cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
In 't nuujs - Politiek
2019
't Perces taege neuge Catalaanse politici die in 2017 e rifferendum oetsjreve en de ónaafhenkelikheid oetrepe waere veroerdeild tot sjtraofe bis dertien jaor.
De Nobelpries veur de Vrei geit nao d'n Ethiopische premier Abiy Ahmed Ali, óm zien insjpanninge veur vrei mit Eritrea.
De Nederlandse politica Ella Vogelaar begeit op 69-jäörige laeftied zelfmaord.
De Nederlandse politicus en óngernummer Henry Keizer sjtörf op 58-jäörige laeftied.
In Oesteriek zeen parlemèntsverkezinge. De rechspopulistische FPÖ verluus henjig, de ÖVP blief de groetste.
De Britsen Hoeggerichshaof verklaort 't opsjorte van 't Parlemènt daor premier Boris Johnson óngeljig.
Zine El Abendine Ben Ali, de vreugeren dictator van Tunesië, sjtörf op 83-jäörige laeftied.
In Israël zeen veur d'n twiede kier in e jaor parlemèntsverkezinge, naodet de ierste neet tot de vörming van 'n regering leide.
B.J. Habibie, presidentj van Indonesië van 1998 bis 1999, sjtörf op 83-jäörige laeftied.
Robert Mugabe, de vreugere presidentj van Zimbabwe, sjtörf op 95-jäörige laeftied.
In Italië weurt 't links kabinèt-Conte II ingezjwaore.
't Brits Liegerhoes nump 'n wèt aan die 'ne Brexit zónger akkaord verbeujt. Ouch sjtump ze taege nuuj verkezinge. Allebei zeen dit zjwaor naerlage veur premier Boris Johnson.
Premier Boris Johnson liet keuningin Elizabeth II 't Liegerhoes sjorse tot 14 oktober. Dit zal de meugelikhede veur 't Parlemènt óm get aan 'ne Brexit te doon sjterk vermènjere.
Nao waeke van regeringscrisis beujt d'n Italiaanse premier Giuseppe Conte zien óntsjlaag aan. Hae lègk de sjöld van de crisis bie de extreemrechse Lega Nord.
Boris Johnson weurt verkaoze tot leier van de Conservatief Partie en zal zodaonde Theresa May es premier opvolge.
Bie herverkezing wintj obbenuujts de oppositiekandidaat Ekrem İmamoğlu 't börgemeistersjap van Istanbul. De AK-partie van presidentj Erdoğan hauw op hersjtumming aangedrónge.
In Bilze weurt opnuuj gesjtump veur de gemeinteraod naodet de verkezinge van oktober veurig jaor óngeljig zeen verklaord. Vlaams Belang is de groete winner.
De gewaeze sjtaotssecretair en veurzitter van de Senaat Armand De Decker sjtörf op 70-jäörige laeftied.
CDU-politicus Walter Lübcke weurt vermaord, dènkelik daor 'nen extreemrechsen activis.
Premier Theresa May kunjig häör aafsjeid per 7 juni as. aan. 't Is häör neet gelök häör veurnaamste taak, 't in gooj baone veure van de Brexit, tot e good èndj te bringe.
De parlemèntsverkezinge in India zeen gewónne door de partie van de zittende premier Narendra Modi.
Sjtaotssikkertair Mark Harbers van Justitie treujt aaf nao e sjendal róndj e misleiend rapport.
Einen daag nao d'n troensaafsjtandj van ziene vaajer weurt kroenprins Naruhito tot keizer van Japan gekroendj. De naam van ziene regeertied weurt Reiwa.
Bie parlemèntsverkezinge in Sjpanje weurt de sociaaldemocratische PSOE de groetste partie.
De Nederlandse politicus Johan Witteveen (VVD), ex-minister van Financië en ex-veurzitter van 't IMF, sjtörf op 97-jäörige laeftied.
Volodymyr Zelenski wintj de presidentsverkezinge in de Oekraïne. Volgens exitpolls haet hae in de twiede runj zoeget 73,2% van de sjtumme gehaold.
De Sociaaldemocratische Partie wintj de Finse parlemèntsverkezinge, èng veur de rechspopulistische Finnepartie.
De EU gief 't Vereinig Keuninkriek bis 31 oktober d'n tied veur de Brexit.
De zittende premier Benjamin Netanyahu wintj de verkezinge in Israël. Zien Likoedpartie krieg zjus get mie sjtumme es de Blauwwitte Partie van Benny Gantz.
Bie presidentjsverkezinge in Sjlowakieë weurt de linkse Zuzana Čaputová tot presidentj gekoze. Zie weurt de ierste vrouw in 't landj die dat amb bekleit.
De Nederlandse politicus Frans Andriessen sjtörf op 89-jäörige laeftied.
't Door premier Theresa May veurgesjtèld Brexit-akkaord tösje 't Vereinig Keuninkriek en de Europese Unie weurt in 't Liegerhoes mit 202 taege 432 sjtumme verwórpe.
1984
1984 (MCMLXXXIV) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zoondag op de Gregoriaanse kalender.
In 't nuujs - Politiek
2018
In Congo-Kinshasa zeen presidentsverkezinge. D'n oetsjlaag is de daag dao-op óngerwerp van groete controverse.
De Britse politicus en diplomaat Paddy Ashdown sjtörf op 77-jäörige laeftied aan blaoskanker.
Naodet 't Charles Michel neet lök óm 'n gedoogcoalitie te vènje in 't parlemènt, deent hae zien óntsjlaag in bie de Keuning. Hiemit weurt de regering-Michel II nao teen daag demissionair. Vervreugde verkezinge waere neet gepland.
1984
Maan vaan 't Jaor
Peter Ueberroth
Mèziek
Bès verkochde singles in Nederlandj:
In 't nuujs - Politiek
2018
Politicus Philippe Moureaux (PS) sjtörf op 79-jäörige laeftied.
Sjpikkelantj en politicus Jean-Pierre Van Rossem sjtörf op 73-jäörige laeftied.
De regeringe van 164 lenj numme in Marrakech 't VN-Migratiepak aan.
De N-VA verliet de regering-Michel I nao 'n waek van ónènsigheid euver 't VN-Migratiepak. De regering geit wiejer mit 'n mènjerheidscoalitie.
Annegret Kramp-Karrenbauer volg Angela Merkel op es partieleister van de CDU.
Premier Charles Michel besjlut óm 't VN-Migratiepak te teikene. Dit is taege de zin van de regeringspartie N-VA, die al haet gedreig de regering te doon valle.
George H.W. Bush, d'n 41e presidentj van de Vereinigde Sjtaote, sjtörf op 94-jäörige laeftied.
