cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Getelands
Historie vaan 't dialek zelf
In 1288 versloog d'n hertog vaan Braobant de bisjop vaan Kölle in de slaag bij Woeringe. Heidoor waor 't in dees regio veurbij mèt 't Köls prestiesj. Noe waor 't zjus Braobant wat hoeg in aonzien stoont. Op Braobantse groond woort de Kölse expansie noe umgekierd. Typisch Kölse dinger wie 't wäördsje ich of umlaut in verkleinwäörd en werkwoordsvörm trokke ziech nao 't ooste trök, in 't graofsjap Loeën.
Dit gebäörde evels neet zoemer, en ouch neet gans rechlijneg. Plaotselek kós 'n stad of regio ziech verzètte tege dees vernuiinge. In Tiene, 'n neet zoe groete stad vaan lokaol beteikenis, wouw me neet zoe praote wie in Leuve of Brussel. Doarum heel me hei vas aon beveurbeeld 't wäördsje ich. Tiene deende ouch es buffer veur 't achterland, en zörgde mèt zie prestiesj tot de dörper die op die stad geriech waore ouch ich bleve zègke. Zoe kaom in de loup vaan de iewe 't Getelands tot stand.
Umvaank
In de indeiling vaan 't Woordenboek van de Brabantse Dialecten en 't Woordenboek van de Limburgse Dialecten weure de volgende plaotse daan wel tongvel bij 't Getelands gerekend (de Limbörgse plaotse zien veur 't gemaak vèt gezat):
Uerdinger Linie
Wie bove al oetgebreid touwgeliech weurt in 't Getelands vaan ich gezag, zoe good wie vaan mich, oech en ooch. De leefde verklaore deit me in dit gebeed mèt Ich zeen oech géére, wat me kin beantwoorde mèt Ich oech ooch. 'n Aander sjibbolet, gebruuk in Diest, is Mich wasse, mich schere, mich aondoen.
Iejer Braobants es Limbörgs
Mèt de mieste aander dinger deit 't Getelands neet mèt 't Limbörgs mèt. Dat gelt um te beginne veur 't versjèl tösse sleiptoen en stoettoen - dit weurt in 't Getelands, zjus wie in 't Truierlands neet gemaak. Dat beteikent neet tot me in dit gebeed lui neet kin hure 'zinge', allein tot sleip- en stoettoene neet weure gebruuk um twie wäörd mèt dezelfde klaank oeterein te hawwe. 't Praote mèt toene bouwt ziech nao 't weste touw laankzaam aof; boe 't perceis oetsjeit is lesteg te bepaole.
In e woord wie af/aof ligk dit weer aanders: me kint in zoewel 't Getelands es in 't Truierlands de variant mèt korte vocaol, meh in de aander Limbörgse dialekte is 't wel aaf/aof. De grens tösse weg en weeg/waeg ligk nog e stök wijer nao 't ooste; hei höbbe de Wes-Limbörgse dialekte ouch al geine lange klinker mie.
Umlaut
De kwestie vaan umlaut in verkleinwäörd en werkwoordsvörm moot hei apaart weure behandeld. 't Getelands is hei naomelek tot op 't deepste euver verdeild. In werkwäörd en miervoude kump 't miestal neet veur: die grenze volge in 't gemein de Getelijn. Umlaut in verkleinwäörd huurt me evels nog genóg. In 'n bepaolde plaots kin woord A wel d'n umlaut kriege dewijl dee bij woord B mèt dezelfde klinker oetblijf, en e paar dörper wijerop kin 't al perceis umgekierd zien. Eder woord volg zoeget zien eige grens, en die grenze springe dèks 'n ind vaan de Getelijn weg.
't Wiedste nao 't weste verbreid is d'n umlaut in bekker: dit weurt neet allein in 't Getelands gezag meh ouch (bekaans) euveral in 't Zuid-Braobants (in de Kempe en in Antwerpe evels neet). Vaan de aander umlautsvörm bij de korte a liekent de umlaut in man - menneke de algemeinste. Dewijl iejer oonderzeuk (oet 't midde vaan d'n twintegsten iew) nog 'n oondujelek beeld gaof, teikende ziech in de jaore '80 e dujelek gebeed aof boe me menneke (of menke) zeet. Dit gebeed besleit 't groetste deil vaan 't Getelands gebeed. Plenkske bij plank is neet zoe algemein; in Tiene en Hoegaarden zègke ze beveurbeeld plankske. Ouch 't woord lestig (tegeneuver westelek lastig) heet zoe'n verspreiing. De grens tösse zakke (westelek) en zekke (oostelek) löp bij benaodering op de provinciegrens. In sterke werkwäörd wie valle kump umlaut hei praktisch neet veur: zelfs in 't Truierlands is 't al miestens hè valt in plaots vaan hè vèlt.
Ouch bij de korte o zien de umlautgrenze hendeg chaotisch. In e gebeedsje roond Geetbets en Lieëf (Zoutleeuw) zègke ze bùske, pùtteke en kummeke. Dat ierste woord blijf tot dit gebeedsje beperk. Pùtteke weurt ouch wijer nao 't ooste nog gezag, beveurbeeld roond Diest. Veur kummeke gelt evels 'nen aandere grens: dit weurt neet in Diest gezag meh 't heet wel 'nen oetluiper nao Tiene. Es gevolg daovaan zeet me in Diest boske, pùtteke, kómmeke en in Tiene vaan boske, potteke, kummeke.
In 't woord stoel is d'n umlaut algemein; stuulke (of stielke) weurt zelfs nog tot in 't Hagelands gehuurd. Bluumke is evels weer beperk tot Diest en umgeving. Nao umlaut in 't miervoud of werkwoordsvörm mèt oe in de stam hoof me hei (op mesjiens e paar grensdörper nao) neet te zeuke.
Ouch in druûg weurt umlaut gehuurd. Deze vörm kump ouch veur in 't weste vaan 't Zuid-Braobants (in en um Brussel beveurbeeld). Dao kump 'r evels neet voort oet umlaut meh oet spontaon palatalisatie; 't Pajottelands druûg-gebeed slut aon bij 't Oos-Vlaoms, boe dit versjijnsel algemein is. Natuurlek heet 't Getelands ouch umlaut in greujn, wat in bekaans alle Braobantse dialekte (miestal in de vörm gruûn) veurkump.
Doe en gij
In 't Getelands kump doe of du nog veur in de vocatief, in constructies wie doe gek of doe lieve; dit waor entans tot deep in d'n twintegsten iew 't geval. Dèks weurt dit doe verzwoerd mèt 't partikel -se(n): doe-se gek! 't Gebruuk vaan doe in de vocatief kump ouch in 't Hagelands nog veur.
In gewoen spraokgebruuk is 't veurnaomwoord veur d'n twiede persoen géé (veurwerpsvörm wie bove gezag óch/uch/oech). Dat is normaal veur 't Braobants, meh e dujelek versjèl mèt 't Truierlands boe me dzjieë zeet.
