cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samara
In 1935 woort Samara herneump tot Koejbysjev, nao revolutionair Valerian Koejbysjev. Dee naom zouw ze tot 1991 drage. Koejbysjev greujde oonder communistisch bewind oet tot centrum vaan de Sovjetrussische waope-industrie, veural naotot de Sovjet-Unie d'n Twiede Wereldoorlog in waor getrokke. Door de geveulegheid vaan dees activiteite veraanderde 't in 'n geslote stad, boe me allein mèt speciaol permissie in moch. Koejbysjev woort ouch lochvaart- en ruimtevaartstad.
Lies van Nederlandse kabbinètte
thumb|150px|[[Johan Rudolf Thorbecke (3 kabbinètte)]] thumb|150px|[[Abraham Kuyper (1 Kabbinèt)]] thumb|150px|[[Charles Ruijs de Beerenbrouck (3 Kabbinètte)]] thumb|150px|[[Hendrikus Colijn (5 Kabbinètte)]] thumb|150px|[[Willem Drees (3 Kabbinètte)]] thumb|150px|[[Dries van Agt (3 Kabbinètte)]] thumb|150px|[[Ruud Lubbers (3 Kabbinètte)]] thumb|150px|[[Wim Kok (2 Kabbinètte)]]
Kabbinètte vaan Nederland:
Atoamkaen
De atoamkaen vörmp 't centrum van 'n atoam, worómhaer zich 'n wouk mit elektrone bevindj. De kaen is, ouch t'n opzich van de gruèdje van 't atoam, biezunjer klein, meh positief gelaje en d'n drager van vriewaal de ganse massa van 't atoam. De kaen besteit oet twiè saorte elementair deilkes of nucleone: de protone en de neutrone.
De positieve lajing en daomit 't atoamnómmer van 't element wuèrtj bestump door 't aantaal protone in de kaen. De massa wuèrtj bestump door de som van 't aantaal protone en neutrone. Dees twiè deilkes höbbe bao dezelfdje massa. Meistes guèf 't get miè neutrone in de kaen es protone.
Positieve lajinge stoate einanger aaf en de zwaordjekraf womit protone einanger aantrèkke is hièl väöl kleinder. Daodoor is ouch nag 'n anger kraf die de atoamkaen biejein hèltj dao. Dees wuèrtj de sterke wusjelwirking geneump en is, allein op aafstenj in de orde van d'n diamaeter van de atoamkaen, sterker es de aafstoatendje lektromagnetische kraf.
Bakoe
thumb|De maogdjetoren in Bakoe. Bakoe (Azerbeizjaans: Bakı) is de houfstad enne wichtigste havestad van Azerbeizjaan. De stad ligk aan 't Kaspisch Maer en haet 'n bevouking van róndj de 2.500.000 inweuners; daomit is 't de grótste stad van Kaukasië.
De stad is mieër es 1500 jaor aad, meh de archeologische vónjste gaon väöl wiejer trögk, toet inkel millennia veure jaortèlling. De stad zelf woort veuren ieëste vermaldj in 885. 't Belank van de stad noom toe wie 'nen aerdsjóddel de stad Shamakhi verinneweerdje. Ouch de lokaasje ane Ziejroute droog bie ane wichtigheid vanne stad. De historische stadsmoer enne Maogdjetore staon oppe Werreldirfgoodlies van UNESCO.
Bakoe, det ummer toet 't Perzisch Riek behuuerdje (mit oetzunjering van 'ne korten tied det 't ónger 't Ottomaans Riek vool), woort in 1805 tiejes d'n Ieëste Róssisch-Iraanse krieg dore Rósse vereuverdj oppe Kadjare.
Kartón
Kartón is pepeer det oet mieëdere laoge besteit, wodoor 't e gewich haet van mieër es 179 g/m². Ouch wuuert 't gebroek es 'n beneuming veur verpakkinge van bordpepier, wie frisdrank in kartón.
Kartón wuuert meis toegepas in doeaze, wie verhoesdoeazen en sjoondoeaze. Ouch poeasterkaokers waere döks van kartón gemaak; det duit me door streke kartón spiraalsgewies of parallel óm 'n as te wikkelen en mit liem aanein te hechte. Kartón wuuert algemeinelik gebroek es verpakkingsmatterjaal veur geujer te besjurme tiejes 't verveur.
Saer inkel ieëve maak m'n ouch bookbenj van kartón det kan waere beplek mit pepier, linne, laer of perkamènt.
Kragerø
thumb|De ligking van Kragerø in de pervincie Telemark. Kragerø is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Telemark in Nórwaeg. De gemeinte had 10.477 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 307,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 34,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0815.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Colombiaans hierevoetbalèlftal
thumb|'t Colombiaans èlftal op 't WK vaan 1990. 't Colombiaans hierevoetbalèlftal vertrejt Colombia bij internationaol voetbalmatche. 't Team, bijgenaomp Los Cafeteros ('de koffiemekers', 'ne bijnaom veur gans 't Colombiaans volk), weurt gereguleerd door de Federación Colombiana de Fútbol (FCF), aongeslote bij de CONMEBOL. Es zoedaoneg is 't Colombiaans voetbalèlftal otomatisch geplaots veur de Copa América en deit 't mèt nege aander teams mèt um veer of vief plaotse op e Wereldkampioensjap.
Historie
Voetbal voont in Colombia laat ingaank. Pas in 1938 späölde 't team zienen iersten officiële match (tege Mexico). Pas in 1962 wis 't land ziech veur 't iers veur e WK te plaotse; wijer es de grópsfaas kaom 't team neet. Daonao bleve groete successe jaorelaank oet, tot 't land in 1987 daarde woort in de Copa América. In 1990 woort veur 't iers in jaore 't WK weer behaold; Colombia kaom tot de achste finaal. Ouch in 1994 en 1998 woort 't WK gehaold, noe evels zoonder de knock-outrunde te hole. In 2001 won Colombia zelfs de Copa América. Dat succes kraog gei vervolg: tot 2014 wis 't land ziech neet veur WK's te plaotse. Dat jaor evels góng 't verrassend good: op 't WK in Brazilië haolde Colombia de kwartfinaal nao drei kier wins in de gróp en 'n euverwinning op Uruguay in de achste finaal. Oetindelek waor gasland Brazilië in de kwartfinaal te sterk. Dit succes kraog e verolg in 2016, mèt de daarde plaots in de jubileumeditie vaan de Copa. Ouch op 't WK vaan 2018 in Rusland haolde Colombia de achste finaal.
Ali Raymi
miniatuur|Ali Raymi (2013) Ali Raymi (Mekka, 7 december 1973 - Sana'a, Jemen 23 Mei 2015), woar 'ne Jemenitischen bokser. 'r Is vermeudelig gesjtorve bei e bombardement durch Saoedische gevechsvleegtoeger i d'r Jemenitischen burgerkreeg. Nag e joar devuur won 'r 'n gole medaille en woeëd doamit weltkampioen bokse.