Inwoeners van 37 gemeintes keze in 't kader vanne fusering op 1 jannewari 2019 'ne nuje raod. Ein van die nuuj gemeintes is Baekdale, die zal óntsjtaon oete hujige gemeintes Nut, Óngerbenk en Sjènne. 't CDA is dao de groetste partie.
In Zelzate (provincie Oes-Vlaandere) sjlete sp.a en PVDA e besjtuursakkaord. 't Weurt d'n ierste kier dat de extreemlinkse PVDA in 'n Belzje gemeinte geit mitbesjikke.
D'n extreemrechse kandidaat Jair Bolsonaro wintj de twiede runj van de Braziliaanse presidentsverkezinge. Hae krieg 55,1% van de geljige sjtumme, taegeneuver 44,1% veur zienen opponentj Fernando Haddad.
De Nobelpries veur de Vrei weurt toegekèndj aan Denis Mukwege en Nadia Murad "veur häör insjpanninge óm 'n èndj te make aan 't gebroek van seksueel geweld as waope in oorlog en gewaopend conflik."
Trần Đại Quang, de zittende presidentj van Vietnam, sjtörf op 61-jäörige laeftied.
Bie parlemèntsverkezinge in Zjwaede wintj de rechs-populistische Sverigedemokraterna henjig; de Sociaal-democratische partie liekentj aevel toch de groetste te blieve.
D'n Amerikaanse senator en vreugere presindentskandidaat John McCain sjtörf op 81-jäörige laeftied.
De Ghanesen diplomaat Kofi Annan, secretair-ginneraal van de Vereinigde Naties tösje 1997 en 2006, sjtörf op 80-jäörige laeftied.
Twie Britse ministers, David Davis en Boris Johnson, numme óntsjlaag oet ónvrei euver de 'weike Brexit', dae premier Theresa May veursjteit.
De Lommelse sjepe Anick Berghmans weurt in verdènking gesjtèld van benjvörming en deefstal mit braak. Zie en häöre vrundj zouwe betrokke zeen bie plofkrake.
De zittende presidentj Erdoğan wintj mit 'n absolute mierderheid de Törkse verkezinge. Zien AK-partie haet 42,5% vanne sjtumme behaold.
De VS trèkke zich truuk oet de VN-minsjerechteraod.
Italië krieg esnog e kabinet besjtaond oete Viefsjterrebewaeging en Lega Nord.
Naodet d'n Italiaanse presidentj Sergio Mattarella weigert d'n econoom Paolo Savona es minister van Financië te acceptere, brik óngerhanjelaer Giuseppe Conte de vörming van 'n regering mit Lega Nord en de Viefsjterrebewaeging aaf. Hie-op sjrief Mattarella nuuj verkezinge oet en formeert hae 'n technocratische regering mit Carlo Cottarelli es premier.
Presidentj Donald Trump verplaatsj de Amerikaanse ambassaad in Israël van Tel Aviv nao Jeruzalem. Dees verplatsjing is henjig controversieel, ómdet Jeruzalem volgens 't internationaal rech neet gans bie Israël huurt. Bie proteste oppe grens tösje de Gazasjtrook en Israël kómme 58 Palestiene óm 't laeve, mier es 2.700 zien gewóndj geraak.
Presidentj Donald Trump zaet de nucleairen deal mit Iran op.
D'n Hongaarse premier Viktor Orbán wintj mèt 'n ruum mierderheid de parlementsverkezinge.
Ex-verzatsheld en ex-politicus Johan van Hulst (CHU, CDA) sjtörf op 107-jäörige laeftied.
Ex-regiopresidentj van Catalonië Carles Puigdemont is opgepak in Duutsjlandj. Zien arrestatie veroerzaak väöl ophöf inne Catalaanse sjtaej.
De zittende president Vladimir Poetin wint de Róssische verkezinge. Hae zouw 76,5% van de sjtumme höbbe behaold, 't bèste rizzeltaat oets.
Emile Roemer weurt beëdig es waornummend börgemeister van Haerle. Daomit is hae de ierste SP-börgemeister in Nederlandj.
2017
In Catalonië winne de separatistische partieje de vervreugde regionaal verkezinge.
Minister van Binnelandjse Zake Kajsa Ollongren zet 'n sjtreep door de herindeiling vanne gemeintes Haerle en Landjgraaf.
Robert Mugabe nump óntsjlaag as presidentj van Zimbabwe en dreug de mach euver aan de kort geleie óntsjlage vice-presidentj Emmerson Mnangagwa.
't Parlemèntj van Catalonië reup de ónaafhenkelikheid oet. Daenzelfden daag sjteit de Sjpaanse senaat de lenjelike regering toe óm Catolonië ónger curateel te sjtèlle.
De Sjpaanse regering van Mariano Rajoy pas artikel 155 van de gróndjwèt toe óm Catalonië zien autonomie aaf te pakke. De Catalaanse regiopremier Carles Puigdemont dreig hie-op einziejig de ónaafhenkelikheid oet te rope.
In China begèntj 't Neugeteende Congrès van de Communistische Partie. Westerse waornummers verwachte dat presidentj Xi Jiping zien mach zal wille vergroete.
De ministerraod geit akkoord mitte sameveuging van de gemeintes Haerle en Landjgraaf.
VVD, CDA, D66 en ChristenUnie prizzentere e regeerakkaord, wat de waeg vriemaak veur e kabinèt-Rutte III.
De Nobelpries veur de vrae weurt toegekèndj aan de Internationaal Campagne tot Aafsjaffing van Kernwaopes.
Politicus Eberhard van der Laan (PvdA) sjtörf op 62-jäörige laeftied aan lóngkanker.
Jeanine Hennis-Plaschaert (VVD) trejt aaf es minister van Defensie nao diverse sjandale op häör ministerie. Staotssecretair Klaas Dijkhoff nump häör functie waor.
De Regioregering van Catalonië hilt e rifferendum euver de aafsjeiing van Sjpanje. De Sjpaanse regering blokkeert dit en perbeert mit väöl pelissiegeweld de sjtumming te veurkómme. Bie confrontaties tösse de Sjpaanse pelissie en Catalaanse separatiste raakde volges de lokaal regering 844 luuj gewóndj, waovan twie ernsjtig. Get mier es twie miljoen van de vief miljoen keesgerechtigde in Catalonië höbbe gesjtumd; daovan zouw 90 procent veur ónaafhenkelikheid zien.
De regering van Iraaks Koerdistan hilt e rifferendum euver ónaafhenkelikheid.
D'n Hoeggerichshaof van Kenia verklaort de verkezinge van 8 augustus jl. óngeljig. De zittende, herkaoze presidentj Uhuru Kenyatta accepteert dees oetsjpraok.
