cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Häöp
De häöp besteit oet drie knäök die aaneingreujen inne pubertied:
Dees drie knäök vörme samen 't häöpbein enne häöpkómp. 't Häöpbein maak deil oet van 't bekke.
Inne häöp bevindj zich 't häöpgelenk. Dit gelenk wuuert gebroek veur te loupe, wodoor 't kraakbein hie erg las haet van slietaasj. Wen dees hieël zwaor wuuert den kan me de gelenksoppervlaakdje vervange door 'n prothees: de kónshäöp.
1749
Gebore
thumb|right|200px| Gebaorteakte van Goethe
Jlabbach
Jlabbach, spreek oet Jelabbach, (Duuts: Mönchengladbach) is 'n krinkloes stad (stad die neet behuurt tot 'ne krink of Kreis, dus Kreisfrei is) in 't weste vaan Noordrien-Wesfale, in de buurt vaan de Limbörgse grens, evels neet deil vaan de Euregio Maos-Rien. De Rienlandse plaots vèlt oonder 't Regierungsbezirk Düsseldorf en ligk in de buurt vaan Krieëvel en grens aon de kring Kreis Veeëse, Rhein-Kreis Neuss en Kreis Heinsberg. Jlabbach ligk op 'n hoegte vaan 70 meter. 't Revierke de Niers struimp hei doorheer. De stad heet 'n oppervlak vaan 170,45 km², en volgens de census vaan 2014 gief 't dao 255.430 inwoeners. Heimèt heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1499 de veerkante kilometer. Sinds de nuie stadsraod vaan 2014 is de CDU de groetse polletieke partie mèt 29 zetels. Op de twiede en daarde plaots komme daan SPD (20) en Grüne (7). Allewel 't gein universiteit gief in de stad, bestaon d'r wel 'n paar faculteiten vaan de provinciaole hoegesjaol Hochschule Niederrhein. De stad besteit oet veer distrikte.
Ørsta
thumb|De ligking van Ørsta in de pervincie Møre og Romsdal. Ørsta is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 10.257 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 803,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 12,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1520.
Geslachskrenkde
Diagnoos
In de westerse wereld stèlt me de diagnoos miestal volges medische teste. Allewel tot geine tes besteit veur alle geslachskrenkdes bijein, kinne sommege väöl veurkoumende wel tegeliek getes weure. In väöl len bestoon speciaal klinieke (zoegenaomde SOA-poli's) veur zoe'n diagnoses, boe me e stäölke vaan 't liefsvoch in de genitalië nump. In westerse wereld deit me dat dèks es twie veurheer promiscu partners 'n vaste relatie ingoon. In de derde wereld, veural Afrika, weure AIDS-teste dèks bij de geboorte aofgenomme. AIDS-teste mote door bloodprikke weure gedoon.
Es de ierste symptome versjijne, is 't zaak veur neet te laank mèt de diagnoos en de genezing te wachte. De gevolge vaan beveurbeeld syfilis kinne desastreus zien zoonder behaandeling.
Veurkoume
Veurkoume vaan sommege geslachskrenkdes kin me ouch mèt vaccins. Dao bestoon prikke tege hepatitis A en B, herpes en versjèllende soorte HPV. Veural de lèste weurt väöl touwgedeend. Roond 't twelfde jaor, gemeinelek veur 't ierste seksueel contak, is 't beste memint veur dit te doen.
Genezing
De veurnaomste geslachskrenkdes zien bacterieel en kinne weure bestreje mèt antibiotica, dèks in combinatie veurgesjreve. Soms deent me die touw ietot symptome zien versjene, beveurbeeld bij slachoffers vaan verkrachting door iemes dee besmet is. Bij wijer geavanceerde gevalle moot soms tot ingriepende behandeling weure euvergegaange, wie amputatie. AIDS kin neet weure geneze, meh de symptome kinne blievend weure oonderdrök mèt 'n combinatie vaan zwoer medicijne.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel dees versie.
Sjtumpke
Sjtumpke ies op z'n plat (Limburgs) 't oeteind van 'n opgeroukde sigaar of sigarèt. In 't Nederlands hèt dat peukje. Zuug hieveur Sjtoemel.
Stomp in 't Nederlands beteikent: 'kort geknot onderwerp' en ouch 'eindje'. Sjtómp in 't plat beteikent peuk en ouch sjtoat: ne krachtige duuj veuroet. 't Verkleinwoord ies sjtumpke.
In Mesjtreech weurt stumpke ouch gebroek veur 'n klein stökske leverwoorsj.
7 miert
7 miert is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is de 66en daag vaan e gewoen jaor en de 67en daag vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 299 daog.
23 fibberwarie
Gebore
thumb|Georg Friedrich Händel gebaore in 1685
Gesjtorve
thumb|John Keats gesjtorve 23 fibberwarie 1821
Robin Williams
Veurdet Williams góng aktere haet t'r 'ne korten tied politische weitesjap studeerdj. Daorop sjreef t'r zich in bieje Juilliard-sjoeal veur theater te studere. Nao dees studie trooj d'r op in nachclubs, wo d'r woort óntdèk veure rol van Mork in 'n aaflevering van Happy Days (1974). Hierop kreeg t'r 'n succesvol karrejaer es improvisaasjekomediant en filmaktäör.
Williams leej al jaoren aan depressies geleje wodoor d'r op 11 augustus 2014 zelfmaord plieëgdje.
Filmografie
Verneumeswaerdige films wo d'r in speeldje zeen:
Noord-Ingels
thumb|De foot-strutsplitsing in Ingeland. In Noord-Ingelse dialekte rijme ziech de wäörd [[:wikt:foot|foot en strut nog euveral, wat ze in 't zuie allaank neet mie doen. De Midlands doen gooddeils mèt 't noorde mèt.]] 't Noord-Ingels is de verzamelnaom veur de Ingelse dialekte wie ze gesproke weure in 't noorde vaan Ingeland. Geografisch zitte dees dialekte ingeklemp tössen 't Sjots (Scots) aon de noordkant en de dialekte vaan de Midlands (Wes- en Oos-Midlandingels) aon de zuidkant. 't Noord-Ingels heet euvereinkomste en versjèlle mèt ze allebei.
Definitie en indeiling
De dialekte in Ingeland vörme e dialekcontinuüm en 't is neet zoe sumpel veur ze in te deile. Ing gedefinieerd löp 't Noord-Ingels mer tot aon de Tees. Daan zouwe de industrieel metropole in 't noorde neet debij hure. Aandere höbben 't Noord-Ingels zjus wijer gedefinieerd, es loupend tot deep in 't midde vaan Ingeland. Daan zouwe Birmingham en Wolverhampton ouch nog in dat gebeed valle, en kump 't Midlands-Ingels (zuug bove) gooddeils te vervalle.
