cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nicaragua
Etnische gróppe
Wie in zoe väöl len in Latiens Amerika is de mierderheid vaan de bevolking mesties; in 't geval vaan Nicaragua is dat zoe'n 69%. De blaanke zien mèt 17%, veural vaan Spaonse aofkóms. 5% is indiaons, veural in 't ooste vaan 't land (zuug oonder taole veur de versjèllende gróppe); 9% is zwart of vaan 'n aander ras (zamba's, mulatte).
Taole
De officieel taol vaan 't land, 't Spaons, weurt hei in 't Nicaraguaans dialek gesproke, wat huurt bij de Latiens-Amerikaanse dialekgróp. Opvallend aon de taol vaan 't land is 't väölvöldeg gebruuk vaan de voseo, wat me miestal mèt Argentinië en Uruguay associeert.
Inheimse taole en nog aander taole vint me, zjus wie de inheimse bevolking zelf, veural in 't ooste; in de Atlantische otonoom regio's en daan in 't bezunder de noordeleke. 't Mískito, gesproke veural aon de kös en aon de Río Negro (en ouch in 't aonpaolend gebeed in Honduras), is mèt good 150.000 sprekers de groetste. 't Verwant Sumo-Mayangna weurt deper in 't binneland door gans get minder lui gesproke. 'n Arowakse taol, 't Garifuna, heet in twie dörpkes in 't land nog 'n sprekerspopulatie vaan awwer lui; de joonger generaties zien euvergegaange op 't Nicaragua-Creoolingels, wat in e groeter gebeed, en ouch aon de kös weurt gesproke (veur wie dat kump, zuug oonder). 't Besteit oet twie hoofdialekte, 't Mískitoköscreool en 't Rama Caycreool, die door de regering aofzunderlek weure erkind es inheimse taole. Dat gelt ouch veur 't Mískito, Sumo, Garifuna en Rama, 'n Chibchaanse taol die bekans is oetgestorve. Drei Indiaonetaole weure geach recint te zien oetgestorve: 't Matagalpa (wie 't Mískito en Sumo 'n Chibchaanse taol), 't Monimbo (e taolisolaot) en 't Subtiaba (ein vaan de Oto-Manguese taole).
De Nicaraguaanse gebaoretaol is vaan bezunder belaank veur de linguïstiek, umtot ze neet is geëvolueerd oet awwer douvetaole, meh ziech gooddeils spontaon en in isolatie heet oontwikkeld in d'n tied vaan de communistische dictatuur.
Religie
Bij de volkstèlling vaan 2005 waor nog 58,5% vaan de Nicaraguane roems-katholiek. Zjus wie in aander Latiens-Amerikaanse len zien allewijl väöl lui protestants; alles bijein zoe'n 24,1%. Daovaan is 't euvergroet deil evangelisch; kleinder gróppe zien oonder mie de Jehova's getuiges. 15,7% is neet-religieus.
Historie
Vaanaof 1536 góng Nicaragua deil oetmake vaan 't oonderkeuninkriek Nui-Spaanje, vaanaof oongeveer 1570 vaan 't Kapteinsjap Nui-Grenada (later Kapteinsjap Guatemala geneump), officieel 'n provincie vaan Nui-Spaanje meh feitelek direk otonoom oonder de Spaonse Kroen. In 1610 barsde de völkaon de Momotombo oet, die de stad León verweusde. Tege 't ind vaan d'n achtienden iew woorte de Britte, die al langer economische activiteit in 't gebeed vaan de Mískito's hadde, actiever in 't gebeed. De kolonies die de Britte aon de Caribische kös vestegde, daankzij militair successe vaan Horatio Nelson, woorte evels al gaw gooddeils verlaote um tropische krenkdes. In 1821 verklaorde ziech Mexico oonaofhenkelek; aongezeen Nicaragua, wie de res vaan 't Kapteinsjap Guatemala, officieel nog bij Mexico huurde, woort 't mèt oonaofhenkelek. In 1823 sjeide ziech de aw len vaan 't Kapteinsjap aof vaan Mexico, in 1838 woort ouch dees confederatie weer oontboonde en woort Nicaragua, oondaanks nog e paar poginge um 't land te herstèlle, definitief oonaofhenkelek.
De aw rivaliteit tösse León en Granada begós sterk op te speule in 't nui land. In de ierste stad euverheersde de liberaol factie, de twiede waor euverwegend conservatief. Dit leide al gaw tot 'ne börgeroorlog, boemèt ouch de Vereinegde Staote, op de hand vaan de liberaole, ziech mèt gónge bemeuje. 't Nao veure zètte vaan d'n Amerikaan William Walker es president vaan 't land veel evels in verkierde groond; de conservatief factie kraog de steun vaan versjèllende len oet de regio um deen oet te drieve. In 1860 deeg 't Vereineg Keuninkriek 't Caribisch kösgebeed, wat 't iewelaank had geclaimp, euver aon Nicaragua. Tege 't ind vaan de negentienden iew kaome planne veur e kanaal door 't land (dit plan woort oetindelek gesjrap in 't veurdeil vaan 't Panamakenaal). Wie president José Santos Zelaya ze tegewèrkde, bemeujde de Amerikaone ziech obbenuits mèt de Nicaraguaanse politiek, deeskier in 't veurdeil vaan de conservatieve. Vaanaof 1909 begós dit land mèt militair operaties, vaan 1912 tot 1933 kin me zelfs vaan 'n militair bezètting spreke, mèt 'n conservatief marionètteregering die de belaange vaan de Amerikaone in 't land deende. In de lèste jaore kaom de guerrilla vaan Augusto César Sandino (de sandiniste) op, die de regering en de Amerikaanse marinere bevoch.
Vaanaof 1937 woort 't land decennialaank geregeerd door 'n dictoriaol dynastie, die vaan de familie Sonoza. De pa, Anastasio Sonoza García, regeerde vaan 1937 tot ziene maord in 1956, zienen ajdste zoon Luis Somoza Debayle volgde häöm op tot heer in 1963 storf. Dee zie broor Anastasio Sonoza Debayle volgde häöm de facto op tot aon de revolutie in 1979. Al in de jaore 1970 waor de oonvrei mèt de dictatuur, die veur groete corruptie en economische oongeliekheid zörgde, touwgenome. 'ne Belaankrieke katalysator waor d'n eerdsjöddel vaan 1972, dee d'n ermooj en elend nog versterkde. De oppositie waor sterk radicaol-links georganiseerd en neumde ziech, wie de ieder guerrillero's oet de jaore twinteg en daarteg, sandinistas. 't Nationaol Sandinistisch Bevrijingsfront (FSLN) greep in 1979 de mach en heel die tot 1990. Oondaanks tot de filosofie vaan de partij neet volblood-communistisch waor - zoe späölde 't katholicisme dao-in 'n zeker rol - sloot 't nui rezjiem ziech wel bij 't oosblok aon en gaof 't zien steun aon linkse guerrillabeweginge in aander len. Dit waor zier tege de zin vaan Ronald Reagan, dee de rechse guerrilla in 't land militair góng steune. Zoe woort 't intern conflik 'nen oorlog bij volmach wie 't die in de Kawwen Oorlog mie heet gegeve. Dit brach groetsjaolege versjendeleringe in gans 't land teweeg. Nao 'ne waopestèlstand sjreef me in 1990 verkezinge oet, die woorte gewonne door 'n anti-sandinistische coalitie (vaan rechse en gemaoteg linkse partije). 't FSLN bleef evels 'n factie vaan belaank, wat bleek oet de verkezinge vaan november 2006, boebij de mesties Daniel Ortega tot president woort gekoze. Ortega woort twie kier herkoze. De lèste kier waor in 2016. In 2018 braoke groetsjaolege en heftege proteste oet tege zien regering.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer kump get informatie vaan en:Geography of Nicaragua, en:Fauna of Nicaragua en en:Religion in Nicaragua.