Almere
Almere is 'n stad en gemeinte in 't zuidweste vaan de provincie Flevoland, in de polder Zuidelek Flevoland. Börgemeister is sinds 2015 Franc Weerwind (D66). 't Groondgebeed beslaot 130,33 km2; mèt 198.000 inwoeners in 2016 is 't inmiddels de achste stad vaan Nederland. 't Is ouch de joongste stad, gestiech in 1976. De stad ligk aon de rieksweeg A6 en aon 't spoor vaan Lelystad nao Amsterdam. Ze besteit oet vief hoofkerne: Almere-Haven, Almere-Stad, Almere-Buiten, Almeerderhout en Almere-Poort (in de volgorde vaan bouwe). Oersprunkelek waore die (de ierste drei: Hout en Poort pas later gepland en gebouwd) gedach es min of mie losstoonde stadskerne, later is dat beleid losgelaote en heet me hun bebouwing opein laote aonslete.
Almere is geneump nao de gelieknaomege binnezie, die de vreugmiddeliewse veurluiper waor vaan de later Zuiderzie.
Insignes
't Waope vaan Almere (zuug de tabel) liet ziech es volg besjrieve: gegeerd vaan sabel en keel, mèt e hartsjèld golvend doorsnoje; 't boveste deil vaan goud mèt e koggesjeep in natuurleke kleur mèt e zeil vaan azuur boe-op 'n lelie vaan zèlver; 't oonderste deil vaan golvende ban azuur en zèlver; 't sjèld gehawwe door twie (heraldische) ziepeerd vaan zèlver, gevind en gehoof vaan keel.
't Sjeep stèlt 't beutsje veur boemèt Sinte-Bonifatius in d'n achsten iew 't Almere euverstaok; umtot me neet wèt wie zoe beutsje heet oetgezeen, heet me voor e koggesjeep gekoze, boemèt later in de middeliewe op de Zuiderzie handel woort gedreve. De lelie in 't zeil is 'n verwiezing nao ir. Cornelis Lely, dee 't plan tot inpoldering vaan de Zuiderzie maakde en aon wee Almere en de polder dus hun bestoon daanke. De 'ziepeerd' beelde, wie de 'zieliewe' in de waopes vaan Lelystad en Flevoland, de oet de zie opriezende plaots oet. De roej en zwarte gere zien mesjiens e verwiezing nao 't stadswaope vaan Amsterdam, zoewie tot 't beutsje ouch kin zien oontliend aon 't aajd zegel vaan die stad. D'n oontwerper spraok dat evels tege.
't Waope waor oersprunkelek in gebruuk bij 't Opebaar Liechaam Zuieleke IJsselmeerpolders, wat 't op 16 miert 1981 bij Keuninklek Besluut kraog. In dat KB waor al vasgelag tot de gemeinte Almere, zoe gaw es ze woort ingestèld, dit waope zouw euvernumme.
Stadsfuncties
De stad is gein hoofstad vaan Flevoland en is veural es euverloupgebeed vaan en slaopstad veur Amsterdam in gebruuk - 't dialek vaan Almere is daan ouch gliek aon dat vaan Amsterdam. In recinte tije zien poginge gedoon - soms mèt minder, daan mèt mie succès - veur 't publiek leve vaan Almere te verlevendege, beveurbeeld door 't Metropole-theater en e supporteringsplan veur nui kaffees. Sinds 2005 kump de voetbalclub FC Omniworld - vaanaof 2010 oonder de naom Almere City FC - in de Ierste Divisie vaan 't betaold voetbal oet.
Stadsbeeld
thumb|De nui bibliotheek vaan Almere, opgelieverd in 2010 Almere heet es nui stad nog gein echte monuminte. In 't centrum en in Almere-Haven weurt al eint en aandert gesloop, wat twinteg tot daarteg jaor geleie nog es ideaal gol. Markante gebouwe zien 't theater De Glasbak (vrueger officieel Metropole-theater, meh in de volksmoond al ieder Glasbak geneump) en 'ne stellaasj op de Merret, dee es mobiel podium deensdeit. In Almere-Buiten, 't nuier deil, zien de markantste hoezer te vinde: zoe höbbe in de Regenboogbuurt alle hoezer de kleur vaan de betreffende straotnaom. De recinten trend um mie liechtelek oonconventioneel gebouwe neer te zètte heet es doel de einvörmegheid vaan de nuibouw oet ieder decennia tege te goon en de stad aontrèkkelek te make.
Door zien ligking aon 't Markermeer, 't IJmeer en 't Gooimeer aon de wes- en zuidkant, späölt water 'n groete rol in de stad en lègke väöl jachte dao aon.
Historie
In de jaore viefteg, wie mèt 't werk aon Zuidelek Flevoland begonne woort, plande me veur 't iers 'n stad in de polder, die de veurloupege naom Zuidweststad kraog. Laoter woort de naom Almere bedach. In 1976 woorte de ierste hoezer opgeleverd, en wel in Almere-Haven. De stad waor daan veural 'n euverloupgebeed veur Amsterdam. In 1980 kaome de ierste bewoeners in Almere-Stad en later nog Almere-Buiten. Vaanaof 1984 vörmp de stad 'n zelfstandege gemeinte, die sinds 1986 deil oetmaak vaan de provincie Flevoland. In de bebouwing vèlt 'nen trend te zien vaan sociaal nao mie exclusief bebouwing: in de jaore tachteg en negenteg zien mie hoezer veur rieker lui gebouwd. In 1987 woort de stad op 't spoorwegenèt aongeslote.
Almere greujt nog ummertouw door, mèt de snelheid vaan e paar doezend lui per jaor. Anno 2016 is 't de achste stad vaan Nederland (nao Groninge, meh veur Breda); 't zouw oetindelek de vijfde mote of kinne weure (nog veur Eindhove);
Cultureel leve
't Bove geneump theater De Glasbak heet in 2007 gezelsjap gekrege vaan de groeter Schouwburg Almere en 't Kunstecentrum de Kunstlinie.
Taol
E groet deil vaan de bewoeners sprik Amsterdams, wat me feitelek es de volkstaol vaan Almere kin zien.
Album (meziek)
'n Album is in de popmeziek (en aander populair meziekgenres) 'n laankspeulplaat, cd of virtueel map boe-in diverse leedsjes verzaomeld zien. 't Album kin es discreet kunswerk gemeind zien (concepalbum), meh ouch gewoen bestoon es bundeling vaan losse leedsjes. 't Tegedeil weurt 'ne single geneump; e pleetsje mèt mer twie leedsjes, boevaan (in princiep) eint 't belaankriekste is.
