cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arthur Schnitzler
Arthur Schnitzler ( Wene 15 mei 1862 - 21 oktober 1931) waor 'ne hoesdokter en 'ne Oosteriekse sjriever va proza en toneelsjtukke. Al zien waerk is sjtaerk van d'r erotiek dörtrokke mae ooch 't dörchèè lope va woeërhèèd en läöge, zieë en sjien is 'n belangriek thema. In z'n later waerke kaome sociaal vraogsjtukke, wie 't antisemitisme, mieë op d'r vörgroond.
Laeve
Es zoon van 'ne väöraansjtaonde KNO-arts sjtudeerde Schnitzler ooch vör dokter. Z'n bezeunder belangsjtèlling gong, wie e practizeerde, al gow oet nao de psychoanalyse en e waor mèt d'r groondlègker, Freud, bevreund. Dör z'n succes es auteur gong e zich ömmer mieë op de literatuur toelègke. Z'n bekaandste toneelwaerk is Reigen, d'r Cramignon of Reidans över 't decadente Weense laeve roond 1900. In dae tied waor 't sjtuk e-zoe controversieel dat 't lange tied neet moech werre opgeveurd.
Ooch es prozasjriever is Schnitzler belangriek. Z'n novelle Leutnant Gustl (1900) is 't örsjte verhaol in 't Duutsj dat gaans es monologue intérieur is gesjraeve. 't Is 'n satire op de huichelachtige erecode in 't Oostenriekse leger va doe.
Uetterath
Uetterath is e dörpke inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Berg, Baumen, Herb, Baoveraoj, Blauenstein, Nygen, Donselen en Randerath in. 't Dörpke ligk ane baek de Kötteler Schar. 't Dörp is sterk vergreudj mit 't gehuch Nygen.
Straotname
De volgendje straote ligken in Uetterath:
1920
1917 - 1918 - 1919 - 1920 - 1921 – 1922 – 1923 1920 (MCMXX) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'nen doonderdaag.
Slïvvròukëlléezjë
Het Slïvvròukëlléegë (Onze-Lieve-Vrouwecollege) én Tóngërë és ôpgêrich nuò één géldénzôomëléng ómdàt dèstaids hët gëmeintëbëstüur gei gêlde wïldë gèevë veur het kàttëliek ôndërwais. Zë zïn bëgôs mét 116 leerléngë én het gësluò'të Sint-Maternuskëlléegë. Dë léssë wôrë én het Vlôms én dat wôs nie zo vanzélfsprèkënd én dè taid.
En 1897 bêgôs de bouw on de Kraissteivïg én neo-gotische stijl. Dë ieustë naubouw tjègë hët aad këlléegë bëgôs én 1951.
Op 1 séptëmber 1970 bëgôs de prëvinsë mét een eigë landbouwsjuò'l én de ôofdeiléng landbouw van het këlléegë vërhùsdë nuò de "PIBO".
Nygen
Nygen huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Randerath, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Michael Faraday
Michael Faraday (22 september 1791 - 25 augustus 1867) waas 'ne Britse netuurkóndige en sjemis.
Faraday waas de zoon van 'nen arme paerssmeed. Op dertieënjäörige laeftied góng d'r es lieërjóng bie 'ne bookbinjer in Lónje wirke. Dao raakdje d'r gefascineerdj dore weitesjap. Van zien vriej oere maakdje d'r gebroek dore beuk die d'r bieje handj haw, veural die euver netuurkónde en sjemie, te laezen en te doorgrunje. Euvere versjiensele die d'r op dees meneer lieërdje kènne maakdje d'r alderhandj aan experimente. Zoea wirkdje d'r zich op toet eine vanne grótste netuurkóndige en sjemiste van alle tieje.
In 1813 trooj d'r in deens bie Sir Humphry Davy.
In 1823 óntdèkdje d'r wie chloear vleujbaar gemaak kós waeren en in 1825 óntdèkdje d'r de toet den ónbekèndje verbinjing benzeen.
De door Faraday opgestaldje theoriejen euver magnetische inductie staldje James Maxwell in 1865 in staot óm zien samevattendje Wètte van Maxwell te postulere. Faraday lag ouch de gróndj veure elektrosjemie mit 'n aantaal experimente mit elektrolyse.
Nao Faraday geneump zeen de einheid van lektrikcapaciteit, de farad, de koeaj van Farday enne wèt van Faraday.
Ronald Plasterk
Ronald Hans Anton Plasterk (Den Haag, 12 april 1957) is 'ne Nederlandse wetensjapper en politicus. Plasterk is lid van de Partij van de Arbeid en waor van 5 november 2012 bies 26 oktober 2017 minister van Binnelandse Zake en Köninkrieksrelaties in 't oud kabinet-Rutte II. Ieëder waor e minister van Oonderwies, Cultuur en Wetensjap in 't kabinet-Balkenende IV. In 2007 heel Plasterk es minister van Oonderwies 'n speech in 't Fries mae blaef bie zie sjtaandpeunt dat e 't statutair oondersjeed tösje 't Fries en 't Limburgs sjterk överdraeve vindt. Plasterk waor 'ne gerenommeerde en gelauwerde bioloog, gespecialiseerd in de moleculaire genetica. Ooch waor e bies an zie ministersjap 'ne bekaande columnist en polemist.
't Ministersjap van Binnelandse Zake en Köninkrieksrelaties is in oktober 2017, mèt 't Kabinet-Rutte III euvergenomme door Kajsa Ollongren van D66.
Opleiding en wetensjappeleke loopbaan
Nao 't aafronde van 't Gymnasium in Hofstad Lyceum in Den Haag sjtudeerde Plasterk economie an de Universitèèt van Amsterdam, oeëvan e de propedeusefase aafrondde, en biologie an de Rieksuniversitèèt Leide, oeë e in 1981 z'n doctoraalexame cum laude behaolde. Plasterk promoveerde in 1984 töt doctor in de natuurwetenschappe an dezelfde universitèèt, oeënao e góng wèrke es post-doc bie 't California Institute of Technology (Pasadena). Hie doog e oonderzeuk nao DNA-transpositie in d'r parasiet Borrelia hermsii. Vervólges wèrkte Plasterk bie 't MRC Laboratory of Molecular Biology in Cambridge oeë e oonderzeuk doog an Caenorhabditis elegans, 'n nematode die es modelorganisme wert gebroekd. Tösje 1987 en 2000 waor Plasterk groepsleider, directielid en oeteindelek directeur van de Oonderzeukssjoeël Oncologie bie 't Nederlands Kanker Instituut in Amsterdam. Van 1993 bies 2004 waor e bezoonder hoeëglieërer in de moleculair microbiologie an de Vriej Universitèèt Amsterdam en gewoeën hoeëglieërer in de moleculair genetica an de Universitèèt van Amsterdam. Van februari 2000 bies februari 2007 waor Plasterk directeur van 't Hubrecht Laboratorium, e oonderzeuksinstituut van de KNAW en hoeëglieërer in de oontwikkelingsgenetica bie de Universitèèt Utrech. E is saer 2001 lid van de KNAW. Wieër waor Plasterk lid van d'r Gezoondhèèdsraod, lid van d'r Raod van Besjtuur van de Wellcome Trust en lid van de Commissie Biotechnologie Dieren (CBD). Ooch is e lid van 't Innovatieplatform.