Me kin, en moot, de Noord-Ingelse dialekte verdeile in steideleke en lendeleke dialekte. De steideleke dialekte, zeker die vaan 't industrieel noorde, zien wezelek mer accente: ze koume veural drop neer tot me 't Brits-Ingels aanders oetsprik es in 't zuie of in de standaardtaol. Zoe'n dialekte zien oonder mie 't Scouse (in Liverpool) en 't Mancunian (in Manchester). Ouch 't Geordie, gesproke in Newcastle-upon-Tyne, heet dao get vaan. Op 't platteland vint me conservatiever dialekte, die ech nog deper versjèlle höbbe. Dat gelt zeker veur 't Northumberlands, wat al gans get vaan 't Sjots heet, wijer veur 't Cheshires, Cumbrisch-Ingels, Lancashires en Yorkshires. In väöl provinciestei, beveurbeeld in York, vint me get dao tössenin.
Historie
Al sinds 't oontstoon vaan de Ingelse taol is 't noorde vaan 't taolgebeed aanders es 't zuie. In d'n Aajdingelsen tied woort hei 't Northumbers dialek gesproke. Dit dialek ligk in zekere zin aon de groondslaag vaan 't Noord-Ingels, veural de traditioneel dialekte (noe nog gesproke in 't uterste noorde; zuug bove) en 't Sjots. 'ne Volgende stap waor de Deense euverheersing in 't gebeed. In 't noordooste vaan Ingeland, traditioneel bekind es de Danelaw, maakde de Noormanne iewelaank d'n deens oet. In deen tied naom 't Ingels vaan dee regio 'n oongeluifeleke wieväölheid Aajdnoordse wäörd op, en ouch de grammair raakde deepgaond oonder d'n invlood vaan die taol. E deil vaan deen invlood - wäörd en grammair- drong door tot de res vaan 't Ingels, meh laank neet alles. Daorum huurt me in 't Noord-Ingels (en obbenuits Sjots) ouch noe nog wäörd die me örges aander neet kint.
Later in de middeliewe breide ziech 't Ingels oet euver Sjotland. Sjots woort in deen tied 'n eige dialek, mèt op de langen door ouch 'nen apaarte standaard. Oonderwijl oontwikkelde ziech in 't zuie - roontelum Londe - ouch weer 'ne nuie standaard veur 't opkoumend Middelingels. Deze standaard waor veural gebaseerd op 't Zuidoos-Ingels, meh naom wel get noordeleke illeminte euver.
Wijer kaome de dialekte oeterein te ligke wie, tegen 't ind vaan de middeliewe, de Groete Vocaolversjuiving op gaank kaom. Die woort in 't Noord-Ingels mer veur e deil doorgeveurd. 't Bèste en dujelekste veurbeeld heivaan is 't oontbreke vaan de foot-strut-splitsing (zuug keertsje bove, en direk hei-oonder). Dit maakde 't versjèl tösse Noord en Zuid direk te hure, dewijl ouch 't Sjots die veraandering in 't gemein wel heet doorgeveurd.
Vaanaof de achtiende iew begóste lui vaan de hoeger klasse ummer mie de standaardtaol te spreke. In de stei veurde dat al gaw tot vervlaking vaan de dialekte (bezoonke cultuurgood), dewijl dat op 't platteland minder zoe waor. Ouch kaom vaanaof 't ind vaan de iew de industrialisatie op gaank in 't midde vaan Ingeland. In de stei kaome lui vaan versjèllende plaotse biejein. Zoe oontstoonte noordelek gekleurde koinès, die korter bij de standaardtaol stoonte meh dao dujelek nog vaan aofweke. Dèks oontwikkelde versjèllende stei hun eige accente; bove geneumde dialekte wie 't Scouse, Mancunian en Geordie zien dus nog neet zoe aajd. Tot slot lierde in deenzelfden tied ummer mie lui leze. Ouch dit heet tot 'n vervlaking vaan 't plat geveurd. In regio's mèt wieneg immigratiedrök heet ziech 't dialek evels nog vrij good kinne hawwe.
Vocaole
De splitsing tösse trap en bath heet in de noordeleke dialekte gemeinelek neet plaotsgevoonde. Dat heet 't Noord-Ingels gemein mèt 't Amerikaons-Ingels en 't Zuidwes-Ingels. De vocaol in dees wäörd klink in 't gemein es [a]. E hemfelke wäörd oonttrèkke ziech dao-aon: in de mieste Noord-Ingelse dialekte höbbe can't, shan’t, half, calf en rather wel 'nen achterklinker [ɑː]. In wäörd wie father en palm die in Amerika ouch 'nen achterklinker höbbe, huurt me in 't gemein [aː]: gei versjèl in kwaliteit, meh allein in lengde.
Wie bove al aongegeve heet de splitsing tösse foot en strut ouch neet plaotsgevoonde: allebei de wäörd höbbe 'n [ʊ]. In foot zouw eigelek 'ne lange klinker mote klinke, meh dat is zelfs in 't Noord-Ingels allaank neet mie zoe. Wel kin me soms 'n lang /uː/ hure in book, cook en look, die in 't Zuid-Ingels en in de standaardtaol 'n korte [ʊ] höbbe.
De oetspraok vaan 't foneem /uː/ versjèlt ouch weer hendeg. Ze kin variëre vaan 'n echte [uː] tot 'n echte [yː] (in Northumberland). De tösseligkende oetspraok [ʉː] kump veur in Liverpool, Cumbrië en noordelek Yorkshire, d'n ingen diftong [ʊu] in de res vaan Yorkshire en Lancashire; ouch 't Geordie heet 'n realisatie die drop liekent. Gans bezunder is de realisatie [ʏː], die me in Manchester kin hure.
1972
1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 1973 - 1974 - 1975 1972 (MCMLXXII) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.
Maan vaan 't Jaor
Richard Nixon (twiede kier) en Henry Kissinger
Gebore
thumb|right|150px|Zinedine Zidane, gebaore op 23 juni 1972. thumb|right|150px|Vanessa Paradis, gebaore op 22 december 1972.
Noord-Ingels
Vocaole
De /eɪ/ en /oʊ/ vaan de standaardtaol weure dèks oetgesproke wie [e̞ː] en [oː], entans op 't platteland en de awwer stei. In de industriestei huurt me die monoftonge neet. Örges aanders in 't gebeed koume ouch wijer diftonge veur: [ɪə] en [ʊə]. De klaanke rappelere aon de Limbörgse ee en oo, of aon de Iers-Ingelse oetspraok vaan diezelfde foneme. In sommege noordeleke dialekte huurt me nog wel 'nen diftong veur 'n aw -gh: weight klink wie [weɪt~wɛɪt], meh wait klink wie [we̞ːt].
De slotklaank in wäörd wie happy, honey en city weurt dèks wie [ɪ] of zelfs [e] oetgesproke, wie in awwerwètse Received Pronunciation. Gans in 't noorde euverheers evels de gebrukeleker oetspraok [i], die allewijl ouch in de standaardtaol normaal is.
De korte e in bed, die in väöl variante vaan 't Ingels wie [e] klink, weurt in 't noorde vaan Ingeland iejer wie [ɛ] oetgesproke. Dit is allewijl neet mie zoe bezunder wie roond 1950.