Aander klinkerversjijnsele
't Getelands weurt nog gekinmerk door tal vaan aander versjijnsele. Soms deit 't hei-in mèt in 't Limbörgs, dèks mèt 't Zuid-Braobants, noe en daan ligke de ingste verwantsjappe örges aanders.
Korte vocaole
In 't Getelands weurt in 't gemein zwat ('zwart') gezag, dewijl dat in de Belsj-Braobantse dialekte in 't algemein zwe(r)t is. Veur 'kaar' zeet me hei dèks kèèr; in Tiene is 't evels wel kaar.
Me zeet in dit gebeed algemein stèrve (mèt ope e; in de Veldekespelling sterve), dewijl dat in 't Zuid-Braobants en Zuierkempes gemeinelek stùrve (störve) is. (Oetzundering op dat lèste zien dialekte die consequente oontrunding kinne.) In mins en (h)ingst is 'ne bekaans geslote vocaol te hure (in Tiene zelfs extreem geslote: iengst), wat in 't Zuid-Braobants dèks meh neet ummer 't geval is. In (h)um ('humme') en schulp weurt de klinker gerund oetgesproke; dit is ouch in (neet-oontrundende) Zuid-Braobantse dialekte algemein.
In tegestèlling tot väöl Braobantse dialekte weurt de korte i miestens neet geslote tot ie. Diek veur 'dik' kump veur, meh in kind en kin zeet me toch algemein dezelfde klaank wie in 't Algemein Nederlands. Wie bove touwgeliech zeet me hei smed (en neet, wie noordeleker, smid of smied). Ouch is 't Getelands 't westelekste gebeed boe me zeet vaan vés. Runding is, wie in e groet gebeed in Zuid-Braobant en de Zuierkempe, algemein in schummel (schuummel in 't Tiens).
De grens tösse wottel en wùttel deilt 't Geteland middedoor. 't Ooste vaan 't gebeed kint wottel en deit zoe mèt 't Limbörgs mèt; 't weste kint, wie de Zuid-Braobantse en Zuierkempese dialekte, de vörm mèt umlaut: wùttel. In Tiene weurt de klaank ù, koumende veur 'n historische -r, trouwens oetgesproke wie a: wattel, meh ouch argel, bastel ('boorstel'), darp, dast ('doors') en varm. In wäörd wie drùppel en schùdde kint 't Getelands de get wijer ope, 'Limbörgse' klinker, in tegestèlling tot 't westelek en noordelek druppel, druuppel of diverse oontrunde variante.
Lang vocaole
't Getelands is 't westelekste dialek - relikte in Holland neet te nao gezag - boe me versjèl maak tösse de aajd- en nuilang aa. Hei moot me versjèl make tösse de lang aa veur 'nen dentaol en op aander plaotse. Veur 'nen dentaol versjijnt de aajdlang aa es oo(ë). De nuilang aa deit dat soms ouch, meh kin ouch 't liechter produk ao oplievere. E versjèl tösse looëte ('laote', 't werkwoord) en laote ('late', 't bijveugelek naomwoord) weurt dus noe wel, daan neet gemaak.
In e woord wie 'sjier' höbbe de Getelandse dialekte gemeinelek scheer. Daomèt doen ze mèt mèt 't Wes-Limbörgs, dewijl 't Zuid-Braobants hei iejer schéér kint (lees in de Veldekespelling sjèèr/sjaer, dus e bitteke geslotener). 'Drejje' is hei drooie, boemèt 't toch wel dujelek vaan de Limbörgse dialekte (inclusief Truierlands) versjèlt. Op 'n historische e veur 'n historische -rd/-rd huurt me hei de ae-klaank: me zeet vaan paed ('peerd'), zjus wie in 't Truierlands. Dat is opvallend, umtot stijgende diftonge (pjaed, pjaad) zoewel westelek es oostelek (in de Haspegouw) euverheerse. 't Miervoud is paede (oostelek) of paere (westelek).
Veur 'plaots' zeet me hei plùts, op z'ch Zuid-Braobants. Hei is de Getelijn weer dujelek de grens, want in 't Truierlands zeet me nog algemein plaots.
De zaachlang ee weurt in 't Getelands dèks es twieklaank oetgesproke. 't Tiens is dao 't extreemste in: me zeet dao vaan ajzel, brajke, spajle ('speule'; dit woord weurt hei dus neet gerund!) en ajmel ('hiemel'; in väöl Limbörgse dialekte heet dit woord de sjerplang ee gepak meh in 't Braobants is dat neet gebäörd). In aander Getelandse dialekte höbbe die wäörd dèks 'n ei, mèt oetzundering vaan breke, wat boete de stei dèks monoftongisch weurt oetgesproke. Twieklaanke zien ouch te hure in de eu (leujge, sleujtel) en in de zaachlang oo (oowve [Tiens ouve], zoown).
De lang ie versjijnt, zjus wie in de Oos-Limbörgse dialekte, dèks es 'n ee. Zoe kin me hei breef (of eventueel breif) hure in plaots vaan 't verwach briêf. Dit kump in groete deile vaan 't Zuid-Braobants ouch veur, zoe good wie in 't Truierlands. Zjus zoeget is aon de hand mèt scheur ('sjuur', 'sjop') en mèt gowd ('good').
In 't Getelands weurt nog zoer gezag, boe dat westelek en noordelek zuur, zeur of zier weurt. Schoere en moer zien mie tot Limbörg beperk, allewel tot me die in Zoutleeuw nog wel kin hure. 't Verkleinwoord vaan muur of moer is mùrke; ouch hei-in deit 't Getelands nog zjus mèt 't Limbörgs mèt.
Twieklaanke
De mieste Getelandse dialekte make gei versjèl tösse de lang ij en korte ei: tééd ('tied') rijmp ziech mèt géét ('geit'). In 't noordelek en westelek rendsje huurt me evels wel tééd tege gààt, wat mie euvereinstump mèt de situatie in 't Zuid-Braobants (beveurbeeld Hagelands taaid - gààt). Ouch in verkleinwäörd blijf dee klinker behawwe: me zeet hei téédje, dewijl in väöl aander Braobantse dialekte de verkorte vörm tédje de norm is. 't Achterveugsel -lijk weurt noets oetgesproke wat de spelling suggereert, meh hei en dao zeet me wel vaan meujgelik of meujgelèk (meujgelaaik wel in 't Hagelands).
't Getelands maak gei versjèl tösse de klinker vaan hoes, de klinker vaan kruus en de klinker vaan fruit. In 't noorde vaan 't gebeed weure ze allemaol mèt èù oetgesproke ((h)èùs, krèùs, frèùt), in 't zuie allemaol mèt àà ((h)ààs, krààs, frààt). In 't Truierlands weurt wel versjèl gemaak tösse (h)ààs (oet 'n aw ū zoonder umlaut) aon d'n eine kant en kruis (oet 'n aw ū mèt umlaut) en fruit (mèt 'nen aanderen oersprunk) aon d'n aandere kant. Dit versjèl heet ouch weer de Getelijn es grens.
In 't Getelands kin e marginaol versjèl bestoon tösse ou oet ol- en ou oet al-. Dat is in 't noorde zoe, boe me (h)out en kààd ('kaajd') zeet. In 't zuie rijme ziech die woord wel: (h)ààt en kààd. De au in blauw weurt miestens es monoftong ao oetgesproke: blao.
