cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hollandse grammatica
Voltoejd deilwoord
In dialekte zoonder prefix of mèt e- kump de prefix ge- ouch wel veur, en wel wienie 't voltoejd deilwoord attributief weurt gebruuk (d.w.z. es e gewoen bijveugelek naomwoord): Katwijks gebrààide nette, Wes-Fries getrouwde kindere. Daotegeneuver steit evels weer Wes-Fries opskote joôs.
Inversie mèt enclitische vörm
Wienie 't persoenelek veurnaomwoord nao de persoensvörm kump - in 'n vraog of wienie de zin mèt 'n aander zinsdeel begint - heet 't Hollands, zjus wie aander Nederlandse dialekte, de neiging um dat veurnaomwoord mèt de persoensvörm tot ei woord te vereinege. De vörm kin daan nog sterk aofwieke.
Veural intrèssant veur te bespreke zien de verwèrking vaan jij en hij. In Utrech en e groet deil vaan Zuid-Holland weurt jij tot -ie. De versmelting vaan persoensvörm en oonderwerp geit daan vrij wied: de stamklinker weurt/blijf zelfs stumhöbbend (wa blievie 'wat bleefste/wat bleef diech'). In 't noorde vaan de provincie, en in gans Noord-Holland, is dit systeem evels neet mie vaan krach: tegeneuver beveurbeeld Rotterdams hebbie 'höbstiech' steit Amsterdams en Katwijks hè-je mèt dezelfde beteikenis.
Ouch hij weurt enclitisch tot ie. Verwarring is evels neet meugelek: tösse de stam en 't enclitisch veurnaamwoord kump ummer 'n -t(-). Makie beteikent dus 'maakstiech', maakt-ie beteikent 'maak 'r'. Merk op tot die -t ummer versjijnt, ouch in dialekte mèt t-deletie die normaal gezeen dus hij maak zègke. Allein bij inversie vaan hij heb 'heer heet' versjijnt gein -t. Toch is ouch dao 't versjèl dujelek, umtot de werkwoordsvörm hei op 'ne stumloeze klaank oetgeit. Aanders gezag: hebbie 'höbstiech' klink wie [ˈhɛbi], heb-ie 'heet 'r' klink wie [ˈhɛpi].
In 't zuie vaan Zuid-Holland kin enclitisch ie veur hij zelfs midde in e woord koume, en wel bij de verleien tied vaan zwake werkwäörd: maakt-ie-de 'maakden 'r'. In Rotterdam is dat get awwerwèts - me zal dao iejer 't conventioneelder maakte-die gebruke - meh in de umgeving vèlt dit nog mèt regelmaot te hure. Ouch op te merke vèlt tot me bij de verleien tied vaan sterke werkwäörd 'tzelfde systeem aonhèlt wie bove veur d'n tegewoordegen tied besjreve: En toen gaf-tie de koningin 'n hand. De variant gaf-ie, die 't (gesproke) AN veursjrijf, zal daan iejer es 'n twiede persoen weure opgevat (gaofs tiech). Mie nao 't noorde is gaf-ie wel daarde persoen, wie in 't gesproke AN.
Paradigma
De volgende tabel tuint de verveuging vaan 't zwaak werkwoord make in e modern Zuid-Hollands, e traditioneel Zuid-Hollands, 'n Utrechs en e Noord-Hollands dialek. 't Werkwoord zèt de kofschip-regel in wèrking en vereis t-deletie in dialekte die dat kinne.
hebbe
De groetste bezunderheid deit ziech veur in de daarde persoen inkelvoud. Vaanajds weurt in 't Hollands miestens hij het of hij heit. In d'n twintegsten iew is de variant hij heb veural in de Randstad sterk opgekoume. Bezunder aon deze vörm is tot 'r noets -t krijg (!hij hebt kump neet veur, zelfs neet bij inversie; zuug bove). Hij heeft, de Middelnederlandse variant dee de standaardaol veursjrijf, weurt wel opgegeve veur 't Delfland en de umgeving vaan Gouda; oonbekind is of me hei aon invlood vaan de standaardtaol moot dinke.
De verleien tied is miestens had wie in de standaardtaol. In 't Katwijks koume hàài en hadde (veur alle persoene) veur. D'n ierste vörm is dinkelek vaan 'n aw conjunctief aofgeleid (wie 't Limbörgs hej); d'n twiede vörm is d'n archaïsche variant vaan d'n indicatief.
weze
Weze is in gans Holland d'n algemeine vörm veur d'n infinitief, tegeneuver zijn wat de standaardtaol priffereert. 't Mievoud is vaanajds (wij, jullie, hullie) benne: We benne op de wereld om mekaar te hellepe, niewaar? Allewijl zal me in de stadsdialekte dèks (wij, jullie, hullie/hun) zijn hure, meh dit is 'n rillatief nui oontwikkeling oonder invlood vaan de standaardtaol.
In de verleien tied mievoud kump neve ware ouch wazze veur. De voltoejd tegewoordegen tied weurt vaanajds gemaak mèt hebbe: In 't Katwijks en 't Wes-Fries kint me noe nog Ik heb (e)weest. In de stadsdialekte geit de verveuging evels ummer mèt weze.
Equivalente veur kennen en kunnen
In gans 't Hollands taolgebeed besteit verwarring tösse wat in 't AN de werkwäörd kennen en kunnen zien. Dit fenomeen is neet beperk tot 't Hollands (ouch in beveurbeeld 't Mestreechs zeet me veur allebei kinne), meh 't is hei wel 't ajdste en 't algemeinste. Me meint tot Ingweoonse oontrundingsfenomene aon de basis devaan ligke.
De oetwèrking is neet euveral 'tzelfde. Op väöl plaotse gief 't gein inkel versjèl in woordvörm tösse kenne 'cognovisse' en kenne 'posse'. In groete deile vaan Zuid-Holland, in Rotterdam beveurbeeld, besteit evels de neiging veur de twie 'um te kiere' opgezeen tegen 't AN: Ik kan die hele man niet. Ouch kin e marginaol versjèl bestoon tösse hij ken 'potest' en hij kent 'cognovit' ('tzelfde versjèl dus wie in 't Mestreechs: heer kin - heer kint). De verleien tied is dèks kon veur allebei, 't voltoejd deilwoord gekend.
't Aonliere vaan dit versjèl huurt tot de beröchste oetdaginge die sjaolmeisters in Holland door de iewe heer höbbe gehad.
Equivalente veur liggen en leggen
Ouch dit versjèl bleek door de iewe heer lesteg aon te liere veur sprekers vaan 't Hollands die nao sjaol gónge.
Aander bezunderhede
't Werkwoord wille is in de tegenwoordegen tied dèks neet oonregelmaoteg. In 't Hollands kin me, zjus wie in 't Limbörgs, dèks hij wilt hure.
Ouch komme is geregulariseerd. In plaots vaan 'n wisseling tösse lang en korte klinkers (AN komen - ik kom) is de klinker noe ummer kort (komme - ik kom).
