cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Olympische Zomerspeule 2016
Waterpolo
De grópsmatches waore op 9, 11 en 13 augustus. Daonao volgde de kwartfinales de 15e, de haaf finales op de 17e en de klein en groete finaal weure op 19 augustus gespäöld.
Zwumme
left|50px In 't zwumme waore 34 eveneminte, 17 veur eder geslach. Gezwomme woort in de vrije slaag (wat praktisch neerkump op boorscrawl), rögkslaag, sjaolslaag, kapelleslaag, wisselslaag, estafèt vrij, estafèt wisselslaag en marathon (wat in 't zwumme 10 km inhèlt). De zwumbadnommers zien in 't zwumbad vaan Barra, de zwummarathon weurt bij 't Fort Copacabana gehawwe, in d'n Atlantischen Oceaon. Väöl woort verwach vaan d'n Amerikaanse veteraon Michael Phelps, dee dat mer deils woermaakde. De prestaties vaan de Nederlandse zwummers vele tege in 't zwumbad, meh ze waore hier en meister in 't ope water.
Michiganmaer
thumb|'t Michiganmaer mitte veer anger Groeate Maere. 't Michiganmaer (Ingels: Lake Michigan) is ei vanne vief Groeate Maeren in 't naorde vanne Vereinigdje Staote, det dore Straot van Mackinac in verbinjing steit mit 't Huronmaer. 't Maer ligk tösse de staote Illinois, Indiana, Michigan en Wisconsin. 't Haet 'n oppervlakdje van 57.994 km² en ligk es insigste vanne vief Groeate Maere gans op Amerikaans gróndjgebied, waat 't wiedoet 't grótste maer binne de Vereinigdje Staote maak.
Juus wie de veer anger Groeate Maeren is 't maer van glacialen oearsprónk. 't Haet 'n lingdje van 516 km en 'n maximaalbrèdje van 200 km. 't Deepste puntj is 265 m. Eder jaor is 't naordelik deil veur veer maondj lang toegevraore. Op regelmaot traeje zwaor störm op op 't maer. Tródsdet guuef 't hieël intensieve sjeepvaart.
De naam van 't maer kump oet 't Algonkisch michigama "groeat water" en haet ouch ziene naam verlieëndj ane gelieknamige staot. Ane waterkantj van 't maer ligke groeate stej wie Chicago en Milwaukee.
Willich
't Op 40 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel veer stadsdeile.
John Adams
De naam John Adams is ónger mie gedrage daor:
Baoveraoj
Baoveraoj (Duutsj: Boverath) is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Herb, Sjleie, Hülhoven, Esjwielder, Dremmen, Uetterath en Donselen in. Baoveraoj is 'n hieël klein gehuch det slechs oet e paar häöf besteitj.
Baoveraoj huuerdje oearsprunkelik toete gemèndje Dremme, meh woort op 1 januari 1969, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Oberbruch en Porselen toet Oberbruch-Dremmen, en op 1 januari 1972 woort die gemèndje weer ingelief door Hinsberg.
Snillfjord
thumb|De ligking van Snillfjord in de pervincie Sør-Trøndelag. Snillfjord is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 1.046 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 508,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1613.
Waddezieë
thumb|250px|Waddezieë in Nederland, Duutsjlaand en Denemarke thumb|250px|Westelek deel van de Waddezieë. De Waddezieë is de binnezieë tösje de Wadde-eilande en de Noordzieë an d'r ene kaant, en an d'r andere kaant 't vastelaand van Duutsjland, Denemarke en Nederland. Dit gebied tösje Esbjerg en Den Helder haat 'n lengde van 500 km en is gemiddeld 20 km breed. De oppervlakde bedreugdt oongeveer 10.000 km². Dit waddegebied haat 'n groeëte ecologische waeërd en sjteet saer 26 juni 2009 óp de lies van UNESCO Waelterfgood. Ooch is de Waddezieë belangriek vör de visjeriej en vör recreatie. In 't Nederlands deel wint de Nederlandse Aardolie Maatschappij aardgas.
Snillfjord
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Sør-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Micro-organisme
E micro-organisme of 'ne microab is e microscoapisch-klein organisme det zoawaal eincellig es miècellig kan zeen. De studie die zich besjeftig mit micro-organismes neump me de microbiologie; dit óngerzeuksveldj is óntstange naodet Antonie van Leeuwenhoek de micro-organismes in 1675 haet óntdèk ónger 'ne microscoap dae d'r zelf haw óntwórpe.
Micro-organismes zint hièl diverse en ómvatte alle bacterieje en archaea en ouch de meiste protozoa. Hie-ónger valle ouch sómmige van de sjummele, alge en bièster, wie de rajerdere. Väöl grótter bièster en plantje höbbe jóng stadia die ouch micro-organisme zint. Sómmige microbioloage tèlle ouch de virusse en prione mit, meh door anger waere dees es neet-laevendj betrach.
Micro-organisme kómme veur in alle biosfaere, worónger ouch in de gróndj, in wermwaterbrónne, op de baom van de ziè en in rots ónger de aerdkórsj. Ze zint uters wichtig veur de herwinning van voorstoffe in ecosysteme ómdet ze stoffe óntbinje. Aangezeen sómmige micro-organisme stikstof kinne fiksere, vörme ze e wichtig deil van de stikstofkrink.
Waddezieë
Ontsjtoeë
In 't Waddegebied brook de strandwal in de Middelieëwe evvel in sjtukker, de restaante vörme de Waddeneilande van allewiel. E deel van 't laand achter de walle koes dör de bewuëners mèt dieke werre besjermd, mae 'n aander deel waoërt dageleks dör de zieë översjtroomd. De Waddezieë oontsjtóng dus in e geologisch bezieë recaent verlede, en is hieël verenderlek, dör d'r cónsjtaante ópboew en aafbraak dör de zieë. thumb|250px|Zaandbaanke in 't Duuts deel van de Waddezieë
Neugenuiger
thumb|'ne neugenuiger De neugenuiger of (baek)prik (Lampetra planeri), in väöl dialekten owwel aangeduudj es bloodzuger, is 'ne zeldjzame vès dae inheims is inne Benelux. 't Is e paolingechtig bieës det toet 17,5 cm lank kan waere. 'ne Neugenuiger wuuert neet ajer es 6 jaore. Ómdet d'r 'n zeldjzaam, besjurmdje saort is maag me-n 'm neet vangen oete baek.
Boschstraotkerteer
thumb|right|Ligking vaan 't Boschstraotkerteer 't Boschstraotkerteer ligk in 't noordelek deil vaan 't centrum vaan Mestreech. 't Weurt begrens door de Boschstraot, de Maosboulevard, de van Hasseltkade, de Gubbelstraot en de Merret. Aon de noordkant ligk Sappi, in Mestreech nog altied 'KNP' of de pepierfebrik geheite.
In de wiek gief 't väöl horeca, oonder andere aon de Merret en de Bassing (Nederlands: Bassin), de aw binnehave vaan Mestreech. Daoboete is de wiek 'n echte woenwiek, mèt apparteminte oet de jaore '80 vaan de veurige iew.