De christendemocratische CDH trèk zich trök oet de regeringe van Wallonië en Brussel nao diverse sjendale bie de socialistische PS.
De Nederlandse politicus Henk van Rossum (SGP) sjtörf op 97-jäörige laeftied.
Helmut Kohl, bóndjskanseler van Duutsjlandj tösje 1982 en 1998, sjtörf op 87-jäörige laeftied.
Diverse Arabische lenj verbreke hun benj mit Qatar ómdat dit landj terroristische gróppe zouw óngersjteune en benj zouw óngerhauwe mit Iran.
Hassan Rouhani weurt herkaoze tot presidentj van Iran.
De CDU wintj de Landtagswahlen van Noordrien-Wesfale mit 34% van de sjtumme.
In de twiede runj van de Franse presidentsverkezinge versjleit Emmanuel Macron zien rivaol Marine Le Pen. Macron krieg mie as 60% van de sjtumme.
In Frankriek weurt de ierste runj van de presidentsverkezinge gehawwe. De centrumlinksen Emmanuel Macron en de extreemrechse Marine Le Pen gaon door nao de twiede runj.
De Britse premier Theresa May kóndig aan det op 8 juni dit jaor nuje vervreugde verkezinge zölle weure gehaje, mits de hie-euver ingedeende motie weurt aangenaome.
Hosni Moebarak, wies 2011 de president van Egypte, weurt vriegelaote oet de gevangenis in Cairo.
Me hilt verkezinge veur de Twiede Kamer. De VVD weurt vaeroet de groetste, de PVV wit neet de ieder verwachde wins te haole. De PvdA raak driekwart van zien zaetele kwiet.
Naodat de Törkse ministers van Boetelandjse Zake Çavușoğlu en Familiezake, Kaya, d'n toegank weurt geweigerd, stèlt Turkije economische sancties in taege Nederlandj.
't Zuud-Koreaans hoeggerechshof bepaalt det president Park Geun-Hye aafgezet mót weure. Häör weurt fraude en machsmisbroek ten laste geleg.
Óp 'n lóchhave in Maleisië weurt Kim Jong-Nam, d'n haafbroor van de Naord-Koreaanse leider Kim Jong-Un, vermaord. Twie vrouwluuj en 'ne man woorte ópgepak.
Bundestagleje en vertaegewoordigers van Landtage verkeze SPD-politicus Frank-Walter Steinmeier es nujen bóndspresident van Duutsjlandj. Hae vólg CDU-politica Joachim Gauck óp, dae óp 18 miert 2012 beëidig woort.
Marokko trejt nao 33 jaor weer toe tot de Afrikaanse Unie.
Minister van Veiligheid en Justitie Ard van der Steur (VVD) maak zien aaftraeje bekind tiedes e Kamerdebat euver zien hanjele es lid van de Twiede Kamer inzake d'n "Teeven-deal".
Op 't Capitool in Washington D.C. weurt Donald Trump geïnaugureerd es 45e president van de Vereinigde Sjtaote van Amerika.
De armee van Senegal vilt Gambia binne naodat d'n awwe presidentj Yahyah Jammeh weigert zie verlees te erkènne. Op dezelfden dag weurt de nuje presidentj Adama Barrow op Senegalees gebeed beëidig.
Ali Rafsanjani, de vreugere presidentj van Iran, sjtörf op 82-jäörige laeftied.
De veurmalige premier van Kosovo, Ramush Haradinaj, weurt door de Franse pelissie opgepak op 't vleegveldj Basel-Mulhouse waeges de aan höm ten laste gelègde aorlogsmisdade in de Kosovo-aorlog taege Serviërs. Hae woort ouch in 2008 en 2012 opgepak, mer woort sjnel vriegesjpraoke waeges 't óntbraeke van bewies. De Kosovaarse regiering haet 't Servisch arrestatiebevel sjerp veroerdeild.
2016
De Róssischen diplomaat en ambassadeur Andrei Karlov woort tiedes zien bezeuk aan 'n fototentoonsjtelling in de Turkse hoofsjtad Ankara doedgesjote.
Geert Wilders weurt sjöljig verklaord aan groopsbeleidiging en aanzètte tot discriminatie, meh ónvèngk geine sjtraof.
D'n Amerikaansen astronaut en politicus John Glenn sjtörf op 95-jäörige laeftied.
De Cubaanse leijer Fidel Castro sjtörf op 90-jäörige laeftied.
De Rippublikeinse kandidaat Donald Trump weurt tot presidentj van de Vereinigde Sjtaote gekoze, baove zien Democratische rivaal Hillary Clinton.
Hilde Claes trejt aaf en börgemeister van Hasselt, nao haevige kritiek oet häör partie op meugelike belangeversjtrèngeling. Nadya Vananroye volg häör op.
Islam Karimov, presidentj en dictator van Oezbekistan saer de ónaafhenkelikheid van 't landj in 1991, sjtörf op 78-jäörige laeftied.
Dilma Rousseff, ieder dit jaor al gesjors, weurt door de Braziliaanse Senaat mit 61 taege 20 sjtumme definitief aafgezat as presidentj van Brazilië.
Keizer Akihito van Japan gief aan te wille aaftrejje. Hieveur zouw de wèt mótte waere aangepas; de verwachting is det de regering det ouch geit doon.
De Nederlandse politicus Piet de Jong, premier van 1967 tot 1971, sjtörf op 101-jäörige laeftied.
Theresa May vervèngk David Cameron as premier van 't Vereinig Keuninkriek. Ze krieg dees functie naodat Cameron opsjtap en anger kandidate veur de geplande partieverkezing aafhaoke.
In 't Vereinig Keuninkriek ènjig e rifferendum gehawwe euver de vraog o'f t landj de EU mót verlaore mit 'n klein euverwinning (51,7%) veur 't jao-kamp. De mörge tenao kunjig premier David Cameron zien aaftrejje aan.
't Labour-parlemèntslid Jo Cox weurt op sjtraot vermaord mit nao 't zich aanzuut e politiek motief.
De Braziliaanse senaat sjtump nao 'n marathonzitting veur aafzètting van presidentj Dilma Rousseff. Zie weurt hiemit veur zès maond gesuspendeerd in aafwachting van de wiejer proceduur.
Sadiq Khan weurt per rifferendum verkaoze tot de nujeg börgemeister van Lonje. Hae is d'n ierste Pakistaan en d'n ierste moslim op dees positie en volg Boris Johnson op.
De Vlaamse minister Annemie Turtelboom (Open Vld) trejt aaf nao daorgaonde controvers róndj de zoegenaamde Turteltaks.
Bie e rifferendum over 'n associatieverdraag tösje de EU en Oekraïne sjtump 61,1% taege en 38,1% veur bie n opkóms van 32,2%.
