cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kleverlands
Definitie
'Limbörgs waor veur häöm alle Nederfrankische dialekte die oosteleke invlood hadde gekind. Jo Daan, die ziech mier mèt 't Hollands bezegheel es mèt de zuidoosteleke dialekte, oonderkós de gróp neet. Zij deilde de Kleverlandse dialekte in Nederland in bij 't Zuid-Gelders en 't Braobants. Dit kump evels neet mèt de taolkundege werkelekheid euverein: de Maos, op de bewöste plaotse de provinciegrens tösse Noord-Braobant en Gelderland, is gein taolgrens. Belaankrieke isoglosse steke zjus de Maos euver, dweers door 't reveregebeed eweg. Bij C. en G. Hoppenbrouwers (2001) kump wel 'n vergeliekbaar indeiling veur. Zij spreke vaan "euvergaanksgebeed tösse Braobants en Limburgs". Zij rekene dao evels neet de verwante gebiede in Gelderland touw, die ze es Braobants aonmerke.
'n Bezunderheid vaan de Duitse indeilinge is tot ze ummer de Uerdinger Linie es zuidgrens gebruke, de ald-oudlijn es noordwesgrens en de einheidsmiervoudslijn es noordoosgrens. Heidoor zouwe o.m. 't Haorsters, Árses en Venloos Kleverlandse en gein Limburgse dialekte zien. Hei weure dees dialekte, die tonaol zien en ouch väöl aander belaankrieke Limbörgse kinmerke drage, es Limbörgs behandeld. (Zuug veur mie details bij dialekte in noordelek Nederlands Limburg). In dezelfde Duitse definitie zouwe 't Nimweegs (in Nimwege), 't Ernems (in Arnhem) en 't Euverbetuws gein Kleverlands meh Braobants zien. Dees dialekte weure hei weer wel behandeld. Liemers vèlt bij zoewel Van Ginneken es bij Duitse gelierde in de Kleverlandse gróp (in dit artikel ouch). 't Maels rekent Van Ginneken al tot 't Oos-Braobants; dit dialek nump evels aon alle kante 'n oetzunderingspositie in.
Historie
't Kleverlands is e Wesnederfrankisch dialek, oondaanks zien geografische ligking in 't ooste. 't Versjèl mèt Oosnederfrankisch (= Limbörgs) weurt naomelek gemaak door 't oontbreke vaan d'n extensieven invlood vaan 't Kölsj, die 't Limbörgs sinds de vreug middeliewe heet gemaak tot wat 't is. 't Gebeed ligk get wijer vaan Kölle, had vaanaajds zelf e paar mechtege stadscentra (zoewie Nijmege) en dreef evegood ouch handel mèt noordeleker streke.
Wat de streektaol wijer vaan 't Limbörgs (en 't Nedersaksisch) vervreemdde, waor de westeleken invlood. Oonder drök vaan 't mechteg Braobant, en later Holland, veurde 't dialek versjèllende typisch westeleke innovaties door. Väöl Kleverlandse dialekte veranderde de Aajdgermaanse û in üü (hoes woort huus) en 't weurdsje doe woort vervaange door gi'j. Toch naom 't gebeed neet gans deil aon de Braobantse expansie: de twieklaanke ij en ui woorte neet euvergenome en 't fonetisch versjèl tösse ald en holt bleef behawwe.
In de twintegsten iew kaom 't dialek get in de verdrökking. In Nijmege en Arnem verbasterde 't mier tot e gekleurd Nederlands, wat allein mer door de oonderlaog vaan de bevolking gesproke bleef weure. Streektaolbeweginge wie veur 't Nedersaksisch en 't Limburgs bleve hei langen tied oet. Ouch in Duitsland raakden 't dialek sterk in verval. Groetste probleem is tot de sprekers gein politieke einheid vörme (ze leve op 't kruuspunt vaan veer landsdeile) en daodoor 't dialek koelek mèt regionaol identiteit geïdentifideerd weurt.
Balkan (sjiereiland)
D'r Balkan (of Balkansjiereiland) vörmt 't oostelekste sjiereiland van de driej groeëte sjiereilande in Europa en wert vör 't örsj in 1808 zoe geneumd dör d'r Duutsje geograaf August Zeune. 't Wert in 't noorde begrensd dör de revere Sava en Donau en in 't noordweste dör de lien Triëst - Ljubljana. 't Oontleent ziene naam an berg in Bulgarije die in 't Turks (en inmiddels ooch in de mètste aander tale, mae neet in 't Bulgaars) Balkan wert geneumd, wat Bebeusjde Berg betekent. De Bulgare haant 't över 't Stara Planina (Стара Планина). Mèt dae naam, dae Owwe Berg betekent, verwieze ze allèng nao de berg en neet nao 't sjiereiland.
Kleverlands
Vuurbeelder kleverlands
(lèt op: ZL sjteet vuur Zuud-Limburgs)
Thraciërs
De Thraciërs waore e historisch volk die 'n Indogermaanse taal, 't Thracisch, kalde. Ze waoërte al in d'r Ilias van Homerus vermeld en dör Herodotus besjraeve. Thracische sjtamme vestigde zich óp d'r Balkan, in 't oorsjpronkeleke Thracië, in Roemenië, Moldavië, Servië, Macedonië, Bulgarije, Noord-Griekeland (de allewijle regio Oos-Macedonië en Thracië), tösje de noordeleke Karpate en de Egeïsche Zieë, en in Klee-Azië. Herodotus besjraef ze es 't groeëtste Indische volk. Ze howwe geen sjrift; sjtónge evvel in nauw kontakt mèt de Grieke en hun cultuur. De ow Griekse religie waor sjtaerk dör de Thracische beïnvloed.
Kleverlands
Vuurbeelder kleverlands
De Duisburger Johanniter Johann Wassenberch haet in de 15e en 16e ieëw regelmaotig aatekeningen uuëver plaotselike en weltlikke gebuurtenisse vastgelag, die os inzich gaeve in woe d'r in dae tied in het Kleverlandse gekald woert:
Vocaole
De Oergermaanse î en û, in 't Standaardnederlands dèks ij en ui zien in 't Kleverlands miestal ie en uu geweure. Zoe is 't gemeinelek ies en huus voor Braobants en standaardtaol ijs en huis en Limbörgs ies en hoes. De vörm hoes kump ouch in sommege allerzuidelekste Kleverlandse dialekte nog veur, beveurbeeld in Amerika. Noordeleker dialekte höbbe de oe nog bewaord in sommege wäörd. Zoe is 't beveurbeeld in Venroj (Venray) boek, neve huus. In Mael (Meijel) zien variante vaan de ij en ui te hure (oongeveer ae en äö); daorum is 't Maels ouch ieder e Braobants es e Kleverlands dialek. De grens tösse ie/uu en ij/ui is te zien es de wesgrens vaan 't Kleverlands. Op Braobants groondgebeed löp die grens westelek vaan Ploewwe (Oploo), Wanrooi (Wanroy), Mill en Gaasel (Gassel). Op Gelders groondgebeed löp de grens ten weste vaan Wijchen en Beuningen (westelek daovaan begint 't Land vaan Maos en Waal; 't dialek, 't Maos-en-Waals, is Braobants vaan karakter). Te noorde vaan de Waal löp de grens langs Oosterhout, Elst en Driel; dees en oosteleker dialekte neump me Euverbetuws, ten weste daovaan sprik me vaan Nederbetuws (ouch dees dialekte zien weer mie Braobants). In 't Ernems en Nimweegs zien de ie en uu in de loup vaan de twintegsten iew ouch vervaange door ae en äö-echtege klaanke. Sommege wäörd höbbe dao evels de aw klaanke behawwe (beveurbeeld uut). Aon 't ind vaan e woord is de -î euveral in 't gebeed 'nen twieklaank geweure: bij [bɛi], beej [bei], bi'j [bıi] koume alledrei veur.
