cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aajdfrans
Vocale
De situatie heibove besjreve is wie 't ind èlfde iew inein moot höbbe gezete. De teks vaan 't Roelandsleed zouw beveurbeeld zoe mote weure oetgesproke, dat wèlt zègke nao de lètterleke weerdes die de vocale in 't Latien höbbe, en alle diftonge mèt 't zwoertepunt op 't ierste lid: faire ['fajrə], nuit [nujt]. Nao 1100 verandert ziech de oetspraak evels door; de spèlling verandert in väöl gevalle neet mèt. Kort in de twelfde iew verwijt de klaank ei ziech tot oi. Dit weurt nog op sjrif weergegeve: rei > roi, veir > voir. Veur alle zekerheid: ouch oi is daan nog 'n fonetisch opgesjreve twieklaank (/oi/). De u kump nao veure en verandert in 'n /y/, dus in de klaank die dees letter in 't modern Frans nog ummer heet. De twieklaank ue "verhuis" mèt: /yə/. In de twiede helf vaan de dertiende iew vinde ingriepende veranderinge bij de diftonge plaots: of ze weure monoftonge, of 't zwoertepunt versprink nao 't twiede element. Ai weurt /ɛ/ (zoetot faire op trouvere geit rieme), au verandert in /o/, eu verandert vaan /ew/ nao /ø/, ie weurt /jɛ/ (miel: [miəl] > [mjɛl]), oi weurt /wɛ/, ue weurt /œ/ of /ø/ (cuer > cœur; fue > feu) en ui verandert in /wi/ (nuit [nwit]). 't Verdwijne vaan de s veur consonante (zuug oonder) leit tot verlenging vaan de veurgoonde vocaal. Roond 't jaor 1300 versjèlt 't Frans klinkersysteem nog op twie punte vaan de modern oetspraok: oi klink es /wɛ/, neet es /wa/, en de sjwa aon 't woordind weurt nog gewoen oetgesproke.
Syncoop
Syncoop is 't perces boe-in oonbeklemtoende syllabes gans verdwijne. Dit proces voont plaots in de Vulgair Latiensen tied meh 't doort iewe ietot 't compleet waor. Väöl vaan de oonbetoende vocale mote nog euverind gestande höbbe wie de brekingsprocesse al aon de geng waore. Zoe verklaort me 'ne vörm wie dei(f)t 'heer moot' oet debet; in 't Aajdfrans zelf is de syllaab es gevolg van syncope in combinatie mèt lenitie geslote, meh doortot ze vreuger ope waor (de-bet) heet de e in ei eerst nog kinne diftongere. De notie vaan syncoop is vaan belaank bij de vervoging vaan sommege oonregelmaotege werkwäörd (zuug oonder bij parler).
Oxytonie
In modern gesproke Frans, boete de muziek en de poëzie, höbbe alle wäörd de klemtoen op de lèste lettergreep. In 't Aajdfrans (en Middelfrans) zien dao twie meugelekhede: of de klemtoen vèlt op de lèste lettergreep, of de vocaal in de lèste lettergreep is tot 'ne sjwa gereduceerd. Dit is primair 't gevolg vaan de syncoop: Latiense wäörd mèt de klemtoen op de veur-veurlèste syllaab kriege 'm op de veurlèste (cálidus > caldus), wäörd indegend op 'ne consonant mèt de klemtoen op de veurlèste lettergreep kriege de klemtoen op de lèste lettergeep (wie bove: debet > deift). In de negende iew (Eide, Eulalie-sequens) kinne wäörd nog op de oonbeklemtoende oetgeng -us, -o of -a indege, meh die weure daonao algaw trökgebrach tot -s, -0 (nulmorfeem) en -e.
Nasale
Wie 't modern Frans had ouch 't Aajdfrans nasale (neusklaanke). Aanders es tegewoordeg evels woort de consonant die ze veroerzaakde ouch mèt oetgesproke, m.a.w. in e woord wie plan waor dudelek 'n [n] te hure. De oontwikkeling vaan de neusklaanke is complex en umstreje; hei kin weure voldoon mèt op te merke tot de Aajdfranse nasale beter leke op hun oraal tegehengers. In e woord wie vin waor dus 'nen i-klaank te hure, neet 'nen e-klaank wie noe, en ouch de combinaties en en ain mote wezelek anders gekloonke höbbe.