Volksname van plante
thumb|300px|Piespötteke of Rierank Volksname van plante zint name die door de luuj gebruuk were en die neet weitesjappelik zint. De name kènne van taal tot dialek en van regio tot plaats versjille. Zoa zint d'r bv. Nederlandse, Vlaamse, Duutsje, Franse, Ingelsje, Friese en Limburgse volksname van plante. Volksname van plante, höbbe de luuj aan plante gegeve vanwege ein of miè eigesjappe van 'n plant b.v. nao 't uterlik. Meistal sjleit de naam dan op 'n bepaald soort blaad, vröch, zaod of bloom. Of vanwege ander opvallende eigesjappe, zoa es geneeskrachtig, vergieftig, de bleujperiode of 'n bepaalde toepassing. Dat waor in vreuger jaore aanleiing tot 't óntsjtoon van 'ne volksnaam.
Väöl volksname van plante zint aan 't verdwiene, neet allein umdat allewiel miè de name van de sjtandaardtaal of de officieel name gebruuk were meh ouch umdat de kènnis van plante achteroet geit en umdat ze neet miè veur 'n bepaald doel gebruuk were. In sjtreke woa dialek weurt gekald zint väöl volksname in 't dialek of sjtreektaal.
Volksname van plante in Limburg
thumb|300px|Rierank mèt Duvelskeersje (Heggerank) De volksname van plante in Limburg zint euver 't algemein in 't Limburgs dialek. De regionaal versjille zint sóms groat, zelfs es 't um dezelfde plante geit. Hie volg 'n selectie van dialekname van plante en de herkóms van dae naam:
Name nao de bleujperiode
thumb|250px|right|Sjnièklökskes in 't wild in de [[Savelsbösj]]
Plaats en gebruuk
thumb|right|4 Volksname: Wörmzäödsje, Reinevaan, Reinevare, Hummesknuipke
Determinere
Dao ies èvvel veurziechtigheid gebao bie ‘t determinere van volksname. De naam Meizäödsje dat b.v. in Valkeberg de naam ies veur ’t Lelietje der Dalen (Convallaria majalis), weurt op ander plaatse gebruuk veur ‘t Madeliefje. Sóms höbs se eine naam veur miè plante of veur ein plant miè name. Daoneve besjtoon väöl verbasteringe en ouch de toepassing en wèrking van plante maak dat ’t dèkser doublures geuf in de volksnaamgeving. Dèks geuf 't verwiezinge nao zoageneumde verwante plante, bv 'n sjtokroas, die èvvel nieks mèt roaze te make haet. Volksname zint d'r ouch neet veur álle plante en internationaal zint ze ónbruukbaar. Daoveur, um correct te kènne determinere, moet me kieke nao de botanische naam, dae meistal in 't Latien ies gesjtèld.
Beuk, websites, databanke en lieste mèt volksname
'n Paar beuk en websites euver volksname:
Molde
thumb|De ligking van Molde in de pervincie Møre og Romsdal. Molde is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg; 't is ouch de houfsjtad van die pervincie. De gemeinte had 24.146 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 362,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 66,7. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1502.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2016
Beejperces
Op 28 mei 2010 woort gestump. Daartien lede vaan 't oetveurend comité kóste stumme euver de drei veurstèlle; in de ierste runde volgens 't Australisch systeem (getrep vaan 1e t/m lèste), in de twiede runde allein veur 't land vaan hun väörkeur.
Kwalificatie
thumb|Len die ziech kwalificeerde (blauw) of oetgesjakeld woorte (geel) veur 't EK. De kwalificatie gebäörde tösse 7 september 2014 en 13 oktober 2015, mèt vaan 12 t/m 17 november 2015 play-offs. Alle 54 len vaan de UEFA hadde ziech ingesjreve veur 't EK; nui waor Gibraltar, wat pas sinds mei 2013 bij d'n UEFA zit. Fraankriek waor es gasland otomatisch geplaots en hoofde ziech dus neet te kwalificere. De aander 53 teams woorte, al nao hunnen UEFA-coëfficient, op 24 jannewarie 2014 in pöt 1 t/m 6 ingedeild (de bèste in 1, de minste in 6), boe-oet door middel vaan loting (23 fibberwarie) de samestèlling vaan de poules bekind woort gemaak. Zoe kraog me nege poules vaan zès of vief clubs.
Vaan eder poule kóste de ierste twie teams zoonder mie doorstruime nao de indrunde; dat kump neer op 9·2=18 ploge. Ouch de bèste nommer drei kós direk door (dat woort Turkije), wat 't aontal op 19 brach. De aander ach nommers drei späölde in november 2015 oonderein play-offs, boe-in euver twie wèdstrije (oet en toes) oonderein woort oetgemaak wee wijer nog door kós. Zoe kaom 't aontal gekwalificeerde teams op 23, wat same mèt 't gasland 't aontal vaan 24 compleet maak.
Door de nuien opzat mèt 24 len kóste väöl rillatief zwake teams mètdoen, dèks veur 't iers. Op dit toernooj debuteerde Albanië, Iesland, Noord-Ierland, Slowakije en Wales. Opvallendste aofwezege waor Nederland; ouch Denemarke en Sjotland oondersjeide ziech negatief door ziech neet te plaotse.
Indloting
Nao de kwalificatie mós weer weure geloot, noe veur de poules op 't indtoernooj. Ouch heiveur woorte de len weer in pöt verdeild, veer noe, boe-oet daan zès poules geloot móste weure. Fraankriek woort vaan te veure in pöt 1 ingedeild en vasgezat in poule A, zoetot dit land 't toernooj kin opene. De aander teams waore zoe ingedeild:
De loting woort op 12 december 2015 verriech in Paries.
