de sjriever dae in Limburg ies gebore, ouch al sjrief hae neet in 't Limburgs. In 2008 ies, nao 46 jaor werk door de Radboud Universiteit Nijmegen en de Katholieke Universiteit Leuven, 't Woordebook van de Limburgse Dialekte compleet. In oktober 2008 versjient 't ièrsjte deil van 'n serie Platbeuk, Platbook I mèt es thema: columns euver sjrieve in 't plat. Platbook, mèt edersj kièr gediechte en proza op 'n ander thema, zal 2 kièr per jaor versjiene. Op de 12e nationale gediechtedaag, 27 januari 2011, sjtart 't on-line-diechtersjforum Veldgewas, mèt drie gediechte per week op de website van Veldeke-Limburg en veur de leefhöbber in de e-bös. In 2011 sjtart 't projek Literair Limburg mèt 'n twiètalige reeks beuk van bekènde sjrievers, die 'ne band höbbe mèt Limburg. Neve de Nederlandse teks sjteit de vertaling in 't dialek van de geboorteplaats van de sjriever. Op 1 fibberwari 2013 weurt 't Limburgportaol van de DBNL ge-eupend. . De hie gepresenteerde literair tekste zint es Limburgs aangegeve op grónd van hun talige of thematische kènmerke en/of op basis van 't belang dat de auteur hecht(te) aan herkóms of woonplaats. In 2015 organiseert Veldeke 't Veldeke-verhaole-konkoer, dat kump ipv de Veldeke-literatuurpries.
Significante ciefers
't Idee van significante ciefers is 't oetdrökke van de nejkeurigheid in 'n maeting. De significante ciefers van 'n maetwaerd zeen de ciefers die beteikenis höbbe veur de nejkeurigheid van de waerd. De nejkeurigheid van 'n maeting kan me den ouch aaflaeze aan 't aantaal significante ciefers.
't Aantaal significante ciefers van 'n maetwaerd is euver 't algemein 't aantaal ciefers zónger op de komma te litte. Nólle aan de begin van machte van tièn tèlle neet mit. Sómtieds is es gevolg van ein of miè beraekeninge 'n maetwaerd in miè ciefers gegaove es de nejkeurigheid toeleet. De mins-nejkeurige maetwaerd bepaoltj de nejkeurigheid van de oetkóms.
't Significantste ciefer is 't "ièste" ciefer van e getaal ('t ciefer 't meis aan de linkse kantj, meh noatj nól). 't Ónsignificantste ciefer is 't "litste" ciefer van 't getaal (meistes, meh neet ummer, is det 't litste ciefer). E ciefer wuèrtj significanter geneump es 't miè significantie of gewich haet. In 't decimaal (tièntalig) stèlsel nump 't gewich van edert ciefer nao links ederskièr toe mit 'ne factor tièn. Nao rechs nump 't gewich ederskièr aaf mit 'ne factor tièn. Get vergeliekbaars gebeurt in 't binaer (twiètalig) stèlsel. Dao sprèk me van de (ón)significantste bit (lsb, msb).
Sómtieds wuèrt de term "significante ciefers" gebroek es 'n saort aan voesregel in e weitesjappelik experiment of in de stattestiek worin perfekte nejkeurigheid ónmeugelik of ónnuèdig is. Door te kieke wie de ónzekerheje in 't experiment doorwirke in 't rizzeltaot, wuèrt de ónzekerheid in 't rizzeltaot (significantie) beraekendj.
't Kóncep van significante ciefers is aafkumstig van 't maete mit analoog maetinstermenter. Veurbild: de lingdje van e veurwirp wuèrt gemaete mit 'ne liniaal mit 'n sjaolverdeiling in millimaeters. De lingdje bliek tösje de zès en zeve millimaeter te ligke en me kan zeen det 't óngevièr op twièderdje van d'n aafstandj tösje bei ligk. 'n Acceptabel maetrizzeltaot is den 6,6 mm of 6,7 mm, meh neet 6,666666 mm. Dit litste zów namelik t'n onrech 'n väöl grótter maetnejkeurigheid suggere es mit dees maetmethood (liniaal) meugelik is.
Suske en Wiske
Suske en Wiske zint de hoofpersonages oet 'n reeks Vlaamse sjtripverhaole mèt dezelfde naam. De sjtrip ies bedach door Willy Vandersteen. De hoofpersone zint twiè kinger, 't jungske Suske (aafkorting van Franciscus) en 't maedsje Wiske (aafkorting van Louise). Vandersteen begoes de serie in 1945. 't Ièrsjte album waor Rikki en Wiske in Chokowakije, hie-in kump èvvel Suske nog neet veur en belaef Wiske 'n avontuur mèt ziene broor Rikki. Vanaaf 't twiède album, Op het eiland Amoras, verdwient Rikki oet beeld en weurt Suske, 'ne jóng van óngevaer dezelfde laeftied es Wiske, ein van de hoofpersone. Vanaaf 1972 kreeg Paul Geerts, dae es assistent van Vandersteen al väöl teikenwerk houw euvergenómme, de eindverantwoordelikheid euver de sjtrip. Geerts woort in 2002 opgevolg door Marc Verhaegen, dae nao 'ne ruzie mèt Studio Vandersteen woort vervange door 'n team teikenaersj ónder leijing van Luc Morjaeu en 'n team scenariosjrieversj ónder leijing van Peter van Gught.