Presidentj Barack Obama begintj aan e driedaags sjtaotsbezeuk in Cuba. Hae is d'n iersten Amerikaanse presidentj dae dat deit saer de revolutie van 1959.
't Perces taege Geert Wilders óm zien oetspraoke bie de gemeinteraodsverkezinge van 2014 begint.
De gemeintes Miëve-Roj en Glabbek kunjige fusieplanne aan. Dees fusie zouw op 1 jannewarie 2019 zie besjlaag mótte kriege.
D'n Egyptischen diplomaat Boetros Boetros-Ghali sjtörf op 93-jäörige laeftied.
Khadija Arib (PvdA) weurt verkoze tot veurzitter van de Twiede Kamer. Ze volg de aafgetrejje Anouschka van Miltenburg (VVD) op.
2015
Bie parlemèntsverkezinge in Sjpanje verluus de regerende Volkspartie (PP); 't landj krieg veur 't iers saer de inveuring van de democratie e parlemènt zónger absolute mierderheid.
In de twiede runj van de Franse regioverkezinge lök 't 't Front National, óndanks gooj rizzeltate ein waek ieder, neet óm örges de mierderheid te behaole.
Anouschka van Miltenburg (VVD) trit aaf es veurzitster van de Twiede Kamer, nao e sjandaal róndj Fred Teeven.
De Twiede Kamer geit 'n óngerzeuk insjtèlle nao e laek oet de kemissie veur Inlichtinge- en Veiligheidsdeenste ('kemissie-Sjtiekem').
In Turkieë haolt de AK-Partie van presidèntj Erdoğan 'n absolute mierderheid. Internationaal waornummers sjpraeke van ónierlike verkezinge mit väöl mediacensuur en intimidatie.
Veurmaolig Kamerlid Willem Aantjes (ARP, CDA) sjtörf op 92-jäörige laeftied.
Job de Ruiter (CDA), minister van zjustitie in 't kabinèt-Van Agt I en van defensie in 't kabinèt-Lubbers I, sjtörf op 85-jäörige laeftied.
Generaal Gilbert Diendéré gief de coup in Burkina Faso op nao diplomatieken drök en de dreiging van 'ne börgerkreeg.
Bie nuuj verkezinge in Grekelandj blief de Syriza-partie van premier Alexis Tsipras de groetste.
De centrumrechse oppositie in Daenemarke wèntj èng de parlemèntsverkezinge van 't regerend centrumlinks blok.
Bie de parlemèntsverkezinge in Turkieë verluus de AK-partie van presidentj Recep Tayyip Erdoğan de absolute mierderheid. Dit kump veural daordet de HDP de keesdörpel haolt.
In Burundi vèntj 'n mislökde sjtaotsgreep plaatstaege presidèntj Pierre Nkuruziza. De presidentj haet zich ónlangs kandidaat gesjtèld veur 'n nuuj verkezing, volgens väöl luuj taege de wèt.
Bie de verkezinge veur 't Liegerhoes haolt de regerende Conservatief Partie van premier David Cameron nog wins. De Arbeierspartie van Ed Milliband verluus taege de verwachting in, en de anti-Europees UKIP brik neet daor. De SNP haolt bekans alle zetele in Sjotlandj.
D'n arabis en europarlemintariër Hans Jansen (PVV) sjtörf op 72-jäörige laeftied aan e harre-imfark.
De Mestreechse raod dreug Annemarie Penn (partijloes) veur es börgemeister vaan Mestreech. Ze moot Onno Hoes goon opvolge; nao verwachting weurt ze in juli geïnstalleerd.
Barack Obama en Raúl Castro óntmote zich op de Pan-Amerikaansen Top. Dit is de ierste formeel recontre tösje de leiers van de Vereinigde Sjtaote en Cuba saer de Cubaanse Rivvolutie van 1959.
De presidentsverkezinge in Nigeria waere gewonne daor Muhammadu Buhari, dae de zittende presidentj Goodluck Jonathan versjleit. Hiemit is 't veur 't iers in de historie van 't landj dat e democratisch gekoze sjtaotshoof door 'n anger democratisch gekoze sjtaotshoof weurt opgevolg.
Bie de verkezinge veur de Provinciaal Sjtaote verlere de regerinspartieje (in 't bezunjer de PvdA); wins gief 't veur ónger mie de SP en D66. Ouch de Volkspartij Limburg van Jos van Rey wèt 'ne zetel te bemechtige in Limbörg.
Bie de parlemèntsverkezinge in Israël wènne de rechse partieje, in 't bezunder de Likoedpartiej van de zittende premier Benjamin Netanyahu.
Politica Cathy Ubels, fractieveurzitter (en ènsig Kamerlid) veur de EVP tösse 1982 en 1986, sjtörf op 86-jäörige laeftied.
D'n Duutsje politicus en ex-presidentj Richard von Weizsacker sjtörf op 94-jäörige laeftied.
De parlèmentsverkezinge in Griekelandj waere gewonne daor de extreemlinkse partie Syriza, die häöre leier Alexis Tsipras direk d'n angeren daag as premier weurt geïnstalleerd.
2014
[neet gearchiveerd]
2013
Ton Joris oet Postert sjtap oet de CDA-fractie van de Roerdaalse gemeinteraod nao e sjandal euver fysiek geweld op 'ne brónk.
'n Akkaord van 't kabinèt-Rutte II mit oppositiepartieje D66, ChristenUnie en SGP brik de Rieksbegroeting veur 2014 aope. Dit akkaord waor nujig óm de begroeting ouch in de Ierste Kamer te doon goodkäöre.
Wilfried Martens, tösje 1979 en 1992 premier van neuge Belzje regeringe, sjtörf op 77-jäörige laeftied.
In Zimbabwe weurt de zittende presidentj Robert Mugabe herkaoze; zien partiej haolt daobiej de twiedardemierderheid in 't parlemèntj. Ziene veurnaamsten opponentj Morgan Tsvangirai sjprèk van fraude.
Keuning Albèr II deit aafsjtandj van de regering. Hie-op volg de inhöljiging van de nuje keuning Filip.
Hissène Habré, de vreugeren dictator van Tsjaad, weurt in Senegal gearresteerd.
Silvio Berlusconi weurt veroerdeild tot 7 jaor gevangenis en iewige oetsjleting van publieke functies. Ómdat hae baove de 70 is, zal hae dae sjtraaf neet mótte oetzitte.
Hassan Rohani weurt tot de nuje presidèntj van Iran gekaoze. Van alle door de geiselike toegelaote kandidate gelt hae as de mies progressieve.
Giulio Andreotti, de zevevawdige premier van Italië, sjtörf op 94-jäörige laeftied.