De ei en ou in wäörd wie teike en boum zien samegevalle in de sjerplang ee resp. oo. In 't zuidelek Kleverlands, veural op Limbörgs grondgebeed, klinke ze allebei es ieë resp. oeë: tieëke en hieër, boeëm en roeës (ouch al in Haors [Horst]). Wijer nao 't noorde verdwijne dees kleng: teke, heer; boom, roos in beveurbeeld Gennep. De zachlang ee klink haos euveral es ae: laeve.
De klinkers in de wäörd neet en good zien nog ee in oo in Amerika en Brokeze (Broekhuizen: neet good), meh daobove weure ze ie en oe, zjus wie in de standaardtaol (nie goed). Dèks zien ze daan wel get laanger.
De korte a weurt in väöl gevalle mie nao veure oetgesproke: bák [bak]. Veur sommege lèttere weurt ze ouch nog verlengk: lând [la:nt]. Dit kinmerk kump ouch väöl in Midde-Nederland veur; zuug Utrechs-Alblasserwaards.
Consonante en combinaties
Belaankriek aon 't Kleverlands is de oetspraok vaan wäörd wie ald 'aajd' en gold 'goud'. In de mieste Limbörgse dialekte is dao de l tot vocaol geweure (awd [en variante] en goud). In de mieste Nedersaksische dialekte is de l blieve stoon, meh zien de twie veurgoonde klinkers samegevalle (old en gold). In de westeleke dialekte is zoewel de l en 't versjèl in vocaole verdwene (oud en goud). Allein de Kleverlandse dialekte höbbe in 't "Nederlands taolgebeed" de oesprunkeleke situatie bewaord: ald en gold. Dees situatie kump trouwes ouch nog veur in 't zuide vaan d'n Achterhook en tot in Venlo (vreuger zelfs tot in Remun ). 't Oontbrik in Nijmege, Beuningen en Wijchen (meh neet in de res vaan 't Riek vaan Nijmege), in d'n Euverbetuwe (oetgezunderd Doornenburg), in Westervoort (meh neet in de res vaan de Liemers) en in Arnem. Dao zeet me wie in 't Nederlands oud en goud en dees dialekte kin me zeen es euvergaanksdialekte tösse 't Kleverlands en 't Braobants. In Rheden, Lathum en Giesbeek zègke ze, wie in 't Nedersaksisch, old en gold.
De Oergermaanse sk- is in 't Kleverlands, zjus wie in de standaardtaol, haos euveral sch-, in tegestèlling tot de Limbörgse sj- en de Oos-Braobantse sk-: schaop, schoen. Sch- vint me tot in Venlo en Wiert. Mael deit neet mèt 't Kleverlands en ouch neet mèt 't Oos-Braobants mèt, meh sleet ziech bij de Limbörgse sj- aon.
De -n nao 'ne sjwa vèlt euveral eweg, wie in 't Limbörgs en Braobants. Dit is e dudelek huurbaar versjèl tösse 't Liemers en 't Achterhooks. Bove Rheden begint me de -n oet te spreke.
Sommege Kleverlandse dialekte doen aon t-deletie. Vreem genóg kump dat veural in 't noorde vaan 't gebeed veur (Betuwe, Riek vaan Nijmege) en aamper in Noord-Limbörg, dewijl väöl Limbörgse dialekte zjus ouch aon t-deletie doen. 't Kinmerk löp vaanoet de Betuwe door tot in Utrech.
Prosodie
Wie bove gezag weurt de betoeningslien, de grens tösse wel en gein twietoenegheid, soms genome es grens tösse Limbörgs en Kleverlands. Dees lien löp in Nederland zoe: Árse, Haors, De Kroeënenberg, Zaerem, Keuningslust, Beringe, D'Oospel en Mares (Maarheeze) ligke droonder (wel toenversjèl), De Loj, Brokeze, Zwolge, Tiendere, Kâssele, Amerika, De Pieël, De Grashook, Mael en Leende ligke debove (gei toenversjèl). Dat wèlt evegood neet zègke tot me in 't lèste rijke dörper gein sleiptoene kint. 't Versjèl is allein tot ze in die plaotse in principe neet mèt beteikenisversjèl weure gebruuk. Sleiptoene weure soms aongegeve mèt e puntsje achter de klinker.
Grammair
thumb|"'t Sunneke", 'ne kiosk in Nijmege. Ouch dit stadsdialek heet nog altied umlaut in verkleinwäörd.
Naomwäörd
Kleverlandse dialekte oondersjeie euver 't algemein drei woordgeslachte. De geslachte weure behandeld volges Braobantse regels. Dat hèlt 't volgende in:
Verkleinwäörd weure oongeveer volges de Limbörgse regele gevörmp: in principe op -ke, meh ouch op -je es de veurgoonde lètter 'n t of d is. In 't gans Kleverlands taolgebeed kump umlaut in verkleinwäörd veur, ouch in 't sterk vernederlands Nimweegs (zuug heineve).
Umlaut in miervoudsvörm (bal-bel) is ouch frequint. 't Oontbrik allein in d'n Euverbetuwe, 't weste vaan 't Riek vaan Nijmege en 't weste vaan de Liemers.
Persoenleke veurnaomwäörd
't Persoenlek veurnaomwoord veur de twiede persoen inkelvoud is geej/gi'j. Doe of dich is oonbekind in 't Kleverlands, meh neet in 't mich-kerteer. Geej is dao gewoen de gebrukeleke vörm veur wat in de mieste Limbörgse dialekte geer is. Objeksvörm bij gi'j etc. is ów, tegeneuver Limbörgs óch/u(u)ch. Óch kump tot in Venlo en Bree veur, meh neet in de res vaan 't mich-kerteer (Zaerem, Grevors, Árse etc.). Dialekte die doe etc. neet kinne, gebruke veur de twiede persoen miervoud gillie, objeksvörm óllie. Mie nao 't noorde huurt me ouch wel gullie. In 't Nimweegs zien gij en gullie gooddeils vervaange door 't Standaardnederlands jij en jullie. Me zouw op groond heivaan 't Nimweegs e Hollands dialek kinne neume; dit is evels neet gebrukelek.
Werkwäörd
De verleien tied vaan zwake Kleverlandse werkwäörd weurt progressief geassimileerd, wie in de westeleke dialekte, en neet regressief wie in 't Limbörgs. Dat beteikent tot dees dialekte ziech, aanders es 't Limbörgs, aon 't kofschip hawwe en dus hae mákte kinne tege Limbörgs heer maakde enz. Umlaut in de derde persoen inkelvoud kump mer in e paar werkwäörd veur (beveurbeeld Venrods hae göt 'heer geit'); bij de mieste sterke werkwäörd oontbrik 't (Venrods hae lopt 'heer löp' ). De grens tösse wel en geinen umlaut bij sterke werkwäörd löp oongeveer geliek op mèt de betoeningslien; 't is daan ouch e good demarcatiekinmerk tösse Limbörgs en Kleverlands (in Venlo e.u. kump 't dus wel veur). In 't Achterhooks kump d'n umlaut bij dit soort gevalle weer trök; me zuut daan ouch dudelek tot dit versjijnsel bij 't Kleverlands 'nen drej nao 't ooste maak.