De serie drièjt um de kinger Suske en Wiske, die umrink zin door 'n aantal volwassene woamèt ze 'n soort gezin vörme. 't Oetgangspunt van 'n album ies meistal 'n alledaagse situatie, woavanoet de persone in 'n avontuur terech kómme. In de loup van zoa'n avontuur kómme dan dèks fantasiefigure en ónwerkelike situaties veur, sóms gebaseerd op besjtaonde verhaole en legendes. Door 'n oetvinging van professor Barabas, 't teletiedmesjien, kènne de personages door de tied reize, en ouch geografisch gezeen were d'r väöl reize óndernómme. De vertèltrant weurt meistal es volks umsjreve.
Belangriekste personages
thumb|right|Waarsjuwingsbord in [[De Plank (Belsj)]]
Albums
De sjtrips versjene vanouds veurdat ze in albumvörm oetkómme ièrsj in versjillende gezètte en tiedsjriefte, wie bieveurbeeld De Standaard en de Nederlands Limburgse gezètte Limburgs Dagblad en Dagblad de Limburger. De Standaard, woa de sjtrip in 1945 in debuteerde, sjeide in december 2022 oet mit Suske en Wiske-feuilletons.
De albums zint in te deile in 'n aantal reekse. De meiste albums versjiene in de Roaj reeks. De reekse zint:
Nevereekse
't Gief diverse spin-offs vaan de reeks. Al in 1955 begós Willy Vandersteen mèt De grappen van Lambik, gagstrips vaan ein paasj boe-in dees clowneske figuur allemaol vreem dinger mètmaak. De reeks leep tot 1962 en umvatde zeve albums. In 2004 blees Marc Verhaegen, later vervaange door Luc Morjeau, de reeks kort nui leve in.
In 1962 begós de stripserie Jerom, boe-in de gelieknaomege krachmins es superheld in 'ne gouwe mantel optreujt. De reeks woort veural in Duitsland (oonder de naom Wastl) hendeg populair. In de jaore zeventeg, naotot Vandersteen mèt Suske en Wiske waor gestop, wèrkde heer e tiedsje mèt groete productiviteit veur dees serie. Later teikende Geerts nog get aander Jerom-verhaole.
Tösse 2002 en 2015 leep de serie Klein Suske en Wiske, later Junior Suske en Wiske. Hei zien de twie hoofpersone klein kinder. De verhaole waore veural gemeind veur kinder die liere leze.
In 2013 versjeen 'n nui serie, Amoras geriech op awwer (deils volwasse) lezers. De serie umvat dezelfde personnages wie Suske en Wiske, meh 't verhaol (de zès albums beeje ei doorloupend narratief) is duuster vaan aard, mèt väöl geweld, eleminte vaan sciencefiction en 'ne realistischere teikestijl. 't Scenario kump vaan Marc Légendre, de teikeninge vaan Charel Cambré. De reeks waor gemeind es hommaasj aon Willy Vandersteen, dee in 2013 hoonderd jaor geleie gebore waor. Nao 't succes vaan Amoras volgde 'n nui serie, De kronieken van Amoras.
Vergeliekbaar mèt Amoras is ouch J.ROM - Force of Gold, 'n modernisering vaan de superheldereeks roond Jerom. Die serie góng ind 2014 vaan start en heet es oteurs Bruno De Roover (scenario) en Romano Molenaar (teikeninge).
Vertalinge
De albums van Suske en Wiske zint vertaald in 'ne houp tale en sjtreektale. In 't Limburgs zint tot noe toe drie albums vertaald: De bokkeriejersj (De bokkenrijders) in 1997, De joker aafgetroef (De kaartendans) in 1999 en De Waerwouf van leëtselder (Volle maan) in 2005. Edere persoon in 't verhaol, in de Limburgse editie, 'kalt' dao-in ein ander dialek. De vertaling gebeurde door Veldeke-Limburg. Los daovan sjteit 't album Nen diere velo (Het kostbare kader), 'n vertaling nao 't Loeis op initiatief van de gemeinte en de lokale middesjtand.
't Nieuwsblad van het Noorden verzörgde oats drie oetgaves van 'tzelfde album, eint in 't Fries, eint in 't Gronings en eint in 't Drents. Daoneve geuf 't nog miè Friestalige albums. In 2004 woort op de Brabantse Sjtripdaag 'n oetgaaf in 't Brabants verzörg.
Calais
thumb|'t Sjtrank en de have va Calais Calais (Picardisch: Calés, Nederlands: Kales, Dütsj (veraoderd): Kalen) is 'n sjtad i ge Noard-Franzuësisje departement Pas-de-Calais. De sjtad ligk óp g'ne sjei tussje de Noardzieë en 't Kanaal en ze hat 'n have mit veerverbindinge noa Ingelsje kusplaatsje aa g'ne uëverziej va g'n zieësjtroat, beivuurbild Dover. D'r aafsjtank mit Ingelank is hei 't kóts: zoeën 34 kilometer. In 't joar 1994 woeëd get westelig va dees sjtad d'r Eurotunnel opgeleëverd, deë 't meugelig maak per toog noa Ingelank te reize, ónger 't Kanaal durch. In 2014 wónde d'r 76.402 lüj.