Stadions
In totaol gebruukde me op 't EK tien versjèllende stadions, allemaol in versjèllende stei. Allewel tot Fraankriek in 1998 al 't Wereldkampioensjap voetbal heel, heet 't me nujeg gevoonde um veer gans nui stadions te bouwe in Bordeaux, Lille, Lyon en Nice.
Sjeidsrechters
Op 15 december 2015 woort bekind gemaak welke sjeidsrechters gónge fluite op 't EK:
Gropsfaas
Door 't aontal vaan 24 deilnummende len, gein mach vaan twie, waor dit EK zoe opgezat wie dat vaan 1982 t/m 1994 bij 't WK góng. Vaan de zès poules gónge in eder geval de ierste en twiede ploog door. Vaan de zès daardes gónge de veer bèste ouch wijer; dit woort oetgemaak op basis vaan punte en doelsaldo.
De veer teams oet eder poule späölde allemaol eine kier tegenein, wat neerkump op zès matches per poule. Veur 'n euverwinning kreeg me, wie gebrukelek, drei punte, veur e geliekspeul eint. Opmerkelek is hei, tot 't oonderling rizzeltaot bij de plaotsing zwoerder woog es 't doelsaldo. Wijer veurzaog 't reglemint in 'n penantieserie es twie teams geliek zouwe indege, zoewie in 'n plaotsing volgens fairplayklassemint en UEFA-coëfficient (in dees volgorde), um veural neet te hove lote. Dees tie-breakers zien neet nujeg gewees.
Poule A
10 juni, 21.00 Fraankriek 2 – 1 Roemenië Saint-Denis, Stade de France Sjeidsrechter: Viktor Kassai
11 juni, 15.00 Albanië 0 – 1 Zwitserland Lens, Stade Bollaert-Delelis Sjeidsrechter: Carlos Velasco Carbollo
15 juni, 18.00 Roemenië 1 – 1 Zwitserland Paries, Parc des Princes Sjeidsrechter: Sergej Karasev
15 juni, 21.00 Fraankriek 2 – 0 Albanië Marseille, Stade Vélodrome Sjeidsrechter: Willie Collum
19 juni, 21.00 Zwitserland 0 – 0 Fraankriek Lille, Stade Pierre-Mauroy Sjeidsrechter: Damir Skomina
19 juni, 21.00 Roemenië 0 – 1 Albanië Lyon, Parc Olympique Sjeidsrechter: Pavel Královec
Poule B
11 juni, 21.00 Ingeland 1 – 1 Rusland Marseille, Stade Vélodrome Sjeidsrechter: Nicola Rizzoli
15 juni, 15.00 Rusland 1 – 2 Slowakije Lille, Stade Pierre-Mauroy Sjeidsrechter: Damir Skomina
16 juni, 15.00 Ingeland 2 – 1 Wales Lens, Stade Bollaert-Delelis Sjeidsrechter: Felix Brych
20 juni, 21.00 Slowakije 0 – 0 Ingeland Saint-Étienne, Stade Geoffroy-Guichard Sjeidsrechter: Carlos Velasco Carballo
20 juni, 21.00 Rusland 0 – 3 Wales Toulouse, Stadium Municial Sjeidsrechter: Jonas Eriksson
Poule C
12 juni, 18.00 Pole 1 – 0 Noord-Ierland Nice, Allianz Riviera Sjeidsrechter: Ovidu Haţegan
12 juni, 21.00 Duitsland 2 – 0 Oekraïne Lille, Stade Pierre-Mauroy Sjeidsrechter: Martin Atkinson
16 juni, 18.00 Oekraïne 0 – 2 Noord-Ierland Lyon, Parc Olympique Sjeidsrechter: Damir Skomina
16 juni, 21.00 Duitsland 0 – 0 Pole Saint-Denis, Stade de France Sjeidsrechter: Björn Kuipers
21 juni, 18.00 Oekraïne 0 – 1 Pole Marseille, Stade Vélodrome Sjeidsrechter: Sveinn Oddvar Moen
Poule D
12 juni, 15.00 Turkije 0 – 1 Kroatië Paries, Parc des Princes Sjeidsrechter: Jonas Eriksson
13 juni, 15.00 Spaanje 1 – 0 Tsjechië Toulouse, Stadium Municipal Sjeidsrechter: Szymon Marciniak
17 juni, 18.00 Tsjechië 2 – 2 Kroatië Saint-Étienne, Stade Geoffroy-Guichard Sjeidrechter: Mark Clattenburg
17 juni, 21.00 Spaanje 3 – 0 Turkije Nice, Allianz Riviera Sjeidsrechter: Milorad Mažić
21 juni, 21.00 Kroatië 2 – 1 Spaanje Bordeaux, Matmut Atlantique Sjeidsrechter: Björn Kuipers
21 juni, 21.00 Tsjechië 0 – 2 Turkije Lens, Stade Bollaert-Delelis Sjeidsrechter: William Collum
Poule E
13 juni, 18.00 Ierland 1 – 1 Zwede Saint-Denis, Stade de France Sjeidsrechter: Milorad Mažić
13 juni, 21.00 Belsj 0 – 2 Italië Lyon, Parc Olympique Sjeidsrechter: Marc Clattenburg
17 juni, 15.00 Italië 1 – 0 Zwede Toulouse, Stadium Municipal Sjeidsrechter: Viktor Kassai
18 juni, 15.00 Belsj 3 – 0 Ierland Bordeaux, Matmut Atlantique Sjeidsrechter: Cüneynt Çakır
22 juni, 21.00 Zwede 0 – 1 Belsj Nice, Allianz Riviera Sjeidsrechter: Felix Brych
22 juni, 21.00 Italië 0 – 1 Ierland Lile, Stade Pierre-Mauroy Sjeidsrechter: Ovidu Haţegan
Poule F
14 juni, 18.00 Oosteriek 0 – 2 Hongarije Bordeaux, Matmut Atlantique Sjeidsrechter: Clément Turpin
14 juni, 21.00 Portugal 1 – 1 Iesland Saint-Étienne, Stade Geoffroy-Guichard Sjeidsrechter: Cüneyt Çakır
18 juni, 18.00 Iesland 1 – 1 Hongarije Marseille, Stade Vélodrome Sjeidsrechter: Sergej Karasev
18 juni, 21.00 Portugal 0 – 0 Oosteriek Paries, Parc des Princes Sjeidsrechter: Nicola Rizzoli
22 juni, 18.00 Iesland 2 – 1 Oosteriek Saint-Denis, Stade de France Sjeidsrechter: Szymon Marciniak
Daarde plaotse
Vaan de zès daarde plaotse mochte de veer bèste door. De raanksjikking woort door de volgende criteria bepaold (in volgorde vaan belaank): aontal behaolde punte, doelsaldo, aontal gescoorde gole, fairplayklassemint en UEFA-coëfficiënt.
