cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Striekkwartèt
Ouch modern componiste vaan zier oetereinloupende struiminge gebruke 't gere: hoeg gesjat weure de werke vaan de impressioniste (Claude Débussy, Maurice Ravel), de Twiede Weense Sjaol (ouch wel expressioniste: Arnold Schönberg, Alban Berg en Anton Webern), de neoclassici (Igor Stravinski, Paul Hindemith, Sergej Prokovjev), etnisch geïnspireerde componiste (Béla Bartók), gemaoteg modern componiste (Benjamin Britten, Dmitri Sjostakovitsj) en experimenteel componiste (Charles Ives). Zelfs bij de avant-garde vaan nao d'n Twiede Wereldoorlog kump dit traditioneel genre trök: beveurbeeld bij Elliott Carter, John Cage, Morton Feldman, Karlheinz Stockhausen, Luigi Nono, Helmut Lachenmann en de neomodernistische Brian Ferneyhough. Ouch componiste vaan de minimal music (Steve Reich, Philip Glass), de neoromantiek (Krzystof Penderecki, Einojuhani Rautavaara) en 't postmodernisme (Wolfgang Rihm) höbbe 't genre gebruuk. In de popmeziek is 't bekind gewore door Paul McCartney (deen 't al touwpasde in Yesterday) en Björk. 't Kronos Quartet heet ziech in versjèllende crossovergenres laote hure.
Hunsel
Hunsel is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Leudaal.
Historie
Hunsel vörmde iewelaank - d'n tied tösse 1655 en 1711 waor dao-op 'n oetzundering - same mèt Kaesing 'n eige sjepebaank. De Franse euverheersing maakde dao 'n ind aon. Ouch in 't Keuninkriek vaan de Nederlen woort Hunsel 'n eige gemeinte, boe ouch Èl (Ell), Haalder (Haler) en Öffelse (Uffelse) bij hoorte. In 1942 woorte de gemeintes Itter (Neeritter) en Ittervoort aon Hunsel touwgeveug. Op 1 jannewarie 2007 góng Hunsel op in de nui fusiegemeinte Leudaal.
Waope
Wie de gemeinte Hunsel in 1942 woort oetgebreid, had ze zelf nog gei waope. 'tzelfde gol veur Ittervoort (al heet die gemeinte wel geperbeerd e waope aon te vraoge); allein Itter had eint. Pas op 22 december 1952 kraog de gemeinte Hunsel vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope:
't Boveste deil is gebaseerd op 't waope vaan Itter. De deile goud en keel stoonte dao veur 't graofsjap Loen, boe Itter bij hoort; de drei heures veur 't graofsjap Häör, wat hei laank de feiteleke mach had (zuug ouch versjèllende aander waopes in de regio, en 't huieg waope vaan Leudaal). D'n adeleer is vaan 't Voorstedóm Toear, 'n derde meugendheid in dit gebeed oonder 't ancien régime.
Historische inwoenertalle
Hunsel waor in de negentienden iew 'n kwakkelgemeinte, boevaan 't aontal inwoeners ieder aofnaom es greujde. Pas nao 1900 woort de greuj ingezat.
(v1830=100)
Greun: Gemeinte Hunsel Leechblauw: Oetgebreide gemeinte Hunsel virtueel Blauw: Provincie Limbörg
Belfast
thumb|'n Lóchfoto van Belfast Belfast (Iers: Beál Feirste; Schots Gaelic: Beul Feirste; Schots: Bilfawst/Bilfaust) is de groeëtste stad van Noord-Ierland, det ónderdeil is van 't Vereinig Keuninkriek. 't Is ouk 'n distrik. Belfast leejt aan de mónding van de reveer de Lagan. De mónding heit ter plaatse de Belfast Lough en is verbónde mit de Ierse Zieë. De stad is 'n wiechtige havestad en 't cultureel, toeristisch en economisch centrum van Noord-Ierland. In 2014 had de stad 333.000 inwoeëners. De agglomeratie haet mier es 500.000 inwoeëners.
Naamgaeving
De naam "Belfast" beteikent mónding van de Farset. Dit is de revier die door de stad struimt, mer huuj gedeiltelik euverkloes is.
Geschiedenis
thumb|left|De "Peace Line" van Belfast Belfast woort al bewoeënd vanaaf d'n Bronstied, mer begós zich pas in de zaevetienden ieëw te óntwikkele tot 'n plaats van ennige betaekenis. De umgaeving róndum d'n bóch woort toen gekoloniseerd door Ingelse en Schotse protestante, dewiel de lokale bevólking Iers en katheliek waas. De plats kreeg in 1888 stadsrechte en greujde zier hel aan 't einde van Industriële Revolutie. Vanaaf 't einde van de neugetienden ieëw óntstonde de ierste etnische conflikte. De kathelieke laefde veural op 't platteland en veulde zich gediscrimineerd ten opzichte van de protestante in Belfast. In 1886 gaof 't groeëte relle tösse kathelieke en protestante.
In december 1921 woort 't Anglo-Iers Verdraag gesloeëte, waorin aan 't eind van d'n Iersen Ónaafhankelikheidsaorlog woort bepaald det 't eiland Ierland in twieë deile woort opgesplits: 'n ónaafhankelik republiek Ierland en Noord-Ierland, det groeëte deile van de historische regio Ulster umvatde en toekwaam aan 't Vereinig Keuninkriek. Dees verdeiling beheers de Noord-Ierse politiek tot op huuj. Conflikte tösse unioniste, veur aafhankelikheid van 't Vereinig Keuninkriek en de republikeine, taege de aafhankelikheid van 't Vereinig Keuninkriek, leide vanaaf 't einde van de jaore zestig tot de Troubles, 'n periode van relatieve etnisch-religieuze ónrös. De haaf van de doeëje veel in Belfast. 't Europa Hotel steit bekind es 't hotel mit de meiste bómaanslaeg. Dees periode doorde tot 1998, toen 't Akkoord van Belfast woort geteikend.
Huuj besteit d'r nog ummer etnisch-religieuze spanning tösse de kathelieke en protestante in Belfast. De Moer van Belfast of Peace Line scheid daorum wieke mit protestante en kathelieke vaneinander. Waal greujde de stad saer de vraej. Veural 't centrum woort ingriepend veranderd.
Wiejer is Belfast de stad wao de Titanic woort geboewd. De scheepswerf Harland & Wolff waas de groeëtste es 't de Titanic boewde. De krane Samson en Goliath, 106 en 96 maeter hoeëg, zien van wiedaaf te zeen. De bómbardemente van Prusische straoljaegers in d'n Twieëde Waereldaorlog koste aan mier es doezend luuj 't laeve. Daomit waas Belfast nao Lónde de hards getroffe stad van 't Vereinig Keuninkriek.
Demografie
thumb|'n Moerschildering De meiste inwoeëners oét 't weste van Belfast zien katheliek en Iers, dewiel de luuj in 't oeëste van de stad veural protestants zien en ennen Ingels-Schotsen achtergrónd höbbe. De stad is heejmit sterk gesegregeerd. Typisch zien de graffiti, moerschilderinge en vlagge die me beej de ingange van wieke kin zien. Daoraan kin me herkenne waotoe de mierderheid van 'n wiek of buurt behuurt. De meiste conflikzones ligge in de zoeëgeneumde "Interface Areas", 'n straok naeve de "Peace Line".