De naom album kump oet de blaadmeziekwereld. Vaanaof ind achtienden iew gónge amateurs ziech ummer dèkser bezeghawwe mèt zelf meziek speule. Ouch bij de börgerij woort meziekoonderwies lankzaamaon de norm. De piano woort e normaal meubelstök bij ederein dee 't kós betaole. Dees amateurs späölde dèks korte pianostökker, die bijein woorte gebrach in 'n album. Soms sjreef 'ne componis speciaol e sumpel stökske veur eine bepaolde amateur; zoe woort 't Albumblatt e genre apaart. In de negentienden iew kaom de meziekindustrie op um aon de ummer greujende vraog nao amateurmeziek te voldoen. Gedrökde bundels amateurmeziek kóste ouch album weure geneump. Albumblätter woorte ummer mie 't domein vaan d'n amusemintsmeziek, dee ziech vaan de 'serieuze' (klassieke) meziek begós aof te sjeie. Zoe raakden 't begrip album mèt de populaire meziekwereld geassocieerd. Blaadmeziek bleef tot midde negentienden iew de norm.
't Album es begrip in d'n opgenome meziek mós wachte tot de oetvinding vaan de laankspeulplaat in 1948. Noe woort 't meugelek um tot 'n oor meziek op 'n plaat te zètte, dewijl de aw 78-toereplate mer twie kier drei menute touwlete. In d'n tied vaan de rock 'n roll en 't dao-op volgend Brill Buildingtiedperk woorte leedsjes vaan popartieste daan ouch dèks bijeingezat op 'ne laankspeuler. Toch waor in dezen tied d'n impak mer klein. Meziekleefhöbbers wouwe veural de singles höbbe boe de leedsjes op stoonte; albums, die pas achteraof woorte oetgebrach, waore veural um geld oet te spaore en golle neet es verzaomelobjek. 'n Album waor in principe ummer e compilatiealbum.
Dit veranderde in de jaore 1960, wie de popmeziek kunszinnege pretenties kraog. Allewel tot dit neet vaan 't ein op 't aander jaor gebäörde, góng d'n euvergaank wel snel. In 1966 kaome zoewel Pet sounds vaan de Beach Boys es Blonde on blonde vaan Bob Dylan en Freak out! vaan de Mothers of Invention oet. De leedsjes op alle drei zien thematisch verboonde, en hei en dao goon ze direk inein euver, wat bij singles neet zouw kinne. 't Jaor dao-op kaome de Beatles mèt hun plaat Sgt. Pepper's lonely hearts club band. Dit album zörgde veur e kierpunt: vaanaof noe gónge popartieste albums make en woorte singles bijzaak.
In de progressieve rock bereikden 't concepalbum zie huugdepunt. Bands gónge leedsjes daan wel stökker make die gaaroet neet mie op 'ne single pasde, en elpees woorte complete rockopera's boe-in e gans verhaol woort vertèld. E gevolg vaan dees versjuiving waor wijer, tot de albumkuns (de versering op de platehoeze) ummer belaankrieker woort. Mèt d'n opkoms vaan de punk ind jaore zeveteg raakde de progrock oet de gratie; 't album bleef evels de norm in de rockwereld.
Gjerdrum
thumb|De ligking van Gjerdrum in de pervincie Akershus. Gjerdrum is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 5.214 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 82,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 63,6. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0234.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Himmerich
Himmerich is e dörpke inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Hilfarth, Brachelen, Horst en Randerath in. Kórtbie ligk ouch de Teichbach enne Worm. In 't dörpke zelf is neet väöl te zeen, mer 't steitj waal wied bekèndj (ouch ane Nederlandjse kantj vanne grens) dore discotheek die hie ligk. Veur 't aopenbaar verveur zeen de luuj veurnamelik aangewezen oppe staasje van Randerath.
Himmerich huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Randerath, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Montigny-sur-Vence
Montigny-sur-Vence ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 255 luuj op 'n oppervlaak van 8,24 veerkante kilometer en daomèt goof 30,95 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +2,5% de jaor.
Excommunicatie
Excommunicatie ies 'n kèrkelike sjtraof bie de katholieke. 'n Ander woord ies kèrkelike ban.
Bie de klein ban weurt me oetgesjlote van 't óntvange van sacramente.
Bie de groate ban weurt me boete de katholieke kèrk geplaats.
Luther woort in 1518 in de groate ban gedoon, woadoor hae al zien rechte verloor. Bie de protestante geit 't deils um oetsjleting van 't lidmaatsjap van de kèrk en deils um 't óntzègke van deilname aan 't Lètste aovendete.
Petón
Petón, betón of betong is e mingsel van druueg bestandjsdeiler wie gruus (wie grindj), zandj en cement, det me aanmaak mit water. Hiedoor óntsteit 'n vleujbaar massa die gemekkelik inne gewunsdje vorm kan waere gebrach. Es 'n hydraulisch bindjmiddel reageertj cement sjemisch mit water enne anger vaste bestandjsdeiler en vörmp 't oetènjelik 'n solide samekóms worin alle oetgangsmatterjale waere samegebónje toet 'n hel, doerzaam, steinechtig matterjaal det veural wuuertj gebroek inne boew.
SI
In de lenj van de Europese Unie is 't gebroek van 't SI es innig einheide sesteem verplich.
Petón
Petón worin me iezere staven haet verwirk neump me gewaopendj petón. Wen dees metaalbewäöpening geit róste en daodoor 't petón duit berste, den sprèk me euver petónrot.
Óngewaopendj petón woor al bekandj bieje aaj Egyptenieëre, Grieke, Babyloniërs, Feniciërs enne Romeine. Die litste broekdjen 't ónger anger bieje boew van häör brögken en aquaducte.
SI
Aafgeleide SI-einheide
Van dees basiseinheide könne aafgeleide einheide gemaak waere, wie m² (veerkante maeter) veur oppervlak, of hertz, gedéfenieerd es s-1, veur frekwensie.
1963
1960 - 1961 - 1962 - 1963 - 1964 - 1965 - 1966 1963 (MCMLXIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag op de Gregoriaanse kalender.
SI
SI-prefixe (vermeinigvöldegingsfactore)
Naeve de SI-einheide zeen ouch de SI-veurvoogsel of -prefixen gedéfenieerd:
Extern linke
Website van 't BIPM, Internasjenaal Bureau veur Gewichte en Maote
1871
1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 1872 - 1873 - 1874
Gebäörtenisse
thumb|150px|right| Thorbecke, de leijer van ’t kabinet Thorbecke III
Gesjtórve
thumb|150px|right| Charles Babbage, oetvènjer van de raekenmachine, gesjtórve in 1871
Elektrische draod
D'r elektrische draod is 'n tiedens d'r Örsjte Waeltkreeg dör de Duutsjers geplaadsjde grensversjperring van prikkeldraod tösje Nederland en Belsj. D'r draod leep va Vols bies Cadzand en sjtóng oonder dodeleke sjtroom va 2000 volt. Dör 't plaatsje van dae draod wólle de Duutsjers verhindere dat Belzje nog langer massaal nao 't neutrale Nederland vluchde.