Vocabulair
't Kleverlands vocabulair vertuint zoewel euvereinkómste es ouch opvallende versjèlle mèt de naoberdialekte. Hiel bezunder is 't neet, tot 't dialek väöl minder Rienlandse wäörd heet es 't Limbörgs (wat veur get, woe of hoe veur wie). E woord wie moj/moej 'sjoen' is evels toch wel vreem, aongezeen me dit woord veural mèt 't Hollands en aander westeleke dialekte in verband bringk (in 't aongrenzend Braobants en Limbörgs zeet me evegood skon resp. schoeën). Oondaanks zien grammaticaol euvereinkómste mèt 't Oos-Braobants vint me in 't Kleverlands, inclusief de dialekte vaan 't Land vaan Cuijk, e paar opvallend oon-Braobantse wäörd, wie lucht 'luuch', 'lantere' (in de Meierij lantèrre), stötje 'tiedsje' (Meierijs lutske; vergeliek evels Ziews stuitje), glinte 'aofzètte' (Meierijs vreeje; Ziews gelint 'hèk um börgermaanshoes') en kog 'mot' (Meierijs lampesnutter). Daobij vint me in väöl dialekte, beveurbeeld in 't Riek vaan Nijmege, al wäörd die sterk aon 't noorde, aon 't Nedersaksisch doen dinke, wie ónmundig 'hendeg', 'zier' en krang 'binnesteboete'. Aon d'n Duitse kant vaan de grens valle väöl wäörd op door hun "Nederlands" karakter - dèks geit 't daan um wäörd die in Duitsland nörges aanders veurkoume. Inkel vaan de hiel väöl veurbeelde zien (in de dao gebrukeleke spelling) Beschütt 'besjuut' (tege Duits Zwieback), Klootsack 'kloetzak' (tege Duits Arschloch) en Vernüss 'cuisinière' (vgl. Nederlands fornuis, tege Duits Ofen).
Vitaliteit
De Kleverlandse dialekte höbbe aonzeenlek minder prestiesj es de Limbörgse. 't Dudelekste trejt dat aon 't leech in Arnem en Nijmege, boe de aofgeloupe hoonderd jaor de bove- en middeklasse 't dialek höbbe laote valle en de oonderklas 't sterk heet vernederlands. Dit wijs op 'n associatie vaan 't dialek mèt de boerebevolking. Oonder de nui generatie ligk 't aontal awwers die 't dialek nog aon hun kinder doorgeve ouch väöl lieger es in 't Limbörgs taolgebeed. Toch is 't dialek in wieneg versteilekde gebeie - e groet deil vaan 't Kleverlands taolgebeed vèlt dao-oonder - nog vrij presint. In väöl dörper spraok me tot veur inkel tientalle jaore nog aamper Algemein Nederlands. In Duitsland is de situatie slechter: dao weurt 't dialek irnsteg mèt oetsterve bedreig.
Cultivatie
Al in de negentienden iew woort hei en dao in Kleverlandse dialekte gesjreve en gediech. De traditie begós op de Betuwe bij J.J. Cremer en Bernard van Meurs, die hun werke in gans Nederland bekind raakde. Vaan Van Meurs leus me beveurbeeld dèks 't gediechske 't Is mit heur gedaon. De populariteit vaan dees werkskes is wel te verklaore oet 't feit tot 't Euverbetuws in de oere vaan westerlinge 'ech' dialek is (in tegestèlling tot de taol vaan de Randstad), meh neet oonverstoonbaar wie 't Limbörgs of Gronings. In aander gebeie leep me get achter op de Betuwse traditie. In 't Riek vaan Nijmege gief 't Nol Hell oet Millinge, dee ouch dialekcursusse sjreef, in 't Land vaan Cuijk is sinds e paar jaor Mientje Wever oet Boxmeer bekind. Noord-Limbörg weurt veurzeen door de Veldeke-krink Venroj, de mins actieve vaan allemaol. In 't vreuger Veldeke Magazine publiceerde Wilma Bos soms veur deze krink. In Duitsland is 'n vrij oetgebreide traditie mèt sjrieve in 't dialek. In Wezel besteit 'ne vrij actieve dialekkrink.
De bekindste muziek-act in de Kleverlandse dialekte is zeker Rowwen Hèze. Deze band, oersprunkelek 'n blaoskapel, is in gans 't land bekind geweure mèt texmex of alternatieve country in 't dialek vaan Amerika en is, allewel tot zien taol dus gei typisch Limbörgs is, integraol deil goon oetmake vaan 't Limbörgs cultuurgood. Mie plaotselek is de bekindheid vaan Dick van Altena oet Oosterhout, dee sinds inkel jaore in 't Euverbetuws dialek zingk. Umtot 't gebeed (op e paar dörper nao) euverwegend katholiek is, weurt 't dialek ouch te pas gebrach bij vastelaovendsleedsjes.
Bibliografie
Publicaties euver de dialekte vaan Árse, Haors en Venlo zien neet opgenome.
Chris Pratt
Chris Pratt (Virginia, Minnesota, 21 juni 1979) is 'ne Amerikaanse acteur.
Lieke Martens
thumb|Lieke Martens op 't EK vaan 2017, in 'ne match tege [[Noors damesvoetbalèlftal|Noorwege.]] Lieke Elisabeth Petronella Martens (Baerge (Bergen), 16 december 1992) is 'n Nederlands-Limbörgse voetbalster, die späölt es aonvallende middeveldster en sinds 2011 oetkump veur 't Nederlands èlftal. Ze waor ein vaan de groete stare vaan 't Europees kampioensjap damesvoetbal 2017 en woort daomèt ouch lendelek bekind boete de wereld vaan 't vrouwevoetbal.
Biografie
Martens begós op viefjaorege leeftied te voetballe bij RKSV Montaignards in häör geboortedörp. Dao doorleep ze de F-, E-, D- en C-jäög. Roond häör achste kraog ze häör ierste oetneujing veur e regioèlftal. Nao de C-jäög stapde ze in 2005 euver nao Olympia '18 in Boksmaer (Boxmeer), op aondringe vaan de toenmaolege boondscoach Vera Pauw. In 't lèste jaor vaan häören tied bij Olympia deeg ze mèt aon 't HvA-projek vaan de KNVB.
In 2009 begós Martens aon 'n carrièr in 't profvoetbal. Ze späölde ei sezoen bij sc Heerenveen, boe ze in 18 matche twie kier scoorde. Daonao stapde ze euver nao VVV Venlo, de club oet häör buurt die in 't sezoen 2010/11 zjus mèt vrouwevoetbal begós. Dao späölde ze 20 kier en scoorde ze nege gole.
Al in 2010 had Martens mètgedoon aon 't EK vrouwlui oonder de 19. Nederland kaom heibij tot de haaf finaal; Martens scoorde veer kier en woort daomèt gedeild topscoorster vaan 't toernooj. 't Jaor dao-op debuteerde ze veur 't ierste èlftal in 'nen oetmatch tege China.