Polletieke loopbaan
Van 11 oktober 1982 bies 1 september 1984 waor Plasterk gemèngderaodslid in Leide vör de Partij van de Arbeid. In 2006 waor e lid van de programmacommissie van die partiej ten behoeve van de landelijke verkiezinge. In die hoedanighèèd sjreef e mèt an 't verkiezingsprogramma van de PvdA. Ooch woar e lid van de commissie Bètacanon. Van 22 februari 2007 bies februari 2010 waor Plasterk d'r minister van Oonderwies, Cultuur en Wetensjap in 't kabinet-Balkenende IV en e ijverde o.m. vör:
In oktober 2007 kieëm in 't nuujs dat Plasterk överwoog om de basisbeursj vör sjtudaente aaf te sjaffe, dit öm verhuuëginge van liëerersalarisse te kènne betalen. Dit leidde töt hevige proteste van sjtudaente en de partieje SP, GroenLinks, CDA en ChristenUnie. In d'r ègeste maond weigerde sjriever Jeroen Brouwers, mèt bieval oet de cultureel waelt, oeteindelek d'r Prijs der Nederlandse Letteren, ömdat 't priezegaeld volges häöm beledigend lieëg is en neet in överèèsjtèmming mèt 't sjtatuur van de bekruuëning. De vör d'r pries verantwoordelèke Nederlandse Taalunie leet wète dat 'n verhuuëging dan wal indexering van 't priezegaeld wellich neet oonredelek is, mae óp dat momaent reglementair oetgesjlaoëte. D'r Vlamsje minister Bert Anciaux brach later evvel 't gezichtspeunt nao boete dat 'n aanpassing vólges häöm waal mäögelek wieër gewes, mae dat väöral de 'onbuigzame houding' van minister Plasterk 't sjtandpeunt van de Taalunie how bepaald.
Vanwege de aafwezighèèd van d'r premier en de vice-premiers waor Ronald Plasterk in juli 2008 waarnömend premier van Nederland. Op zaoterdèg 2 augustus van dat jaor voeërt Plasterk mèt mèt de Canal Parade, 'n oonderdeel van de Amsterdamse Gay Pride. 't Waor de örsjte kieër dat vertegenwoordigers van de regering aanwezig waore bie de Gay Pride. In februari 2012 sjtèlt Plasterk zich kandidaat es fractieväörzitter van de Twiede Kamer PvdA-fractie en politiek leider van de partiej.
Columns
Van 1995 bies 1999 sjreef Plasterk columns in Intermediair. In 1999 sjtapde e över nao De Volkskrant. In zieng columns goof e zieng miening över oontwikkelinge in zie vakgebied, mae ooch daoboete. 'n Aantal columns zeunt gebundeld in 't book "Leven uit het lab" (2000). Ziene column stopde mèt d'r aavaank van zie ministersjap. Ooch waor Plasterk van 1999 bies an zie ministersjap in 2007 columnist in 't polletiek televisiepraatprogramma Buitenhof van de ömrope VPRO, VARA en NPS.
Opsjtèlling taegenöver religie
Ronald Plasterk waoërt rooms-katholiek opgevoed en bleef katholiek in ziene sjoeëltied. E vólgde in Den Haag 't gymnasium van de Paters van het Heilig Hart van Jezus (SCJ).
Plasterk oontwikkelde zich töt 'ne övertuugde atheïst, mae zag in e interview in 2001 neet te sjtraeve nao atheïsme. In 1997 gebroekde Plasterk in ziene column in Intermediair vör 't örsj 't begrip 'ietsisme', wat e ooch nog 'n aantal kieër gebroekde in 't tv-programma Buitenhof. Hiedör kreeg 't waoërd 'n brèj bekèndhèèd. In örsjte instantie waor e fel taege versjiensele van ietsisme ('een armzalig en irritant tijdsverschijnsel'), mae later zag e daoöver in 'ne column vör 't televisieprogramma Buitenhof: "Het ietsisme is een diffuus geloof, bijna atheïsme met een vleugje nostalgie. Intellectueel mager, maar veel sympathieker dan het idee van een wrede God die deze ellende wil." Plasterk is 'ne fervaente taegensjtander van 't creationisme en intelligent design, en veel oonderwiesminister Maria van der Hoeven in 2005 fel aan wie ze häör interesse in die zakes óp häöre perzuuënleke weblog how gepubliceerd en aangoof wal e Kamerdebat te wille över häör vraog of de intelligaent design-theorie neet ooch óp de sjoeële oonderwaeze zów kènne waeëre.
Pries
Plasterk haat versjèjje pries oontvange tiedens z'n wetensjappelke carrière:
Privé
Ronald Plasterk is getrówd en haat twieë zone. Hobby's van Ronald Plasterk zeunt fotografere, auto's, sjildere, laeze en muziek.
Albert Einstein
Albert Einstein (Ulm, 14 mieërt 1879 - Princeton (New Jersey), 18 april 1955) waas 'nen Duutsj-Zwitsers-Amerikaanse theoretisch-netuurkóndige en oetvinjer. Hae wuuertj algemein gezeen es eine vanne wichtigste netuurkóndige oete gesjiechte, naeve Isaac Newton en James Clerk Maxwell. Zelf neumdje d'r ummer Newton es 'ne väöl wichtigere netuurkóndige es haezelf, ómdet Newton anges es Einstein behauve theoretische ouch groeate experimenteel óntdèkkinge deej. In 't daacheliks laeven is de naam Einstein e synoniem gewaore veur groeate intelligentie.
Einstein woort veural bekèndj vanwaenge de twieë relativiteitstheorieje: de speciaal relativiteitstheorie oet 1905 enne algemein relativiteitstheorie oet 1915 en volgendje jaore, die de speciaal relativiteitstheorie oetbrèdje door ouch plaats in te rume veure zwaordjekrach. Hae publiceerdje mieër es 300 weitesjappelike en mieër es 150 neet-weitesjappelike wirke. In zien later jaore sjreef Einstein oetveurig euver filosofische en politische óngerwirpe. Hae wuuertj döks same mit Max Planck besjoewdj es de vader vanne modern netuurkónde.
Barentszziè
De Barentszziè (Noors: Barentshavet; Rössisch: Баренцево море Barentsevo More) is 'n ziè t'n naorde van Röslandj en Noorwaeg. De bei lenj betwösjte de ligking van de ziègrens, wobie de Nore de veurkäör höbbe veur de mediaan ('t midde tösse de landjsgrenze) en de Rösse veur de meridiaan (gelink aan de poale).
Albert Einstein
Hae droog aanzeenlik bie aan anger deilgebiede vanne netuurkónde: veur zien verklaoring van 't foto-elektrisch effèk óntvóng dŕ in 1921 de Nobelpries veure Netuurkónde en ouch zien besjrieving vanne Brownse bewaeging enne ieëste fluctuatie-dissipatiestèlling waas 'ne wichtige doorbraak. Dees twieë verklaoringen enne speciaal relativiteitstheorie publiceerdje d'r boetedet allemaol in zie wónjerjaor 1905. Wiejer wirk ómvatj ónger anger óngerwirpen inne kwantummechanica, de theorie vanne vaste stof, de nólpuntjsenergie, de statistische mechanica, de kosmologie, de theorie van straoling (fotone, dualiteit van golven en deilkes, kritische opalescentie en gestimuleerdje emissie, de theorie achtere laser) enne veljertheorie. 'n Einheid inne fotosjemie druueg ziene naam, d'n einstein. 't Sjemisch element einsteinium is ouch nao dem verneump, juus wie d'n Einsteinrink inne astronomie enne Einsteincoëfficiënten inne optica.
