cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
GroenLinks
GroenLinks (GL) is 'n Nederlandse politieke partiej van leenkse signatuur. GroenLinks zaet 'n "groene", "sociale" en "tolerante" politiek te wille naosjtraeve.
GroenLinks is in 1989 oontsjtande es 'n fusie va veer klèng leenkse partieje: de CPN, de PSP, de PPR en de EVP. GroenLinks haat óp dit momaent tieën zaetels in de Twiede Kamer en veer in de Örsjte Kamer. D'r fractieväörzitter is Jesse Klaver en d'r partiejväörzitter is Katinka Eikelenboom.
Moss
thumb|De ligking van Moss in de pervincie Østfold. Moss is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Østfold in Nórwaeg. De gemeinte had 28.182 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 63,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 447,3. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0104.
Metelen
Metelen (Nedersaksisch: Maideln) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 40,28 km² en 6.391 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 159 de veerkante kilometer.
De op 56 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe,'t gief dao ouch mer eint oortsjaf, naomelek Metelen zelf.
Watervlegevenger
thumb|De watervlegevenger. De watervlegevenger of watervlegeval (Letien: Aldrovanda vesiculosa) is 'n vleisaetendje plantj oete vlegevengerechtige (Droseraceae). De plantj kump in 't Belsj en Nederlandj neet in 't wildj veur. Wiewaal de saort euver e hieël groeat landjvlaak versprèdj is, kump t'r nörges in groeate getale veur. Same mit 't bläöskeskroed (Utricularia) is 'n ein vanne weinige vleisaetendje plantje die ónger water laeve.
De watervlegevenger haet óngevieër 'tzelvendje vangmechanisme es de venusvlegevenger (Dionaea muscipula), waat 't ein vanne weinige plantje maak die 'ne klemval höbbe.
Dewiel 't geslech Aldrovanda allewiel monotypisch is, haet me zoea 19 oetgestorve saorte gevónjen es fossiel.
Lotte (plaots)
Lotte (Nedersaksisch: Luote) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 37,71 km² en 13.949 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 370 de veerkante kilometer.
De op 66 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veer oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Gnosjö
Gnosjö is 'n gemèndje in Jönköpings län, Zwede. De gemèndje tèltj 9.614 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 422,77 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 22,7 luuj de km².
Wide-field Infrared Survey Explorer
thumb|right|250px|WISE De Wide-field Infrared Survey Explorer, aofgekort tot WISE, is 'ne ruimtetelescoop, dee loert in 't infraroedspectrum. Heer is gelanceerd op 14 december 2009 um 6:09 plaotseleken tied (15:09 Nederlandsen tied) vaanaof de Vandenberg Air Force Base in Californië, VS, woebij gebruuk woort gemaak vaan 'n Delta II draagrakèt..
't Doel vaan de ruimtetelescoop is um in 'n baon op 525 km huugde zoegood es de gaanse ruimte boete de Eerd te fotografere. Tijdens de 10 maond dorende missie weurt eder positie in de ruimte minimaal 8 kier gefotografeerd. In totaol weure 2 miljoen foto's gemaak mèt 'ne beleechtingstied vaan 11 seconde. De instruminte aon boord vaan de satelliet zien 1000 kier mie geveuleg es aander instruminte tot noe touw in de ruimte, zoewie IRAS, AKARI en COBE.
De ruimtetelescoop vluig in 'n cirkelvörmige, polair, zon-synchroon baon um de Eerd, euver de sjeiing tösse daag en nach op de Eerd. Daorum voond de lancering ouch plaots bij zonsopkoms.
Op 30 december 2009 woort de besjermkap vaan d'n telescoop verwijderd. De telescoop kin noe veur 't iers ech leech woernumme.
Plasma
Ónger plasma wuuertj inne netuurkónde 'n faas verstange worin de deilkes van 'n gaasvörmige stof in mieër of minder maot zeen geïoniseerdj. Döks wuuertj plasma de veerdjen aggregatietoestandj geneump, naeve vas, vleujbaar en gaas (es viedjen aggregatietoestandj wuuertj ouch 't Bose-Einsteincondensaat geneump). Dao-op is aevel waal get aan te mirke: traditioneel woorte fase vanein óngersjeie es e sjeijingsvlak (meniscus) tössen häör waas te herkènne. d'n Euvergank van gaas nao plasma is daotaenge gans continu.
Blankenheim
Blankenheim is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Kreis Euskirchen, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 148,62 km² en 8414 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 57 de veerkante kilometer.
't Op 455 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 17 stadsdeile.
Perron
Perron kèn zin:
Noordwijks
't Noordwijks (Noorteks) is 't Hollands dialek wat vaanajds in 't dörp Noordwijk, specifiek in Noordwijk-aan-Zee, weurt gesproke. 't Dialek is sterk verwant aon 't Katwijks, en in minder maote ouch aon 't Zandvoorts en Schevenings. 't Versjèlt dujelek vaan de dialekte oet 't achterland, die väöl korter bij 't Algemein Nederlands stoon, al heet 't plat vaan Noordwijkerhout nog wel opvallende euvereinkomste mèt 't Noordwijks.
Zjus wie 't Katwijks weurt in 't Noordwijks nog versjèl gemaak tösse de lang ij en korte ei (boebij de lèste wie 'aai' klink), wie ouch tösse de sjerp- en weiklang ee en oo. De aa weurt get geslote tot ae (al sjijnt dat minder wied te gebäöre es in 't Katwijks), de w klink 'Ingels' oe-echteg ([w]). De o veur e in wäörd wie dorde, vors en Korsemis, kinmerkend veur de awwerètse Zuid-Hollandse dialekte, kump ouch hei nog veur.
Belaankrieke versjèlle mèt 't Katwijks zien 't oetvalle vaan de h- (zjus wie in 't Schevenings en Egmonds) en de klaank vaan de sjerplang ee. In 't Katwijks is dee klaank bekaans of zelfs gans (zuug 't artikel) mèt de historische aa samegevalle, zoetot raep 'reube' en ràèp 'reip, touw' zoeget geliek klinke. In 't Noordwijks weure die twie dujelek oeterein gehawwe (raep, reêp). In de woordesjat zien ouch get klein versjèlle aon te wieze. Es typisch Noordwijks woord weurt keun geneump, wat me in Noord-Holland es kuin kint en 'leuk', 'sjiek' wèlt zègke.
Wieväöl lui nog Noordwijks spreke is neet bekind. 't Vèssersleve is hei evels al hiel laank neet mie vaan beteikenis, wat normaal gezeen beteikent tot 't dialek sterk in verval moot zien. Wel zien sommege Noordwijkse wäörd, boe-oonder de plaotseleke dörpsnaom Noortek/Noorteg, bij väöl mie lui nog in gebruuk.
Faissault
Faissault ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 255 luuj op 'n oppervlaak van 6 veerkante kilometer en daomèt goof 't 42 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,9% de jaor.
1831
1828 - 1829 - 1830 - 1831 - 1832 - 1833 – 1834 1831 (MDCCCXXXI) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|De óntploffing van kanonnerboat nr. 2 van Jan van Speijk, gesjilderd door Martinus Schouman. thumb|right|200px|Charles Darwin óngerwaeg mèt de Beagle veur de kus van zuid-Amerika.