Achste finales
25 juni, 15.00 Zwitserland 1 (4) – 1 (5) Pole Saint-Étienne, Stade Geoffroy-Guichard Sjeidsrechter: Mark Clattenburg
25 juni, 18.00 Wales 1 – 0 Noord-Ierland Paries, Parc des Princes Sjeidsrechter: Martin Atkinson
25 juni, 21.00 Kroatië 0 – 1 Portugal Lens, Stade Bollaert-Delelis Sjeidsrechter: Carlos Velasco Carbollo
26 juni, 15.00 Fraankriek 2 – 1 Ierland Lyon, Parc Olympique Sjeidsrechter: Nicola Rizzoli
26 juni, 18.00 Duitsland 3 – 0 Slowakije Lille, Stade Pierre-Mauroy Sjeidsrechter: Szymon Marciniak
26 juni, 21.00 Hongarije 0 – 4 Belsj Toulouse, Stadium Municipal Sjeidsrechter: Milorad Mažić
27 juni, 18.00 Italië 2 – 0 Spaanje Saint-Denis, Stade de France Sjeidsrechter: Cüneyt Çakir
Kwartfinales
30 juni, 21.00 Pole 1 (3) – 1 (5) Portugal Marseille, Stade Vélodrome Sjeidsrechter: Felix Brych
1 juli, 21.00 Wales 3 – 1 Belsj Lille, Stade Pierre-Mauroy Sjeidsrechter: Damir Skomina
2 juli, 21.00 Duitsland 1 (6) – 1 (5) Italië Bordeaux, Matmut Atlantique Sjeidsrechter: Viktor Kassai
3 juli, 21.00 Fraankriek 5 – 2 Iesland Saint-Denis, Stade de France Sjeidsrechter: Björn Kuipers
Haaf finales
N.B.: Alle geel kaarte die speulers in de veurgoonde wèdstrije höbbe gekrege, zien veuraofgoond aon de haaf finales kwietgesjolde. Zoedoende hoofde 'ne speuler de finaal neet te misse, tenzij 'r in de haaf finaal 'n roej kaart oplöp.
6 juli, 21.00 Portugal 2 – 0 Wales Lyon, Parc Olympique Sjeidsrechter: Jonas Eriksson
Anthonis de Roovere
thumb|250px|15de ieëws haandsjrif mèt óp rechterbladziej 'n acrostichon van de Roovere Anthonis de Roovere (ca. 1430 in Brugge - ooch dao 16 mei 1482) waor 'ne sjriever väör de rederijkerskamer De Heilige Geest in Brugge. E waor 'ne metselaer en waoërt vanaaf 1466 ooch dör de sjtad betaald es sjtadsrederijker. E sjreef dramatisch waerk en proza, mae is väöral bekaand dör z'n rondele, ballades en refereine die wiesheed bevatte.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2016
Finaal
10 juli, 21.00 Portugal 1 – 0 Fraankriek Saint-Denis, Stade de France Sjeidsrechter: Mark Clattenburg
Anthonis de Roovere
E how 'n sjerpe kiek óp 't laeëve van aldaag en sjreef óp wat d'r vólges häöm mankeerde an de maatsjappiej. Es typische late middelieëwer waor e geobsedeerd dör de ijdelheed van al 't wereldse sjtraeve.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2016
Angs veur terrorisme
Vaan teveure hadde diverse mèt IS verboonde terroriste gedreig mèt aonsleeg tegen 't EK.Umtot Fraankriek in de recinte historie al twie kier door 'ne groeten aonslaag geraak waor, waor de beveileging vaan de stadion en de supporters op straot zier groet. Oetindelek bleve aonsleeg evels oet.
1727
1724 - 1725 - 1726 - 1727 - 1728 - 1729 - 1730
Europees kampioensjap hierevoetbal 2016
Hooliganisme
Oondaanks de beveileging góng 't in de grópsfaas wel mis mèt hooligans oet diverse len. In Marseille troffe Ingelse en Russische vandaole ziech oonderein en stuitde ze ouch op de ultra's vaan Olympique Marseille. Russische hooligans misdroge ziech ouch aon 't ind van de wèdstrijd tegen Ingeland in 't stadion. Heibij kaom 't tot geweld en paniek die volgens sommege aon 't Heizeldrama rappeleerde. De Russische boond kraog hei-op 'n boete en 'n veurweerdeleke sjorsing, die neet hoofde weure oetgeveurd. Ouch de Kroatische boond zaog tegen 'n boete aon naotot sommege vaan zien supporters vuurwerk op 't veld goejde oonder de wèdstrijd tege Tsjechië.
Verdeidegend speul
't Aontal gole waor, zeker in de grópsfaas, bezunder lieg. Klein teams grove ziech in um groeter len 't voetballe te belètte, meh groeter voetballen hadde ouch de rem drop. In 't bezunder 't speul vaan Portugal oondersjeide ziech op die meneer: 't land won 't toernooj, allewel tot 't mer eine match binne de 90 menute had beslis.
1727
Gebäörtenisse
Zónger datum:
Europees kampioensjap hierevoetbal 2016
Opkoms vaan klein lendsjes
Door 't formaot vaan 24 len (zuug bove) kóste ziech al diverse plaotse die nog noets of hoegs zelde op e groet toernooj waore oetgekoume. Twie vaan die len trokke in 't bezunder de aondach: Wales en Iesland. Wales, mèt Gareth Bale es staarspeuler, verrasde door gróp B te winne en door in de kwartfinaal 't Belsj mèt 3-1 te versloon. Iesland had door ziech te kwalificere (ierste in 'n gróp mèt oonder mie Nederland, Tsjechië en Turkije) es land mèt wiedoet de kleinste bevolking vaan allemaol al groeten indrök gemaak, meh verbaasde nog mie door wijer te goon nao de knock-outrunde en dao Ingeland te versloon. Oetindelek waor Fraankriek in de kwartfinaal väöls te sterk.
Tegevallende topteams en -speulers
Diverse groete voetballen mèt goodbetaolde speulers presteerde oondermaots. Topsjotter Ronaldo, dee bij zien club Real Madrid zier väöl gepresteerd had, veel tege in 't Portugees èlftal. Heer misde diverse opgelagte kanse, zoewie 'n penantie tege Oosteriek. Analiste meinde tot zie sezoen te zwoer waor gewees, 'nen indrök dee versterk woort wie heer in de finaal geblesseerd oetveel.
Spaanje scoorde, zjus wie op 't WK vaan 2014, oongewoen meujelek en woort in de achste finaal oetgesjakeld door Italië, Ingeland kaom zelfs neet veurbij Iesland. De Spaonse en Ingelse bondscoaches stapde snel nao hun tegevallende rizzeltaote op. Ouch 't Belsj stèlde väöl vaan zien eige fans teleur. Allewel tot dit d'n ierste kier in zèstien jaor waor tot 't team nog ins op 'n EK stoont, had me zier väöl verwach vaan de nui generatie voetballers, die bij groete clubs in väölal de Ingelse competitie speule. Marc Wilmots woort oetindelek in juli oontslaoge.