Helmin Wiels, leisman van de Curaçaose partie Pueblo Soberano, weurt op 't sjtrandj doedgesjote.
Keuningin Beatrix abdiceert, womit häöre zaon Willem-Alexander keuning weurt.
't Colleesj van de raod in Meersje vilt nao 'n lang historie van intern ruzinge.
De socialis Nicolas Maduro wèntj mit 'n klein mierderheid de presidentsverkezinge in Venezuela. Hae volg ziene gesjtorve partiengenoet Hugo Chavez op.
Margaret Thatcher, de vreuger premier van 't Vereinig Keuninkriek, sjtörf op 87-jäörige laeftied.
Dagblad De Limburger publiceert 'ne breef warin de Meersjese politici Luc Volders en John Ummels mèt de dwad waere bedreig.
Bie verkezinge veur 't Italiaans parlemènt weurt de centrumlinkse partiej van Pier Luigi Bersani de groetste in zoewel 't Hoes van Aafgevaerdigde as de Senaat. Hae zal aevel wel mit anger partieje mótte samewirke óm 'n regering te vörme.
Pieter Kooijmans, minister van Boetelandse Zakes in 't kabinèt-Lubbers III en minister van Sjtaot, sjtörf op 79-jäörige laeftied.
't Parlemènt sjtump in mit 't homohoewelik.
In Israël zeen verkezinge veur 't parlemènt. De Likudpartie van premier Benjamin Netanyahu verluus sjterk meh blief mit 31 zedele de groetste; de linkse partieje winne get.
Nao politieke veróntwaerdiging euver belastingóntduking door keuningin-wedevrouw Fabiola nump zich de regering veur in de dotaties van 't Keuninklik Hoes te sjnieje.
In Denderleeuw (provincie Oes-Vlaondere) weurt 'ne raodsveurzitter verkoze: Geert Van Cauter (N-VA) krieg de pos mit gedaogsjteun van Vlaams Belang. Dit is 'n óngezeen oetzunjering op 't cordon sanitaire wat óm die partie lik.
De politicus Gerard Helders (CHU), minister van Zakes Euverzie in 't kabinèt-Drees III en de awdste man van Nederlandj, sjtörf op 107-jäörige laeftied.
2012
Presidentj Mahmoed Abbas van de Palestiense Autoriteit deit e succesvol verzeuk óm Palestina bie de Vereinigde Naties te doon erkinne as woernummerssjtaot.
De zittenden Democratische presidentj Barack Obama wintj de verkezinge van ziene Rippeblikeinse rivaal Mitt Romney.
't Kabinèt-Rutte II, röstend op 'n mauf coalitie van VVD en PvdA, weurt beëidig.
Mark Rutte (VVD) en Diederik Samsom (PvdA) prizzentere e regeerakkoord. Normaal gezeen mót op 5 november 't kabinèt-Rutte II zitting gaon numme.
De ganse VVD sjtap oet 't colleesj van Remunj as reactie op 't óntsjlaag van Jos van Rey. Nog dezelfde dag trejt Ricardo Offermanns, dae as kandidaat-börgemeister van Remunj bie de zaak betrokke waas, trök as börgemeister van Meersje.
Jos van Rey trejt trök as wèthajer en senator noe me häöm van corruptie verdènk.
Jos van Rey, wèthajer in Remunj en senator veur de VVD, weurt verheurd op verdènking van corruptie. Ouch duit de politie 'nen inval bie häöm toes.
Op 't Belsj vènje lokaal verkezinge plaats. De N-VA van Bart De Wever kump in Vlaandere henjig op en weurt in väöl gemeintes de groetste partiej, dewiel SP.a, Open VLD en zaeker Vlaams Belang hel verleze. In Wallonië behilt de PS euver 't algemein häör machsbases.
De Nobelpries veur de Vrei weurt oetgereik aon de Europese Unie "óm de mier as zès decennia van biedrage aan vrei en verzeuning, democratie en minsjerechte in Europa.
Taege de verwachtinge in en óndanks berichte van irnstige intimidatie wintj de Goegrischen Droum, e verbóndj van oppositiepartieje, de parlemèntsverkezinge in Georgië van de regerende Vereinigde Nationaal Bewaeging van presidentj Michail Saakasjvili.
Op Curaçao beneump de gouvernäör 'n interimkabinèt ónger leijing van Betrian; premier Gerrit Schotte van de gevalle regering vech de legitimiteit van dit besjluut aan en sjrpik van 'ne 'sjtaotsgreep'.
Bie de verkezinge veur de Twiede Kamer winne de VVD en de PvdA, die mit 41 en 38 zaetele de twie groetste partieje weure. PVV en CDA verlere henjig, de SP blief taege de verwachting geliek.
De Welzje politicus Guy Spitaels (PS) sjtörf op 80-jäörige laeftied.
De Belzjen ex-minister Michel Daerden (PS) sjtörf op 62-jäörige laeftied.
De Belzje plenair Kamer sjplit mit 106 sjtumme veur en 42 taege 't keesdistrik Brussel-Halle-Vilvoorde, wat saer 50 jaor e probleem in de Belzje politiek had gevörmp.
In Libië vènje de ierste vriej verkezinge oets plaats. De bevolking sjtump veur e nuuj parlemènt.
Nao de mislökde regeringsvörming waere in Grekelandj obbenuujs parlemèntsverkezinge gehawwe. De Europagezinje partieje lieke hiebie get te winne.
In Egypte waere vandaag en mörge de ierste democratische presidentsverkezinge gehauwe. Mohammed Moersi vaan de Moslimbrojersjap zal ze winne.
De Fries Sybrand van Haersma Buma weurt tot liestrèkker van 't CDA gekoze.
Naodat 't de versjillende partieje en presidentj Papoulias neet lök óm 'n regering te vörme, kunjig me in Grekelandj nuuj verkezinge aan.
Charles Taylor, ex-presidentj van Liberia, weurt door de Sierra Leone-tribbenaal in Leidschendam sjöljig bevónge aan groeweldaode in dat landj. Bepaoling van de sjtraafmaot volg op 30 mei.
Nao de breuk mit de PVV beit 't kabinèt-Rutte aan keuningin Beatrix zien óntsjlaag aan.
Pol Van Den Driessche, liesaanveurder van de N-VA in Brugge, sjtap gans oet de politiek nao sjendale euver seksueel intimidatie.
De Toearegrebelle in Naord-Mali rope de ónaafhenkelikheid oet. Hunne sjtaot Azawad weurt door gei landj erkèndj.
In Suriname nump de Nationaal Assemblee de Amnestiewèt aan. Hiedaor weure presidentj Desi Bouterse en anger verdachte van de Decembermaorde in 1982 neet wiejer vervolg.
