cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Huub Brouns
Waerk
Haopelik doortj ’t neet al te lang mieër väördet Huub de wèns van väöl miense waor meuktj en toet ein oetgave van zien werk äövergeit. Zelf zaet t’r altied det t’r ’t leefst opvèltj door besjeidenheid en det ’t den lestig is óm get te laote drökke. Mer ein wèns van väöl miense oet laote kome, det mót hem toch gooddoon. Det merks se al bie al die kieëre det hae haet väörgelaeze oet zien eige werk ónger angere väör de L1-microfoon en op versjillendje Veldeke-aovendje inne provincie. Gelökkig zeen bie de cd’s van “de Kwirzengers” de tekste aafgedröktj in de biebehuuerendje beukskes. Óm uch eine kleine indrök te gaeve van ’t werk van Huub plaats ich hie-ónger inkel väörbeeldje van de drie vorme van zien “waordsjilderieje”. Laes en be-aordeil zelf of miene kiek op de dichter en wäördkunstenieër, Huub Brouns, good in beeldj gebrach is.
Sjtäölkes
ZEUTWATERZIEËMAN
Zien zieëmansjap waas väör de Maas te groeët, want zieëheldj wäörs se op ein grindjgaat neet. Dus ging ’t richting Zieëlandj mèt de boeët, al haaj d’r van getieje geine weet.
Bie sjtorm haet hae bekwaomheid opgedaon. Orkaankracht kós d’r mèt gemaak de baas. Van golve die toet aan de zaling sjtaon Lieërse se väöl mieër as van ein ganse Maas.
Rojaal sjtruitj hae zien avonture róndj. Mer wie ’t richtig ging wètj geinen hóndj. De waorheid liktj deep inne zieë begrave.
Zien sjeepke kwaam dao gaarneet oete have. Want zaat dae kapitein zich neet te lave, den laag d’r vast väör anker aan Kaap-kóntj.
Groat Waereldsjtad Kapelle Konkoer
’t Groat Waereldsjtad Kapelle Konkoer is ein konkoer veur kapelle en zate hermeniekes dat in Gelaen op de naomiddig van Vastelaovesmaondig wurt gehauwte. ’t Evenemènt vingk aan nao aafloup van de kènjeroptoch, meistal rond 16.00 oer. Dan wurt oetgemaak wae van de kapelle en zaate hermeniekes zich de bèste, dus kampioen maog neume. ’t Geit dan om nog väöl meë es muzikale zake; ouch d'n act tèlt mèt in de jurering. Oardeile waere al jaorelangk gebaseerd op oeteinloupende criteria, zoaes sjoan vrouwluuj, sjerp koper, zjwaor koper, sjlaagwèrk en zoa wier. Edere kapel haet waal èns of dèkser gewonne.
Organisasie
‘t Groat Waereldsjtad Kapelle Konkoer in de huidige vorm besjteit saer ‘t jaor 2001 en wurt georganiseerd door de awdste kapel van Gelaen, Oete Waeg, same mèt de sjtadsvastelaovesvereiniging de Flaarisse.
Lokasie
De lètste twae jaor (2013 en 2014) is ’t konkoer gehauwte biej café Amadeus, daoveur waor ’t ummer in ’t Cornerhouse, oetgezonjerd einmaol biej café Amadeus (2009) en einmaol biej café ’t Vlaegelke.
Moesson
thumb|Moessonwolken in India. De moesson is d'n op vaste tieje trögkkómmendje windj inne troeape dae veur 'n halfjaor lang oet ein bepaoldje richting wejtj en daorop zón 180° van richting verangert. Dezen euvergank tösse de twieë moessons neump me de kentering. De windjrichting wuuert gebroek inne beneuming vanne moesson, wie de zuudwèsmoesson of de naordoeasmoesson. Dore verangering vanne windjrichting wuuert 'n anger saort lóch aangeveurd, wodoor 't waerbeeldj sterk verangert. Daoveur sprik m'n owwel vanne nate moesson ennen druuege moesson.
Groat Waereldsjtad Kapelle Konkoer
Globaal program
Belangriekste ongerdeil van 't program is 't sjpele van de kapelle. Om ze op aom te laote kómme, traeje tösjedoor artieste op. De meiste ongerdeile van ‘t program sjtaon vas:
Moesson
De bekandjste moesson is dae van India. Toet begin juni is 't naorde van India druueg, mer in juni, juli en augustus vèltj aeveväöl raengen es in e gans jaor in Wès-Europa. Daorop blief 't druueg toet in juni, wen de volgendje moesson aanbrik. In 't zuje van Afrika, op Indonesië en oppe Antille vèltj de raengentied geliek mitten Europese wintjer.
Groat Waereldsjtad Kapelle Konkoer
Globaal program
Rondj 16.00 oer:   	Äöpening door Zef Willems, besjermhaer van Oete Waeg en awd Opper Flaaris
Moesson
Me kan versjillige moessongebiede óngersjeie:
Grimstad
thumb|De ligking van Grimstad in de pervincie Aust-Agder. Grimstad is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Aust-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 19.224 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 303,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 63,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Moesson
De naoslaeg vanne moesson zeen 't dudelikste te óngersjeien in Zuud-Azië. Det kump dore groeate landjmassa van Azië en doordet de Himalayaberg 't Indisch subcontinent aafsluutj vanne kaaj lóch van hoger brèdjegraod.
Groat Waereldsjtad Kapelle Konkoer
Globaal program
16.00 – 18.00 oer: 	Kapelle mit tösjedoor artieste
Grimstad
De gemeintecode is 0904.
Groat Waereldsjtad Kapelle Konkoer
Globaal program
18.00 – 18.30 oer: 	De Flaarisse mèt de sjtadsprins en adjudante, de sjtadsjeugprins en adjudant
Grimstad
De gemeinte bevat ouch e deil van Eide (Aust-Agder).
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Groat Waereldsjtad Kapelle Konkoer
Globaal program
18.45 oer:	             Priesoetreiking
Artieste
Väöl Gelaense artieste höbbe al opgetraoje in de aafgeloupe ediesies: Awt-Jeugprinse Uule, Ben en Anita, Döbbel glaas, Corrie Vermeer, Kevin Noblesse, Marc Tholen, MisjMasj, Oetgelaote, Óngerein, Op Ós, Patriesje, Paul Donners, Peter Kunkels, Pölleklup Lötterao, 2PEES, Sandra Hoen, SJPAS en Veer Veere. Artieste van boete de Waereldsjtad die in ’t verleje opgetraoje höbbe, zeen onger meë: Böshuuske Ontsjpannings Vereiniging, Frans Croonenberg, Jean Paul Jessen, La Bamba, Paul en Leo, Spik & Span, Toddezek, TRIO-046, Wiel Nakken.
Bieneermarg
't Bieneermarg vörmp 't binnedeil vanne bieneer en besteit oet zaenweefsel. 't Bieneermarg perduceertj twieë hormone: adrenalien en noradrenalien. 't Wuuertj allein geïnnerveerdj door 't (ortho)sympathisch deil van 't autonoom zaenstèlsel, neet door 't parasympatisch deil.