Einhäöre
'nen Einhäöre is e mythisch bieës det wuuert besjreve saere aadheid es e bieës mit 'ne lange, puntjige, spiraalvörmigen häören oppe veurkop.
d'n Einhäöre stóng aafgebeeldj op antieke zegels oete Induskultuur en woort geneump door sjrievers oete Griekse en Romeinse aadheid, wie Ctesias, Strabo, Plinius de Jóngere en Claudius Aelianus. Ouch de Biebel besjrief e bieës, de re'em, waat wersjienlik 'ne wilje stier of oearós is en döks foutief wuuert aafgebeeldj es 'nen einhäöre.
Belfast
Demografie
Sjineze zien de groeëtste neet-blanke bevólkingsgróp. Wiejer zien d'r ouk kleine moslim- en hindoegemeinschappe. Saer 't toetreije van vuul Oeës-Europese lande tot de Europese Unie zien d'r ouk vuul Pole.
Poetsj i Törkieë (2016)
D'r poetsj i Törkieë van 15 juli 2016 woar 'n poaging van e deel va de Törkse sjtriedkrachte um de mach in 't lank te griepe middels 'ne poetsj. De coupplegere wilde heimit noa ege zage de democratie en de miensjerechte hersjtelle en de regering va president Erdoğan umverwerpe. I g'n Törkse hoofsjtad Ankara woeëd hevig gevóchte. 't Törkse parlement woeëd heibei sjterk besjeëdig en gebómbedeerd. Óch woeëd in Istanbul de twieë groeëte verkiersbrugke uëver de Bosporus geblokkeerd. De couppoaging is misluk. Volges president Erdoğan zit d'r moslimgeestelige Fetullah Gülen achter d'r poetsj. Gülen wónt seër 1999 i Pennsylvania, i de VS en zing organisatie weëd durch de Törkse regering es terroristisch besjtumpeld.
Einhäöre
Inne Europese voukskultuur woort d'n einhäöre döks aafgebeeldj es e wit paerd- of geitechtig bieës mit 'ne langen häören en geklaove veut (sómtieds mit 'ne geitesik). Inne middelieëven enne renaissance woort 't gewuuenelik karakteriseerdj es 'n hieël wildj bieës oete bus, det symboeal stóng veur zuverheid en genäöjm det allein kós waere gevange door 'n maog. d'n Häöre zów vergiftig water kónne zuveren en gekrenkdje kónne genaeze. In dezen tied woort d'n tandj van 'ne narwal ('nen tandjwaalvès) sómtieds verkoch es d'n häöre van 'nen einhäöre.
Poetsj i Törkieë (2016)
Bei d'r poetsj vele tussje de 270 en 350 doeëje. Heivan zint 24 of meugelig 104 doeëjelige sjlachoffere coupplegere, 179 sjlachoffere zint burgere en 67 sjlachoffere zint regeringsgezinde soldate of agente. Mieë es 2.000 lüj raakde gewónk.
Gevolge
Geliek noa d'r poetsje woeëd d'r noeëdtouwsjtand oetgereupe. Dizze is nog ummer van krach. Erdoğan beloafde de couplegere had aa te pakke. 't Europees Verdraag vuur de Rechte va d'r Miensj woeëd vuurleupig ópgesjort. Óp d'r ieësjte daag woeëde 2.745 rechtere óntsjlage. Sjnel doanoa maakde Erdoğan bekank dat heë de doeëdsjtroaf wilde heriveure. Aan 't ing van april zouwe 160.000 ambtenare óntsjlage of ópgepak zing, oeë-ónger pliese-agente, academici en lieërare. Mieë es hóngerd media woeëde verboane, oeë-ónger 45 ziedónge, vunneftieën universitete, zestieën tv-sjtaties, 23 radio-sjtaties en drei persbureaus. Óch öapende de Törkse regering e emalje-account oeë-óp Törkse burgere eenanger kóste aageëve es sómmige burgere devan verdach woare terrorisme te verheerlige of d'r president óp de sociale media "beledige".
Óp 29 april 2017 woeëd Wikipedia durch de Törkse regering geblokkeerd. De online encyclopedie zouw óngerdeel zing van 'n terroristische lestercampagne teëge de Törkse uëverheed.
Saint Barthélemy
Saint-Barthélemy (officieel Collectivité de Saint Barthélemy, in de volksmoond Saint Barth) is 'n eiland in 't Caribisch gebeed, deil vaan de Klein Antille en de Bovewindse Eilen, relatief kortbij Sint Maarten. 't Eiland is in Frans bezit en heet 'n Frans-creoolse cultuur, meh oondersjeit ziech vaan aander eilen umtot 't 'ne kleinen iew Zweeds is gewees.
Bestuurleke indeiling en politiek
Saint Barthélemy weurt unitair bestuurd en heet gein feiteleke bestuurleke divisies. Wel is 't eiland verdeild in twie paroisses ('parochies'), Sous le Vent (oonder de wind, 't weste) en Au Vent (aon de wind, 't ooste), die weer zien verdeild in eder 20 quartiers ('kertere', 'naobersjappe'). De complete indeiling is zoe:
Fysische geografie
Saint Barthélemy is klein, zelfs veur e Caribisch eiland; zien opperflaakde is zoeget geliek aon die vaan de gemeinte Baek. 20 kilometer noordwestelek ligk Sint Maarten, en wel 't Nederlands deil daovaan. Op oongeveer 50 kilometer ligke Saint Kitts (zuie), Sint Eustatius (zuidzuidweste) en Saba (zuidweste). Boete 't hoofeiland gief 't nog get kleinder eilendsjes, boevaan geint bewoend is; 't groetste daovaan is Île Fourchue, wat noordwestelek ligk, de kant vaan Sint Maarten op. 't Eiland is heuvelechteg, mèt Morne Vitet es hoegste punt (286 meter). De köslijn is capricieus mèt väöl bejje (anses).
Levende natuur
De natuur vaan 't eiland liekent op die vaan de naobereilen. Zoe vint me ouch hei de kwakker Eleutherodactylus martinicensis, de kleinsten eilandgekko (Sphaerodactylus sputator), d'n Anguilla-anolis (Anolis gingivinus), de kleinen Antilliaonse leguaon (Iguana delicatissima) en nog zoe get herdisse. Versjèllende aander soorte zien ingeveurd, zoetot de inheimse reptiele en amfibieë weure bedreig.
Taole
De officieel taol en mies gesproke taol is 't Frans. E Frans dialek ('patois') weurt nog door zoe'n 500 à 700 lui aon de kant oonder de wind gesproke; aon de wind huurt me gecreoliseerd Frans. Tösse de sprekersgemeinsjappe vaan die twie dialekte zit gei raciaol versjèl.
Religie
Saint Barthélemy is vaanajds roems-katheliek.