Nao e jaor VVV góng Martens nao Standard Luik, wat daan in de BeNeLeague späölde. Al in häöre debuutmatch, in de BeNe Supercup tege FC Twente, scoorde ze twie kier. Dat gans jaor zouw ze 25 kier speule en neet minder es 17 kier score. Heidoor trok ze ouch boete de Benelux de aondach en teikende ze in jannewarie 2012 bij FCR 2001 Duusbörg. Door 'n administratiefout kós ze dao evels pas nao 't ind vaan 't sezoen terech. Nao twie jaor stapde ze euver op de Zweedse competitie: vaan 2014 tot 2016 späölde ze bij Kopparbergs/Göteborg FC, daonao nog e jaor bij FC Rosengård. Oonderwijl deeg ze ouch mèt aon 't Wereldkampioensjap vaan 2015, boe ze oonder mie d'n insegste gool scoorde in de eupeningsmatch tege Nui-Zieland.
Lummel
thumb|right|Ligking vaan LummelLummel (Nederlands Limmel) is 'n wiek vaan Mestreech, mèt e redelek dörps karakter. 't Is gelege in 't noorde vaan Mestreech. Tot 1920 hoort Lummel bij de gemeinte Meerse. In 1840 woende dao 372 lui in ca 72 hoezer. Bij d'n aonlèk vaan 't spoor van Mestreech nao Remun in 1850 woort de parochie Lummel (die oonder mie Nazareth, Wiekerpoort, en 't Vrouweveld umvatde) in twieje gedeild. 't Dörp had toen 'n eige statie, statie Mariënwaard. Nao de vesteging vaan 't glaasfebrik en steinfebrik wèrkde hei in 1911 mie es 2000 arbeiders en tèlde Lummel mie es 40 kaffees.
In Lummel ligk ouch 'n sluis in 't Julianakanaal.
Scandinavië
Mètstens wert de twiede of de driejde definitie gebruukd.
Lummel
Straote mèt biebelse naome
250px|thumb|right|Dörpskern vaan Lummel In 1955 woort 'n ganse nui wiek gebouwd. Wat opvèlt is tot de straotnaome dèks aofgeleid zien vaan biebelse naome. Dit nao aanleiing vaan de naome vaan de twie kestiele. In de zeventienden iew heet d'n eigeneer vaan kestiel Jeruzalem deze naom aon zie kestiel gegeve nao e bezeuk aon 't Heileg Land. D'n eigeneer vaan 't aander kestiel kós toen neet achterblieve en dee neumde zie kestiel toen "Bethlehem". Door de gemeinteraod woort in 1955 beslote um de nui straote ouch biebelse naome te geve.
Scandinavië
Oorsjprong
't Waoërd waoërt vör 't örsj gebroekd dör Plinius d'r Owwere (23-79) in de vörm 'Scadinauia' en is warsjienlek gevörmd oet de Aodgermaanse wäörd 'skadin' (sjaaj) en 'auio' (eiland).
Lummel
Romeinsen tied
In de winter vaan 1880-1881 woort in 't veurmaoleg gehuch de Steinstraot (Nazareth) 'n aontal Romeinse graver oontdèk, boe-in hoonderde urne laoge. thumb|250px|Kestiel Jeruzalem
Scandinavië
Scandinavische tale
De tale Noors, Zjweeds en Deens werre dèk aangeduid es de Scandinavische tale. Dit in taegenstèlling töt de Noord-Germaanse tale, oeë-oonder ooch Ieslands en Faeröers valle. De talen lieke zoe sjraek opèè dat ze oonderling te versjoeé zeunt.
Lummel
Bezeensweerdeg
In de wiek ligk de Hoeger Hotèlsjaol Mestreech, in 't kestiel vaan Lummel (kestiel Bethlehem). Wijer ligk hei kestiel Jeruzalem. De neogotische kèrk is gewijd aon Sint-Jan-d'n-Duiper. thumb|250px|Kestiel Bethlehem of de Hoeger Hotèlsjaol Mestreech
Lieke Martens
Biografie
Häöre groetsten doorbraok kaom evels in 2017. Op 't Europees kampioensjap, gehawwe in Nederland, veel ze in de grópsfaas al op. Tegen 't Belsj maakde ze de winnende gool en ouch in de kwartfinaal tege Zwede scoorde ze. Nao de finaal tege Denemarke, die Nederland mèt 4-2 won en boe Martens ouch weer scoorde, woort ze oetgerope tot späölster vaan 't toernooj. Häör optrejje maakde tot zoewel d'n UEFA es de FIFA häör later dat jaor verkoze tot späölster vaan 't jaor.
Bottrop
Bottrop is 'n krinkloes stad (stad die neet behuurt bis 'ne krink of Kreis, dus Kreisfrei is) in 't weste vaan Noordrien-Wesfale. De Wesfaalse plaots vilt oonder 't Regierungbezirk Münster en ligk neve de steij Esse en Oberhausen en de kring Kreis Recklinghausen en Kreis Wesel. Bottrop ligk op 'n hoegte vaan 55 meter. De stad heet 'n oppervlak vaan 100,61 km², en volgens de census vaan 2014 gief 't dao 116.055 inwoeners. Heimèt heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1154 de veerkante kilometer. Sinds de nuie stadsraod vaan 2014 is de ﻿SPD de groetse polletieke partie mèt 26 zetels. Op de twiede plaots kump daan CDU (15) en de daarde plaots weurt gedeild mèt de Grüne (3) en de ÖDP. Opvallend is tot de DKP (allewijl de groetse kommenistische partie vaan Duutsland) hei veur häör doen groet is, mèt twie zetels. 't Gief ei hoegesjaol in Bottrop, naomelek Hochschule Ruhr West. En daoneve gief 't väöl studènte die op de Fernuniversität in Hagen studere mer woene in Bottrop, väölal bij de awwers. De stad besteit oet drei distrikte.
Lieke Martens
Biografie
Nao 't EK góng Martens speule veur FC Barcelona. In 2022 maakde ze de euverstap nao Paris Saint-Germain.
Lummel
Vereineginge
Lummel heet e riek vereinegingsleve, mèt 'n eige famfaar, foetbalclub, toneelvereiniging, en mierder zaankkoere.
Lieke Martens
Biografie
Martens is same mèt de vreugere keeper Benjamin van Leer, dee oonder mie bij Roda JC heet gekeep. De twie zien in juni 2023 getrojd.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, en deils vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Dwergottersjaermuus
De dwergottersjaermuus (Letien: Micropotamogale) vörmen e klein geslech bestäöndje oet twieë saorte. 't Zeen otterechtige tenreks die inheimsj zeen aan reveerlaefgebieden in Wès-Afrikaanse raengerwajer. Ze veuje zich mit waterbieësjkes en insekte die ze vinjen en vange.
Pierelinge
Pierelinge (Lumbricidae) zeen 'n femielje van óngewerveldje bieëster die behuuere toete ringwörm (Annelida). Pierelinge behuuere toete Oligochaeta; dit is 'n groep van wörm die de zieë höbbe verlaoten en in zeutwater, mer ouch op 't landj kónne laeve. Pierelinge kómme weltwied gans algemein veur, oetgezunjerdj in druueg klimaten en op Antarctica.
Dwergottersjaermuus
De ruwenzoriottersjaermoes wuuertj bekans bedreig, dewiel de nimba-ottersjaermoes ech bedreig wuuertj.
