cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Clovis I
In 500 versloog t'r de Bourgondiërs en in 507 de Visigotische keuning Alaric II inne Slaag van Vouillé; daomit brach t'r gans Gallië, det vanaaf den Frankriek is gaon heite, ónger zie gezag. Ziene status woort nammieë vergruuetj doordet t'r van keizer Anastasius, dae haopdje óm 'm es bóndjgenoeat te winne inne stried taenge de Ostrogote, 'nen diadeem en 'ne mantjel kreeg gegaove, det 'm ouch inne ouge vanne Gallo-Romeinse óngerdane 'n zeker legitimiteit versjafdje. OEtènjelik vool in 510 ouch 't litste ónaafhenkelik Frankisch keuningshoes, 't Kölsje, in zien henj, naodet t'r door intriges 'nen opstandj wós te waeg te bringe, woring d'n aje keuning door zienen eige zoon woort vermaordj.
Naodet Clovis I stórf woort 't Frankisch Riek, nao 't Salisch rech, verdeildj ónger zien mennelike naokómmelinge: Theuderik I (Austrasië, Reims), Chlodomer (Orléans), Childebert I (Peries) en Chlotarius I (Neustrië, Soissons).
Yves Leterme
Yves Leterme (Wervik, 6 oktober 1960) is 'ne Vlaomse politicus veur 't CD&V. Vaan november 2009 tot december 2011 waor heer premier vaan 't Belsj, sinds aprèl 2010 demissionair. Daoveur waor heer vaan 20 juli 2004 tot 26 juni 2007 minister-president vaan 't gewes Vlaondere.
Leve
Heer woort gebore in 't stedsje Wervik in zuielek Wes-Vlaondere, es zoon vaan 'ne Waolse pa en 'n Vlaomse ma. Heer brach zien jäög door in 't naoberdörp Zillebeke, 'n deilgemeinte vaan Ieper.
Sjaol
Leterme volgde tösse 1972 en 1973 de Latiens-Griekse humanoria aon 't Sint-Vituscolleesj in Ieper. Daonao studeerden 'r iers aon de KULAK boe 'r in 1981 't diploma haolde vaan kandidaot in de Rechte. In 1983 stapden 'r euver nao de RUG (noe Universiteit Gent), boe heer de bölle haolde vaan kandidaot in de Politieke Weitesjappe en licentiaot in de Rechte (1984). In 't zelfde jaor haolden 'r in Nice 't diploma vaan 't Internationaal Studiecentrum veur Federalisme. Oetindelek haolden 'r aon de RUG in 1985 nog 't diploma vaan licenciaot in de Besteurswetensjappe (management vaan de non-profitsector).
Politieke carrièr
Wie Leterme ziech ouch begós te engagere in 't plaotselek jäögbeleid vaan Ieper woort 'r in 1983 gekoze tot veurzitter vaan de CVP-jóngere in Ieper.
Daonao maakden 'r 'n politieke bliksemcarrièr:
Leterme woort daonao auditeur bij de Rekenhof (1987-1989), meh bleef actief in de politiek es nationaal oonderveurzitter vaan de CVP-jóngere. Oetindelek woort heer in 1988 aofdeilingsveurzitter vaan de Ieperse CVP (tot 1991). In februari 1989 woort 'r adjunk-nationaal-secretair in 't nationaal CVP-secretariaot in Breusel. Vaan december 1991 tot december 1992 waor 'r dao sikkertaris vaan.
Heer woort noe veur vief jaor administrateur bij 't Europees Parlemint (december 1992 - mei 1997), meh op 't zelfde momint bleef 'r actief in de plaotseleke Ieperse politiek. Vaan januari 1995 tot januari 2001 waor 'r sjepe in dees stad.
Op 4 juni 1997 volgden 'r Paul Breyne op es federale volksvertegewoordeger, wie deze lèste aongestèld woort es Wes-Vlaamse provinciegouverneur. Leterme woort op 13 juni 1999 direk gekoze es CVP-volksvertegewoordeger in 't Federaal Parlemint. Op 11 januari 2001 woort heer gekoze tot veurzitter vaan de CD&V-kamerfractie (de CVP hèt sinds 2001 CD&V). Heer bleef dit tot mei 2003. Bij de volgende verkezinge woort heer obbenuits tot volksvertegewoordeger gekoze (tot 5 juli 2004).
Op 27 juni 2003 woort 'r gekoze tot veurzitter vaan de CD&V, naotot ziene veurgenger Stefaan de Clerck waor opgestap nao de teleurstèllenden oetslaag bij de federaal verkezinge vaan 18 mei 2003. Heer profileerde CD&V es e "positief alternatief" en vatde zie program same oonder de neumer "Geer verdeent mie respek". Heer bleef in die functie tot 20 juli 2004.
Op 14 februari 2004 brach heer 'n liesverbinding mèt de N-VA tot stand, bekind es 't Valentienskartel. Dit kartel won de gewesteleke en Europese verkezinge vaan 13 juni 2004. Dao-op stapden 'r op 13 juni 2004 vaan 't federaal nao 't gewestelek Vlaoms parlemint euver.
Nao 'n korte informatie vörmden 'r 'n nui Vlaomse regering. Vaan 22 juli 2004 tot 26 juni 2007 waor Leterme minister-president vaan Vlaondere. Jo Vandeurzen volgden 'm op es nuie veurzitter vaan de CD&V. Heer woort populair es Minister-President mèt de slogan "good bestuur". Op 10 juni wón heer de federaal verkezinge.
Op 10 juni 2007 wón 'r de federaal verkezinge mèt 796.521 veurkäörstumme. Oondaanks ieder beloftes zaot heer zien ambstermijn neet oet en had heer al veur de verkezinge oontslaag genome es premier. Op 15 juli 2007 woort heer tot informateur beneump veur 'n nui federaal regering te vörme. De oonderhandelinge tösse versjèllende Vlaomse en Waolse partije, die plaotsvoonte op Kestiel Hertoginnedaal, leide oetindelek tot niks, zoetot Leterme op 23 augustus 2007 zienen opdrach aon de Keuning trökgaof.
Naotot 't N-VA, kartelpartij vaan 't CD&V, es einige neet akkaord góng mèt 't op taofel ligkend akkoord, stèlde Leterme 'n ultimatum wat, veur wat de communautair kwesties aongóng, alles bespreekbaar mós make. Dao góng de Waolse CDH neet mèt akkaord en Leterme gaof z'n formatie dao-op op 1 december 2007 trök aon d'n Keuning.
Op 22 december 2008 accepteerde de keuning 't oontslaag van de ganse regering, naotot serieus aantijginge kaome tot dees heet geprobeerd 't Hof van Beroep te beïnvloede in 'n oetspraok euver de onrechtmaotegheid vaan de verkoup vaan Fortis aon de Franse baank BNP Paribas.
Op 25 november 2009 lègk 'r obbenuits d'n eid aof es premier naotot ziene veurgenger Herman van Rompuy d'n iersten Europese president is gewore. Dit kabinèt-Leterme II vèlt op 22 aprèl 2010 es me nao maonde oonderhandele gein oplossing heet gevoonde veur de kwestie roond 't keesdistrik Brussel-Halle-Vilvoorde. Doortot oonderhandelinge euver 'n nui regering quasi indeloes doorgónge (oetindelek 541 daog), heel zien regering de facto häör mandaot. Zoe mós ze begroetinge opstèlle veur 2011 en bekans ouch 2012, en versjèllende boetelandse kwesties (wie de NATO-interventie in Libië) behandele.