Roet
frame|right|'n Roet
'n Roet is in de mattemetik 'n twie-dimensjonale vörm mit veer gelieke ziej. Twie euverligkendje heuk zeen altied aeve groet. 't Is 'n bezunjere vörm van 'ne veerhook.
Luster
thumb|De ligking van Luster in de pervincie Sogn og Fjordane. Luster is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 4.889 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 2.702,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1426.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
De Flaarisse
thumb|right|230px|'t Logo van De Flaarisse oet Gelaen. De Flaarisse is de Sjtadsvastelaovesvereiniging van Gelaen.
Oprichting
In 1947 nóm Gied Joosten vanoet de Gelaense middesjtandvereiniging ’t initiatief óm ein vereniging op te richte die de vastelaovend in gans Gelaen vorm moosj gaeve. Hae verzamelde vanoet de keigelklub "Rollend Vermaak" ein paar luuj om zich haer, en bènne de kortste keëre hawwe ze èllef man biejein óm same de Sjtadsvasteloavesverenging De Flaarisse op te richte. Biej de viering van ‘t 25 jaorig besjtaon van 't Gemeintehoes in café Terminus waor ‘t zoawiet. Gied Joosten kaom in kaffee Terminus bènne mit ’n narrekap op en maakde de oprichting van de Flaarisse bekènd.
Veurgesjiedenis
In de Middeleëuwe woort vastelaovend oetbundig gevierd, zelfs zoa oetbundig dat drossaert Duijker in 1707 ordonnantiën oetvaardigde wo-in ónger angere ‘t tappe van ein glaeske beer en ‘t viere van vastelaovend op zóndig en angere heilige daag ónger de kirkdeens woort verbaoje. In ‘t beukske "Gelaen Veuroet" dat door de Heemkundevereniging is oetgegaeve bie gelaegenheid van ‘t 44 jaorig jubileum van De Flaarisse stjeit gesjreve dat notabele en geistelikke jaorelank geprobeerd höbbe óm initiatieve óm de vastelaovend in Gelaen professioneler van de gróndj te kriege, taenge te hawte. Es argument woort aangehaold dat vastelaoves-aktiviteite "de goede zeden stelselmatig ondermijnden" en dat met name de jóngere väöl te väöl drónke, en op waeg nao hoes väöl laeve maakde en sjpulle van anger luuj veranneweerde. In de jaore nao de eëuwwisseling woort ‘t viere van vastelaovend verbaoje, maer waere toch versjillende bals en konzerte georganiseerd die in ‘t teike van de vastelaovend sjtónge. Gemaskerde bals bleve aevel verbaoje, wo-op ouch sjtreng woort gekontroleerd door de plisse. De Gelaense middensjtenners hele vol dat ‘t baeter zou zeen óm toesjtömming te gaeve óm vastelaovesbals in de gelaense kaffees te organisere, omdat angesj de Gelaense centjes in anger plaatse oetgegaeve zouwe waere. Want vastelaovend viere dege de luuj toch, mer dan in Zitterd of Baek. En woróm waor in die tweë gemeintes waal al jaorelank vastelaovend, en in Gelaen nog neet? Dat koosjte veer in Gelaen toch ouch van de gróndj kriege! Pas róndj 1935 woort opnuuj geprobeert de georganiseerde vastelaovend op ein gepaste wies van de gróndj te kriege, óndanks alle verzèt van ‘t gemeintebesjtuur en de kirk. Nao jaore van gedoogde vastelaovesviering is pas róndj 1940 de vastelaovend oet de illegaliteit getraoje en woorte de eësjte Gelaense vastelaovesvereinigingen opgerich. Zoa woort in 1937 in Awt Gelaen de eësjte vastelaovesvereniging van (Awt) Gelaen opgerich: de Uule.
Mèt de koms van burgemeister van Banning woort de waeg vriegemaak óm de vastelaovend in Gelaen meë vorm te gaeve, mer dan waal vanoet de eëuwe-aw tradisie van cultuurfeës en narrefratse. ‘t Goje veurbeeld laog sjus euver de Duutsje grens. In Kölle en Aoke woort al jaore vasteloavend gevierd, en mènnig Limburgs echpaar dat get meë te vertaere haw, góng doa jeder jaor haer.
De eësjte jaore
In jannewarie 1948 haw Jean Janssen de eër óm es eësjte Gelaense sjtadsprins ‘t vastelaovesezoen in te gaon. Hae woort oetgerope op de Bóntje Aovend in de cinema Royal. Daezelfde aovend woort ouch de eësjte Gelaense sjlager geprizzenteerd: “Gelaen dat wurt ein Waereldsjtad”, womit ouch nog veur d’n eesjte keër de naam Waereldsjtad gebroek woort. Eine gedènkwaardige aovend dus! Ein resepsie waor sjnel gepland in hotel Canisius, mer eine optoch zaot nog neet d’r in. Toch koosj Jean I zich in augustus van dat jaor aan ‘t Gelaense publiek veursjtèlle in eine echte optoch. Geine vastelaovesoptoch, mer eine historische sjtoet bie gelaegeheid van et 50 jaorig regeringsjubileum van Keuningin Wilhelmina. Ein jaor later woort de eësjte echte revue Gelaen Waggelt georganiseerd. De eësjte 11 jaore kenmerkde zich door väöl wisselinge in de Raod. Al in 1952 zeen alle leje van ‘t eësjte oer vertrokke. Op dat moment besjteit de Raod nog mer oet veer leje. Dit deeg de óntwikkeling van de vastelaovend in Gelaen gein good. Toch bestjaon de aktiviteite die in de eësjte jaore zeen gesjtart nog ummer: de groate optoch (1949), de Revue Gelaen Waggelt (1949) en de vastelaoveskirmes (1956). Op dat mement besjteit de Raod aevel nog maer oet veer leeje. ‘t Is aan burgemeister Van Banning te danke dat De Flaarisse in 1958 opnuuj georganiseerd woorte en d’r weer èllef man in de Raod zitte, wo-ónger ein aantal Flaarisse van de eësjte jaore en tweë wèthawwers es veuroet gesjaove poste van burgemeister Van Banning. Jean Janssen wurt de nuje Opperflaaris en Burgemeister van Banning wurt beneump tot de eësjte Groatvors. De Flaarisse kriege ein nuuj gezich, mit es verrasjend detail dat de aw patsje verkoch waere aan de Uule in Awt Gelaen, die ’n jaor eërder opnuuj opgerich woorte. De volgende jaore waere weer ein aantal nuuj aktiviteite gesjtart: de Prónkzitting (1958) en de oetroping van de eësjte jeugprins (1959).