Historie
De Ciboney liekene 't eiland roond 1000 v.Chr. te höbbe aongedoon, meh verlete 't al gaw um e gebrek aon water. Vaanaof 100 n.Chr. bezatte de Arowakke 't eiland obbenuits, tot zij, wie euveral in de regio, roond 800 woorte verdroonge door de Caribe. De inheimse volker neumde 't eiland Wanalau, wat noe nog (gespèld Ouanalao) es devies in 't waope steit.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op de corresponderende Ingels- en Franstaolege artikele; wijer kump ouch e bitteke informatie vaan en:List of amphibians and reptiles of Saint Barthélemy.
Zjwaegel
thumb|right| 'ne Brennende zjwaegel
'ne Zjwaegel is 't Limburgs woord veur 't in ’t Nederlandjs gebruukde woord lucifer. 't Is 'n klein houte sjtekske wo-aan eine óntvlambare kop, womit, door de kop euver ein sjtriekvlak te sjoere, ein vuur gemaak kèn waere.
Etymologie
’t Limburgse zjwaegel is aafgeleid van 't woord zjwavel, in 't Duutsj Schwefel, in 't midde-nederlandjs swëvel. In Groat-Brittannië woorte zjwaegele in 't begin van de 19e eëuw op de mert gebrach ónger de naam lucifer matches, wat kènt waere vertaald es: maatjes van de duvel. 't Nederlandjse lucifer is hiejvan aafgeleijd, net zoa-es de Èngelsje benaming matches. Aw Nederlandjse weurd veur lucifer zint vuurstokje (vuursjtekske) en zwavelstokje (zjwavelsjtekske).
Gesjiedenis
De Chineze vónje neet allein 't böskroet oet mer ouch de zjwaegel. Volges ein teks oet 950 woorte sjtaefkes dennehout mèt zjwavel geïmpregneerd. De oetvènjing van deze 'leechbrèngende sjtaaf' dateert oet 't jaor 577.
De veiligheidslucifer (Zjweeds: säkerhets tändstickor) woort in 1844 oetgevónje door de Zjweedse chemicus Gustaf Erik Pasch. Aan dees oetvènjing gónge nog angere veuraaf: de sjtrieklucifer mèt witte fosfor, en daoveur nog de dómpellucifer van de Fransman J. Chancel.
Samesjtèlling
De samesjtèlling van de óntvlambare kop is in de loup van de tied verangerd.
Vreuger woort de sjteel van zjwaegele van dennehout gemaak, allewiel van populierehout. Anger materiale, zoa-es kartón en opgerolde wesjplaetjes, kómme ouch veur.
Verpakking
thumb|left| Zjwaegelbeukske In Europa waere zjwaegele meistal geleverd es houte sjtekskes in ein deuëske. Aan allebei de ziejkenj van 't deuëske zit ein sjtriekvlak. In Amerika is dees oetveuring ónbekènd: me zuut dao kartónne zjwaegele die oet ein beukske mótte waere gesjörd. Zoa ein beukske is dèks veurzeen van reclame - d'r sjteit zelfs reclame op de zjwaegele zelf, zoalang ze neet zin oetgesjörd. In ein beukske zitte meistal 20 zjwaegele.
Liezjemo
thumb|270px|right| Veurbeeldj van eine liezjemo oet [[1933, tweë gelieke aaneingekoppelde einpersoonsbèdde]] 'ne Liezjemo is ein in Limburg väöl gebruuk woord veur ein tweëpersoonsbèd dat wirt gemaak door tweë gelieke einpersoonsbèdde taenge ein te zètte. In ’t midde, wo de tweë ziejkantje aanein aansjlete, óntsjteit 'ne naod.
’t Limburgse woord is aafgeleijd van ’t Franse lits-jumeaux, lètterlik vertaald tweëlingbèdde. Allewiel is 'ne echte liezjemo neet meë te koup. Waal besjtaon d'r nog samegesjtèlde deilbaar of sjarnerende bèdde, mer dan zónger de ziejplenk in 't midde. Meërdere fabrikante veurzeen dees bèdde daoróm van sjterke draagconsjtructies óm ’t aaneinsjlete meugelik te make.
Vastelaovend in Nederlands Limburg
thumb|300px|right|De carnavalsvaan hingk oet in Limburg thumb|right|300px|Carnavalsmaske Vastenaovend, vastelaovend of carnaval ies 't fiès dat veuraafgeit aan de vastentied van de Katholieke (de fièrtig daag veur de Paosje).
Vastelaovend of vastenaovend vèlt ummer 7 zondige veur Paosje. Dat ies 7 waeke x 6 wèrkdaag minus vastelaovesmaondig en vastelaovesdinsdig, dat zin dus 40 vastedaag. Paosje ies ummer de ièrsjte zóndig nao de ièrsjte volle maon, dae nao 21 mièrt vèlt.
Carnaval weurt ouch gevierd in ander katholieke gebeje in Nederland, in 't Belsj, in ’t Rienland (Duutsjland), in Venetië, in Zuud-Amerika, op de Antillen enz.
Etymologie
’t Woord carnaval ies aafgeleid van 't Latiense carne vale (= vaarwel aan 't vleisj). 'n Ander meugelike verklaoring veur de term is 't Latiense carrus navalis: sjeepswage, wat zou verwieze nao rondtrèkkende groepe in 'n es 'n sjeep umgeboewde wage of kar, 't zoageneumde narresjeep, meh 't kèn ouch verwieze nao 't sjeep woamèt de god van de Ziè van de Kelte en de Germane oet 't noorde kaom um deil te numme aan de winterfièste. In Heerle en umsjtreke veurt tiedes de carnavalsdaag de Blauw sjuut (sjeep) rónd. Die lèk in versjillende plaatse aan. De bemanning viert vervolges fiès mèt de plaatselike carnavalssociëteit en aanhang.
Historie van vastenaovend
De vastenaovend huèrt bie de veurjaorsvieringe en vröchbaarheidsvieringe die sjtamme oet de Germaanse tied. Rónd 1200 woort de viering door de kèrk verzat nao de tied veur 't begin van de vaste.
In de Mieddelièwe moch 't volk ziech tiedes die drie döl daag oetleve veuraafgaond aan de vièrtigdaagse vastetied. Ièwelank gaof de kèrk dao ruumde veur, mèt ouch moraliserende bedoelinge. Door de waereld drie daag op de kop te zètte woort dudelik gemaak wie 't normaal leve d'r oet zou moete zin. Waal hou de Katholieke kèrk meujte mèt de sóms heidense utingsvörme: 't vermómme mèt derevelle, duvelsköp en maskes. Ouch 't verkleie van manne in vrouwekleier woort veroordeild. Daoneve woort op die fièste euverdadig gegete en gedrónke. Vanwege dees excesse bie de heilige nachte (Weihnachten) van de Germaanse neet-geluivige woorte, op 'n gegeve moment, dees ónoetroeibaar vieringe door de Katholieke kèrk verplaats nao 't begin van de vaste. Dat ies ouch de rae dat 't fiès van de geboorte van Christus verplaats woort nao 25 december.
In de 16e en 17e ièw woort ouch in kloastersj vastenaovend gevierd door zoawaal monnike es nonne. Wat ummer verbao waor um te ete en te drinke, dat moch noe: thee, koffie, sjoekkelaad, kaarte, danse en gelökssjpele. Ete waor d'r in euvervloed mèt wien. Dit zou o.a. plaats gevónge höbbe in 'n kloaster in Kölle.