Consonante
thumb|H-deletie in Ingeland. De h vèlt in de mieste noordeleke dialekte weg. Allein Northumberland, Durham en e deil vaan Cumbrië höbben 'm gehawwe. Dit is niks specifiek noordeleks; de miejerheid vaan de dialekte in Ingeland kint de /h/ neet (zuug keertsje). Toch moot me neet gek stoon kieke es me 'm ouch boete de geneumde graofsjappe wel huurt. H-deletie dreug 'n extreem sociaol stigma, zoetot ouch dialeksprekers de klaank dèks aonliere. Op sommege plaotse is de /h/ ouch nog latent: liaison blijf daan oet (a hedge weurt a 'edge, tegeneuver an edge veur 'rand'). Zelfs bij sprekers die 't foneem gaaroet neet kinne, kin de [h] epenthetisch optrejje.
De l is euver 't algemein get dikker in 't noorde. 'n Allofonie tösse 'n dun [l] veur 'ne klinker en 'n dikke [ɫ] örges aanders, wie in 't Limbörgs, Nederlands en Standaardingels, besteit in 't gemein neet. Bezunder dik is de l in Manchester en Lancashire; hei heet me dus zoeget wie de Amsterdamse l ([ɫ] in alle posities). In Newcastle en aander deile vaan de ooskös is de l zjus weer dunner: dao kin me gerös [l] in alle posities geve.
De r kin op versjèllende menere klinke. De Standaardingelse oetspraok [ɹ] kump dèks genoog veur, meh vaanajds waor 't ouch dèkser [ɾ]. In Northumberland huurt me zoeget wie 'n Limbörgse keel-r: [ʁ]. Deze klaank geit wel in gebruuk achteroet en kump allein op 't platteland nog veur. Aon 't ind vaan e woord huurt me de -r bekaans noets; allein in e deil vaan Lancashire kump dat nog mèt regelmaot veur. Dit is nog neet zoe laank zoe: nog in 't midde vaan d'n twintegsten iew hele groete deile vaan de weskös en Northumberland dit foneem in iere.
Prosodie
De Noord-Ingelse dialekte kinmerke ziech door e liech 'häölke' aon 't ind vaan de zin, wat de spreker in de oere vaan aandere get 'vraogend' deit klinke.
Grammair
't Wäördsje thou, wat normaal allein in hendeg awwerwèts Ingels nog optreujt, weurt in väöl Noord-Ingelse dialekte - in 't bezunder in Yorkshire en Northumberland - nog gebruuk, miestens in the vörm tha. You kin in zoe'n dialekte beleefheidsvörm zien, meh dèks is 't allein mer mievoud. Thou en thee huurt me beveurbeeld in de leedtekste vaan de Kaiser Chiefs, die dao vaandan koume. In noordeleke dialekte die gei thou mie kinne heet you dèks de mievoudsvörm yous.
't Wäördsje us kin op väöl mie plaotse optrejje es in de standaardtaol. 't Kin veur we koume es dat weurt vergezèld vaan 'n aander woord (us Yorkers don't say that), veur our (us football team ain't doin' well) en soms zelfs veur me.
In 't noorde huurt me dèkser de weerkierege veurnaomwäörd hisself en theirselves in plaots vaan 't zuielek himself en themselves.
D'n oetgaank -s, dee in de standaardtaol allein bij de daarde persoen inkelvoud optreujt, kin in väöl Noord-Ingelse dialekte bij alle persoene optrejje, veuropgestèld entans tot 't oonderwerp ofwel gei persoenelek veurwerp is, ofwel neet direk aon de persoensvörm ligk. Zoe kin me zègke: The cars drives through en I hardly knows any Spanish, meh is 't wel they drive through en I know some Spanish. Bij 't werkwoord to be kin me de vörm is op dezelfde meneer gebruke.
De samegetrokke vörm mustn't kin me in 't Noord-Ingels väöl hure. De beteikenis kin zoewel 'maag neet' es 'hoof neet' zien: mèt that mustn't be so kin me korter en illeganter zègke boe me in de standaardtaol 't laanger that doesn't have to be so/the case veur nujeg heet.
Kapel (geboew)
thumb|200px|right|Mariakapel op de krusing in [[Walem. ]] 'n Kapel (van 't Latiense woord cappa = mantel) ies 'n vriesjtaond geboew of gebuuwke, woain ziech 'n altaar mèt 'n kruusbeeld of 'n beeld van 'ne heilige bevingk. Ein kapel(ke) ies 'n plek veur devotie. De bezeuker sjtiek 'n keertske aan en zaet 'n gebed es dank veur 'n verkrege guns of veur 't vinge van houp, innerleke rös, sjterkde en mood in probleemsituaties.
1276
1273 - 1274 - 1275 - 1276 - 1277 - 1278 - 1279 1276 waor e sjrikkeljaor wat begós op goonsdag op de Juliaanse kalender.
Aajdgrieks
Oonder Aajdgrieks versteit me de taolvariante vaan de Griekse taol in de aajdheid (vaanaof 't oontstoon vaan 't Grieks sjrif). Sommege lègke de indgrens vaan 't Aajdgrieks lever vreuger, bij 't begin vaan de Griekse expansie oonder Alexander de Groete, of later, mèt de middeliewe mètgenome. Vaanaof de Turkse euverheersing sprik me vaan Nuigrieks. 't Allerajds bekind Grieks, 't Myceens Grieks, weurt miestens neet tot 't Aajdgrieks gerekend, 't gereconstrueerd Protogrieks nog minder.
Kapel (geboew)
Waegkapel
thumb|200px|Kapelke in [[Sjoppem mèt 'n kruusbeeld.]] Dèks ies zoan kapel geplaats op krusinge van waeg. Dat zint de veld- of weegkapelkes, te vergelieke mèt 't eenvoudiger veldkruus of weegkruus, meh ouch gesjtiech es baeplaats veur de plaatselike bevolking. 'n Kapel kèn gewiejd zin aan 'ne heilige, ze dreug dan ouch de naam van dae heilige. De meiste kapelkes, veural te vinge in 't zuje van Limburg, zint gewiejd aan Maria. Ander heilige in minder maote zoa-es: Anna, Hubertus, Jozef, Rochus, Antonius, Heilig Hart, Gerlachus, de Heilige Familie, Sint-Jan.
Aajdgrieks
De Aajdgriekse taolfases deilt me gemeinlik zoe in:
Kapel (geboew)
Kaersjsjtal in kapel
Rónd de Kaersjdaag ies 't gebrukelik um in kapelkes 'ne kaersjsjtal in te riechte. 't Oarsjprónkelik heiligebeeld weurt dan meistal aafgedèk um tiedelik plaats te make veur 'ne oetgebreide kaersjgroep.
Ander kapelle
thumb|200px|right|Waegkapelke in [[Sjtraobaek gewiejd aan de Heilige familie ]]
Noord-Ingels
Vocabulair
In 't Noord-Ingels koume, wie gezag, väöl wäörd vaan Aajdnoordse oersprunk veur, zoewie väöl Middelingelse wäörd die in 't zuie verawwerd zien geraak. Väöl vaan die wäörd heet 't Noord-Ingels mèt 't Sjots gemein, wie bairn 'keend', bonny 'sjoen, sjiek' en kirk 'kèrk'. Ouch de wäörd lad 'joonk' en lass weure es typisch noordelek gezeen, zjus wie owt 'get' en nowt 'niks', someyan 'iemes', en canny 'slum', boe 't Standaardingels allein de oontkinnende variant uncanny vaan kint (mèt 'n aander beteikenis, naomelek 'ing, oongemekelek').