Pierelinge
Meistes zeen ze in groeate aantale te vinje; inkel saorte zeen weltwied oetgezatte gewaore veure baomstructuur te baetere. Pierlinge höbbe door 't grave van tunnels en 't aafbraeke van plantjaerdig matterjaal 'ne groeaten invlood oppe baomstructuur. Weltwied guuef 't óngevieër 670 saorten aan pierelinge die in lingdje variëre van inkel centimaeters toet decimaeters.
Bie 't trille vanne baom kroepe de pierelingen oete gróndj; dit kan dore loupbewaeginge van bieëster waere veroearzaak of door miensjelik hanjele, wie mit behölp van 'ne stek. Ónger netuurlike ómstenjigheje kómme pierelinge baove door graafbewaeginge van möl. Pierelinge kómmen ouch baovegróndjsj bie raengerechtig waer veur te paere; ze zeen wiejer veural 's nachs aktief. Inne wintjer kroepe ze deper de gróndj in en gaon ze in 'n saort van wintjerslaop of diapause. Sómmige gewerveldje bieëster zeen sterk aafhenkelik vanne pierelingen ómdet ze 'n wichtige brón van voor vörme; veurbiljer hievan zeen de mol enne maerelink.
Knouppuntj 't Vondere
Gesjiedenis
Op 31 december 1963 äöpende d'n A2 tösje Sint-Joas en Bor veur 't verkier en op 22 jannewarie 1966 't deil tösje Gratem en Sint-Joas. 't Zou nog veertig jaore doere, veurdet d'r sjprake waor van e knouppuntj. In 1985 woort e tracébesjluut óm d'n A73-zuud aan te lègke oppe oestelike Maasoever. Pas achteen jaore later sjtartde d'n boew van 't knouppuntj. Op 27 november äöpende d'n A73 tösje Herte en Brach, woenao 't knouppuntj op 16 jannewarie 2008 volledig woort aopegesjteld.
Kroatië
Gesjiedenis
De Kroate vestegde ziech in de 7e iew aon de kös vaan de Adriatische Zie en vörmde twie prinsdomme naomelek Dalmatië en Pannonië. De vesteging vaan de Trpimirović dynastie roond 850 gaof viel force aon Dalmatië 'tgeen ziech in 925 transformeerde in 'n keuninkriek tot strèkte vaan Oos-Europa tot Wes-Europa. In 1102 veugde Kroatië ziech samen met Hongarieë. Dit doorde tot 1527 wienie Kroatië oonderdeil woort vaan de Oostenriekse Habsburg-monarchie.
De volgende fase vaan groetsjaolege veranderinge doen ziech veur in d'n 20e iew wienie Kroatië lid weurt vaan 't Keuninkriek Joegoslavië (tot in häör ierste 11 jäör 't Keuninkriek vaan de Serve, Kroate en Slovene hètde). Tösse 1941 en 1945 maak 't land e periood vaan oonafhankelekheid mèt wienie 't bekind is es de Oonafhankeleke Staot vaan Kroatië. Nao 1945 weurt 't land evels weer ingelief bij 'n groeter gehiel naomelek de Sociaolistische Rippebliek vaan Joegoslavië boe-in 't de Sociaolistische Rippebliek vaan Kroatië vörmp.
In 1991 annonceert Kroatië vlaak nao Slovenië de oonafhankelekheid. Boe Slovenië nao tien daoge 't Joegoslavische leger wèt te verdrieve, oonder aandere door de relatieve homogene Sloveens-etnische bevolking, en rap internationaole erkinning kroag kump Kroatië in 'n aandere situatie terech. 't Land weurt waal erkind, op 15 jannewarie 1992, meh krieg 'n laankdoerige oorlog (tot in 1995) mèt 't Joegoslavische leger oonderwijl 't ouch 'n börgeroorlog krieg tösse etnische versjeie etnische groepe.
Sinds 1995 is Kroatië begonne mèt 'n perces vaan herstèl, boebij 't ziech naodrökkelek op 't weste riechde. Op 1 juli 2013 woort 't land lid vaan de EU, op 1 jannewarie 2023 veurde 't land d'n euro in en góng 't bij 't Schengengebeed.
Administratieve deile
thumb|left|250px|Euverziech vaan županija
Kroatië is verdeild in twinteg županija ('n soortemint vaan provincie) en 't stadsdistricts vaan Zagreb.
Surnadal
thumb|De ligking van Surnadal in de pervincie Møre og Romsdal. Surnadal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 6.107 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.365,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,5. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1566.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Hunne
thumb|250px|De Hunne in Galiëthumb|250px|Ömvaank van 't Hunneriek, ca. 450 n.Chr. De Hunne waore 'n confederatie va nomadesjtamme aafkomstig oet Centraal-Azië, die in d'r 5de ieëw dör Europa trok. Ze waore berucht öm de verwoestinge die ze aanrichde en hön wreedhèèd.
Historie
De Hunne werre geïdentificeerd mèt 't volk dat de Chineze de Xiongnu (aow transliteratie Hsiung-nu) neume en dat in d'r 4de bies d'r 6de ieëw, mae ooch al ieëder, 't Chinese Riek bedreigde.
De Hunne erkaande ene opperheerser. Name va kunninge zeunt bekaand vanaaf ca. 300 v.Chr., al besjtonge ze volges Chinese gesjrifte al saer 1800 v.Chr. In 352 v.Chr. waoërte ze dör de Hua verdraeve, oeë-op 'ne groep (de Zjwarte Hunne) nao Rösland trok en 'ne aandere groep (de Witte Hunne) nao Perzië en Noord-Indië trok oeë ze vör 'ne korte 'n riek stichde. Wie ze versjlage waoërte dör de Perze trokken de Witte Hunne in d'r 6e ieeëw richting Europa en waoërte dao berucht es de Avare.
De Zjwarte Hunne oonderworpe de Ostrogote die doe de mach howwe över Oost-Europa en de Russische sjteppe en verdreve de Visigote en aander Germaanse sjtamme die doe massaal en in paniek 't al verzjwakte West-Romeinse Riek invluchde en 't dör d'r resulterende chaos nog mieë verzjwakde. D'r beroemde Attila d'r Hun waoërt roond 433 n.Chr. kunning van de Zjwarte Hunne. In Rösland voegde zich o.m. Sjlave, Gote en Allemanne oonder de Hunse troepe zoedat z'n aanvalskracht zich nog versterkde. Attila's riek, met 't centrum in Pannonië (noe Hongarije), sjtrekde zich tensjlotte oet van d'r Kaukasus bies an d'r Rien. Ze maakde väöl streuptochte dör Europa, mètstens in 't West-Romeinse Riek en ze bedreigde zelfs Rome.
De Hunne vele ooch ènnège maol 't Oost-Romeinse Riek binne en makde 't vör 'n hoeëg bedraag sjatplichtig. In 451 waoërte ze evvel versjlage in 'ne groeéte sjlaag taege 'n leger dat besjong oet Romeine, Franke en Visigote oonder leiding va Flavius Aetius. Mèt d'r Sjlaag op de Catalaunische Vaelder in 't huidige Frankriek waoërt 'n èng gemakd an de mythe van d'r 'oonoverwinneleke Hun'. Attila veel vervolges es revange Rome aan, mae moes zich ttuuktrèkke, waarsjienlèk dör 'n doeëdeleke kraekde in z'n leger. Nao d'r doeëd van Attila in 453 veel z'n riek oetèè, en heel de Hunse bedreiging op te besjtoeë.