'n Aontal bezeenswaardighede zien de Boschstraot, de Mattijs (Nederlands: St. Mathiaskerk), en de Bassing mèt z'n aw pakhoezer.
thumb|250px|left|Boschstraot
Waddezieë
Väögel
De Waddezieë vörmt e belangriek laefgebied vör väöl väögel. Mieëwe, sjterns, sjtaeltlopere, lepelaars, ende en ganze veende d'r hön voor es ze deurtrèkke, överweentere of breuje. Druuëgvallende wadplate haant e riek bodemlaeve, dat vör dis väögel 'n belangrieke voedselbrón is. Vólges e oonderzeuk in 2005 van 't NIOZ, löpt 't aantal wadväögel ernstig truuk. Saoërte zoewie d'r zilverplevier, boonte sjtraandleuper, tureluur en rosse grutto haant 't laestig.
Neugenuiger
De vès blief zie gans laeve lang inne zelvendje baekloup zitte. Veure ieëste drie toet zès jaor lang laef t'r innen toterbaom es 'ne blinje larf en in 't vreug veurjaor verangertj t'r in e volwassen exemplaar. Hiebie krieg t'r ouge, vinnen en geslechsorgane. Apaart is det t'r den ouch zie maag- en dermstèlsel verluus en dus oetsjèdj mit foeragere. Stroumopwers trèk t'r nao de pejplaatsen en zeuk t'r zich 'ne paarder. De pejplaatse waere geboedj inne grindjbaom; ze maken 'n gleuf inne baom door stènkes te versjuve. De grindj wuuert ieës zuvergemaak en den zètte de vruiwkes dao häör eikes aaf. De menkes gaon d'reuverhaer hangen en zètten häör zaodgood aaf. 'ne Pejsleuf kan waere gebroek door mieëdere neugenuigers. E paar daag nao 't pejje störf de vès.
Waddezieë
Zieëhón
In de Waddezieë kaome twieë saoërte zieëhón vör, d'r gewoeëne zieëhoond en d'r grieze zieëhoond. In 't verlaeje waoërt d'r óp dis zoogdere gejaagd, mae allewiel zeunt ze bie wèt besjermd.
Besjermd gebied
't Oondeep, relatief waerm water van de Waddezieë mèt zie riek bodemlaeve vörziet in de laevensvörwaarde van väöl plaante en dere. Oongeveer 250 plantesaoërte kaome allèng in de Waddezieë vör. Zieëhón kriege d'r hön jóng, visj zèt d'r zienge koet aaf, en väögel foeragere óp de weurm en sjelpdere es väörbereiding óp hönne jaorlekse trèk. Op 26 juni 2009 waoërt de Nederlands-Duutsje Waddezieë Unesco Waelterfgood. 't Deense deel zów later kènne volge.
Exploitatie
Bies 2005 waoërt in 't Nederlandse deel óp kokkels gevisjt. Momenteel wert nog gevisjt óp mósjele.
'n Aander vörm van exploitatie is 't toerisme. De eilande trèkke väöl gaste, d'r vindt väöl watersjport plaatsj óp 't Wad en vanoet diverse plaatsje kan me wadlope.
Gaasbaoringe
Op 'ne termijn van 50 jaor wert 'n verlieëging van d'r baom van de Waddezieë gevreesd es gevólg van de aardgaswinning in 't Nederlandse deel. In combinatie mèt de verwachte verhuuëging van d'r zieësjpegel zów dit kènne leide töt 'n verendering van 't milieu mèt ernstige gevolge vör de waddefauna.
E beroep taege 't toesjtoeë van gaaswinning is in 2007 dör d'r Raod van Sjtaote aafgewaeze.
Smedjebacken
Smedjebacken is 'n gemèndje in Dalarnas län, Zwede. De gemèndje tèltj 10.720 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 953,89 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 11,2 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
7,83% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Horstmar
Horstmar (Nedersaksisch: Huorsmer) is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 44,76 km² en 6.364 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 142 de veerkante kilometer.
Daigny
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Asker
thumb|De ligking van Asker in de pervincie Akershus. Asker is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 51.484 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 100,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 514,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0220.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 9,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Avenida Paulista
thumb|De Avenida Paulista vaanoet de loch. thumb|'t MASP, e groet museum aon de Avenida Paulista. De Avenida Paulista (lètterlek laon vaan Paulus of laon vaan São Paulo) is ein vaan de groetste straote in de Braziliaanse stad São Paulo. De breie weeg strèk ziech 2,8 kilometer in noordwestelek-zuidoosteleke riechting oet door de stad, zuidwestelek vaan de aw binnestad. In 't noordweste stuit ze op de Avenida Rebouças en de Rua da Concolação, in 't zuie geit ze, nao 'ne flauwen drej, euver in de Avenida Bernardino de Campos. De straot besteit oet twie veerbaonsweeg (bösbaon mètgerekend), mèt in de middeberm e fietspaad. Oonder de groond löp lijn 2 vaan de steideleke metro.
De Avenida Paulista woort in 1891 aongelag. In 1909 woort ze es ierste straot in São Paulo geasfalteerd. Oonder 't rezjiem vaan Getulio Vargas woort ze, nao 't model vaan Chicago umgevörmp tot greuj-as vaan de nui stad. 'n Wijer modernisering voont ind jaore viefteg plaots, oonder Juscelino Kubitschek. D'n opzat vaan Vargas en Kubitschek is gelök, in dee zin tot de Avendia en häör zijstraote allewijl de kern vaan 't Paulistisch stadsleve zien. Aon de straot zuut me talloes wolkekretsers, die väöl hoofketoere vaan groete bedrieve hoesveste. Ouch vint me hei 't MASP, 't groetste kunsmuseum vaan Zuid-Amerika. Ouch 't nachleve is hei sterk oontwikkeld.
28 april
Heiligedaag van Petrus Chanel
Vagina
De vagina, inne vouksmóndj owwel de kut of de proem, vörmp de innerlike deiler van 't geslechsorgaan det bie vrouwelike bieëster en de miens det de baarmoder verbindj mitte boetekantj van 't lief. 't Uterlik deil neump me de vulva.
De vagina is gesjik veur 't gemaak ofwaal de penis vanne manskaerel te óntvange tiejes 't geslechsverkieër; den wuuert dao 't zaod in oetgestortj. Wen hiedoor 'n zwangersjap wuuert opgewèk wuuert de vagina 't gebäörteknaal tiejes de bevalling.
Paraná (staot)
Paraná is ein vaan de 27 fidderaol einhede vaan Brazilië. De staot, geneump nao de gelieknaomege revier die aon zien grens löp, grens mèt de klok mèt aon São Paulo, d'n Atlantischen Oceaon, Santa Catarina, Argentinië (provincie Misiones), Paraguay en Mato Grosso do Sul. Hoofstad en groetste stad is Curitiba. De heuvelechtege staot waor langen tied vaan wieneg belaank en veur e groet deil oongekoloniseerd, tot me ind negentienden iew de kolonisatie vaan 't achterland begós. Door 't gemaoteg klimaot en de rillatief recinte immigratie heet de staot e vrij Europees karakter.