Aajdgrieks
Versjèlle mèt 't Myceens en 't Proto-Grieks
E dudelek versjèl is 't verandere vaan de labiovelaar gw in b: *gwous weurt bous. De oorsprunkeleke s, die in 'n vreug fase vaan 't Grieks op väöl plaotse in 'n h verandert (*serpo > herpo), verdwijnt midde in e woord zelfs gans. Ouch de j en de w, in de allerierste inscripties nog aonwezeg (zuug wau), verdwiene.
't Archaïsch en Klassiek Grieks versjèlle ouch op belangrieke punte in de oetspraok: de upsilon verandert in klaank vaan [u] nao [y] en d'n digraaf ou weurt vaan [ou] tot [u:].
Veranderinge tijdens de koinè en de Middeliewe
In de oetspraok zèt ziech oonder de koinè 'ne mèrkwierdegen trend in, de jotisering, dee inhèlt tot hiel väöl vocaole en diftonge in 'n i-klank verandere. Oet spelfoute in papyri en transcripties vaan Griekse naome in 't Latien kint me opmake tot de ei en de èta 't iers die verandering doormaakde. In 't volgend millennium volgde de oi en de upsilon ouch, dewijl de ai ' è woort. De thèta, phi en chi oontwikkelde ziech vaan aongebloze tenues th, ph en kh tot fricatieve þ, f en ch. De h-klank verdween oet de taol en 't pitch-accentsysteem (vergliekbaar mèt de tonaliteit in 't Limburgs) leet me valle. Ouch in de syntaxis zuut me veranderinge optrejje: d'n accusativus cum infinitivo verdwijnt, wie ouch d'n infinitief zelf.
Versjèlle mèt 't Nuigrieks
Mèt dees veranderinge zien v'r bij benaodering bij de situatie vaan 't Nuigrieks aongekóme: in de vieftiende iew moot de taol oongeveer op dit niveau terech zien gekómme. In de sjrieftaol vaan 't Byzantiens Riek hoolt me evels vas aon 't Grieks oet de Koinè, neet in 't mins vaanwege de status dee beveurbeeld 't Nui Testamint had. Later in de Nuigrieksen tied nog steit de sjrieftaol, de katharevousa, väöl korter bij 't Aajdgrieks es de spreektaol. Wat veranderd is is tot de vocatief verdwenen is, en de genitief en datief aonien geliek zien gewore. De taol heet bovedeen tijdens 't verluus vaan de zelfstendegheid väöl Törkse en Venetiaanse wäörd euvergenómme.
In de klassieken tied
thumb|300px|Aajdgriekse dialekte in de klassieken tied. 't Verdeile vaan 't Archaïsch en Klassiek Grieks in versjèllende dialekte is 'n meujlike zaak, umtot vaan väöl plaotse neet mie es korte inscripties of zelfs neet mie es eigenaome bekind zien. 't Aajd Griekeland waor tot aon d'n tied vaan de hegemonieë oonderverdeild in e groet aontal poleis, en kinde e wiedgoond regionalisme. Mechtege en prestizjeus stei wie Athene oefende hunnen invlood evels wel oet op de umgeving, wat de oorzaak vaan väöl dialekverandering moot zien gewees. Euver 't algemeint evels kin me dudeleke grenze trèkke vaan boe de hoofdialekte gesproke woorte.
Me oondersjeit veur 't Aajdgrieks dèks de volgende dialekte:
Ouch 't Aajd-Macedonisch waor mesjiens e Grieks dialek, meh 't liek waorsjijnliker tot 't 'n zöstertaol vaan 't Grieks waor.
't Attisch woort wiedoet 't mies opgesjreve, umtot de mieste diechters, sjrievers en filosofe vaan Athene kaome. Dit is ouch 't dialek wat me op gymnasia liert. Väöl ander wèrk waor gestèld in ander Ionische dialekte. 't Vreug Ionisch vaan Homerus ('t zoegeneump Homerisch Grieks) stoont in hoeg aonzien; ouch in de klassieken tied hanteerde me dit dialek wienie me 'n epos sjreef. Dorisch vint me veural in inscripties trök, meh ouch in de koere vaan de Atheense tragedies. Veur de res stoont dit dialek neet in hoeg aonzien. Ouch 't Aeolisch had 'n lieg reputatie, meh es de sjrieftaol vaan inkel gewaarde diechters (oonder wee Sappho) kós 't wel erkinning. Allein vaan 't Arcadisch is niks aanders es inscripties euvergelieverd; zjus wie de regio boe 't gesproke woort gol dit dialek es boers en oongecultiveerd.
Tijens de koinè en daonao
In 't hellenisme verspreide 't Grieks ziech euver 't gans riek vaan Alexander, en de rieke vaan zien opvolgers. In sommege streike verdróng 't Grieks de aw volkstaol, in väöl ander gebiede - Klein-Azië, 't Kortbij Ooste, Egypte - woort 't de ierste cultuurtaol. Ouch nao de vereuvering door de Romeine bleef 't euverind - 't woort de taol boe me ziech in gans 't ooste vaan 't Riek mèt verstoonbaar kós make. In 't gebeed woe al Grieks gesproke woort evels had 't hellenisme ouch gevolge: de taol vaan 't hellenisme waor gooddeils gebaseerd op 't Attisch, mèt get Ionischen invlood, en hètde neet veur niks koinè ("gemeinsjappelek"). De ander dialekte woorte dao ummer mie door verdrónge. Allein 't Dorisch bleef bestoon, tot in euzen tied zelfs, es 't Tsakonisch, meh ouch dat woort zuver 'n spreektaol.
Ouch in 't hellenisme en daonao höbbe ziech weer dialekte gevörmp; hei-euver is evels neet al te väöl bekind. Allein euver 't Egyptisch Grieks liet ziech ein en aander zègke. Oet Egypte zien diverse papyri bewoerd gebleve, die dèks al taol- en spelfoute vertuine. Me meint tot 't intensief taolcontak mèt 't Egyptisch hei veur versumpelinge heet gezörg, die deils, meh neet gans, later door de res vaan de Griekse wereld zien euvergenome.
Grammair
Wie alle Indo-Germaanse taole oet 't ierste millenium veur Christus is 't Aajdgrieks nog 'n hendeg flecterende taol. Veural 't verb liekent väöl vaan zienen awwe vörmriekdóm behawwe te höbbe - 't heet zelfs waorsjijnlik nog väöl mie vörm es 't Proto-Indo-Europees. Dao zien drei aspecte (imperfectief, aoristisch, perfectief) en drei tiedsniveaus (tegewoordeg, verleie en touwkómmend) en allewel tot me daomèt in theorie nege verbetije vaan kin make bestoon 'rs "mer" zes of zeve (presens, imperfectum, futurum; aoristus; perfectum, plusquamperfectum, futurum exactum (wat weineg veurkump). Dao bestoon veer modi (indicatief, conjunctief, optatief en imperatief) en drei agensvörm (actief, passief en medium). Particiepe zien in mier tije meugelek, en wel altied zoewel actief es passief. Door dit al is 't Klassiek Grieks verb boetegewoen perceis en good gesjik um e gedachte exak oet te drökke.