Rio Grande do Sul
Rio Grande do Sul is ein vaan de 27 fidderaol einhede vaan Brazilië. 't Is de zuielekste staot vaan 't land; heer grens mèt de klok mèt aon Santa Catarina, d'n Atlantischen Oceaon, Uruguay en Argentinië (provincies Corrientes en Misiones). Hoofstad is Porto Alegre. Rio Grande is in väöl opziechte aanders es aander Braziliaanse staote. De staot heet 'ne belaankrieke Spaonse en Wes-Europese component en steit cultureel en landsjappelek kortbij Argentinië en Uruguay.
Fysische geografie
Rio Grande do Sul is zjus get mie es 280.000 km² groet. 't Is get kleinder es Italië of naoventrint eve groet wie Ecuador. Zjus wie Santa Catarina ligk Rio Grande do Sul gans boete de trope, in de gemaotegde zone. De staot heet oongeveer 500 meter kös.
't Reliëf vaan Rio Grande do Sul versjèlt vaan noord nao zuid. In 't noorde vint me nog 'nen oetluiper vaan 't Braziliaans Hoegland ('t Planalto Meridional of Zuielek Hoegland). Hei rijs 't land kortbij de kös abrup op tot 800 meter en mie, um daonao nao 't binneland touw get aof te vlake - e typ reliëf wat bekaans de ganse zuidooskös vaan 't land teikent. 't Hoegste punt vaan de staot, de Pico do Monto Negro (in de gemeinte São José dos Ausentes), ligk neet veur niks gans in 't noorde, aon de grens mèt Santa Catarina. Hei loupe reviere nog hiel kortbij zie nao 't binneland touw, beveurbeeld de Pelotas (ouch al op de grens mèt Santa Catarina).
In 't midde vaan de staot indeg dit profiel. Hei struimp de Jacuí door e liegland nao zie touw. Zuielek vaan dees depressie ligk nog wel de Serras de Sudeste, e rillatief besjeie heuvelland boevaan de toppe zjus bove de 500 meter oetkoume. In 't zuie vaan de staot oontspringk ouch de Ibicuí, 'n revier die wie de Pelotas oetmund in d'n Uruguay. Op de grens mèt Uruguay loupe de Cuareim (ouch nao de Uruguay-revier) en de Jaguarão (nao zie).
In de staot euverheers e subtropisch vochteg klimaot (Cfa nao Köppen), mèt werm temperature (in Porto Alegre: maxima vaan oongeveer 30°C in de zomer en 20°C in de winter en minima vaan gemiddeld tien graod dao-oonder). In 't hoegland vaan 't noorde euverheers 't Cfb-klimaot wat me ouch in Nederland en 't Belsj vint. De vegetatie besteit veural oet gemingk bos en oet pampa's.
Politiek
Rio Grande do Sul sjik 31 parlemintariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Eige staotsparlemint umvat 55 lui.
Gouverneur is anno 2018 José Ivo Sartori vaan de middepartij MDB.
Bevolking
De inwoeners vaan Rio Grande do Sul weure gemeinelek gaúchos geneump, 'n oet 't Spaons aofkumsteg woord wat zoe väöl beteikent wie 'kojbojs'. Heimèt gief me zoewel de groete (historische) beteikenis vaan de extensief veehawwerij es de band mèt Argentinië en Uruguay aon. Diverse aspekte vaan de regionaol cultuur rappelere sterk aon die twie len.
Wie in wel mie staote stik de hoofstad wat 't aontal inwoeners betröf hoeg bove de aander stei oet. Porto Alegre heet zoeget 1,5 mieljoen inwoeners. De twiede gemeinte vaan Rio Grande do Sul, Caxias do Sul, volg op groeten aofstand mèt 500.000 inwoeners. Pelotas en Canoas koume daonao mèt allebei zoe'n 340.000 lui.
Etnische gróppe
Rio Grande do Sul is, wie de ganse regio Zuid, 'nen euverwegend blaanke staot. In 2015 verstoont nao sjatting 80,09% vaan de bevolking ziech es blaank (tege 45,22% lendelek), 13,79% neumde ziech pardo (iemes vaan gemingk blood), 5,56% zwart en 0,13% Aziaot. 't Aondeil inheimse is mèt 0,43% belaankriek hoeger es gemiddeld in de regio.
De Europese bevolking vaan Rio Grande do Sul heet, wie dat typisch is veur dees macroregio, 'nen diversen oersprunk. In de koloniaolen tied waoren 't veural Spanjole die ziech hei vestegde; de Portugeze kaome pas later. Vaanaof 't midde vaan de negentienden iew woort massaol migrante nao 't nog gooddeils oonbewoend platteland gesjik; veural Pruse en Italiaone, die hun taole nog volop in de staot te hure zien (zuug oonder).
Taole
In Rio Grande do Sul sprik me 't gaúcho-dialek. Dit dialek heet sterken invlood gehad vaan 't Rioplatensisch Spaons ('t Spaons wie dat in Uruguay en deile vaan Argentinië weurt gesproke), zoewel in 't vocabulair es in de klaanklier. In Porto Alegre en in de noordrand vaan de staot is dezen invlood nog 't minste; hei klink de taol min of mie wie zuielek Braziliaans Portugees. Op 't platteland weurt de Spaonsen invood beter merkbaar; kinmerke zien oonder mie 't behaajd vaan de klaank [e] in alle posities (ouch wienie 'r neet de klemtoen krijg) en de rollende daan wel tikkenden oetspraok vaan de <r> (dee in Brazilië bekaans euveral brouwend weurt oetgesproke). Aon de grens mèt Uruguay is de Spaonsen invlood zoe sterk tot me vaan portunhol geit spreke. Hei is beveurbeeld de [o] in alle posities herstèld; 'n taolveraandering die ziech al aon 't ind vaan de middeliewe in Portugal had voltrokke, is hei dus trökgedrejd. 't Portunhol weurt aon allebei de kante vaan de grens gesproke.
Allewel tot de inheimse neet mèt väöl zien, weurt in de staot nog ummer inheimse taole en dialekte gesproke. Dèks huurt me die ouch in aander staote. Chiripá en Mbyá zien dialekte vaan 't Guaraní, Kaingang huurt bij de femilie vaan Jêtaole.
Economie
thumb|300px|Exportprodukte vaan Rio Grande do Sul in 2012. Wie zoeget euveral in Brazilië heet ouch hei de landbouw sterk aon beteikenis ingelieverd. Dat nump neet eweg tot de staot nog ummer groete kwantiteite ries, soja, maïs, terf, cassaaf, appelsene en touwbak produceert. In minder maote produceert de staot ouch wien; de umgeving vaan Bento Gonçalves heet dao es ein vaan de wienege regio's in 't land e gesjik klimaot veur. Ouch weure in de staot keuj, verkes, sjäöp en hinne gehawwe. Delfstoffe in de staot zien kole en kalkstein.
Rio Grande do Sul is eine vaan de mies geïndustrialiseerde staote vaan 't land. Me vint hei oonder mie petrosjemische industrie, veujingsindustrie, touwbaksindustrie, oto- en sjeepsbouw en de productie vaan sjeun.