Mezeik (arrendissement)
't Arrendissement Mezeik is ein vanne driej besteurleke arrendissemente van Bèlsj Limburg. 't Arrendissement haet 'n oppervlak van 884,43 km² en haw op 1 juli 2005 225.770 inwoener. 't Bestuit uit de gemeinte:
Hendie
'nen Hendie of mobielen tillefoean (ouch mobiel of gsm geneump) is 'n apparaat womit me draodlaas kan tillefonere, mit behölp van e netwirk van antèns. Mobiel tillefoeans make gebroek van radiogolven en van tillefoeancentrales veur binnen 'n bepaoldje regio communicatie tösse gebroekers meugelik te make. De ieëste generaties maakdje gebroek van anloog modulatie, later van digitaal (Global System for Mobile Communications en Universal Mobile Telecommunications System).
Dit kan zowaal op 'n aopenbaar es e privénetwirk. E veurbild van e privé- (of geslaote) netwirk is 't C2000-netwirk veure hölpverlieëningsdeensten in Nederlandj, of Astrid op 't Belsj.
De term mobielen tillefoean ómvatj neet de zoeageneumdje draodloeaze tillefoeans die zeen gekoppeldj aan 'n vaste tillefoeanaansloeting en die allein kónne waere gebroek binnen 'n straol van hóngerdj maeter van 't basisstation.
Veur radiofrequenties te gebroeke veur mobiel tillefonie is in Nederlandj 'n vergónning van 't Agentsjap Telecom van 't ministerie van Economische Zake nuuedig. Mobiel tillefoeans mótte door dit agentsjap (of 'n vergeliekbaar instansje in 'n anger EU-landj) waere goodgekäördj.
d'n Ieëste mobielen tillefoean, de DynaTAC 8000X van Motorola, waog bao 'ne kilo. Allewiel waog 'ne mobielen tillefoean döks minder es 100 gram. Geavanceerdjer toestèlle waere smartphones geneump; dees waoge döks tösse de 100 en 200 gram.
In 2010 woorte 1,4 miljard mobiel tillefoeans verkóch. In 2011 wore 65% vanne verkóchte tillefoeans smartphones.
Wes-Germaanse taole
De Wes-Germaanse taole zien 'n oonderverdeiling vaan de Germaanse taole, neve de Noord-Germaanse taole en de Oos-Germaanse taole. Numeriek gezeen is 't wiedoet de belaankriekste vaan de drei gróppe: de Noord-Germaanse taole weure mer door oongeveer 20 mieljoen lui gesproke en de Oos-Germaanse taole zien oetgestorve. De Wes-Germaanse taole umvatte oonder mie 't Ingels (ein vaan de belaankriekste wereldtaole), 't Duits (ein vaan de groetste taole in Europa) en 't Nederlands ('n middelgroete taol), meh ouch kleinder taole wie 't Fries en talloes striektaole, boe-oonder 't Limbörgs. Umtot de definitie vaan 'taol' en 'dialek' neet sjerp is, en umtot Wes-Germaanse dialekte soms sterk vaanein versjèlle, gief 't gei dujelek antwoord op de vraog wieväöl Wes-Germaanse taolen 't gief. Alles biejein weure de Wes-Germaanse taole door 'n haaf mieljard lui es ierste taol gesproke, en door nog e mieljard es vreem taol; dit lèste kump veural door de status vaan 't Ingels.
Bronne
Neve de rieke sjriftradities vaan väöl levende Germaanse taole zien veur 't oonderzeuk veural de ajdste taolrelikte vaan belaank. Tacitus neump in zie werk Germania diverse Germaanse wäörd, wie urus 'oeros', glesum 'bernstein' en vada 'wad'. Natuurlek zien die wäörd aon de Latiense moond vaan de sjriever en zie book aongepas. Oet d'n daarden iew stamp 'n rune-inscriptie op de kamp vaan Frienstedt, oet de viefden iew de inscriptie vaan Bergakker (in 't Aajdnederfrankisch). Oet de zèsden iew kint de Salische wètte, die glosse in de volkstaol bevatte. Pas later in de middeliewe koume ganse tekste teveursjijn, veural in 't Aajdingels, Aajdsaksisch en Aajdhoegduits. Lang tekste in 't Aajdnederfrankisch (=Aajdnederlands) zien sjeerser (oonder mie de Wachtendonckse Psalme). In 't Aajdfries koume ze pas laat in middeliewe, meh umtot die taol zoe awwerwèts is zien ze toch weerdevol veur 't taolkundeg oonderzeuk.
Kinmerke
De Wes-Germaanse taole wieke op e paar punte aof vaan de aander gróppe. Dèks geit 't um conservatismes: de Noord- en Oos-Germaanse taole höbbe dinger veraanderd die in 't Wes-Germaans neet veraanderde.
't Is zier de vraog of 't oets 'n uniform Wes-Germaans heet gegeve. Al bij Tacitus weure dees volker ingedeild bij drei versjèllende superstamme: Ingveone, Irmione en Istveone. Ieder moot me dinke tot die stamme biejein zien gebleve en innovaties vaan aander gróppe neet höbbe gedeild. Pas nao de Groete Volksverhuizinge kóste de versjèlle ech kristallisere.
Indeiling
Mèt 't bovestaonde in de kop moot me daan ouch oetkieke bij de indeiling. 't Is verkierd um oet te goon vaan e stamboummodel, umtot de taole en dialekte ziech nao hun oontwikkeling oonderein gemingk en beïnvleujd höbbe. Daoneve is, door de sjeersde aon gegeves, ouch väöl oondudelek.
In eder geval gief 't twie groete bronne vaan vernuiing binnen 't Wes-Germaans. Ierstens kint me de Ingweoonse taole, 't Noordzeegermaans. De stamme die Tacitus zoe neump höbbe versjèllende vernuiinge gedeild. De kern daovaan ligk bij 't Aajdfries en 't Aajdingels; oet dat lèste kin me opmake tot de taol vaan de aw Angele, boe niks direk vaan euvergelieverd is, zier sterk op 't Oer-Fries liekende. Ouch 't Aajdsaksisch is sterk Ingweoons gekleurd, meh deit neet aon alle veraanderinge mèt. Daobij veurt 't zien eige vernuiinge door of pak 't sommege innovaties zjus eve aanders aon. Ouch 't Aajdfrankisch, entans de taol vaan de Salische Fraanke, vertuint Ingweoonse trèkke, meh die zien mer beperk. Later, nao de Groete Volksverhuizinge en nao de vereuveringe vaan Sjarel de Groete, zalle Frieze, Fraanke en Sakse ziech in de Nederlen väöl minge; zoe oonstoon oonder mie 't Hollands (Frankisch en Fries) en 't Wes-Vlaoms (Frankisch en Saksisch). In Brittannië minge ziech Angele en Sakse.
Ingewoonse kinmerke zien oonder mie 't verdwijne vaan 't reflexief (Hollands Hij wast 'm of Hij wast z'n eige veur Limbörgs Heer was ziech), 't verdwijne vaan de -n- veur -th (vaandao Muiden, etymologisch geliek aon moond), umlaut en daonao oontrunding vaan bepaolde klinkers (Fries grien tegeneuver Hollands groen zoonder umlaut en Limbörgs greun, gruun mèt umlaut), neiging tot palatalisatie (Ingels church, Fries tsjerke, Limbörgs kèrk) de vörming vaan 't einheidsmiervoud (Nederlands wij, jullie, zij werken, Twents wie, ie(leu), zie warkt). In e woord wie vief (Oergermaans *fimf) doen zelfs väöl Limbörgse dialekte aon 'n Ingweoonse vernuiing mèt.