Haafweeg september 2011 maakde Leterme bekind in deens te trejje vaan de OESO, en wel te lèste zoe gaw es de nui regering zouw zitte. Op 7 december, daogs nao zien aoftrejje, beneumde de Keuning häöm tot Minister vaan Staot.
Privé
Yves Leterme is getrojd mèt Sofie Haesen. Ze höbbe drei kinder: Matthias, Thomas en Julie.
Controverse
Leterme maakde naom es 'ne sterk pro-Vlaomse politicus. In die kwaliteit deeg heer controversieel oetspraoke. p 17 augustus 2006 merkden 'r in 'n interview mèt de Franse gezèt Libération op tot de Franse "zoe te zien geistelek neet in staot [waore] Nederlands te liere". Dit brach väöl protes teweeg, veural oonder de inwoeners vaan Breusel en zien randgemeindes, boe de oetspraok (die verband heel mèt faciliteite veur Franstaolege in de gemeintes roond Breusel) tege geriech waor. Olivier Maingain, 'ne Franstaolege Breuselse politicus en veurmaan vaan de radicaol FDF, deende zelfs 'n klach in weges racisme. Die woort vervolges geseponeerd.
'n Ander incidint wat koed blood maakde waor 'n groete fout in 'n interview op 21 juli 2007. D'r Franstaolege journalis Christophe Deborsu vroog 'm wat op deen daag, de Belzje nationale fiesdag, herdach woort gaof 'r e verkierd antwoord en wie häöm tenao gevraog woort e stökske oet 't Brabançonne te zinge zètden 'r zelfs de Marseillaise in, 't Frans volksleed. Achteraof booj heer daoveur zien excuses aon, meh allein in 't Nederlands; heer weigerde zelfs expliciet ziech ouch in 't Frans te veroontsjöldege.
Bron
Dit artikel is gooddeils vertaold oet 't corresponderend Nederlands Wikipedia-artikel.
Posalveolaar
'ne Palato-alveolaar, alveo-palataal of postalveolaar is 'ne klank dae gevörmp weurt door de tóng örges tösje 't hel gehiemelte en de tandjkasse te plaatse. 't Resultaat is meistal 'n affricaat of fricatief: /tj/, /ts/, /tsj/, /dj/, /dz/ en /dzj/, /sj/ of /zj/. De officieel symbole hieveur sjtaon in 't Internationaal Fonetisch Alfabet. /s/ en /z/ zien alveolaar fricatieve.
't Limburgs kent ónger de Panninger Linie mie palato-alveolare fricatieve es 't Nederlands: stad - sjtad, zwaard > sjwaert, zwaan > zjwaan.
Sogndal
thumb|De ligking van Sogndal in de pervincie Sogn og Fjordane. Sogndal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 6.836 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 745,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 9,2. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1420.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Cookeilenj
De Cookeilenj (in 't Cookeilandj-Maori: Kūki 'Āirani) zeen 'n arsjipel van viefteen eilenj in 't zujelik deil van de Groten Oceaan. De Cookeilenj zeen, juus wie Tokelau en Niue, 'n autonoom parlementair democratie in vriej associatie mit Nuuj-Zeelandj. De viefteen eilenj in de Groten Oceaan höbben 'n totaal landjoppervlakde van 240 km²; de exclusieve economische zone (EEZ) is mit 1.800.000 km² aevel 7.500 keer grótter.
De grótste populatie aan inwoners concentreert zich op 't eilandj Rarotonga (14.153 inwoners in 2006), wo zich ouch de internasjenaal lóchhave bevindj. Boete de Cookeilenj wone in Nuuj-Zeelandj zelf ouch zón 58.000 luuj die zówwe aafsjtamme oet de Cookeilenj. Óndanks det alle inwoners van de Cookeilenj officieel inwoners zeen van Nuuj-Zeelandj, höbbe ze 'n eige sjtatus es Cookeilenjer. Deze sjtatus weurt neet aan edere Nuuj-Zeelenjer gegaeve.
Mit meer es 90.000 bezeukers in 2006 is toerisme de wichtigste industrie van 't landj. Wied veur offshorebanking, de parelindustrie en de fruitexport.
Amazonas (Brazilië)
Amazonas is 'ne staot vaan Brazilië. Heer maak deil oet vaan de regio Noord (Norte). De staot daank ziene naom aon de revier de Amazone, die door de staot struimp, zoewie vaan 't Amazonegebeed, boe gans de staot oonder vèlt. Amazonas grens mèt de klok mèt aon Venezuela, Roraima, Pará, Mato Grosso, Rondônia, Acre, Peru en Colombia. Mèt 'n oppervlaakde vaan mier es oonderhaaf mieljoen km² is 't de groetste staot vaan Brazilië; es oonaofhenkelek land zouw 't bij de twinteg groetste vaan de wereld hure. De staot is dunbevolk; de bevolking concentreert ziech veur e groet deil in de hoofstad Manaus. Verspreid door Amazonas vint me evels ouch diverse nederzèttinge vaan inheimse volker. Amazonas maakde veurheer deil oet vaan Pará; sinds 1889 is 't 'nen apaarte staot.
Eëtenake
thumb|250px|right|Haof in kundersjtein in Eëtenake Eëtenake (ouch Aetenake) (Nederlands: Etenaken) is 'n naobersjap of gehuch van Wielder (Wijlre) in de gemengte Gölpe-Wittem in Zuid Limburg. 't Gehuch is op d'r daag van huuij aan Wielder vasgegreuijd. Waal sjtunt d'r witte plaatsjnaamborde.
Amazonas (Brazilië)
Fysische geografie
Mèt zien enorm oppervlak is Amazonas mier es 37 kier zoe groet wie Nederland (zelfs es me 't water bij de oppervlaakde vaan Nederland rekent) en e bitteke groeter es Mongolië. Ouch is 't de negende groetste subnationaol verdeiling (staot, provincie, deilrippubliek, territorium etc.) vaan n'importe welk land op de wereld, get kleinder es Alaska meh groeter es Quebec en zelfs al twie'nhaaf kier zoe groet wie Texas.
Wat reliëf betröf is Amazonas rillatief vlaak: 85% vaan zien oppervlak ligk lieger es hoonderd meter bove zieniveau. Dit is in groete deile vaan 't Amazone-struimgebeed 't geval en maak tot alle reviere oet hoeger gelege deile nao de Amazone touw loupe. 't Maag daorum neet verbaze tot 't reliëf veural oplöp aon de ran vaan 't gebeed, veural in 't noorde bij de grens mèt Venezuela. Dao vint me oonder mie de Pico da Neblina, mèt 2995 m 't hoegste punt vaan de staot, en de Serra do Aracá.