Gein oontrunding
Consequente oontrunding kump in 't Getelands neet veur. Heimèt steit 't tegeneuver väöl dialekte vaan Zuid-Braobant, beveurbeeld 't Leuves (Leives), die dat wel höbbe.
Aander mètklinkerversjijnsele
De veural in Noord-Braobant en de provincie Antwerpe presinte neiging um e woord wie wesp oet te spreke es weps is in 't Getelands oonbekind. 't Umgekierde, rusp veur rups, kump wel veur.
De -p in wäörd wie króm(p), kóm(p) of kam(p) is in 't Getelands gemeinelek verdwene, dewijl 'r in 't Truierlands gemeinelek wel nog te hure is. Ouch dees grens vörmp dus deil vaan de Geteboondel. Wel nog väöl te hure is de slotklaank in jónk, lank of rink, al koume de variante mèt -ng al dèks genóg veur.
H-deletie
De h-deletie, boe de mieste Braobantse dialekte aon doen, is in 't Getelands neet algemein. 't Gebruuk liekent ziech in euzen tied nog te oontwikkele; welke kant op is neet gans dujelek.
'n Oonderzeuk vaan Taeldeman oet 2005 leet evels 'n aander beeld zien, naomelek tot de h-deletie ziech de lèste decennia nog oetbreit nao 't platteland. Volgens häöm kump ze noe in gans 't Getelands gebeed veur, zoe good wie e groet deil vaan 't Truierlands. Dit zouw beteikene tot 't Getelands ziech intösse bij väöl aander Braobantse dialekte heet aongeslote: 't behaajd vaan de h- is gei typisch Getelands kinmerk mie, en es me 'm dèks genóg toch huurt daan is dat in aander Braobantse dialekte ouch zoe.
Versjijnsele roond de r
R-oetval aon 't ind vaan e woord kump in 't Getelands neet väöl veur. 't Is allein algemein in hie en dao, wat me ouch in 't Limbörgs zeet. Heimèt steit 't rech tegeneuver 't Zuid-Braobants, boe zier algemein vui ('veur'), dui ('door'), broe ('broor'), vuu en bie weurt gezag. Broe kump in 't weste vaan 't Getelands nog veur; de aander wäörd höbbe hunne grens allemaol geliek luipe mèt de Uerdinger Linie. De -r- weurt wel algemein geëlideerd veur 'n -s (vès 'veers', kéés 'boezjie') en veur 'n -t/-d (paed 'peerd', woowd 'woord').
In de r-metathees nump 't Getelands 'n middepositie aon. Me zeet hei nog wel berd en neet breed (Limbörgs; in Nederlands-Limbörg beter verstande es teleur, sjèld of bord) meh toch ouch sproot (tege westelek sport, wat de provincie zoeget middedoor deilt) en gras (tege westelek ge(r)s, wat me vaanaof 't Hagelands zeet). Aofstandsmetathees, wie kellever, ùlleger, dùlleper, is in 't Getelands hiel gewoen.
Vocabulair
Euver 't vocabulair vaan gans 't gebeed is 't lesteg um get te zègke, aongezeen wäörd ziech neet zoe dèks aon vaste grenze hawwe wie grammatica of klaankversjijnsele. Hiel globaol kin me evels wel zègke tot 't Getelands vocabulair oosteleker, 'Limbörgser' vaan aard is es de mieste aander Braobantse dialekte. Zoe zeet me hei vaan strikke, wat ouch in sommege Hagelandse plaotse wel veurkump meh wijer nao 't weste toch ech brààë weurt. Ouch kint me in 't Getelands schrikschoen veur 'sjaats', e woord wat ouch Belzje Limbörgers neet oonbekind in de oere klink.
Aander wäörd laote evels 'n aander beeld zien. Ouch in e rillatief nui woord wie 'taankeledraod' liekent de provinciegrens es taolgrens te höbbe gedeend. In 't Getelands is dit gemeinelek pinnendrooëd, dewijl in 't Truierlands algemein vaan pikkedrooëd weurt gezag.
Theorie
'n Theorie is meistes 'ne gedachdjegank mit alderhenj aan stèlling die samen ei gehieël vörmen en door luuj zeen bedach gewaore. 'n Theorie hoof neet per diffenisie getes te zeen oppe wirkelikheid. Theorieje kónne waere gebroek veur oplossinge te gaeve veur lestige vraogstökker of kónne get nuuts make mitte nuuedige biebehuuerendje nuuj vraoge.
Veurbiljer van theorieje zeen:
'n Netuurweitesjappelike theorie kan waal waere getes ane wirkelikheid. Zoea zeen toet noe aan gein bewiezer gevónje die de relativiteitstheorie óntkrachte. 't Zelvendje geldj veure theorie vanne kwantummechanica.
Anger theorieje zeen door experimenten óntkrach gewaore. Veurbiljer daovan zeen de flogistontheorie enne theorie euver 't bestaon vanne ether.
Roeëtem
thumb|Ligking vaan Roeëtem in de gemeinte Dilse-Stokkem. thumb|HH. Monulphus- en Gondulphuskèrk in Roeëtem. thumb|Kepel vaan de Weerstand bij Roeëtem. Roeëtem (Nederlands Rotem) is e dörp in Belsj Limburg en 'n deilgemeinte vaan Dilse-Stokkem. 't Ligk tössen Ieële en Dilse. Roeëtem had in 2006 3.689 inwoeners; de oppervlaakde vaan de deilgemeinte is 14,52 km². De bebouwing besteit, neve d'n dörpskern, nog oet 't Revelt en D'n Haagbaon.
Aonzien
Roeëtem ligk zoeget 'ne kilometer westelek vaan de Maos. Tösse 't dörp en de revier ligke twie groete grindloker, de Maerheuvel en de Bichterwaerd. Sinds de jaore negenteg weurt hei gei grind mie gewonne en is me die peul es natuurgebeed goon inrichte. In 't weste vaan de deilgemeinte klimp de groond nao e hoeger plateau; hei beginne de Kempe.
Monuminte en in um 't dörp zien 't kestiel Ommerstein oet d'n achtienden iew, de neoclassicistische dörpskèrk ('n Waterstaotskèrk oet de jaore 1830) en get kepelkes, boe-oonder de Weerstandskepel, 'n bedink aon 'n verzaotsgróp die hein in 1944 actief waor (zuug oonder).
Historie
In de Romeinsen tied woort d'n heerweeg vaan Tóngere nao Nimwege hei gelag. 't Tracé besteit plaotselek nog ummer es de Hoeëgbaon en löp parallel aon de nuie groete weeg. Roeëtem liekent pas in de vreug middeliewe te zien gestiech. Me nump aon tot 't roond 800 deil oetmaakde vaan 't domein Kaesing-Eik. De ierste vermelding dateert vaan 1202; Roeëtem vèlt daan oonder 't graofsjap Loen.