Jaortèlling
'n Jaortèlling is e stèlsel van tiedraekening wobie me d'n tied raekentj en opboewtj in jaore. Inne meiste jaortèllinge besteit e jaor oet twellef maondje.
Naeve de christelike jaortèlling waeren in väöl lenjer onnag anger, eige jaortèllinge gehantjeerd, wie de:
Keunstenaer
miniatuur|Keunstenaer 'ne Keunstenaer of 'ne artiest is ieëmes dae keuns makt. Naogelang 't saoërt keuns kènt dat o.m. zieë: 'ne beeldhouwer, 'ne choreograaf, 'ne cineast, 'ne componist, 'ne etser, 'ne glaasjilder, 'ne graficus, 'ne graveur, 'ne houtsjniejer, 'ne kunssjilder, 'ne lithograaf, 'ne sjriever, 'ne acteur, 'ne regisseur of 'ne videokunstenaar.
Naogelang d'r gehanteerde sjtiel kan dat o.m. zieë: 'ne expressionist, 'ne impressionist of 'ne realist.
'ne Keunstenaer haat 'n vrie beroep mèt 'n sjtatuut dat 'm rech gèft óp 'n absoluut vriej mieningsuting. 't Waerk van 'ne keunstenaer kan bezieë werre es 'ne indicator van de mate van 't algemèng rech op vrie mieningsuting. Wiemieë 'ne keunstenaer gebroek makt va sjtielmiddele, zoewie överdrieving, metafore of aander vorme van, vör de massa, oontoegaankeleke codes, wie minder vrie de gemeensjap is oeë e zich in bevindt.
Lammezering
'n Lammezering is 'n wandjbetummering die inne regel besteit oet paneelwerk, aangebrach gewaore taengen 't ungelste deil van 'n binnemoer of 'n anger wandj.
De betummering besteit oet houtere penieëlen of letjes die 'n besjurming vörme veure wandj of juus allein denen es 'n versiering.
Inne middelieëve waas 'n lammezering manshoeag, meh daonao is die gekrómpe toet rögkeleäönhuuegdje of nag leger. Allewiel kómme lammezeringe nimmieë zoväöl veur in gewuuen woonhoezer; waal truf me ze nag aan in historische penj en broen keffees.
Tjøme
thumb|De ligking van Tjøme in de pervincie Vestfold. Tjøme is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vestfold in Nórwaeg. De gemeinte had 4.566 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 37,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 123,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0723.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Wes-Germaanse taole
Indeiling
De aander groete veraandering is de Aajdhoegduitse klaankversjuiving. Dit hèlt in tot de aw plosieve p, t, k op väöl plaotse in affricaote pf, ts, kch of gewoen fricatieve f, s, ch veraandere. Dit begint bekaans direk nao de Groete Volksverhuizing in de Alpe en verspreit ziech daonao snel euver de Germaanse stamme, um daan örges in 't noorde te stokke. Daobij weure de veranderinge neet allemaol compleet verspreid. K weurt allein in 't Alemannisch tot (k)ch (chind, kchind 'keend'). De res vaan de veraanderinge haolt 't tot de Speyrer Linie (Spierse lijn): ich, mache(n), das, apfel, (p)fund. Daobove valle die kinmerke ein veur ein oet, te beginne mèt de klaankveraandering vaan p (appel, pund). Bij de Benrather Linie, ein vaan de belaankriekste isoglosse in 't Wesgermaans taolgebeed, weurt mache ouch weer make. Tot aon de Uerdinger Linie kint me nog wel ich. De mieste Limbörgse dialekte zien zoedoende marginaol door de Ingweoonse en door de Hoegduitse klaankveraanderinge bereurd.
'n Vereinvajdegde indeiling zouw zoe kinne oetzien (sterke cultuurtaole zien vet gezat):
WESGERMAANSE TAOLE
Meråker
thumb|De ligking van Meråker in de pervincie Nord-Trøndelag. Meråker is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 2.531 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.272,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1711.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Nord-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Stoeattoean
thumb|De stoeattoean in 't Mofers waord "ka\n", e zelfstenjig naamwaord es in "waterkan". De stoeattoean (döks aangegaove mit "\", 'n accent grave of ouch accent 1) is eine vanne twieë kóntrasterendje toeanen in 't Limbörgs, naeve de sleiptoean enne neet-kóntrasterendje neutralen toean. De stoeattoean kump allein veur op beklemtoeandje littergrepe.
Op gróndj vannen oearsprónk vanne stoeattoean, dae hie-ónger wiejer wuuertj oetgelag, kómme stoeattoeanen allein veur in littergrepe mit lang klinkers, diftongen of kórte klinkers die waere gevolg door tautosyllabische sonorante, det wil zègke wäörd die ènjigen op 'nen inkele, zingbare klank (wie [m], [n], [ŋ] ng, /r/ r, [l], [ɲ] nj of [ʎ] lj) of 'n kómbinaasje mit ieës 'ne sonorant en vervölges 'nen angere mitklinker, wie mp, ns, ldj en zo wiejer. De euverige littergreepvörm, dus kórte klinkers zónger tautosyllabische sonorante (littergrepe die ènjigen op 'nen inkele neet-sonorant of mieëder neet-sonorante, wie in kat, lup of ech), kriegen autematis 'ne neutralen toean.
Oearsprónk
Bieje wersjienlikste theorie euver 't óntstaon vanne toeanen op 't Limbörgs geit 't óm 'n kómbinaasje van verlinging van kórte klinkers, versjillige klinkerhuuegdjes en apokope ('t ewegvalle van klenk, veurnamelik, meh neet oetsloetendj, ónbeklemtoeandje (ènj)klinkers). Hiebie zeen de toeanen in drie versjillige fase óntstange: 1. neet-hoeag lang klinkers (wie "ao", "ee" en "oo") en neet-hoeag-sloetendje diftonge (de óneigelike diftonge wie "ieë" en "oea") kriege stoeattoean; 2. hoeag lang klinkers (wie lang "ie" en "oe") en hoeag-sloetendje diftonge (wie "ei" en "ou"), verlingdje klinkers oet VC-clusters (kórte klinker gevolg door 'ne korte mitklinker) en kórte klinkers mit tautosyllabische sonorante (wobie 'ne sonorant drek oppe klinker volg en bie dezelvendje littergreep huuertj, wie in 't waord "handj") kriege sleiptoean; 3. apokope van -ə en sómmige mitklinkers, es ouch synkope (sameval van littergrepe) binnen e waord verangertj wäörd mit 'nen euvergeórve sleiptoean in wäörd mit stoeattoean.