Bie tösjetiedse verkezinge veur 't parlemèntj in Birma haolt oppositieleister Aung San Suu Kyi 'ne zedel.
2010
Op 't Belsj vènje federaal verkezinge plaats. Bie de Vlaamse partieje is de N-VA van Bart De Wever mit 28,2% de groete winner, aan de Franstalige kantj weurt de PS van Elio Di Rupo nog groeter as ze al waor.
Verkezinge waere gehauwe veur de Twiede Kamer. De VVD weurt veur 't iers in häör historie de groetste, kort veur de PvdA. De PVV is de groete winner, CDA, de groete verlezer. Premier Jan Peter Balkenende kunjig aan trök te trejje oet de lenjelike politiek.
De Japanse premier Yukio Hatoyama trejt aaf nao controvers euver de Amerikaanse marinebasis op Okinawa.
De Ierste Kamer nump, mit 'n mierderheid van CDA, VVD, ChristenUnie en SGP, e wètsveursjtil aan wat krake geit verbeie. De wèt zal normaal gesjpraoke op 1 oktober ingaon.
De Duutsje boondspresident Horst Köhler trejt aaf nao commotie róndj ómstrejje oetsjpraoke euver de Duutsje laegerinzat in Kunduz (Afghanistan).
Nao oetgebreid óngerzeuk concludeert Zuud-Korea dat 't zinke van e marinesjeep in miert dit jaor 't werk waor van 'ne Naord-Koreaansen torpedo en dreig mit maotraegele. Naord-Korea óntkèntj dit en dreig ziene zujerbuur mit oorlog.
Sjtaatssecretair Jack de Vries (CDA) trejt aaf nao e sekssjendal.
Gordon Brown (Arbeiderspartij) trejt trök es premier vaan 't Vereineg Keuninkriek en dreug daomèt de mach euver aon 'n coalitieregering vaan Conservatieve en Liberaol Democraote mèt David Cameron es hoof.
Ex-minister Hans Dijkstal (VVD) sjtörf op 67-jäörige laeftied.
Bij de Britse parlemintsverkezinge haolt gein vaan de partije 'n mierderheid, veur 't iers sinds 1974. De derde partij, de Liberaol Democraote, haolt evels neet zoeväöl zetele es verwach.
President Barack Obama óngertaekentj 'n wèt die hervörming van 't gezóndjheidssjtèlsel mót bringe. Dees wèt waor tiejens zien verkezingscampagne e sjtekpaerdje van Obama.
Ouch PvdA-leismaan Wouter Bos kundeg aon de Nederlandse politiek te goon verlaote. Job Cohen, tot daan börgemeister vaan Amsterdam, stèlt ziech kandidaot es opvolger en lègk zie börgemeistersjap daoveur neer.
't Kabinet-Balkenende IV vilt naodat e gesjil tösse coalitiepartieje CDA en PvdA euver de NATO-missie in Uruzgan neet opgelos kèn waere.
2008
Barack Obama verkaoze töt presidaent van de VS.
D'r Belzje köning weigert 't oontsjlaag van Yves Leterme en sjtèlt vör de communautair kwesties 'ne raod van driej Welsje wieze aan, oeë-oonder d'r minister-presidaent van de Duutsjtalige Gemeensjap.
Geert Wilders miengt dat Nederland en Vlaanderen èèn laand mótte vorme en ijvert vör 'n referendum dao-över.
Thijs Wöltgens is overlede. E waoërt 64 jaor.
Geert Wilders publiceert ziene film Fitna en vrögt 'n kamerdebat över 't oonderwaerp.
Leterme I kriet 't vertroewe van 'n federaal parlemaent. Kartelpartner van de CD&V, partiej van Leterme, NV-A sjtèmt mèt vief - i.p.v. veer wie de Volkskrant dizze mörge al wis te melde - sjtèmme väör en èng sjtèm, d'r väörzitter van de partiej, taege.
De mieërderhèèdspartieje haant 'n akkaoërd. De NV-A beraadsjlaagt nog of ze de regering gèèt sjteune. De sjtaotshervörming is versjaove nao juli.
De Verenigde Naties vraoge dat 't Minderhedeverdrag geratificeerd wert en dat ooch de resoluties m.b.t. discriminatie van d'r Raod van Europa en dör dizze Raod erkaande NGO's, zoewie de IOMTBM, opgevolgd werre.
D'r Servische presidaent Koštunica traejt aaf nao ooneenighèèd övver wie mèt de oonafhankelekhèèd va Kosovo dènt te waeëre ömgegange. In mei zeunt nuuj verkiezinge.
Nederland erkènt Kosovo.
In Ruslandj waere presidentsverkezinge gehawwe. De zittende premier Dmitri Medvedev wèntj, wie vanteväöre verwach.
Yves Leterme, dae gister oontsjlaage is oet 't ziekehoes, zèt 'n filmke op 't internet oeë-in e zieng "bekieëring" töt 'n gematigder polletieke koers oet de deuk dèèt. Ooch in 't Fraans.
Dzodinka
't Dzodinka is 'n Niger-Congospraok die gekaldj wuuertj in Kameroen en Nigeria. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 2.600 luuj (2010) in Kameroen en det aantaal nump toe. De ISO 639-3 code van 't Dzodinka is add.
Anger name veur 't Dzodinka zeen Adere, Adiri, Arderi, Dzodzinka en Lidzonka.
In Kameroen wuuertj de spraok door alle laeftieje gekaldj inne Naordwèstelike Regio, in 't distrik Dona-Mantung, in 't uterste naorde van 't Nwa-subdistrik, in 't dörpke Adere. De spraekers besjoewe zichzelf es etnisch Mfumte; ze zeen euverwaegendj kristelik of hangen e traditioneel geluif aan.
In Nigeria wuuertj de spraok gekaldj inne Taraba-staot, Sardauna LGA. 't Guuef dao ei dörp wo me Dzodinka kaltj, oppe grens mit Kameroen.
De spraok wuuertj neet gesjreve. 't Dzodinka is anges es 't Adele van Ghana en Togo.
Damme (speel)
Damme is e bordspeel. 't Bord besteit oet 100 vekskes, die me veljer neump, in 10 rieje van 10, wobie de veljer aafwusselendj wit en zwart zeen. Me speeltj mit damsjieve; dit zeen rónj sjieve (meistes van hout). Veur 't speel broek me 20 witte en 20 zwarte damsjiever.
De damsjieve moog me allein sjuuns nao veur bewaege; wen me 'nen angere stein huitj, moog me waal trögkgaon. Houwe haet ummer de veurrank euver anger zatte. Wen me 'n dam haet, haet dees ouch de veurrank mit houwe euver eventueel anger stein die ouch kinne houwe.