Aon 't begin vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog, in 1568, weurt Roeëtem geplunderd door de legers vaan Wöllem vaan Oranje. In 1660 weurt 't daobij hel geraak door d'n euverstruimende Maos.
In 1839, es de grens tösse Belsj en Nederlands Limbörg bij de Maos weurt gelag, kump de Bichterwaerd aon Roeëtem. In de negentienden iew zörge ouch d'n aonlag vaan 't spoor en de Zuid-Willemsvaort veur economische bleuj. In 1911 weurt e zinkfebrik opegedoon, die tot 1966 in bedrief zal blieve.
In 1970 geit Roeëtem, same mèt Ieële, Lanker en Stokkem, op in de gemeinte Dilse, die in 1987 weurt umgeduip tot Dilse-Stokkem.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
La Romagne
La Romagne ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 131 luuj op 'n oppervlaak van 9,91 veerkante kilometer en daomèt goof 't 13,22 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,78% de jaor.
Zieëlieëve
thumb|d'n Australische zieëlieëf. De zieëlieëve (Letien: Otariinae) vörmen 'n óngerfemielje van robbe (Pinnepedia); zie behuuere toete oearrobbe (Otariidae). De bieëster kómme veur in gemäötigdje en subpolair kusgebiede bieje Groeaten Oceaan, de Atlantische kus van Argentinië toet Zuud-Breziel, en 't zuje van Australië en Nuuj-Zieëlandj. De zieëlieven splete zich veur zoea 3 miljoen jaor trögk aaf vanne zieëbaere (Arctocephalinae). Zieëlieve zeen gemeinelik grótter es de zieëbaeren en höbben 'n stoemper naas en klènder flippers. 't Wichtigste versjil tösse de twieë ligk bieje óngervach, went zieëlieven höbben 's gèn.
E deil vanne saorten haet mane, wie de manerob. Dinkelik verwies 't deil "lieëf" inne naam nao de mane vanne bieëster. Wen de vach naat is, zeen de manen aevel ónzichbaar; wen de vach druueg is, staon de haoren oeterein en waere de mane waal good zichbaar.
Indeiling
Of de naordelike zieëbaer (Callorhinus ursinus) bieje zieëbaeren of bieje zieëlieëven huuertj is 'n puntj van discussie.
Mythologie
Mythologie is de studie nao 't gans lichaam vaan mythes en legendes tot 'n zeker civilisatie kint. Ouch weurt de term mythologie gebruuk veur 't complex vaan mythes en legendes zelf.
'n Mythe moot aon e paar eise voldoen. Einerzijds moot ze irrationeel zien in 't leech vaan de wetensjappeleke methode, aanderzijds moot de mythe 'n verklaoring zien veur 't oontstoon vaan de wereld of veurnaom zake in de wereld, en mèt aander mythes oet dezelfde mythologie e complex vörme. Zoe weure vaan mythes oondersjeie:
De mitste volkere, es 't neet alle zeunt, haant 'n mythologie. In d'r romantische 19de ieëw waoërte in 't kader van d'r opkoms van de nationaal sjtaote väöl nuuj mythes gemakt, die d'r èège sjtaot moese legitimere. Soms geunt die mythes wiet in de gesjiedenis truuk en ze haant dik, bies op d'r daag va huuj, 'ne groeëte, mae irrationele invloed op polletiek handele. Anne Morelli, 'n Belzje historica, sjreef en redigeerde De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, 1996 oeë-in de hardnekkigste mythen oontrafelt werre en naeëve hun historische (oon)woeërhèèd geplaatsjt werre. 't Umvangrieke oonderzeuk waoërt op 't Belsj vöral dör extreem-rechs verguisd, zjuus wie och de sjriefster, die waoërt gezag: "Haow va Belsj of vertrèk".
Kleifries
thumb|Gebeed vaan 't Kleifries (roed) binnen 't Fries taolgebeed (leechgries). 't Noordhooks (zuug d'n teks) is neet mètgekleurd. 't Kleifries (eige naom: Klaaifrysk) is eint vaan de drei of veer groete dialekte vaan 't Westerlauwers Fries, neven 't Woudfries, Zuidweshooks en eventueel Noordhooks. 't Weurt gesproke in 't weste vaan de provincie Friesland (Fryslân), in (e deil vaan) de zoegeneumde Kleistriek. 't Kleifries had in 2004 nao sjatting 95.000 sprekers in de provincie zelf; wieväöl sprekers 't boete de provincie gief, is oonbekind.
Versjèlle mèt 't Woudfries
De Frieze zelf vinde de tegestèlling Kleifries - Woudfries de belaankriekste. 't Bekindste versjèl is de realisatie vaan de foneme ij, ei, ai en aai. In 't Kleifries weurt de lang ij in e woord wie frij oetgesproke es [ɛi̭], dewijl de korte ei samevèlt mèt de aai en gemeinelek es [ɔ:i̭] klink (frij en fraai klinke dus allebei wie frôi). De ai klink daan weer es [ɔi̭]. In 't Woudfries valle de ei en ij same; ze weure wie in verzörg Nederlands allebei es [ɛi̭] oetgesproke.
De ij is in 't Fries vrij zeldzaom, meh in 't Kleifries toch minder zeldzaom es in 't Woudfries. Väöl wäörd die op -y indege weure hei naomelek mèt 'n lang ij oetgesproke ('mij', 'dij', 'sij'), dewijl die wäörd in 't Woudfries weure oetgesproke wie de spèlling suggereert (mèt [i] op 't ind).
Nog aander fonetische versjèlle zien tot 't Kleifries 'n o heet in e paar wäörd boe oersprunkelek, en noe nog in 't Woudfries, 'n û stoont ( do 'diech', tomme 'doum', prom 'proum'), 'n ea boe 't Woudfries ê kint (neaken 'naaks', kreakje 'krake', weak 'weik') en 'n gewoen korte e op e paar plaotse boe 't Woudfries nog de teikene vaan historische breking tuint en je heet (gers 'graas', kers 'keers'). E geïsoleerd versjèl is leane 'laan', wat in 't Woudfries loane is.
Daoneve gief 't ouch lexicaol versjèlle. Zoe zeet me in 't Kleifries sneon ('zaoterdag'), eamel(der) ('aomzeik', 'mier'), harke ('reek') en sûch ('zoog'), dewijl 't Woudfries saterdei, mychammel/mychhimmel, riuw en mot kint.
Umtot de Friese standaardtaol 'ne wije norm heet, zien de Klei- en Woudfriese vörm gemeinelek allebei touwgestande. Ouch geve dictionaire in 't gemein ouch de vörm bij, dij, mij etc. es alternatieve, meh die weure zelde gesjreve.
Versjèlle mèt 't Noordhooks en Zuidweshooks
Vaan 't Zuidweshooks versjèlt 't Kleifries doortot 't de twiede breking heet doorgeveurd. Zoe roond 1820 maakde de mieste Friese dialekte 'n veraandering door die 't Zuidweshooks heet euvergeslage. Daodoor weurt 't Fries woord stienen 'stein' (miervoud) hei oetgesproke es stjinnen, neet es stinen.