Barentszziè
De ziè is geneump nao de Nederlandjse zièvaarder en óntdèkkingsreiziger Willem Barentsz dae in 1596 strandje op Nova Zembla. Vreuger neumdje me de ziè ouch waal de Moermanskziè.
Helsinki
Helsinki is de grótste sjtad van Finlandj en is ouch 't politisch, ikkenomisch, kultureel, opbringkóndig en geiselik centrum van 't landj. Meer es e kwart van de Fins bevölking wóntj in 't grootsjteielik gebeed van Helsinki det 1,3 miljoen inweuners haet. Helsinki is 'n tweesjpraokige sjtad; 6,2 percent van de inweuners kalt Zjweeds. Naeve de Finssjpraekende meerderheid van zoget 88 percent, hoesves de sjtad ouch 't grótste aantal boetelenjers van Finlandj.
Barentszziè
t'n Zuje van de ziè bevinje zich Laplandj (mit de Naordkaap) mit 't sjiereilandj Kola en 't wiejer vastelandj van Röslandj (worónger 't Kanin-sjiereilandj), es ouch 't Rössisch eilandj Kolgoejev. Aan de oaskantj weurt de ziè begrens door de archipel Nova Zembla, in 't naordwèste door Spitsberge, in 't wèste door 't Baereneilandj en in 't naordoaste door Frans Jozeflandj.
Albert Einstein
Albert Einstein woort in 'n liberaal-Joeadse femielje in 't Duutsj Keizerriek gebaore, wóndje later in Italië, Zwitserlandj en 't destiedsje Oeasteriek-Hongarieje veur d'r trögkgóng nao Duutsjlandj. Doe Adolf Hitler in 1933 in Duutsjlandj ane mach koom, besloot Einstein zich inne VS te vestige. In 1940 noom d'r de Amerikaanse nationaliteit aan en deej d'r aafstandj van zien Duutsje (hae beheel wael de Zwitserse). Hae stórf op 18 april 1955 in Princeton aan 'n aneurysma.
Helsinki
De sjtad waerde in 1550 door de Zjweedse keuning Gustav I Vasa bie de munjing van de Vantaareveer in de Finse Golf gesjtif en is in 1640 verplaats nao de hujige ligking. Nao 'ne grote brandj in 1807 is e grootsjaolig heropboewpergram opgezatte en in 1812 haet Helsinki mit destieds 4.000 inweuners Turku (of Åbo) vervange es de houfsjtad van 't landj. In 1828 is ouch de Finse universiteit nao Helsinki gekómme.
Barentszziè
t'n Wèste geit de ziè euver in de Greunlandjse Ziè en de Noorse Ziè, in 't oaste in de Karaziè (gesjeie vanein door Nova Zembla), in 't zuje in de Witte Ziè en in 't naorde in de Naordelike Iesziè.
Helsinki
't Hujig sjtadskarakter is e mingsel van aaj en nuuj boewsjtiele en óndanks de rol es houfsjtad van Finlandj zeen nag tal van roewige sjtadsbuurte en parke. De kórtbieheid van de Ooszee geuf de sjtad daonaeve ouch e maritiem karakter.
Gerrit Schimmelpenninck
Gerrit Schimmelpenninck (25 fibberwarie 1794 - 4 oktober 1863) waor d'n aller ierste Veurzitter vaan de ministerraod (v'r zègke noe: de premier) vaan Nederland vaan 25 miert 1848 tot 21 november 1848. Heer waor vaan de liberaol beweging. Schimmelpennick woort opgevolg door Jacob de Kempenaer es veurzitter vaan de ministerraod. Moot gezag weure dat in Schimmelpennick zien tied 't veurzittersjap in de praktiek routerend waor. Dat veraandere mèt Kempenaer.
Deze positie woort es de belaangriekste politieke functie binne 't Keuninkriek vaan de Nederlen gezeen, op de Keuning vaan de Nederlen nao. In 1945 zaw de functie pas officieel de minister-president of premier geneump weure.
Eerdsjók
De lier vaan eerdbevinge hèt de seismologie.
Wie oontsteit 'nen eerdsjók?
Op 'n deepde vaan 100 km oonder de eerdkoors ligke e aontal groete drievende steinplate, die dèks euver ein heer sjuive. 'n Eerdbeving oontsteit es de ren vaan de plate ziech rake en d'r gein beweging mie meugelek is. D'n drök stijg en op 't momint tot de plate sjielek lossjete, sjók de eerd fel. 'n Eerdbeving die in de eerdkoors oonder d'n oceaan oontsteit, gief 'n golfbeweging in 't water die v'r 'ne tsunami neume.
Sjaol vaan Richter
De felheid vaan 'n eerdbeving weurt gemete op de sjaol vaan Richter, die vaan 0 tot 9 geit. 'nen Eerdsjók vaan 8 op de sjaol vaan Richter kin 'n plaots mèt de groond geliek make. De sjaol vaan Richter mit de beweginge vaan de eerdkoors, neet de sjaoj dee weurt aongeriech.
Eerdbevinge in Limburg
Veural Nederlands Limburg heet väöl te make gehad mèt eerdbevinge. 'n Aw eerdbeving is die vaan Mestreech, in 1918 (sjaol vaan Richter: 4,4). Zevetien jaor later in Remund en Herkenbosch (sjaol vaan Richter: 4,3). En in 2002 ein vaan 4,9 in Duitsland, die in Heerle en Voerendaal nog te veule waore. Mer de allerbekinste (en felste) is die vaan Remund (sjaol vaan Richter: 5,8), in 1992. Dees eerbeving waor zelfs tot in Eijsde te veule.
Nikola Tesla
Nikola Tesla (Servisch: Никола Тесла) (Smiljan, 10 juli 1856 – Nuuj York, 7 jannewarie 1943) waas 'ne Servisch-Amerikaansen oetvinjer, lektrotechnicus en netuurkóndige. Hae wuuertj gezeen es eine vanne grótste ingenieurs en oetvinjers van alle tieje.
Nikola Tesla is bie 't groeat publiek veural bekèndj es d'n oetvinjer vanne wusselstroumgenerator, de wusselstroumlektromoeater en van anger wichtige componente van 't hujig lektriciteitsnet. Dees apparate woren in rudimentair vorm meistes al veur Tesla zienen tied óntwikkeldj door ieëder ingenieurs. Tesla zien verdeenstigheid waas det hae 't wusselstroumprinciep väöl wiejer deej óntwikkelen en bao alle benuuedige apparate veur 'n op wusselstroum gegróndj betroewbaar lektriciteitsnet sterk verbaeterdje of zelf óntwórp. Tesla waas al tiejes zie laeven 'ne bekèndjen en beroemdje gelieërdje meh verloor väöl prestiesj door zien op latere laeftied gedaone bizar ónbeweze bewaeringen euver techniek en weitesjap. Hae woort inne VS 't tuuenbild veure gekke gelieërdje. Anger luuj neumdjen 'm lever idealistisch en neet-commercieel en dao-in 'ne taengepoeal van 'nen angeren oetvinjer, Thomas Edison.