't Substantief oondersjeit vief naomvalle (nominatief, genitief, datief, accusatief en vocatief) - dit is eigelek opmèrkelek weineg in verglieking mèt ander Indo-Europese taole oet deen tied (Sanskriet: ach; Aajd-Latien: zeve; Proto-Germaans: zes), en liet ziech indeile in versjèllende declinatiegrope - de veurnaomste vaan die grope loupe analoog aon die in 't Latien. In 't Archaïsch Grieks (bij Homerus) kump d'n dualis nog väöl veur, in 't Klassiek Grieks weurt 'r evels weineg gebruuk en is 'r veural nog in de passief taolbehiersing presint. 't Adjectief volg euver 't algemein 't substantief, meh de eigenaardege saomegestelde adjectieve doen dat neet gans.
Literatuur
De Aajdgriekse literatuur is boetegewoen umvangriek. Wie 't sjrif zien entree maakde, in d'n achsten iew veur Christus, moot me direk begós zien twie aw epe op te sjrieve, de Iliaad en de Odyssee, touwgesjreve aon Homerus. Same mèt Hesiodus nump heer de Archaïsch Griekse literatuur veur zien rekening. In de klassieken tied waore 't de Atheners die veural mèt hun tragedies meisterwèrke maakde; daoneve gief 't hiel väöl langer en korter gediechte, filosofische wèrke (Plato, Aristoteles), historische wèrke, romans etc. In d'n tied vaan de Koinè weurt veural de komedie populair. Ouch 't Nui Testamint is gesjreve in 't Grieks. Mèt de middeliewe begint evels 't verval: in de Byzantiensen tied woort neet väöl literatuur vaan beteikenis geproduceerd.
Gebruuk en status
De Grieke hele hun taol vaanajds in hoeg aonzien en zaoge hendeg neer op ander taole - veur die en veur hun sprekers had me de term barbaros, "gebroebels", gerizzerveerd. Mèt 't hellenisme verspreide de taol ziech, wie gezag, door gans 't oostelek Romeins Riek, en zelfs ouch wel door 't westelek, beveurbeeld oonder de Romeinse elite. Zoe klaog Cicero euver dees steurende gewuunde vaan väöl patriciërs um oonderein Grieks te praote.
In 't christendom waor 't in de ierste iewe de veurnaomste liturgische taol, meh vaanaof de veerden iew naom in 't weste 't Latien die functie euver umtot de geluivege 't Grieks neet kóste verstoon. Bij väöl bekierde volker oonder de Oosters-Orthodoxe Kèrke, bijveurbeeld de Russe, deende 't Grieks es 'n soort klassieke taol die o.m. 't Kèrkslavisch beïnvleujde. In de Byzantiensen tied waor 't op de Oosteleke Middellandse Zie nog laank 'nen handelstaol vaan beteikenis.
Ouch in 't modern Griekeland stoont 't Aajdgrieks nog laank in hoeg aonzien: de katharevousa, de verheve sjrieftaol die tot 1976 de norm waor, baseerde ziech in vörmlier en zinsbouw gooddeils op 't Aajdgrieks.
Retroflexe lateralen approximant
De retroflexe lateralen approximant of retroflexe laterale glitsjklank is 'ne mitklinker dae in inkele gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vannen retroflexe lateralen approximant zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de retroflexe lateralen approximant neet veur.
Noord-Ingels
Vocabulair
't Aontal wäörd vaan Keltischen oersprunk is hendeg klein, meh in Cumbrië, boe tot in de middeliewe 'n Britse taol (Cumbrisch) moot zien gesproke, heet me aoftèlveerskes opgeteikend die euverdujelek op 't Keltisch trökgoon (yan tan tethara). De vraog is of die 'n iewenaw volkse euverlievering zien, of tot ze pas later oet Wales zien koume euverwejje.
Remote sensing satelliet
'ne Remote sensing satelliet of 'ne Aeërdobservatiesatelliet is 'ne satelliet dae speciaal oontworpe is um de aeërd te observere en da vör neet-militaire doele, zoewie 't registrere va umgaevingsfactore allerhaand vör 't kinne make va waers- en klimaatsvörsjpellinge, laandkaarte e.d.
Weesp
Functies
Weesp is e veurnaom verkiersknouppunt; zoe koume bij de Weesper statie de lijne nao Amsterdam, Hilversum, Amersfoort en Lelystad same. Vaan historisch belaank is 't Weesper porselein, vaan toeristisch belaank zien de Weesper móppe, 'n soort keukskes.
Ligking en beziensweerdeghede
Weesp ligk aon 't Amsterdam-Rijnkenaal, aon d'n Utrechse Vecht en aon de Smalle Weesp. 't Stedsje heet väöl vaan zien aajd aonzien bewaord. 't Vermelde weerd zien o.m. 't aajd raodhoes oet de achtiende iew, de walmör en de aw bastions en twie forte oet de Stèlling vaan Amsterdam.
Historie
Weesp kraog in 1355 vaan graof Wöllem V vaan Holland stadsrechte.
In miert 2018 woort in e rifferendum gekoze veur 'n inlieving bij de gemeinte Amsterdam. Dit waor ouch wat de gemeinte wouw. Alternatief waor 'n inlieving bij Gooise Meren. De bestuurleke fusie woort op 24 miert 2022 voltrokke.
Oos-Fries
Mèt Oos-Fries kinne de volgende taole/dialekte weure gemeind:
Foisches
Foisches ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en ies 't 't sjtökske Frankriek wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 238 luuj op 'n oppervlaak van 4,65 veerkante kilometer en daomèt goof 51 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukinsverangering van +4,7% de jaor.
Nóndezjuke
thumb|350px| 'n Nóndezjuke
Das Cabinet des Dr. Caligari
Das Cabinet des Dr. Caligari (vrij vertaold op 't Limbörgs: 't Kabbinèt vaan Dr. Caligari) is 'ne stèlle film ('ne film boe-in inkel beeldsignaal veurkump) oet 't jaor 1920 door de rezjiseur Robert Wiene en geproduceerd in d'n Duitse Weimarrippebliek. De film weurt gezien es eine vreuge klassieker in zien genres, de Horror-cinema en t expressionisme. De film däört in zienen originele vörm 74 minuut.
't Verhaol vaan de film is gesjreve door Carl Mayer en Hans Janowitz. Wijers woort de film gesjote mèt 't camerawèrk vaan Willy Hameister.
Nóndezjuke
Nóndezjukes besjtaon in alle dènkbare groates, materiale, kleure en dessins. Behauve de nóndezjukes die gesjtrik mótte waere zint d'r ouch veurgesjtrikde exemplare verkriegbaar.
Das Cabinet des Dr. Caligari
Brón
Dit artikel is 'n vrij vertaoling vaan 't corresponderend Ingelstaoleg artikel
Nóndezjuke
Eine bekènde drager van ’n nóndezjuke is Elio Di Rupo. Vreuger waore dat Winston Churchill en Toon Hermans. thumb|200px| Perfiel Toon Hermans, mèt nóndezjuke, in de sjtadssjouwburg in [[Mesjtreech]].