Vaan 't Noordhooks versjèlt 't Kleifries doortot 't de daarde breking neet heet doorgeveurd. In de Noordhook zeet me buotter veur 'boter'; 't Kleifries kint hei 't Standaardfries bûter. 't Versjèl tösse Kleifries en Noordhooks is evels zoe klein, tot 't Noordhooks ouch wel ins gans oonder 't Kleifries weurt gerekend.
Intern versjèlle
't Gief beperkde versjèlle tösse de Kleifriese dialekte oonderein. E woord wie grut 'groet' kin weure oetgesproke es [ɡrœt] (wie de spèlling suggereert), meh ouch greot [ɡrœ.ət] en greut [ɡrø:t] koume veur. Daoneve kint 't woord ôf neve de gewoen oetspraok [ɔ:f] ouch de variante oë [ɔ.ə] en au [a.ṷ]. 't Is lesteg gebleke zoe'n versjèlle aon bepaolde regio's of dörper te binde; de realisatie kin per persoen versjèlle.
Wel dudelek es subdialek gedefinieerd is 't Bjirmsk, gesproke in e paar dörper aon de Waddekös oonder Harlinge (groof-eweg de aw gemeinte Barradeel). Dit accint kinmerk ziech oonder mie door de veraandering vaan de lang o nao au op 't woordind: dau 'doef' en kau 'kooj' in plaots vaan do en ko, en door de sleting vaan de ê tot i in e woord wie rich 'rögk'.
1822
1819 - 1820 - 1821 - 1822 - 1823 - 1824 – 1825 1822 (MDCCCXXII) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|De raekenmachine van Charles Babbage.
Gebore
thumb|right|150px|Cesar Franck, gebaore op 10 december 1822. thumb|right|150px|Louis Pasteur, gebaore 27 december 1822.
Stumloeaze velaire plosief
De stumloeaze velaire plosief of stumloeas velair ploefklank is 'ne mitklinker dae in väöl gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Limbörgs
De exakte oetspraok vanne stumloeaze velaire plosief is in väöl dialekte, worónger 't Mofers, aafhenkelik vanne ómligkendje klenk. 't Karakter wuuertj meistes gevörmp dore klinker dae völg oppe velaire plosief. Wen d'n opvolgendje klinker 'ne veurklinker (wie ie, i, ae, eu, è, e, ö, u) betröf, den is deze plosief (lichtelik) gepalataliseerdj; wen d'n opvolgendje klinker 'nen achterklinker (wie oe, o, oo, a, ao) betröf, den kan d'r zelfs uvulair waeren oetgespraoke, al is t'r doorgaons bie 'ne centralen of achterklinker gewuuen velair.
Anen ènj van e waord en in 'ne stumloeaze kónteks kan de stumloeaze velaire plosief 'nen allofoon zeen vanne stumhöbbendje velaire plosief door auslautverhärtung; wen 't waord wuuertj gevolg door 'n anger waord det aanvèngk mit 'ne klinker, den is t'r juus ummer stumhöbbendj.
Borgholm
Borgholm is 'n gemèndje in Kalmar län, Zwede. De gemèndje tèltj 11.020 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 680,19 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 16,2 luuj de km².
Borgholm is ein vanne twieë gemèndje op 't eilandj Öland; die anger gemèndje is Mörbylånga.
Demografische óntwikkeling
4,88% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Ramsj (popband)
Ramsj waor inne band oes Kirchroa. Ramsj maachet popmoeziek noadat Weerwaas alling nog vasteloavendsmoeziek maachet. Mit Paul Weelen, René Quanjel, Thei Hanssen, Rainier Vrouenraets, Ramon Dirks en Sven Derix.
Snåsa
thumb|De ligking van Snåsa in de pervincie Nord-Trøndelag. Snåsa is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 2.251 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 2.328,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1736.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Nord-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Papiermäöle
In 'n papiermäöle waoërt vreuger van lómmele papier gemakd.
In Voere haat 't in 't verlaeje mieërdere papiermäöles gehad, èng in d'r Baerg en èng óp Sjoppem.
Proces
De aangeveurd lómmele van d'r lómmelekrieëmer werre in klèng sjtökskes gesjäörd en mèt hamere en metser (bewaoge dör 't mechaniek van de mäöle) zoe fie wie mäögelek gehakt of gepletterd.
Daonao geet 't fiegehakt materiaal vör de lètste bewèrking in 'ne maalbak, oeëin de textieldräödsjes bies vessele werre vermale.
De vezzelepap wert daonao övergesjud in 'ne sjubbadsj, oeë oet d'r papiersjupper mèt de hulp van e raam mèt fie gaas get papierpap oet d'r badsj sjubt en oonderwiel 't water eweg lèt lope.
Óp d'r gaas blieft dan e läögske nat papier achter, wat nao paeërsje en druëge e velke gesjubd papier wert.
Les Alleux
thumb|left|150px|Entrée van Les Alleux thumb|left|150px|Oorlogsmonumint Les Alleux ies 'n veurmalige commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est ('t Groate Oaste), in Noordoas-Frankriek. In 2013 haw de plaatsj in de Ardenne 79 inweunersj. In 2016 fuseerde Les Alleux mit Le Chesne en Louvergny tot de nuuj gemeinte Bairon-et-ses-Environs.
Ze ies 12,04 km2 groat. Dao woonde dus zoan 6,6 luuj per km2. Ze maak deil oet van 't kanton Vouziers, wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrondissemint. Wier liegk 't op 'n huègte van 133-209 meter.
In Les Alleux weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, wie in bienao de ganse Franse Ardenne dat 't geval ies. Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes. Veur anger veurmalige gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van veurmalige gemeintes in Ardennes.
Trenčín
Trenčín is 'n sjtad in Slowakije. De Duitse naam is Trentschin enne Hongaarse naam is Trencsén. Trenčín haet ongeveer 55 000 inwoners.
Draod
oetgesjponne of getrokke gehièl van ineingedrièjde vezele of van ander materiaal:
Keverberg
Keverberg behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Hogeboesj, Kritsraoj, Mindergangelt, Nieërboesj, Sjta en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.
1840
1837 - 1838 - 1839 - 1840 - 1841 - 1842 – 1843 1840 (MDCCCXL) waor e sjrikkeljaor wat begós op goonsdag op de Gregoriaanse kalender.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Nicolò Paganini, gesjtorve 27 mei 1840.
Chili
thumb|Atacama right|thumb|Kaart vaan Chili Chili (Spaons: Chile), officieel de Rippubliek vaan Chili (República de Chile) is e land in Zuid-Amerika. 't Grens aon Argentinië, Bolivia en Peru. 't Land besteit oet continentaal Chili wat ligk ingeklemp tösse de Pacifische Oceaan en 't Andesgebergde, de Juan Fernández-arsjipel, de Desventuradaseilande en 't Polynesische Rapa Nui (ouch waal Paoseiland geneump). Ouch maak 't land aonspraok op 'n deil vaan Antarctica ('t betreffende stuk weurt ouch opgeeis door Argentinië). Vaanwege dees aonspraok steit d'n obelisk dee 't geografisch middelpunt vaan Chili weergeef ouch in 't zuie, bij de stad Punta Arenas (kortbij Vuurland).