Nao Tesla woort in 1960 de einheid van magnetische fluxdichheid verneump, d'n tesla (symbool: T).
Franse meule
thumb|250px|Twiè ouw watermeules in de 16e ièw aan de noordelike meuletak van de Geul in Valkeberg: de Franse meule (links) en de meule op St. Pièter rechs De Franse meule ies 'n watermeule aan de Geul, gelege in Valkeberg aan de Lei. Ze dateert oet de 16e ièw. Meulehoes, sjuur, sjtal en woonhoes höbbe same 'n u-vörm. Alle geboewe zint van mergel. De naam kump vanwege de Franse eigenaer Loisel. Ander name door de ièwe heen waore, al nao gelang de eigenaere: de meule van Loisel en de meule van Casel(li). De watermeule, es oliemeule later oetgebreid mèt 'n maelmeule, hoort bie 't good Den Halder. Bertrand Loisel waor ouch de sjtiechter van de Polfermeule in De Plenkert in Valkeberg (1820).
Aan de euverkant van de Geul haet, op dezelfde plek, nóg 'n watermeule gelege, de zgn zaegmeule. Die ies d'r neet miè. Meulenaer Emile Caselli (20e ièw) hou ouch 'n winkel in koloniaal ware en hae waor teves de sjtiechter van de modelsjteinkolemien. Nao zienen doad waor d'r, in de jaore 70 van de twintigste ièw, 'ne bistro van journalis-kok Hubert Hahnen, tösje de meuleraar, gevestig. De zölder functioneerde es expositieruumde veur beeldende kuns en dao vónge "ministrel-chantants" plaats mèt Franse chansons en Limburgse leedsjes. Rónd de ièwwiesseling loog de meule laeg. In 2009 vóng restauratie plaats.
'n Ander meule aan dezelfde meuletak van de Geul, sjtroum op, ies de meule van Sint Pièter, ouch geneump in de 16e ièw. 't Water van Geul en meuletak weurt gereigeld door dezelfde sjluus mèt de naam: "de Erke".
Lètste aovendmaol
thumb|300px|[[Leonardo Da Vinci, fresco in de Santa Maria delle Grazie Milaan]]
Protestantse en gereformeerde kèrke
thumb|280px|left|Jezus en zien apostele bie 't Lètste aovendmaol, sjilderie van [[Dirk Bouts, 1464-1467]] 't Lètste aovendmaol weurt door Zwingly besjouwd es 'n symbool veur 'n christelike werkelikheid, de aanwezigheid van Jezus bie de viering van 't Heilig ete.
Luther geuf 'n realistischer verklaoring, hae hèlt vas aan de werkelike aanwezigheid, èvvel neet in de vörm van transsubstantiatie (de gedaanteverandering van broad en wien bie de consecratie).
Calvijn lièrt dat Christus zien vleisj en blood geuf, meh dat dit geistelik ies en allein besjtump veur de geluivige.
Kuns
In de beeldende kuns ies 't Lètste aovendmaol 'n geleef ónderwerp. bv 'n groat fresco van Leonardo da Vinci in de Santa Maria delle Grazie in Milaan en 'n sjilderiej van Dirk Bouts in de St. Pieterskèrk in Leuve
Christendemocratie
Christendemocratie is 'n polletieke ideologie die is oontstande in 't 19e iews Europa in combinatie vaan modern democratisch ideale, de sociaole lier vaan de Roems-Kathelieke kèrk en 't neocalvinisme. D'n term is get awwer en woort al door Antoine-Adrien Lamourette bedach in de laat-18e iewse Franse Rivvelutie door Antoine-Adrien Lamourette. Aofhaankelek vaan 't land kint 'n christendemocratische partij 'n aander positie op 't polletiek spectrum aonspreke. 't Geit euver 't algemein vaan centrum-links bis rechs. Christendemocratische partije neige op ikkenomisch gebeed nao links, door hun veurstäöndersjap veur de verzörgingsstaot (ouch-wel welvaartsstaot geneump) en kritische hawwing tegeneuver merretwèrking. Heimèt sjeit de christendemocratie ziech vaan 't liberalisme en 't klassiek rechs-conservatisme. Tegeliekertied neig zie op sociaol gebeed nao rechs-conservatisme en dat kump door häör hawwing nao beveurbeeld abortus en homohouwelek. Hei-in sjeit zie ziech vaan 't liberalisme en de sociaoldemocratie, meh daobij moot de kantteikening weure geplaats tot 't op ethisch gebeed groete versjèlle gief tösse christendemocratische partije.
Christendemocratie en oontkeerstening
Allewijl gief 't in Europa 'n algemein oontwikkeling tot groete gevestegde partije, boe-oonder de partije mèt 'n christeleke signatuur, aon 't krumpe zien. Ouch verleze ze ummertouw mie hunne christeleken aard en kriege ze stumme vaan neet-christene, wijl väöl christene op neet-christeleke partije stumme. Dit weurt euver 't algemein gezien es deil vaan de oontkeerstening vaan Wes-Europa. In Nederland en Belsj bringk me dees oontwikkeling ouch in verband mèt de oontzuiling.
Arganboom
thumb|250px|Aganboom (Argania spinosa) D'r Arganboom (Argania spinosa) is 'r ènnige plaantesaoërt oet 't gesjlach van de Argania, die töt de familie van de sapotaceae behuuërd.
Historie
D'r Arganboom keumt es endemische boom vör in 't zuud-weste van Marokko. D'r Arganboom kan geuje bies óp 'n huuëgde van 1300 meter.
D'r boom wert töt de Tertiairrelikte geraeëkend. Al 80 miljoeën jaor gelaeje greujde dae boom in Maorokko. In 't Tertiair bedèkde e warsjienglek groeëte dele van Noord-Afrika en Zuud-Europa, in 't Kwartair kroomp 't versjpreidingsgebied dör de klimatologische aafkeuling töt óp de paar gebiede in Marokko. Allewiel weest e óp mer mie 820.000 ha in 't zuud-weste van Marokko. . Dit gebied is dör de UNESCO erkaant es biosfeerreservaat wat d'r toe geleid haat dat dao nuuj arganbeusje werre aangelach.
Besjrieving
D'r Arganboom haat däöën en kan bies 10 meter hoeëg waeëre. E haat vör d'r relatief kórte sjtam 'n brèj kroeën van soms wal 'ne ömtrèk van 70 meter, mèt takke die soms d'r groond rake. D'r arganboom kan groeëte druuëgde en temperature övver de 50 °C verdrage. In tiede van groeëte druuëgde verluust e z'n blajjer. Me neumt d'r Argan ooch wal 'ne iezerhootboom, wie nogal väöl ander boomsaoërte, ömwille van zie hieël hael hoot. D'r arganboom kan 250 bies 400 jaor aod waeëre. thumb|left|Riepende vruchte De vruchte van d'r arganboom haant e bitter vruchvleesj, zeunt zoe groeët wie dadels en gelieke die in druuëge toesjtaand ooch. Vaeërsj ziet de arganvruch oet wie 'n mengeling van 'n olief en 'n gael proem. De vruch haat driej kaeëne, die get groeëter zeunt wie 'n hazelnaoët en de sjaal is extreem hael. In edere kaeën zit e klee zäödsje mèt de vörm van 'n amandel; ze zeunt zoe groeët es 'ne zónnebloomkaeën. Oet dis zäödsjes wert d'r arganaoëlie gewónne.