1420
1419 - 1420 - 1421
Stoeattoean
Paradigmawusselinge
Es 'ne stam van e waord 'ne stoeattoean haet wiltj det neet automatisch zègke det deze stoeattoean blief behajen in verbugingen of verveuginge. Verangeringe van stoeattoean nao sleiptoean zeen väöl-veurkómmendj in 't volgendj val: 't mieëvaad van lankklinkerige wäörd wobie de stoeattoean e gevolg is van apokope: "doe\f < *doeve - doe~ve", "haa\n < *hane - ha~ne", mer aevel neet es d'n oearsprunkelike toean neet 'nen inherente stoeattoean haet (mirk op det dit d'roet is 'nt gaon): "snao\r - snao\re > snao~re", "toea\n - toea\ne > toea~ne". 't Versjil zitj d'rin det 'n lang "oe" of "ie" inherent sleiptuuenig is, enne "aa" in wäörd wie "haan" e val is van 'nen oearsprunkelik korte klinker dae verlingk is geworen in 'n aope syllabe. De klinkers in wäörd wie "snaor" en "toean" zeen van aadshaer oet lank, wodoor zie inherent stoeattuuenig zeen.
In 't Mofers guuef 't nag ingewikkeldje procèsse die te maken höbbe mit liaison, sandhi's en auslautverhärtung wodoor inherente sleiptoeane versjuve nao stoeattoeane, wie "pa~k > pa\kdje". Angestróm gebeurt det aevel neet: e waord det injig op 'ne (veróngerstaldje) stumhöbbendje mitklinker hiltj ummer stoeattoean, óngeach of de mitklinker zien stumhöbbendjheid verluus door auslautverhärtung; 't waord "brö\gk" (mieëvaad: "brö\gke") riemp dus neet mit 't waord "brö~k" (mieëvaad van "bro~k").
Regionaal variaasje
't Exak verloup vanne stoeattoean versjiltj van plaats toet plaats. Euver 't algemeint geldj det de stoeattoean ieës stieg en vervölges sjerp daaltj: De veurbiljer hiebaove gelje veur 'n posiesje anen ènj vanne zats; inne midde vanne zats gelje anger regele: Veur 't Brachs (Maasbrach) en 't Zitterds geldj in groeate liene 'tzelvendje es veur 't Remunjs.
In wèsteliker Limbörgse dialekte, wie 't Tungers en 't Mestreechs maak wiejer d'n doer van de toeane väöl oet waat betruf 't kóntras tösse sleip- en stoeattoean. Dit liek absoluut neet te gelje veur Oeas-Limbörgse dialekte, al zeen de sleiptoeane väöl ummer (get) langer kwa doer es de stoeattoeane.
In 't Mestreechs geldj wiejer det diftonge bie 'ne stoeattoean waal dudelik diftonge zeen, wie bij [bɛi̯] bei "insek", lui [lœy̯] löu "miense" en [dɔu̯f] dowf "vogel" mit stoeattoean taengeneuver bij /bɛ:/ bèè "inne buurt van", lui /lœ:/ lèù "wirksjoew" en douf /dɔ:f/ dòòf "neet-huuerendj" mit 'ne sleiptoean.
Bieneersjèl
De bieneersjèl vörmp 't boetedeil van 'n bieneer en besteit oet drie laoge:
1451
1450 - 1451 - 1452
Alcor
right|thumb|250px|Mizar en Alcor Alcor is 'n staar in 't starebeeld Groete Beer (Ursa Maior). Same mèt de staar Mizar vörmp de staar 't asterisme "Peerd en Ruiter". De staar heet 'n sjijnbaar helderheid vaan +4,01. Alcor bevindt ziech op 'nen aofstand vaan 3 leechjaor vaan Mizar. Allewel Alcor en Mizar dezelfde eigebeweging höbbe weure ze neet es echte dobbelstaar besjouwd. Alcor ligk op oongeveer 81 leechjaor vaan de Eerd.
In december 2009 woort oontdèk tot Alcor zelf 'n dobbelstaar is. De twiede staar (Alcor B) zouw 'n väöl veurkoumende M-klasse dwergstaar of Roeje dwerg zien. De massa vaan Alcor B is oongeveer 250 kier de massa vaan Jupiter oftewel e kwaart vaan de massa vaan eus Zon.
Helmut Kohl
thumb|Helmut Kohl Helmut Josef Michael Kohl (Ludwigshafen am Rhein, 3 april 1930 - ouch dao, 16 juni 2017) waas 'nen Duutsje politieker veur 't CDU, 'nen historieker enne bóndjskanseleer van Duutslandj van 1982 toet 1998.
Mit zienen ambstied van zèstieën jaor is hae de langs-zittendje Duutsje kanseleer sieër Otto van Bismarck. In dezen tied waas 't inj vanne Kajen Oorlog. Kohl wuuert door väöl luuj betrach es d'n houfarsjitek vanne Duutsje vereiniging, en wuuert same mitte Franse prizzendènt François Mitterrand gezeen es d'n aanstifter van 't Verdraag van Mestreech, waat de Europese Unie oprichdje.
Kohl waas 'ne sterken aanhenger veur 't stationere van Amerikaanse kruutsrakètten in Wès-Europa veure val det de Sovjet-Unie neet ingóng op óngerhanjelinge vanne bepirking van atoeamwaopes. Dees meining deildje d'r mit ziene veurgenger Helmut Schmidt, mer anges es dem kreeg Kohlw aal 'n mieëderheid veur det beleid in zien eige pertie.
Kohl waerde es bóndjskanseleer opgevolg door Gerhard Schröder.
Ares I-X
thumb|left|20px|Ares I-X thumb|right|150px|Embleem vaan Ares I-X Ares I-X is de naom vaan de ierste tesvlöch in 't Ares I program, wat 'n oonderdeil is vaan 't Constellation program. Ares I is 'n lanceersysteem veur bemande ruimtevlöchte wat oontwikkeld weurt door de NASA. Ares I-X liekent qua uterlek, gewiech en gruutde op de geplande versie vaan Ares I, mer de binnekant is aanders. De vlöch stoont gepland veur 27 oktober 2009. De lancering woort 'ne kier oetgestèld vanwege de weerscondities. Eine kier is 't oetgestèld op T-2:39 vanwege 'n vrachsjeep wat de gevarezone binne voor. Oeteindelek is de vlöch oetgestèld tot 28 oktober. Op deen daag um 11:30 EST (16:30 Nederlandsen tied) is de Ares I-X oeteindelek gelanceerd.
Op 1 fibberwarie 2010 kondigde president Barack Obama aon tot 't Constellation program gesjrap geit weure, in verband mèt bezuiniginge. Dit moot evels nog weure goodgekäörd door 't congres.
Samestèlling
De rakèt besteit oet 4 trappe. D'n ierste trap is 'n zoegenaomde vastebrandstofmotor. D'n twieden trap is noe leeg, mer weurt oeteindelek oetgerös mèt 'n J-2X-motor. D'n daarden trap is ouch leeg, mer is veur instruminte bedoeld. De veerden trap bevat in dit geval 'n naomaak Orion ruimtevaartuig en 'n Launch Abort System (LAS).
thumb|right|200px|Vergelieking vaan gruutdes vaan versjèllende rakètte en de Space Shuttle Op 20 oktober 2009 is de Ares I-X rakèt vaanoet 't Vehicle Assembly Building (VAB) nao lanceerplatform 39B gerold. 't Lanceerplatform is aongepas aon de väöl groeter lengde vaan de Ares I-X: de bliksemaofleiers mote väöl hoeger zien es bij de Space Shuttle, dee hei normaal gelanceerd weurt. De Ares I-X is mèt zien oongeveer 100 meter bijnao twie kier zo groet es de Space Shuttle.