Historie
Chili woort zoe'n 10.000 jaor geleie veur 't iers gekoloniseerd. De oersprunkeleke bewoeners vaan Chili zien de Mapuche. Excursies vaan 't Incariek (vaan de Quechua-Indiaone) waore neet succesvol: zij woorte ind vieftienden iew door de oongeorganiseerde en väöl primitiever Mapuche verslage in de Slaag bij de Maule. Kort daonao bezeukde de ierste Europeane 't land: de expeditie vaan Magelhaes vaarde in 1520 door wat nao häöre kaptein de Straot vaan Magellaan hèt. Vaanaof 1540 begós de kolonisatie vaan Chili, es bij-activiteit vaan 't vereuvere vaan 't Incariek in 't modern Peru, oonder Pedro de Valdivia ('ne luitenant vaan Francisco de Pizarro), dee in 1941 Santiago de Chile stiechde. Boe de naom Chile/Chili vaandan kump is neet dudelek. Volges 'nen achtienden-iewse chroniqueur kump de naom oet 't Quechua, boe-in 't de naom waor vaan 't Aconcaguadaal (nao 't plaotselek stamhoof Tili). Aander verklaoringe zien 't Mapuche chilli 'boe 't land ophèlt' en 't Aymara tchilli 'snie' ('t land ligk gans in 't Andesgebergde).
Alderney
thumb|Ligking vaan Alderney in 't Baljouwsjap Guernsey. thumb|Fort Clonque op de wespunt vaan Alderney. Burhou is op d'n achtergroond te zien. Alderney (Frans: Aurigny, Normandisch: Aoeur'gny) is 'n eiland in 't Kenaal, oongeveer 15 kilometer oet de kös vaan Fraankriek. Politiek gezeen vèlt 't oonder 't Baljouwsjap Guernsey, meh daobinne heet 't nog väöl otonomie: 't eiland heet zien eige parlemint (de Staote vaan Alderney) en väöl zakes regelt me zelf. Wie alle Kenaaleilen huurt Alderney neet bij 't Vereineg Keuninkriek; de Britse kroen is allein veur defensie en boetelands beleid verantwoordelek.
Chili
Historie
De kolonisatie vaan 't land verleep lankzaam en stroef: de bevolking kaom mie es eine kier in opstand. Bij 'nen opstand vaan 1553 woort Valdivia vermaord. Bij dao-opvolgende opstande woort 't kolonisatiegebeed vaan de Spanjole ummer kleinder. In 1683 sjafde de Spaonse kroen oetindelek de slaovernij in de kolonië aof. Neve vaan de inheimse volker laog 't land ouch oonder vuur vaan pirate en Ingelse (zoe veel Sir Francis Drake in 1578 de kolonie aon). Door dit alles waor Chili de mies gemilitariseerde vaan alle Spaonse kolonië. Tege 't ind vaan de achtienden iew heel me veur 't iers 'ne census. Op dat momint waor oongeveer dreikwaart vaan de bevolking al Europees.
Geveules vaan nationalisme en oonaofhenkelekheidszin woorte, wie in gans Zuid-Amerika, gewek door de Franse bezètting vaan Spaanje vaanaof 1808. Wat begós es verzèt tege de Franse en veur de aofgezatte keuning, leep al gaw oet op 'n wins vaan complete oonaofhenkelekheid. Dit woort oetindelek bereik in 1818 oonder Bernardo O'Higgins, dee ouch d'n ierste president woort. 't Nui bewind leet de aw machsstructure intak: de elite vaan blaanke groetgroondbezitters bleef de groetsten invlood hawwe. In de twiede hèlf vaan de negentienden iew woort nog eine kier oorlog geveurd tege de Mapuche, die noe ouch in 't zuie woorte oonderworpe. In 1879 kaom 't tot oorlog mèt Bolivia, boebij dit land zien kösprovincies aon Chili verloor. Door de vereuvering vaan de Indiaanse en Boliviaanse gebeie woort 't land nog laankgerekder es tot 't al waor. De verdeiling vaan Vuurland mèt Argentinië woort in 1881 geregeld. In 1891 weujde in 't land 'ne börgeroorlog, dee 't parlemint mier mach gaof en tot de democratie leide.
Alderney
't Auregnais, 't Normandisch dialek vaan 't eiland, is roond 1960 oetgestorve.
Chili
Historie
De verhajding tösse de boveklasse en de midde- en oonderklasse bleef evels oongemekelek. In de jaore twinteg koos me 'ne progressieve president, Arturo Alessandri Palma, dee evels sterk door 't rechs congres woort tegegewèrk. In 1924 deeg generaol Luís Altamirano 'ne staotsgreep; 't land zouw tot 1932 militair weure geregeerd. Dit waor vrij gewoen in Zuid-Amerika, meh e novum veur Chili. Wie in 1932 generaol Carlos Ibáñez del Campo verkezinge oetsjreef kaom de volgende twinteg jaor de Radicaol Partij, feitelek 'n partij veur de middeklasse, twinteg jaor laank aon de mach. In 1952 woort Ibáñez del Campo nog ins democratisch gekoze. 't Land bleef in deen tied sterk gepolariseerd; de oonderklasse verlinksde ummer mier. Dit culmineerde in 1970 in de verkezing vaan Salvador Allende, dee de historie ingegaange is es d'n einege gekoze communistische president. Zie bewind waor väöls te radicaol veur de rieke, wat in de jaore dao-op 'n groete kapitaolvlöch en 't vertrèk vaan boetelandse investeerders teweegbrach. Ouch de inflatie leep ummer hoeger op, tot in 1973 spraoke waor vaan hyperinflatie. Door dit alles begós de rechsen Amerikaanse president Nixon actief poginge te doen um de regering vaan Allende te destabilisere. Ouch de Chileense bevolking kierde ziech vaan häöm aof: zoe kaome dao algemein stakinge boe-aon ouch de koompele in de koperkojle mètdege.
Op 11 september 1973 voont de staotsgreep plaots oonder generaol Augusto Pinochet. Allende had daobij volges de officieel beriechte zelfmaord gepleeg (dit blijf tot d'n daag vaan vaandaog umstreje). De militair dictatuur vaan Pinochet oontaardde al gaw in e sjrikbewind, mèt concentratiekampe veur politieke tegestanders en väöl politieke maorde. Nao 1980 leet de junta häöre greep op 't land get los, tot in 1988 in vrij verkezinge Pinochet woort eweggestump. In de jaore negeteg bleef de maan actief in de politiek en 't leger, tot heer in 1998 iers in 't boeteland, daonao (vaanaof 2004) in Chili zelf woort berech veur misdaode tege de minsheid. Vaanaof 2000 kaom links weer aon de mach. In 2010 woort Chili getroffe door 'n zwoer eerdbeving.
Taole en etnische gróppe
De officieel taol vaan Chili is Spaons, in Chili ouch wel Castellano (Castiliaons) geneump. De variant vaan dees taol dee in Chili gebruuk weurt neump me Chileens Spaons. Neve dees officieel taol spreke 'n aontal "nui" (geëmigreerd tiedens en nao de Spaonse verovering vaan Zuid-Amerika) Chilene ouch de taol vaan hun veurawwers, beveurbeeld Duits of Italiaans.