Fysische geografie
left|thumb|A Taça ('De Beker'), 'ne bezunder gevörmde berg in 't Staotspark vaan Vila Velha. left|thumb|Watervel vaan d'n Iguaçu, in 't gelieknaomeg Nationaol Park in Paraná. Mèt zjus get minder es 200.000 km² is Paraná de vieftiende staot vaan 't land, in gruutde vergeliekbaar mèt Kirgizië (en e bitteke kleinder es Wit-Rusland). De kös is mer 100 km laank; vaan alle staote die aon zie ligke heet allein Piauí minder kös.
Górnik Zabrze
Górnik Zabrze is de voetbalclub van Zabrze, Pole. Górnik sjpeelt in 't Górnik sjtadion, dat 'n capaciteit haet van 18.000 plaatsje.
Paraná (staot)
Fysische geografie
Paraná ligk rillatief hoeg: 89% vaan 't land stik bove de 300 meter oet, good 52% zelfs bove de 600 meter en mer 3% ligk minder es 200 meter bove zieniveau. 't Relief is, wie in de naoberstaote, get contra-intuïtief: bekaans direk vaanoet zie rijs 't land bergechteg op, um daan wijer nao 't midde touw weer aof te vlake. Zoedoende vint me d'n hoegste berg ouch in 't ooste vaan de staot, rillatief kort bij zie. De Pico Paraná is 1877 meter hoeg en vörmp daomèt ouch direk 't hoegste punt vaan de macroregio Zuid.
De belaankriekste revier vaan Paraná is de Paraná zelf, die de wesgrens vaan de staot vörmp. Ouch de aander twie groete reviere dene es staotsgrens: de Paranapanema struimp op de noordgrens mèt São Paulo, de Iguaçu sjeit Paraná vaan Argentinië (same mèt de kleinder revier São Antonio, dee op de Iguaçu aofwatert). Allebei de reviere watere aof op de Paraná. Dit heet mèt 't bezunder relief te make: umtot de staot landinwaarts aoflöp, ligk de watersjeiing tösse de Paraná en d'n Atlantischen Oceaon kortbij de kös en struimp mer hiel wieneg water direk nao zie touw.
Lumes
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
Paraná (staot)
Politiek
De staot Paraná sjik 30 parlementariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Eige staotsparlemint umvat 54 leie.
Lumes
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 1.126 luuj op 'n oppervlaak van 6,14 veerkante kilometer en daomèt goof 183,4 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,91% de jaor.
Paraná (staot)
Politiek
Gouverneur is anno 2018 Cida Borghetti vaan de rechs-liberaol partij Progressistas.
Bevolking
thumb|In Paraná zien, nog in de jaore 1950, ouch Nederlanders koume woene. Zij bouwde oonder mie de windmeule De Immigrant in de gemeinte [[Castro (Paraná)|Castro.]] De staot heet twie groete bevolkingsconcentraties. In 't ooste gief 't Curitiba, wat in 2018 zoe'n 1,9 mieljoen inwoeners tèlt, en zien veurstei. In 't noorde en ooste vaan de staot gief 't diverse aander (middel)groete stei, wie Londrina, Maringá en Ponta Grossa. E bezunder geval is Foz do Iguaçu, wat bij 't dreilandepunt mèt Paraguay en Argentinië ligk en deil oetmaak vaan 'n agglomeratie die alle drei de len umspant. 't Hoegland in 't zuie/zuidooste is väöl minder diechbevolk.
Etnische gróppe
Wie in alle zuieleke staote is de bevolking vaan Paraná euverwegend blaank. Dit kump umtot de staot gei groet koloniaol verleie heet en noets 'n plantaasj-economie (mèt slaovernij) heet gekind, meh in plaots daovaan sinds de negentienden iew heet ingezat op immigratie. In 2015 verstoont 68,06% ziech es blaank, tegeneuver 27,26% pardos (lui vaan gemingk blood), 3,40% zwarte, 1,15% Aziaote en 0,14% inheimse. Volgens e genetisch oonderzeuk oet 2013 stamp de bevolking veur 71,0% vaan Europeaone aof, veur 17,5% vaan Afrikaone en veur 11,5% vaan inheimse.
De koloniste die nao de oonaofhenkelekheid woorte aongetrokke kaome oet diverse len, wie Italië, Duitsland, Nederland, Fraankriek, 't Vereineg Keuninkriek, Pole, de Oekraïne, Japan, Korea en diverse Arabische len. Dit verklaort ouch 't rillatief hoeg aondeil Aziaote in Paraná.
Taole
In Paraná weurt 't zuielek dialek (Sulista) vaan 't Braziliaans Portugees gesproke. Dit dialek, wat ouch in Santa Catarina weurt gesproke, kin grof-eweg weure gekinsjets es d'n euvergaank vaan de dialekte oet 't zuidooste (de stereotiepe Braziliaanse accente) nao 't gaúcho-dialek vaan Rio Grande do Sul. 't Dialek is zoedoende merkbaar door 't Spaons beïnvleujd: de oonbeklemtoende e blijf dèks [e] (en weurt neet tot [i] geridduceerd) en neusklaanke zien minder talriek. Op 't platteland is dao mie vaan te hure es in Curitiba.
Ouch weure in Paraná nog diverse migrantetaole gesproke, wie Standaardduits, Hunsrückisch, Plautdietsch en Oekraïens. Die taole numme in sprekersaontalle aof; euver 't algemein spreke joongere ze neet of neet good mie.
Economie
Wie in de mieste oontwikkelde economieë is de primaire sector in geld oetgedrök neet zoe rillevant: 'r umvatde in 2013 mer 10,4% vaan de ganse economie. Toch wèrke nog väöl lui op 't land. Paraná waor veurheer 'ne zier groete koffieproducent, meh dit produk is allewijl veur de staot vaan minder belaank. Neve koffie verbouwt me hei ouch terf, maïs, soja en katoen, dat lèste veural in 't noorde. Daoneve kint me in de staot ouch zier oetgebreide veehawwerij, mèt groete aontalle keuj, verkes en hinne. Ouch honingbije en zijröpse weure väöl gehawwe.
De mijnbouwsector is aonzeenlek. Aanders es in aander staote haolt me hei gein metale oet de groond, meh veural gesteinte, vaan zavel en klei tot aon bergstein (sjis (beveurbeeld mica), kalk, kaolien, malber, talk). Ouch herberg de staot ein vaan de groetste kolebassins vaan 't land en vint me hei eerdolie.
Ouch de industrie is mèt 26,02% in 2013 minder rillevant es vreuger. 'ne Groete sector is de veujingsindustrie en de houtindustrie, die dus direk vaan de primaire sector leve; aander industrietek zien de sjemische industrie en zeker de oto-industrie.