Veur de twiède waereldoorlog sjpeelde 't carnavalsfiès ziech veuraal aaf in de herberge. Dao woort mèt katte geknöppeld en sjpeller wie gaustrèkke en hanehouwe gesjpeeld. Van te veure houwe de jóng luuj aan de deure gebedeld veur sjpek en eier en get kleingeld. Op dinsdigaovend woorte hièringe gebete: 'n aantal gezoute hièringe woorte mèt tuikes aan 't plafón van de herberg opgehange. De aanwezige moeste probere um zoane hièring aaf te biete. Lökde dat, dan kreeg se e glaas beer. 't Hièringbiete van allewiel vingk plaats op esjelegoonsdig en dan èt me ziech in de café 'ne ingelagde, zoeren hièring oet de voes.
In de 19e ièw woort door de börgersj van Mestreech, Venlo, Baek, Zittert, Heerlerhei en Valkeberg 'n carnavalsvereiniging opgeriech, in naovolging van Kölle, um de fièstelikhede in gooj bane te leie. Rónd de ièwwiesseling nao de 20e ièw hele väöl van die vereiniginge op te besjtoon, meh in de jaore 30 van de 20e ièw woorte ze heropgeriech. Tot in de jaore vieftig doerde 't veurdat 'r euveral in Limburg carnavals vereiniginge waore.
Rienland en Nederlands Limburg
De Carnavalsviering ies vanoet Duutsjland en veural vanoet 't Rienland nao Limburg en Brabant euvergewejd. 't Ièrsj nao Mestreech rónd 1840, daonao nao Venlo, Zittert en Valkeberg en zoa wiejer.
In 't jaor 1823 sjtart in Kölle (Duutsjland) 'ne wèrkgroep, besjtaonde oet 11 persone, mèt 't, nao 'n lang pauze vanwege de Franse bezètting, organisere van 'n carnavalsfiès. Ze organiseert 'ne optoch mèt es hoagtepunt de held "Carnaval". (70 Jaor later zal dae vervange were door de carnavalsprins.) De held waor de gelieke van keizer Karel V. ´t Waor bedoeld es parodie op ´t Pruusj militarisme. ´t Saluut, de carnavalsgroet, woort en weurt verkièrd um, met de hand veurlangs tege de linkerwang aan, gegeve. De Pruusje sjtónge ouch bekènd veur hunne lintsjesrege. In 1830 drage de lede van de cv es herkènningsteike ´n militair óndersjeiing en kriege luuj die ziech verdeenstelik höbbe gemaak ´n orde. Ouch ander vörm van carnavalviere zoa es de buut en buuttereedner, ´t tanzmarieche, de raod van èlf en ´t ouw-wieverbal zou oet ´t Rienland aafkómstig zin.
't Gekkegetal 11 weurt 't carnavalsgetal umdat ´t zou verwieze nao ´t gekkegetal èlf óf umdat allebei de ciefersj 1 in ´t getal aangeve dat ederein geliek ies.
Luuj verkleie ziech en goon gemaskerd of gesjmienk op sjtap. Tot de jaore 60-70 in de 20e ièw moch dat allein tiedes de drie vastenaovesdaag. Op ander daag in 't jaor waor 't verbao um gemaskerd te loupe of ziech te verkleie in 'n vrouw (es se man waors) of in 'ne man (es se 'n vrouw waors). Kloksjlaag 12 oer dinsdignach, moos dat masker dan aafgezat were, zoadat ederein dan wir herkènbaar waor. In 't begin waor dat ouch de reigel bie 't ouw-wieverbal. In de lètste jaore weurt Carnaval ummer miè 'óntmaskerd' umdat 'n maske benauwd ies in 't drage en lestig um mèt te drinke. In plaats daovan weurt 'r gesjmienk. 't Massaal boete carnaval viere, mèt 'n optraeje van artieste, ies get van de lètste decenia.
Motto van de carnaval: satire en sjpas
Mèt carnaval weurt euveral de draak mèt gesjtoke en gesjamp. De boel weurt umgedrièjd of óndersjtebove gezat. Me moet 't allenei neet serieus numme! 't Fenomeen (carnavals)prins en minister mèt zien gevolg (ederein in vol ornaat) en 't (willekeurig) oetreike van hoesordes moet me in diet verband zeen.
Carnaval viere
thumb|right|300px| Road gael greun is de kleur van vastelaovend De carnaval besjteit oarsjprónkelik oet drie fièsdaag: zóndig, maondig en dinsdig, dat zin de drie döl daag. Sjtónderdigs nao esjelegoonsdig vingk op versjillende plaatse 't kasteleinsbal plaats, woabie de kasteleins, die hel höbbe moete wèrke in de aafgeloupe daag, hun gezamelik fiès houte.
De officieel taal
De Limburgse taal ies dé officieel taal van en rónd carnaval. Oetnuèdiginge, proclamaties, leedsjes, optochtekste, toesjpraoke, radio, tv, speciaal gezètter, zittinge, buuts, dialekmèsse en wiejer alle sjtómme kal, alles gebeurt in 't dialek.
Carnavalsleedsjes
Op diverse plaatse höbbe ze eder jaor 'ne oetgekoze carnavalssjlager. Sómmige leedsjes, allenei in 't dialek, greuje, en ouch sómmige leedsjes van 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer, oet tot 'ne evergreen of e volksleedsje, die provinciebreid gezónge were, jaor in jaor oet. Carnavalsleedsjes höbbe meistal 'n marsjtempo woa-op de polonaise geloupe kènt were of dèks ouch 'n walstempo. Op zoane sjoenkelaer weurt dan allein of gezamelik gesjoenkeld. Dat ies 't ritmisch heen en weer bewaege op de 3/4 of 6/8 maot van de muziek.
Pekskes en verseringe
thumb|right|300px|Sjtraotversering mèt de Carnaval Terwiel vreuger euver 't algemein de luuj zelf hun pekske inein fiesternölde, goon väöle noe nao de carnavalswinkel. Dat wilt neet zègke, dat ‘r neet zelf miè genièjd en geknutseld weurt. ’t Ies en blief ’n oetlaopklep van creativiteit. Op 't Duutsj vinge carnavalsbeurzje plaats in Kölle en Düsseldorf. Ouch besjteit'r 'ne handel in carnavalswages en ander attribute.
Tiedes de drie döl daag weurt hie en dao 'n carnavalssymbool oetgehange, dat op dinsdig wir nao ónder weurt gehoold. veurbeelde: 't Mooswief op de Vrieth'f in Mestreech, de waterrat in Sjin en Oeal. In Valkeberg hange ze 'n oud-wiefpoep, Berbke geneump, tege 'ne gevel en laote ze de bok op. In Kelmis verbrenne ze d'r kuusj. In Sub vanaaf 2010 weurt "Jeu" opgehange.