Tesvlöch
thumb|left|250px|Video vaan de lancering De tesvlöch doorde 2 minute en waor bedoeld um te teste of de controleapparatuur en -software die oontwikkeld weurt veur Ares I voldeit. Daoneve wouw me teste of de sjeiing vaan de ierste en bovenste trappe good wèrk. Ouch woort de dynamica vaan de trökkier vaan d'n iersten trap in de atmosfeer oonderzeuk en de wèrking vaan de parachute. Nao 6 minute lande de draagrakèt weer aon parachutes in d'n Atlantischen Oceaan, op zoe'n 240 km vaan 't lanceerplatform. 't Bovenste deil vaan de rakèt stortde in d'n oceaan en weurt neet trökgehaold.
Landing vaan de draagrakèt
De draagrakèt is bij de landing versjendeleerd geraak. De projekmanager vaan de Ares I-X tesvlöch vertèlde tot eine vaan de hoofparachutes neet good ope is gegaange, wat tot gevolg had tot 'ne twiede hoofparachute mer haaf ope ging. In plaots vaan mèt 3 hoofparachutes te lande, is de booster mer mèt oonderhave parachute geland, boedoor heer väöl helder in 't water terech kaom es veurzeen. Toch waor 't testeam optimistisch umtot de oeteindeleke booster zoe'n 15% minder zwoer zal zien.
Kantele vaan de bovenste trap
Daoneve gaof de projekmanager 'n verklaoring veur 't kantele vaan de bovensten trap direk nao 't sjeie vaan de trappe, wat hiel dudelek te zien waor op de video-opnames. Sjijns waor dit te verwachte, oondaanks tot d'n trap gevöld waor mèt balas. 't Zwoerdekrachmiddelpunt laog evels op 'n vreem plaots, boedoor d'n trap zoewiezoe oonstabiel waor. In d'n oeteindeleke Ares I zal evels dezen trap veurzeen zien vaan de J-2X-motor, boedoor d'n trap weer stabiel weurt. Ouch späölde mèt tot de sjeiing vaan de trappe op 'n väöl lieger huugde plaotsvoond es later bij de Ares I zal plaotsvinde.
Sjaoj aon 't lanceerplatform
De volgende tesvlöch is Ares I-Y, die gepland steit veur miert 2014. NASA heet evels aongegeve tot dees tesvlöch meugelek gesjrap weurt, umtot de tesvlöch te laat in 't program vèlt. Aander tesvlöchte weure evels neet oetgeslote. M1et 't meugelek sjrappe vaan 't Constellation program is dat evels ouch neet mie aon de orde.
Spalbeek
thumb|300px|Miedelièwse Mariakapel in Spalbeek Spalbeek is e dörp en deilgemeinte van de Bels-Limburgse gemeente Hasselt, mèt 1.888 inweunersj (31-12-2006). Spalbeek ies gelege tösje de N2 van Diest nao Hasselt en de Lummense kiezel. De woongemeinsjap weurt begrens door de Herk en aan de noordkant door de Demer. Neve ’n paar boerderieje, ’n inkel in vakwerk, liegke d’r veurnamelik woonhoezer in Spalbeek. ’n Lang sjtraot hèt Molenweg. Zie löp riechting de watermeule, gelege aan de Demer aan de Lummense kiezel. Opvallend väöl klein Mariakapelkes bevinge ziech op en aan de ouwer hoezer aan deze Meulewaeg.
Historie
’t Groatste deil van ’t dörp óntsjtóng nao de aanlèk van de N2 op ’t ing van de 18e ièw. Van 1795 tot 1971 waor ‘t ’n zelfsjtendige gemeinte. Tot 1977 waor ’t same mèt Kermt en vanaaf 1977 huèrt ‘t bie Hasselt. In 1128 zou Heinric van Veldeke gebore zin op de plek, woa saer de 13e ièw de zgn Veldekewatermeule sjteit aan de Demer en aan de Lummense kiezel.
Bezeenswaerdig
thumb|14e Ièwse moersjilderinge in de mariakapel
thumb|300px|Veldekewatermeule aan de [[Demer, waarsjienlik de geboorteplek van de diechter]] Veldeke waor volges väöl literatuurweitensjappersj en neerlandici 'n good op 't grondgebied van Spalbeek bie Kermt. 't Good waor 'n lièn van de abdie van Herkenrode. 't Is in eder geval de geboorteplaats van Heinric van Veldeke (1128), 'ne hofdichter of minstreel dae es ièrsjte (bekènde) in de taal van de lièg leng Nederlands Limburg, Belsj Limburg en Duutsjland sjreef. De Veldekewatermeule in Spalbeek is nao häöm geneump.
Veganisjme
Veganisjme is e gedroagsprincipe, dat ienhèlt, dat m'r deere hun natuurleke vrijhèèd leet. Dit hèèt dus es belangrieksjte consequènties, dat m'r ze ien principe neet vingt, neet hèlt, neet gebruukt, neet joagt of aanderszins vaan 't ljève berooft, en dat m'r geng produkte, dèj va biesjte afkomsjtig zien, gilt en/of gebruukt.
Alledoagse produkte, dèj 'ne veganisj neet gilt en/of gebruukt, zien ongder aandere: vlèès, vis, gevwoegelte, mèlek en aander zuijvelprodukte, èjer, ech lèèr, suède, (èènden-) dongs, echte zij, ivoor, en troan.
't Veganisjme gèt dus e sjtuk wèjer, daan 't Vegetoarisjme, wat ienhilt, dat m'r geng deeren opét.
Gezongdhèèdsasjpekte
't Kumt nogal 'ns vuur, dat lui, dèj langeren tied (twie tot vief joar) 't veganéstiesje vódingpetroen hebbe gevòlgd, mèt e gebrek oan B12 véteméne te kaampe kriege, wat vuur de gezongdhèèd ernsjtige en ongumkieërboare gevolge kènt hebbe. De oerzoak hievaan is daan, dat ze neet hebbe gezörgd, dat ze op 'n aander meneer genóg vaan dés vódingsstoffe, dèj veul ien vlèès en zuijvel zitte, binne kroage. Eng vaan de menere, um dat woal te doen, is 't gebruke vaan véteménepreparoate, oe oach B12 ien zèt. Òòch kint 't ien dit verbaand vaan belang zien, dat m'r zo wieneg möögelek sjtoffe binne krèjt, dèj de véteménes, wat m'r binne hèt, vernétege. Ène zo'ne sjtof is alcohol. Aandere zien èdsje (azien) en zaat.
Sjpik
Sjpik kènt zin:
1421
1420 - 1421 - 1422
Iveland
thumb|De ligking van Iveland in de pervincie Aust-Agder. Iveland is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Aust-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 1.170 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 261,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0935.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Zink
Zink is e sjemisch element mit 't symboeal Zn en 't atoeamnómmer 30. 't Is e bluitsig wit euvergangsmetaal.
Toepassinge
Inne industrie wuuertj zink väöl gebroek in legeringe. Inkel wichtige toepassinge zeen:
Versjieninge
De wichtigste zinkhajendje ertse zeen sfaleriet (zinkblenj, ZnS), smithsoniet ('n carbonaat), calamien ('n silicaat) en frankliniet.