Anger Vastelaovesvereiniginge
Ouch in anger wieke van Gelaen woorte langzaam mèr zeker vastelaovesvereiniginge opgerich. Nao de Swentibolders (Lèntjheuvel) in 1956 en de Uule (Awt-Gelaen) in 1957 waore in 1960 de Sjoutvotte (Kloes) aan de beurt. In 1970 volgde de Kraonkelaere (de Kraonkel). De Swentibolders fuseerde, es gevolg van ein tekort aan leje in 1974 met CV de Toepers oet Lèntjheuvel tot CV de Lèntjwurm. Dees vereiniging heel ‘t vol pès 1986, mèr woort opnuuj geplaog door ein tekort aan leje. In 1988 woorte de Swentibolders opnuuj opgerich, deze keër mit meë sukses.
Later periodes
De tweëde (’58-’69) en driede periode (’69-80) van 11 jaor van De Flaarisse waore sjtabiel periodes: de leje bleve allemaol lang zitte en de achterban van vriejwilligers greujde oet tot bienao 60 man. Mènnig prins woort nao verloup van tied verdeenstelik lid van de Raod van Èllef. In 1973 woort de Hanenhof de nuje Flaarissetempel. Dit waor ouch de tied dat meë en meë zate hermeniekes woorte opgerich, wat oeteindelik resulteerde in de oprichting van ‘t “Waereldsjtad Kepelkes Konkoer” in 1979. De veerde periode van 11 joar (’80-’91) waore de jaore van verangeringe. Väöl, al jaore zittende leje naome aafsjied, mèr woorte gelökkig opgevolg door minstes zoa creatieve nuuj leje. In dees periode is ouch 't óngertösje traditionele vlaghijse oetgegreujd tot ein volwaardige aktiviteit. Burgemeister-Groatvors Elsenburg woort opgevolg door Lurvink dae ein nuuj beteikenis aan ‘t fenomeen Sjleuteleuverdrach haet gegaeve. In deze periode wurt op initiatief van Ben Erkens en Thijs Arts ein nuuj evenemènt georganiseerd: 't "Gelaens Vastelaoves Leedjes Konkoer", mit ein jury die bestjeit oet aafgevaardigde van alle Gelaense Vastelaovesvereiniginge. Dit beteikende ouch ‘t ènj van ein Flaarissetradisie, namelik dat de Flaarisse bepaolde wat de jaorlikse Gelaense sjlager zou waere. In de viefde periode van 11 jaor (’91-’02) óntsjtoan weer ein aantal fantastische evenemente: ‘t Sjmartlappefestival (1997) dat begoosj in de kaffee van de Hanenhof, mèr óngertösje de groate zaal vol krig, en ‘t Kepelkes en "Rammelesjangkonkoer" es opvolger van ‘t "Waereldsjtad Kepelkes Konkoer", en noe ómgeduip tot "Laot Gaon middig" op de mert. Dit is ouch de periode dat de Sociëteit Awt Prinse (SAP) eine nuje koers geit vare: de "Belsje Middig" is al nao de eësjte aaflevering ein tradisie, woveur de groate zaal in de Hanenhof eigelik te klein is. ‘t Is ouch de periode dat ein èndj kaom aan de jeugvastelaovend in de Hanenhof wo doezende jóngere hun rundjes drejde in de groate zaal. De viefde periode wurt aafgesjlaote mit 't 5x11 jaorig jubileum en de organisatie van de oetreiking van de Orde van de Gulden Humor. De Flaarisse zouwe de Flaarisse neet zeen es ze neet de neuëdige iezers in 't vuur höbbe óm ouch de zösde periode van 11 jaor tot ein sukses te make.
Aktiviteite
thumb|right|200px|'t logo van De Flaarisse. Aktiviteite georganiseerd door De Flaarisse zint:
Spegel
E spegel is e reflecterendj veurwirp det ónger anger wuuertj gebroek veur 't kónterlere van veurwirpe die veur 't normaal zichsveldj ligke, wie 't uterlik vanne persoean zelf dae 't spegel gebroek.
Leechstraole van 't veurwirp waere door 't spegel gereflecteerdj op óngevieër dezelvendje meneer es 'ne bal dae op 'n rechte oppervlakde stutertj. Rech-invallendj leech wuuertj oppe zelvendje meneer trögkgeketsj, leech det sjuuns invèltj wuuertj zoea gereflecteerdj det d'n invalshook gelieksteit ane trögkketsjingshook in verhajing mit 'ne normaal ('n lien taenge de rechhook van 't spegelvlak). Nao de trögkketsjing is 't leech zoea gerich ofwen 't haet gekómme van e puntj det aeve wied achter 't spegelvlak ligk es 't veurwirp det daoveur steit. Daoveur zuut e veurwirp in e spegel oet ofwen 't zich achter 't spegelvlak bevindj.
Mille-Brouk
Mille-Brouk, Brouk of, boetedörps, Mille-Brook (Duutsj: Millen-Bruch) is e gehuch inne gemèndje Zelfkantj in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk in 't naordwèstelik gebied vanne gemèndje, anen euverkantj vanne Zaofelerbaek bie Havert. In Mille-Brook woeane zoeaget 50 luuj.
Rhein-Kreis Neuss
200px|thumb Rhein-Kreis Neuss is 'ne krink (Kreis) in 't weste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). Dit Rienlands distrik ligk in 't Regierungsbezirk Düsseldorf, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Neuss. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 576,52 km², 'n inwoenertal vaan 440.602 en 'n bevolkingsdeechte vaan 764 de veerkante km (volgens de census op 13 dec 2013). Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'ne landraod (Landrat) in de hoofplaots. In 't zuie vaan Rhein-Kreis Neuss weurt 'n dialek gesproke dat päör taolkóndeg gezeen behuurt bis 't Limbörgs umtot 't ziech nog zjus bove de make-mache linie gief, dewijl 't zuie d'r zjus oonder ligk en daomèt linguïstisch gezeen Ripuarisch is. Evels zien de dialekte in dizze krink in zoeväöl maote beïnvloojd door 't Ripuarisch Kölsj (inclusief 't lokaol hoofdialek vaan Dusseldörp), tot 'ne Ripuarischtaolege ziech beter verstaonbaar hei kin make es iemes dee allein Limbörgs praot. Ouch zulle de lui vaan dit distrik hun dialek zelf noets Limbörgs neume, soms Ripuarisch mer meistens gewoen "Platt". De in 1975 opgeriechte Kreis had in de aofgelaope haaf iew 'n steigend demografisch oontwikkeling. Zoe had 't in 1975 399.704 inwoeners, in 1980 412.526 en gief 't dao allewijl (2013) 440.602 lui.