Väöl inheimse Chilene spreke neve Spaons de taol vaan hun etnische gróp, beveurbeeld Aymara, Mapuche en Quechua.
Bestuurleke deile
85px|left|thumb|15 regio's vaan Chili
Discussie
'n Discussie is 'n vorm van bespraeking, wie e gesprek of 'n anger vorm van kómmunikaasje, tösse twieë of mieë partiejen euver e bepaoldj óngerwirp, wobie de partiejen einanger van e bepaoldj standjpuntj verzeuke te euvertuge. Mit behölp van argumente verzeuke de partiejen einanger te euvertuge, veur oetènjelik toet 'n conclusie te kómme wo alle partieje 't èns mit zeen. 'n Partie kan dus zien meining verangeringe tiejes 'n discussie en tevreje zeen mit 'n alternatieve (tössen)oplossing es hieveur argumente zeen gegaove. Dit is 't taengeneuvergestèldje bie e debat, wobie de partieje neet van häör meining wieke.
Limbörgs in 't oonderwies
De Limbörgse taol weurt in 't oonderwies miestens neet gebruuk. De cultuurtaole in 't Limbörgs taolgebeed zien Nederlands en Hoegduits. Veural in Nederland evels, boe e belaankriek deil vaan de kinder en joongere nog Limbörgs praot, heet de taol 'n besjeie rol in versjèllende vörm vaan oonderwies. De lèste jaore weurt die rol groeter; me deit meujte um 't Limbörgs in 't oonderwies nog mie ruimte te geve.
Discussie
'n Discussie versjiltj van 'n euverlègk ómdet bie 'n euverlègk loeter informatieve mitdeilinge gedaon waere. Meistes ligke de meiningen ouch kórterbiejein. Es det neet zoea is den kan oet 'n euverlègke 'n discussie óntstaon.
Limbörgs in 't oonderwies
Umtot me hei in Nederland väöl mie aon deit es op 't Belsj of in Duitsland, zal dit artikel veural euver de situatie in Nederlands-Limbörg goon.
Peuteropvaank
Op de peuterspäölzaol en op 't kinderdaagverblief is vaanajds Nederlands de ierste taol. Limbörgs weurt wel gebruuk tösse Limbörgs sprekende begeleiers en kinder, meh de ganse gróp weurt in 't Nederlands touwgesproke. In 'n twietaolege umgeving, wie Limbörg dat allewijl is, beteikent dit tot kinder dèks hei al oetsjeie mèt Limbörgs te praote, umtot de sociaolen umgaank mèt aander kinder in 't Nederlands weurt aongelierd.
Vaanoet de provincie en diverse organisaties weurt daorum drop aongedroonge tot peuterspäölzaole 't gebruuk vaan 't Limbörgs bemeujege. Hei en dao gebäört dat intösse al.
Basisoonderwies
Twietaoleg oonderwies wie in Friesland mèt 't Fries gief 't in Limbörg neet. Vaanajds had 't Limbörgs op de basissjaol allein tege en mèt de vastelaovend 'n rol. . In 't begin vaan d'n einentwintigsten iew woort evels de liergaank Dien eige taal oontwikkeld, boevaan 't versies veur versjèllende deile vaan de provincie gief. Dit book riech ziech veural op attitudevörming en minder op 't liere vaan de taol zelf.
Veurstanders vaan oonderwies in 't Limbörgs wieze drop tot dit kinder neet allein beter Limbörgs deit liere, meh tot 't ouch hun Nederlands beter maak: door dujelek te make wat Limbörgs is en wat Nederlands zal hun Nederlands ouch minder Limbörgse interferentie höbbe.
Middelbaar oonderwies
Op middelbaar sjaole weurt neet väöl aon of in 't Limbörgs gedoon. Väöl hingk aof vaan eige initiatief.
'ne Sjoleer oet Broensem had in 2023 de primeur mèt e profielwerkstök in 't plat.
Hoeger oonderwies
Nederlands Limbörg heet ein universiteit, de Universiteit Mestreech. Colleesj weurt gegeve in 't Nederlands, of ummer dèkser 't Ingels, en väöl studente koume neet oet Limbörg. 'n Studie Limbörgs is (nog) neet besjikbaar; anno 2023 beujt de studie Nederlands ouch gein cursusse aon die dao-euver goon.
In 't jaor 2003/04 woort op de Hogesjool Zitterd 'ne Liergank Limburgs aongeboje.
Volksoonderwies
Cursusse wie de Liergank Limburgs ligke in 't verlèngde vaan aovendcursusse die al jaore in Limbörg weure aongeboje, veural in de stei. Die zien zoewel gemeind veur nuikoumers vaan boete es veur inheimse lui die opgegreujd zien mèt 't Nederlands of meine tot ze 'n te vernederlandsde vörm vaan 't plat praote. They Bovens begós dao beveurbeeld in 1986 in Mestreech al mèt.
Kennemerlandj
't Kennemerlandj waas inne middelieëven e graofsjap, ieës van Wèsfrieslandj en daorop van Hollandj; allewiel is 't e samewirkingersgebied van zevetieën gemèndje inne pervinsje Naord-Hollandj.
Andrew Garfield
Andrew Garfield (Los Angeles, 20 augustus 1983) is 'ne Amerikaanse acteur.
Kennemerlandj
Samewirkingersverbandj
De gemèndje Alkmaar, Langedijk, Heerhugowaard en Uitgeest höbbe noeatj toet 't oearsprunkelik gebied van Kennemerlandj gehuuerd; de gemèndje De gemeenten Bergen, Castricum en Heiloo zeen twievelvel.
Supermaon
thumb|right|Versjèl in sjijnbare gruutde vaan 'n supermaon tegeneuver een 'normaal' vol maon 'n Supermaon is 'n vol maon die groeter liek en helderder opkump es aanders. Dit kump umtot de Maon 'n ellipsvörmege baon um de Eerd heet, boedoor ze soms korterbij de Eerd is es aanders. D'n aofstand Eerd-Maon varieert tösse oongeveer 357.000 km en 406.000 km, gemiddeld 384.450 km. Ouch 'n nui maon kin 'n supermaon zien, mer is uiteraard koelek ziechbaar.
'n Supermaon trejt altied op es de maon bijnao op 't punt zit vaan kortste aofstand tot de Eerd (perigeum). De naom kump oet de astrologie en heet gein astronomische definitie.
Vaan de twelf of daartien vol (of nui) maone gief 't oongeveer drei of veer supermaone.
thumb|800px|center|Euverziech van vol en nui maone. Supermaone zie de gemarkeerde punte die oonderaon in de grafiek te vinde zien.
Straoljaeger
thumb|200px|'nen F16. 'ne Straoljaeger is 'ne jachvleger dae wuuertj veurtgeduujdj door einen of mieëder straolmotore. d'n Ieësten operationele straoljaeger waas de Messerschmitt Me 262, dae tiejes de Twieëdje Werreldkrieg woort óntwikkeldj.