Zegge is in 't AN al oonregelmaoteg, door ziene verleien tied zei ('t regelmaoteg zegde weurt hoegoet in Vlaondere gebruuk). In de Hollandse dialekte kint me dit ouch in de tegewoordegen tied (je zeit, hij zeit). De verleien tied is, neve zei, dèks ouch zee (wie bove al aongeteikend).
De athematische werkwäörd zien in väöl Hollandse dialekte in stand gebleve en oetgebreid nao alle wèrkwäörd mèt mer ein lèttergreep: ik gaan, ik doen, ik zien. In 't zuie vaan Zuid-Holland huurt me dat evels neet (euveral) en priffereert me de vörm ik gaat. In 't miervoud weurt dèks nog 'nen extra oetgaank draon geplek, veural in inversie (Dat doene me/we hand in hand).
Voogwäörd
Zjus wie de aander Nederlandse dialekgróppe (en 't Fries) kint 't Hollands 't fenomeen voogwoordverveuging. Dat hèlt in tot 't voogwoord weurt behandeld esof 't 'ne persoenvörm is wienie bepaolde persoeneleke veurnaomwäörd drop volge. De regels heiveur rappelere sterk aon 't gebruuk vaan enclitische vörm bij werkwäörd (wie bove besjreve). Zoedoende kint me, entans in 't zuie,  Azzie vanavond op tijd kom, kejje nog naar de film 'Estiech venaovend op tied kums, kinste venaovend nog nao de film' tegeneuver  Astie vanavond op tijd kom, ken die nog naar de film 'Es 'r venaovend op tied kump, (...)'. Deze vörm vaan voogwoordverveuging kump in de spraok vaan väöl Hollenders veur, ouch wienie ze wijer AN spreke.
Al get platter, meh nog ummer wiedverbreid, is de voogwoordverveuging in 't miervoud: En datteme toffe jonges zijn, dat wille we wete. Dao-in steit 't Hollands tegeneuver 't Ziews, wat hei mèt -n verveug (En dan me toffe joengers bin (...)), en tegeneuver streektaole wie 't Limbörgs, die d'n ierste persoen miervoud neet verveuge.
Tèlwäörd
De Hollandse tèlwäörd vertuine gein al te groete bezunderhede tegeneuver 't AN. Door intern klaankveraanderinge klinke AN derde en dertig in Noord-Holland boven 't IJ es darde en darteg, in väöl conservatief Zuid-Hollandse dialekte es dorde en dorteg. (In Utrech is 't wel derde en derteg.) Zeuve veur zeven is hiel algemein, ouch in modern stadsdialekte; daobij gebruke väöl Nederlanders 't bij 't oetspelle vaan nommers, veural door d'n tillefoon, es me bang is veur verwarring mèt 't geliekaardeg klinkend negen. In awwerwètse dialekte huurt me ouch ien, twie, zus. In oonder mie 't Katwijks kint me nog de vörm tseuventeg en tnegenteg, die hunnen oersprunk in 't Middelnederlands höbbe en die me wijer veural in 't Wes-Vlaoms tegekump.
De belaankriekste aofwieking vint me bij gebroke getalle. In aw vèssersdialekte wie 't Katwijks weure haaf getalle es aofgeleide vaan 't volgend gans getal oetgedrök: dord'allef, lètterlek 'daarde-haaf', steit daan veur 'twie'nhaaf'; twintegst'allef veur 'negentien'nhaaf'. Dees meneer vaan tèlle waor oets algemein in 't Nederlands, meh kump noe veural nog in 't Fries veur.
Antwoordformules
'Verboge' jao en nein kump hei en dao nog veur, veural in vissersdialekte wie 't Schevenings en 't Markers. ''Ken ik binnekomme? —Weljaeje!'' Zoe'n formules koume in mie plaotse veur, meh zien allein in 't Wes-Vlaoms nog ech wiedverbreid. Algemeiner zien de antwoorde jaat en neent, die oersprunkelek allein op het kóste tröksloon, meh in väöl dialekte op alle jao/neinvraoge weure touwgepas. Me huurt dit veural op de Zuid-Hollandse eilen.
Zinsbouw
thumb|In 't Hollands kinne zinsconstructies opduke die in 't AN neet veurkoume of neet weure geaccepteerd. Dit veurbeeld kump oet de umgeving vaan Utrech.
Roej en greun volgorde
Ouch wienie twie infinitieve achterein koume, zal 't ierste hölpwerkwoord soms achter 't hoofwerkwoord koume in plaots vaan deveur: Ik sel je wat sien late 'Iech zal diech get laote zien (get tuine)'. Dit kump veural veur in Noord-Holland, en daoboete oonder mie in Scheveningen. Dit kump me boete Holland veural in 't Fries tege.
Oetgebreide infinitief
In Wes-Friesland besteit de neiging veur 't lijend veurwerp in d'n infinitief te betrèkke bij verloupsconstructies mèt te. Me zeet daan beveurbeeld: Ik zit te krant lezen 'Iech zit de gezèt te leze', Ik zit te appele skillen 'Iech zit eppel te sjèlle'. Ouch dees constructie is weer typisch Fries.
Comparatief
In 'n oongelieke vergelieking weurt in de regel as gebruuk, neet dan wie de standaardtaol veursjrijf: Me nieuwe baas is jonger as ik! Dit is zoe universeel in 't Nederlands en Fries taolgebeed tot me 't koelek es dialekkinmerk meh iejer es 'substandaard' kin aonmerke.
Umsjrievend doen
Umsjrievend doen, dat wèlt zègke constructies wie Doe jij vanmiddag effe om broôd nae de winkel gaen, koume euveral in Holland (en wied daoboete) wel veur. Bezunder wiedverbreid zien ze evels in Wes-Friesland, op de Zuid-Hollandse eilen en in 't Waardegebeed.
't Werkwoord doen heet in zoe'n constructies wieneg beteikenis. Dèks verwijs 't nao 'n geweentehandeling (We deje op zondag wandele dikkels) of hèlt 't 'n aonspaoring in (Doe je lief speule, jonge?). Causatief doen, in de zin vaan 'De deis e peerd lache', weurt in 't Hollands mèt late oetgedrök.
Conditioneel dat
Conservatief dialekte in Noord- en Zuid-Holland gebruke soms dat boe de standaardtaol als veursjrijf: Datteme sober leve, worre we gelukkig. In 't Utrechs en in de stadsdialekte huurt me dit neet of väöl minder.
Conditioneel al
Veural in Zuid-Holland besteit e gans bezunder gebruuk vaan al es conditioneel voogwoord: Al haalt ik m'n exame, dan gaat ik 'n fesie viere kin soms beteikene 'Es iech mien exame haol, geef iech e fies'. Dit is verwarrend umtot de constructie sterk liekent op 't concessief al vaan de standaardtaol: Al krijg ik een 1, ik ga toch een feestje bouwen - zoeget de umgekierde beteikenis ('zelfs wienie iech 'nen 1 haol, ...').