Eëtenake
In 1840 besjtóng Eëtenake oet 65 hoezer, gelaege aan en um d'r groeëte waeg tösje Sjtröch, Sjoeënbrón en Wielder. Aan de uuëverkant van 't sjpaor liekt Vrómmerig. Alle waeg, die van dizze kant richting sjpaor loupe, kómme vanaaf 't plateau van Gen Berg (Ubaghsberg), Elkerao (Elkenrade) en IJzerhei (Eyserheide). D'r Vrakelberg en d'r Rensberg zunt huuëgtes van rónd de 170 meter baove AP. In de buurt van Aetenake verendere die waeg in haol waeg. 'ne Bekinde naam is de Klapsjtraot. Aan d'r uuëverkant van deze waeg sjteit e groeët waegkruuts mèt 'ne gekroeënde Christus taege 'n boerderie d´r Aetenaker Haof. Bezeenswaedig zint 'n aantal mergele en häöf en hoezer. Ouch Kundersjtein es boewmateriaal kump vuuër. Tot in de jaore 90 van d'r vurrige ieëw haw 't gehuch nog 'ne eige winkel, sjlechterie, sjoonsmaeker en tummerbedrief. Allewiel mótte de luuj nao Wielder of nao Sjin veur de waar. Parallel aan d'r groeëte waeg sjtruimp de Guuël.
Amazonas (Brazilië)
Fysische geografie
Alle reviere boete de Amazone zelf die door de staot loupe zien (oetindelek) zijtek vaan de Amazone. De veurnaomste zien (in stroumaofwaartse volgorde vaan samekoms) de Japurá, de Rio Negro, de Madeira, de Uatumã en de Nhamundá (op de grens mèt Pará). In Brazilië, zeker hei in de staot, weurt 't deil vaan de Amazone tot aon de samekoms mèt de Rio Negro (bij Manaus) de Solimões geneump. In de staot zien diverse mere, zoewel natuurleke lagunes es stouwmere aongelag veur de elektriciteitsveurziening. 't Groetste meer is e naomloes meer in de Uatumã, aongelag veur de waterkrachcentraal vaan Balbina.
't Klimaot is Amazonas is tropisch; 't groetste deil vaan de staot vèlt oonder 't Af-klimaot (regewoudklimaot), wat inhèlt tot gans 't jaor hoeg temperature heerse en in alle maonde väöl rege vèlt. Deile vaan 't zuie valle evels oonder 't moessonklimaot (Am), wat kump doortot in minstens eine maond minder es 60 mm neerslaag vèlt. Toch is tropisch bos euveral in de staot de natuurleke vegetatie. Ouch vèlt in de ganse staot, ouch 't Af-gebeed, e regesezoen en e rillatief druug sezoen te oondersjeie. 't Druugsezoen löp vaan ind juni tot begin november.
't Euvergroet deil vaan de staot is nog ummer mèt bos bedèk. Diverse deile zien expliciet besjermp es nationaol park of op subnationaol niveau es staotspark. Parke gief 't roond de Pico da Neblina en in de Serra do Aracá; wijer parke zien 't Nationaol Park Jaú, 't Staotspark Rio Negro Noord, de Anavilhanas, 't Staotspark Matupiri, 't Nationaol Park Campos Amazônicos en Juruena. Op versjèllende plaotse in de staot weurt 't bos en 't leve drin bedreig, neet allein door illegaol oontbossing meh ouch door de bouw vaan waterkrachcentrales, die 't ecosysteem in 'n revier en op 't oonder water gezat land irnsteg kinne versteure.
Politiek
Wie alle staote vaan Brazilië heet Amazonas 'n eige parlemint. 't Sjik wijers ach parlementariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. Gouverneur vaan de staot is anno 2016 José Melo de Oliveira vaan de centrumrechse PROS.
Amazonas is in 62 gemeintes verdeild, die veur statistische doele zien gegrópperd in 13 microregio's en veer microregio's. Wie in Brazilië gebrukelek, bestoon gemeintes doorgoons oet mierder plaotse en höbbe ze 'n aonzeenlek aontal inwoeners (es regel mier es 10.000). In 't dunbevolk Amazonas zörg dit deveur tot gemeintes enorm groete oppervlaakdes besloon. De gemeinte mèt 't groetste oppervlak, Barcelos, is mèt 122.476 km² veer kier zoe groet wie Nederland, en de twiede groetste gemeinte vaan 't land. Nao inwoeners gemete is Manaus (twie miljoen lui ofwel de hèlf vaan alle amazonenses) wiedoet de groetste gemeinte vaan de staot; de twiede gemeinte, Parintins, heet aamper 112.000 inwoeners. Itacoatiara en Manacapuru, de nommers drei en veer, höbbe anno 2016 zjus gein 100.000 inwoeners.
Bevolking
De bevolking vaan Amazonas góng in 2016, volgens sjattinge vaan 't Braziliaans bureau veur de statistiek (IBGE), de grens vaan veer miljoen euver. Vaan die lui woent oongeveer de hèlf in Manaus (zuug bove). De res woent euver 't algemein op 't platteland, soms tot deep in 't oerwoud. De bevolkssamestèlling is aanders es in de res vaan 't land.
Etnische gróppe
De pardos (mestieze, mulatte en aander lui vaan gemingk blood) zien mèt 68,98% (volkstèlling 2010) dominanter es lendelek. De blaanke zien mèt 21,21%, de negers mèt mer 4,09%. 4,80% vaan de bevolking is indiaon; dit maak Amazonas eine vaan de wienege staote boe de inheimse bevolking 'n numeriek significante gróp is. Aziaote zien met 0,91%. Me moot heibij aonteikene tot 'ras' in de Braziliaanse volkstèlling e subjectief begrip is, wat d'n oondervraogde zelfs moot opgeve; ouch de lui die ziech es 'blaank' of 'zwart' verstoon höbbe dèks gemingde veurawwers.
De inheimse bevolking leef veural deep in 't oerwoud, wied eweg vaan de groetsjaolege plantages. De leefwijs vaan de diverse inheimse volker versjèlt radicaol: sommege leve in verwestersde dörpkes, aandere zien nog zoe good wie gans vaan de moderne wereld geïsoleerd. Ouch etnisch zien ze neet homogeen; de volker in Amazonas hure bij zier versjèllende taolgróppe (zuug direk oonder). In de gemeinte São Gabriel da Cachoeira, in 't uterste noordweste vaan de staot, is 74% vaan de bevolking inheims, 'n aondeil wat me nörges anders in 't land haolt.
Taol
Ouch in Amazonas sprik de groete mierderheid vaan de lui Portugees, en wie in de res vaan de regio Norte geit 't hei um 't Noord-Braziliaans Portugees dialek. Dit dialek versjèlt neet hendeg vaan de Braziliaans Portugese standaardtaol; 't is hoegoet nog e bitteke 'correkter' (d.w.z. mie volgens de strenger, nog op Portugal geriechde norme boe me ziech in 't land vreuger aon heel).
Keltische harp
thumb|150px|Keltische harp of Sjotse clàrsach gemakd in de westeleke Highlands ca. 1400 n.chr. wert bewaard in Museum of Scotland en is èng van de driej bewaard blaeve middelieëwse keltische harpe. De Keltische harp of ooch Clàrsach geneumd is d'r naam van 'n Bretoense, Ierse of Sjotse harp. D'r oorsjpronkeleke naam waor cruit, en d'r naam clàrsach begoes te versjienge in de brónne an 't èng van d'r 14de ieëw.