Gebore
thumb|right|150px|Hendrik Willem Mesdag, gebaore 23 fibberwarie 1831.
1456
1455 - 1456 - 1457
Nagieb Mahfoez
thumb|Nagieb Mahfoez. Nagieb Mahfoez (Arabisch: نجيب محفوظ, Nağīb Maḥfūẓ) ouch waal gesjreven es Nadjib of Naguib Mahfouz (Caïro, 11 december 1911 – Caïro, 30 augustus 2006), waas 'nen Egyptische sjriever.
Mahfoez begós mit sjrieve nao zien studie filosofie. Nao drie historische romans, die Egypte beleechten innen tied vanne farao's, begós t'r mit 't aafbilje van zien gebaordjestad. Die reeks euver Caïro woort aafgeslaote mitte driedeilige femieljeroman De Caïro-trilogie, det zie bekèndjste wirk zów waere. Veur dees trilogie kreeg t'r in 1957 de hoeagste Egyptische litteraer óngersjeijing: de Staotspries veure litteratuur. In 1988 óntvóng d'r es ieëste Arabische autäör de Nobelpries veure lètterkónde. Op 14 oktoeaber 1994 woort t'r 'ne maordaanslaag op 'm geplach door moslimextremiste: hae woort naergestaoke kórtbie zien weuning in Caïro en euverlaefdje dezen aanslaag. Hae woort in ziene naak getróffen en kreeg meujdje mit zeen en sjrieve; bepirkinge die neet mieë zeen euvergegange. Mahfoez sjreef mieër es dertig romans en verhaolbunjele. Versjillige daovan woorte verfilmp. Toet op huuj is t'r d'n ènsigste sjriever inne Arabische spraok dae oeatj 'ne Nobelpries haet óntvange.
d'n Invlood dae Nagieb Mahfoez haet oetgeuub oppe modern Arabische litteratuur is hieël groeat. Daen groeaten invlood óntlieëntj t'r neet allein anen ómvang van zie romanoeuvre, mer ouch ane väölziejigheid van zie wirk. Mahfoez beuubdje oetereinloupendje litteraer genres en experimenteerdje mit alderlei technieken en stiele. Saer 1996 wuuertj de Naguib Mahfouz Medal for Literature oetgereik: 'ne pries veure bèste huujtiedsje roman gepubliceerdj in 't Arabisch, meh nag neet in 't Ingels.
't Wirk van Mahfoez wuuertj gewuuenlik in twieë houfperiode verdeildj: de periood vanne naturalistische romans, die e gedetailleerdj bild gaeve van 't sociaal en cultureel laeven in Caïro, mit es huuegdjepuntj de Trilogie, enne periood vanne psychologische romans, die aanvóng inne jaore zèstig (nao 'n litteraer stildje van zeve jaor), worin de verstuuerdje verhajing tössen 'n individu en zien ómgaeving centraal steitj. d'n Deef enne hónj , inne Arabische welt mesjiens waal zie meis-gelaeze wirk, markeertj 't begin van dees nuuj periood.
Cor Lambregts
Cornelis Johannes Maria (Cor) Lambregts (Remunj, 22 april 1958) is 'ne veurmalige Nederlandse langeaafsjtandsluiper. Hae is drievoudig Nederlands kampioen.
Biografie
In 1978 sjtarde Lambregts mèt hardloupe. Daorveur waas hae actief gewaes in de wielersjport, wo-in hae zich hèj óntwikkeld tot eine regionaal bekènde fitserenner. De wielertraining vergde aevel erg völ trainingstied, vandao dat de Remunjenaer besjloot óm te keze veur ein minder tiedroavende tak van sjport. "Loupe sjlók minder trainingstied op. Per daag train ich noe zoa 'n 1,5 oer, terwiel 't fitserenne 3 à 4 oer kos en mèt mien sjtudie koosj ich dat neet meë combinere", aldus de toenmalige hts-sjtudent in 1980.
In 1985 woort Lambregts derde op de Rotterdam Marathon in ein perseuënlik record van 2:11.02 achter de Portugees Carlos Lopes (2:07.12) en de Brit John Graham (2:09.58).
In zien naodage kaom hae oet in de duathlonsjport, wo hae in 1993 nog zösde woort op 't EK in Koningslutter (D) en zevende op 't WK in Dallas (USA).
Allewiel is Cor Lambregts actief es hobbylouper. Van beroep is hae projectóntwikkelaer.
Perseuënlike records
Baan
Waeg
Watervleger
thumb|De Havilland Canada DHC-3 Otter. 'ne Watervleger is 'ne vleger dae is óntworpe veur te kónne drieven op water, en vanaaf water te kónne opstiegen en ouch daorop te kónne lanje. Watervlegers die zowaal vanaaf water en landj (e vleegveldj) kónnen opstiege neump m'n 'nen amfibische vleger.
M'n óngersjèdj de watervlegers in twieë saorte, gegrundj oppe meneer worop zie op 't water drieve. De ieëste groep haet drievers wo bie normaal vlegers de rajer zeen enne twieëdje groep landj oppe rómp en drief wie e sjeep. De litste saort kump 't meiste veur, ómdet t'r es e veurdeil e grótter draagvermeuge haet.
Miedwinterzónnewende
Miedwinter of de miedwinterzónnewende vèlt rónd 21 december. De exacte datum kènt per jaor versjille, dat hingk aaf van de zónnewende. Die vèlt op de kortste daag van ’t jaor, es de nach ’t langs doert. Nao de miedwinterzonnewende zölle de daag wir goon lenge. “Lenge meh ouch sjtrenge” zaet ’t sjpreekwoord, dat aangeuf dat de winter dan ech ziene intrae zal doon. Met de miedzomer of miedzomerzónnewende, op 21 juni, gebeurt 't tegeneuvergesjtèlde, dan were de daag wir korter. De winterwende op 't noordelik haufrond vèlt same mèt de zomerwende op 't zudelik gedeilte en andersjum.
Historie
't Versjiensel van de zonnewende waor bie väöl volke aanleiding veur vieringe. Fièste oet dankbaarheid, die tot in dezen tied zin blieve doordoere.
Kerstening
Symbool veur de vröchbaarheid ies de greunblievende sjpar. 't Gebruuk es keersjboum ies 'n kerstening, um dit heidens gebruuk, aan te passe aan de pricipes van 't Christendom. Bie de katholieke waor 't gebruuk van 'ne keersjboum tot wied in de 20e ièw neet gebrukelik.
De viering van keersjmes ies 'n indirecte vervanging of kerstening (verchristeliking) van de heidense miedwinterzónnewende en 'n directe kerstening van de Mithras-zonnecultus, dae 'n officieel religie in 't Romeins Riek waor.