Me vint dees constructie verspreid door gans Zuid-Holland, zoewie hei en dao in Wes-Friesland, in westelek Utrech en in de Noordweshook (Willemstad). In de stadsdialekte kump ze evels neet veur, dinkelek oonder drök vaan 't AN.
Wie es dobbelbetrokke veurnaomwoord
In de standaardtaol weure wie en wat soms dobbelbetrokke gebruuk: ze höbbe daan zoewel in d'n hoofzin es in de bijzin 'n functie. In de AN zin Kijk eens wie er voor de deur staat is wie zoewel 't lijend veurwerp vaan d'n hoofzin es 't oonderwerp vaan de bijzin. In väöl Hollandse dialekte weurt dees constructie mèt aander wäörd versterk. Me kin zègke Kijk is wie dat er voor de deur staat, wie of er voor de deur staat en zelfs wie of dat er voor de deur staat. De variant mèt allein wie weurt in de mieste dialekte evels ouch geaccepteerd. De besjreve constructies koume in alle drei de provincies veur, meh oontbreke gooddeils in 't Wes-Fries.
Dees constructies zien zeker neet specifiek Hollands; ze koume in d'n einen of aandere vörm door gans 't Nederlands en Fries taolgebeed veur en zien ouch in 't Limbörgs neet oonbekind.
Dobbel oontkinning
De aw dobbel oontkinning vaan 't typ en ... niet kaom in de negentienden iew in Zuid-Holland nog hei en dao veur en besteit zelfs noe nog in beperkde maot in 't Katwijks: Ik zie dat-ie iet zuiver en is 'Iech zeen tot 'r neet zuver is'.
Väöl dèkser tröf me de versterkende dobbel oontkinning aon in zinne wie Dat weet niemand nie. Zoe'n staopeling vaan oontkinnende wäörd weurt in de standaardtaol rizzoluut aofgeweze umtot me daomèt logischerwijs zien eige oontkinning oongedoon maak. In de praktijk evels weurt zoe'n dobbel oontkinning noets verkierd opgevat. Constructies wie dees zien in 't Limbörgs neet euveral bekind (ze weure veural in Belsj Limbörg gebruuk) meh zien daoboete hiel dèks te hure, neet allein in 't Hollands meh veural ouch in 't Braobants.
Leeg oonderwerp
Me kin in 't Nederlands en 't Limbörgs diverse constructies mèt e leeg oonderwerp make, veural wat 't weer betröf: het regent, het sneeuwt. In sommege Hollandse dialekte is dat gebruuk nog get oetgebreider. Zoe kint me in 't Katwijks Vandaeg is 't weer 'n harde strand 'Vendaog is 't strand weer hel'.
Tiedsbepaolinge aon 't woordind
Noe en daan duuk 'n bijwoordeleke bepaoling op aon 't woordind boe ze in 't AN iejer in de zin zouw koume. Me zeet in Katwijk beveurbeeld Ik gae hier links altijd 'Iech gaon hei ummer links'.
Wim Kuipers
Bibliografie
Van häöm versjene twie bunjele in de LiLiLi (Limburgse Literair Lies). In 2000 kreeg hae de driejaorlikse pries veur de Limburgse volkscultuur.
Sjtäölke
Mien leef, lef gezjwuulke langs driej en dor, dien blauw drefkes en de danj in de goes Leve, de Spék en Azeraoj auch thoes, ich gluif det nieks in de vroe wiej hoe sor.
--- De sjeper keimp de kletskop van de maon, de sjötteriej maak kiendjes in 't kaore Borkdoezig kaerbuif: dao bönn ich gebaore.
oet Mien Neel, 'n sonnet, lofdich of sonnode in Letterbak 1988
Tau (netuurkónde)
't Behuèrtj tót de femielje van de leptone en zien massa is geliek aan 1777,1 MeV/c² (óngevièr 3477 kièr zoaväöl es 'n elektron). De weitesjappelike notaasje is τ- en van 't antideilke is det τ+. 't Is 'n instabiel deilke mit 'ne gemiddeldje laevesdoer van 2,9×10-13 sekónd.
Energiecentrale
Ein energiecentrale is ein boewwerk det 't opwekke van energie es functie haetj. 't Opwekke van energie kan gebeure door gebroek van versjillendje natuurlikke 'producte': water, windj, zon en delfsjtoffe.
Men kintj ongerscheid make tösse elektriciteitscentrales, die es primaire taak 't opwekke van elektriciteit höbbe, en wermtekrachcentrales, die naeve elektriciteit ouch wermte opwekke.
Saint-Marceau
Saint-Marceau ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 344 luuj op 'n oppervlaak van 4,8 veerkante kilometer en daomèt goof 't 71,67 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,36% de jaor.
Zieë van Marmara
thumb|De Zieë van Marmara De Zieë van Marmara (Törks: Marmara Denizi) is 'n binnezieë tösse Europa en Azië. Ze is de verbinding tösse de Middellandse Zieë en de Zwarte Zieë. De veurnaamste stad is Istanbul. Heej leejt de Bosporus, mit de verbinding nao de Zwarte Zieë. In 't zuje vörme de Dardanelle 'n verbinding mit de Egeïsche Zieë, die waer ónderdeil van de Middellandse Zieë is. De zieë leejt geheel op Törks gróndgebeed.
De oppervlakde van de zieë bedraag 11.500 km². De maximaal deepde is 1.261 maeter. In de aldheid woort de zieë Propontis geneumd. De hujige naam is óntleend aan 't eiland Marmara, wao marmer gewónne wuurt.
Rhijnvis Feith
thumb|Rhijnvis Feith mèt de Orde vaan de Nederlandse Liew, gesjèlderd in 1819 door Willem Bartel van der Kooi. thumb|Graafmonumint in Zwolle. Rhijnvis Feith (Zwolle, 7 fibberwarie 1753 (duip) - ouch dao, 8 fibberwarie 1824) waor 'ne Nederlandse sjriever en diechter.
Biografie
Rhijnvis Feith stamde oet e regentegeslach oet Elburg en waor insegs keend vaan Pieter Feith en Elsabé Spaar. D'n oongewoene naom Rhijnvis ('nen twiestammege Germaanse naom; 't ierste is wel lètterlek de revier de Rijn, dewijl 't lèste deil es 'wies' moot weure opgevat) kump in de femilie Feith tot op d'n huiegen daag veur. In 1769 góng heer rechte studere in Leiden, boe heer al nao ei jaor promoveerde. In 1772 trouwde heer mèt Ockje Groeneveld. Ze zouwe same nege kinder kriege. Rhijnvis woort in 1780 belastingoontvaanger en bleef dat tot 1814.
In dezen tied vaan groeten oonrös in de Rippubliek sloot Feith ziech aon bij de patriotte. Heer waor neet per se tege de stadhawwer, wel evels tege de aristrocratie. Heer hóng in deen tied de ideeë vaan de Verleechting aon, die heer ouch aon 't stadsbestuur veurlag. In fibberwarie 1787 woort heer geïnstalleerd es börgemeister vaan Zwolle, meh mós die positie zeve maond later nao de Pruse interventie weer opgeve.