D'n tertiare sector steunt veur e deil op de boetelandsen handel, dee de have vaan Paranaguá meugelek maak. Ouch 't toerisme is hei good oontwikkeld. Toeriste koume oonder mie op de nationaol parke aof (zuug bove).
Historie
In de pre-cabralijnsen tied woort Paraná bewoend door diverse inheimse gróppe, oonder mie Tupi's en Jê-volker. Vaanaof oongeveer 1500 woort de staot door diverse Europese machte aongedoon, die veural in 't hout geïntresseerd waore. De grens die 't Verdraag vaan Tordesillas door Zuid-Amerika had getrokke, leep door de staot heer. Portugal kraog heibij allein 't kösgebeed, 't achterland kaom gans aon Spaanje touw. 't Klein Portugees deil woort oondergebrach bij 't kapteinsjap Santana; heivaan ligke de veurnaomste kerne vaan kolonisatie in 't huieg Santa Catarina en neet in Paraná. 't Spaons achterland kaom bekind te stoon es de provincie Guayrá. 't Spaons bewind deeg dit gebeed inderdaod kolonisere mèt stei wie Villa Rica del Espíritu Santo en Ciudad Real del Guayrá, meh belaankrieker waore de jezuïete. Zij waore in dit gebeed, boe ze missieposte stiechde en ing mèt de inheimse bevolking umgónge, zoe talriek en invloodriek tot me vaan de 'Rippubliek Guayrá' góng spreke.
De dominantie vaan de jezuïete kaom tot 'n ind wie in dit gebeed, es ein vaan de ierste gebeje in 't huieg Brazilië, goud woort oontdèk. Vaanaof 't begin vaan de zeventienden iew kaome Portugese koloniste oet São Vicente (in d'n huiege staot São Paulo) nao Guayra touw um nao goud te zeuke. Zij verdroonge de jezuïete en sjroemde neet um de nederzèttinge vaan de jezuïete en Spanjole gans te verweuste, wie in 1632 mèt Villa Rica. De Spanjole, officieel bezitters vaan de groond, woorte heimèt veur e voldoonge feit gestèld. In 1656 stèlde Portugal 't nui kapteinsjap Nossa Senhora do Rosário de Paranaguá in, boemèt de annexatie formeel woort. Ouch wie in d'n achtienden iew de goudkoele oetgepöt raakde, bleve de koloniste. Paraná woort in deen tied landbouwgebeed.
Al deen tied had 't kapteinsjap aofgehaange vaan São Vicente, sinds 1709 São Paulo. Vaanaof 1720 woort 't enorm kapteinsjap São Paulo ummer mie in stökker gesnooje. Pas op 29 augustus 1853 woort Paraná door e decreet vaan keizer Peter II vaan de provincie São Paulo aofgesjeie. De bevolking waor intösse sterk touwgenome en Curitiba waor tot 'n stad oetgegreujd. In de twiede hèlf vaan d'n iew kraog de provincie, later staot, ouch touwgaank tot 't spoorwegenèt, zoetot 't hout en de landbouwprdukte kóste weure getransporteerd. In deen tied kaom ouch 'n groete immigratiegolf op gaank, dee tot midde twintegsten iew aonheel. In 't midde vaan deen iew kaom ouch de industrie sterk op, neet allein in en um Curitiba meh ouch in 't noorde, wat veur sterke urbanisatie in allebei de regio's zörgde.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Portugeestaoleg artikel, en wel in dees versie.
Jules Deelder
thumb|Jules Deelder, 2013 thumb|'t Gediech "Cool" vaan Jules Deelder in [[metro vaan Rotterdam|metrostatie Coolhaven.]] Justus Anton (Jules) Deelder (Rotterdam, 24 november 1944 - dao, 19 december 2019) waor 'ne Nederlandsen diechter, sjriever en veurdrachskunsteneer. Zien markante versjijning en ziene stijl vaan diechte en veurdrage maakde häöm tot 'ne bekinde Nederlander, oet boete de kring vaan poëzieleefhöbbers.
Biografie
Jules Deelder woort in 1944 gebore in Overschie, wat daan zjus e paar jaor door Rotterdam waor geannexeerd. Nao de HBS haolde heer zien MO-akte Nederlands. Al op èlfjaorege leeftied sjreef heer zien ierste gediech. In 1962 versjeen veur 't iers werk vaan häöm in drök: 't gediech "Straat" woort aofgedrök in de Amsterdamse gezèt Algemeen Handelsblad. Zie talent woort opgepik door Simon Vinkenoog, dee häöm oetnodegde veur de lendeleke poëzieaovend in theater Carré in 1966. Drei jaor later versjeen zienen debutbundel Gloria satoria. T'rzelfdertied späölde heer kortstundeg in de popgróp Popera; in 1967 had heer nao eige zègke 'n rencontre mèt Jimi Hendrix.
In de jaore zeveteg volgde diverse aander bundels. Ouch góng Deelder ummer mie proza sjrieve. 'n Aontal verhaole woort in 1976 gebundeld in Proza. In 1980 sjreef heer e book euver de Rotterdamse bokser Bep van Klaveren. Deelder versjeen sinds deen tied ouch diverse kiere in de media; dees optrejjes zouwe vaanaof de jaore negenteg frequinter weure. Dèks trejde heer same mèt Herman Brood op. Deelder leefde langen tied same mèt Annemarie Fok; in 1985 zouw hun dochter Ari weure gebore.
Deelder storf ind 2019 nao e zier kort kraankebèd. Um ziene levesstijl had heer zelf noets gedach zoe'ne leeftied te hole.
Stijl en imago
Deelder zie diechwerk is euver 't algemein begriepelek vaan aard en betrèk ziech op herkinbaar thema's. Vaste oonderwerpe zien Rotterdam, voetbal, drugs en d'n Twiede Wereldoorlog. Dèks höbbe zien gediechte 'nen absurde of humoristischen oondertoen.
Deelder woort bekind door zien opvallende versjijning: zie zwart kostuum, zwart haor stief nao achter gekemp en designbrèl lieverde häöm d'n titel 'bès gekleide maan vaan Nederland' op. Heer spraok, ouch wienie 'r veurdroog, ummer mèt e Rotterdams accent. Op sjrif hanteerde heer 't Rotterdams veural in 't book euver Bep van Klaveren. Aander dinger boe heer bekind um kaom te stoon waore 't frequint gebruuk vaan speed en zien leefde veur jazzmeziek (boe heer ouch compilatie-cd's en radioprogramma's vaan maakde), voetbalclub Sparta en otomerk Citroën. Heer maakde ouch reclame veur diverse produkte. Deelder droog de bijnaom "Nachbörgemeister vaan Rotterdam".
Bekinde gediechte vaan Deelder zien "Blues on Tuesday", "Beknopte topografie van de Rijnmond" en "Lieve Ari" (veur zien dochter, zuug bove). Dat lèste gediech steit sinds 2002 aon de moer vaan de Beneluxtunnel oonder de Nuie Maos (um perceis te zien in de fietstunnel), oetgestrek euver 'n lengde vaan 900 meter.