De mieljoenestad Porto Alegro is e belaankriek deenstecentrum. De staot oontvingk väöl toeriste, boe-oonder ouch väöl boetelandse (zoeget twie mieljoen per jaor). Ze koume oonder mie aof op de hendeg gevarieerde natuur die de staot beujt.
Historie
thumb|Kèrkrewien in [[São Miguel das Missões, e jezuïetestedsje oet de zeventienden iew. De jezuïete waore de ierste Europese koloniste vaan beteikenis.]] Wie alle Braziliaanse staote woort Rio Grande do Sul al doezende jaore veur de koms vaan de Europeaone bewoend door Indiaonestamme vaan diverse aofkoms. Zij waore veural jegers-verzaomelere; bij de jach gebruukde ze de bola, e primitief waope mèt nog ummer 'n groete cultureel beteikenis veur de inwoeners vaan de staot (vergeliekbaar mèt de boemerang in Australië).
Bij 't verdraag vaan Tordesillas oet 1494 woort 't huieg gebeed aon Spaanje touwgeweze. Spaanje waor evels in 't zuie vaan 't continent nog neet zoe actief. Daobij heersde twiefel euver boe de verdeiling perceis leep; grensgebeed wie Rio Grande do Sul woort daorum in ierste instantie door allebei de len oet de weeg gegaange um oorlog te veurkoume. De naom Rio Grande do Sul kump trouwens oet de zeventienden iew en stamp vaan e misverstand. Oontdèkkers zaoge de Patos-laguun veur de moond vaan 'n groete revier aon. De Nederlandse cartograaf Frederick de Wit teikende de 'Rio Grande' in zienen atlas vaan 1670 in. Die kaart woort zoe dèks gekopieerd tot de naom bleef, ouch naotot de topografie vaan de staot beter woort verstande.
In de zeventienden iew kaome Spaonse jezuïete vaanoet Paraguay es ierste blaanke 't gebeed in. Wie euveral in 't midde vaan Zuid-Amerika stiechde ze bekaans oonaofhenkeleke gemeinsjappe mèt de inheimse bevolking. Ze kaome oetindelek tot aon de kös, meh waore veural actief in 't binneland. De regio boe de jezuïete in deen tied 't mieste höbbe gezete en boe noe nog restante vaan hun arsjitectuur te vinde zien, weurt officieus de Região dos Missões geneump. Neet touwvalleg grens dit gebeed aon de Argentijnse provincie Misiones.
Tegen 't ind vaan de zeventienden iew beslote de Spaonse en Portugese regeringe 'n ind te make aon de jezuïeterippublieke in 't binneland. Me sjikde noe massa's koloniste nao de veurheer nog koelek in cultuur gebrachte strieke. In Rio Grande do Sul leep dit evels neet zoe'ne vaart, umtot de staot, aanders es väöl aander binneland, gein groete kwantiteite goud te beeje had en veural veur de landbouw gesjik waor. De kolonisatie kaom vaan twie kante. De Portugeze kaome vaanoet de kösstedsjes in 't huieg Santa Catarina, de Spanjole breide hun gebeed oet vaanoet Colonia del Sacramento in 't huieg Uruguay. In 1709 stèlde 't Portugees bewind veur 't iers e kapteinsjap in veur "São Pedro do Rio Grande do Sul", wie 't daan voloet hètde. Vaan allebei de kante waor de kolonisatie beperk; zeker deep in 't binneland kóste de jezuïete nog langen tied hunne gaank goon. Pas tegen 't ind vaan d'n iew woort mie werk gemaak vaan de kolonisatie, umtot de res van Brazilië vleis nujeg had en de pampa's vaan Rio Grande do Sul ziech goon liende veur veehawwerij. In dezen tied kaome de gaucho's nao 't gebeed, die de ganse bevolking later hunne naom zouwe geve.
Roond 't begin vaan de Braziliaanse oonaofhenkelekheid waor 't nog oondudelek boe de grens tösse Spaonstaoleg en Portugeestaoleg gebeed mós ligke. In zoewel Rio Grande do Sul es Uruguay woende sprekers doorein, en naotot de bevolking vaan Uruguay in opstand kaom tege Argentinië (boe 't toen bij woort geach te hure), besloot de regering vaan Brazilië 't in 1817 te annexere es de provincie Cisplatina. Oetindelek bleek ouch dat neet nao de zin vaan de bewoeners; in 1825 verklaorde 't gebeed ziech oonaofhenkelek, wat Brazilië drei jaor later erkós. Ouch 't dunbevolk binneland waor nog oonderdeil vaan e grensgesjèl. Francisco Solano López, d'n dictator vaan Paraguay, lag oetgebreide claims op Argentijns en Braziliaans groondgebeed en besloot die in 1864 door te zètte (de zoegeneumde Paraguayaansen Oorlog). Ouch gebeed in 't zuie woort bezat. 't Braziliaans leger, mèt keizer Peter II persoenelek aon 't froont, had de Paraguayaone vrij gaw oet 't gebeed verjaog. Pas sindsdeen laoge de grenze tösse de Portugeestaolege en de Spaonstaolege wereld definitief vas.
De claims vaan Solano op oongekoloniseerd land mèt hoegoet 'n dun inheimse bevolking brachte de regering detouw um 't achterland vaan de zuieleke staote oetgebreid in cultuur te goon bringe. Heivoor woorte hoonderddoezende koloniste aongetrokke, neet in de lèste plaots oet Duitsland en Italië. De immigratie góng tot deep in d'n twintegsten iew door, meh concentreerde ziech wel op de jaore 1875-1889. In d'n twintegsten iew raakde de staot zie landbouwkarakter kwiet en góng de economie minder en minder op de veehawwerij beröste.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Portugeestaoleg artikel, en wel in dees versie.
Baereneilandj
Baereneilandj (Noors: Bjørnøya) is 'n eilandj det óngevièr hauverwaeges van Spitsberge en de Naordkaap ligk; tösse de Noorse Ziè en de Barentszziè. Administratief maak 't deil oet van Spitsberge, det ónger Noorwaeg vèltj. Me mót dit eilandj neet verwarre mit de Rössische Baereneilenj, die wiejer nao 't oaste ligke.
De awdste deiler van 't eilandj, in 't zuje, zeen 600 toet 1.000 miljoen jaor awd. De jungste deiler datere oet 't Trias, 210 toet 245 miljoen jaor trögk. De baom besteit oet sedimentaire stein. Väöl rotse bevatte fossiele. Op hoager deiler aan de zuudkantj bevindj zich 'n törflaog van inkel maeters diek, die zoa 9000 jaor awd is. 't Zujelik deil van 't eilandj is bergechtig. Anges es op Spitsberge kómme hie gein gletsjers veur. De kus is gemeinelik vrie stiel mit hoag kliffe. Op 'n paar plaatse geuf 't zandjstenj. In 't zuje zeen divers grotte en óngergrundjse reveerkes.