Toeëntaal
'n Toeëntaal is 'n taal oeë-in 't versjil va toeën oeë-óp e waoërd wert oetgesjpraoëke, 'n versjil in betekenis makt. 't Limburgs is de ènnige Indo-Europese en de ènnige gesjpraoëke toeëntaal in Europa en haat twieë toeëne: d'r sjlèèptoeën en d'r sjtoeëttoeën (zuuch ouch Toeanen in 't Limbörgs). De tonalitèètsisoglosse begrenst 't Limburgs in 't weste en noorde. Roond Èèsde en Riemst haat 't 'n neet-tonaal enclave. Dao kaome de toeëne wal väör mae make dao noeëts versjil in betekenis.
't Nederlands, Ingelsj, Fraans en Duutsj haant allèng (lang en kórte) sjtoeëttoeëne en naeme 't Plat dan ooch woeër is 'n zingende taal. An de grenze van 't Limburgs zinge de sjtandaardtaalsjpraeëkers van 't Duutsj (Rienland) en 't Fraans (Luuk) evvel ooch, zjuus wie d'r Limburger went-e Nederlands kalt. Ooch 't Letzeburgs zingt mae is gèng toeëntaal. 't Ripuarisch is wal 'n toeëntaal mae haat näörgens 'n officieel sjtatuut.
Oonder mieë 't Zjweeds, Noors, Sloveens en Litouws wert dör sommige ooch 'n mariginaal toeëntaal geneumd; ander kalle van 'n pitch-accaent taal.
Boete Europa gèft 't mieë toeëntale, zoewie 't Chinees of 't Thais, versjillende tale in Afrika, zoewie in d'r Kongo of in Tanzania en Kenia, 't Swahili of versjillende indianetale in Amerika.
Oonderzeuk haat oetgewaeze dat luuj die 'n toeëntaal es modertaal haant, dèkker 'n absoluut gehuur haant. Toeëntale en de sjpraeëkers daovan zeunt allewiel ooch object van genetisch en neurologisch oonderzeuk.
Relatief nuuj versjiensjel?
Vólges Fournier e.a. (kiek: referentie 1) zów 't Limburgs zów pas in de Middelieëwe 'n toeëntaal mit pitch-accaent zieë waoëre. Kerngebied waor Kölle. Dis theorie kan klóppe vör de vörming van mieërvoude mèt behulp va toeënversjil, zoewie 't bèèn (sjlèèptoeën; eenkelvoud (NL been)) - de bèèn (sjtoeëttoeën; mieërvoud (NL benen)). Vör ander waoërd mèt versjèjje betekenisoondersjèjjende toeëne, zoewie d'r hoas (sjl. t.; (NL hals)) - de haos (sjt. t.; (NL kous)), gèft dit oonderzeuk evvel gèng verklaoring.
Väörbeelde
Hie-oonder vólge 'n aantal väörbeelde van waoërd oeë-in allèng 'n toeënversjil 'n versjil in betekenis makt. Sjlèèptoeën  - sjtoeëttoeën
** Dae is dòòf. sjl. t. - E dòòf maedsje. 'n Dòòf vrów. Dòòf luuj sjt. t. Mae: d'r dòve jóng.(of e douf maedsje- 'ne douve jóng (sjl.t) - douf luuj (sjt. t)) Dae is leef. sjlt.t. - E leef maedsje. 'n Leef vrów. Leef luuj sjt. t. Mae: D'r leve jóng.
Hie-oonder vólge väörbeelde van waoërd oeë-in allèng 'n toeënversjil 'n versjil in betekenis makt, mae die daobie ooch, öm versjillemde raejes, versjillend gesjraeve werre. Väörbeelde va waoërd die oetgesjpraoëke mèt twieë verjèjje sjlèèptoeëne en ene sjtoeëttoeën dör 't toeënversjil va betekenis verendere:
Sjleiptoan en toanmelodie
De sjleiptoan kènt me nog verdeile in sjtiegende en dalende toane ofwaal de melodie van de oetsjpraok, die sóms ouch beteikenisveranderend ies. Vanwege dees beteikenisverandering weurt 't Limburgs ouch waal vergeleke mèt 't Chinees.
Veurbeelde:
ander veurbeelde:
Faux
Faux ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 58 luuj op 'n oppervlaak van 3,28 veerkante kilometer en daomèt goof 't 17,68 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,88% de jaor.
Umlaut
Umlaut (oet 't Duutsj: um "óm, anges" + Laut "klaank") is 'n klankverangering wobie de oetspraok vannen eine klinker korterbieje oetspraok van 'nen opvolgendje klinker of semivocaal (wie /w/ of /j/) kump te ligke; in oetgebrèdje beteikenis kónne mitklinkers ouch waere mitgeraekendj. 't Is veural bekandj oete Germaanse spraoke. Umlaut is 'ne vorm van assimilatie, nej verwantj ane klinkerhermenie. 't Procès óntsteit es volg: e waord mit twieë littergrepe haet 'ne klinker die wied achterinne móndj ligk en 'ne klinker dae gans veuraan ligk. Det kos väöl meute inne oetspraok; es dees klinkers korterbiejein ligke, is minder meute daoveur nuuedig en daoveur verangert de kwaliteit van dees klinkers, det die korterbiejein waere getróch.
I-umlaut
E paar väörbeelde oet 't Limburgs:
't Gebroek van d'r umlaut is in 't Limburgs in zoewied e regelmaotig proces dat es 't mieëvoud 'ne umlaut kriet, 't verklèngwaoërd dat ooch kriet. Allèng de zjuuste klaakverendering is neet te vörsjpelle. In alle aander gevalle van gebroek is neet te väörsjpelle welke vörm binne e waoërdparadigma de kleenkerverendering oondergeet. 't Gèft daobie ooch e versjillend gebroek in de versjèjje Limburgse dialekte.
U-umlaut
De u-umlaut kump veural veur in 't Aadnoors, meh späör vindj m'n ouch trögk in sómmige Limbörgse dialekte. In 't modern Ieslandjs vindj m'n 'm nag dudelik trögk:
De verangering hiebie is: *talum > tǫlum > tölum.
R-umlaut
De r-umlaut is 'ne zeldjzame umlaut wobie de sonorant "r" invlood haet. De r-umlaut kump veur es 'nen achterklinker wuuert gevolg door 'n /r/; deze wuuert dan toet 'ne veurklinker. In väöl vel hingk t'r same mit 'nen ieëre-veurgekómmen a-umlaut. Hae kump sporadisch veur in 't Aadnoors, mer ouch in 't Limbörgs:
In vergelieking mit die hiebaove geneumdje umlaute, is de r-umlaut betrèkkelik jónk.
Sj-umlaut
De sj-umlaut (sk-umlaut, sch-umlaut) wirk oppe zelvendje meneer es de r-umlaut en kump vriewaal oetsloetendj veur in e deil Nederfrankische en Middelfrankische spraokvariëteite, worónger 't Luuksembörgs, 't Kölsj en 't Limbörgs. In gein van dees spraoken is t'r aevel omnipresent:
De sj-umlaut is jónk en is veural bepirk toette klinker /a/.
Dahlem
Dahlem is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Kreis Euskirchen, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 95,21 km² en 4172 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 44 de veerkante kilometer.
't Op 500 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe.