Isotoeape
Inne netuur kump zink op aerd es veer stabiel isotope veur: 64Zn, 66Zn, 67Zn en 68Zn, wobie 64Zn mit 48,6% 't grótste deil oetmaak. Daonaeve kónne twieëentwintjig radioaktieve isotoeape waere óngersjeie mit halveringstieje variërendj van inkel millisekónd toet ruum 244 dagen veur 65Zn.
Armand Boileau
thumb|Armand Boileau (1916-2004) oet Ougrée Armand Boileau (* Ougrée 1916, † Luuk 2004) woar inne bekinde Belzje taalkundige, deë vöal wetesjappelige artikele gesjrieëve hat uëver d'r ivlood van 't Germaans op 't Luukerwelsj. Óch hat heë wiechtig óngerzeuk gedoa noa de toponieme van de Limburgs en Ripuarisj kallende gemindes in ’t noordoeëste van de Belzje provins Luuk. Heë woar va 1971 bis 1983 professor aan de universiteit va Luuk.
Boileau sjtudeerde in de 30'er joare Germaanse sjproakwetesjap i Luuk en vergeliekende Germaanse sjproakwetesjap i Groninge. Neëve zieng sjtudie i Luuk vólgde heë doa lesse i Welsje dialectologie bei d'r i Vervieësj geboare professor Jean Haust (1868-1948), sjriever van d'r ieësjte Welsje dictionair en Welsje aktivis. Boileau promoveerde in de 40'er joare op e óngerzeuk noa aod-Germaanse wöad in 't Welsj.
Sjpik (sjummel)
Sjpik in klèjjer of lappe textiel of zeile wert veroorzaakt dördat ze lange tied vöchtig gewes zeunt. Sjpik is zichbaar es doonker vlekke (sjtippele) die neet mie d'r oet gewaesje kènne waeëre. Textiel mèt sjpik kan neet-geïnfecteerd textiel besjmette en kan me dus 't bètste e-weg broeje.
De aantasting wert veroorzaakt dör sjummele die good gedije in vöchtig textiel. Sjpik kan väörkaome werre dör vöchtig textiel te druëge te hange.
Armand Boileau
Neëve de toponieme oet d'r Voersjtrieëk besjproak Boileau de toponieme oet wat hüj de gemindes Bliebrig (Plombières), Welkete (Welkenraedt), Aobel (Aubel), Baole (Baelen), Eupe (Eupen), Lontse (Lontzen), Kelmis, en Raore (Raeren) zint. Óch e sjtuksjke van de ouw Welsje geminde Kleërment (Clermont) hat heë óngerzoch, umdat i g'n noabersjaf Kroment (Crawhez) bis wied in d'r 20e ieëw Plat gekald woeëd.
De resultate va dees groeëte inventarisatie woeëte i 1954 gepubliceerd in 't ieësjte deel van de Enquête dialectale sur la toponymie germanique du nord-est de la province de Liège. In 't twieëde deel, dat i 1971 oetkómme is, koam Boileau óch mit etymologisje verkloaringe vuur de gezuëmerde name. Heë concludeert dat de mieëtste name in de geëgend va Germaanse en neet va Romaanse origine zint. Meh 't is volgens Boileau óch ezoeë dat de sjproakgrens in d'r sjtrieëk noeëts ing rigide en gesjloate lieng is geweës. D'r ivlood van 't Luukerwelsj woar groeët, bezóngesj kót bei de sjproakgrens.
E good vuurbild is d'r naam van 't gehuch Bushaye i g'n geminde Aobel, dat volges Boileau oersjprunkelig Bösjhei hat geheesje. In 't hütsedaags bekans oetgesjtórve Plat van Aobel heesj de noabersjaf evvel a g'n Büshei. Deë naam is uëvergenómme oet 't Welsj, woeë-i de plaatsj al Bus'hêye heesj. D'r Welsje naam is ing verbastering van 't oersjprunkelige Bösjhei.
Neet alling 't Welsj, óch 't Fransuëzisj hat in 't 20e joarhóndert es besjtuursjproak vöal ivlood gehad op 't plat dat de lüj kalde en op de toponieme die zie gebroekde. I Baole bevuurbild zagte ouwer lüj in de fieftiger joare van d'r 20e ieëw nóg Gemengdesjtroat teëge de Rue de la Régence. Jónger lüj kalde doe al va g'n Rü Rezjaos. De Rue de Dison i Welkete woar bei ouwer lüj de Dizóngersjtroat, vuur jonger lüj de Rü de Dizao.
De Welsje noaberdörper i g'n provins Luuk houwe vreuger óch Limburgse name, die hüj neet mieë vöal gebroek weëde. Boileau noteerde ónger angere dat de plaatsj Aubin-Neufchâteau durch de lüj oet Voere Elbele woeëd geneumd. In Aobel woeëd teëge Valdieu Gaodsdel gezag. De sjtad Limbourg heesjde i Baole Lemmereg, en de dörper Jalhay en Goé woeëte Gellet en Gölleke geneumd.
Boileau sjtóng i zie wirk óch sjtil bei d'r Fransuëzisje naam va gene Bliebrig, Plombières. In 't Welsj oet 't Lank va Herf heesj die plaatsj al Blîbêr. D'r naam Plombières is ieësj noa d'r Ieësjte Weltkreeg igeveurd, umdat de lüj va gene Bliebrig d'r officiële naam va ge dörp - Bleyberg - noa d'r kreeg vöal te Duutsj vónge. De naam Plombières woeëd oet Frankriek geïmporteerd.
2005
2005 (MMV) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdig op de Gregoriaanse kalender. In de Chinese astrologie waor 't e Jaor van de Haon.
Persoen vaan 't Jaor
De Gooj Samaritaone (Bono, Bill Gates en Melinda Gates)
Krokom
Demografische óntwikkeling
4,75% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Genreliteratuur
thumb|Veer leefdesromans in serie vaan oetgeverij Harlequin. Versjijning in serie is 'n algemein kinmerk vaan väöl (neet alle) genreliteratuur. Genreliteratuur of triviaol literatuur (in de volksmoond ouch wel pölp geneump) is de verzaomelnaom veur alle fictioneel tekste die in hoofzaak neet um e kunszinneg ideaol drejje meh dene um de lezer te plezere. Kort gezag geit 't in genreliteratuur um de wereld die de sjriever creëert, en neet um 't verhaol op ziech (en de oontwikkeling vaan e personnaasj). De naom kump vaan 'n algemein kinmerk vaan zoe'n literatuur: tot ze ziech liet indeile in genres. Zoe gief 't de leefdesroman, de d'n detectiveroman, d'n historische roman, de fantasyroman en de sciencefictionroman. 'Serieus' literatuur weurt dèks zoonder mie literatuur geneump. Wijer typerende kinmerke zien: versjijne in serievörm, 'ne vertèltrant toontelum 'n vaste formule (boe-aon de lezer kin verslaaf rake; vaandao d'n Ingelse naom formula fiction) en vlake personnazjes (soms keihel stereotype). Euver 't algemein is genreliteratuur escapistisch; dèks krijg ze 't verwiet kitsj te zien.