Mèt de drie (of miè) carnavalsdaag weurt 't hoes van de prins geseerd en de sjtraot hingk de vaan veur 'm oet. De kleure road, geel en greun zint de lètste jaore favoriet en oetgegreujd tot dé carnavalskleure. Noe wappert in gans Limburg dees driekleur aan de hoezer vergezeld van hièl väöl balonne in dezelfde tinte... In Venlo en Munstergelaen is de kleur greun vervange door blauw. In Munstergelaen is dees kleur gekoze oet protes tege de dreigende annexatie van Munstergelaen door Zitterd. In 't riek van de Aester Sjaelen Uul in Pej is d'r zelfs 'ne wedsjtried gemaak, namelik de "Sjoonst Verseerdje Gevel".
Carnavalsactiviteite, plaatselike tradities en festiviteite
Nao de jaore 60 van de 20e ièw zint 'r ummer miè en vreuger carnavalsactiviteite biegekómme: Zoa-es:
Zate hermenie en joekskapel
thumb|right|300px|'n Träötende zate hermenie in [[Wiek (Mestreech)|Wiek ]] In Mestreech löp saer 1959, rónd de Carnaval, 'ne groep sjpelersj, die ziech de Zate hermenie neump. 't Versjiensel Zate hermenie, sjpaskapel of joekskapel breidt ziech oet in 't lètste kwaart van de 20e ièw. Ouch hie liek de naodrök, neet op good sjpele, meh op gezellig same muziek make. Dao weurt gebruuk gemaak van 'n groat assortiment sumpel muziekinstrumente mèt de naodrök op 't blaosinstrument en 't ritmeinstrument. Ganse families trèkke mèt es de groep nao boete kump, inclusief de kinger. Ze höbbe, sóms eder jaor nuuj, orgineel en kleurrieke pekskes aan. Op carnavalsdinsdig vingk, saer 1973, in Mestreech, op de Vriethof, 't Zate hermeniekesconcour plaats, 'ne wedsjtried woabie gekäörd en gemete weurt door de carnavalssociëteit. Edere deilnummer krieg 111 punte, (dat ies de ièrsjte pries) mèt lof van de jury!.
'n Paar karakteristieke name van hermeniekes en joekskapelle: Nieks dao; Hel en valsj, Tutendöl, Bragke Boebelaere, ‘’t Kump’, Naat en Druug, Um te jenke; Laat en Zaat; Volle blaos; Kiele kiele; de Kroegadours; Sjeive drek; Gresbuus; Doebele Forto; Blamaasj; Aom zat; Hoëge Noë(d)t; Geine aom, Biëstig good, Flabbedeius, Neet um aan te huure; Petatte Nelke, Sjiengele boem; Venloos Vastelaoves Ensemble Underste Baove, Us Famfaar 1973; Noat Weg; Bôntj & Blauw, Och Nae Toch, Wae haet die gebeld! Schots en scheif, Span Herres, Schöd um laeg Zate hermeniekes loupe noats in de maot, eigelik miè de tegenin!
Organisatie
Alle activiteite, die georganiseerd were, zoa-es zittinge, de prins oetrope, dansaovende, sjlagerverkezinge en optochte gebeure door 'n vastelaovesvereiniging, carnavalsvereiniging of carnavalssociëteit, kort cv of cs geneump. Meistal ies dat 'n raod van 11 ónder veurzietersjap van 'ne president. Eder jaor weurt door hun 'ne prins, 'n prinses en 'ne minister, 'ne adjudant, 'ne hofnar gekoze en oetgerope. In naovolging van 't Rienland versjiene d'r op diverse plaatse in 't prinselik gevolg ouch nog prinsegardes en dansmariekes. De triómfoetroop van prins en raod van èlf in 't openbaar en in de optoch ies "ALAAF" of op 't Duutsj: "HELAU". In sommige ander plaatse gebruke ze 'ne andere oetroop. b.v. in Ech bie de Vastelaovesvereniginge De Aester en in Pej de Aester Sjaelen Uul rope ze "Sjregkedek", es imitatie van de sjrièw van 'n aester. Zoawaal de carnavalsvereiniginge es 't dörp of gehuch geve ziechzelf de gekste name. 'n Paar veurbeelde: de Bök en Geite in Valkeberg, 't Waterratteriek Sjin en Oeal, 't Bosjraveriek Houtem, de Bösjule van Sub, de Piëlhaas in Venroj, de Veldkretsersj in Wienesrao, de Vreigeliers in Hale en de Waesjdrievesj in Öäverem.
Twiefelaer (bèd)
'ne Twiefelaer is ein bèd mèt ein zoadanige breide (100-120 cm) dat ’t veur ein einpersoonsbèd (te) breit is en veur tweëpersoonsbèd (te) sjmaal. De naam is ein verwiezing nao dees breide, esof ’t bèd twiefelt tösje ein- en tweëpersoons.
Eine twiefelaer is veural geleef biej luuj die gaer allein in bèd ligke en daobiej breit-oet wille ligke, of veur luuj die gaer mèt zien tweëje lekker knus taengenein wille sjlaope.
In de tied dat (erm) kènjerrieke gezinne nogal èns in ein klein weuning hoesde, woort de twiefelaer dèks gebruuk es sjlaopplaatsj veur meë kènjer biejein.
Progressief Alliantie vaan Socialiste en Democrate
De Progressief Alliantie va Socialiste en Democrate ofwaal de S&D is de sociaoldemocratische fractie in 't Europees Parlement. Zie is óntsjtange óp d'r 23e juni 2009, es 'n alliantie tussje de Europese polletieke partei Partei van de Europese Sociaaldemocratie (PES) en de Italiaanse Democratische Partij. Ze is de twieëde fractie in 't Europees Parlement, noa die van de Europese Volkspartej (EVP) mèt 146 / 705 zedele en dus ouch 146 Europarlementariërs.
Noa de Europese verkezinge van 2009 sjtreefde de sociaoldemocratische fractie nao eenheed mit de Democratische Partei oet Italië. Van die partei houwe al veertieën Europarlementariërs in dees fractie zitting, mar ooch ach parlementariërs in de liberale Renew Europe-fractie. De Democratische Partei is namentlig een brei verzameling van centrum-linkse parteie, sjterk beïnvlood durch de sociaoldemocratie en links-christelike beweginge. Doavuur woar 'ne nuie naam nuuedig vuur dees Eurofractie. óp initiatief van d'r PES-fractievuurzitter Martin Schulz woeëd gekoaze vuur d'r naam Progressief Alliantie van Socialiste en Democrate, deë óp d'r 23e juni 2009 woeëd goodgekeurd.
1493
1492 - 1493 - 1494
Progressief Alliantie vaan Socialiste en Democrate
Nao de Europese verkezinge van 2014 woeëd de fractie geleid durch d'r Gianni Pittella, 'ne Ittelenisje parlementslid vuur de Partido Democratico. D'r Pittella doog in 2017 'ne goeëj noa 't vuurzittersjap van 't Europees Parlement, in ópvolging va d'r Pruus Martin Schulz. D'r Pittella woeëd twieëde tiedes de versjillende sjtumrungdes en mós 't oetintelig aaflegke teëge d'r centrumrechse kandidaat Antonio Tajani. Inkel weëke doavuur houw de sociaoldemocratische fractie ooch al de traditioneel Groeëte Coalitie (mit de groeëtste fractie - EVP - centrumrechs) ópgezag. D'r Pittella sjtapde noa de Itteljenise parlementsverkezinge van 2018 óp es lid van 't Europees Parlement vuur senator te weëde. D'r Udo Bullmann volgde 'm óp es fractievuurzitter.