European Exchange Rate Mechanism
't European Exchange Rate Mechanism II ofwel 't ERM II ('t Europees Wèsselkoerzemechanisme) is e stèlsel en e mechanisme geïntroduceerd door de Europese Ikkenomische Gemeinsjap op 1 jannewarie 1999 neve de väöraofspraok vaan de Europese valuta: d'n Euro. Heimèt woorte de ERM I en de Europese Rekeneinheid (European Currency Unit, ECR) es veurgenger vaan d'n Euro ouch vervaange. 't ERM II en d'n Euro woorte deil vaan 't Europees Monetair Stèlsel (ERM) um 't versjèl in wisselkoerze tege te goon en monetair stabiliteit in de latere Europese Unie te kriege.
Nao de adaptatie vaan d'n Euro woort 't policy veraanderd en woorte valuta's vaan de lidstaote vaan de Europese Unie boete d'n Eurozone gekoppeld aon d'n Euro (mèt dus de gedeilde munt (einheid) es centraol pönt). 't Buut waor um de stabiliteit vaan dees valuta's te versterke en um e mechanisme veur ivvelutie op te zètte veur potentieel nui leie vaan d'n Eurozone. Vaanaof juli 2021 gief 't drei valuta's die participere in 't ERM II: d'n Deense kroen, de Kroatische kuna en de Bölgaorse lev.
't Mechanisme steit oonder leiing vaan de Europese Centraol Baank.
Large Hadron Collider
De Large Hadron Collider (letterlek: de Groete Hadrone-botser) is 'ne oondergrondse deilkesversneller, dee gebouwd is op de Frans-Zwitserse grens in de buurt vaan Genève. 't Is 't groetste door lui gemaak apparaat op de wereld en 't weurt gebruuk veur natuurkundig oonderzeuk nao elementair deilkes te doen.
De LHC is gebouwd door CERN is en woort op 10 september 2008 veur 't iers gebruuk. Door 'n fout in 'n twietal lasse vaan de elektrische verbindige oontstoont e leek in de mèt vleujbaar helium gekeulde magnete. Heidoor mooste oeteindelek 53 magnete vervaange weure. Dit heet ongeveer e jaor gedoord.
Op 20 november 2009 woort de LHC obbenuits opgestart en woorte deilkes geïnjecteerd die ouch woorte roondgesjik door de gaanse rink. Op 23 november woort veur d'n ierste kier twie deilkesstraole tegeliek door de rink gesjik (eder 'nen aandere kant op), alletwie mèt 'n injectieenergie vaan 450 Giga-electronVolt (GeV). 't Bleek meugelek de protone in de twie straole te laote botse op de gewinste plaotse, dao boe de detectors stoon. Op 30 miert 2010 woorte veur 't iers twie straole vaan eder 3,5 TeV gebruuk um te laote botse. Nao get opstartprobleme lökden 't um in alle veer de detectors de botsinge continu te observere. Dit is metein 'n wereldrecord veur de hoegste energie boemèt de mins twie deilkes heet laote botse.
De LHC is veurluipeg de krachtigste deilkesversneller, mer nog krachtigere zien al gepland, zoewie de International Linear Collider (ILC), dee tösse 2015 en 2020 in gebruuk moot weure genome.
Gebruuk
Mèt de LHC kinne protone versneld weure tot 99,9999991% vaan de leechsnelheid. Es twie protone mèt eder die snelheid opein botse, valle de protone oetein en koume allerlei deilkes vrij. Dees deilkes weure door de groete detectore die um de plaots boe de botsing plaots vint heen zien geplaots woergenome. In later gebruuk wèlt me ouch nog loedkerne opein laote botse mèt 'n energie van mie es 2 PeV. Me hoop mèt de LHC 't Higgsboson (ouch wel 't Gods-deilke geneump) te vinde. Dit boson moot 'n verklaoring geve veur de massa vaan deilkes en 't fundamint vaan 't standaardmodel vaan de deilkesfysica vörme.
Historie
thumb|right|200px|Ligking vaan de LHC ten noorde vaan Genève De LHC is d'n opvolger vaan de Large Electron-Positron Collider (LEP). De LHC woort daan ouch gebouwd in de bestaonde tunnel boe-in de LEP stoond. Deen tunnel heet 'nnen umtrèk vaan 27 km en ligk 50 tot 175 meter oonder de groond en ligk op de grens vaan Fraankriek en Zwitserland. De bouw doorde vaan 2000 tot 2008 en kosde 6 miljard euro. Ouch Nederland heet draon mètbetaold.
Tesfase
In de loup vaan 2008 zien versjèllende teste gedoon um de wèrking vaan de LHC te teste. Eind september 2008 oontstoont door 'n verkierde elektrische koppeling vaan twie magnete 'n defek, woebij 'ne vlamboug ziech door 'n heliumleiding baorde. Daobij gónge doezende liters vloeibaar helium verlore. Um te kinne reparere mooste alle magnete lankzaam weure opgewermp (ze waore gekeuld tot 1,9 K (-271,4 °C)), en nao de reparatie weer weure gekeuld. In totaal mooste 53 magnete weure vervaange.
Nao nog twie kleiner lekkages woort oeteindelek medio november 2009 de test hervat.
Controverse
De ingebruukname vaan de LHC heet wel geleid tot 'n controverse toen woort beweerd tot de LHC in theorie subatomaire zwarte gater en meugelek zelfs "vreemde materie", die meugelek groete sjaoj zouw kinne oplevere. Oonderzeuk toende evels aon tot risico's verwaarloosbaar zien. 't Continue bombardemint vaan kosmische straoling wat de Eerd dageleks oondervind heet väöl hoegere energie, en heet in 't bestoon vaan de Eerd nog neet geleid tot 'ne ramp.
Anhée
thumb|Locatie van Anhée in Name. Anhée is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Dinant. Op 'n oppervlakde va 65,67 km² wonne 7.064 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 108 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Gemèngdehoes van Anhée. Annevoie-Rouillon, Bioul, Denée, Haut-le-Wastia, Sosoye en Warnant.
Nesset
thumb|De ligking van Nesset in de pervincie Møre og Romsdal. Nesset is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 3.139 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.048,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1543.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Arabische ciefers
Mit Arabische ciefers kènne waere gemeindj:
Echte bieëster
De echte bieëster of Eutheria (van 't Aadgrieks: εὐ- eu- "ech" en θηρίον thēríon "bieës") vörmen ein vanne twieë nag bestäöndje zougdeerklade die zeen óntstange in 't vreug Kriet of 't laat Jura. Mit oetzunjering vanne Virginiaanse opossum van Naord-Amerika, dae toete Metatheria huuertj, zeen alle zougdere die inheimsj zeen in Europa, Afrika, Azië en Naord-Amerika t'n naorde van Mexico echte bieëster. Al de nag laevendje echte bieëster zeen lid vanne infraklas vanne moderkookbieëster. Echte bieëster óngersjeie zich van neet-eutheria door versjillige fenotypische kènmirker ane veut, inkele, kake en tenj. Al de laevendje echte bieëster höbbe gein epipubische knäök die veurkómme bie al de anger laevendje zougdere (cloacabieëster en bujeldere). Dit leet toe det de boek tiejes de zwangersjap zich kan oetbreie.