Supermaon
Soms kump 'n supermaon geliek mèt 'n maonsverduustering, me neump dit daan 'n superbloodmaon.
L'Écaille
L'Écaille ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Martin (Slowakije)
Martin is 'n stad in Slowakije. De Pruse naam is (Turz-) St. Martin en de Hóngaarse naam is Turócszentmárton. De stad haet zoeaget 60.000 inwoeaners. 't Lègk aan de voot van de Kleine Tatra en in de kraj (provincie) Žilina. 't Is de höidstad van 't okres (distrik) Martin, aafgekórt es MT. De stad haet 'n kleine 60.000 inwoeaners en is genömp nao Sint-Merte; toet 1950 hoot de stad Turčiansky Svätý Martin. Martin hèrberg versjiedene nationaal musea.
L'Écaille
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 279 luuj op 'n oppervlaak van 9,15 veerkante kilometer en daomèt goof 't 30,49 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +1,9% de jaor.
Martin (Slowakije)
Gesjiedenis
In d'n Twieëdje Waereldkrieg is hie haevig gevóchte tösje de Pruse en 't Roeaj Leger, wodoor de stad groeatedeils verwoos raakdje en relatief wènnig monumente bezitj. 't Waerdje nao 1945 den ouch in socialistische stiel hèrboewdj. Ouch gröidje Martin oet toet 'n ech industriestad. De groeatste werkgaever waerdje 'n tankfabriek, die tanks leverdje veur 't gans Warschaupak en werk bood aan 15.000 luuj. Nao de Fluweel Revoluusje van 1989 besloot Václav Havel de productie van wapes in gans Tsjecho-Slowakije te stake, wodoor Martin mit 'ne groeate werkloeasheid te kampe kreeg. Deze waerdjen einigzins gelenig door de vestiging van 'n Kia-autofabriek en zal door de veurgenaome vestiging van 'n anger wagefabriek nag mieër opgelós waere. Dees auto-industrie maak gebroek van de dankzij de aaj tankindustrie aanwezige expertise. Ouch is me begós in de binnestad de socialistische boewwerke door aanzeenlikere boew te vervange.
Vintele
Vintele (Duutsj: Vinteln) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 50 inwoeaners. 't Ligk tösse Sjum (richting Breibere), Langbrook, Keverberg, Hastelder, Gangelt en Kritsraoj in. De ènsigste straot die door 't gehuch löp haet dezelvendje naam es 't gehuch zelf.
Vintele behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Hogeboesj, Keverberg, Kritsraoj, Mindergangelt, Nieërboesj en Sjta toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.
Loeis
't Loeis is 't dialek wat me sprik in Loei (Tessenderlo). Oondaanks zien locatie in Belsj Limburg weurt 't dialek algemein tot 't Braobants gerekend, allewel tot zeker verwantsjap mèt kortbij Limburgse dialekte besteit. De Stiechting Braobantse Dialekte rekent 't tot 't Kempes, mie bezunder 't Zuiderkempes.
Kinmerke
Wie bove gezag euverhierse in 't dialek Braobantse eigehede. Eleminte die typerend zien veur 't Limburgs vint me dao ouch wel, meh tösse Loei en dörper wie Zolder vint me veural 'n sterke isoglossebundel, boe Braobantse en Limburgse kinmerke vaanein aofgezunderd weure.
Vocale
't Loeis kint e paar opvallende vocale, die soms ouch stoon blieve es 'ne spreker de standaardtaol sprik.
De a weurt gefronteerd tot [a], dat wèlt zègke 'ne korte klaank mèt de kwaliteit vaan 'n aa. Oonder zeker umstendeghede (beveurbeeld veur -nt) kin 't ouch 'n lang aa weure. Veur de wij umgeving is dit typisch veur Loei, al kump 't beveurbeeld ouch veur in Noord-(Nederlands-)Limburg (zuug ouch Venrods), 't Nederlands Reveregebeed en in 't Utreis-Alblasserweerds.
De aa verandert gemeinelek in ao, wat veur Braobantse dialekte vrij normaal is. Versjèl tösse de aajd-lang aa en nui-lang aa is neet (structureel) presint, wie in de mierderheid vaan de Braobantse dialekte meh in tegestèlling tot de Limburgse dialekte.
IJ en ei verandere in èè(ë) of aa(i). Me maak gei versjèl tösse de lang en korte ij. Welke realisatie optrejt hink vaan de fonetische umgeving aof. 't Loeis systeem liekent get op 't Tilburgs.
't Mies typisch aon de Loeise klinkers is de oetspraok vaan de Nederlandse ui/Oos-Limburgse oe. In Loei heet die ziech tot 'nen triftong ouë [ɔuə] oontwikkeld. 't Oontstoon vaan de klaank liet ziech es volg verklaore. De Oergermaanse lang û [u:] woort in 't Aajdnederlands gepalataliseerd ([y:]) en in 't Middelnederlands (Braobants dialek) gediftongeerd tot ui ([œi] of vergliekbaars). In de nuien tied woort de ui sterk verwijd tot oë [ɔə]. Umtot dit 'ne valsen diftong is (boe-in de klaanke neet gans vleujend inein euvergoon) kós in 't Loeis teslotte de ierste klaank [ɔ] zélf weer gediftongeerd weure. Me kint de Loeise ouë daan ouch 'n innovatief foneem neume. De klaank stoont aon de weeg vaan sjibbolet-zinnekes wie Touës in houës zit 'r 'n mouës ónder de stoofbouës.
't Limburgs toensysteem kump in 't Loeis neet veur. Wel kint me e rudiment vaan sleiptoene hure, meh die weure neet beteikenisoondersjeiend gebruuk.
Loei ligk te weste vaan de Getebundel, 'n aontal klein isoglöskes die same plaotselek de grens tösse Braobants en Limburgs markere.
Consonante
Anders es in de mieste Braobantse dialekte heet 't Loeis de h bewoerd. Dit gelt trouwes ouch veur 't ooste vaan Antwerpe en Vlaams-Braobant.
Grammair
Loei ligk ouch te weste vaan de umlautgrens veur miervoude en sterke werkwäörd. Me zeet dus hei op z'ch Nederlands balle en hèè kómpt veur "bel" en "heer kump". Wat 't dialek weer wel kint is umlaut in verkleinwäörd.
Cultivatie
Vrij recint (2006) is 't Suske en Wiske-album Het kostbare kader in 't Loeis oetgegeve es Nen diere velo., vertaold door Jos van Thienen. Allein de hoofrolspeulers praote dao Loeis; dit is gedoon um 't album leesbaar te hawwe. Heibij praote Lambik en Jerom awwerwèts plat Loeis en Sidonia, Suske en Wiske get moderner dialek zoonder glottisslaag. Professor Barabas gebruuk 't Verkavelingsvlaams, de res vaan de speulers sprik Standaardnederlands.
Emmaboda
Emmaboda is 'n gemèndje in Kalmar län, Zwede. De gemèndje tèltj 9.468 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 692,32 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 13,7 luuj de km².