1750
1747 - 1748 - 1749 - 1750 - 1751 - 1752 - 1753
Gesjtórve
thumb|right|150px| Johann Sebastian Bach, gesjtórve in 1750
David Lynch
David Keith Lynch (Missoula, 20 januari 1946) is 'nen Amerikaanse filmregisseur.
Heer is bekind es e boegbeeld vaan d'n Amerikaanse surrealistische cinema. Lynch maak veural thrillers boe in heer seks, geweldaodigheid en zwarte humor combineert mèt stilistische sjoenegheid en 'n poging tot technische perfectie. In bijnao al zien films vervörmp heer alledaogse dinger oet de Amerikaanse cultuur tot sjieke surrealistische objecte.
Neve 't regissere vaan films hèlt Lynch ziech bezig mèt versjèllende aander activiteite. Heer is kunssjèlder, stripteikeneer, meubelontwerper, hoeglieraar op de University of Fine Arts en ambassadeur vaan transcendente meditatie.
Ind 2018, begin 2019 gaof 't 'n tentoenstèlling in 't Bonnefantemuseum in Mestreech van zien beeldend werk (David Lynch: Someone is in my House).
Levensloup
Lynch wouw aonvenkelek kunssjèlder weure. Heer volgde versjèllende kunsacademies, tot heer zienen drej voont op de Pennsylvania Academy of Fine Arts boe heer mèt film góng wèrke. Lynch maakte veer films mèt subsidie vaan 't American Film Institute. Nao versjèllende tentoenstèllinge in galerije verhuisde heer nao Los Angeles boe heer aon 't AFI Center for Advanced Film Studies studeerde. Heer begós aon zien ierste groeter project (Eraserhead), mèt in de hoofrol Jack Nance. Eraserhead woort voltoeid in 1976.
Lynch heet wel 's nao Eraserhead verweze es "My Philadelphia Story". Heer bedoelde daomèt tot alle gevierleke en angsaonjaogende dinger die heer tegekaom dewijl heer in Philadephia woende en studeerde dao in weure weerspiegeld. Heer zag dao euver: "Dat geveul heet depe spore in miech achtergelaote. En toen 't weer droet kaom, is 't Eraserhead gewore".
Zien films speule ziech miestal aof in 't Amerika vaan de plattelandstej (Twin Peaks, Blue Velvet) of de oetgestrekheid vaan Los Angeles (Lost Highway, Mulholland Drive) en d'n doonkere oonderboek hei vaan. 't Geluid nump bij 't maken vaan zien films 'n zjus zoe belangrieke positie in es 't beeld. Veur 'n groet deil wèrk Angelo Badalamenti aon de soundtracks vaan zien films, mer ouch Lynch zelf componeert meziek en geluidseffecte. Lynch is 'ne regisseur vaan wee de beeldtaol en de dialoge herkinbaar zien.
Lynch is de pap vaan filmregisseur Jennifer Lynch.
Filmografie es regisseur (kortfilms en aandere projecte)
De korte films zien gebundeld oetgebrach es The Short Films Of David Lynch en Dynamic:1 - The Best Of DavidLynch.com.
Malta
Bestuurleke indeiling
Op Malta heet eder dörp zien eige bestuur. 't Gief 68 gemeintes.
Taole
't Maltees en 't Ingels zien de twie officieel taole; 't Ingels is nog altied vrij prestizjeus, meh 't Maltees, vaan orizjien 'n Arabisch dialek mèt depe Roemaanse invloede, is de mojertaol vaan de mieste lui en wint aon beteikenis, al nump 't aontal mojertaolsprekers vaan 't Ingels de lèste jaore touw. Wijer weurt väöl Italiaans gesproke.
Historie
Wie de Feniciërs Malta innaome gaof 't al 'n good óntwikkelde civilisatie. Tijdes de Punische Oorloge vereuverde de Romeine de eilen; in 870 kaome de Arabiere, boevaan d'n invlood allewijl nog veural in de taol trök te vinde is. In 1090 vereuverde de (christeleke) Noormanne 't eiland; in dat jaor woort de Maltese adel in 't zaol gezat. Noe nog leve dao geslachte die in dat jaor zien gestiech.
In 1530 droog de Spaonse keuning 't eiland euver aon de Ridderorde van 't Hospitaol van Sint-Jan van Jeruzalem, die bekind woorte es de Maltezers. Die verdedegde in 1565 't eiland tege 'nen aonval vaan de Osmaanse Turke. In 1798 vereuverde Napoleon 't, boe-op in 1800 de Britte 't eiland bezatte. In 1814 krege ze de eilen officieel touwbedeild bij 't Verdraag vaan Paries.
Op 21 september 1964 woort 't land oonaofhenkelek vaan 't Vereineg Keuninkriek. Daonao kaom 't oonder e twiepartijestèlsel, boe-in de partije al dege um ziech oonderein dweers te zitte. In 2004 kaom Malta bij de EU.
FC Den Bosch
thumb|Stadion De Vliert vaan boete. FC Den Bosch is 'n voetbalclub oet de Nederlandse stad Den Bosch. De club woort in 1965 opgeriech en späölt zien toesmatches in Stadion De Vliert. De club heet veural in de jaore tachteg väöl sportief succes gehad.
Historie
FC Den Bosch kump min of mie voort oet BVV (Bossche Voetbalvereniging), 'n club die in 1907 es NOAD woort opgeriech. BVV woort in 1948 landskampioen en waor in die daog zier populair. Bij de instèlling vaan 't betaold voetbal struimde BVV in de Ieredevisie in, meh degradeerde al snel nao de Ierste en later zelfs Twiede Devisie. Stadsgenoot en concurrent RKSV Wilhelmina späölde ouch betaold voetbal, en noe tot allebei neet mie succesvol waore, wouw de gemeinte 'n fusie. Wilhelmina góng dao neet in mèt; boe-op BVV vrijwèlleg trök nao de amateurs góng. Hei-op woort FC Den Bosch opgeriech, wat mèt de licentie vaan BVV in de Twiede Devisie moch starte. Wilhelmina verleet 't betaold voetbal e jaor later esnog.
FC Den Bosch promoveerde direk nao de Ierste Devisie, en drejde dao jaore in d'n top daan wel subtop mèt. 'n Inkel jaor späölden 't zelfs in de Ieredivisie. De groete bleujtied begós in de tachteg. In 1983 promoveerde de club via de Naocompetitie; baonao ze jaorelaank in de Ieredevisie bleef. Soms deeg 't zelfs in de subtop mèt. Toch leep de peblieksbelaankstèlling in die jaore trök, en mèt minder financieel ruimte mós FC Den Bosch in 1990 toch weer degradere. Sindsdeen is de club klein gebleve. Ze heet nog wel drei sezoene in de Ieredevisie gespäöld, meh umnmer degradeerde ze nao ei jaor weer. Zeker de lèste jaore vertuine de sportief prestaties 'ne neerwaartsen trend.
Rizzeltaote sinds de opriechting
Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke.