De krèègstactieke van de Hunne waoërte dör o.m. de Romeine övergenaome mèt 'n keus vör 'n gepantserde cavalerie. Sommige Hunne trokke truuk nao de Aziatische sjteppe, mae de mètste bleve en waoërte boer.
Darmstadtium
Darmstadtium is e sjemisch element mit es symboal Ds en 't atoamnómmer 110. 't Is dinkelik e gries of zilverkluèrig euvergangsmetaal.
Darmstadtium kump van netuur neet veur oppe aerd en mót synthetisch waere geperduceerdj. In 1994 is 't metaal veur 't ièrs aangemaak door Duitse weitesjappers. In 2003 woort 't element d'n hujige naam gegaove, nao Darmstadt, de plaats wo 't veur 't ieës woort gesynthetiseerdj; daoveur sting 't bekandj es ununnilium (Uun).
Orust
Orust is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 15.198 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 389,01 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 39,1 luuj de km².
Ritueel
thumb|'t Zaengenen en braeke vanne [[hostie is e ritueel vanne Kattelieke Kirk.]] E ritueel is 'n rits aan hanjeling die waere gezeen es e gebroek en zeen bepaoldj doren achtergróndj enne kultuur, bie rituele speeltj ouch de plaats wo 't wuuert oetgeveurd 'n wichtige rol, wie bie e graaf of in 'nen tempel. 't Petroean vanne hanjeling is herkènbaar.
De bekandjste rituele zeen verbónje mit godsdeenste, wie 'n kirkdeens (knelen enne kemunie), mer 't haet ouch rituele die neet godsdeenstig zeen. Rituele kan me trögkvinje bie verjäördige, mer ouch binne bedriever en vereins, wie wen m'n e jubileum hiltj.
Godsdeenstige rituele bestaon döks oet bepaoldje hajinge, gebare, dans, zank, aeten en drinke (meh juus ouch vaste), 't aanstaeke van e kaesjke en zelfs verwónjing. Döks waere rituele gebónjen aan wichtige deil van 't laeve, wie gebaorte, volwassenheid, d'n trouw en d'n doead ('n begraefenis).
Rituele gelieke vaste gewuuendjes, meh van e ritueel mag me nimmieër aafwieke. Zoea kan m'n edere morgen 'n tas kóffie drinke, mer 't wuuert pas e ritueel es me mèntj det det ummer mót.
Leie vaan 't Europees Parlemint
Leie vaan 't Europees Parlemint, Europees Parlemintsleie of Euro(pa)parlemintariërs (Ingels: Members of the European Parlaiment ouch-wel MEPs, Frans: Députés européens ouch-wel eurodéputés) zien de politici die zien verkoze door de moyen vaan de Europees verkezinge es poppelair reprizzentatie in 't Europees Parlemint, de legislatieve mach vaan de Europese Unie.
Wie 't Europees Parlemint veur d'n ierste kier bijmekaar kaom oonder de naom Algemein Vergaojering vaan de EGKS in 1952 woorte de leie direk door de nationaol regeringe vaan de lidstaote verkoze. Sinds 1979 gief 't evels Europees verkezinge boebij de Börgers vaan de Europese Unie direk hun Parlemintsleie verkoze. Vreuger Europees organizaties hadde gein parlemintair logica, boedoor 't Parlemint is 'ne rivvelutionaire stap in de riechting vaan mie Europees integratie woort gezien. Edere lidstaot heet zienen eige moyen veur 't verkeze vaan Parlemintsleie - en in inkel lidstaote is de moyen ouch veraanderd - mer edere lidstaot is ouch verpliech um e systeem te keze wat proportioneel reprizzentatie beliechaomp. 'n Aontal lidstaote verkees hun Parlemintsleie op force vaan de ganse nationaole constituïteit; aander lidstaote keze d'r veur tot Parlemintsleie weure verkoze op force vaan hunne regio.
Zedelverdeiling en reprizzentatie
't Gief 705 zedele in 't allewijl parlemint die gezedeld weure door de 705 Parlemintsleie. Zie zien verdeild euver alle 27 len die lidstaot zien vaan de EU. Duitsland heet d'rs 96, wijl Luxembörg, Malta en Cyprus d'rs meh 6 de lidstaot höbbe. Umtot 'ne lidstaot minimaol 6 Parlemintsleie mot höbbe en 'ne lidstaot d'rs neet mie es 96 maag höbbe, zien inwoeners vaan sommege lidstaote (wie Luxembörg) euvergeprizzentierd door Parlemintsleie, wijl aandere (wie Duitsland) oondergeprizzentierd zien.
Zedele reprizzentiere Börgers vaan de Europese Unie en 'ne börger maag keze op welk meneer me gereprizzentiert weurt. Dit kin op twie menere:
Zjus wie de stömmer, hoof ouch 't Europees Parlemintslid geine börger te zien vaan de lidstaot dee heer reprizzentiert. 't Gief d'rs 'n aontal die op dee moyen zien verkoze in 't Europees Parlemint.
Allewijl samestèlling (2019-2024)
Um polletieke mach te höbbe in 't Parlemeint zien de meiste Parlemintsleie neet allein deil vaan nationaol partije mer ouch vaan groeter Europese fractie die versjèllende partije samebringe. Vaan groet nao klein zien dit de fractie in 't EP sinds 2019:
UEFA Nations League 2018/19
thumb|400px|De 55 len vaan de UEFA en 't niveau boe ze in 't sezoen 2018/19 in speule. Roed: devisie A Blauw: devisie B Greun: devisie C Geel: devisie D 2018/19 waor 't ierste sezoen vaan de UEFA Nations League. In dit toernooj speule de 55 landeteams vaan de UEFA in poules vaan oongeveer geliek niveau tegenein. Op 't speul stoon promotie nao 'n hoeger daan wel degradatie nao 'n lieger gróp, zoewie, veur 't hoegste niveau, algemein grópswins. Veur de mieste len leep 't sezoen vaan 6 september tot en mèt 20 november 2018; de veer bèste späölde in juni nog um de wins. Winner waor Portugal, wat in eige land de finaal vaan Nederland won.
Kwalificatie
Alle UEFA-hierenèlftalle zien otomatisch geplaots veur de Nations League. 't Gief evels wel veer devisies: A t/m D. De prestaties vaan de veurege editie bepaole op welk niveau me volgend jaor oetkump: de bèste promoveert, de minste degradeert. Umtot dit 't ierste jaor waor, móste de teams iers nog in de zjuste gróp weure gezat. Dat gebäörde aon de hand vaan de UEFA-coëfficiënt. Zoe kaom me op de volgende verdeiling. Zoewel 't Belsj es Nederland kaome op 't hoegste niveau oet, Nederland evels mer zjus.
Mèt 't bepaole vaan eder team zie niveau en ziene pot daobinne kós de loting beginne. Die woort verriech op 24 jannewarie 2018.
Tiebreakers
De posities weure op de volgende meneer bepaold:
Vaan twie teams mèt eveväöl punte kin 't team mèt 't minste doelsaldo dus toch hoeger stoon, es 't oonderling rizzeltaot in zie veurdeil waor.