S&D in 't EP (2019-2024)
De S&D besjtoon allewiel oet de volgende nationaal partieë in 't Europees Parlemint. Duutsje, Nederlandse, Ingelsje en Franse partiename zin hie-onger aangegeve op d'n origienelen taal. Anger name zin vrie vertaald mèt d'n originele naam tusje häökskes.
Paus
thumb|right|200px|[[Benedictus XVI, in functie van 2005-2013]] De paus (oet 't Grieks, πάππας = vader, en oet 't Latien, papa = vader) ies de titel van 't hoof van de Roams-Katholieke kèrk. De paus weurt in de katholieke kèrk gezeen es de opvolger van de apostel Petrus. De paus ies ouch sjtaatshoof van Vaticaansjtad. Op diet moment, saer 13 mièrt 2013, ies Franciscus I (börgerlike naam Jorge Maria Bergoglio) paus. Hae ies, es Argentijn, de aller-ièrsjte paus oet 't Latiens Amerika. 'n Periode woa-in d'r geine paus ies neump me sede vacante of sedesvacatio.
Symbole
thumb|right|De tiara, ein van de pauselike symbole De pauselike symbole zint de wiete toga, de pauselike troan, de pauselike vösjersrink, de tiara (kroan), de draagsjtool (sedia gestatoria), 't baldakien en de pauselike sjtaaf mèt 'n crucifix d'rop.
De tiara ies in de jaore 60 van de 20e ièw aafgesjaf door paus Paulus VI. Saer höbbe pause de pauselike mieter gedrage. De tiara ies èvvel 't symbool van 't pausdom gebleve en sjteit op 't blazoen van 't Vaticaan.
De draagsjtool ies aafgesjaf door Johannes Paulus II, dae 'm vervange haet door de pausmobiel.
Titulatuur
De paus ies biesjop van Roame, plaatsbekleier van Jezus Christus op aerd (Vicarius Christi), opvolger van Petrus, hoagste preester in de waereldkèrk, pontifex maximus (opperpreester), aartsbissjop van de Romeinse kèrkprovincie, primaat van Italië, patriarch van 't Weste, soeverein van Vaticaansjtad.
Keus
Volges 't kèrkelik rech kènt edere katholieke preester tot paus gekoze were, meh euver 't algemein weurt ein van de kardinale gekoze. De paus weurt gekoze in e conclaaf, 'n bie-einkóms van alle kardinale in de Sixtiense kapel. 't Conclaaf moet beginne tösje de 15e en de 20e daag nao d'n doad van de paus. Umdat 't conclaaf geheim ies, zint de kardinale aafgesjlote van de boetewaereld. De kardinale keze dan eine nuje paus, dit geit in sjtumrundes. Höbbe ze in ein runde geine nuje paus kènne keze, dan verbrenne ze de sjtumbreefkes same mèt get zjwarte poejer, en kump zjwarte zjwaam oet de sjouw van de Sixtiense kapel. Höbbe ze waal eine gekoze, dan verbrenne ze ouch de sjtumbreefkes, meh dan zonder get debie te doon. Dan kump wiete zjwaam oet de sjouw. De luuj op 't St.-Pietersplein weite dan dat 'ne nuje paus ies gekoze. Es de paus beneump ies, weurt hae op 't balkon van de Sint Pieter aan 't volk getuènd en zaet de hoagste kardinaal Habemus papam! (veer höbbe 'ne paus!).
Naam
Es 'ne paus gekoze ies, weurt häöm gevraog welke naam hae es paus wilt aannumme. Hae kènt zelf eine naam keze. Dae naam kènt 'n verlatiensde vörm van ziene waereldlike naam zin, meh dèks keus me ouch de naam van 'ne belangrieke veurgenger, of eine mèt 'n bepaalde beteikenis (biev. Pius = vroum). Es 'ne pausnaam al ins veurgekómme ies, weurt 'r van Romeinse ciefersj veurzeen.
1923
1920 - 1921 - 1922 - 1923 – 1924 - 1925 - 1926 1923 (MCMXXIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|Howard Carter, de óntdèkker van 't graaf van Toetankhamon.
Gebore
thumb|right|200px|Henry Kissinger, gebaore op 27 mei 1923.
Gesjtorve
thumb|right|250px|Wilhelm Röntgen, gesjtorve op 10 fibberwarie 1923.
Klopsjènk
thumb|200px| 'ne Moderne vleisjhamer
Klopsjènk wirt in väöl deile van Limburg gezag es me ’t haet euver eine hómp vleisj van de achterbats van ein verke, dat wirt platgehauwe met eine houte of iezere vleisjhamer of ein breid keukemèts. Vandao de aanduding klop.
Es ’t vleisj platter is dan is 't väöl gawwer gaar. Dat platgehauwe vleisj wirt dèks gebruuk óm te panere, wobiej dit eësj mèt ein geklop ei wirt insjmeerd en dan door ’t paneermael te gehaold. Zwoa kriet me dan eine Wiener Schnitzel. thumb|200px| 'ne Wiener Schnitzel gemaak van klopsjènk
Belsj Braobant
thumb|'t Vereineg Keuninkriek vaan de Nederlen; Zuid-Braobant in 't doonkergeel. thumb|'t Loot vaan de provincie Braobant in 1995: splitsing in 'n Vlaomse provincie, 'n Waolse provincie en e Breusels deil. Belsj Braobant (officieel Zuid-Brabant/Brabant-méridional tot 1830, en Brabant daonao) is 'n geweze provincie midde in 't huieg Belsj. Hoofstad waor de gansen tied Breusel.
Nao de aofsjeiing vaan 1830, die in 1839 door Nederland woort erkind, woort de naom verkort tot sumpel-eweg Braobant. Umtot de facto 't Frans in de negentienden iew es insegste officieel taol deende, gaof 't in 't begin gein groete probleme mèt cultuurversjèlle. Op d'n door evels begóste de Vlaominge ummer mie rechte veur hun taol op te eise en woort de tegestèlling tösse Nederlandstaolege en Franstaolege sterker. De probleme woorte nog versterk door de verfransing vaan Breusel, 'n oersprunkelek Vlaomse stad, die door immigratiedrök ouch de umligkende plaotse ummer mie deeg verfranse.
Bij de vasstèlling vaan de Taolgrens in 1963 kaom die dweers door Braobant te ligke, wat ouch nog 't (officieel) twietaoleg Breusel binne zien grenze had. Wie de gemeinsjappe en later ouch de geweste ummer mie bevoogheid kraoge, woort dees situatie oonwèrkbaar. Zeker wie 't Belsj in 1993 'ne federaole staot woort, verdeild in e Vlaoms, Waols en Breusels gewes, had de provincie wieneg beteikenis mie. In 1995 besloot me Braobant daan ouch op te splitse in 'n provincie Vlaoms-Braobant (hoofstad: Leuve), 'n provincie Waols-Braobant (hoofstad: Waver) en e Breusels deil, wat neet provinciaol is ingedeild.
Hammerfest
thumb|De ligking van Hammerfest in de pervincie Finnmark. Hammerfest is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Finnmark in Nórwaeg. De gemeinte had 9.361 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 847,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 11,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 2004.