Wen me anen euverkantj kump mit 'ne stein dae dus neet wiejer kan, mót me 'nen angere stein baovenop dem zètte en zoea krieg me 'n dam. Dees dam kan me de ganse lien sjuuns doorsjuve.
Barnsjtèè
thumb|right|250px|Barnsjtèè mèt ingesjlaoëte insect
Sebastopol
thumb|right|De promenade van Sebastopol mit 't stadsilhouet Sebastopol (Rössisch: Севасто́поль, Savastopol; Oekraïens: Севасто́поль, Sevastopol; Krim-Tataars: Акъяр, Aqyar; Greeks: Σεβαστούπολη, Sevastoupoli) is 'n stad op 't schiereiland de Krim, direk aan de Zwarte Zieë en op de oetluipers van 't Krimgebergte. Saer de Rössische annexatie van det schiereiland in 2014, haet ouk de stad einen betwiste status. De stad behuurt vólges Rösland tot de Rössische Federatie en haet status van 'n federaal stad. Zoeën functie haet zie ouk wie zeej nog de facto ónderdeil waas van de Oekraïne. Wichtig en van militair belang is de marinebasis, wao de Rössische Zwarte Zieëvlaot is gevestig.
Barnsjtèè
Barnsjtèè is 'ne fossiele hars van prehistorische naoldbeum, Pinus succinifera. Dizze hars is miljoeëne jaore gelaeje oet de beum gedröpd en doarnao versjtèngd. Barnsjtèè sjtamt dus oet 't Paleozoïcum bies an 't Quartair. Barnsjtèè is waermgael bies doonkerroeëjd va kleur. De sjönste zeunt dörzichtig.
Mineralogisch bezieë haat barnsjtèè 'n amorf sjtructuur. 't Is vrie zacht, de haelheed bedrègt 2-2,5.
Etymologie
De Grieke neumde d'r sjtèè ηλεκτρον (élektron). Ze oontdèkde dat es me över d'r sjtèè vrieft mèt 'n zachte vacht, dat d'r barnsjtèè daonao klèng dinger aa-trèkt. Allewiel neum v'r dat versjiensel sjtatische elektricitèèt. Os waoërd elektricitèèt is aafgeleid van 't Griekse waoërd vör barnsjtèè.
Winplaatsj
90% van d'r barnsjtèè wert gewonne in Samland, bie Kaliningrad in d'r Russische Oblast Kaliningrad.
Gebroek
D'r barnsjtèè is èng van de organisch oontsjtande halfedelsjtèng, wie ooch d'r parel, en wert al saer de prehistorie gebroekd in seerraode allerhaand. Barnsjtèè how in de prehistorie 'n groeëte ruulwaeërd. Versjèjje barsjtèèroutes zeunt bekaand die van Noord-Oost Europa nao Zuid en West Europa veurde.
Manitoba
thumb|De ligking van Manitoba in Canada. Manitoba is 'n pervinsje in 't centraal-zuje van Canada mit 'n oppervlakdje van 647.797 km². Die is in 1870 bestaetig es de viefdje pervinsje van Canada. 't Bevolkingsaantal ligk taenge de 1,4 miljoen (2020). Manitoba is de oeastelikste prairiepervinsje van 't landj.
De provinciaal houfstad enne grótste stad is Winnipeg. Anger wichtige plaatse zeen Brandon, Dauphin, Thompson, Protage la Prairie, Flin Flon en Churchill. In 't wèste grens Manitoba ane pervinsje Saskatchewan en in 't oeaste Ontario.
Manitoba steit bekandj veur 't hoeag aantal aan maere; zeutwater bedèk zoeaget 14% vanne gróndjoppervlakdje. De grótste twieë maere zeen 't Winnipegmaer en 't Manitobamaer. Groeate reveer die door Manitoba stroume zeen de Red, de Assiniboine, de Winnipeg, de Nelson enne Churchill.
't Klimaat det in Manitoba hieërsj is kinmirkendj veur e naordelik continentaal gebied, mit hieël kaaj wintjers en werm zomers. 't Zujelik deil krieg de meiste raenge, veural in 't veurjaor. Inne zomer is 't hie dökker naetsig en dónderstörm zeen algemein.
De ikkenomie vanne pervinsje drejtj veural op landjboew en 't haje van vieë. De meis-verboewdje gewasse zeen vlas en graan. Boete de verwirking van landjboewprodukte maak m'n onnag moeater- en vlegeróngerdeil en duit m'n aan mienboew.
Thanksgiving
thumb|The First Thanksgiving door [[Jean Louis Gerome Ferris.]] Thanksgiving ("dankzegkingsdaag") is 'ne nasjenale feesdaag in de Vereinigde Sjtaote en Canada. Traditionelerwies is dit d'n daag worop dank weurt oetgesjpraoke veur d'n ougs en veur allerhenj anger gooj dinger. In de Vereinigde Sjtaote weurt dezen daag gevierd op de veerde dónderdig in november; in Canada, wo d'n ougs eerder in 't jaor vilt, weurt 't op d'n twèdde maondig in oktober gevierd.
Thanksgiving weurt gevierd mit de ganse femielie; döks ligk me grote aafsjtenj aaf veur biejein te kinne zeen. Ómdet 't in de Vereinigde Sjtaote altied op 'nen dónderdig vilt is 't meistes ouch zo det werknummers ouch vriedigs vrie kriege, wodoor 'n femieliereünie veer daag doert. 't Aete sjpeelt 'n centraal rol: traditionelerwies èt me kalkoen, wodoor luuj ouch waal spraeke van Turkey Day ("kalkoendaag").
De Amerikaanse traditie associeert de feesdaag mit e fees det door de Pelgrimvaders waerde gevierd in 1621 toe zie in Plymouth 'n nederzètting hajje gesjtich.
E groot deil van de oorsjprunkelike, inheimse Indiane in Amerika zeen de feesdaag neet es 'nen daag óm dankbaar te zeen, mer eerder es 'ne rouwdaag. Vanaaf daen tied begós 't procès worin zie häör landj verlore en de bevolking aafnoom.
Ophaovenermeule
thumb|250px|right| De Ophaovenermeule De Ophaovenermeule is gelaege in 't veurmalige gelieknamige dörp Ophaove, dat noe 'n wiek vörmp in 't sjtadsdeil Zitterd, gemeinte Zittert-Gelaen. De meule haet 'n middesjlaagraad mèt 'n middellien van 5,92 maeter en is gesitueerd op de lènker oever van de Gelaenbaek aan de randj van 't sjtadspark. 't Hujige 2-laogs U-vörmig meulegeboew dateert oet 1716.