Lies van burgemeisters van Bezel
Bezel, saer de Fransen tied 'n gemeinte, haet de volgende burgemeisters gehad:
Bron
Dees lies is euvergenome van 't corresponderendj Nederlandstalig artikel.
UEFA Nations League 2018/19
Daarde plaotse
Neet allein de drei nommers veer, meh ouch de minste nommer 3 degradeert nao devisie D. Um de nommers drei vaan alle poules te vergelieke weure bij poule 2, 3 en 4 de rizzeltaote tege de nommer 4 eweggelaote. Dit lievert 't volgend rizzeltaot op:
Knock-outrunde
De winner grópswinners vaan de Nations League späölde in juni, tösse aander voetbalmatche door, nog um de wins vaan 't toernooj. Gasland veur dees korte knock-outrunde waor Portugal.
Deilnummers zien Ingeland, Nederland, Portugal en Zwitserland. De loting woort op 3 december 2018 verriech en lieverde dit op:
Haaf finales
5 juni, 20.45 Portugal 3 – 1 Zwitserland Porto, Estádio do Dragão Sjeidsrechter: Felix Brych
Sjtasie Houtem-Sint Gerlach
De sjtasie van Houtem-Sint Gerlach lik in Sint Gerlach es sjtasie (halte) op de Heuvellandlien tösje Mestreech en Heerle. 't Geboew dateert van 1903, mèt art-nouveaukènmerke en is opgetrokke in hout. In 1938 woort 't verboewd en gedeiltelik toegetummerd. 't Is 't enigste euvergebleve houte sjtasiegeboew van Nederland.
In vreuger jaore laog in Houtem, ongevaer 'ne kilomaeter nao 't weste, 'n eige halte aan 't sjpoor. De sjtasie heesj toen Sint Gerlach. De halte Houtem woort vervolges de sjtopplaats Vroenhof en de sjtasie Sint Gerlach kreeg toen de naam Houtem-Sint Gerlach. De halte Vroenhof bleef tot 1936 in gebruuk. 'ne Kilomaeter nao 't oaste, bie Geerlingshof in 't gehuch Sjtraobaek, waor 'n halte op verzeuk.
Bie de sjtasie is 'n fietsesjtalling aanwezig. Allein sjtoptreine van Veolia van de Heuvellandlien sjtoppe aan dees sjtasie.
Alfastraoling
Alfastraoling is 'n saort radioaktieve straoling.
In 't α-vervalspercès sjik de atoeamkern 'n 4He-kern oet; daomit verluus de radioisotoop twieë protonen en twieë neutrone. Dit wuuertj op kwantumniveau meugelik gemaak door 't tunneleffèk. 't Massagetaal wuuertj daomit mit veer verminderdj en 't atoeamnómmer mit twieë.
Alfastraoling is vrie zaachte straoling. 't Wuuertj al door e stökske pepier taengehaje. Sjajelike effèkte zeen van alfastraolers den ouch eigentlik allein te verwachten es de stof in 't lief wuuertj opgenómme. Den zeen de effèkte aevel neet te óngersjatte: ingeaosemdje deilkes van langdoerig aktieve alfastraolers gaeven 'n verhuuegdje kans op lóngkanker. Anger alfastraolers waere mekkelik inne knäök ingeboedj bie opnaam.
UEFA Nations League 2018/19
Verleerdersfinaal
9 juni, 15.00 Zwitserland 0 (5) – 0 (6) Ingeland Guimarães, Estádio Dom Afonso Henriques Sjeidsrechter: Ovidiu Haţegan
Zuurstof
Zuurstof is e chemisch illemint wat bij kamertemperatuur in oongeboonde staot 'n kleurloos gaas is (meh in hiel groete concentraties weurt 't blaw vaan kleur). 't Is 't meis veurkoumend illemint op Eerd en ein vaan de veer noedzakeleke illeminte veur eerds leve (neve waterstof, koolstof en stikstof). In de atmosfeer kump 't veur oongeveer 18% in zuvere vörm veur (es twieledeg molecuul O2, of in de ozonlaog es dreiledeg molecuul ozon, O3), en in speurkes vaan kooldioxide (CO2, oongeveer 0.04%). Aon 't oppervlak, en meistal ouch in de atmosfeer, tröf me 't aon in water (H2O); wijer kump 't in de eerdkoors veur in hiel väöl oxides (veural siliciumdioxide, SiO2) en zoere (daorum de naom).
Zuurstofverbindinge make e good deil oet vaan väöl levende organismes, in 't bezunder vaan de bieste. Zuurstof inaosemende organismes kóste miljarde jaore trök oontstoon doortot bacterië en archaeë, die zjus wie plante zuurstof es afvalproduk oetaoseme, zoeväöl kooldioxide umgezat hadde tot de atmosfeer vol raakde mèt zuvere zuurstof. 't Neet oontstoon vaan diereleve zouw op d'n doer 't leve op eerd tot 'n ind gebrach höbbe.
Zuurstof woort in 1771 door de Zwitserse apotheker Karl Wilhelm Scheele oontdèk, mer de heroontdèkking door Joseph Priestley maakde 't pas in wijere krink bekind. De naom oxygenium, "zoer-verwèkker", woort gegeve umtot me iewelaank meinde tot alle zoere zuurstof bevatte en dit illemint nudeg waor um zoere te verwekke (inderdaod zit in de meiste zoere zuurstof, mer 't is neet nudeg um 'n zoer te vörme).
Harie Eussen
Hae sjreef toneelsjtökker in 't Ransdels, maakde ein "Klank- en vormlièr" en 'n lies van werkweurd van 't Ransdels dialek. Eussen beweert dat 't dialek euverein kump mèt dat van Klumme. De gehuchte Gerieësjbrich, Geweustrao höbbe get ander oetsjpraok van bepaalde weurd en 't versjil mèt 't Sjins en 't Wieldersj ies vrie groat. 't Versjil mèt 't Valkebergs ies bès opvallend. Klumme lik op de grens van 't versjiensel r-sjoew. Versjillende dialekte ten oaste van Valkeberg laote de r in bepaalde gevalle wegvalle, veural veur 'n t aan 't woordeind: poaët= poort, weut= woorden; zjwat= zwart. 't Ransdels haet väöl Heerlese kènmèrke meh gebruuk die r waal nog.
sjtäölke
" De ieësjte rumple kaome en kerfde zie gezich 't Maike woeërt bedaarder en zjwoeërder va gewich Pös op 'ne gowe mörge 't zuchde: is 't da waor? want in z'n vingre heel 't werechtig...ei gries haor!
oet  't Maike, Mosalect 1975
Reliekhajer
'ne Reliekhajer of reliquaire (Letien: reliquiarium) is e veurwirp veur relikwieje, de reste van hèlge, te beware. 't Kan gaon euver 't ganse skelèt van 'nen hèlge, mer ouch mer e klei deil, de zoea-geneumdje partikele.
Döks is zónnen hajer inne vorm van e sjrien; me neump 'm den e relieksjrien. 'ne Reliekhajer kan hieël besjeie toet gans groeat zeen. De aadste reliekhajers wore meistes buuersje van kosbaar stof mit 'nen draagreem en kwes. De hujige bursa, worin veur en nao de Hèlge Mès de corporale wuuertj bewaardj, is nag dao-aan verwantj, mer haet 'ne veerkantje vorm. In versjillige musea waere nag exemplare bewaardj. 't Stadium det daonao koom waas de reliekbuuers, gemaak van metaal, meistes verguldj zèlver.