Nationalisme
Nationalisme is 'n polletieke ideologie die sjtraeft nao 'n congruentie tösje 'n bv óp etnicitèèt of vólk, cultuur en/of taal gebaseerde natie en sjtaotsbesjtèl: de natiesjtaot.
In 't alledaags taalgebroek wert nationalisme gebroekd es synoniem van chauvinisme.
Nationalistische sentimaente, ooch waal vólksgeveules geneumd, zeunt dèk gemanipuleerd dör leiders, die luuj óp groond van die sentimaente mobilisere, zoewie de Joegoslavische leiders die krege mèt de Joegoslavische deelsjtaote Slovenië, Kroatië, Bosnië-Hercegovina en Kosovo oontketende. Extreem nationalistische sentimaente zeunt verwoestend vör sociaal verhoudinge want ze oonttrèkke de èège miensjeleke geveules an de zelfwaarneuming. Versjillende politicologe höbbe gesjreve euver de eerd van 't nationalisme, wie Lord Acton, Benedict Anderson, Gopal Balakrishnan, Otto Bauer, John Breuilly, Partha Chatterjee, Ernest Gellner, Jürgen Habermas, Miroslav Hroch, Eric Hobsbawm, Michael Mann, Tom Nairn, Anthony D. Smith, Katherine Verdery en Sylvia Walby.
Wat nationalisme zoe interessant maak op force vaan Benedict Anderson is neet allein zoe dominant is in de allewijl wereld, mer tot 't eigelek gaaroet gein bekinde filosofe achter ziech heet stoon. 't Liberalisme en Marxisme höbbe de force vaan 't nationalisme oondersjat volges Anderson. 't Gief op force vaan Anderson drei paradoxe roontelum 't nationalisme:
Ander betekenis
Es bedrieve genationaliseerd werre wilt dat zègke dat 'ne sjtaot die bedrieve gèlt. Es 'ne sjtaot e bedrief verköpt neumt me dat 't privatisere van e bedrief. D'r Europese variaant óp d'r vrieje maerteconomie is 'ne sociaal gecorrigeerde vrieje maerteconomie.
Marin County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Californië thumb|200px|Ligking vaan Marin Marin is 'n graofsjap in Californië, VS. De hoofplaots vaan 't graofsjap is San Rafael (Californië).
Geografie
Marin is ein vaan de graofsjappe vaan Californië. 't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 15.585 km² (6017 mijl²) boevaan 15.443 km² (5963 mijl²) land is en 142 km² (55 mijl²) of 0,91% water. 't Graofsjap is verneump nao de Marin, 'n zeldzaom blom die allein nog mer in Marin County te zien is.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 184/km² (476/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 247.289 dat bestoont oet:
't Gaof 100.650 gezinne en 60.691 femilies in Marin County. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 3,43.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Malvik
thumb|De ligking van Malvik in de pervincie Sør-Trøndelag. Malvik is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 12.213 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 171,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 71,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1663.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Sør-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
1379
1376 - 1377 - 1378 - 1379 - 1380 - 1381 - 1382 1379 waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag volgens de Juliaanse kalender.
1999
1999 (MCMXCIX) waor e gewoen jaor wat begós op vriedig op de Gregoriaanse kalender. 't Waor, in naam van de Vereinigde Naties, 't Internationaal Jaor veur Awwere, en in de Chinese astrologie waor dit e Jaor van d'n Haos.
Persoen vaan 't Jaor
Jeff Bezos. Tot Persoen vaan d'n Iew woort Albert Einstein oetgerope.
Abdij van Val-Dieu
thumb|550px|De toegangspaoërt. 't Geboew óp 't plein is 't gasteverblief mèt wape va abt Dubois in d'r timpaan. D'r Cisterciënzer Abdij van Val Dieu of d'r Abdij van Godsdal liegkt in 't Laand va Herf an de Berwien en is 'n buurtsjap van de gemèngde Aubel in de Provincie Luuk op 't Belsj.
Broken Blossoms
Broken Blossoms (vrij vertaold op 't Limbörgs: Gebrokene Bleuj) is 'ne stèlle film ('ne film boe-in inkel beeldsignaal veurkump) oet 't jaor 1919 door de rezjiseur D.W. Griffith en geproduceerd door Griffith zelf in de VS. De film weurt gezien es eine vreuge klassieker in zien genre, de drama-cinema. De film is evels controversieel en weurt allewijl bekritiseerd veur zien anti-Aziatisch racisme. Belaangriek rolle woorte gespäöld door Lillian Gish, Richard Barthelmess en Donald Crisp. De film däört in zienen originele vörm 90 minuut.
Abdij van Val-Dieu
Óntsjtaonsgesjiedenis
thumb|left|250px|Bernard va Clairvaux, d'r sjtichter van de Cisterciënzerorde, in 'n miniatuur van 'n [[middelieëwe|middelieëws haandsjrif]]
Broken Blossoms
't Verhaol vaan de film is gesjreve door rezjiseur Griffith zelf. Wijers woort de film gesjote mèt 't camerawèrk vaan G.W. Bitzer.
Abdij van Val-Dieu
Sjaenkinge
D'r Abdij va Val-Dieu óntsjtóng in 1216, wie d'r graaf va Dalhem, Lotharius II va Hochstaden, de Cisterciënzermonnike va Hocht (bie Laoneke) hie groond sjoonk väör 'ne nuje abdij. D'r Abdij va Hocht waor gesjtichd in 1150 en 'n dochter-abdij van d'r Abdij Eberbach, dae 'n directe dochter-abdij van Clairvaux waor.
Broken Blossoms
De film kaom oet op 13 mei 1919. Nao sjatting kosde 'r in zienen tied zoe'n $88.000. 'r Had op force vaan die sjatting 'n opbrings vaan $600.000.
Sjtaoteloze
Sjtaoteloze zeunt luuj die dör gene ènkele sjtaot es oonderdaan werre besjoewd. Nao d'r Twiede Waeltkrèèg woare väöl Europeane dör de nationale herindelinge sjtaoteloos waoëre. In 1954 nome de VN 'n Verdrag betreffende d'r Sjtatus va Sjtaoteloze aan, dat sjtaoteloze oongeveer dezelfde rechte gèft es erkaande vluchtelinge. 'n VN-Verdrag över de beperking va sjtaoteloze va 1961 besjrieft gedetailleerd wie sjtaote zich motte insjpanne öm luuj 'n nationalitèèt te gaeve of te väörkaome dat ze die verleze. Waeltwied haat 't volges de UNHCR 'n vief miljoeën sjtaoteloze.