Arganaoëlie
thumb|250px|Traditioneel productie van arganaoëlie Bie 't make van d'r arganaoëlie werre de vruchte mèt de haand oonder d'r boom gerapd. Da werre ze in de lóch gedruuëgd en vervólges mèt de haand of machinaal gekwètsjt, öm 't gedruuëgde vruchvleesj van de kaeëne aaf te doeë. Daonao werre de sjale tösje twieë sjtèng gekrakd. De zäödsjes werre lich geruuësterd en fiegemale mèt 'n haandmäöële. D'r brei wert daonao zoe lang mèt water bewèrkd tötdat de aoëlie zich isoleert. Vör 't make van ene lieter aoëlie is 30 kg vruchte of ongeveer 4,5 kg kaeëne nuuëdèg. Traditioneel is 't make van d'r arganoeëlie vrówwewaerk; allewiel wèrke ze dèk in coöperatieve die 't ruuëstere en de 't paeërsje nog èges deunt. Es 't ruuëstere en paeërsje machinaal wert gedoeë wèrke de vóluuj in loeëndeens vör 'ne hóngerloeën.
Zaove
Arganaoëlie oet de örsjte kow paeërsjing wert gemakd van oongeruuësterde zäödsjes, is hieël bitter van sjmaak en wert traditioneel gebroekd bie hoedkraenkdes, zoewie psoriasis, öm liemtekewaefsel taege te goeë en in cosmeticaproducte. Allewiel is d'r arganaoëlie in craemes aerg in de mode, mae oonderzeuk haat oetgewaeze dat hieël bekaande maerke hoeëgoet 2 % arganaoëlie bevatte terwiel d'r naam van d'r aoëlie onevenredig groeët óp de flacons sjteet. In zoe'n gering percentage kan d'r aoëlie evvel neet wèrke.
Voeding
D'r arganaoëlie vör voedingsdoeleinde besjteet oet vètte en etherische aoëlie. 't Deel oonverzadigde verzure bedrègd oongeveer 80%; 't deel tocopherolle is mèt ca. 620mg/kg bekaans dóbbel zoe hoeëg wie in d'r olieveaoëlie. Dizze arganaoëlie oet geroosterde zäödsjes is lichtelek roeëj van kleur en haat 'ne walnaoëtechtige sjmaak. Arganaoëlie is èng van de deurste aoëlies óp de waelt.
Referentie
>
Elementair deilkes
'n Elementair deilke is e deilke ('n klein wieväölheid aan materie) det neet wiejer te spliete vèltj in anger deilkes. In de hujige modelle zint de elektrone, neutrino's en quarks elementair deilkes, aevenes de zwaorder versie van 't elektron en de neutrino, de krafveurendje deilkes en häör antideilkes.
In 't vergangene woorte hadrone (mesone en baryone wie 't proton en 't neutron) en ouch zelfs ganse atoame betrach es elementair deilkes.
Elementair deilkes kinne in 't algemeint neet in stilstäöndjen toestandj aafzunjerlik waere waorgenómme. Allein bie snelheje kórt ónger de leechsnelheid kinne ze waere waorgenómme in e bellevaat es ioniserendje straoling, es kósmische straoling of kónsmaesig versneldj in 'nen deilkesversneller.
De Panne
De Panne is 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Veurne, aon de grens mèt Fraankriek en aon de Noordzie. 't Oppervlak bedreug 23,90 km²; op 1 januari 2008 had de gemeinte 10.285 inwoeners.
Deilgemeintes
De Panne heet twie deilgemeintes. De Panne zelf is 9,01 km² groet en had in 2001 7.349 inwoeners.
Bezeensweerdeghede
In De Panne stoon twie kèrke in neostiele: de neogotische Pieterskèrk (sjeep oet 1860, torie oet 1934) en de neoromaonse Slevrouwekèrk (1930). De kapel bij 't Oblaotekloester (ouch al neogotisch) heet bekindheid umtot keuning Albèr I dao in d'n Ierste Wereldoorlog te kèrke góng.
Toerisme
De Panne is es badplaots hendeg in trek veur toerisme. Neet allein veur gewoen strandverkanties, meh ouch um zien natuur en um 't strandzeile, boeveur 't breid strand vaan De Panne good gesjik is. In Adinkerke steit 't attractiepark Plopsaland, veurheen bekind es 't Melipark (of plaotselek de Meli).
Historie
Allewel tot Adinkerke al in de middeliewe bestoont (veur 't iers geneump in d'n twelfden iew), gief 't De Panne pas sinds oongeveer 1782. Keizer Jozef II vaan Oosteriek leet um de vèsserij te bevordere 'n aontal Veurnere ziech in de duinpanne vèstege. 't Dörp wat zoe oontstoont hètde oetsprunkelek Sint-Jozefdorp, later Kerckepanne. 't Veel in deen tied bestuurlek oonder de gemeinte Adinkerke. In 1831 zat Leopold I vaan 't Belsj hei veur 't iers voot aon Belzje groond. Ouch al in de jaore 1830 oontstoont hei veurziechteg 't ierste köstoerisme. De vèssersvloot waor ein vaan de groetste vaan Vlaandere, meh misde 'n have, wat hiel hinderlek waor en 't gebruuk vaan platte bote vereisde. Vaanaof 1870, wie e spoor nao Duinkerke veerdeg kaom, raakde 't toerisme in 'n stroumversnelling. Vaanaof 't begin vaan d'n twintegsten iew begós de vèsserij te verdwijne en begós ziech 't dörp gans op 't toerisme te riechte. In 1911 sjeide 't dörp ziech aof vaan Adinkerke; de nui gemeinte had toen al 2.872 inwoeners. In d'n Ierste Wereldoorlog waor 't ein vaan de wienege plaotse achter de frontlinie (vaanoet centraol, Duits, perspectief gezeen); keuning Albèr resideerde hei in die jaore. Bij de twiede fusiegolf vaan 1977 woort Adinkerke es deilgemeinte bij De Panne gevoog, 'n umkering dus vaan de situatie vaan veur 1911.
Maas
Maas kin beteikene:
Sint-Piètermeule
De meule van Sint Pièter, in mergel opgetrokke, ies door de ièwe heen dèks verboewd. De lètste groate verboewing waor in 1902 nao 'ne brand. 't Geboew krieg dan 't hudig aanzeen, twiè verdepinge en 'n mansardekap. In 2007 vingk restauratie plaats en dan weurt teves de aan de meule vasliegkende haof verboewd tot apartemente.
Historie
In 1650 ies Quirinus Collard oet Luuk eigenaer van de banmeule. Hae woonde op hoes Palanka. In 1785 weurt ze verkoch aan de familie Quadvlieg en in 1859 gölt de fam. Meeuwisen oet Ech 't complex en geit in de meulehoof wone. In 1902, nao 'ne groate brand, boewt Meeuwissen de meule op in twiè verdepinge. In 1917 weurt ze verkoch aan Herman Cox oet Vaols. In daen tied neume de luuj 't de 'loemmelemeule', umdat dao loemmele es handelswaar were bewaard. Van 1921 tot in de jaor 60 van de twintigste ièw hèt 't de meule van Sjiens (J. Schyns eigenaer). Tot 1984 zal d'r neet gemale were totdat meulenaer Plantaz dan weer obbenuuts begint te male.