Rhijnvis Feith woort in 1816 tot ridder in de Orde vaan de Nederlandse Liew beneump. Heer storf in 1824, einen daag nao zienen 71en verjaordaag. Heer woort begraove in de Michaelskèrk in Zwolle, meh woort later herbegraove op de Algemein Begraofplaots aon de Meppelerstraatweg, umtot heer ummer um hygiënische reies tegen 't begraove in de kèrk had gepleit.
Werk
Feith zien belaankriekste werke stamme nog oet d'n achtienden iew. Zien romans Julia en Fanny, een fragment woort jaorelaank väöl geleze. Heer waor in zienen tied 'ne belaankrieken aonhaanger vaan 't sentimentalisme, 'n aon de Sturm und Drang verwante struiming die 't geveul centraol zat. Ouch in de negentienden iew, d'n tied vaan de romantiek, woort heer dao-um hendeg bewoonderd. Mèt de opkoms vaan de Tachtegers waor ziene naom gaw veurbij: dees generatie diechters zaog niks in zie sentimenteel proza.
Allewijl is vaan Rhijnvis Feith veural nog ei gediech of leed bekind: "Uren, dagen, maanden, jaren", gezaank nommer 160 oet de bundel Evangelische gezangen, woort tot deep in d'n twintegsten iew väöl mèt Aajdjaor gezoonge.
Bron
Dit artikel baseert ziech op ziene Nederlandstaolegen tegenhaanger, en wel in dees versie.
Hesse
Hesse (Duits: Hessen, Hessisch: Hesse) is 'ne deilstaot in Duitsland. De hoofstad is Wiesbaden.
Hongarieë
Hongarije (Hongaars Magyarország) is e land in Middel-Europa wat gaans is ingeslote in land en grens aon Oosteriek, Slovenië, Kroatië, Servië, Roemenië, de Oekraïne en Slowakije. Hoofstad is Boedapest, boe ouch de hèlf vaan de ganse bevolking woent. Aander veurnaom stei zien Debrecen, Szeged en Miskolc.
Bestuurleke eindeiling
Hongarije is ingedeild in 19 provincies (megyék) en 21 stadsgeweste (megyei jogú városok).
Taole
Officieel taol is 't Hongaars. Wijer gief 't Slowaakse, Duitse en zigeunerminderhede.
Historie
De traditie wèlt tot Hongarije door Árpád gestiech is, dee de Magyare aon 't eind vaan de negende ieuw de Pannonische vlaktes in geveurd zouw höbbe. 't Keuninkriek Hongarije woort gevesteg in 1000 door Sint-Stephanus. In 't begin verleep de historie vaan Hongarije in 'n dreihooksverhawwing mèt die vaan Pole en Boheme, boebij dèks verbindinge geslote woorte mèt noe ins de paus, daan weer de keizer vaan 't Heileg Roems Riek. In 1241 vele Mongoolse legers vaan 't Riek vaan de Gawwe Horde 't land binne boebij ze väöl verweusde.
Bitteke bij bitteke woort Hongarije e groet oonaofhenkelek keuninkriek mèt 'n apaarte Middeleuropese cultuur, sterk aon de civilisaties vaan Wes-Europa geboonde. Vaan 1458 tot 1490 regeerde Matthias Corvinus, woebij oonder dee zien regering veural Noord-Hongarije 'n artistiek en cultureel Europees centrum vaan de Renaissance woort. De Hongaarse cultuur beëinvleujde aander culture, wie 't Pools Gemenebes. Same mèt Pole en Boheme vörmde Hongarije de Visegrád-liga. Allewijl besteit 'n alliantie mèt dezelfde naom tösse Hongarije, Tsjechië, Slowakije en Pole.
De Hoongaarse oonaofhenekelekheid eindegde mèt de Osmaanse vereuvering aon 't begin vaan de zestiende ieuw; de westeleke deile vaan Hongarije die boete dat riek bleve woorte door Oosteriek geannexeerd (de aartshertoge vaan Oosteriek woorte ouch keuninge vaan Hongarije), de oosteleke woorte 't prinsdom Transsylvanië. Nao 150 jaor naom Oosteriek mèt hölp vaan zien Christeleke boondgenote ouch de res vaan 't gebeed euver vaan 't Osmaans Riek.
Na 't verdrieve vaan de Törke begós 'ne strijd tösse de Hongaarse edele en de Habsburgse keuninge um de besjerming vaan de rechte vaan de edele (en daomèt de otonomie vaan Hongarije). Tösse 1704 en 1711 kaom 'nen opstand tege de Habsburgers op, dee oongelökkeg aofleep. Nao 'n revolutie en börgeroorlog in 1848 en 1849, dee mèt hölp vaan de Russe oonderdrök woort, woort 't liefeigesjap aofgesjaf en woorte de börgerrechte vasgelag.
In miert 1919 kaome de communiste in de regering en in april reep Béla Kun de Hongaarse Rajerippebliek oet. Dao-op veel Roemenië 't land binne en dwong 't communistisch rezjiem in augustus tot aoftrejje. In 1920 woorte verkezinge gehawwe veur 'n einkamereg parlemint; admiraal Miklós Horthy woort tot regent gekoze. Heer bleef tot d'n Twiede Wereldoorlog dictator vaan 't land.
Horthy sloot ziech in de jaore daarteg bij Hitler aon in de houp 't nao de Ierste Wereldoorlog verlore gebeed trök te kriege. Hitler verliende 't laand inderdaad groete stökker vaan Tsjechoslowakije, Roemenië en Joegoslavië, en leet 't land daoveur actief aon de Duitse kant strije. In 1944 zat heer evels Horthy aof veur 'ne Nazi, Ferenc Szálasi, o.a. umtot dee de deportatie vaan Joede oet Boedapest tegeheelt.
Nao d'n oorlog kaom Hongarije in de invloodssfeer vaan de USSR te ligke, en in 1948 woort dao 'n stalinistisch rezjiem gevesteg. In 1956 kaom 'n revolutie in 't land op geng, die de regering aofzat. Dao-op veel de USSR 't land binne. Väöl Hongare vlöchde nao 't boeteland. Vaanaof de jaore zesteg tot 1991 bleef 't land communistisch, veur 't groetste deil vaan d'n tied oonder János Kádár. Hongarije stoont in de jaore tachteg veuraon bij 't oontbinde vaan 't Warschaupak. In 1999 woort 't land lid vaan de NATO en in 2004 kaom 't bij de Europese Unie.
En Vogue
En Vogue is 'n Amerikaanse popgróp, gevörmp door de producers Denzil Foster en Thomas McElroy, veurheen bekind vaan de discogróp Club Nouveau.