Ravesbösj
thumb|300px|De Ravesbösj mèt hie aan de rand: de Sjtraobaek De Ravesbösj ies 'ne (gedeiltelike) hellingbösj tösje Sjtraobaek-Brokem en Billich in Groat Haasdal. Bovenin en miedenin de bösj haet de Sjtraobaek zien brónne en hie bevinge ziech ouch twiè vieversj. Liègeraaf zal de baek de rand van de bösj volge um later door de beemde van Sjtraobaek in de Geul oet te mónde. In de hellinge sjtoon veural loufbuim meh aafgewieseld mèt denne. Vanwege 't huègdeversjil vörme ziech euveral gröbbe en haol waeg. De bösj sjteit ónder toeziech van Sjtaatsbosbeheer.
Tege de Ravesbösj, op 't plateau van Arensgenhout, liek 't gelieknamig (veurmalig) kloaster Ravesbösj van de patersj Heilige Harte. De neogotische kloasterkapel ies gewiejd aan Maria van Vrae. 't Genezend Medium Jomanda veurt hie häör praktijk oet. Aan de weskant van de bösj bevinge ziech de haof Holswick en de veurmalige weuning van de kunssjilder Charles Eyck.
Romeinse tied
thumb|200px|left|Romeins veurwerp oet de [[Ravesbösj in Sjtraobaek ]] In de Ravesbösj zint opgravinge gedoon oet de Romeinse tied, zoa-es 'ne Romeinse tempel en 'n aantal Romeinse villa's, woaonder villa Vogelenzang. Die sjpore loupe door tot aan Billich in Haasdal. Ónder aan de bösj, aan de Baeksjtraot, die ziech hie kruus mèt de via Belgica, höbbe ze twiè Romeinse graver gevónge.
Molière
Molière, gebaoren óngere naam Jean-Baptiste Poquelin (15 jannewarie 1622, Paries - 17 fibberwarie 1673, dao) waas 'ne Franse dramasjriever en autäör dae bekèndjheid haet verwórve mit zien satirische komedies. Hae waas verbónjen ane Comédie Française, wo d'r tiejes zie laeve creatief samewirkdje mit kómponiste wie Marc-Antoine Charpentier, Jean Baptiste Lully en Henry Purcell. Zie bekèndjste wirke zeen Don Juan (Tenorio) en L'avare (de vrech).
Molière stórf tiejes 'n uitveuring van ziene litste komedie, Le malade imaginaire. De lokale klerk óntzag 'm 'n begraefenis op gewiejdje gróndj, meh nao bemiddeling van lokaal notabele woort t'r oetènjelik begrave bieje óngeduipdje kinjer.
Manilla
right|thumb|Manila Manilla of Manila is de houfstad van de Filipiene.
De stad ligk op 't eilandj Luzon, ane oaskantj van de 48 kilomaeter lang Baai van Manilla, die oetmundj in de Zuud-Sjinese Ziè. Bie de litste voukstèlling in 2010 talj de stad bao 1,7 miljoen inweuners. De agglomeratie besteit naeve Manilla oet nag 16 anger stej en gemeintes. Hie woane biejein ruum 11,5 miljoen luuj. Dees agglomeratie, Metro Manila, wuèrtj door boetelenjers en neet-inweuners döks ouch Manilla geneump. De eigentlike stad Manilla is de op ein nao grótste stad van 't landj. Allein de veurstad Quezon City haet nag miè inweuners.
Kooj
thumb|De Holstein-Friesian, ouch Holsteiner Canadees geneump, is 't dominant mèlkkojeras in de Westerse wereld, in Amerika en Canada gefok oet veural Nederlandse keuj. De kooj (inherent vrouwelek) of 't rind (geslachsneutraol, minder gebrukelek) is 'n evehoveg, herkawwend, gedomesticeerd zoogdier oet de femilie vaan hoolheurege; wat aofstamp vaan d'n oeros en ofwel 'n apaarte soort (Bos taurus) ofwel 'n oondersoort daovaan is (Bos primigenus taurus). 't Bies weurt in groete deile vaan de wereld gehawwe es mèlkvee en veur de slach, dewijl 't vel weurt gebruuk veur leer en de stroont soms es mes deent. Keuj zien zoe'n 10.500 jaor geleie veur 't iers gedomesticeerd in zuidoostelek Turkije; 't gief 'rs noe al gaw zoe'n 1,3 mieljard vaan. Neve 't rind wie veer dat kinne heet me in India nog 'n aander oondersoort gedomesticerd, de zeboe (Bos indicus of Bos primigenus indicus). De manneleke variant weurt vaan ajdsheer 'nen deur geneump. 'nen Deur dee gecastreerd is weurt 'nen os geneump. Deure weure in Spanje dèks gebruuk veur deurevege, 'n traditioneel sport.
Etymologie en terminologie
't Woord kooj, in 't Aajdnederlands cuo (gezeen in de Wachtendonckse psalme), kump oetindelek vaan 't Proto-Indogermaans *gwous en is daomèt verwant aon oonder mie 't Latiens bos en 't Aajdgrieks bous. Dees wäörd beteikene, wie 't oersprunkelek groondwoord, 'rind' in 't algemein. De expliciet of impliciet vrouweleke beteikenis vaan kooj is typisch veur de Germaanse taole. 't Woord rind kump allein in de Germaanse taole veur, meh ziene basis is wel wijer trök te veure: 't moot zien gevörmp oet *kren-to, boebij kren 'ne variant (zoegeneumden n-stam) is vaan *ker 'heure', en -to 'ne suffix. In de Germaanse taole woort dat hrind (Aajdnederlands Hrintsalis, e verdwene dörp bij Gent).
Wie gezag weurt kooj gebruuk veur 'rind' in 't algemein, meh ouch specifiek veur 't (volwasse) vrouwelek rind. E mannelek rind hèt 'nen deur of 'ne stier (in väöl aander Limbörgse dialekte bekind es s(j)teer). 't Woord deur (Aajdnederlands Thurusteti 'Dorestad') is verwant aon 't Grieks tauros en 't Latiens taurus, allebei mèt dezelfde beteikenis; s(j)teer heet dezelfden oersprunk (meh mèt s-mobile). 't Joonk weurt e kaaf geneump. 'n Jóng kooj hèt ouch 'n veers. 'ne Gelubden deur hèt 'nen os.
Anatomie
Kooj zien veerveujege megafauna die hure bij de Evehovege; dit is direk te zien aon de gesplete hove. Vaan nature höbbe ze heures; bij d'n oeros waore die hendeg groet meh bij modern rasse zien die door selectief fokke sterk verkleind. Sommege individu's höbbe ze gaaroet neet mie; dit kump bij de populairen Holstein Frisian dèks veur (zuug de foto bovenaon).