Abdij van Val-Dieu
Geestelek motief
De vriegaevighèèd van d'r graaf waor evvel neet allèng economisch geïnspireerd. Natuurlek wès-e, zjuus wie ooch d'r Hertog, dat dit saoërt sjaenkinge hön geesteleke väördele, in 't perspectief van dae tied, zów oóplieëvere, es waaldoonder van de Kèrk. Zieëker bie Lotharius va Hochstade mót dat 'n ról gesjpeuld ha want e waoërt mèt verantwoordelek gehaowe väör d'r moord op Albert va Leuve, d'r zoon van d'r hertog va Brabant. In 1191 waor Albert, nao 'ne, bies d'r tóp gedraeve sjoebkare-pólletiek, oeëbie de machtège haere èèder hönne kandidaat óp d'r bissjopszaeëtel probeerde te kriege, töt bisjop va Luuk verkaoze. En dàt terwiel Albert va Rethel, vólle naef van d'r graaf va Hengouwe, ooch väöl sjtèmme kreeg. Proteste taege d'r gaank va zakes bie de sjtèmmeriej bleve dus neet oet en 't mieningsversjil koom väör 't Keizelek Gerechshof. Hendrik d'r VI kieëm óp 't idee um 'ne driejde perzoeën te beneume, en wal Lotharius, broor va Diederik va Hochstade, graaf va Dalhem. Mae dao bleef 't neet bie. Övvertuugd van zie rech góng Albert va Leuve in beroep in Roeëme en verkreeg dao in januari 1192 de erkenning dat zieng beneuming zjuus waor. Op 20 september waoërd-e gewiejd in Reims en op 24 september vermoord.
Örsjte bleuj
Vlak nao de sjtichting kaant d'r abdij 'n periode va groeëte bleuj. Al nao 'ne haove ieëw koos Val Dieu raeëkene op de inkomste va zès mäöles, ach uuthove, driej pachboerderieje en ènnige wiengaarde. Wieër howwe ze inkómste oet hoezer, tienden en groond in versjillende sjtaej en dörper ten ooste va Val Dieu.
Crisis
Wie hertogin Irmgarde va Limburg sjtórf, zat zich 'ne crisis in. D'r Limburgse succesie-krèèg makde dat laandboewgroond vernield waoërt mae ooch dat 't gaans economisch laeve verlamd waoërt. Groond en bezittinge moesse verkóch waeëre um d'r kóp baove water te haowe. D'r abdij raakt in verval.
Hersjtèl
Jan de I va Brabant sjteunde nao d'r krèèg d'r abdij en d'r wederópboew waor e succes. 't Hersjtèl doorde bies 't èng van d'r 15de ieëw.
Geestelek verval
thumb|left|250px|Wape mèt driej beum van Abt Dubois in d'r timpaan van 't gasteverblief.
Oet 'n rappórt, dat däör 'ne cómmissaris in ópdrach van d'r Sjpaanse könning Filips d'r II, ópgesjtèld waoërt nao d'r doeëd van d'r abt, bliekt dat dae 'n enorm versjlapping van de kloeësterregels how toegesjtande. Nao èège zègke van de getuge kieëm 't väör dat de monnike tiendes de kapittelvergaderinge mètèè op de voes gónge en mèt kroeke en kule nao d'r kóp van d'r abt broejde. 't Perzuënlèk laeve van de monnike wert oetgedrukd mèt d'r term 'verwelkt'. D'r dao-óp vólgende abt kènt neet getuge van 'n baeëter beleid. E loot in 'n huuracte van 'n boerderiej in Waeërsj de volgende bepaling opnaeme: D'r cijnsplichtige zal an de abt óp nuujjaor 'ne goo en groeëte paeëperkook sjaenke en óp zieng kóste livrei drage öm ziene mèèster ieër te bewieze.
Dis lósse regels in d'r abdij mótte ooch gezieë werre in samehang mèt de mieë nauwer kóntakte mèt de boetewaelt. Saer Karel V beneumde d'r könning d'r abt en saer de twiede helft van d'r 16de ieuw waor d'r abt va Val Dieu, mae ooch dae van Rolduc, lid van de Sjtaote van Limburg en de Lande van Overmaas.
Bleuj oonder abt Dubois
In 1574 verniele Hóllendsje troepe d'r abdij en pas 'ne haove ieëw later is de sjaaj hersjtèld. Mèt abt Jean Dubois (1711-1749) kieëm d'r abdij wer töt groeëte welvaart. Oonder zien besjtuur waoërt 'n nuuj abteverblief en 'n nuuj gasteverblief in d'r Maaslandse renaissance sjtiel geboewd. Die geboewe sjteunt d'r noe nog en went me ze va wied bekiekt da lieke ze va 'ne duustere baksjtèè ópgetrókke. 't Is dao-èn-taege, zjuus óp die maot gehówwe, kaolezaandsjtèè, 'ne natuursjtèè dae in de buurt va Val Dieu an de óppervlakte keumt. Ooch dizze abt waor lid van de Sjtaote en wool z'n hoeëggeplaadsjde bekaande natuurlèk navenaant kènne óntvange.
Fraanse tied
thumb|250px|Kesjtieël Steinhausen in Witten In d'r Fraanse tied, in 1794 verlaote de monnike väör 't örsj d'r abdij öm zich in kasjtieël Steinhausen in Witten in veilighèèd te brènge. In 't jaor dao-óp kroge ze van d'r Fraanse gezaant oet Aoke de toesjtèmming um truuk te goeë mae óp 1 september 1796 waoërt de wèt aafgekondègd dat de ordes ópgehaeve waoërte en de bezittinge gecónfisceerd. De Fraanse autoritète betaalde an èèdere individuele monnik 'n vergoeding in de vörm van assignatie. Wie ze 't kloeëster verlete gove ze die an d'r abt en zoe how abt Uls de middele um 't kloeëster, de kèrk, d'r tuin en de binneplaatsj truuk te gaele. Haeë èèges koes ooch in Val Dieu blieve.
An 't begin van 19de ieëw waoërt d'r verplichde èèd an d'r sjtaot va religieuze aafgesjaft en de monikke kieërde d'r ene nao d'r aandere truuk. De communitèèt laefde wer óp, mae wie d'r abt oonverwachs sjtórf en gèè testamaent ópgemakd how, gónge alle bezittinge nao de familie en de monikke krege ópdrach öm nao aander kloeësters te trèkke.
Privebezit
Alle roerende goedere waoërte verkoch, de bibliotheek gerakde versjprèjd en an 't lètste sjtórde de kèrk groeëtendeels in. Op 22 mei 1840 koes kanunnik Henrotte, directeur van 't Seminarie va Luuk de kloeëstergeboewe gaele. Pater Bernard Klinkenberg zat de restauratie in geng.
Twiede Waeltkrèèg
Tiendens d'r Twiede Waeltkrèèg waore twieë monikke actief in 't verzèt en gove 'n driejtalège verzètsgezèt oet. Ze zeunt evvel verraoje en tezame mèt väöl aander verzètsluuj oet d'r sjtrieëk in Utrech gefussilieerd. D'r abdij waor in dae tied bie bombardemaente ooch 'ne veilige have vör de luuj oet de ömgaeving.
Basiliek
De abdijkèrk waoërt in 1946 bie 'n pauselek sjrieve verhaeve töt basiliek en daomèt dör d'r paus erkènd es 'n religieus centrum.
Recaente gegaeves
De lètste driej monikke verlote Val Dieu in 2001. Saer 1 januari 2002 wónne d'r ènkele lekefamilies en de leiding is in heng va rector Jean-Pierre Schenklaars. D'r abdij sjtèèt oonder de supervisie van de kèrkeleke autoritète geassocieerd mèt de Cisterciënzerorde.
Ennige wetenswaardèghede
thumb|250px|[[Neogotiek|Neogotische abdijkèrk]]