Joedse Autonome Oblas
thumb|right|Ligking van de Joedse Autonome Oblas in Rösland thumb|right|De Joedse Autonome Oblas mèt häör wichtigste plaatse De Joedse Autonome Oblas (Rössisch: Еврейская автономная область, Jevrejskaja avtonomnaja oblast; Jiddisch: ייִדישע אױטאָנאָמע געגנט, jidische ojtonome gegnt) is e deilgebeed van de Rössische Federatie. De oblas leejt in 't Rössische Verre Oeëste en grens in 't zude aan Sjina, in 't naordwèste aan Amoer en in 't naorde en oeëste aan Chabarovsk. Veur 1934 makde 't deil oet van kraj Chabarovsk. Häör oppervlak is 36.300 km². In 2016 haet de oblas 166.120 inwoeëners. De bevólkingsgreuj is al jaore negatief, wie dök in groeëte deiler van Rösland.
De haofsjtad is Birobidzjan. De Joedse autonome oblas is de ènsigste autonome oblas in Rösland en zie is naeve Israel 't ènsigste gebeed mèt 'n officiële Joedse status. Etnische Rösse make mit 89% de euvergroeëte mierderheid van de bevólking oet. De Oekraïeners vörme mit 4,4% de groeëtste minderheid, dewiel mer 1,22% Joeds is.
Besjtuurlike indeiling
't Gebeed besjteit oet vief rajons (distrikte):
Elektronische meziek
Elektronische meziek is in principe alle meziek dee door 'ne luidspreker tot klinke weurt gebrach. In dees definitie is wiedoet de mieste meziek allewijl elektronisch, umtot de consument ziene meziek miestal door aofspeulapparatuur huurt. Vaan elektronische meziek in inge zin kin me eise tot elektronische instruminte weure gebruuk, of tot de meziek elektronisch geprogrammeerd is (en neet door lui tot klinke weurt gebrach). Kinmerkend veur elektronische meziek in inge zin is miestal 't gebruuk vaan geluidseffecte die mèt akoestische instruminte neet meugelek zien.
'nen Iersten aonzat tot d'n elektronische meziek woort al roond 1900 gegeve mèt 't telharmonium, 'ne groete klaankgenerator dee euver de tillefoondräöj tot klinke kós weure gebrach. Roond 1920 oontstoont de theremin, en in de jaore daarteg de gemekeleker te bespeule ondes martenot. In dezen tied pleitde Edgard Varèse expliciet veur nui klaanke door elektronische middele, meh de techniek vaan zienen tied kós dat neet aon. In de jaore viefteg veranderde dit, oonder mie door de oetvinding vaan de magnetofoonband. Pionere wie Varèse, Pierre Schaefer, Karlheinz Stockhausen en Karel Goeyvaerts lagte toen in speciaol studio's de ierste elektronische werke vas mèt klaanke die bovetoen veur bovetoen kóste weure opgebouwd. In de jaore zèsteg woort de Moog-synthesizer oetgevoonde, dee dat perces stroumlijnde. D'n elektronica voont toen ouch ziene weeg nao de popmeziek. Tot oongeveer 1980 blaof d'n elektronische meziek 'n arbeidsintenstief en veural hendeg deur werk, wat veural veur speciaol studio's en steinrieke popartieste waor eweggelag. Dat veranderde mèt de koms vaan MIDI en betaolbaar synthesizers: vaanaof dat memint kóste consuminte zelf n'importe wat veur klaank samestèlle. Dit zörgde in de jaore tachteg veur de opkoms vaan de synthipop en d'n elektronische dansmeziek.
'n Gans aander genre is de otomatisch gecomponeerde meziek. Experiminte mèt door computers gecomponeerde meziek zien vaanaof de jaore viefteg geveurd. Deze meziek hoof neet per se elektronisch tot klinke te weure gebrach.
Mia Liedekerken
Mia Liedekerken is 'n Limburgse sjriefster, gebaore in Sjpaubeek. Ze sjrif in 't Sjpawbiks én in 't Nederlands. Ze maak ouch sjilderieje. In 1997 is ze verhoes naor Mestreech.
Saer inkel jaore woont ze in Beek. In 1998 kreeg ze de Limburgse Veldeke-dialekliteratuurpries.
Sjtäölke
Nao nirges
oet: de Sjieër in 't Vlechwerk
Tóngerlands
Umvaank
De volgende plaotse daan wel tongvel weure tot 't Tóngerlands gerekend.
Kinmerke
Oondaanks tot 't Tóngerlands iejer westelek es oostelek vaan karakter is, vèlt de grens nao 't weste touw 't gemekelekste te trèkke. De grens mèt 't weste weurt naomelek gevörmp door de Panninger Zijlinie. Es gevolg daovaan zeet me in Tóngere en umgeving nog vaan sjaop, sjieër en sjoeën en neet vaan schaop, schieër en schoeën wie in 't Wes-Limbörgs. (Opmerking: de ao klink in dit gebeed dèks al doonker en mèt naoslaag, zoetot 't de kant vaan schoëp opgeit.) Me zuut dat heibove in 'n plaotsnaom wie Sjaakove (Nederlands Schalkhoven).
Es v'r 't euver de vocaole (klinkers) höbbe, daan deit 't Tóngerlands gans mèt 't weste mèt. Me zeet hei haus, ais, maoke, bier en goed tegeneuver oostelek hoes, ies, make, beer en good. Dit is ouch in 't Bilzerlands nog zoe. Oontrunding kump in 't noorde vaan 't gebeed veur, is evels zeker neet typisch veur 't Tóngerlands en ouch in Tóngere zelf oonbekind.
Typisch Haspegouws is ouch de r-sjouw in e woord wie pjèd 'peerd'. De stijgenden diftong in dat woord, die door de oetvallende r weurt opgerope, is al hielemaol typisch veur de regio.
Dich es veurnaomwoord veur de twiede persoen kump in sommege plaotse nog zjus veur, in aandere evels neet. In Tóngere is 't beveurbeeld oonbekind; dao weurt dzjieë gezag. Dit woord is zoeget universeel in d'n Haspegouw; in dialekte die dich nog wel gebruke, is dzjieë miervoudsvörm of beleefheidsvörm, wie dat örges anders geer of geej/gij is. 't Wäördsje dzjieë is ouch vaan invlood gewees op 't bezittelek veurnaomwoord zjijn/zjain, wat weurt gezag in de Tóngerlands dialekte die ouch dich kinne. Zjijnen otto beteikent dus 'dienen oto' (en neet 'zienen oto'). In dialekte die allein dzjieë kinne, gebruuk me dit wäördsje evels neet: dao is 't gewoen oeren otto.
Spelling
In 1985 en 1986 versjene in Tóngere respectievelek 't beukske Pumpkëskal en d'n Túngërsë Dïksjënêer. Hei-in woort de spelling vaan 't Tungers vasgelag - 'n spelling die hendeg vaan de Veldekespelling en aander systeme aofwiek, mèt väöl opvallende diacritische teikes. Veural de <ë> (veur de sjwa) en <ï> (veur d'n i-klaank in pit) valle op. Sommege later dictionaire vaan oet de buurt, wie d'n Hôessëlsë Diksjenêer oet 1995, höbbe hun spelling dao-op geènt. Zoedoende is Tóngerlands dèks gemekelek op sjrif te herkinne.