Historie vaan de gemeintes vaan Flevoland
Hei volg 'n lies mèt de evolutie vaan de zes gemeintes die allewijl de provincie Flevoland vörme. Vijf vaan die zes zien pas in d'n twintegsten iew überhaupt oontstande en nog later tot gemeinte gemaak.
1996
Opheffing vaan 't Opebaar Liechaam Zuieleke IJsselmeerpolders
1986
Sjöpping vaan de provincie Flevoland mèt zes gemeintes, oet deile vaan de behawwe provincie Euverijssel en gans 't Opebaar Liechaam ZIJP:
1984
Sjöpping vaan de gemeintes Almere en Zeewolde oet deile vaan 't Opebaar Liechaam ZIJP
1980
Sjöpping vaan de gemeinte Lelystad oet deile vaan 't Opebaar Liechaam ZIJP
1972
Sjöpping vaan de gemeinte Dronten oet deile vaan 't Opebaar Liechaam ZIJP
1955
Sjöpping vaan 't Opebaar Liechaam Zuieleke IJsselmeerpolders
1942
Sjöpping vaan 't Opebaar Liechaam de Noordoosteleke Polder
Ibbenbüren
Ibbenbüren is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Steinfurt, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 108,87 km² en 50.438 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 463 de veerkante kilometer.
't Op 70 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 9 stadsdeile.
Paulus (apostel)
Paulus (Saulus of Saul) waas 'ne kristeliken apostel. Hae woort róndj 10 v.Chr. gebaoren in Tarsus (Cilicië) oet juudse eljers en stórf in Roeame, in 64 of 67. Paulus haet 't kristendóm versprèdj inne lenjer rónjelómme Middellandjse Zieë, in 't biezunjer in waat noe Törkieje en Griekelandj is.
Ziene laevesloup wuuertj besjreve in 't biebelbook Hanjelinge vanne Apostele.
Kelte
De Kelte zeunt 'ne groep zelfsjtendige sjtamme in d'r Iezertied in Europa die 'n Keltische taal kalde. Van èè volk is evvel noeëts sjprake gewes ömdat d'r noeëts e centraal machscentrum waor. De Kelte howwe hunne oorsjprong in e gebied ten noorde van de Alpe mèt de Hallstatt-cultuur en óp hun hooeëtepeunt in de La Tène periode waoërt de taal in bekaans gaan Europa gekald. De versjprèjjing van de taal zów vólges de golftheorie plaatsj ha voonde. De later romanisering en germanisering ooch.
Paulus (apostel)
Volges die brón waas Paulus aanvenkelik aktief es vervolger vanne óntlukendje geluifsgemeinsjap die nao de kruutstiging van Jezus waas óntstange. Zelf maak t'r dao in eine van zien breven ouch meljing van (Galate 1:13).
Kelte
Op 't Belsj is 't gebroek öm de bevolking van d'r late iezertied ooch te ömsjrieve es Kelte. Nederlandse archeologen vólge dis gewuuënte neet en behelpe zich hoeëgoet mèt Keltisch-Germaanse bevolking. Oet Romeinse bronne weet v'r dat 't gebied van 't Belsj en Nederlands Limburg en Luuk van allewiel in d'r late iezertied waoërt bewónd dör de Eburone. Zoewaal d'r naam van d'r sjtam es de name van de aanveurders die Julius Caesar in 50 v.Chr. versjloog - Ambiorix en Catuvolcus - zeunt Keltisch. Dao keumt bie dat versjèjje archeologische vondste wieze óp nauw cultureel contacte mèt 't Duutsje midde-Rien gebied en mèt 't noordooste van Fraankriek. Die sjtrieëke waore oonmiskenbaar Keltisch. Saer de vondst va meunte in Amby in 2008 geet me d'r sjtilaan ooch in Nederland vanoet dat Limburg in d'r Romeinse tied Keltisch waor.
Paulus (apostel)
Hae bekieërdje zich doe d'r, op waeg nae Damascus veur Jezus zien volgelinge te bestrieje, e visioen kreeg worin Jezus 'm opreep zich te bekieëre.
Kelte
Wat v'r van de Kelte wete haant v'r van de duiding van archeologische materiaal en oet de besjrievinge van de Romeine. De Kelte èges howwe 'n oraal traditie en sjraeve bekaans neet.
Paulus (apostel)
Paulus óngernoom vervolges versjillige reize door Klein-Azië en Griekelandj veur proto-kristelike gemèndjes te stifte. Ómdet t'r mèndje det Jezus oppe aerd waas gekómme veure ganse miensheid te verlosse, raakdje d'r in kónflik mitte geluifsgemeinsjap in Jeruzalem, die gans juuds wól zeen. Kónkrieët góng 't kónflik euvere vraog of de heidene zich móste hajen ane besniejenis. Paulus reisdje same mit Barnabas nao Jeruzalem veure kwestie ane apostelen enne eldste veur te lègke. Dees biejeinkóms woort 't apostelconvent geneump. Oetènjelik woort beslaote det de heidene neet mieë verplichtinge op móste waere gelag es strik noeadwenjig waas; besniejenis dus ouch neet.
Kelte
Typische boewwaerke
Saer d'r broonstied waoërte in gaans Europa al vluchtburchte geboewd die óp allèngsjtaonde hövele waoërte geplaatsjd. Afhankelek van d'r sjtrieëk waore de muuër van natuursjtèè of hòòt. Binne de muuër waoërte hutte, ópsjlaagplaatsje en aander geboewe neergezat.
Paulus (apostel)
Paulus verzwónj oet bild wen d'r nao Roeame góng veur dao berech te waere.
De breve die d'r sjreef veur 't kóntak mitte door 'm gestifdje gemèndjes te óngerhaje, make deil oet van 't biebels Nuuj Testamènt.
Kelte
Hoezer en hutte
Hoezer waore naogelang d'r sjtrieëk en de periode van allerlèj saoërte, van eenvoudige hutte, leme hutte bies langhoezer in natuursjtèè. De daker waore gemakd van waze.
Paulus (apostel)
Paulus wuuertj ouch waal de apostel vanne heidene geneump. Hae waas d'n ieësten apostel dae de boeadsjap van 't Evangelie óngere heidene versprèdje. Toet dees deens woort t'r volges 't boek Hanjelinge door God gerope.
Kelte
Viereckschanzen
Van Brittannië bies Boheme zeunt plaatsje aangetróffe, oeë in 'ne groeëte veerkaant e terrein dör 'n aarde wal wert aafgebakend, mèt dao ömheen 'n grach en binnenin eenkel min of mieë groeëte rechtheukige hutte. De functie van dis 'viereckenschanzen' is neet bekaand. Vólges militaire experts zówwe ze totaal oongesjikt zieë es verdedigingskaamp. Me nèmt aan dat 't aafgebakende gebied mäögelek e hèlligdom waor, väör bie-eenkomste en veringe.