Keuj zien herkawwers (Ruminantia; 'n apaarte oonderorde binne de Evehovege); de vertering is dus intens en 't ete weurt nao de ierste vertering weer trök in de bek gebrach. Zoe weure lesteg te vertere plante toch eetbaar en good te vertere plante lievere nog mie veujing op. De maog vaan keuj is verdeild in compartimente die bij de versjèllende fases vaan vertering betrokke zien. Dèks weurt gezag tot de kooj veer mage heet: de pens (rumen), de nètmaog (reticulum), de bookmaog (omasmum) en de lebmaog (abomasmum). De veurvertering gebäört in de pens, bij de wijer vertering nao 't herkawwe zien alle veer de maoge betrokke, meh de feiteleke vertering gebäört daan veural in de lebmaog. Daonao geit 't ete nao de derm. Bij de oetgebreide vertering produceert de kooj bezunder väöl methaan, wat ze veur 't groetste deil oetrups. De stroont is riek aon aofvalstoffe, die bij slech behier tot euverbemesting en eutrofisering vaan 't umligkend water kinne leie. 't Ziech vaan keuj is, wie bij mie landbieste, beperk tot twie kleurereceptore; de kleur roed kinne ze neet zien. De keuj höbbe twie paar uiers.
't Kaaf weurt gebore nao 'nen draagtied vaan nege maond; 't weug miestens zoe tösse de 25 en 45 kilo. Volwasse bieste zien väöl zwoerder; hun gewiech versjèlt sterk per ras meh 1000 kilo kump veur. Keuj weure dèks geslach zoe gaw ze volwasse zien, of bij mèlkkeuj es de productie tröklöp, meh ze kinne 25 jaor of awwer weure.
Lies vaan Slavische taolvariante
Dit is 'n lies vaan alle Slavische taole en hun dialekte, levend, doed en historisch.
Kooj
Genoom
Oonderzeuk nao de erfeleke eigesjappe vaan keuj is al laank geleie gedoon. Zoe kós beveurbeeld weure vasgestèld tot 'n effe kleur dominant is euver boont, en zwart dominant euver roed. Mèt de oontwikkeling vaan de kinnes euver DNA, zoewie speciaol computers um basepaore te bestumme kós ouch 't genoom vaan 't rind gans weure geanalyseerd. In 2009 lökden 't 'n gróp wetensjappers dit genoom gans oet te vinde. De kooj bleek zoe'n 22.000 gene te höbbe. 80% vaan die gene zien dezelfde wie bij de mins; zoe'n 1000 gene deilt 't rind daobij mèt d'n hoond en mèt knaagdiere meh neet mèt de mins. Mèt dit in kaart gebrach genoom is 't meugelek um de gene te vinde die zörge veur de versjèlle in mèlk- en vleiskwaliteit tösse versjèllende rasse. 't Rind is 't ierste stök vee wat zie genoom in kaart gebrach zaog.
Krenkdes
Rinder kinne versjèllende krenkdes kriege. 't Deil vaan de biestegeneeskunde wat ziech daomèt bezeghèlt weurt veeartsenij geneump; vreuger waore die wäörd synonieme. 'n Krenkde die veurkump bij alle evehovege is de moond-en-klawzier. Heitege besteit e vaccin, meh dèks weurt um commercieel reies neet geènt. In 2001 leide dit tot 'nen oetbraok. Aander krenkdes zien blauwtong, hoofrot en emfysemateus gangreen. De rinderpes is intösse gans oetgereujd. 'n Nui krenkde, BSE of gekkekojekrenkde, woort in 1986 veur 't iers besjreve. Midde jaore 1990 bleek dees doejeleke hersekrenkde op de mins euverdraagbaar door middel vaan prione. Ouch aander rinderkrenkdes zien op de mins euverdraagbaar, wie koojpokke; ind achtienden iew woort oontdèk tot dees krenkde 'ne mins immuun maak tege de väöl gevierleker echte pokke.
Lies vaan Slavische taolvariante
N.B.: De indeiling vaan de Bulgaarse/Oos-Slavische dialekte is umstrejje en hendeg gecompliceerd.
Kooj
Historie
Keuj zien al vreug gedomesticeerd; me moot daobij dinke aon 't begin vaan 't Neolithicum. Ze späölde daan ouch 'n veurnaom rol bij d'n euvergaank vaan 'n maotsjappij vaan jegers-verzaomelere nao ein vaan boere. Langen tied góng me devaan oet tot dit zoe'n 10.000 jaor geleie in Afrika waor gebäörd. Genetisch oonderzeuk nao Afrikaanse keuj wees evels oet tot die oet 't Midde-Ooste kaome. Naotot ouch Europese keuj bij 't oonderzeuk woorte betrokke, trok me de conclusie tot de ierste oerosse 10.500 jaor in Zuidoos-Turkije en noordelek Irak zien getemp. Alle hoeskeuj vaan vaandaog d'n daag stamme aof vaan neet mie es 80 wèl bieste.
Veehawwerij
In Wes-Europa zalle de bieste in de wintertied ouch in 'ne stal mote blieve. Op stal stoonde keuj weurt hui of kojlgraas geveurd, zoewie soja, meh dèkser ouch veevoor gemaak vaan minselek etesaofval, aofkumsteg oet 't destructiebedrief. De koms vaan intensief veehawwerij heet de gaank vaan zake nog wijer vaan de natuur aof gebrach. Sommege boere zètte hun keuj gans 't jaor op stal (zoegeneumde opstallers). Dit geit de kant op vaan bio-industrie, zeker umtot de ruimte in stalle beperk is. D'n ultieme vörm vaan bio-industrie, 't kiskaaf (wat zie gans leve neet maag bewege um de typische smaak vaan kaafsvleis te behawwe), is intösse op groond vaan biesterechte verboje.
Produkte en aander gebruuk
In groete deile vaan de wereld is de kooj de belaankriekste lieverant vaan mèlk. Keuj zien rillatief productief en selectief fokke heet de mèlkproductie vaan bepaolde keuj tot zier groete wieväölhede umhoeggebrach. Koojmèlk is rillatief veterm (vetter es peerdsmèlk meh minder vet es sjaopemèlk en geitemèlk), rillatief riek aon cholesterol en gemiddeld in lactoseaondeil. De mèlk weurt neet allein gedroonke meh ouch tot talloes aander produkte verwèrk, wie kies.
Ouch veur hun vleis weure keuj väöl gehawwe. Sommege rasse weure dao speciaol veur gefok, mèlkkeuj evels weure gemeinelek ouch geslach um hun vleis. 't Weefsel vaan keuj is riek aon spiere, wat kojevleis de typische harteleke smaak gief. Orgaone weure ouch gegete, al zien die minder in trèk en daorum rillatief gojekoup. De start (de zoegeneumden ossestart) is evels zjus 'n delicatès. 't Blood weurt door sommege volker gedroonke; vaan de Masai oet Oos-Afrika is bekind tot ze blood 'aoftappe' oet levende keuj (en tenao de woond doen stolle en de keuj laote leve). Oet de maog haolt me 't stremsel, wat me gebruuk um kies te doen stolle. 't Vel is zier good gesjik veur leer vaan te make. Ouch de penis weurt gebruuk; me kin häöm doen oethelle tot 'nen deurepiezel. Vreuger woorte die dinger soms es smikske gebruuk, allewijl zien ze veural um hun op te laote knawwele.