't Eilandj haet e gemaesig poalklimaat mit 'n rilletief gemaesigdje temperatuur in de wintjer. De poalnach begintj op 8 november en doertj toet 3 fibberwarie; de middernachzón sjientj van 2 mei toet 11 augustus.
't Baereneilandj haet e vrie kaal landjsjap. 't Geuf koum plantjgreuj dao. Zoa 150 saorte aan mos en 54 hoager plantjsaorte greuje dao, mer gein buim of struuk.
't Eilandj is vreuger gebroek gewaore veur de jach op waalrösse, esouch veur de waalvèsjvaart.
Braziliaans-Portugees
thumb|'t Museum vaan de Portugese Taol in São Paulo. [[Plaetje:Portugueselanguagedialects-Brazil.png|thumb|Portugese dialekte en accente in Brazilië:
2. Noordkösportugees
3. Baiano
4. Fluminense
5. Gaúcho
6. Mineiro
7. Noordoostelek Portugees
10. Sertanejo
11. Zuid-Braziliaans
12. Florianopolitaans
13. Carioca
15. Dialek vaan de Serra Amazônica
16. Recifense]] Braziliaans Portugees is de verzaomelnaom veur alle variëteite vaan de Portugese taol die in Brazilië weure gesproke. De Portugese koloniste die ziech sinds begin zèstienden iew in de veurmaolege kolonie höbbe gevèsteg, kaome oet versjèllende deile vaan 't land. De iewelang isolatie vaan 't moojerland en tösse de kolonies oonderein zörgde deveur tot hei 'n käör aon unieke dialekte kós oontstoon. 'nen Aandere factor waor 't substraot vaan de inheimse taole, in 't bezunder 't Klassiek Tupi.
Historie
Brazilië woort in 1500 door Pedro Álvares Cabral oontdèk, en in 1532 kaom de ierste Portugese kolonie in 't gebeed: São Vicente in São Paulo. Toch laog de focus de iersten tied op 't noorde, boe winsgevende sókkerplantages kóste weure aongelag. Dit deil vaan Brazilië kraog 'n rillatief hoeg Europese vèstegingsdiechheid. Euveregens spraoke de ierste koloniste en hun naozaote nog laank neet allemaol Portugees: veural in 't achterland woort 't Klassiek Tupi door edereine gesproke. Dit waor 'n sjrieftaal mèt 'ne noordeleke en 'ne zuieleke variant, oontwikkeld door de jezuïete en gebaseerd op de talloes verwante Tupidialekte die op dat memint 't Braziliaans taollandsjap domineerde.
Allebei veraanderde in d'n achtienden iew. De voonds vaan goud in de latere staot Minas Gerais trok e groet aontal koloniste nao 't binneland. Ouch de kösstei Rio de Janeiro en São Paulo proffiteerde daovaan. Zoe kaom de focus mie op 't zuie te ligke. Tegeliek wouw de keuning vaan Portugal ziene greep op 't land verstevege: heer zat de jezuïete oet en verbooj 't Tupi. In São Paulo en in 't binneland oontstoont noe e gans nui dialek, sterk door 't Tupi beïnvleujd, wat bekind kaom te stoon es Caipira (ouch de bijnaom vaan de inwoeners vaan São Paulo-staot). Rio, wat noe de hoofstad vaan de kolonie woort, kaom oonder hernuiden invlood vaan 't Europees Portugees wat sinds de ierste kolonisatie sterk waor veraanderd. Zoe kraog dees stad, zjus wie de gelieknaomege staot, ouch 'n eige dialek.
Ouch in de negentienden iew vörmde ziech nog dialekte. Diverse koloniste trokke nao 't zuie. In Rio Grande do Sul woende nog gans get Spaonstaolege; oetindelek kraog 't Portugees hei de euverhand, meh 't Gaúcho-dialek (geneump nao de gaúchos of kojbojs die me dao vint) heet wel sterke euvereinkomste mèt 't Argentijns Spaons - 'nen invlood dee nao 't zuie touw sterker weurt. 't Gaúcho-Portugees sprik me tot in Noord-Uruguay. In Florianópolis kaome zoeveel lui vaan de Azore te woene tot me dao in groete lijne 't Azoriaans Portugees sprik.
De negentienden iew waor ouch d'n tied tot oet de Braziliaans-Portugese dialekte 'n taolnorm oontstoont. In ierste instantie riechde die ziech nog sterk op Portugal: allein de Braziliaanse oetspraok woort geaccepteerd, de grammatica waor nog volgens 't beukske. In 't Amazonegebeed, wat in de negentienden iew door de rubberbouw ouch en masse koloniste begós te trèkke, kint me e dialek wat in groete lijne geliek is aon de standaardtaol die me toen spraok. Ouch São Paulo greujde roond 1900 zoe sterk tot 't aajd Caipira-dialek dao sterk verwaterde: 't huieg Paulistano is mer 'ne sjeem vaan wat 't oets waor. In Brasília, wat pas sinds 1960 besteit, sprik me koelek aanders es de modern standaardtaol.
Kinmerke
De diverse menere vaan praote in Brazilië höbbe 'n aontal dinger gemein:
De Toddezèk
De Toddezèk ies 'n trio dat carnavalsmuziek mak oet Grubbevors. De leeje van de Toddezèk zien de broors René en Geert Verschueren en Twan Relouw. De liedjes waere geschreeve door René en Geert Verschueren. De Toddezèk hebbe dreej kièr 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer (LVK) gewónne: in 2007 mèt Heej bliëf ik plekke, in 2009 mèt Ni miër en ni minder en in 2014 mèt Onhendig Leedje. Ze wónne ok verschillende kiere de liedsjesaovend van De Plaggenhouwers, de Gekke Maondaagsvereiniging van Grubbevors.
In 2003 haolde de Toddezèk veur 't ierst de finale van 't LVK mèt D'n Toddezak. Van dit liedje is de naam van de groep aafgeleid. Ok in 2008 haolde ze de finale, en dao-in de derde plaats, met Ut ei!.
PSV
thumb|right|Logo PSV is 'n voetbalclub oet Eindhove, Noord-Braobant. De club werd op 31 augustus 1913 opgerich as Philips Sport Vereniging. De club huurt same met Feyenoord en AFC Ajax tot de traditionele top dreej. PSV werd veerentwintig kier kampioen van de Ieredivisie, veur ut letst in 2018. De club speult eur thoeswedstrijde in 't Philips Stadion.
Pablo Picasso
Pablo Picasso (Málaga, Andalusië, Spaanje, 25 oktober 1881 - Mougins, Provence-Alpes-Côte d'Azur, Fraankriek, 8 april 1973) waor 'ne Spaonse kunsteneer. Heer is ein vaan de bekindste Europese moderne sjèlders.