't Categorisch versjèl tösse 'triviaol' en 'serjeus' literatuur is neet zoonder probleme. Ierstens zien de terme neerbuigend. Twiedens is 't versjèl neet absoluut. Sommege fantasybeuk zien es Bildungsroman opgezat (Harry Potter) en bepaolde pelitieromans drage 'ne maotsjappeleke thematiek (Sjöwall en Wallöö), dewijl werke mèt mie pretentie ouch bès e spannend (detective-echteg) plot kinne höbbe of in 't verleie kinne speule. Daobij zien literair genres euver 't algemein oontwikkeld oet werk vaan gewaardeerde sjrievers (de leefdesroman is beveurbeeld sterk beïnvleujd door 't werk vaan Jane Austen).
Hasselt (arrendissement)
't Arrendissement Hasselt is ein vanne driej besteurleke arrendissemente van Bèlsj Limburg. 't Haet 'n oppervlak van 906,15 km² en haw op 1 juli 2005 393.460 inwoener.
1821
Gebore
thumb|right|150px|Pater Karel Houben, gebaore op 11 december 1821.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Napoleon Bonaparte, gesjtorve op 5 mei 1821.
Maria Hemelvaart
thumb|300px|Maria-Hemelvaart gesjilderd door [[Titiaan]] Maria-Hemelvaart of Maria ten hemel opnumming ies 'ne katholieke fièsdaag van de heilige Maria op 15 augustus. Herdach weurt dat Maria in de hemel woort opgenómme.
Legende en Viering
Apostele zouwe in 't graaf van Maria, in plaats van häör lief, blome en rukend kroed gevónge höbbe. Daorum weurt op 15 Augustus, ouch Slevrouwe-kroedwiejdaag geneump, de kroedwösj in de kèrk gewiejd. Dizze gewiejde kroedwösj zou besjerme tege ónwaer, krenkdes en koaj geiste.
In väöl (katholieke) leng, zoa-es Belsj, Pole, Frankriek, Luxemburg, Italië, Slovenië, Sjpanje en gedeiltelik in Duutsjland (Saarland en gedeiltes van Beiere) ies Maria-Hemelvaart 'ne wettelike fièsdaag.
In Antwerpe en umgeving, weurt op 15 augustus moderdaag (moederdag) gevierd.
'ne Andere kèrkelike fièsdaag ies Hemelvaart, dae gevierd weurt op de dónderdig veur Pinkstere. Dan weurt de hemelvaart van Christus herdach.
Mariafièste
Ander fièsdaag van Maria valle op:
Charles Beltjens
thumb|right|Charles Beltjens Charles Beltjens (2 mei 1832 - 20 juni 1890) waor 'ne Nederlandse dichter dae in 't Fraans sjreef. Haeë waoërt gebaoëre in Zitterd an de Limbrichtersjtraot.
Biografie
Z'ne vader, Frans Beltjens, kieëm oet d'r sjtaand va Remung oeë-in me in dae tied nog Fraans kalde. Och in Zitterd waoërt in dae tied in die maatsjappeleke laog nog volop 't Fraans gebroekd (kiek: Felix Rutten). Frans Beltjens dreef in Zitterd ‘n groëte zaak in mode-artikele. Z'n moder waor van Welzje kóm-aaf. Ze waor 'n dóchter van 'ne goodsjmid dae va Luuk kieëm. De heem-taal waor dus zoe good es zieëker 't Fraans, mesjie ooch 't Plat mae zieëker gee Nederlands. Charles Beltjens deeg de lieëger sjoeël in 't Nederlands an de Sjtadssjoeël Sint Agnetenberg. Vólgde daonao e tösjejaor in 't Fraans an 't particulier College Kallen en z'n middelbaar sjtudies vólgde haeë an 't internationaal gezaghöbbend Fraanstalig oonderwiesinstituut vör jónges, Rolduc. Dis elitesjoeël haat besjtande va 1843 - 1946 en waoërt bezóch dör de jónges van de Belsje, Nederlandse en Duutsje midde-en baovelaog. Daovör en daonao waor 't 'n preesteropleiding.
Beltjens dichde in 't Fraans. In 't begin leefdesgedichte. An 'n leefdesverhouding mèt Isabelle de Borman kieëm 'n èng deurdat vader de Borman zich dao taëge verzat. De Borman sjtudeerde väör arts è Luuk en trówde 'n vermogende Zitterdsje vrów en begoes in dis sjtad 'n praktijk. Nao dis aafwiezing góng Beltjens enige jaore nao 't boetelaand. E wonde in Paries en Brussel en kieëm in die periode in kontak mit de parnassiens, zoe-wie Charles Baudelaire en Mallarmé, dichters mit 'n klassiek-heidens waeltbeeld. Beltjens wón groeëte literatuur-pries op 't Belsj en in Fraankriek. Gruuëtsj waoërt dao-uvver gesjraeve in de Limburgse gezètter, zoe-wie le Courier de la Meuse mae in z'n ege vadersjtad Zitterd (5000 inwuuënersj in dae tied) vóng haeë gaar gene respons. Es de harmonie pries makde sjtóng de sjtad op d'r kóp mae d'r geniale dichter in hön midde, dae correspondeerde mèt Victor Hugo, bleef oonbekaand en oonbemind. Beltjens haat dao mentaal zjwoeër aa gelaeje en dat keump dan och töt oetdrukking in z’n gedichte.
In 1872 vestigde Beltjens zich wer in Zitterd. E sjtórf eenzaam in 1890.
Waerk
't Bekaandste gedich van Beltjens is Le Condor captif
Hieoonder 'n selectie oet 't gedich Le Condor Captif.
(1)
(14)
(45)
Vertalinge
Beltjens vertaalde ooch gedichte van Heinrich Heine oet 't Duutsj in 't Fraans.
Ieërhesjtel van d'r dichter
thumb|200px|Buste Charles Beltjens in d'r Jardin d'Isabel in Zitterd In 1987 is de Stichting Charles Beltjens - naamgaeving nao 'n idee van Hein Bovendeaard - opgerich. Diz Sjtichting verzörgt historische, volkskundige en cultureel oetgaves in kling oplages. Es me de wiek Kolleberg i-viert trift me es ursjte op de Charles Beltjenssjtraot. Bie 't VVV va Zitterd kaome regelmaotig Fraanse bezeukersj vraoge nao 't graaf va Beltjens. Mae dat besjteet neet mie.
Charles Beltjens herdicht
In 1991 brach de Sjtichting Charles Beltjens 'ne dichbundel oet, Charles Beltjens herdicht ISBN 90-73036-18-6, mèt veer dichterleke reacties óp 't waerk en d'r persoon van d'r dichter ter gelaegenheed van d'r 100ste sjterfdaag. De gedichte zeunt van Hans Berghuis, Frans Budé, Leo Herberghs en Wiel Kusters.
Culemborg
frame|Ligking vaan Culemborg in Gelderland Culemborg (Zuid-Gelders: Kuileburg) is 'n klein stad en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Betuwe, aon de Lek, mèt 'n oppervlak vaan 31,18 km2 (daovaan 1,60 km2 water) en (per 1 januari 2007) 27.177 inwoeners. Binne de gemeinte ligke gein ander kerne.
Stadsfuncties
De beteikenis vaan Culemborg veur de regio is beperk, door de kortbijheid vaan 't groeter Tiel, meh in de landeleke Betuwe heet dees klein stad toch wel 'n regionaol verzörgingsfunctie. Oonder mie vint me hei middelbaor sjaole. Ouch vint me hei e museum veur meubele en e museum gewijd aon Elvis Presley. Culemborg heet 'n statie aon de lijn Utrei-De Bos.