Historie
De gesjiedenis van de meule geit trök pès in 1348 toen de meule beheuërde tot 't leëngood van de heëre van Valkeberg die teves de heëre van Zitterd ware en later door de hertoge van Gulik. Dees heëre oefende 't meulebanrech oet in Zitterd. De eësjte vermelding is ein akte van 10 juni 1406. In daen tied waas de meule 'n graanmeule die óngerdeil waas van de d'r taengeneuver gelaege Ophaovenerhaof. Later woort de meule gebruuk es aoliemeule. In de zöstieënde eëuw zint de Ophaovenerhaof en de meule in beheër van de femilie Dobbelstein. Vanaaf 1627 woort de meule versjillende keëre verpach.
In 1798 woorte de hertogelike gojere door de Franse in besjlaag genómme en in 1805 aopebaar verkoch. Eigenaer woort Jan Baptist Strijbos oet Zitterd, dae de meule, nao de opheffing van 't middeleëuwse banrech, leet ómboewe van aoliemeule tot kaoremeule. Taenge deze ómboew kaom de eigenaer van de banmeule aan de Meulebaek in Zitterd, Jan Willem Engelen, in 't gewaer, aangezeen hae claimde dat allein zien meule van awtshaer 't rech haw óm graan te male. In 1811 wees 't gerech de aansjprake van Engelen aaf aangezeen volges de gewiezigde Franse wètgaeving jedere börger 't rech hèj óm 'n graanmeule te bedrieve, des dat hae de vergunning hèj óm van ein besjtaonde waterluip gebruuk te make. Latere eigenaere woorte de Zittesje dokter Kribs en nao häöm Jan Hubert Nijssen, doe ouch al eigenaer van de Zittesje banmeule. Door zien huwelik mèt n dochter van Nijssen woort Jacob Gustaaf Laudy de volgende eigenaer.
In de 1860-er jaore woorte 'n aantal verbaeteringe aangebrach en kroog de meule 'n middesjlaagraad wovan de middellien 5,16 maeter en de breite 0,82 maeter bedroog. In 1893 woort 't waterraad en de waterwerke aan de meule vernuujd. D'r woort, veur 't bereike van ein groater vermoge, 'n nuuj houte waterraad aangebrach mèt 'ne middellien van 5,32 mater en 'n breite van 1,25 maeter. In 1908 woort 't waterraad vervange door 'n iezere middeslaagraad mèt 'ne middellien van 5,90 maeter en 'n breite van 1,20 maeter en 't houte gangwerk mèt de maalsjtool door 'n geetiezere constructie. In 1912 volgde 'ne herboew van 't hoes en de sjuur mèt houtzaegerie.
Restauraties
Nao de Tweëde Waereldaorlog woort d'r net völ meë mèt de meule gemale. In 1949 woort ze waal nog gerestaureerd, mèr es gevolg van sjtilsjtand en nernaolessiging ging de sjtaat van de meule weer sjnel achteroet. De lètste eigenaer dae 't beroep van meulenaer op de Ophaovenermeule oetoefende waas August Laudy. In 1955 woort de meule sjtilgelag. Eindj 1973 besjloot de sjtichting Jacob Kritzraedt tot aankoup van de Ophaovenermeule, wonao 'n oetgebreijde restauratie volgde die in 1976 woort voltoajd. Zoa is d'r van de meules in 't awwe Zitterd tenminste ein bewaard gebleve. Nao 'n gesjlaagde tweëde restauratie in 1998 is ouch 't meulegedeilte weer heëlemaol bedriefsklaor gemaak en kènt de meule weer es vanawts drèje, aangedreve door de krach van de Gelaenbaek.
Allewiel is d’r in 't meulegeboew 'n restaurant gevestigd.
In 2003 is de meule es waterkrachcentrale gaon functionere veur opwèkking van natuursjtroam en levert ze 'n continu vermoge van 19 kW aan 't electriciteitsnèt.
Vieftiende iew
veertiende iew -- vieftiende iew -- zèstiende iew
De vieftiende iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1401 tot en mèt 1500. In de westerse historie is dit de lèste iew vaan de middeliewe. De groete besjavinge vaan de wereld stoonte nog neet allemaol mètein in verbinding, meh door diverse westerse oontdèkkingsreize kaom dao snel veraandering in. In Europa waor dit ouch d'n tied vaan groete sociaol en geopolitieke veraanderinge: rieke die de middeliewe hadde bepaold, verdwene, en staote die de Vreugmodernen Tied zouw bepaole kaome op. De mach vaan adel en kèrk leep wijer trök, dewijl de groete voorste en de börgerij ummer belaankrieker woorte.
Oontdèkkingsreize
thumb|Wereldkaart oet 1502, verwèrk alle informatie die de Portugese en Spaonse oontdèkkingsreize oet de veurbijen iew hadde opgeleverd. Oontdèkkinge zien vaanoet Europees perspectief wienie neet expliciet aanders gezag.
Religie
thumb|Debat op 't Concilie vaan Konstanz.
Kunste
thumb|'t Lam Gaods, vaan de breurs Van Eyck.
Ruimtepuin
thumb|right|150px|Ruimtepuin in 'n lieg baon (tot 200 km thumb|right|150px|Ruimtepuin in 'n geostationair baon Ruimtepuin is puin in de ruimte, boete d'n dampkrink, wat door de mins is gemaak. 't Kin variëre in gruutde vaan verfsjèlferkes of metaoldeilkes tot satellietoonderdeile wie buitsjes en veerkes tot gaanse, oafgedaankte satelliete/kunsmaone en rakèttrappe. Ouch dröppels metaolechtege keulvloeistof vaan RORSAT-satelliete die gebruuk make van kernenergie en clusters vaan klein naojes koume veur. Umtot de baone vaan väöl ruimtevaartuige euverlappe is de kans op botsinge neet oonwoersjienelek.
Oontstoon
De mieste deilkes die me aontröf in de ruimte roond de Eerd zien zoegenaomde micro-meteoriete. Dees deilkes zien oonstande bij de vörming vaan 't zonnestèlsel, deilkes oet de interplanetair stöbwolk, en restante vaan komete. Bij lanceringe vaan rakètte koume evels ouch väöl deilkes in de ruimte. Dit varieert vaan verfsjèlferkes en metaoldeilkes tot gaanse rakèttrappe en (oeteindelek) neet mie gebruukte satelliete.
Bij RORSAT-satelliete die de Russe gebruke um radarsignale te monitore, woort gebruuk gemaak van kernenergie es energiebron. Es zoe'ne satelliet boete bedrief raakde, moos de 'kerncentrale' in 'n hoeger baon gesjote weure. Dit góng miestal good, mer soms oontsnapde get keulvloeistof. Dees keulvloejstof is metaolechteg, en dröppels vaan 5,5 cm groet bevinde ziech nog steeds in 'n baon um de Eerd.