Paulus (apostel)
Centraal inne breve vannen apostel Paulus steitj de genäöjboeadsjap van 't Evangelie. Dees boeadsjap maak dudelik det edere miens toet God kan kómme door geluif. Hae kreeg väöl taengestandj vanoete juudse gemeinsjap, die vónj det me ouch de aad-testamentische wètte en gewuuendje mós euvernumme. Paulus kieërdje zich hie fel taengen en verklaordje det 'ne miens allein toet God kan kómme op gróndj van geluif. 't Nejgezatj naolaeve vanne regele is neet van belang. Dit kump veural nao veur in zien breven ane Romeinen enne Galate.
Kelte
Ritueel sjachte
D'r zeunt ooch depe rón sjachte voonde óp diverse plaatsje van ca. 1 meter dörchsjnit en 30 bies 40 m deep. Ze datere oet d'r [broonstied]] mae liegke dèk binne 'n viereckenschanz. Mètstens zeunt ze mèt allerlèj väörwerpe ópgevöld wie hote beelde, mae ooch knäöëk van dere, aardewaerk, takke en zelfs gaanse belk. De väörwerpe zówwe es wiejgesjaenk gedeend ha.
Lardal
thumb|De ligking van Lardel in de pervincie Vestfold. Lardal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vestfold in Nórwaeg. De gemeinte had 2.474 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 277,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 8,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Kelte
Metaalbewerking
Metaalbewerking sjtóng bie de Kelte óp e hieël hoeëg niveau; de Romeine en Grieke sjraeve dao vool bewóndering över. D'r maliënkolder is 'n Keltische oetveending die dör de Romeine is övergenaome. Ópgravinge van kunstig bewèrkde metale väörwerpe bevestige dit beeld. E väörbeeld hievan is d'r gówwe seerbaand van e dreenkhaoën oet e graaf in Eigenbilze, gemakd roond 400 v. Chr., allewiel bewaard in de Kon. Musea voor Kunst en Geschiedenis te Brussel.
Lardal
De gemeintecode is 0728.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Priorin
'n Priorin (of bie de manne de prior) ies de titel van de euversjte van 'n priorie of van 'n kloaster van zuustersj. Dat kloaster ies gein abdij. Bie de bedelordes ies de priorin ouch de euversjte. 'n Priorie ies 'n twiède vestiging van 'n besjtaond kloaster. 't Woord prior kump oet 't Latien en beteikent ièrsjte.
Kelte
Keltische wäöërd
Oet 't Sjots Gaelisch kaome wäöërd wie klók, clan, cairn (sjteensjtapel), plaid, slogan (lètterlek: 'kreegskreet').
Priorin
In abdije hèt de plaatsvervengster van de abdis ouch priorin.
Kelte
Keltische wäöërd
Toponieme wie Doornik, Name, Dinant, Luuk en ooch Ardenne zówwe Keltisch zieë. Ooch väöl hydronieme haant 'ne Keltische of zelfs prekeltische oorsjprong.
Seersjief van Helje
De seersjief va Helje is ooch 'n Keltische vondst in Limburg. Ze is va verguld zilver mit 'ne durchsjnit van 'n twintig cm. Op de sjief is 'ne maan in gevech mit 'ne lieëw. Baoveaan is 'ne ram te zieë dae bedreigd wert dör twieë lieëwe mit aoëpe moele. An d'r oonderkaant twieë hon mit tusje hun in d'r kop van 'n sjteer. Alle dere zeunt van 't mannelek gesjlach. Bie de graafvonste va Panagyuristhe, Thracië (350-300 v. chr) zeunt twieë vergulde seersjiefkes voonde die och Herkules in gevech mit 'ne Nemeïsche lieëw aafbeelde. In Tracië waore de edelsjmede mitstens Grieke die hun èège mytische väörsjtillinge in hun werk vorm gove vaör zoewiet es ze aansjlote bie de ideeje van de Traciërs èèges. De deerfigure zeunt dan wer truuk te bringe op 'ne Perzische invloed. Op groond van o.m. diz stillistische uvverwaeginge/vergeliekinge mot de herkomst van de seersjief in Tracië (Bulgarije en Roemenië van huutzedaag) geplaatsjt waeëre. De seersjief is voonde väör 1845 (ursjte vermelding) in de Kesselse Velder, e veengebied ten weste va Helje (Marjorie de Grooth).
Haentsje va Buchte
In 1970 waoërt in Buchte 't broonze haentsje voonde mèt de inscriptie Arcanua. 't Beeldsje is gedateerd óp 200 n. chr. en zów gedeend ha es wiejgesjaenk vör de Keltische godin Arcanua.
Keltische goodsjat in Beringe
In oktober 1995 in Beringe waoërt 'ne "torque" voonde, twieë fragmaente van torques, 'ne haove ermbaand en 25 meunte, allemaol van massief good. Oonderzeuk waes oet dat 't qua meunte öm de zoegenaamde raegenbaogsjötelkes góng. De datering van de meunte in Beringe is oongeveer 90 v.Chr.; ze haant allèng 'n väörsjtèlling, gee sjrift. De provincie verwórf de sjat vör de sóm van veer miljoeën frang (oongeveer 100.000 euro) en sjtèlde ze permanaent tentoeën in 't bekaande Provinciaal Gallo-Romeins Museum in Tóngere.
Keltisch vrówwegraaf in De Boesj
Koningsbosch, plaatsjelek (De Boesj), is 'n dörp in de gemèngde Ech in Miede Limburg. In 2004 zeunt in 'n ömgeploogd laand reste van 'n Keltisch vrówwegraaf voonde. De brónze väörwerpe wieze nao de La Tène-cultuur van 500-15 veur Christus. Oonder de väörwerpe waore: 'ne gordelhaok, 2 aaneenhangende ring, 2 ermbeng, 2 beenbeng mèt verseerde ovaal knuup en 'n iezere klejersjpang. Ooch in Wèssem ies 'ne brónze ermband gevónge. In Hael woort 'ne gordelhaok oetgegrave en in Linne (Lin) in de gemeinte Maasbracht (Brach) kaome brónze väörwerpe nao bove.
Keltische meunte in Ech
In maart 2005 zeunt 17 Keltische meunte voonde in Ech. De meunte sjtamme oet 45 v.Chr.. 't Geet öm zilvere meunte, vermengd mèt kaoëper en good.
Goodsjat va Heers
In 2007 waoërt in Heers 'n sjat va gowwe Keltische meunte voonde die an de Eburone haat toebehuurd.
Keltisch sjat in Amby
In oktober 2008 waoërt 'en groep van 39 gowwe en 70 zilvere Keltische meunte voonde in de Maastrichtse wiek Amby. De zilvere meunte hure bie d'r groep van Rienlandse raegebaogsjötelkes, in dit geval van de Batave. Kenmerkend is 't sjóttelvörmig profiel mèt specifieke aafbeeldinge, zoewie 'n triskele. De gowwe meunte werre toegesjraeve an de Eburone. Al de meunte zeunt gedateerd óp d'r örsjte ieëw v. Chr. en de gówwe zeunt gemakd in d'r sjtrieëk Tóngere-Mestreech.