Ullensaker
thumb|De ligking van Ullensaker in de pervincie Akershus. Ullensaker is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 25.269 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 251,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 100,7. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0235.
Euversjtruiming in Miedde-Europa (2021)
thumb|'t Óndergeloupe centrum van Valkeberg De euversjtruiminge in juli 2021 treffe groate deile van Miedde- en Noardwes-Europa. Zie zin 't gevolg van zjwaore regeval en woorte veroerzaak door e liègedrökgebeed dat dagelank op zien plaats bleef. Revere en baeksjkes sjtruimde euver en riechde boetegewoon väöl sja aan in deile van de Eifel, 't Rienland, de Ardenne en 't Heuvelland. In 't Heuvelland woort veural 't sjtedje Valkeberg hel getroffe door de watereuverlas. Op 't Belsj en in Duutsjland vele doaje.
Oarzake
Saer 12 juli zörg e occlusiefront bove 't weste van Duutsjland veur aanhoutende regeval. De loch róndum 't liègedrökgebeed woort constant veurzin van verdampingsvoch oet Centraal-Europa en dat veel oeteindelek weer nao ónder es rege. In e groat gebeed van Sakse bies Noordoas-Frankriek en Luxemburg bies Limburg veel 100 bies 200 mililiter rege in sjlechs drie daag tied. In de buurt van Haerle en Voelender veel 86 bies 98 liter per veerkante meter in 24 oer tied. Doordat baeke en revere al dat water neet in eine kièr kóste aafveure, goof 't op väöl plekke euversjtruiminge. 't KNMI goof um dees rae code oranje en road aaf veur de provincie Limburg.
Volges klimaatweitesjappersj geuf 't e verband tösje de euversjtruiminge en de opwerming van de aerd. Doordat de loch wermer ies, hèlt zie miè voch vas, woadoor de kans op zjwaore regeval en euversjtruiminge toenump.
Sja en sjlachoffersj
thumb|right|Hoagwater in Mesjtreech, ziech vanaaf de [[Sint Servaosbrögk ]]
Nederland
Boete Limburg haet 't noadweer gein neumeswaerdige sja aangeriech. In Noord-Braobant raakde hie en dao 'ne diek verzjwak en woorte noaddieke aangelag aan de Maas. Bie Hattem brook de diek tösje de Iessel en 't Apeldoorns Kanaal.
Nederlands Limburg
Veural 't zude van de provincie waor hel getroffe. Zjwaore regeval op 13 en 14 juli veroarzaakde euversjtruiminge en watereuverlas in deile van de Oastelike Miensjtreek en 't Heuvelland. Op 14 juli waor e gedeilte van de A76 bie Zumpelveld óndergeloupe. D'n anderen daag is ouch de A2 bie Meersje in bei riechtinge aafgesjlote gewaore en sjtónge deile van de A79 bie Haerle ónder water. Wiejer goof 't sja aan 't sjpoor tösje Èèsjde en Luuk.
Duutsjland
thumb|left|150px|Besjadig sjpoor in Urft kórtbie [[Schleiden (Euskirchen)|Schleiden ]] Groate deile van Midde- en Zuud-Duutsjland waore hel getroffe door heftige regeval en watereuverlas. Meistal bleef de sja beperk tot óndergeloupe keldersj of aafgezatte waeg. In totaal zint miè es 170 doaje te betreure. Wiedoet de meiste sjlachoffersj vele in de distrikte Euskirchen (NRW) en Ahrweiler (RPF).
Noordrien-Wesfale
Miedde juli zörgde de hevige regeval veur watereuverlas in versjèllende gemeintes in 't weste van dizzen deilsjtaot. De watereuverlas concentreerde ziech veural in 't zude en zuudweste, dus in de umgaeving van Kölle en Bonn en deile van de Eifel. Zoa veel in Kölle-Stammheim binne 24 oer miè es 150 liter neersjlaag per veerkante meter. Hel getroffe waor 't dörp Blessem in de gemeinte Erftstadt. Dao trooj de Erf, 'n ziereveer van de Rien, boete häör oeversj, waodoor mièrder hoezer door de krach van 't water insjtortde. In Kirchheim, get ten zude van de sjtad Euskirchen, móste doezende beweunersj geëvacueerd were, umdat 'ne sjtuwdam dreigde door te breke. Dat is oeteindelek neet gebeurd, meh in Kreis Euskirchen had 't noadweer väöl sja en sjlachoffersj veroerzaak. Zoa woorte in Bad Münstereifel talloze historische vakwerkhoezer verwoes.
Neet allein in Euskirchen en umgaeving goof 't euverlas. Ouch in ander Kreise maakde 't hoagwater sjlachoffersj. Zoa vele in Jellekerke twiè doaje in 'nen óndergeloupe kelder. Wiejer móste doezende luuj hun hoezer verlaote. Dat gebeurde bieveurbeeld op 16 juli in Ophaove, neet wied van Wasseberg. Op 20 juli woorte hónderde luuj in 't Bergsje Leichlingen geëvacueerd.
In de regio róndum Bonn, Hagen en Wuppertal woort 't treinverkièr sjtilgelag. Sommige waeg waore óndergeloupe. Veural op de A1 en A61 leide de watereuverlas tot groat óngemaak.
In Noordrien-Wesfale zin 47 luuj gesjtorve es gevolg van de heftige euversjtruiminge.
Rienland-Palts
thumb|right|Hoagwater in Altenahr In Rienland-Palts concentreerde zich de euverlas in 't distrik Ahrweiler, get ten zude van Bonn. Dao veel op sommige plekke 147 liter rege en woorte dörpkes langs 't reveerke de Ahr verras door 't hoagwater. Allein al in 't dörp Schuld sjtortde zes hoezer in en dao kaome dan ouch teentalle luuj um 't laeve. Ouch 't toeristische wiensjtedje Altenahr waor boetegewoon hel getroffe. In de sjtad Sinzig verdronke twelf beweunersj van e tehoes veur zjwaor gehandicapte. Ouch hie haet 't water väöl sja aangeriech aan de infrastructuur. Zeve brögke van de sjpaorlien Remagen-Adenau (Ahrtalbahn) waore ingesjtort. Waeg waore neet miè begaonbaar en dat bemeujlekde de hölpverlièning in dit gebeed.
De distrikte Bitburg-Prüm, Vulkaneifel en Trier-Saarburg woorte oetgerope tot rampgebeed. De reveerkes en baeksjkes in de Südeifel bereikde rónd 15 juli hun hoagste sjtand. In Kordel, get ten noorde van Trier, woort e bejaardehoes óntruump.
In Rienland-Palts zin 141 doaje te betreure. Miè es 700 luuj raakde gewónd, doezende luuj zin daakloos en nog zeve luuj were vermis.
't Belsj
thumb|left|Ravaasj in 't sjtedje Pepinster nao de euversjtruiming van de Vesder en de [[Hoëgne ]] Op 't Belsj waor veural de provincie Luuk hel getroffe door 't noadweer van 14 en 15 juli. Op 24 juli woorte deile van de provincies Name en Waals-Brabant getroffe door heftige regeval.