Andy Warhol
thumb|right|Andy Warhol in 1977 Andy Warhol (Pittsburgh, 6 augustus 1928 - New York, 22 februari 1987) waor 'ne Amerikaanse kunssjilder. Hae waor ein van de belangriekste kunstenaersj oet de Pop-Art.
Andy Warhol woort gebore es Andrew Warhola. Zien ouwersj waore Roethene van Slowaakse aafkoms. Al vreug bleek hae ein groat artistiek talent te höbbe. Hae sjtudeerde commercieel kuns aan 't Carnegie Institute of Technology in Pittsburgh. Hae sjtudeerde aaf in 1949 en ging doe in New York wone, woa hae succesvol carrière in de reclaam maakde.
In de jaore '70 maakde hae zeefdrukke mèt portrètte van beroemde luuj, zoawie Marilyn Monroe en Elvis Presley. Hiemèt houw hae väöl succes: hae exposeerde in galerieje en musea euver de ganse waereld. Ouch riechde hae zien eige tiedsjrif op: "Interview".
Warhol sjtorf wie 'r 58 jaor waor in New York, nao ein operatie aan zien galblaos.
In Pittsburgh en in Medzilaborce liegke Warhol-musea.
Hurdal
thumb|De ligking van Hurdal in de pervincie Akershus. Hurdal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 2.611 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 284,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 9,2. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0239.
Achtiende iew
zeventiende iew -- achtiende iew -- negentiende iew
De achtiende iew vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 1701 tot 1800. In Wes-Europa zuut me laankzaam mer zeker d'n euvergaank vaan de Vreugmodernen tied nao de Nuisten tied. E wetensjappelek wereldbeeld, de Verleechting, verspreit ziech oonder de bovelaog vaan de bevolking, mèt talloes tegereacties. 't Ind vaan d'n iew weurt gekinmerk door anti-koloniaol revoltes in Amerika, en door de Franse Revolutie in Wes-Europa. In China kump de Qingdynastie tot zie huugdepunt; 't land besleit e groondgebeed wat 't daonao noets mie zal besloon.
Groete gebäörtenisse
thumb|Vrei vaan Utrech. thumb|Lowie XVI weurt geëxecuteerd in jannewarie 1793, inkel maond nao zien aofzètting.
Wetensjap
thumb|Cook zien kaart vaan Newfoundland. thumb|D'n telescoop boemèt Herschel Uranus oontdèkde. thumb|Iersten drök vaan Kant zien Kritik der reinen Vernunft.
Religie
thumb|Nege predikante vergadere euver de psalme vaan 1773.
Kunste
thumb|Gulliver in Lilliput, oet 't book Gulliver's travels. Aon 't begin vaan d'n iew waor Europa (en e groet deil vaan Amerika) nog in de ban vaan de barok. Grof-eweg associeert me de barok mèt de regering vaan de Franse keuning Lowie XIV, 't rococo mèt Lowie XV en 't classicisme mèt Lowie XVI. Ouch nao de val vaan de Franse monarchie blijf 't classicisme in de mode; me sprik daan vaan empire. Dees stijle gelle veural veur arsjitectuur en beeldende kuns, meh weure ouch op de meziek touwgepas. In de literatuur zien (ouch) aander genres vaan belaank, oonder mie Sturm und Drang en romantiek. Veur de literatuur is wijer de opkoms vaan de roman vaan belaank; wat tot daan touw es zuver volksliteratuur woort gezeen, weurt noe laankzaam e volweerdeg genre.
Sport
Sport leefde in d'n achtienden iew nog neet zoe wie noe, ouch neet oonder de elite. Toch begóste zeker in Ingeland en Sjotland sommege speule vaste vörm te kriege.
Persoenelekhede
thumb|Peter de Groete, door Paul Delaroche. thumb|Leonhard Euler, door Jakob Emanuel Handmann. thumb|Joseph Haydn, door Thomas Hardy.
Speciaolbeer
Speciaolbeer is de verzaomelnaom veur alle beer wat op rillatief kleine sjaol gebrouwe weurt en daodoor mie op de beerkinners en minder op de groete merret is geriech. 'n Sletende definitie gief 't neet; dit hingk vaan de plaotseleke beermerret aof.
In Nederland weurt de beermerret gedomineerd door industrieel pèls; alle aander beer weurt al gaw es speciaolbeer aongemerk. Soms is dat daan e bezunder soort pèls (dèks mèt 'n sterker hopsmaak), meh dèkser e beer vaan hoeg gisting. De groete beerbrouwers höbbe allemaol wel e paar speciaolbere in hun assortimint; dit aonbod weurt aongevöld door diverse klein brouwerije. De mieste daovaan zien rillatief recent opgekoume (nao 1980).
Op 't Belsj gief 't ouch industrieel beer wat gei pèls is. Ouch hei gief 't diverse klein brouwerije, boe-oonder 'n aontal trappiste-brouwerije. Wijer weurt in 't Belsj beer vaan spontaan gisting gebrouwe (Geuze Lambic).
Dialekte in noordelek Nederlands Limburg
Noord-Limburgs is, geografisch gedefinieerd, de saomenvattende naom veur de in 't noorde vaan Nederlands Limburg gesproke dialekte, die taolkundeg gooddeils of gans oonder 't Kleverlands valle. Ze vertuine evels nog väöl zuidoesteleke kinmerke, die ze tot typische euverganksdialekte make. Dao is ook een taolkundege invölling vaan dit begrip meugelek: in dat geval sleit "Noord-Limburgs" op de dialekten vaan Venlo en umgeving.
SE7EN
SE7EN is 'ne film oet de VS dee oetkoum in 1995. De film woort geregisseerd door David Fincher en waor gebasseerd op e scrip vaan Andrew Kevin Walker. Oonder aandere Morgan Freeman, Brad Pitt en Kevin Spacey späölde d'r in. De film däört 127 minuut.
Hertog Jan
thumb|De Hertog Jan-brouwerij in Árse. Hertog Jan is e Limbörgs beermerk, geneump nao de gelieknaomege brouwerij in Árse (Arcen) boe e deil vaan 't beer ouch gebrouwd weurt. Hertog Jan maak deil oet vaan AnheuserBusch InBev, de groetste beermaotsjappij vaan de wereld. Veurheer stoonte beer en brouwerij bekind es Vriendenkring.
Dialekte in noordelek Nederlands Limburg
Boe me de grens moot trèkke tösse Limburgs en Braobants, mèt ander wäörd boe 't Noord-Limburgs begint, is neet gans dudelek. 't Taollandsjap roond Venroj, Venlo en Wieërt is hendeg complex, en allewel tot op sommege plaotse de isoglosses reejlik gliek loupe wejjere ze op ander punte weer oeterein. Tösse 't Venrojs, e dudelek Braobants dialek, en 't Tegels, e dudelek Limburgs dialek, vint me (oonder mie) de volgende versjèlle:
Hertog Jan
Historie
Stoombierbrouwerij de Vriendenkring weurt op 2 miert 1915 gestiech door veer bevrunde brouwers oet Noord-Limbörg. De veer beginne allein pèls te brouwe, 'n beersoort die in deen tied sterk in opkoms is. In en nao d'n Twiede Wereldoorlog kump de brouwerije evels in financieel probleme, ouch al umtot de lui minder beer drinke. In 1949 weurt alles verkoch aon brouwerij De Drie Hoefijzers oet Breda. De nuien eigeneer leet de brouwerij in 1956 modernisere en handhaaf 't beermerk. In 1968 weure De Drie Hoefijzers zelf euvergenome, door 't Brits Allied Breweries Ltd. De zaak kump neet vaan de groond en 't beer weurt wieneg gedroonke. In 1980 doen de Britte de brouwerij touw.