Amazonas (Brazilië)
Taol
E deil vaan de inheimse bevolking sprik nog zien traditioneel taole. In totaol koume in de staot Amazonas minstens viefteg taole veur, de mieste evels sterk bedreig of al bekaans oetgestorve. De taole hure bij diverse femilies, te weite de Arauaanse taole, de Caribische taole, de Maipurese taole, de Panoïsche taole, de Puinavese taole, de Tucanoaanse taole, de Tupi-Guaranítaole, de Witotoaanse taole en de Yanomamaanse taole. Daoneve gief 't nog get isolatoe: taole die bij gein femilie weure ingedeild. Oonder de mies gesproke en/of de leventegste zien 't Apurinã ('n Maipurese taol), 't Baniwa (Maipurees), 't Desano (Tucanoaans), 't Hixkaryána, 't Hupdë (Puinavees), 't Kanamarí (Maipurees), 't Katukína ('n isolaot), 't Kulina (Arauaans), 't Marúbo (Panoaans), 't Mundurukú (Tupi-Guaraní), 't Nheengatu (Tupi-Guariní; 'n euverbliefsel vaan de aw lingua geral en mèt zoe n 10.000 sprekers ein vaan de groeter taole), 't Pirahã ('n klein taol die in de taolkundege wereld opzeen baarde door inkel zier oongebrukeleke kinmerke), 't Piratapuyo, 't Sateré-Mawé (Tupi-Guaraní), 't Ticuna ('n isolaot en mèt zeker 30.000 sprekers de groetste inheimse taol in Amazonas), 't Tucano, 't Waimiri-Atroarí (Caribisch), 't Yanomámi en zie zösterke 't Yanomamö.
Keltische harp
Oorsjprong
100px|thumb|left|Harpsjpäöler op 'ne pictische sjtèè, 700-900 n.Chr. 100px|thumb|left|Harpsjpäöler op 't Dupplin Cross, ca 800 n.Chr. De vreugste aafbeeldinge van 'n harp in Europa is voonde op Pictische sjtèng. Pictische harpe waore besjpanne mèt persjhaor.
D'r Utrechtse Psalter
Eng sjtudie bewaert dat de Pictische sjtènge inscribties 'n copie kuusse zieë van d'r Utrechtse Psalter, de ènnige aander bron boete Pictisch Sjotlaand mèt 'n aafbeelding van 'n driejheukig besjnaord instrumaent. D'r Utrechts Psalter is gedateerd op 816-835 n. Chr. De Pictische inkervinge voonde op d'r Nigg Stone datere evvel va 799 n. Chr.
Amazonas (Brazilië)
Economie
De staot had in 2010 'nen Oontwikkelingsindex vaan 0,674 - achtiende vaan de 27 gebeedsdeile vaan Brazilië en wied oonder 't lendelek gemiddelde. In 't neet bezunder riek noorde vaan 't land is dit oontwikkelingsniveau evels neet bezunder. 't Is zelfs economisch sterker es diverse aander deile vaan 't Amazonegebeed, en veural diverser: de veurmaolege monocultuur vaan rubber heet allaank plaotsgemaak veur 'n mie op industrie geriechde economie. D'n aon- en aofveur vaan groondstoffe en fabrikaote geit euver de reviere, die zoonder de minste probleme tot deep in 't binneland bevaorbaar zien.
De primaire sector is in diverse branches presint. Veehawwerij beperk ziech veural tot rinder en pluimvee. Akker- en tuinbouw is zier gedifferentieerd. Rubber (latex) weurt nog ummertouw wel geproduceerd, meh sinds de merret instortde al neet zoe väöl mie (zuug oonder). Vaan groeter belaank zien de teelt vaan tropische vröchte wie maniok, ananas, banaan en appelseen. Nog talrieke plante weure op kleine sjaol verbouwd. Legale bosbouw kump in Amazonas koelek veur. Feitelek zien 't veural de inheimse volker die 't oerwoud veur hun levesoonderhoud gebruke.
De industrie nump 70% vaan 't Bruto Staotsproduk veur häör rekening. Amazonas produceert oonder mie motorfietse en elektronische apparaote (veural tillefoons).
Historie
thumb|Kaart vaan de Amazone oet 1562, door Diego Gutierrez. 't Huieg groondgebeed vaan Amazonas weurt sinds doezende jaore door indiaonevolker bewoend. 't Gief evels alleszins rei um te geluive tot dees volker neet allemaol oonaofgebroke de jegers-verzaomeleersleefwijs höbbe aongehawwe die ze hadde bij 't ierste contak mèt de blaanke. 't Gief dudelek bewies tot deile vaan 't regewoud in 't verleie zien gekap veur landbouw, en wijers hantere väöl volker (neet allemaol) e klassesysteem wat zier algemein is in landbouwgemeinsjappe meh bij 'primitief' volker ieder oongebrukelek is. Väöl mie liet ziech euver de prehistorie vaan dit gebeed neet zègke, al beit taolkundeg oonderzeuk wel inziech in 't verleie vaan immigraties en invasies hei. Euveregens zien diverse natuurvolker nog in de recinte historie 't groondgebeed vaan Amazonas in en oet verhoes.
Nao de oontdèkking vaan Amerika in 1492 slote Spaanje en Portugal, op initiatief vaan de paus, e verdraag um de Nui Wereld te verdeile. Volgens dit Verdraag vaan Torsedillas oet 1494 zouw allein 't oostelekste deil vaan 't continent aon Portugal touwkoume; de res waor veur Spaanje. 't Amazonegebeed veel oonder 't door Spaanje te kolonisere gebeed. D'n iersten tied waor dit neet zoe rillevant, umtot de Spanjole veural in 't Caribisch gebeed en aon de Zuid-Amerikaanse weskös actief waore. De Portugeze beperke ziech veural tot 't kösgebeed in 't noordweste vaan 't huieg Brazilië. 't Amazonegebeed woort wel verkind, beveurbeeld door Francisco de Orellana dee de revier häöre naom gaof.
Roond 1600 kaome Europeaone ziech veur 't iers in dit gebeed vestege. 't Waore evels neet de Spanjole of de Portugeze, meh concurrende machte: Ingelse, Hollenders en Franse, die ziech vaanoet hun Guiana's tot in 't struimgebeed vaan de Amazone waogde. Um hun de pas aof te snije beslote de Portugeze, in 't bezunder de kolonie Maranhão, de kolonisatie vaan de Amazone op ziech te numme. Op strategische plaotse woorte forte gebouwd; Manaus beveurbeeld woort in 1669 es fort gestiech aon de strategisch belaankrieke moond vaan de Rio Negro.
Tot 1775, mèt inkel oonderbrekinge, veel 't huieg Amazonas oonder 't kapteinsjap Maranhão; tot in dat jaor 't apaart kapteinsjap Grão-Pará woort opgeriech. Dit besloog grosso modo 't Amazonegebeed veur zoewied dat Portugees (later Braziliaans) bezit waor. In 1850 woort de provincie Grão-Para geplits, en oontstoont 'n apaarte provincie Amazonas. Bij de opriechting vaan de Rippubliek in 1889 woorte de provincies tot staote verluf. De staot Roraima woort in 1943, daan nog es territorium, vaan 't gebeed vaan Amazonas aofgesplits.