Volos
thumb|right|300px|De hoofstraot vaan Aajd Volos. Aon 't ind vaan de weeg zuut me de gerestaureerde Volos Kèrk staon. thumb|right|250px|Ligking vaan Volos Volos (Grieks: Βόλος) is 'n stad in Griekeland en de hoofplaots vaan 't departemint Magnesia in de regio Thessalië. Volos is 'n belaankrieke stad veur de Griekse economie umtot 't zjus op 't midde vaan de reis tösse Athene en Thessaloniki ligk, de twie groetste stei vaan Griekeland. Volos heet 144.420 inwoeners en 'n oppervlak vaan 385,614 km². Daomèt gief 't, volges de census vaan 2011 'n inwoersdeechde vaan 375/km². Allewel Volos 'n lang historie heet, boe-in 't hiel lang Golkos woort geneump, is dao noe neet mie väöl vaan te merke. Dit umtot Volos' aajd centrum zoe good wie gaans is verweus door 'ne eerdsjók in 1955. Volos heet daodoor daan ouch e modern geziech.
Euversjtruiming in Miedde-Europa (2021)
't Belsj
De regemetersj van de Service Publique de Wallonie - Mobilité et Infrastructures (SPW MI) registreerde de volgende neersjlaagwieväölhede euver 'n periode van 48 oer: Jalhay 271,5 mm (271,5 liter per veerkante meter), in Spa 217,1 mm, Neu-Hattlich 189,0 mm en Mont Rigi kórtbie Weismes 192,4 mm. Dat zint oetzónderlek groate wieväölhede neersjlaag. Hièl hel getroffe waor 't sjtruimgebeed van de Vesder mit de plaatse Verviers, Pepinster en Chaudfontaine. Dao vele rilletief väöl sjlachoffersj en woorte väöl hoezer besjadig. Waeg waore neet miè begaonbaar en väöl luuj móste dagelank op hölp wachte.
In deile van Wallonië woort 't treinverkièr sjtilgelag. E gedeilte van 't sjpoor tösje Èèsjde en Luuk waor eweggesjpeuld.
Wim Heijmans
Wim Heijmans (1947) woent en sjrieft i Kirchroa en in 't Kirchröadsj. Heë sjrieft vöal vuur toneel mar óch vuur Veldeke. Heë woeët jeboare in 't vieëdel de Hoots en woeënet doa bis 1977, wie heë noa Haander verhoezet. Heë is sjoeëlmeester. Heijmans hat tswaimoal d'r Jroeës-Limburgse Veldeke-literatuurpries krèje (1999 en 2002). Mit d'r bundel 'D'r jank van de tsiet' kroog iech in 2019 d'r Sjiekliteratoerpries van 't Taal en Letterenplatform Limburg.
1814
Gebäörtenisse
thumb|200px|Napoleon, opkóms en neergank thumb|200px|De Britte verrinnewere Washington
Gebore
thumb|right|150px|Nicolaas Beets, gebaore op september 1814.
Gesjtorve
thumb|right|150px| Josephine de Beauharnais, gesjtorve op 29 mei 1814.
Euroscepticisme
't Gief e breid scala aon ideologische bronne veur Euroscepticisme. Die ideologieë gaan vaan wiedrechs nao wiedlinks mer ouch mie centristische polletieke ideologieë kinne Eurosceptisch zien.
Eurobarometer, 't statistiek bureau vaan de EU, laot zien tot 't 'n sjerp daoling veur veurstendersjap veur de EU goof vaanaof 2007. Daonao bleef veur langen tied 't veurstendersjap oonder de 50%. In 't Vereineg Keuninkriek (VK) loog 't veurstendersjap. Dat is neet opvallend, umtot 't VK bekans alle jaore sinds 't Brits touwtreijing bis de EU de meis Eurosceptischen EU-lidstaot is. e Rifferendum in 2016, wat bekind góng staon es de Brexit, zörgde d'r veur tot 't VK mèt 51,9% stömde véúr 't verlaote oet de EU. 't VK verleet de EU op 31 jannewarie 2020. Sinds 2015 is 't veurstendersjap in de meiste EU-lidstaote evels gaon greuie - get wat door väöl sociologe woort oetgelag es rizzeltaot vaan de greuiende ikkenemie en wèrkgelegenheid. In 2019 leet Eurobarometer zien tot 68% vaan de EU-börgers veurstenders zien vaan de EU. Dat is 't hoegs percentaasj sinds 1983 en daomèt 't liegs Euroscepticisme sinds dat jaor.
Escherichia coli
thumb|Escherichia coli. Escherichia coli of E. coli, inne vouksmóndj bekandj es de stróntjbakteerje, is 'n gramnegatief, staafvörmige bacterie, behuuerendje toet de Proteobacteria, die van netuur veurkump innen diekken derm van zougdere, worónger de miens. Hie hölp t'r bieje vertaering van 't aetes, 't aanmake van vitamine K enne besjurming taenge de greuj van anger, sjajelike bacterië. Zie is verneump nao d'n Duutsje microbioloog Theodor Escherich.
E. coli wuuert same mit oetwirpsele 't lief oet geduudj. Wen me de bacterie aantröf in water, dan wies dit d'rop det det besmetj is wore mit oetwirpsele.
Euver 't algemein is dees bacterie neet sjajelik, mer es de plasbuus besmetj wuuert mit dermbacterieje kan 't leie toet 'n blaosóntstaeking. Boetedet kan de bacterie bie 'n dermperforaasje inne normaal steriel boekhäöldje terechkómme, waat kan leie toet 'n meugelik doeajelike boekvleesóntstaeking. Es litste guuef 't bepaoldje gemuteerdje vörm die vergiftigdje stóffe perducere; dees veroearzake gekrenkdjes wen vleis neet tegooj wuuert opgewurmp of gruuente neet tegooj wuuert aafgespeuldj.
Kaeërsjesóp va Sintruje
thumb|225px|right|Kaeërsje. De Kaeërsjesóp va Sintruje wert op platte taeldere geserveerd en bie 'n aovendbroeëdmaaltied aeëte.
Waerkwies
Doeg de kaeërsje in 'n pan. Doeg d'r soeker, 1 liter water en 't kenieëlsjtekske d'r bie. Laot 't zachjes kaoëke bies dat de vruchte gaar mae nog gaans zeunt.
Doeg väör 't opdene 't kenieëlsjtekske d'r oet en bèng de sóp mèt 't in get water aa-gemakd erpelmael. Waerm servere mèt groeëte sjnaeje bebotterd boerebroeëd.
De sóp kan me ooch kaod aeëte. Doeg in dat geval get minder water d'r bie zoedat de sóp get dieker wert.