Keltische meunte in Zittert-Gelaen
Begin 2019 waoërt bekaand gemakd dat me óp de Graathei óp twieë lokaties raegebaogsjötelkes haat voonde.
De meunte
Meunte waore in dae tied 't exclusief bezit van leiders van sjtamme en waoërte neet gebroekd es betaalmiddel mae öm politieke en militaire loyalitèèt oet te drukke. Dat dis twieë saoërte meunte same voonde zeunt kan d'r óp wieze dat Kelte en Germane allianties sjlaoëte taege de Romeine. De gówwe meunte va Amby haant óp d'r bólle kaant 'n aafbeelding van 'ne triskele en óp de hól achterziej e bajke; de zilvere meunte haant an èng ziej ooch 'ne triskele en an de aander 'n piramide va peunte en circels. (kiek pdf-besjtaand hie-oonder)
Valentinus Paquay
Valentinus Paquay (Tóngërë,17 nóvèmbër 1828 — Hàssëlt,1 jannëwôrë 1905), ouk bëkaant às hët heilig Pôtërkë van Hàssëlt és ënë Vlômsë rooms-kàtëliekë zôolëgë.
Lèvë
Op 17 nóvèmbër 1828 és Joannes Ludovicus (Jan Louis)- zék mèr Lêwie - Pacquay gëbuòrë as jóngstë van vaif kéndër. Zain aas hôotë een ôofspannéng ôp dë Koemêert. Zainë pa wôs boer én zain ma hoel de hêrbêrg uòpë. Nuò zë liègër ôndërwais én Tóngërë geit Louis nuò hët klein sïmmënôore én Sïnt-Traië. Dó düut tër zainë rèttërïk en twee juòr fïlësëfie.
Pacquay bëheurdë tôt dë ôrdë van dë Braun Pôtërs (Minderbroeders) en nóom dë nôom Valentinus ôn. Paquay wuò'nt priestër gëwaid én 1854. Gëdúrëndë zë lèvë môkdë pôtër Paquay grótë nôom às biech-vôiër (o.a. én dë Virga-Jèssëbàsëlïk) én hè stoent altaid vjèddig veur allëmàn.
Zë dïchtë ôn Valentinus ouk héldërzïndë gôovë tau. Zo hèt tër nuò het sjéent zën eigë dóod veurspèld deur én ënë brëvier van zën nèef Alfons op 't blôod 281 ë bïllëkë të stèkë.Dat wôs ôp dë ieustë dôog van hët juòr ôn dë antifoon van dë véspërs.Pôtër Valentinus stôrf op dë 1ste jannëwôrë 1905, om 15 oerë (de véspërs), jüs wai tër hët mét hët bïllëkë veurspéld hô.
Vëreréng
Valentinus Paquay wuò'nt zôlïg verkluò'rd én 2003. En ë glôzë sjôop, én de müuzé van hët kleustër én Hàssëlt, hàngë zë pôtërskleid en zain sëndàllë.
Tydal
De gemeintecode is 1665.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Sør-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
1914
1911 - 1912 - 1913 - 1914 - 1915 - 1916 - 1917 1914 (MCMXIV) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen doonderdag op de Gregoriaanse kalender.
Aurskog-Høland
thumb|De ligking van Aurskog-Høland in de pervincie Akershus. Aurskog-Høland is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 13.379 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 961,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 13,9. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0221.
Ouch de plaats Hemnes ligk in dees gemèndje.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Wiel Knipa
Ziene 'Lange Jan Marsj', inne sjlager uëver d'r sjoarsjtee va gen Heëlesje Oranje Nassau I koel oet 1950, is óch noa de sjleting va de koele i de joare 70, nóg ummer 't officieuze volksleed va Heële. Knipa woar sjtols op zieng heemet, doe ing moderne sjtad woeë koellü geld verdeende mit hel wirke en sjoefte, deep ónge i gen eëd. D'r Lange Jan, 'd'r langste keël deë uëver Heële kieke kan', woar 't symbool va die sjtad, woeë anger Limburgers deks op neerkeke. 'Paries hat ziene Eifeltoer, i Kölle sjteet d'r Doom, i Brussel sjteet 't Menneke en iemmieteert d'r Donausjtroom. I Heële sjteet d'r Lange Jan te sjwame daag en nach', zóng d'r Knipa.
Durch 't riezige succes van 't leed woeëd Knipa geliek oetgerope tot 'Opper Winkbül', en heë woeëd moelemeëker va d'r Heëlesje vasteloavesverein de Winkbülle. Kritiek op Heële kós Knipa sjlech verdrage. In 't leed 'Wenn inne get va Heële zeët' zóng heë doa uëver: 'Loat ginne deë van boete kunt, get va mieng heemet zage. Deë kriet va mich de moel gesjtop, dat kan ich neet verdrage.' I de sestiger joare woar Knipa óch eëve op d'r Hollendsje televies te zieë: i 1962 presenteerde heë tieën moande lank 't program 'Sterren en Streken', dat vuur Knipa durch Willem Duys gepresenteerd woeëd.
In 't vreugjoar va 2002, e paar moande vuur ziene doeëd, troon Knipa vuur 't letst óp, bei de öapening van 't Limburgse vasteloavessezoen i Venlo. Same mit ziene sjtadgenoeët Frits Pelt zóng Knipa doa Heëlesje leedjes wie 'Vasteli, vastelö, vasteloavend' en 'D'r sjoenkelwals'. Uëver ziene doeëd hat Knipa zelf óch al deks gezónge, in 't leed 'Wat kan ich da dra doeë dat ich 'ne Winkbül bin': 'Mar wen ich oeëts bei Petrus kom dan weet ich welke leem, mie letste ruiig bed zal zieë: óch dan nog bin ich heem.'
Noa ziene doeëd goof 't planne um e sjtandbild vuur Knipa te make, bis i 2006 bekank woeëd dat heë i juni 1944, i d'r Twieëde Weltkreeg, lid woar gewoeëde va de mit de Pruse collaborerende NSB. Knipa sjtóng noa d'r kreeg ónger touwzich va gen Stichting Toezicht Politieke Delinquenten. 't Sjtandbild is d'r doarum neet gekómme.