Dialekte in noordelek Nederlands Limburg
De versjèlle mèt 't Limburgs zien groeter in aontal es de euvereinkómste. Wat 't Noord-Limburgs mèt 't Limburgs nog deilt is 't väöl veurkoume vaan umlautsvörm, neet allein in verkleinwäörd en sterke verbe, meh ouch nog in miervoude. Allewel tot de meiste Noord-Limburgse dialekte, wie oet de tabel bliek, gein toentaole zien, höbbe ze wel inkel sleip- en stoettoene, meh die weure neet beteikenisoondersjeiend gebruuk.
Hertog Jan
Historie
In 1981 beslete drei brouwers de Ársese brouwerij nui leve in te bloze, oonder de naom Arcense Stoombierbrouwerij. In plaots vaan pèls, wat noe in de Oranjeboom-brouwerij weurt gemaak, goon de drei ziech touwlègke op speciaolbeer. In 1992 weurt dees oondernumming ouch ingelief door de Verenigde Bierbrouwerijen Breda-Rotterdam/Allied Breweries Nederland, e jaor later officieel umgeduip in Oranjeboom. Dit geit in 1995 weer op in Interbrew (later InBev, nog later AB InBev).
Dialekte in noordelek Nederlands Limburg
Oonderzeuk heet oetgeweze tot de dörper roontelum Venlo lankzaamaon verlimburgse, dewijl me door d'n drök vaan 't Nederlands zjus 't umgekierde zouw verwachte. Zow is de vörm mich de afgelope iew nao 't noorde opgesjove te koste vaan meej.
Hertog Jan
Historie
De groete commerciële doorbraok kump in 1998, es de naom in Hertog Jan weurt veranderd. 't Beer is noe geneump nao hertog Jan I vaan Braobant, dee volgens de euverlievering väöl vaan beer heel. Door 't gebruuk vaan dees en aander middeliewse associaties (beveurbeeld gotische lètters in 't logo) mèt 't beer ziech e historisch, 'othentiek' imago aon. 't Beer weurt oetgebreid mèt tv-reclaam in de merret gezat, en raak in gans Nederland populair.
Complex
't Hertog Jan-complex ligk eve noordelek vaan 't dörp Árse (in de riechting vaan De Loj/Wellerlooi) besteit oet 'n rillatief klein brouwerij mèt aonligkende winkel. Me kin ziech in groppe door 't complex laote roondleie. Daotegeneuver, aon d'n aandere kant vaan de weeg, ligk 'ne kaffee boe de Hertog Jan-bere gesjöd weure. Bij wijs vaan reclaam löp vaanoet de brouwerij 'n piep direk nao de kaffee. 't Beer wat daodoor struimp, kump evels neet oet de brouwerij: 't pèls vaan Hertog Jan weurt noe zjus neet in Árse meh in Dommelen gemaak.
Hofors
Hofors is 'n gemèndje in Gävleborgs län, Zwede. De gemèndje tèltj 10.111 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 411,11 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 24,6 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
10,69% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Christen-Democratisch en Vlaams
Christen-Democratisch en Vlaams (aofgekort wie CD&V) is ’n Vlaomse christendemocratische polletieke partij die sinds 2019 de daarde partij vaan Vlaondere is. Ze zit in de allewijl regering vaan ‘t Belsj. De Waolse equivalint is de cdH. Same zitte dees twie partije in de christendemocratische Europese polletieke partij de Europese Volkspartij (EVP). Ouch ’t Nederlands CDA en CU en de Duitse CDU hure bij de EVP.
Oonder d’n allewijle premier vaan 't Belsj, Alexander de Croo, is ‘t deil vaan de allewijl regering: de zoegenaomde Vivaldi-coalitie, umtot die veer ideologieë (wie Vivaldi’s veer seizoene) bevat: de liberaole (Open Vld en MR), socialiste (sp.a, PS) de greune (Groen, Ecolo) en eine kant vaan de Belsje christendemocratie: de Vlaomse CD&V (zóónder de Waolse cdH dus).
In 1884 woort de ierste Roems-Kathelieke partij opgeriech in Belsj: de Fédération des Cercles catholiques et des Associations conservatrices. Dat góng euver in 1921 tot de Union Catholique Belge. In 1945 woort de gefidderaliseerde partij Christelijke Volkspartij/Parti social-chrétien opgeriech. Die zaw opsplitse in Vlaomse en Waolse zösterpartije in 1967. In 2001 woort de Vlaomse zösterpartij ouch in naom Vlaoms, naotot zie ziech de CD&V is gaon neume.
Leukermaer
't Leukermaer is 'n 18ha groeët maer en watersportgebeed det huurt beej 't platske Wel, t'n zude van Niej-Berge. Es me kalt van 't Leukermaer, wuurt dök ónderscheid gemak tösse de groeëtere plas, waoróp watersport beoefend wuurt en 't kleiner strandbad, det officieel de naom Strandbad Seurenheide draog. De watersportplas haet 'n jachhave en is via 'n veurhave einerzieds mit de Maas en anderzieds via ein kenaal mit 't Reindersmaer verbónde, det wiejer in 't Nationaal Park De Maasdune leejt. De maere zeen óntstange es gevólg van zandwinning.
Beej 't Leukermaer gaef 't ouk 'n vekansiepark, 'ne sportherberg en mierdere campings.
Kesjtièl Reijmersbaek
thumb|right|Kesjtieël Reymesjbek Kesjtièl Reymersbaek ies ein kesjtièl in de gemeinte Nut, liegkend op de grens mèt Sjènne. Allewiel ingesjlote door de A 76 en 't sjpoor van Heële nao Zittert. De aanliegkende vieversj kriege hun water oet de Gelaenbaek. 't Geboew dateert oet de 17e ièw. Meugelik ies 't opgetrokke op de euverbliefsele van 'n ouwer kesjtièl oet de Mieddelièwe. Markant ies de 8 heukige tore mèt dito leie toresjpiets geseerd mèt 'ne unvörmige bol. Vanaaf 1626 haet de familie van Eynatten hoes en landgood in beziet. 't Kesjtièl ies neet toegankelik veur publiek.
Sacrament
thumb|275px|right|De Zeve sacramente door [[Rogier van der Weyden ]] 'n Sacrament ies eder van de zeve wiejinge, die besjouwd were es oetwendig teikes, door Christus ingesjtèld  en woadoor biezóndere genades were aangegeve en mètgedeild.
Zuug ouch: eed.
In de Katholieke kèrk
'n Sacrament ies 'n plechtige, gewiejde handeling in de Katholieke kèrk. Zie kènt 7 sacramente. 't Woord sacramentum, dat geloufsgeheim beteikent, sjtamp oet 't Latien. Sacraal (Latien) beteikent heilig of gewiejd. In de Katholieke kèrk weurt 'n sacrament gezeen es 'n directe handeling van Jezus Christus. De (symbolische) handeling geit truuk nao 't woord en 't laeve van Jezus. Sacramente zint door Christus zelf ingesjtèld um in de liturgie toegedeend te weure. 't Twiède Vaticaans concilie formuleert dat sacramente tot doel höbbe de heiliging van de miensj en de opboew van 't lichaam van Christus.