De maot vaan Europese aonwezegheid bleef langen tied beperk; 't waore veural missionaire (tot in d'n achtienden iew väölal jezuïete) die ziech hei vertuinde um de inheimse bevolking te bekiere. Pas in d'n twieden hèlf vaan de negentienden iew veraanderde dat. Door de ummer sterker opkoumende industrie in Europa en Noord-Amerika naom de vraog nao rubber haand euver haand touw. 't Amazonegebeed is de natuurleke biotoop vaan Hevea brasiliensis, ein vaan de bèste rubberboum, en Braziliaans rubber raakde zier gewèld. Koloniste kaome oet alle heuk op de nui industrie aof, oondaanks de hoondse wermde en de tropische krenkdes. In 1870 had de staot nog mer zoe'n 70.000 inwoeners, in 1900 al 250.000. De hiereboere die de rubberplantages behierde, woorte sjathiemelriek. Manaus kraog, oondaanks zien isolatie, binne inkel jaore 't karakter vaan 'nen Europese metropool, mèt èllentrikke trams, straotverleechting en 'nen opera.
Kreis Hinsberg
't Kreis Hinsberg is e kreis in 't uterste wèste van Duutsjlandj innen deilstaot Naordrien-Wèsfale. 't Wèsteliks gelaenge puntj van Duutsjlandj ligk in 't kreis inne gemèndje Zelfkantj, namelik 5° 55' OL. 't Kreis haet 'n oppervlakdje van 627,995 km² en 'n inwoeaneraantaal van 257.282 (31 december 2006). De houfstad is de stad Hinsberg.
Amazonas (Brazilië)
Historie
Begin twintegsten iew kaom hei evels 'n ind aon. De zaode vaan d'n Heveaboum woorte nao boete gesmokkeld en euveral in de trope, beveurbeeld in Brits- en Nederlands-Indië, góng me noe ouch rubber verbouwe. De economie vaan Amazonas, gans aofhenkelek vaan rubber, waor op die concurrentie neet berekend en stortde in. De mieste telers gónge euver op 't verbouwe vaan levesmiddele. 'n Nui immigratiegolf kaom naotot in 1958 goud waor gevoonde in 'n zijtek vaan de Tapajós. Amazonas heet wie alle bebosde staote vaan Brazilië 'n irnsteg probleem mèt illegale houtkap en brandcultuur; 't probleem is in deze staot evels nog neet zoe groet wie in sommege aander staote vaan 't land.
Kreis Hinsberg
Gemèndje
De volgendje gemèndjes ligken in 't Kreis Hinsberg:
Amazonas (Brazilië)
Bronne
Dit is artikel is gooddeils gebaseerd op de corresponderende Ingelstaolege en Portugeestaolege versies.
Baar (aardewaerk)
Aardewaerk oet Raore
Och in Raore waoërte bies 't èng van d'r 19de ieëw op groeëte sjaal de zoegeneumde Rienlandse kroeke, pöt en bare gemakt. 't Aardewaerk waor dunner es dat van 't Kölsj aardewaerk en broen va kleur. thumb|Museum in RaoreDe bare die oonder-aan 'ne teutel howwe waoërte gebruukt um botter te sjtoeke. Me sjtoekde da de milk in de baar mèt 'n hote plaat - oeë laoëker inzote - an 'ne sjtek. Wen de botter vaeërdèg waor leet me d'r wèèj an d'r teutel voet lope. Dit saoërt baar is neet op 't sjèlderiej va Breugel te zieë mae waal in 't Töpfermuseum in Raore.
Inhaod en merktekes
Nao gruëtde waoërte de bare dèk aangeduid mèt 'n övereenkómstig merkteke (sjildsjes, roeëze of reliëfsjtempelsj). Zoe haat de ein-sjildbaar of de ein-roeës-baar 'n inhaod van 20 lieter. De baar mèt twieë sjildsjes of roeëze haat 30 lieter inhaod en de baar mèt driej sjildsjes of roeëze 40 lieter.
Trivia
De oetdrökking: "bare binge" of: "die zint ziech ’n baar aan ’t binge", betekent lang achteree mèt-ee sjtaoë moele. "’t Weurt en woort meistal gezag van vrouwluuj. De tied van kalle ies ‘n vergelieking mèt d’n tied dae nuèdig waor um ’n gebroke baar te lieme. Dat werkske moos me mèt z’n twieë doon. Aan beids kante van d'r barsj boorde me leukskes woeëdoorheen dan sjansedraod woert gerege. Van ieëme dae get al te lang weggebliëeve waor woert gezag: "Dat waor zieëker ein baar van driej roeëze!". Dae hou dan de groeëtste baar moete binge. In Norbik betekent de oetdrökking "bare binge" ooch lang moele, mae da väöral zoonder dat dat moele get gèft of ooch mer get töt resultaat haat. Bare kènt me namelek neet mèt binge wer watertoe kriege; bie hote vatter kènt dat waal.
Ideologie
'n Ideologie is 'n samehangendje en aafgeróndje vergaoring van ideeje euvere samelaeving.
Ideologieje kónnen algemein van aerd zeen, meh zich ouch specifiek toespitsjen op e bepaoldj aspèk vanne samelaeving, wie de politiek (beveurbeildj imperialisme of globalisme) of 't ikkenomisch stèlsel (beveurbeildj socialisme en kapitalisme).
Me stèltj luuj die sterk 'n ideologie aanhangen en dao hieël principeel in zeen (zuuch: fundamentalisme) döks taengeneuver pragmatische luuj. Trótsdet zów me 't pragmatisme ouch es 'n, zie 't bepirkdje, ideologie kónne besjoewe.
'ne Persoean dae es de gróndjlègker of verdeidiger van 'n ideologie geldj wuuertj 'nen ideoloog geneump.
Hastière
thumb|Locatie van Hastière in Name. Hastière is 'n gemèngde in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Dinant. Op 'n oppervlakde va 56,46 km² wonne 5.882 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 104 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De abdiekèrk va Sint-Pieëter in de gemèngde Hastière. Hastière-Lavaux (gemèngdehoes), Hermeton-sur-Meuse, Waulsort, Hastière-par-delà, Blaimont, Heer en Agimont.
1277
1274 - 1275 - 1276 - 1277 - 1278 - 1279 - 1280 1277 waor e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Juliaanse kalender.
La Rioja (Spanje)
La Rioja is ein vaan de 17 otonoom regio's en provincie vaan Spanje. De regio ligk in 't noorde vaan 't land en grens aon Baskeland, Navarra, Aragón en Castilië en León. De hoofstad vaan La Rioja is Logroño, 'n stad mèt oongeveer 145.000 inwoeners.
La Rioja is ein vaan de belaankriekste wienstreke vaan Europa. De riojawien kump oet deze regio.
De Ebro en de Río Oja – boe-aon de streek häöre naom daank – struime door deze regio.
Bestuurleke indeiling
De provincie La Rioja besteit oet 12 comarca's die op hun beurt oet gemeintes bestoon. De comarca's vaan La Rioja zien:
Aomezeike
Aomezeike (Letien: Formicidae) zeen 'n groep aan kelonievörmendje sociaal insekte die behuuere toete orde vanne vleesvläögelige (Hymenoptera). Aomezeike höbbe zich kónnen aanpassen aan hieël versjillige laefómgaevinge. Wo ze veurkómme zeen ze de dominantje laevesvorm oppe baom. Aomezeike kómme vriewaal euveral oppe werreld veur en zeen domit ein vanne succesvólste deergruup. Väöl aomezeikesaorte boewen häör ès inne baom of in hol buim; anger saorte spinne blajer aanein veur 'n ès te make; weer anger laeven in splete tösse rotse.