Euvergangsmetaal
'n Euvergangsmetaal of transitiemetaal is 'n element oet 't D-blok van 't periodiek systeem. Me kan de volgendje gruup óngersjeie:
Euvergangsmetale kómme weinig veur op aerd. Allein iezer (Fe) is väöl-veurkómmendj, ómdet 't 'n hieël stabiel element is. Inne hoeagtechnologische maotsjappie van noe nump 't belang van dees euvergangsmetalen ummer mieë toe. Sómmige van dees metale zeen slechs bepirkdje gebiede te óntginne. De meiste euvergangsmetale zeen gesjik veur 't vörme van coördinatieverbinjinge, doordet ze besjikken euver vriej atoeamorbitale. Ze waeren ouch väölvöljig es katalysator ingezatj in organische synthese, wie palladium bie koppelingsreacties wie de Heck-reactie, de Sonogashira-koppeling, de Stille-reactie enne Suzukireactie.
Euverzich
De euvergangsmetale zeen:
Interslavisch
't Interslavisch, dat ouch wel Slovianski geneump weurt, is 'n zonaol hölptaol, die veur commnicatie weurt gebruuk tösse sprekers vaan versjèllende Slavische taole. 't Is gebaseerd op 't Aajdkerkslavisch, mer aongepas aon 't gemeinsjappelek vocabulaire en de grammair vaan de moderne Slavische taole. 't Interslavisch weurt zoewel in Latiens sjrif es in Cyrillisch sjrif gesjreve.
De taol woort in de jaore 2006-2017 oontworpe door de Neerlandse taolkundege Jan van Steenbergen en d'n Tsjechische programmeur Vojtěch Merunka. Eigelek is 't Interslavisch evels väöl awwer, want de ierste grammair woort al in 1665 gesjreve door 'ne Kroatische preester, Juraj Križanić. 't Aontal sprekers vaan de taol ligk allewijl roond de 7000. Oonder de kunstaole is 't Interslavisch daodoor de nómmer twie, nao 't Esperanto.
Ried fan de Fryske Beweging
De Ried fan de Fryske Beweging ("Raod vaan de Friese beweging") is 'n oonaofhenkeleke stiechting oet Friesland die ziech inzèt veur 't behaajd vaan zoewel de Friese taol es de Friese cultuur. De stiechting deit dit door es bemiddelingspunt tösse aander Friese organisaties en de Nederlandse euverheid te fungere. De stiechting besteit oet vrijwèllegers en ze heet momenteel ongeveer 500 donateurs.
Historie
De Ried fan de Fryske Beweging woort in 1945 opgeriech en waor oontstande oet versjèllende awwer organisaties. Ziene belaankriekste taak waor de wètteleke besjerming vaan 't Fries in de Nederlandse groondwèt vasgelag te kriege. Zoe 'n wètgeving gaof 't in Nederland nog neet ieder. Me kin direk of indirek donaties geve, of lid vaan de Raod weure. Sinds de opriechting zien ummer mier organisaties lid geweure.
Lidorganisaties
De volgende organisaties zien momenteel aongeslote:
Keizer
Keizer is 'nen adelleke titel veur e bepaold type voors. Algemein weurt 't gezeen es d'n hoegste wereldleke titel die  gief, nog bove keuning. Allewel tot 't begrip in de westerse wereld is oontstande, heet me 't ouch op bepaolde oetheimse voorste touwgepas.
Oersprunk
D'n oersprunk vaan 't woord ligk bij Julius Caesar, dee ziech in 44 v.Chr. tot dictator veur 't leve leet beneume. Zien critici voonte zien regering voorstelek; heer kraog zelfs 't keuningsdiadeem aongeboje. Sinds de Romeine hunne keuning hadde aofgezwore, waor d'n titel rex evels taboe.
Um die rei perbeerde Caesar en zien opvolgers hun regering in te kleie mèt Rippublikeinse titels wie dictator en imperator. Augustus, algemein gezeen es d'n ierste keizer vaan 't Romeins Riek, naom neve d'n titel imperator ouch de naom Caesar aon; wat daomèt vaan cognomen ('n soort twiede femilienaom) tot politieke titel woort. Alle keizers nao häöm volgde dit veurbeeld. Vaan caesar, in deen tied nog es ['kaisar] oetgesproke, höbbe de mieste Germaanse taole 't woord keizer. In de Romaanse taole gebruuk me e derivaot vaan imperator (imperatore, imperador, empereur).
Middeliewe en Vreugmodernen Tied
Wie 't Romeins Riek ziech splitse, kraoge zoewel 't Wes-Romeins Riek es 't Oos-Romeins Riek hun eige keizers. (Teväöre waor dit ouch al gebäörd, soms mèt wel veer keizers nevenein). 't Oos-Romeins Riek bleef nog tot 1453 bestoon, al deen tied mèt zien eige keizers. 't Wes-Romeins Riek góng evels aon 't ind vaan de vijfden iew t'n oonder. De wuns um dat riek te herstèlle bleef evels levend. Wie Sjarel de Groete, keuning vaan de Franke, groete deile vaan Wes-Europa had vereuverd, besloot de paus häöm in 800 tot keizer te kroene. Officieel góng zie land noe Heileg Roems Riek heite; 'ne naom dee later euvergóng op 't oostelek deil daovaan, beter bekind es Duitsland.
E groet deil vaan de middeliewe èrfde de keizer zien titel neet. In plaots daovaan woort heer door de versjèllende lienmaander oet hun midde gekoze. De paus kroenden 'm daonao tot keizer. 'ne Beüigde keizer dee nog neet door de paus gekroend waor, neumde me roems-keuning. De verhajding tösse keizer en paus waor dèks neet optimaol. Dèks kaom 't tot conflikte, veural umtot de clerus ouch wereldleke mach wouw oetoefene, en d'n adel, de keizer veurop, meinde tot de kèrk ziech tot geisteleke mach mós beperke. Versjèllende kiere weigerde de paus 'ne keizer te kroene, en soms góng heer zelfs tot excommunicatie euver.
In de loup vaan de middeliewe leep de mach vaan de keizer trök. Zien eige lienmaander gónge zelf wie voorste regere en 't Heileg Roems Riek veel de facto oeterein. Wijer kaom 't keizersjap oonveraanderlek aon 't Habsbörgs Hoes, e voorstehoes wat door verstandshouweleke diverse staote en stäötsjes in Europa controleerde en daorum väöl mach en aonzien had.
Oondaanks dat bleef 't Heileg Roems Riek tot 1806 bestoon, wie 't op las vaan Napoleon woort opgeluf.