Keuj weure ouch gebruuk zoonder tot me hun get aofnump. Ze kinne weure ingezat um natuurgebeed te begraze; dit zien dèks rasse die korter bij d'n oeros stoon. Osse weure, en woorte veural vreuger, dèks ingezat es trèkdiere, veur de ploog of veur de kaar. Es 't trop aonkump kinne ze zwoerder laste trèkke es peerd, meh ze zien e stök minder snel. Keuj zien ouch te gebruke es rijbies, meh dat is minder gebrukelek. In sport en speul weure ze ouch ingezat: op versjèllende plaotse in de wereld deit me aon deurevechte (boebij d'n deur dèks weurt doedgemaak) en op rodeo's gief 't ummer väöl oonderdeile mèt keuj.
Cultureel aspekte
Versjèllende culture hechte groete weerde aon keuj. In 't hindoeïsme is de kooj e heileg bies, in verband gebrach mèt de god Krishna, wat neet maag weure doedgemaak en nog door versjèllende aander taboes weurt besjermp (al weurt de mèlk wel gedroonke). In 't aajd Griekeland waor de kooj e symbool vaan vrouweleke sjoenheid; in 't werk vaan Homerus weurt Hera 'koojougeg' geneump. D'n evangelis Lucas weurt door 'nen os gesymboliseerd. Noe en daan tröf me de kooj aon es heraldisch bies.
KV D'n Uul van den Grauwert
KV D'n Uul van den Grauwert is de vastelaovesverein van 't stedje Mofert. De verein is opgerich gewaoren in 't jaor 1906. De verein guuef eder jaor de vastelaovesgezèt oet worin de aktiviteiten en 't nuuts vanne Moferter vastelaovendj waere vermeldj, esouch joeks wuuertj gemaak euver gebeurtenis van 't aafgeloupe jaor en worin bekandje Moferter dörpsfiguren 'nen hak aan waere gezatj.
D'n Uul van den Grauwert hèltj alsjaore versjillendje evenemente. Saer 1983 is 't Zate Hermeniekes Festival, informeel ouch waal 't Hermeniekestreffe, e väöl-bezochte gebeure det wuuertj georganiseerdj in samewirking mitte joekskepel Eine Ôngerein. Wiejer is eder jaor de Moferter Aovendj vaste prik, wobie artieste van binnen en boete Mofert de kans kriegen op te traeje. Ouch wuuertj op vastelaoveszónjig in samewirkinge mitte parochie H. Catharina 'n vastelaovesmis gehajen inne kirk; dees mis wuuertj gans in 't Mofers plat gehaje. Aansloetendj oppe mins wuuertj ummer door 't prinsepaar en 't jeugprinsepaar de vastelaovesvlag oetgehange. Saer 2008 gebeurtj det op 't kestieël, wo ouch daonao de jäörlikse sleuteleuverdrach plaatsvindj. De prins van det jaor krieg den de sleutel van 't "Drosamb Grauwert" vannen drosserd. d'n Optoch vindj plaats op vastelaovesmaondig en oppen dinsdig duit me traditioneel óm 11 euver 11 saoves d'n Uul verbranje veure vastelaovendj aaf te sloete. Anger evenemente zeen 't Prinsebal enne Prinsereceptie.
De opbringste van 't Moferter drenkske Ulezeiver zeen te góns vannen Uul van den Grauwert.
Los vanne KV D'n Uul van den Grauwert steit 't gruupke vanne Aad Prinse van Mofert.
't Mucherveld
Sjtroase
Vruier joof 't óch óppe Muucherveld inne landwèg: de Muucherjaas. Die jaas lofet va de Dechant Jodbachsjtroas (Hollendsj: Deken Quodbachlaan) bis an 't kroetsefieks bij d'r uvverjank va de Nulletersjtroas en de Klink. Hu tse daags is de Muucherveldsjtroas de hoopsjtroas van 't Muucherveld. De Muucherveldsjtroas leuft va de Dechant Jodbachsjtroas bis de Burjemeester Sjnavelbergsjtroas.
De anger sjtroase óppe Muucherveld zint:
Iers
thumb|De Gaeltachtaí: 't gebeed boe 't Iers nog inheims is. In de mieste gevalle is 't neet mie de taol vaan de mierderheid. 't Iers (otoniem Gaeilge, Ingels ouch wel Gaelic) is de Keltische taol die vaanajds in Ierland gesproke weurt. 't Is, neven 't Sjots Gaelisch en 't Manx, ein vaan de drei Goidelische taole. 't Iers weurt mer door inkel tiendoezende lui es ierste taol gesproke, veural in 't weste vaan 't eiland; de dominante spreektaol in zoewel Noord-Ierland es de Rippubliek Ierland is 't Ingels (in zienen Iers-Ingelse vörm). Väöl mie lui kinne de taol evels spreke, veural umtot ze op sjaol verpliech weurt gegeve. 't Iers is officieel in de Rippubliek Ierland; in Noord-Ierland is 't erkind es minderheidstaol. Ouch is 't ein vaan de officieel taole vaan de Europese Unie.
Historie
't Iers stamp aof vaan 't Oerkeltisch. Wienie de Kelte nao Ierland zien gekoume is neet dudelek; woersjijnelek gebäörde dat vaanaof 600 v.Chr. geleidelek. Vaanaof de veerden iew nao Christus duke ogham-inscripties op. De taol vaan die inscripties steit bekind es Primitief Iers. De taol is feitelek zoe awwerwèts tot ze neet of koelek es Iers te herkinne vèlt; mesjiens waor dit allein 'n taol veur plechtege zakes en praotde de lui in 't daogs leve aanders. In eder geval wijs alles trop tot 't eiland tege deen tied eintaoleg Keltisch waor.
Vanaof de zèsden iew weurt in christeleke centra de volkstaol noe en daan opgesjreve. Dees taol neump me Aajdiers en dit is welzeker es Iers te herkinne. De taol is nog vörmeriek, meh diverse vörm zien al goon samevalle of weure allein door hun mutaties oeteringehawwe (zuug oonder). Väöl Aajdierse tekste gief 't neet, umtot 't mieste sjriefwerk in 't Latien woort gedoon. In deen tied breit ziech 't Iers taolareaol oet nao Sjotland, boe 't terrein wint op 't Pictisch ('n oonbekinde, meh woersjijnelek Keltische taol die dao inheims waor). Nao de stiechting vaan 't keuninkriek Sjotland in de negenden iew weurt Iers daan wel Gaelic in 't gans riek de veurtaol. Ouch op 't Eiland Man weurt 't Iers ingeveurd.
Vanaof d'n tienden iew sprik me vaan Middeliers. Dees taol heet minder vörm es Aajdiers, meh väöl belaankrieker zien diverse klaankveraanderinge. In 't Middeliers zien wel umvaankrieke tekste versjene. De taol is in dezen tied nog vrij uniform. 'tzelfde gelt veur 't Klassiek Iers. Dit waor de cultuurtaol vaan zoewel Ierland es Sjotland vaanaof de daartienden iew tot deep in de achtienden iew.