'n Aomezeikekelonie besteit oet ein (of inkel) keuningin(ne), wirkers (ouch allemaol vruikes) en sómtieds jóng menkes en mäögdjelike keuninginne. De grótste groep binnen 'n kelonie vörme de wirkers, die same de wirktake verdeile. Ouch guuef 't óng anger verkènners, aetesvergäörders, èsóngerhajers, kinjerverzörgers en seldaote. Wen 't ès groeat zat is wuuertj 'n lifting vanne opgreujendje lerf opgekwieëk toet menkes en keuninginkes. Bie de meiste saorte verlaote die 't ès vlegendj wen dao d'n tied riep veur is. Dit gebeurtj in Nederlandj döks op werm daag nao raenger. Inne lóch pare de menkes mitte keuninginkes, wonao de menkes kórt d'rop stèrven enne keuninginnen 'n nuuj èsplaats zeuke. Det kan vlegendj waere gedaon, zodet zelfs in blomebek die tieën maeter baove de gróndj hange nag èster kónnen óntstaon.
Aomezeike waere sómtieds ouch es hoesdeer gehaje, in e formicarium.
Systematiek
Aomezeike behuuere toete wapsechtige; ze stammen aaf van gravendje wapssaorte wovan de wirkers de vläögelen höbbe verlaore. De nej verwantjsjap aan wapsen is ouch aaf te leien oete boew vannen aomezeike, dae sterke euvereinkómste vertuuentj mitte waps. Alle aomezeike behuuere toet 'n inkel femielje, de Formicidae. Anger insekte die sómtieds es aomezeike kónne waeren aangezeen behuuere toete aomezeikwapse, die ouch waal fluweelaomezeike waere geneump (femielje Mutillidae). Saorten oet dees litste groep zeen ouch vläögelloos en lieken op aomezeike, meh waere betrach es wapse zónger vläögele. Aomezeikwapse zeen euveren algemein väöl behaordjer es gewuuen aomezeike.
Amel (gemeint)
Amel, of Amblève in 't Frans, is 'n gemeint in de Duutsjtalige Gemeensjap en dörp in de Bèlsje provinse Luuk, aanne reveer mèt dezelfste naam. Amel huurde ooch al bie de Oeskantons die in 1920 door 't Verdraag van Versailles aan Bèlsj toegevoeg zeen.
Aomezeike
Variaasje
Óngevieër 12.000 saorte zeen besjreve. Bie aomezeike besteit 'n groeate variaasje wo 't geit euvere volgendje eigesjep:
Amel (gemeint)
De toponiem en hydroniem Amel, mae ooch Amsterdam en Amstel keump van 't Keltisch en beteikent water.
Anger kerne
De euverige kerne zeen Schoppen, Stephanshof, Iveldingen, Eibertingen, Montenau, Born, Deidenberg, Medell, Möderscheid, Hepscheid, Heppenbach, Halenfeld, Mirfeld, Valender, Wereth, Meyerode en Herresbach.
Aomezeike
Kènmirker
De meiste saorten aan aomezeike zeen zwart of broen, mer ouch kómme gael, roeaj, gruuen, zilvergries en góldkluuerige saorte veur. Aomezeike höbbe, juus wie de meiste anger insekte, veulsprietten oppe kop, waat häör veurnaamste zintuug is en womit ze kónne ruken en veule. De meiste aomezeikesaorte höbben ouge, mer in 't duuster ès zeen dees neet hieël nöttig.
Maotsjappie
In 'n aomezeikemaotsjappie waere de volgendje gruup óngersjeie:
Kesjteël Millen
thumb|300px|Kesjteël Millen, op de achtergróndj
Aomezeike
Maotsjappie
In princiep zeen alle wirkers steriel dochters vanne keuningin enne instandjhajing van häör gene is veur 't euverlaeve vanne kelonie in evolutionair opzich 't ènsigste det tèltj. De aanvenkelik gevläögeldje keuningin verluus nao de broedsvlöch häör vläögelen en begintj 'n nuuj kelonie mit vläögelloos wirkers.
Kesjteël Millen
Kesjteël Millen of Hoes Millen is een rewien biej De Nuujstad in Nederlands-Limburg, net euver de grens biej ’t gelieknamige Duutsje dörp Millen. ’t Besjteit oet 'ne donjon oet de veërtieënde eëuw, 'n sjtök ringmoer en ein zjwaorder moerdeil.
Aomezeike
Maotsjappie
Sómmige wirkers lègke eier die door anger waeren opgevraete. Es dees eier waal oetkómme (det passertj mer aventoe bie inkel saorte) kómme menkes d'roet.
Kesjteël Millen
Van 't eësjte kesjteël, dat in 1287 aafbrende, is niks meë trök te vènje op de motteheuvel, net zoa min es van de herboew. 't Opnuuj geboewde kesjteël waas in 1365 zoa vervalle, dat me de opdrach goof óm ’t opnuuj op te boewe en te verboewe. Waarsjienlik sjtamt de hujige rewien nog van daen tweëde herboew. De lètste herboew is waarsjienlik in fases verloupe. In de sjtried tösje 't Gelre en Karel V zouw 't kesjteël verrinneweert zeen door zoawaal Maarten van Rossum, es ouch door René van Chalon. Wat hiej aevel wirkelik gebeurde, is neet bekènd. Op de landjsdaag van Gulik-Kleef-Bergh woort aafgesjproake de kesjteële Bor en Millen aaf te braeke. Allein Bor woort aevel in daen tied aafgebroake; Millen woort pas in de achtieënde eëuw aafgebroake.
Aomezeike
Maotsjappie
'n Kelonie aan aomezeike kan behauve es 'n vergaoring aan individuë ouch waere betrach es e "superorganisme" det 'n aantaal aan gedraginge vertuuentj die neet kónne waere veurspèldj door nao de gedraginge vanne individueel aomezeike te kieke. 't Liek den haos ofwen ze op 'n intelligente meneer waeren aangestuurdj. Dit wuuertj nao analogie mit bieje (ouch vertaengewuuerdigers vanne vleesvläögelige) waal "biejekorfintelligensje" geneump.
Kesjteël Millen
In de zevetieënde eëuw woort zoa 'n 100 maeter van 't awwe kesjteël ein nuuj geboew opgetrokke, dat róndj 1700 woort oetgebreid mèt ènnige leëgere deensgeboewe.
’t Nuuj kesjteël is neet te bezichtige, mèr vanaaf de waeg waal good zichbaar. De rewien van 't awt kesjteël is veural 's wèntjers gedeiltelik te zeen.
Aomezeike
Kómmunikaasje en gedraag
De kómmunikaasje bie aomezeike verlöp houfzakelik middels feromone. Dees vorm van kómmunikaasje is meugelikerwies bie aomezeike nag baeter óntwikkeldj es bie anger sociaal vleesvläögelige, wie biejen of wapse. Próntj wie anger insekte kónnen aomezeike mit häör veulspriette "ruke". Dees zeen erg bewaegelik, mit e dudelik èllebaoggewrich nao 't ieëste segment (de scapus). Doordet 'nen aomezeik twieë veulsprietten haet, veurzeen ze d'n aomezeik van infermaasje euver zowaal intensiteit es richting.