Ulricehamn
Ulricehamn is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 22.447 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.051,41 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 21,3 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
7,72% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Dolk
Juus wie de striedaaks of striedbiel is d'n dolk óntwikkeldj oet prehistorisch gereidsjap. Oearsprunkelik woorte dölk gemaak van vuurstein, ivoear of bein. Saeren aanvank vanne miensjelike besjaving zeen dees in gebroek. De ieëste dölk versjenen inne brónstied, in 't derdje millennium veur Christus. 't Zwaerd is óntwikkeldj gewaoren oet groeate dölk, ómdet 'nen dolk e te klei bereik haw veur effektief te kónne zeen taenge biele, spaere en goedendage.
Toneel
't Toneel, drama, buun of (tradioneel, besjouwd es literair genre) dramatiek kan ingedeeld werre in professioneel toneel en amateurtoneel, al gelang nao de al dan neet professioneel organisatie oeëbinne toneel gesjpeld wert. Professioneel toneelorganisaties besjteunt oet vakluuj, die mètstens ooch 'n vakópleiding genaoëte haant, en die hön broeëd verdene mèt 't make van toneel. Amateurorganisaties besjteunt oet luuj die toneelsjpeule es hönne hobby besjoewe en dat deunt in verenigingsverbaand. D'r regisseur in 't amateurtoneel is mètstens waal 'ne (semi)professional, zjuus wie dirigaente van koeëre of harmonieë.
Historie
In d'r 19de ieëw besjtong 't toneelrepertoire in de Limburgse sjouwburge oet Duutstalège tragedies, Fraanstalège komedies en Limburgstalège kluchte. Nederlandstalège sjtukke kome neet väör.
Toneel es deil vaan de literatuur
In de literaire treditie vaan Europa, betaomp me drei hoofgenres bis de literair könsvorm.
't Kömp natuurlek dèks veur tot e literair wèrk behuurt bis mie es ei literair genre. Zoe is väöl (mèt naome Europese) kinderbeuk vaan nao de oorlog qua opboj verhaolend, dös episch, meh qua sjrijfstijl direk-emotioneel, dös lyrisch. Sommege sjrievers, wie d'n Hollender J.J. Voskuil, staon zjus bekind um hendeg druug, bekans wie e skrip, te sjrieve. In praktiek veult 't veur de lezer dramatisch aon, dewijl 't neet gemeind is um oetgesproke te weure en daomèt in theorie episch is. Wie later ein vaan de weinege succesvolle moderne huurspeule ziech bassierde op e book vaan häöm, Bureau, woort 't opins oetgesproke en kos 't weer wel es dramatiek besjojd weure.
Miltj
De miltj is 'n orgaan det veurkump bie gewerveldje bieëster. De miltj is 'n óngerdeil van 't lymfestèlsel, mer anges es de lymfeknuip is 't opgenómme inne bloodsómloup. De miltj kan waere gezeen es de lymfeknoup van 't blood. Inne miltj waere plasmacelle gevörmp oet B-lymfocyte en waere roeaj bloodcelle aafgebraoke en 't iezer det daobie vriekump wuuertj opgeslaag. Ouch bevatj de miltj e zeker rizzervwaar aan blood. Ouch druueg de miltj bie ane eweghaoling van aafvalstoffe oet 't blood. De miltj is neet per se ónmisbaar en kan dus zoeanuuedig operatief eweggehaoldj kan waere (splenectomie). Waal is zónger de miltj 't aafwaer taenge gekapseldje bacterieje, wie pneumokok, meningokok en Haemophilus influenzae minder good.
Oet óngerzeuk is aangetuuendj det de miltj 'n wichtige rol speeltj bie 't herstèl nao dinger wie e hertaanval en det de miltj 'n wichtige brón is veur monocyte.
Bie de miens bevindj de miltj zich inne linkse baovehelf vanne boek, ónger 't midderif en achter maag.
Micheál Martin
thumb|Martin in [[2020]] Micheál Martin (Turners Cross bij Cork, 1 augustus 1960) is 'nen Ierse politicus, leier vaan de conservatief-liberaole polletieke partij Fianna Fáil sinds 2011 en d'n allewijlen premier (Taoiseach) vaan Ierland sinds juni 2020. Daoveur waor Micheál Martin minister vaan Boetelandse Affaires (2008-2011), veur Handel (2004-2008), veur Gezoondheid en Kinder (2000-2004) en veur Educatie en Weitesjap (1997-2000)
Heer woort gebore in Cork in 't zuidweste vaan de Ierse Rippebliek. Martin wèrkde in die stad iers es lieraar veurtot heer de polletiek ingóng. In 1985 woort heer verkoze in de gemeinteraod en heer fungeerde es börgemeister vaan Cork vaan 1992 bis 1993. In 1989 woort heer reprizzentant vaan Cork Zuid-Centraol in 't Iers Parlemint (d'n Dáil Éireann): dit is 'ne zedel dee heer bleef behawwe en allewijl nog ummertouw reprizzenteert. Nao de euverwinning vaan Fianna Fáil in de verkiezinge vaan 1997 woort Martin door de nuie premier Bertie Ahern opgenomme in 't kabbinèt. In 2004, gedäörende zienen tied es Minister vaan Gezoondheid, woort Martin bekind veur 't introducere vaan e verbod op 't zwame vaan toubak in alle Iersewèrkruimtes, boedoor Ierland 't ierste land in de ganse wereld woort boe zoe'e soortemint policy woort doorgeveurd. In 2009 waor heer d'n iersten Ierse minister vaan Boetelandse Affaires dee op bezeuk góng in Latien-Amerika - boe-in heer ouch de ierste visite vaan 'nen Ierse polletieker in Cuba aofdeeg.
Heer waor contra 't leiersjap vaan ziene partijgenoet Brian Cowen. Oonder Cowens premiersjap, in jannewarie 2011, stapde Micheál Martin op oet protes. Naotot Cowen zelf opstapde kroog Martin snel de kans um Cowen te vervaange. e Paar weke later, tijes de verkiezinge vaan 2011, verloor Martins partij Fianna Fáil 57 zedele. Dit waor 't zwoerste verlees vaan de partij in häör 85-jaoreg bestaon. Toch moch Martin blieve es leier umtot 't verlees vaan de partij breid woort geïnterpreteerd es sjöld vaan ex-premier Cowen.
Oonder Micheál Martins leiersjap woort Fianna Fáil obbenuits de groetse polletieke partij vaan Ierland nao de verkiezinge vaan 2020. Op 27 juni 2020 woort Martin premier (Taoiseach) vaan Ierland mèt 'n groete coalitie tösse Fianna Fáil, häöre groete Christendemocratische rivaal Fine Gael en de Greune Partij. 't Is nog noets ierder gebäörd tot Fianna Fáil en Fine Gael in ein coalitie zien gegaange. De rillaties tösse de twie partije zien zoedaoneg hoeg tot me d'r euver eins is gewore tot Martin 't premiersjap mot deile mèt de partijleier vaan Fine Gael, Leo Varadkar. Zie wissele weer vaan premiersjap op 1 december 2022.
Saint-Marcel
Saint-Marcel ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 334 luuj op 'n oppervlaak van 10,48 veerkante kilometer en daomèt goof 't 30,9 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -3,4% de jaor.