Nao de middeliewe mote Iers, Sjots Gaelisch en Manx dudeleker oeterein zien gegreujd. De politieke situatie had veur ummer mie isolatie gezörg. Oondaanks de Ingelse euverheersing heel 't Iers ziech iewelaank good. Allein in The Pale, e gebeed in Oos-Ierland boe ziech väöl Ingelse hadde gevesteg, had 't Ingels veuj aon de groond, en zelfs dao veriersde de bevolking deils. De ierste groete veraandering waor de kolonisatie vaan Ulster in de zeventienden iew. De Sjotse koloniste naome hun eige Sjots dialek mèt, wat in de loup vaan d'n tied evolueerde tot Ulster-Sjots. De groeten umslaag kaom in d'n achtienden iew: noe pas begós 't Brits bewind de Ingelse taol officieel te promote. Zeker 't ooste vaan Ierland veringelsde zoe vrij snel, umtot 't spreke vaan dees taol groete sociaol veurdeile booj. Vaanaof oongeveer 1800 waor 't eiland in mierderheid Ingelstaoleg. Dezen trend góng in de negentienden iew door: ummer mie sjaole woorte eintaoleg Ingels en väöl intellectuele wezen 't Iers aof. Vaan groeten invlood waor ouch d'n Iersen Hoongersnoed vaan de jaore 1845-52. Doezende lui zjus in de Ierssprekende gebeje gónge doed, en hiel väöl vaan de euverlevende emigreerde nao de Vereinegde Staote en Canada. Zoedoende is de taol nog 'nen tied in Newfoundland gesproke.
De negentienden iew waor evels ouch 't memint tot 't Iers nationalisme opkaom. Väöl nationaliste (zij 't neet allemaol) kaome op veur de taol. Ouch in dezen tied raakde 't klassiek Gaelisch definief zien positie kwiet aon 'ne nuie standaard, dee ziech mie op de Ierse volkstaol baseerde.
De kans tot de taol gans zal verdwijne is klein. 't Iers weurt gezeen es oonmisbaar deil vaan de Ierse identiteit en väöl lui lieren 't um die rei aon. In väöl plaotse in Ierland - in Dublin, meh ouch in de Noord-Ierse hoofstad Belfast - zien ganse Ierstaolege kolonies en subculture die de taol levend hawwe. De touwkoms vaan 't traditioneel Iers in de lèste Ierstaolege dörpsgemeinsjappe is evels zier oonzeker.
Morfologie
't Iers is 'n flecterende taol mèt veer naomvalle: nominatief, genitief, datief en vocatief. Zelfstandege naomwäörd valle in twie geslachte (mannelek en vrouwelek) en kinne inkelvoudeg of miervoudeg zien. In de standaardtaol is d'n datief gemeinelek geliek aon de nominatief, dewijl de vocatief allein versjèlt door de mutatie aon 't begin (e woord in de vocatief heet geinen eigen oetgaank). Werkwäörd weure verveug mèt 'n combinatie vaan synthetische en analytische vörm; me kint 'nen tegenwäördege, 'ne verleie en 'nen touwkoumenden tied.
Syntaxis
In tegestèlling tot de Germaanse taole euverheers in 't Iers de volgorde WOV (Ingels VSO); 't werkwoord kump dus aon 't begin vaan de zin.
Morfofonologie
Wie alle modern Keltische taole kin 't Iers mutaties aon 't begin vaan 't woord. Dat wèlt zègke tot de ierste lètter vaan e woord veraandert oonder d'n invlood vaan 't woord wat deveur kump. Dit is historisch oontstande door progressief assimilatie euver de woordgrens heer. 't Kump dus trop neer tot de lèste lètters vaan e woord, die op ziech zien verdwene, noe in 't volgend woord zitte.
Twie hoofmutaties zien meugelek: verweiking (Iers: séimhiú, Ingels lenition) en verduustering (urú, eclipsis).
Bij verweiking veraandere veural plosieve (plofklaanke) in fricatieve (vriefklaanke) of soms in 'nen [h]-klaank. Ouch aander lètters weure dao-in betrokke. In de Ierse spèlling gief me de verweiking aon door 'n h achter de betroffe consonant te zètte.
Bij verduustering veraandere stumloes consonante in stumhöbbende. Stumhöbbende plosieve weure nasaole. Aander lètters weure neet door verduustering getroffe. Verduustering gief me väölal aon door de nui lètterweerde veur de oersprunkeleke te zètte. Dit is altied 'n klein lètter, ouch es 't groondwoord mèt 'n hooflètter is. Dees regel weurt zelfs in opsjrifte die gans oet hooflètters bestoon in ier gehawwe. Eventueel kin me daan 'ne klein-kapitaol gebruke.
Dit alles zuut in 'n euverziech zoe oet (de IPA-weerdes zien geldeg veur 't Standaardiers). Lèt op de typische, oonregelmaotege weerdes vaan th en dh.
'n Touwgeveugde n, h of t weurt ouch weer ummer klein gesjreve (na hEirann), zjus wie bij de verduusterde consonante.
Klaanklier
Zier Iers is 't versjèl tösse 'gewoen' en gepalataliseerde en consonante, of in 't Keltisch taoljargon 'breid' (Iers caol, Ingels broad) en 'smaal' (leathan, slender). Veurbeelde daovaan zuut me in de tabel heibove: de mieste consonante höbbe twie weerdes, breid en smaal.
Brei consonante trejje op in de buurt vaan achterklinkers (a, o, u), smaal consonante in de buurt vaan veurklinkers (e, i). Typisch veur 't modern Iers is tot de brei en smaal consonante nog wijer gepolariseerd zien es in 't Aajdiers. Heidoor weure brei consonante gevelariseerd, mèt 'ne zwake g-klaank (wat in 't Sjots Gaelisch en Manx neet gebäört). Me moot ouch trop lètte tot de brei variante coronaol consonante (t, d, s) ummer dentaol (op de tan) weure gearticuleerd, um ze nog beter vaan hun smaal tegenhengers te kinne oondersjeie. In de tabel heibove zuut me de 'brei' en 'smaal' variante twie aon twie.
't Iers heet 'n aontal lang klinkers, korte klinkers en twieklaanke; welke versjèlt per dialek. Lang klinkers weure euver 't algemein mèt 'n accent aigu gesjreve. De o en a weure soms neet oetgesproke; ze höbbe daan allein es functie um aon te geve tot de veurgoonde daan wel volgende consonant breid is. 'n Vergeliekbaar functie höbbe soms de e en de i, die kinne aongeve tot 'ne consonant gepalataliseerd ofwel smaal is.
Dialekte
De Ierse dialekte versjèlle aonzeenlek, zoewel op 't gebeed vaan grammair es vaan klaanklier. Groete versjèlle gief 't beveurbeeld in de oetspraok vaan veurmaolege twieklaanke en in de vörming vaan werkwoordsvörm (synthetisch of analytisch). Drei hoofdialekte weure oondersjeie, 't Ulster-Iers, 't Connaght-Iers en 't Munster-Iers. In Leinster, 't veerde historisch deil vaan Ierland, is 't traditioneel dialek oetgestorve; dialekte oet Leinster die door awwer oonderzeuk bewoerd zien gebleve, deilt me dèks bij ein vaan de drei hoofgrope in.
't Standaardiers baseert ziech in de ierste plaots op 't Connaght-Iers. In weze is dit evels 'ne kunsmaotege taolvörm dee allein weurt gesproke boete de Gaeltachtaí, door lui die 't op sjaol höbbe gelierd.