Väöl aomezeike gebroek feromoonspäör veure waeg trögk heim te vinje. Zoea kan 'nen aetesvergaorder dae voor vindj e spaor achterlaoten oppe gróndj en zoea aan anger aetesvergaorders kènbaar make wo dit voor kan waere gevónje, zodet ze 't spaor zólle gaon volge. Dees versterken op häör beurt 't feromoonspaor zodet nag mieër aomezeike 't zólle volge, toetdet 't voor is oetgepötj. 't Feromoonspaor wuuertj den neet wiejer versterk en vervaag lankzem. Behauve dit spaor gebroeken aomezeike versjillige saorten aan infermaasje veur häöre waeg trögk nao 't ès te vinje. Zoea tèlle ze beveurbeildj 't aantaal stege det ze höbbe genómme saer häör vertrèk, höbbe ze 'n ingeboedj kompas en slaon ze herkènningspuntje op in häör óngerhaad. Es 'nen aomezeik door 'ne miens op 'n anger plaats wuuertj denaergezatte is 't lestiger 't ès weer trögk te vinje.
Anger feromone zeen beveurbeildj 't alarmferomoon det 'nen aomezeik kan aafgaeve en èsgenoeate aanzètj toet 'ne furieuzen aanval. Sómmige parasitair aomezeike gebroeke zoeageneumdje propagandaferomone veur häör gashieëren in verwarring te bringe dewiel ze binnedringe. Aomezeike kónnen ouch detectere toet welche taakgroep 'nen angeren aomezeik behuuertj (wie verkènner of kinjerverzörger), aanhandj de laog van kaolwaterstoffen op häören hoed. De keuningin haet döks e specefiek bouquet van gäörstöffe, wovan wuuertj oetgegange det de wirkers dem hieaan herkènne es zeendje de keuningin. bie gebraek aan 'n keuningin waere de resterendje eier opgekwieëk toet nuuj keuninginne en gaon de wirkers zelf eier lègke wo menkes oetkómme.
Laeveswies
Väöl saorten aan aomezeike vergaore neet allein voor, meh kwieëken ouch zelf. Me zów zelfs kónne zègke det 'n aantaal aan saorten aan 'n saort aan landjboew en zelfs vieëteelt duit. Zoea zuug de (zwarte) waegaomezeik (Lasius niger) gaer de zeute aafsjeijing (heuningdaw) van blaadluus op en besjurmp de luus mit aomezeikezoer taenge vieënj wie smoutwörmkes. Anger saorte gaon nag wiejer en bringe de luus nao kamere óngere gróndj mit plantjereut. Hie kónne de luus óngestuuerdj sape zugen enne aomezeike de heuningdaw aaftappe. Parasolaomezeike, veural bekèndj oet 't geslech Atta, knippe deiler van blajer aaf en verveure de blajer nao 't ès. Hie wuuertj in speciaal greujkamere 'ne bepaoldje sjummel gekwieëk wovan de aomezeike laeve. 'n Kelonie tèltj al gaw twieë miljoen aomezeike die binne 24 oer 'ne boum gans kónnen óntblajere.
Ouch sómmige plantje haolen e veurdeil oete symbioos mit aomezeike door 'n zeute aafsjeijing te perducere (aomezeikebruuedje). 'ne Groeate plantjenaeter dae dore aomezeike inne bek of de tóng wuuertj gebeten of gestaoke, haoltj 't waal oete kop nammels die plantj te aete.
Ecologische meining
Aomezeike kónne van groeaten invlood zeen oppe plantjen enne bieëster in 'n ecosysteem. Welechen invlood aomezeiken höbben en wie groeat dae is, hèngk aaf vanne saort en 't betróffe ecosysteem.
Aomezeike helpe bie 't bestrieje van sjajelike insekte. Oet óngerzeuk is gebleke det bósaomezeike de kelonie en sezoen 6,1 miljoen insekten en anger gelidpuuetige buutmake. Veugel vermieje sómtieds de buim worin bósaomezeike foerageren en aomezeike kónne sómtieds helpe bie 't bestrieje van insekte die de blajer, näölj of zäöj van gewasje aete. Bósaomezeike die op 'ne kaalslaag euverlaeve kónne de sjaaj aan zejlinge, veroearzaak door klein houtaetendje kaeverkes, vermindere, mer 't óngerzeuke hiehaer steit nag inne kinjersjoon.
Aomezeike höbben ouch 'n functie in 't verspreie van sómmige saorten aan plantjezäöj. Wiejer höbbe ze 'n wichtige functie in 't vörme vanne baom en inne voorsstofkrinkloup.
Aomezeikenèster bejen óngerdaak aan anger bieëster, wovan sómmige zeldjzaam zeen. Inne èster van aomezeike kan e groeat aantaal aan saorten insekten en anger gelidpuuetige laeve. Sómmige bieëster die in aomezeikenèster laeven aete de aomezeikeneier of -lerf of ze troegkele 't voor aaf vanne aomezeike det is gemèndj veure lerf. Ouch guuef 't aomezeikesaorte die häör kleonie inne èster van anger aomezeikesaorte boewe. Aevel zeen ouch väöl saorte miete, springsterte en anger tupische baombieëster die in aomezeikenèster laeve. Ze zeen veur häör veur neet drek aafhenkelik vanne aomezeike, meh laeve van 't organisch matterjaal, de bacterieje enne sjummele die in 't èsmatterjaal greuje. Dees bieëster zeen de aomezeike wersjienlik neet toet las. Opvallendj is det in aomezeikenhuip anger saorte baombieëster veurkómmen es inne gewuuene baom. De samestèlling vanne saorte versjiltj tösse de bei miljeus. De baombieëster inne aomezeikenhuip vanne roeaj bósaomezeike waere veural gekènmirk door saorte die aafhenkelik zeen van bacterieje, dewiel de saorten inne bósbaom veural van sjummele laeve. Hieveur zeen versjillige oearzake. Zoea is d'n houp van bósaomezeike meistes druueg en werm, dewiel de bósbaom nater is enne temperatuur mieë fluctueertj. Dao-aankan de ein saort zich baeter aanpasse es de anger. Ouch de aanwaezigheid van hars in bósaomezeikenèster kan 'n rol spele. Oet óngerzeuk is gebleke det springsterten in aantaal aafnumme wen hars es baommatterjaal wuuertj toegeveug, dewiel miete minder las daovan höbbe.
Evoluusje en óntwikkeling
Recènte fossiel vónjste en óngerzeuk op 't gebied van DNA höbbe mieë dudelikheid versjaf euvere evoluusje vanne aomezeiken enne relaasjes tösse de versjillige femieljes.
Róndj 't midde-kriet (veur zoeaget 100 miljoen jaor trögk) vónj 'n sterke oetbreijing plaats in bósechtige ómgaevinge, die samevool mitte opkóms vanne bedèkzäöjige. In 't paleoceen (veur 65 toet 23 miljoen jaor trögk) bereikdje dees deergroep dominansje inne ecologische niche in samenhank mitte bleujendje plantje. Daonao vónje aafsplitsinge plaats nao anger gebiede door verangeringe in laefgewuuendje.