Preskóp
Preskóp (Nederlands: Hoofdkaas) wert i.t.t. gekrusj gemakd van baeëter sjtökke vaerkesvlèèsj, dat nao 't kaoëke in water mèt aedsje en laurier, in fieng sjtökskes gesjnaeje wert. Dis vlèèsjsjtökskes werre vermengd mèt d'r ingekaoëkde bouillon, oeë gelatieneblaedsjes in gedoeë zeunt.
Reliekhajer
Lanksemaan krege de meiste relieksjriene de vorm van klein kirkskes, ieës versierdj mit blaw email, later veural mit väöl góld en bergkristal. 'nen Angere populaire vorm was e sjrien inne vorm van 'n doeas die was bezatj gewaore mit ivoear, in alderhenj aan vörm. Dit waas veural eigen aan klènder relikwieje.
Innen tied det de geluivige d'róm vroge veure relikwieje ouch wirkelik te kónne zeen, kome hajers inne mode die feitelik de veurluipers ware vanne monstrans dae noe nag wuuertj gebroek veur oetstalling van 't Alderhèlgste. Saer daen tied waere klènder relikwieje ouch bewaardj in rónj metale duueskes mit e glaeske d'rveur.
Oos-Vlaondere
Oos-Vlaondere (Nederlands: Oost-Vlaanderen) is 'n Vlaomse provincie die good samevèlt mèt 't oostelek deil vaan 't historisch Vlaondere, en mèt 't gebeed vaan de Oos-Vlaomse streektaol. Hoofstad is Gent. De provincie grens aon Wes-Vlaondere, Henegouwe, Vlaoms-Braobant, Antwerpe en 't Nederlands Zieland.
Bestuurleke indeiling
Oos-Vlaondere bevat zès arrondisseminte (Aals, Dendermonde, Eeklo, Gent, Oudenaarde en Sint-Niklaas) en (sinds de fusie vaan 2019) 60 gemeintes:
John Lee Hooker
thumb|John Lee Hooker in 1997. John Lee Hooker (Clarksdale, Mississippi, 22 augustus 1917 - Los Altos, Californië, 21 juni 2001) waas 'nen invloodrieken Amerikaanse blueszenger, gitaris en leedjessjriever dae in zie laeve versjillige stiele broekdje. Hae gólj es 'ne wichtige vernujer vanne blues. Bekandje nómmers van Hooker zeen ónger anger Boom Boom en I'm in the Mood. Wiejer is zien samewirking mit Carlos Santana The Healer bekandj.
Allewel John Lee Hooker e wichtig deil van zien karrejaer in Detroit wóndje en wirkdje, wuuert t'r neet drek mitte Chicago-stiel vanne blues verbónje, zowie die de groeate naordelike stej vanne Vereinigdje Staote doe behieërsjdje. Hooker steit veural bekandj es 'ne vertolker van 'n aantal aan zujelike bluesstiele, bekandj es de Delta-blues, mit väöl invlood van countrymeziek en folk. Hooker speeldje de blues oppe lektrische gitaar, meis op 'ne Epiphone, döks ouch 'ne Gibson of 'ne Gretch.
Mato Grosso do Sul
Mato Grosso do Sul is ein vaan de 27 fidderaol einhede vaan Brazilië. De staot maak deil oet vaan de macroregio Midwes en grens mèt de klok mèt aon Mato Grosso, Goiás, Minas Gerais, São Paulo, Paraná, Paraguay en Bolivia. De hoofstad is Campo Grande. Mato Grosso do Sul, 'ne staot mèt e divers karakter mèt landbouw en steidelek gebeed meh ouch väöl oonbereurde natuur, oontstoont pas in 1979 en is daomèt de einnaojoonkste staot vaan 't land.
Fysische geografie
left|thumb|[[Moerashert (Blastocerus dichotomus) in de Pantanal.]] Mato Grosso do Sul is de zèsde staot vaan 't land nao oppervlaakde, en in gruutde vergeliekbaar mèt Duitsland. De staot ligk neet al te hoeg: in 't midde-noorde gief 't 'n rillatief hoeggelege stök land (ca. 400 meter) wat aon twie kante aoflöp: in 't ooste nao de bèdding vaan de Paraná (die vaanoet Mato Grosso do Sul weurt geveujd door de Apa, de Sucuriú, de Rio Verde, de Rio Pardo en de Ivinhema), in 't weste nao die vaan de Paraguay (boe vaanoet deze staot d'n Taquari, de Aquidauana en de Miranda opaon loupe) - reviere die ouch de oos- respectievelek wesgrens vaan de staot bepaole.
Politiek
Maot Grosso do Sul sjik ach parlementariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Eige staotsparlemint besteit oet 24 leie. De gouverneur is anno 2018 Reinaldo Azambuja vaan de centrumpartij PSDB.
Taole
In 't zuie vaan de staot huurt me 'n Caipira-dialek vaan 't Braziliaans Portugees, e karakteristiek dialek wat me in de ierste plaots mèt de staot São Paulo associeert. 't Groetste deil vaan Mato Grosso do Sul vèlt evels oonder 't Sertanejo-dialekgebeed. Dit dialek is oontwikkeld oet 't Caipira, meh steit e stök korter bij de standaardtaol vaan 't land umtot de Mato Grosso noe eine kier door lui oet versjèllende plaotse is gekoloniseerd.
In Mato Grosso do Sul weure versjèllende inheimse taole gesproke: Chiripá, Kaiwá (allebei Guaranítaole), Kadiwéu ('n Guaikurútaol) en 't Terêna ('n Maipurese taol). Nog aandere zien oetgestorve of bekaans oetgestorve. De veer geneumde taole höbbe nog wel doezende sprekers, meh door de urbanisatie vaan 't gebeed is hun touwkoms oonzeker.
Economie
thumb|300px|Exportprodukte vaan Mato Grosso do Sul (2012). Mato Grosso do Sul is, wie mie staote in deze regio, 'ne belaankrieke landbouwstaot. Zjus wie de groete naober Mato Grosso produceert 't väöl soja, maïs, sókker en vleis (hinne en keuj). Ouch de mijnbouw is belaankriek; in tegestèlling tot de naoberstaote produceert me hei veural iezererts.
D'n deenstesector concentreert ziech in de ierste plaots in de hoofstad Campo Grande, meh ouch 't toerisme is belaankriek. Toeriste koume veural veur de natuur vaan de Pantanal.
Historie
't Gebeed wat noe Mato Grosso do Sul is, bleef iewelaank oet de belaankstèlling vaan koloniste. 't Gebeed woort bevolk, meh ouch neet bezunder diech, door Indiaonestamme vaan diverse aard, meh veural door Guarani-sprekende volker. De Mato Grosso es zoedaoneg kaom in de zeventienden iew oonder invlood vaan de jezuïete, die daonao laankzaamaon woorte verdroonge door de avontureers (bandeirantes). In dit gebeed woorte evels gein groete kwantiteite goud gevoonde, zoetot de bevolkingsdiechheid lieg bleef. Tot 1748 veel 't gebeed oonder 't kapteinsjap São Paulo, daonao woort 't ingedeild bij 't daan nui ingestèld kapteinsjap Mato Grosso.