Leve
Naodat heer aon de kunsacedemie vaan Madrid had gestudeerd verhojzde heer in 1900 nao Paries umtot dat in die jaore gezeen woort es de kunshoofstad vaan Europa. In dees periood hojd heer um de zoeväöl maonde aofwisselend in Madrid en Paries. Vaanaof 1905 begint heer ummertouw populairder te weure. Opvallend is tot heer hendeg good oonsleit in de Vereinegde Staote, boe in deen tied moderne kuns 'n tougenkelekere cultuur is. In de Ierste en Twiede Wereldoorlog vech heer aon gein inkele kant mèt, wat veur 'nen Europeaan taomelek bezunder is in deen tied. Heer hojt naomelek in d'n tied vaan wereldoorloge es Spanjool in Fraankriek, wat twie belaangrieke dinger meint. Es ierste hoof heer neet mèt te doen in 't Spaons lezjer umtot heer in Fraankriek woent. Es twiede hoof heer evels ouch neet mèt de vechte in 't Frans lezjer umtot heer geine Fransoos, mer 'ne Spanjool is. De meininge in deen tied euver dit anti-oorlogs gedraag vaan Picasso zien verdeild. D'n eine deenk dat lui 'n veurbeeld zawwe motte numme aon de vrejelevende Pablo, d'n aander nump Picasso 'ne laffeerd dee zien vrun laot hiemele in d'n oorlog, dewijl heer zelf gewoen in Paries blijf sjèldere. Ein vaan de gezètte dee ziech zoen hawwing tege-euver Picasso is de New York Times. Picasso weurt nao d'n oorlog lid vaan de Communistische Partij vaan Fraankriek. In zien gaans leve heet de maan 'n nómmerloeze wieväölheid vrouluij. Me kin zeen tot Picasso hendeg dèks vaan stijl veranderd en daomèt 'n nuie periood ingeit. Dees periood is zoe good wie ummertouw geleenk mèt 'n nuie leefde. Op chronologisch vólgorde nump me die periode: de bloj, raos, kubistisch, klesiek, surrealistisch, abstrak en laat periood. De laat periood is mesjiens wel 't bekinds. Heer trok ziech trök oet de publiciteit en maakde in dees period de mieste wèrke vaan zie leve.
PSV
Historie
In 1910 werd 't Philips Elftal opgerich, de veurlauper van PSV. PSV zelf, waord op 31 augustus 1913 opgerich. De ierste wedstrijd dae PSV speult is d'r eine taege 't twieëde team van Hollandia oet Woensel. PSV wint met 4–0. Sinds 1914 duit PSV mei aan competities en al zeve jaor later, in 1921, speult 't in de hoeëgste klasse. Sinds 1926 speult de club onaafgebraoke in de hoeëgste klasse. In 1929 won PSV eur ierste landskampioenschap. In 1950 volgde d'n ieërste KNVB baeker. Ein van de hoeëgtepunte oet de clubhistorie is de gewonne UEFA Cup tege 't Franse SC Bastia in 1978. Tien jaor later won PSV de Europacup I tege SL Benfica (Portugal).
Stadion
250px|right|thumb|Panorama PSV speult eur thoeswedstrijde in 't Philips Stadion, det plaats biedt aan 35.000 toeschouwers. In 't stadion werde auk wedstrijde gespeuld tijdes 't Europees kampioenschap voetbal in 2000 in Nederland en België. Alle elftalle van PSV traine op trainingscomplex de Herdgang.
Rizzeltate saer 1957
Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woeërt in verband met de COVID-19-pandemie aafgebraoke.
Gavdos
thumb|'t Potamos-strand op Gavdos. Wiedaof is Kreta te zien. Gavdos (Nuigrieks: Γαύδος, Gavdhos) is 't groetste eiland in de Griekse periferie Kreta. 't Kretaons eiland is 33 km² groet en heet 'n inwoenertal vaan 98 (volges 2001) en 150 (volges 2011). Heimèt heet Gavdos 'n inwoenersdeechheid vaan 4 lui per km². 't Gief zès naobersjappe op Gavdos, boevaan Fokia 't groetste is, mèt volges de census vaan 2001 27 inwoeners. Dit zal volges de sjatting noe roond de 35 zien. Gavdos is 't zuielekste puntsje vaan Europa.
Naom
't Eiland woort door de Roemeine en de Aw Grieke dèks oonder versjèllende naome geneump. Clauda, Claudi en Claudia waore de ierste naome die versjene in Italische gesjrèfte. Dit woort door de Grieke euvergenomme es Clavdos. Vervolges begoste de Roemeine 't eiland Cauda te neume, boenao de Grieke 't Cavdos numde. Heinao is de naom verbasterd tot Gavdos. De Venetiane numde 't eiland väöle iewe later in bepaolde tekste Gozo. Dit heet woersjijnlek niks mèt te naom te make en waor volges de mieste historici e fuitsje: ze verwisselde 't klein eiland mèt 't gelieknaomeg Gozo, ein vaan de twee hoofeilen vaan Malta.
Nome (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Nome in de pervincie Telemark. Nome is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Telemark in Nórwaeg. De gemeinte had 6.571 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 434,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 15,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0819.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Murtin-et-Bogny
Murtin-et-Bogny ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 186 luuj op 'n oppervlaak van 7,11 veerkante kilometer en daomèt goof 26,16 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +1,4% de jaor.
Secularisme
Secularisme (vaan 't Latien saeculum, wat "tied" mer ouch "allewijl" meint en in tegestèlling steit tot "iewegheid") is 't prinsiep tot minselek affaires motte weure gepraktiseerd op force vaan 'n neutraol hawwing nao relizjie en irrelizjie (zoewie atheïsme) touw. 't Adjectief vaan secularisme is seculair of seculier.
Aon d'n eine kant riech 't secularisme ziech op 't opbouwe vaan 'n maotsjappij boe-in relizjie weurte gesjeie vaan de staot. Vaanoet dit perspectief kriege geisteleke (meinende: lui die wèrke binne rlizjieus institute) op zeker niveau väöl mie vrijheid; de polletiek maag ziech naoemelek neet mie menge in de affaires vaan de kèrk. Aon d'n aandere kant geit 't secularisme ouch euver 't concreet perses um de mach vaan relizjieus institute te vervaange. Vaanoet dat perspectief verlees relizjie zjus hiel väöl mach.
D'n term is bedach door d'n theoloog Friedrich Gogarten (1887-1967) en is oonder mie ingeveurd um 't Christendom in staot te stèlle de gedeilteleke oontkeerstening vaan Europa te acceptere.
Secularisme is neet gans 'tzelfde es de laïcité, ouch al weurt dat woord dèks verkierd begrepe es lètterleke Franse vertaoling vaan 't secularisme. Dat meint: de laïcité is altied secularistisch mer neet edere vörm vaan secularisme geit euver laïcité. Laïcité, wat umermp weurt in Fraankriek mer ouch in 't Törkije vaan véúr president Recep Tayyip Erdoğan (2014), heet es buut alle relizjieus symbole te were oet de publieke ruimte. 't Traditioneel secularisme vaan Duitsland en de Bènelux stèlt tot de Frans laïcité zjus contra 't secularisme geit, umtot zie ziech te väöl inmenk mèt relizjieus affaires.