Bestriejing
Aomezeike kónne waere bestreje door 'n aomezeikelokdoeas te broeke. De wirkzaam stof wuuertj dore wirkers van 't aomezeikevouk mitgenómmen 't ès in. 't Aomezeikeperbleem wuuertj daodoor bieje brón aangepak.
't Vergif in aomezeikebestriejingsmiddele is aevel döks hieël kreftig en behuuertj meistes toete groep vanne neonicotinoïde. Dit zoeageneump systematisch vergif is neet allein doeajelik veur aomezeike, meh veur alle insekte die drek of indirek daomit in aanraking kómme, worónger bieje en hómmele. Dees groep aan vergifstoffe brèk hieël slech aaf in 't miljeu en versprèdj zich van aomezeikenès nao de baom en via 't gróndjwater nao plantje en blome wo anger insekte van aete. Ouch veur bieëster die vergiftigdje insekte aete (veugel, amfibieje, ieëgele, en zoea wiejer) is 't vergiftig. 't Geit meistes euver ei of mieëder vanne volgendje neonicotinoïde: imidacloprid, thiamethoxan, clothianidien, thiacloprid, acetamiprid, dinotefuran en nitenpyram.
Vriewaal alle aomezeikebestriejingsmiddele die vrie te koup zeen veur particuliere bevatte neonicotinoïde. Es alternatief kónne middele waere gebroek die de geneumdje stoffe neet bevatte. Ouch kan waere euvergegange toet netuurlike bestriejing, wie 't paote van góldblome of afrikaantjes inne buurt van 't ès, of 't streuje van sterk-gäörendje stoffe wie kóffe, paeper of knoeflouk. De aomezeike zólle den neet doeadgaon, meh waal verhoeze.
.nl
.nl is 't tópleveldomein vaan Nederland. Dees code woort es ierste ccTLD's (landcode TLD) euvergedrage aon Piet Beertema van 't Centrum veur Wiskunde en Informatica (CWI) in Amsterdam op 25 aprèl 1986. Sinds 31 januari 1996 weure .nl-domeine oetgegeven door SIDN, de Stichting Internet Domeinregistratie Nederland. Sinds 2003 kinne ouch particuliere 'n domein registrere. 't Domein is zier populair in Nederland: in jannewarie 2011 goaf 't ruim 4,2 miljoen .nl-domeinnaome. 't Is daomèt 't ein vaan de populairste land-domeinnaome in de wereld.
Bridge (kaartspeul)
Bridge is e kaartspeul, veur zoewied traceerbaar aofkumsteg oet Ingeland, gespäöld mèt veer lui die in twie pare tegenein speule. Doel vaan 't speul is um zoe väöl meugelek sleeg binne te hole, en wel volgens e vaan te veure gemaak contrak. Speulers zien veur e deil vaan 't gelök aofhenkelek, meh 't speul vereis welzeker väöl tactiek en oefening. Bridge is 't mies geleef kaartspeul op de wereld en weurt ouch väöl in wèdstrijdverband gedoon.
Historie
Bridge is oontwikkeld oet whist, e vergeliekbaar kaartspeul wat in d'n achtienden en negentienden iew in Ingeland en daoboete väöl woort gedoon. De regele vaan 't whist zien e stök sumpelder; zoe oontbrik bij whist 't contrak en volsteit 't hole vaan de mieste sleeg um te winne. De ierste rifferenties nao bridge duke aon 't ind vaan de negentienden iew op. D'n oersprunk weurt gezoch in Rusland, boe in deen tied e speul mèt de naom biritsj (бирич) oontstoont. Dit weurt ouch wel 'Russisch whist' geneump. Volgens 'n aander theorie kump de naom vaan de Galatabrögk in Constantinopel, boe Britse soldaote in de Krimoorlog 's aovends zaote te kaarte. In eder geval liekene de Britte 't speul dao vaan de Russische gemeinsjap te höbbe euvergepak. (Oonder 'Russisch whist' versteit me allewijl e speul wat de Russe neet biritsj meh vint neume.)
In 1886 kump 't ierste book mèt speulregele oet. Die weke nog sterk aof vaan wat me noe kint. 't Beeje woort pas in 1904 veur 't iers vermeld. In de jaore die volgde oontstoonte de regels wie me ze wijer kint. Harold Stirling Vanderbilt publiceerde in 1925 de ierste modern regele veur contrak-bridge. In deze vörm zouw 't speul, wat intösse in de ganse westerse wereld ingaank voont, bekind rake.
Nao 't midde vaan d'n twintegsten iew leep de populariteit vaan 't bridge get trök. Allewijl weurt 't veural nog door awwere gedoon. Toch gief 't nog genóg joonger speulers. Bridge is internationaol georganiseerd in de World Bridge Federation.
Speul
't Gief twie hoofvörm: duplicaotbridge en rubberbridge. D'n ierste vörm euverheers op wèdstrije. Heibij wissele de teams vaan taofel; nao eder speul weure de kaarte weer trökgelag wie ze laoge. Dit is um d'n invlood vaan 't gelök zoe klein meugelek te make. Bij d'n twiede vörm weure de kaarte gewoen nao eder pötsje weer gemingeld; hei is gelök dus vaan groeter belaank. Ouch in de puntetèlling gief 't versjèlle.
De veer speulers weure gemeinelek nao windstreke geneump: Noord, Oos, Wes en Zuid.
Deile
Me späölt mèt e regulier speul vaan 52 kaarte (gein jokers). Me mingelt de kaarte, en d'n deiler deilt ze oet. Edere speuler krijg zoe daartien kaarte. Bij duplicaotbridge zien de kaarte al gedeild; zuug bove.
Beeje
Dit is e zier tactisch momint. Speulers mote noe bepaole wie me geit speule en doen dit door te beeje. De speuler links vaan d'n deiler zit op de ierste hand: heer kin passe of e contrak veurstèlle. Dit contrak zeet wieväöl sleeg heer mèt ziene maot dink te hole, en mèt wat veur troufkleur. Um 't speul te winne moot me minimaol zeve sleeg hole; dit is 't liegs meugelek bod. De volgende speuler kin dat bod verhoege. Veur te verhoege hoof me neet per se mie sleeg te beeje. De ein kaartkleur is naomelek mie weerd es de aander. De volgorde vaan lieg nao hoeg is klaveres - roetes - hartes - sjöppes - gein trouf (no trump/sans atout). E bod veur ach sleeg mèt klaveres es trouf kin dus weure euvertroffe door eint veur ach sleeg hartes. Dit is neet mie es conventie; allein zoonder trouf speule is ech lesteger.
Nao e bod heet de volgende speuler neve passe en verhoege nog 'n daarde meugelekheid: doublere. Dat wèlt zègke tot de punte die 't speulend paar haolt weure verdobbeld, meh de straafpunte die nao 't verdeidegend paar goon es de speulers 't contrak neet hole weure daan ouch verdobbeld. De speuler daonao kin daan weer redoublere: heer vertrojt op 't veurgestèld contrak en de later behaolde punte weure mèt veer vermenegvöldeg. 'n Eventueel hoeger bod maak alle doublures en redoublures weer oongedoon.