Hammerfest is ein van de naordelikste sjtej van Europa (en ouch de ganse waereld) en waas de eerste plaats in Europa die lektrische sjtraotverleechting haet gekrege (in 1891).
Same mit de zöstersjtad Vardø is 't ein van de aadste sjtej van Naord-Nórwaeg; 't kreeg sjtadsrechte op 17 juli 1789. Hammerfest haet zien sjtichting te danke aan de netuurlike zeehave in 't gebied en óndanks zien geografisch aafgelaenge ligking waas 't al vreug 'n plaats veur internasjenalen hanjel.
De ikkenomische basis van Hammerfest weurt gevörmp door de visserie, hanjel, deenste, toerisme en maritiem nieberheje. De sjtad vörmp e wichtig centrum veur 't aerdgaas en de aerdaolje.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
26 fibberwarie
26 fibberwarie is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is de 57en daag vaan 't jaor; in e gewoen jaor koume daan nog 308 daog, in e sjrikkeljaor nog 309.
Diogenes Laërtius
thumb|Gravering vaan Diogenes Laërtius oet de [[17e iew]] Diogenes Laërtius, Diogenes Laertios of Diogène Laërce (Grieks: Διογένης Λαέρτιος, Diogénēs Laértios; 3e iew) waor 'ne biograof en historicus vaan Griekse filosofe.
't Gief gein dudelekheid euver zie leve, mer zie book Φιλοσόφων βίων καὶ δογμάτων συναγωγή (Nederlands: Leven en leer van beroemde filosofen, Frans: Vies, doctrines et sentences des philosophes illustres of Vies des philosophes, Ingels: Lives and Opinions of Eminent Philosophers, Latien: Vitae Philosophorum) weurt gezien es ein vaan de belaangriekste bronne veur 't verstaon vaan Aajdgriekse filosofie. Zien reputatie is controversieel bij allewijle historici umtot heer dèks informatie vaan zien bronne herhaold zoonder die kritisch te analysere. Heer focus ouh dèks op triviaole en oonbelaangrieke details wijl heer versjèllende belaangrieke details vaan de filosofische lier negeert. Soms maak heer ouch dudelek foute door ierdere en latere filosofische ideeë dooreint te goeie. Evels weurt 't book vaan Diogenes Laërtius gezien es, integestèlle tot de meiste Aajdgriekse secundaire bronne, 'n belaangrieke historische bron boe-in neet weurt gepoog um 'n nuie interpretatie te presentiere vaan de filosofie mer 't buut centraol steit um de versjèllende Aajdgriekse filosofe in de riechtege historische konteks te plaotse. Aongezien väöl vaan de bronne die heer bespreek zien verlore, is zien wèrk oetverkore tot de belaangriekste nog bestaonde secundaire bron roontelum de historie vaan de Griekse filosofie.
Me geit d'r vaan oet tot Diogenes Laërtius gebore is in de 3e iew um de volgende reijes. Laërtius mot geleef höbbe nao filosoof en fysicus Sextus Empiricus (roontelum 200), boe Diogenes Laërtius nao verwijs in de verleie tied. Heer mot evels veur d'n dinker Sopatros vaan Apamea (4e iew) höbbe geleef, aongezien Sopatros zjus Diogenes Laërtius in de verleie tied citeert in zien eige wèrk. Wel dicteert Diogenes Laërtius zien wèrk aon 'n naomloeze vrouw die heer 'ne "enthousiaste Platonis" nömp. Dit hilt in tot heer woersjijnlek leefde in d'n ierste haaf vaan de daarde iew, de tied tot Alexander Severus (222-235) en zien opvolgers euver 't Roemeins Riek hierste. Severus en zien opvolgers stoonde bekind veur hun radicaal vrouw-vrunteleke hawwing naotot vrowlui 't Roemeins senaot touw mochte treije.
In 't nuujs - Sjport
Zuug ouch:
2020
De Brit Tyson Fury versjleit d'n Amerikaan Deontay Wilder in 'ne rematch óm de waereldtitel zjwaorgewich in 't bókse mit 'nen technische knock-out in de zaevende runj. 't Titelgevech in Las Vegas trok zier väöl publiciteit en mediabelangsjtèlling.
De Nederlandse voetballer Barry Hulshoff, bekind vaan oonder mie AFC Ajax en MVV, störf op 73-jaorege leeftied. Kim Clijsters maak in Dubai häöre rentree in 't professioneel tennis. Ze verluus in twie sets (6-3, 7-6 (8-6)) van Gabriñe Muguruza.
De Nederlandse voetballer Carlo de Leeuw sjtörf op 59-jäörige laeftied aan kanker.
Roger Federer en Rafael Nadal sjpaele in 't Cape Town Stadium in Kaapsjtad 'ne benefietmatch veur 48.000 luuj - e bezeukersrecord veur 'nen tennismatch. Federer wint in drei sets (6-4, 3-6, 6-3).
De Amerikaanse Sofia Kenin wint de Australian Open bie de vrouwlui daor in drie sets (4–6, 6–2, 6–2) aaf te raekene mit de Sjpaanse Gabriñe Muguruza.
D'n Amerikaanse basketballer Kobe Bryant kump op 41-jäörige laeftied óm in 'nen helikoptercrash.
De Sjpanjool Carlos Sainz sr. wint de Dakarrally bie de auto's, en d'n Amerikaan Ricky Brabec bie de moters.
De Portugese motorcoureur Paulo Gonçalves veróngelök bie de Dakarrally.
2019
'ne Rematch óm de waereldtitel kickbókse tösje Rico Verhoeven en Badr Hari in 't GelreDome ènjig mit 'n blesuur en opgaaf van Hari. Mit 31.000 toesjoewers braok de match e publicitair record.
De Nederlandse vreugere voetballer en voetbaltrainer Pim Verbeek sjtörf op 63-jäörige laeftied.
Max Verstappen wint de Grand Prix van Brazielje. 't Is al zien achste euverwinning in de Formule 1.
De Franse fietsrenner Raymond Poulidor sjtörf op 83-jäörige laeftied.
Lewis Hamilton haolt mit 'n twiede plaots op de Grand Prix van de Vereinigde Sjtaote zien zèsde wereldtitel in de Formule 1 binne.
't Waereldkampiónsjap rugby ènjig mit 'n euverwinning veur Zuud-Afrika, wat in de finaal mit 12-32 van Èngelandj wintj.
D'r Heëleheisje amateurkloeb RKSV Groene Ster wint in d'r KNVB-bekker va VVV-Venlo noa penanties.
De Belzje wheelster Marieke Vervoort, die twie kier goud won op de Paralympische Sjpaele, liet op 40-jäörige laeftied euthanasie plaege.
De Keniaanse Brigid Kosgei löp e nuuj waereldrecord op de marathon van Chicago: 2:14:04.
De Keniaan Eliud Kipchoge löp in Wene es ierste minsj 'ne marathon in minder es twie oer (1:59:40). De IAAU erkèntj d'n tied aevel neet.
D'n Daen Mads Pedersen weurt waereldkampión fietsrenne bie de mansluuj.