Lidstaote vaan de Europese Unie (EU) zien op force vaan 't Europees rech verpliech seculair te zien.
Boerekuuel
thumb|Boerekuuel. Boerekuuel (Brassica oleracea convar. acephala var. laciniata of Brassica oleracea var. sabellica) is e mekkelik blaadgewas det op alle gróndjsaorte kan waere verboedj en 'n typische wintjergruuendje is. d'r Is 'n herfs- en wintjerteelt. Boerekuuel is 'n vorm van kuuel.
In Vlaondere neump me dit sóms ouch królkuuel.
Bie boerekuuel kan me óngersjied maken in twieë saorte:
Veerkantj
thumb|E veerkantj
E veerkantj is in de mattemetik 'n twie-dimensjonale vörm mit veer gelieke ziej en veer rechte heuk tösse die ziej. 't Is de meist regelmaotige vörm veur 'ne veerhook.
E veerkantj is 'ne bezunjere rechhook: 't is 'ne rechhook woebie alle ziej aeve lank zeen.
E veerkantj is ouch 'n bezunjere roet: 't is 'n roet woebie alle heuk geliek zeen.
'ne Kubus haet zès ziej die eder de vörm van e veerkantj höbbe.
Burundi
Burundi, veural vreuger dèks Boeroendi gesjreve (officieel (Frans) République du Burundi, (Kirundi) Republika y'u Burundi) is e land in Midde-Afrika, ten zuie vaan Rwanda, ten ooste vaan Kongo (Kinshasa) en ten weste vaan Tanzania, aon 't Tanganyikameer. Hoofstad is Bujumbura. Burundi heet gooddeils 'n regebos-vegetatie en -klimaot.
Geografie
thumb|left|De Groete Slenk in Oos-Afrika Burundi is ei vaan de kleinste len in Afrika en 't heet ouch gein köslijn. De lengde vaan de landsgrenze mèt de naoberlen Kongo-Kinshasa, Rwanda en Tanzania zien respectievelek 233, 290 en 451 kilometer. De Mont Heha is 't hoegste punt vaan Burundi mèt 'n huugde vaan 2.684 meter bove de ziespiegel. 't Liegste punt is d'n oever vaan 't Tanganyikameer (772 m).
't Land maak deil oet vaan e taludriek plateau, mèt 'n gemiddelde huugde vaan 1.707 meter bove ziespiegel. 't Weste mèt 't Tanganyikameer is oonderdeil vaan de westeleken tak vaan de Groete Slenk, 'n actieve breukzone, boe de plate divergere, dös oeterein bewege.
De economie vaan Burundi is veurnaomelek agrarisch. Same mèt d'n hoege bevolkingsgreuj heet dit geleid tot groetsjaolige oontbossing en boojemerosie. 't Gief wijer twie nationaol parke die oonder mie bedreigde diersoorte wie chimpansees herberge. Bei nationaol parke woorte in 1982 opgeriech um de diersoorte te besjerme.
Bestuurleke indeiling
Burundi besteit oet zevetien provincies, die nao hun hoofstad verneump zien. De hoofstad Bujumbura daobij heet 'n eige stadsprovincie.
Demografie
Vaan de bevolking vaan Burundi besteit 85 procent oet Hutu's en oongeveer twelf procent oet Tutsi's. Traditioneel heerse de Tutsi's euver de Hutu's, wat door de ganse historie tot conflikte geleid heet. Vaan de res zien de Twi, meugelek ing verwant mèt de pygmeeë, mèt ein procent de veurnaomste gróp. De Hutu's en de Tutsi's vertuine gein versjèlle in materieel cultuur, taol of religie; me dink tot de twiedeiling ieder trökgeit op e klasseversjèl.
80% tot 90% vaan de bevolking, aofhenkelek vaan de definitie, hingk 't christendom aon, 5% beoefent de traditioneel religies. Oongeveer 2% tot 5% is islamitisch. Vaan de christene is oongeveer twie daarde katheliek en 15% tot 25% protestants.
Ermooj
Vólges 't VN-oontwikkelingsprogram leef 68% vaan de Burundese bevolking oonder de ermoojgrens.
Historie
Op ze lès in de zèstienden iew woort 't oonaofhenkelek keuninkriek Burundi gestiech; de awwer historie is oonbekind. In 1903 woort Burundi, mèt Rwanda, es ei vaan de lèste len in Afrika vaanoet Tanzania gekoloniseerd door Duitsland. Nao d'n Ierste Wereldoorlog mós Duitsland 't gebeed op las vaan de Volkerboond aofstoon en in 1923 woort 't oonderdeil vaan 't Belsj mandaotgebeed Roeanda-Oeroendi. In 1962 woort Burundi mèt keuning Mambutsa IV aonaofhenkelek. Veer jaor later woort Mambutsa aofgezat door ziene zoon Ntare V. Datzelfde jaor nog woort heer door 'ne coup aofgezat en woort de rippubliek ingestèld. In 1972 woort de veurmaolege keuning vermaord, en dat leide tot 'ne börgeroorlog tösse de Hutu's en de Tutsi's dee door president Michel Micobero mèt groof geweld oonderdrök woort. In 1976 kaom zoe Micobero zien regering aon häör ind door 'ne coup vaan generaol Jean Baptiste Bagaza, ouch 'ne Tutsi, meh gemaoteg. Bagaza veurde geliekheid tösse Hutu's en Tutsi's in, meh woort door de jaore eweg ummer wreder. Zoe kraog in 1987 Pierre Buyoya nao 'ne nui coup de mach in Boeroendi. In 1993 sjreef heer verkezinge oet, woebij heer verslage woort door de Hutu Melchior Ndadaye. Tege häöm woort datzelfde jaor 'ne nuie staotsgreep georganiseerd en allewel tot dee mislökde woort Ndadaye wel vermaord. De spanninge lepe in 1995 oet op 'ne nui börgeroorlog, dee indegde mèt 't obbenuits installere vaan Buyoya es president en 'n veurziechtege verbetering vaan de stabiliteit. In 2003 is d'n Hutu Domitien Ndayizeye aon de mach gekoume en sinds 2005 is Pierre Nkurunsiza president vaan 't land.
In juni 2005 vreug de Veiligheidsraod vaan de VN in resolutie 1606 um de opriechting vaan 'n Bezunder Kamer binne 't rechsysteem vaan Burundi, die oonderzeuk deit nao genocide en ander misdaode die gepleeg woorte in d'n börgeroorlog vaan 1993 tot 2005. In 2007 woort 'n akkoord bereik euver de vörming vaan 't tribunaal en november dat jaor woort ouch e akkoord bereik euver de vörming vaan de stuurgróp.