Damouzy
Damouzy ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groat Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 451 inweunersj, die Damouziens (mannelik) en Damouziennes (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 8,78 km2 groat. Dao woonde dus zoan 51 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't twiède kanton van Charleville-Mézières (Charleville-Mézières-2), wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrendissement van Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 145-356 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Alexander Skrjabin
Aleksandr Nikolajevitsj Skrjabin (Cyrillisch Алекса́ндр Никола́евич Скря́бин; 6 jannewarie 1872 (A.S.: 25 december 1871) - 27 aprèl (A.S.: 14 aprèl) 1915) waor 'ne Russische componis en pianis. Heer waor aofkomsteg oet 'n groetbörgerleke femilie mèt 'n militair traditie meh melde ziech oetindelek op 't conservatorium aon. In 't begin maakde heer veural naom es pianis (in de regel vaan zien eige werk). Nao 'n vaste aonstèlling aon 't conservatorium begós heer mie veur orkes te sjrieve. Tösse 1903 en 1910 woort ziene stijl lankzaamaon moderner, tot heer oetindelek bij 'ne zwoer dissonante en chromatische stijl oetkaom dee in de buurt vaan de atonaliteit kump. Ouch kraog heer ummer mie mystieke intrèsses, die oetindelek culmineerde in 'ne flirt mèt de theosofie. Bij zienen doed waor heer bezeg aon 't Mysterium, e meziektheaterwerk wat zeve daog zouw mote dore. Naotot 'r op 43-jaorege leeftied storf, bleef ziene meziek veural in Rusland resp. de Sovjet-Unie populair, al woort 'r vaan tied tot tied wel es 'decadent' in de ban gedoon.
Witte koekoeksbloom
thumb| Witte koekoeksbloom ♂ thumb| Silene latifolia
De witte koekoeksbloom (Silene latifolia subsp. alba, synoniem: Melandrium album) is 'n plaant oet 't Silenegesjlacht van de familie Caryophyllaceae. 't Is 'n bies 1 m hoeëg algemèng vörkaomende plaant. D'r saoërtnaam is gebaseerd óp de kleur.
De behäörde sjtengele zeunt recht opgericht en vertakt. De blajjer sjteunt paarsgewies aan d'r sjtengel.
De blome haant vief witte, deep ingesjnaoëje kroeënbledsjes. De bleujperiode is van mei bies oktober, mae in 2009 bleujde ze nog begin december. De vrucht is, zjuus wie bie alle Caryophyllaceae 'n mèt teng ópsjpringende doeësvrucht, die sjterk geliekt óp 'ne groffelsnagel.
Väörkome
De plaant sjteet óp voedselrieke besjaduwde plaatsje die mèt graas bewase zeunt. 't Versjpreidingsgebied bereikt in Europa z'n noordgrens in Scandinavië, de zuidgrens löpt in Noord-Afrika, nao 't ooste toe keumt ze vör bies 't Baikalmeer.
Kleine-Briegel
thumb|Ursulakèrk in Kleine-Briegel. D'n torie stamp oet de vieftienden iew, de kèrk zelf is neogotisch en kaom in 1908 veerdeg. Kleine-Briegel (Nederlands: Kleine Brogel) is e dörp en deilgemeinte vaan Peer, in de Limbörgse Kempe in 't noorde vaan Belsj Limbörg. Kleine-Briegel had in 2012 1.813 inwoeners.
Historie
In Kleine-Briegel woorte urne oet d'n Iezertied gevoonte. In de prehistorie leep 'ne weeg vaan Diest nao Peer euver Kleine-Briegel.
De plaots weurt veur 't iers geneump in 1222 in de gelatiniseerde vörm Minor Broglia. Wie de groeter naober Groete-Briegel kin me de naom verklaore oet brook, wat moeras wèlt zègke. Al väöl ieder, roond 800, waor 't 'n zelstendege parochie, 'n kwartskèrk oonder 't kloester vaan Aldeneik. In wereldlek opziech veel 't dörp evels oonder Pelt. Pas in de Fransen tied woort Kleine-Briegel 'n apaarte gemeinte, wat 't tot 1970 zouw blieve.
In de negentienden iew wèrkde väöl teute vaanoet Kleine-Briegel. Sommege vaan de boerderije die ze hadde bestoon nog.
Kort nao d'n Twiede Wereldoorlog, in 1945, riechde de Geallieerde hei e vleegveld in, wat nao 1951 oetgreujde tot Vleegbasis Kleine-Briegel. Dit zouw ein vaan de belaankriekste bases in 't Belsj weure, en ouch ein mèt 'n centraol rol veur de NAVO in Europa. Ind 2010 woort oet geleekde tillegramberiechte op WikiLeaks bekind tot me op de basis ouch atoombomme heet opgeslaoge. In 2019 woort dit officieel bevesteg.
Natuur
Kleine-Briegel ligk aon de rand vaan 't Kempisch Plateau, op 60 meter huugde. Nao 't weste touw löp dat oet nao 't daal vaan d'n Dommel.
Beziensweerdeg
Belaankriek monumint in 't dörp is de Sint-Ursulakèrk (foto). De kèrk zelf stamp mer oet 1908, meh d'n torie is wel othentiek gotisch (vieftienden iew). Oet naoventrint dezelfden tied (1892) stamp de Kapèl vaan Slevrouw vaan Bijstand ('t Teutekepelke). Belaankriekste pebliekstrèkker is evels de militaire vleegbasis. 't Gief hei e museum zoewie 'n spottersplaots.
Tuinhagedisse
{{Watveurdialek}dit is ein sosjiolek: Leeves; 'n aafgeleide van 't Remunjs}
De Tuinhagedisse is 'n vastelaovendjvereiniging oet Leeve, e dörpke inne gemeinte Remunj.
Historie
(Ongersjtaonde teks kump oet ós 4 x 11 jäörig jubileumbook det is oetgebrach in 't jaor 2001 en opgezat door Rien Linssen.)
In 1957 begós in Leeve de belangsjtelling te greuje veur vastelaovend op eige gróntj. In kefee Vogels - van Herten (De Sjmeed) in de Broekhin waerde aan de sjtamtaofel van de vrunj Sjaak aan de Boom, Frans Lucas, Jan Mestrom, Geel Smets, Har en Sjuul Vogels oeteindelik de knoup doorgehak. Nao inkele naame bedach te höbbe, zoés Vérkesdes, waerde gekaoze veur Tuinhagedis, ein veulgebroekte term veur de nog jong vereiniging. Mit Har Vogels es Prins en Sjaak aan de Boom es Vórs ginge ze es Tuinhagedis Broekhin van sjtart. De eerste Raod van ellef besjtóng oet Jan Vogels, Jan Graus, Har Graus, Jeu Mertens, Wim Naus, Jules Vogels, Jo Mertens, Geel Smets (bienaam: kattegeel), Frans Lucas en Jan Mestrom es Nar. V.V. De Tuinhagedisse waar de nuujeling in 't Remunjse vastelaovesgebeure. In 't alom bekende kefee van Tante Jet en Ome Bair waerd 't Prinsepelies gevestig. De vereiniging ontwikkelde zich good en genoot grote bekendheid. De biezónger gooje teamgeis van de vereiniging en de hechte gemeinsjap van Leeve - Broekhin woore dao debet aan. Alle aovende van de Tuinhagedisse brachte veul miense oppe bein, ouch door de eige Prinsekepel, o.l.v. Jan Puts. De leeje van de Prinsekepel waare (en zeen) lid van de fanfaar St. Laurentius, ein meziekgezelsjap det altied achter de vastelaovesvereniging sjting.