Gesjichde
De sjtad Calais is óntsjtónge i de middelieëwe es vussesjdörp van 't kót bei geleëge dörp Petresse. I de dertieënde ieëw woeëd ze versjterk tot 'n sjtad, vaweëge höar sjtrategische ligking.
Calais sjteet hüj bekank um de vluchtelingecrisis. De vlöchtelinge kómme oet versjeie deler va g'n welt (beivuurbild Afrika en 't Midde-Oeëste), i d'r hoap op e beëter leëve. In 2002 woeëd de illegaal nederzetting Jungle ópgerich, noadat 't ópvankcentrum va Zandgate, kótbei Calais, woeëd geslote. 't Kamp besjteet nog allezeleëve en vrie recentelig is 't ópnuits bekank gewoeëde in 't zjernaal en anger media, vaweënge de ernsjtige leëvesumsjtandighede. 't Vlöchtelingeperbleem hei is noe e Europees politiek perbleem gewoeëde. Versjeie Wes-Europese leng, wie Ingeland en Frankriek, uëverlegke miteenanger uëver 't perbleem.
Brónne
Dit attikel baseert zich óp 't corresponderend artikel óp de Nederlandse Wikipedia, en waal i dees versie.
Paterskap
Paterskap, papemöts, monnikskap, stormhood of duvelskaore (Aconitum) is e geslech van vaste plantjen oete ranonkelfemielje (ranunculaceae). 't Geslech kèntj 300 toet 400 saorte.
De blome vörme meistes ènjstenjige troesse. 't Bäövelste bloomsblaad haet de vorm van 'nen helm of 'ne paterskap, wo de vouksnaam denouch van is aafgelèdj. De vief bloomsblajer zeen gael, paars of blaw. De blajer zeen meistes deep gedeildj toet gesplete, bao noeatj óngedeildj.
Väöl saorte vanne paterskap zeen hieël sterk vergiftig. Det göldj veur alle deile, zelfs veuren honing. De plantje bevatten 'n vergif aconitine, 'n alkaloïed. Zelfs 't saap vanne plantj oppe hoed kan 'n haevige reaksje tewaegbringe.
De saorte van dit geslech kómme veural veur inne gemaesigdje streke van 't naordelik halfróndj. Ruum 200 saorte kómme veur in Sjina. De veurnaamste standjplaatse zeen vöchtige bäöm van bergweie.
Druïde
De druïdes zeunt de geesteleke, opvoedkunge, wetensjappers en filosofe, vör zoewiet bekaand ummer mansluuj, van de Kelte.
Kiek och Iezertied in Europa, La Tène-cultuur, Keltische fees-daag.
Achter de Häöf
Achter de Häöf (Nederlandjs: Achter de Hoven) is 'n straot en veurmaolig gehuch det allewiel óngerdeil is vanne buurt Op de Kamp in Nuienhage, Landjgraaf.
Bastenake
thumb|Locatie va Bastenake in Luxemburg. Bastenake (Fraans: Bastogne; Duutsj: Bastenach; Luxemburgs: Baaschtnech) is 'n gemèngde en sjtad in de provincie Luxemburg op 't Belsj in 't arrondissemaent Bastenake. Op 'n oppervlakde va 172,03 km² wonne 15.303 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 89 minse per km².
Margaretha Maria Alacoque
In häör geistelik leve woort Margaretha Maria Alacoque geleid door de jezuïete Claude de la Colombière en Jean Croiset. In 1920 ies ze heilig verklaord. Saer dan ies Paray-le-Monial 'n baevaartsoord. Häöre fièsdaag vèlt op 17 oktober.
Winglets
Ouch biej Formule 1-wages waere winglets gebroektj om de sjpoilers aerodynamisjer te make.
11 juli
Vlaandere - Fiès van de Vlaamse Gemeinsjap
Heiligedaag van Benedictus
Nationale fièsdaag in Mongolië
Saturnus (planeet)
Saturnus is vaan de zon aof gerekend de zèsde planeet in eus zonnestèlsel en op Jupiter nao de groetste. Bei gaasreuze zien zoegenaomde 'boeteplanete'. Saturnus is verneump nao de Romeinse god Saturnus.
Samestèlling
De samestèlling vaan Saturnus liekent väöl op die vaan Jupiter. In 't centrum bevint ziech 'n rotsechtige kern, dao-umheen 'ne mantel vaan vleujbaar metallisch waterstof, gevolg door 'n laog vaan moleculair waterstof. De temperatuur in de kern bedreug 12.000 K. Es gevolg vaan 't Kelvin-Helmholtz mechanisme straolt Saturnus mier energie oet es heer vaan de zon oontvink. Dees energie-uitstraoling weurt versterk door de wrievingswermte die vrijkump es helium in de mantel tege waterstof bots.