Supporters va Roda JC zetse de Mexicaanse jesjefsman Mauricio Garcia de la Vega 't sjtadion oes. Garcia wilt d'r kloeb uvvernumme mar heë wurd i verbank jebraad mit versjiede malafide transaksijoene.
De Belzje vreugere fietsrenner en ploogaanveurder Frans Van Looy begeit op 69-jäörige laeftied zelfmaord.
De Belsj-Limbörgse tennisster Kim Clijsters kónjig häören trökkier in de sjport aan.
Rafael Nadal wintj bie de mansluuj de US Open daor in vief sets (7-5, 6-3, 5-7, 4-6, 6-4) te winne van Daniil Medvedev.
Bianca Andreescu versjleit in de finales van de US Open de zèsvawdige winneres Serena Williams (6-3, 7-5) en pak daomit häören ierste grand slamtitel.
D'n Italiaanse fietsrenner Felice Gimondi sjtörf op 76-jäörige laeftied naodet hae bie 't zjwumme neet good weurt.
Liverpool F.C. wintj de Europese Supercup daor Chelsea F.C. nao penanties te versjlaon.
De Belsj Remco Evenepoel wint de Clásica San Sebastián en weurt daomit de jóngste winner oets in de UCI WorldTour.
KRC Genk wintj mit 3-0 van KV Mechelen in de match óm de Belzje Super Cup.
De Belzje voetbalcoach Robert Waseige sjtörf op 79-jäörige laeftied.
De Roemeense Simona Halep versjleit de Amerikaanse Serena Williams in twie sets (6-2, 6-2) en wintj daomit veur d'n ierste kier Wimbledon.
De 106e Runj van Frankriek geit van sjtart in Brussel. Mike Teunissen wintj de rit en weurt zoedaonde d'n ierste Nederlanjer saer 1989 in de Gaelen Trieko.
Nao drie daag voltoejt marathonzjwummer Maarten van der Weijden de Èlfsjteidetoch. Hae is, nao 'n mislökde poging veurig jaor, d'n ierste minsj waem dat zjwummentaere lök.
De Toronto Rapters winne es ierste Canadese basketbalclub oets de NBA daor in de best of seven mit 4-2 de Golden State Warriors te versjlaon.
Op 't Waereldkampioensjap vrouwevootbal winne de Vereinigde Sjtaote mit 'ne recordoetsjlaag van 13-0 van Thailandj.
Portugal weurt d'n ierste kampioen van de UEFA Nations League daor mit 1-0 van Nederlandj te winne.
In Paries begèntj 't Wereldkampioensjap damesvoetbal 2019.
D'n Oesterieksen autocoureur Niki Lauda sjtörf op 70-jäörige laeftied.
De Runj van Italië geit van sjtart mit 'nen tiedrit in Bologna.
AFC Ajax wintj veur d'n ierste kier saer 2010 de KNVB-baeker veur mansluuj daor Willem II mit 0-4 te versjlaon.
Twiedeklasser KV Mechelen wintj d'n NVB-baeker daor mit 1-2 van KAA Gent te winne.
D'n Deen Jakob Fuglsang wintj Luuk-Bastenake-Luuk bie de mansluuj, en de Nederlandse Annemiek van Vleuten bie de vrouwluuj.
Vroenhof (Houtem)
thumb|125px|right|Teurentsje van de kloasterkapel in Vroenhof Vroenhof is 'n wiek in 't westelek deil van Houtem in de gemeinte Valkeberg a/d Geul. De naam sjleit op vroon en beteikent domein of haof van de hièr. 'ne Vroner waor 'ne pachter. De haof besjteit al in 1272. Nao 'n verboewing weurt 't in 1927 'n kloaster van de orde van St. Josef. Dit is woa noe 't zörgcentrum Vroenhof, gesitueerd lik. Dao zou in de 12e ièw ouch 'n kapel höbbe gesjtange, die huèrde ónder de proosdiekèrk van Meersje. Op dees plek sjteit later de 1e parochiekèrk van Houtem. Noe haet die de functie van kloasterkapel, want in1806 weurt de kèrk van 't kloaster Sint-Gerlach de parochiekèrk. Tegeneuver de hudige kapel van 't zörgcentrum, aan de Putwaeg, sjteit 'n houte waegkruus mèt crucifix. Aan dit kruuspunt lik 't veurmalig Habetssteen (geneump nao 'ne eigenaer Habets), 'ne mergele carréhaof. Hae is in 2012 gerenoveerd tot appartementegeboew.
In 't nuujs - Sjport
2019
De Nederlandse fietsrenner Robbert de Greef sjtörf op 27-jäörige laeftied. Hae laog al 'ne maondj in coma nao 'nen attak.
De Fransoos Julian Alaphilippe wintj de Welsje Piel bie de mansluuj, en de Nederlandse Anna van der Breggen bie de vrouwluuj.
Ronnie O'Sullivan, viefvaudig waereldkampión snooker, weurt op 't WK oetgesjakeld daor amateursjpaeler James Cahill.
Vroenhof (Houtem)
Bezeenswaerdig
thumb|300px|Carréboerderie De ouw pastorie oet de 17e ièw
In 't nuujs - Sjport
2019
FC Twente sjpäölt geliek taege Jónk AZ en weurt kampión van de Ierste Devisie 2018/19. Hiemit kiert 't nao ei jaor weer trök nao de Ieredevisie.
Vroenhof (Houtem)
Bezeenswaerdig
De Pletsjbaek, ouch waal Drinkbaek of Sjtassebaek geneump, sjtruimp langszie richting de Geul. In de buurt sjteit 'n kapelke oet 1932 gewiejd aan de Sint Maarten, de vreugere petroanheilige van Houtem.
In 't nuujs - Sjport
2019
De Amstel Gold Race 2019 weurt bie de mansluuj gewonne door de Nederlander Mathieu van der Poel, en bie de vrouluuj weurt door de Poolse Katarzyna Niewiadoma.
De Belzje fietsrenner Patrick Sercu sjtörf op 74-jäörige laeftied.
Vroenhof (Houtem)
Bezeenswaerdig
Aan de waeg Vroenhof bevingk zich de St. Maartenshaof. De vreugere vakwerkhaof, kreeg in 1699 'n mergele veurgevel. De poort sjtamp oet 1727. Deze veurmalige haof is de de lètste woonplek van Frans Erens, 'ne Nederlandse sjriever, gebaore 1857 in Sjaasberg, gesjtorve in 1935). Ouch de kunssjilder-glazeneer Jacques Vonk haet d'r jaorelank gewoond. In Hoes Gurtsenich (neo gotisch), woont saer 1985 kunssjilder Frits van der Zander (gebaore in Sjinveld in 1947). In de mergele carréboerderiej geseerd mèt 2 voluutgaevele de ouw Pastorie oet de 17e ièw, woont nao 1966 'ne generaal van de AFCENT, Sir Edmund Hudleston. 't Landgood krig dan de naam Huis der grenadiers.
In 't nuujs - Sjport
2019
Tiger Roll, beriejd door jockey Davy Russell, wintj d'n 172e Grand National. Dezelfde combinatie won in 2018 ouch al.
Julian Alaphillippe wintj de 110e editie van Milaan-San Remo.