Spelling
De Ierse spèlling is gebaseerd op 't Klassiek Gaelisch en geit oetindelek trök op 't Aajdiers. In alle vörm vaan Iers (oetgezunderd 't Primitief Iers) weurt inggezat rekening gehawwe mèt de mutaties, de klinkerlengde en de brei en smaal consonante. Oondaanks dat - en oondaanks 'n spèllingshervörming in d'n twintegsten iew - is de Ierse spèlling veur wee de taol liert soms lesteg te verstoon. Dit kump deils doortot me rekening wèlt hawwe mèt de dialekvariante.
Vaanajds weurt 't Iers gesjreve in 't Iers unciaolsjrif: 'nen typerende lèttervörm dee in vreugmiddeliewse handsjrifte oontstoont. Deze vörm maak gei formeel versjèl tösse hooflètters en klein lètters (dus allein door lèttergruutde, neet in vörm). Verweikinge weure neet mèt 'n h aongegeve, meh door e puntsje bove de lètter.
frameless|upright=2.5
Judasoeër
250px|thumb|Judasoeër 't Judasoeër (Auricularia auricula-judae, synoniem: Hirneola auricula-judae) is 'ne sjummel oet de familie Auriculariaceae. 't Is 'ne trilzjwam, dae bie druëg waer inkreempt en regenereert in vöchtiger ömsjtandighede. Judasoeër is geboonde an krietgroond en keumt in 't Mergelland, d'r Voorsjtrieëk, 't Laand va Herf vör. In dès sjtrieëke wert 't judasoeër neet geaeëte mae in de Chinese (木耳 (pinyin: mù ěr, lètterlek "hoot oeër" of "boom oeër") of 黑木耳 (pinyin: hēi mù ěr, lètterlek "zjwart hoot oeër")) en Japanse (kikurage (キクラゲ, lètterlek "boom-kwal") käöëke waal.
Verklaoring van d'r naam
D'r naam zów kaome oet de överlieëvering dat Judas Iskariot zich an 'ne häöëlenter haat ópgehange naodat e Jezus 'verraoje' hòw. D'r häöëlenter is d'r favoriete gasthieër van 't judasoeër.
Ooch liekt 't zjwammetje óp e oeër. In 't verhaol över de arrestatie van Jezus wert vertèld dat Petrus 'ne Romeinse soldaot 't oeër aafgehakt how öm de arrestatie te väörkaome. Judas waor d'rgene dae Jezus 'verraojde' mèt e baeske.
Oeterlek
Oonder gunstige (vöchtige) ömsjtandighede is 't 2-6 cm groeët judasoeër 'ne satienige doonkerroze zjwam, dae zach aanveult.
John Steijns
John Steijns is 'ne zelfstandegen oondernömmer, polletieker en allewijl is heer de fractieveurzitter vaan de Seniore Partij Mestreech ("Senioren Partij Maastricht", SPM).
Oonder Steijns zien leiing woort de SPM de groetste polletieke partij binne de Gemeinteraod vaan Mestreech, mèt vief vaan de 39 zedele. Zoewie hei-oet wel bliek, is de Gemeinteraod vaan Mestreech opvallend gepolariseerd. Vief vaan de 39 zedele zawwe dus wieneg zien in de meiste gemeintes, mer in Mestreech anno 2021 zien dat d'rs väöl.
Door de versplintering heet Mestreech te make mèt 'n coalitie oonder Steijns vaan zès polletiek partije: Steijns zien eige SPM löp veurop, mèt daonao vaan klein nao groet 't CDA, GreunLinks, D66, VVD en SP: 26 vaan de 39 zedele. Eder partij moch 'ne wèthawwer lievere. Dee wèrk daan fulltime veur de gemeinte. Veur de SPM waor dat Jim Janssen, dee wèthawwer Organisatie, Sociaal Zake, Awwerebeleid en Cultuur woort.
Mer 't polletiek landsjap veraanderde in miert 2021. Jim Janssen mós per direk opstappe door de "decleratie-affaire", boe-oet oonder aander bleek tot Janssen de euveraore goodkäör vaan interem-direktäör Sociaal Domein Henk Dekkers zoonder dat riechteg te communicere nao 't Kolleesj touw, dee daodoor 241.000 euro eleveerde veur zès maonde werk.
Steijns zag gesjrokke te zien door de affaire en belaofde e radicaol aander geluid te prizzentere. Dat woort Frans Bastiaens, dee ieder aktief waor bij PvdA Mestreech. Steijns: "Zien drif en zienen dörf um op gans meneer te laore nao zake, versterk eus euvertuiging tot Frans de zjuste persoen is um binne 't Mestreechs kolleesj op kloke en collegiaol meneer aon de geng te gaon mèt groete oetdaginge boe Mestreech de kommende jaore mèt te make heet.
Bernhard Schlink
Bernhard Schlink (Großdornberg, 6 juli 1944) ies 'ne Duutsje sjriever en juris.
Schlink greujde op in Heidelberg en sjtudeerde dao rechte. In 1975 promoveerde hae. Saer 2004 ies hae professor in de rechsgesjiedenis aan de Humboldt Universiteit in Berlien.
Constantijn Huygens
thumb|Constantijn Huygens, gesjilderd door [[Jan Lievens.]] Constantijn Huygens (D'n Haag, 4 september 1596 – aldao, 28 meert 1687) waas 'ne Nederlandjsen dichter, diplomaat, geleerde, componis en arsjitek.
Bernhard Schlink
Zien carrière es sjriever begoes mèt 'n serie detective-romans mèt es hoofpersoon Selb, 'ne naam dae aafgeleid ies van 't Duutsj woord veur "zelf". In 1995 publiceerde hae Der Vorleser ("De veurlezer"), 'ne deils autobiografische roman. 't Book geit euver 'ne tienerjóng dae 'n relatie haet mèt 'n ouwer vrouw die innins verdwient, meh die hae weer truukzuut es 'r es rechtesjtudent 'n zaak euver oorlogsmisdade biewoont. 't Book woort 'ne bestseller en woort in 35 tale vertaald. 't Kreeg versjillende literair pries, ouch boete Duutsjland. In 2000 kaom 'n collectie korte verhaole oet, Liebesflüchten.
Constantijn Huygens
Huygens sjteit bekind es eine van de grootste dichters oet de Gouwje Eew. Hae waas ouch secretair van twee prinse van Oranje: Frederik Hendrik en Wullem II. In Veurburg leet t'r 't nog ummer besjtaond boete Hofwijck boewe, bedoeld veur ef bie te kinne kómme van de Haagse politiek.
Huygens besjpeelde versjillende meziekinstrumente (luit, gitaar, viola da gamba en klavecimbel) woveur d'r e groot aantal wirke sjreef. Meziek vónj d'r belangriekers es zien litterkundige wirke, die d'r nao zelfzegke in ziene minne vriejen tied sjreef.
Constantijn Huygens waas de vader van de sjtaotsman en netuurkundige Constantijn Huygens jr. en de bekinde netuur- en wiskundige Christiaan Huygens. Hae deilt 't graaf mit ziene zoon Christiaan in de Grote Kèrk van D'n Haag.
Nao dezen Huygens is de literair pries geneump, de Constantijn Huygenspries.