Stadsgeziech
Door zien riek verleie en doortot de stad daonao iewelaank neet greujde en bleujde heet de stad väöl aw gebouwe bewaord. 't Bekindste is 't aajd raodhoes op de Groete Mèrret, in laat-gotische stijl. Vaan de aw walmör sjut nog de middeliewse Binnepoort euver.
Historie
Culemborg oontstoont es handelsplaots aon de Lek. In de twelfde iew kaom t'n weste vaan 't dörp e kestielke vaan d'n hier vaan Beusinchem. Op Sinterklaosdaag 1318 kraog de plaots stadsrechte, ze waor toen al door walmör umgeve. De stadsrechte heelte oonder andere merretrech en asielrech in. Hierser euver de plaots bleef d'n hier vaan Culemborg. Väöl sjöldenere vlöchde nao Culemborg, umtot ze dao door 't stadsbestuur berech woorte en de sjöldeiser neet in de stad woort touwgelaote. In de veertiende iew woort de stad twie kier oetgebreid, in de jaore zeveteg aon de noordkant en in de jaore negeteg aon de zuidkant. Bij de lèste gelegeheid woorte de naobersjappe Lanxmeer en Parijsch binne de stadsbebouwing getrokke. De bovegeneumde Binnepoort waor veur de zuideleke indeiling deil vaan de umwalling. Ouch leet hier Jan II e nui kestiel bouwe. Mèt vrouw Elisabeth (†1555) kaom 't geslach Van Culemborg op zien ind. Dees vrouw leet oonder andere e gashoes en e weeshoes nao. Kort veur häören doed verheef Sjarel V de hierlekheid tot graofsjap. Floris van Pallandt erfde de graovetitel vaan Elisabeth. Heer leet in 1566 eupelek calvinistische deenste hawwe. Vaanaof 1639 waor 't bezit vaan 't geslach Waldeck-Pyrmont. Bij de Fransen inval in 't Rampjaor 1672 woort de stad geplunderd. In 1714 góng 't graofsjap euver op 't geslach Saksen-Hildbirghausen, wat de stad oet geldnoed verkoch aon de Staote vaan 't Kerteer vaan Nimwege (e deil vaan Gelre), die 't in 1748 aon stadhawwer Wöllem IV euverdege. De keuning vaan Nederland dreug nog ummer d'n titel graof vaan Culemborg. Pas in 1798, oonder Frans bewind, woort 't graofsjap formeel mèt Nederland (de Bataafse Republiek) vereineg. Nao de Fransen tied woort Culemborg 'n gewoen gemeinte. In 1868 woort Culemborg op 't spoorwegenèt aongeslote mèt wat toen de langste brögk vaan Europa waor, de Lekbrögk (intösse vervaange). Dit zörgde veur de kóms vaan get industrie, boe-oonder de meubelindustrie.
Positron
E positron is 't antideilke van 'n elektron. 't Haet dezelvendje massa, mer 'n taengegestèldje lajing en wuèrtj aangegaeve es e+.
Positrone kómme vrie bie 't radioaktief verval van sómmige isotoape, wie 23Na. In principe zint ze juus wie elektrone stabiel deiles, meh wen e positron en 'n elektron op einanger boetsje annihilere ze einanger. Dit wil zègke det alle massa wuèrtj ómgezatte in innerzjie (fotone). Dit neump me gammastraoling:
De twieë gammaquante zólle in taengeneuvergestèldje richting vanne plaats van verinnewering ewegbewaege. De gammastraoling kan (geliektiejig) waere gemaete.
Tønsberg
thumb|De ligking van Tønsberg in de pervincie Vestfold. Tønsberg is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vestfold in Nórwaeg; 't is ouch de houfsjtad van die pervincie. De gemeinte had 36.919 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 106,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 348,3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0704.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 6,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Mongoolse tale
thumb|Keëtje mit de versjillende Mongoolse tale Mit de Mongoolse tale weëd 'n gróp van dartieën tale gemind, gesjproake i Centraal-Azië. Soms weëde de Mongoolse tale same mit de Turkse tale en de Toengoezische tale gereëkend tot de Altaïsche taalfamilieje, mar doa besjteet evvel in de taalwetesjap ginne consensus uëver. 't Mongools, wat de modertaal is van de mieëtste iwoeënere va Mongolië, is de groeëtste taal binne de familieje.
Eilandjstaot
'nen Eilandjstaot is e landj det gans besteit oet ein eilandj of 'n eilandjgroep en det gei gebied haet op 't vastelandj van e kóntinent. 't Guuef eilandjstaote mit 'n betrèkkelik groeate bevölking, wie Japan, 't Indonesië enne Filipiene, en eilandjstaote mit 'n betrèkkelik klein bevölking, wie Malta, Tonga enne Maledive.
'nen Eilandjstaot is 't taengeneuvergestèldje van 'ne binnestaot.
Aw Hei
Aw Hei kan verwieze nao:
Mokers
't Mokers is 't dialek vaan de 't dörp Mook in de Nederlands-Limbörgse gemeinte Mook en Middelar.
Kinmerke
't Mokers is e Kleverlands dialek, wat kort door de boch inhèlt tot 't korter bij 't Braobants es bij 't eigelek Limbörgs steit. 't Liekent sterk op Genneps, meh versjèlt dao nog op e paar punte vaan. De plaots is naomelek in 't verleie sterk oonder d'n invlood gekoume vaan 't Nimweegs. Daorum liek 't Mokers väöl op 't Maldes en Groesbeeks.
Cultivatie
't Gebruuk vaan 't Mokers es sjrieftaol blijf beperk tot de vastelaovend.
Pieël en Maas
Pieël en Maas (Nederlands: Peel en Maas) is 'n gemeinte in de provincie Nederlands Limburg. Ze is oontstande oet de aw gemeintes Bree (Maasbree), Helje (Helden), Kessel en Mael (Méél; Meijel). Neve dees veer dörper umvat de gemeinte ouch de kerne Baolder (Baarlo), Beringe, Echel (Egchel), Eik (Kessel-Eik), De Grashook (Grashoek), Kepèl (Panningen) en Keuningslust (Koningslust). 't Oppervlak is 161,3 km² (daovaan 1,75 km² water); 't aontal inwoeners is good 40.000 (42.598 veur de veer aw gemeintes same op 7 juni 2007).
De nui gemeinte maak deil oet vaan 'n groete herindeiling vaan landeleke gemeintes in de provincie Limburg, die in de jaore nul door 't gouvernemint geïnitieerd woort. De provincie vroog vaan de gemeintes um zelf planne veur samewèrking te make. Daobij kaom 't idee veur de gemeinte Pieël en Maas in 2007 nao veure. Bree, Helje en Kessel waore zoe good wie unaniem veur, Mael waor in ieste instantie tege meh sloot ziech later toch aon. Op 1 januari 2010 woort dees fusie geïmplementeerd.
Buren
Buren kèn zin:
1422
1421 - 1422 - 1423
1883
1880 - 1881 - 1882 - 1883 - 1884 - 1885 - 1886 1883 (MDCCCLXXXIII) waor e gewoen jaor wat begós op maondag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|200px|De Krakatau, óntplóf in 1883 thumb|200px| De ANWB, 1 juli 1883 opgerich.