Door de wiejing van 't sacrament weurt me opgenómme in 't sacramenteel laeve van de Kèrk. 't Óntvange van 'n sacrament ies zoawaal 'n rech es 'n pliech van de geluivige. De heilzaam wèrking ies waal afhankelik van de sjtaot woa-in zoane geluivige op dat moment verkièrd. Oetsjleting van 'n sacrament gebeurt allein in geval van excommunicatie, publieke zung (in bepaalde gevalle) en ketterie. Ouch neet-Katholieke maoge sacramente toegedeend kriege.
Soorte sacramente
Dao zint 7 sacramente in de Katholieke kèrk:
Ion
'n Ion is 'n atoam of molecuul det lektrisch is gelaje door e gebraek of euversjaot aan elektrone. Wen 't positief is gelaje (gebraek aan elektrone) sprèk me van 'n "kation" en wen 't negatief is gelaje (euversjaot aan elektrone) sprèk me van 'n "anion".
Sacrament
Soorte sacramente
Bedeend weurt 'n sjtervende door 't ontvange van 't heilig oliesel, de ziekezegening, gecombineerd mèt de lètste communie ('t viaticum). Sóms weurt ouch de lètste biech es 't lètste sacrament gezeen en geneump.
Ion
Stoffe die in water oplosbaar zint vörme dao döks ione, meistes in pare: ei positief-gelaje (metaal)ion en ei negatief-gelaje (zoerres)ion. E veurbild is keukezalt in water: de vaste stof NaCl vèltj oeterein in Na+ en Cl-.
Sacrament
Soorte sacramente
Sacramentalia zint sacramente, die door de Kèrk zint ingesjtèld.
Ion
Geïoniseerdje atoame kómme väöl veur in de netuur- en sterrekónde.
Frank-Walter Steinmeier
Frank-Walter Steinmeier (5 jannewarie 1956 - Detmold, Noordrien-Wesfale) ies 'nen Duutsje politicus en saer 19 mièrt 2017 de zittendje president van Duutsjland. Hae ies lid van de sociaaldemocratische partiej SPD (deil van de S&D op EU-niveau, zoawie ouch PvdA, PS en SP.a) en is 't twiède sjtaatshouf in de Duutsje historie dae gebore ies nao de Twiède Waereldoorlog en naodat de Duutsje Fidderale Rippebliek al waor opgeriech. Hae waor minister van boetelandse affaires van 2005 bies 2009 en van 2013 bies 2017, vice-kanseleer van Duutsjland van 2007 bies 2009 en veurzitter van de Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE).
Sacrament
Oetveurder
Allein de biesjop en de preester, in de Latiense kèrk ouch de diake, maoge 'n sacrament toedene. In geval van noad maog en moet ederein duipe.
Frank-Walter Steinmeier
Jong jaore
Steinmeier greuide op mit 'ne calvinistische vader, wat typisch is veur de regio woa Steinmeier opgreuide: Kreis Lippe. Zien mam waor 'n Duutsje vluchtelinge oet Breslau ('t allewiel Wroclaw in Pole) en kaom oet 'n lutherse femilie. Nao zien Abitur deej Steinmeier ziene militaire deens van 1974 bies 1976 woanao hae rech en polletieke weitesjappe ging sjtudere in Gießen (Hesse). Hae wirkde es assistent van 'ne professor in pebliek rech in Gießen totdat hae aldao zien doctoraat in rech behaolde in 1991. Zien dissertatie riechte ziech op de rol van de sjtaat in 't tegegaon van daakloze. Steinmeier ies saer 1995 getrouwd mit de rechter Elke Büdenbender, woamit hae ouch 'n dochter haet.
Sacrament
Oetveurder
De Heilige Mès, de biech en 'ne sjtervende bedéne gebeurt allein door 'ne preester.
Frank-Walter Steinmeier
Onger Schröder
Steinmeier waor saer zien sjtudiejaore e lid van de Sociaaldemocratische Partie van Duutsjland (SPD) en begoes nao 't doctoraat in 't rech 'n carrière in de ambtenarie. Hae woort 'ne vertrouwelikke rechterhand van Gerhard Schröder (de veurege Kanseleer van Duutsjland) wie Schröder minister-president van Nedersakse waor in de neugenteger jaore. Es gevolg woort Steinmeier vanaaf 1996 houf van Schröders team. Wie Schröder Kanseleer van Duutsjaldn woort in 1998 beneumbde hae Steinmer tot Sjtaatsongersikkertaris mit es houfverantweurding sjtaatsveilegheid. Hae bleef houf van 't team van Schröder bies 2005, wie Schröder aaftrooj nao de verkezingseuverwinning van Angela Merkel.
Sacrament
Oetveurder
De preesterwiejing deit allein de biesjop. Hae geuf 't preestersjap door. De biesjopswiejing weurt gedoon door eine biesjop of door drie biesjoppe. Ouch 't vormsel weurt toegedeend door de biesjop. Sóms weurt 't door 'ne aangeweze plaatsvervangende preester gedoon.
Frank-Walter Steinmeier
Onger Merkel
Wie Merkel de verkezinge won in 2005, ging häör christendemocratische partie CDU in 'n Groate Coälitie mit Steinmeier zien sociaaldemocratische partie SPD. Hiedoor kroog Steinmeier de kans um minister van boetelandse affaires te weure. Vanaaf 2007 woort hae daoneve ouch nog vice-kanseleer. In 2008 woort hae veur 'ne korten tied d'n tiejelikke vervangende partieleier van de SPD. Hae waor de SPD-kandidaat veur 't kanseleersjap in de fidderaal verkezinge van 2009. Naodat de SPD die verkezinge ivvels verloor, woort Steinmeier names de SPD de oppositieleier. Es gevolg van de verkezinge van 2013, woanao Merkels CDU toch waer in 'n Groate Coälitie sjtapde mit de SPD, woort Frank-Walter Steinmeier opnuuj Minister van Boetelandse Affaires.
Sacrament
Oetveurder
Bie 't trouwe weurt 't sacrament door de twiè partners aanein gegeve. 't Sacramantarium ies 'n book mèt de tekste veur de viering van de Eucharistie en veur de toedening van de ander sacramente.
Frank-Walter Steinmeier
Onger Merkel
Op 27 jannewarie 2017 trok hae ziech truuk oet 't kabbinèt um ziech veur te bereie op de presidentiële verkezinge. Hae woort verkoze tot president op 12 fibberwarie 2017 mit 74% van de sjtumme. Op 19 mièrt naom hae 't presidentssjap euver van Joachim Gauck.
Sacrament
Protestantse kèrk
In de Protestantse kèrk ies 'n sacrament de oetbeelding van 't woord van God in symbole. Zie kènt twiè sacramente: de Duip en 't aovendmaol
Sacramentsdaag
Sacramentsdaag vèlt op dónderdig veur de Pinkstere en ies 'n hoagfiès binne de Katholieke kèrk. Op deze daag weurt de insjtèlling van de Heilige Eucharistie herdach. Op väöl plaatse trèk dan de sacramentsprocessie door de sjtraote.