Consonante
Ouch bij de consonante voonte groete veranderinge plaots ten opziechte vaan 't Latien; dees mutaties zien evels neet zoe bezunder, umtot me ze dèks ouch in aander Romaanse taole trökvint.
Tege 't ind vaan de dertiende iew verandere behave de diftonge ouch de consonante. Affricaote weure versumpeld tot sibilante (sisklaanke): z en cF [c mèt veurklinker] goon vaan /ts/ nao /s/; ch vaan /tʃ/ nao /ʃ/; j en gF vaan /dʒ/ nao /ʒ/. De s verdwijnt tösse 'ne vocaal en 'ne consonant en liet 'ne verlengde vocaal achter; de letter blijf de ierste iewe daonao evels op sjrif bestoon.
Spelling
E paar dinger in de Aajdfranse spelling wieke fundamenteel aof vaan wat noe gebrukelek is. Accent aigu, grave en circonflexe bestoonte alledrei nog neet. In modern tekste weurt dèks d'n aigu touwgevoog (en soms de grave), meh miestal allein boe dat nujeg is veur de oetspraok (veural aon 't ind vaan e woord). Ouch 't trema weurt soms es hulpmiddel gebruuk. Ç bestoont al wel; 't waor 'n abbreviatuur vaan d'n digraaf cz (die ouch gebruuk woort). -x steit in princiep veur -us.
Grammair
De Aajdfranse grammair wiek soms sterk aof vaan die vaan 't modern Frans, väöl mie es dat 't geval is in ander Romaanse taole. Heer vèlt veural op door 't behaajd vaan twie naomvalle; me nump aon tot dit versjèl in de ander Romaanse taole al in de Vulgair Latiensen tied verdwene is.
Substantieve
Substantieve kinne twie geslachte höbbe: mannelek of vrouwlek. Aanders es in aander Romaanse taole, boe nog wel e spoer vaan 't oonzijeg te vinde is, is 't daarde geslach in 't Aajdfrans gans verdwene: dees wäörd zien in de ander twie geslachte opgegange, en wel gooddeils in 't mannelek. Wäörd kinne in 't mievoud gezat weure - mèt 'n huurbaar verandering vaan 't substantief zelf, in tegestèlling tot 't modern Frans - en nao naomval verboge weure. De twie naomvalle die 't Aajdfrans kint zien de nominatief en de casus obliquus, of in grammaire vaan deen tied: cas sujet en cas regime (zoonder accent aigu). Dit versjèl leef veural bij manneleke wäörd. De substantieve weure veurzeen vaan e lidwoord, dat ziech mètverbuig mèt 't substantief. 't Lidwoord (<Latiens ille) is nog aofwezeg in de Eide vaan Straasbörg meh kump al wel veur in de Eulalie-Sequens. De tegestèlling cas sujet-cas regime is ouch al te vinde in de Eide, en ouch dao al allein bij manneleke wäörd.
De substantieve weure in drei declinaties verdeild, die oontliend zien aon de ierste drei vaan de Klassiek-Latiense declinaties. Allemaol höbbe ze versjèllende subklasse. Twie algemein regele gelle veur alle wäörd: vrouweleke wäörd höbbe in 't miervoud altied dezelfde vörm veur cas sujet en cas regime; bij manneleke wäörd zien de vörm veur cas regime inkelvoud en cas sujet miervoud ummer aonein gliek (al is versjèl te hure in 't lidwoord). Daodoor kin e substantief mer maximaal drei versjèllende vörm höbbe.
Lidwoord
Es inleiing moot eve weure ingegange op 't lidwoord. De Franse lidwäörd laote ziech opdeile in bepaolde, oonbepaolde en deilende lidwäörd. De lèste categorie nump pas in 't Laat-Aajdfrans vaste vörm aon. Allein de bepaolde lidwäörd make versjèl in naomval.
Die zien in 't Aajdfrans, zjus wie in 't modern Frans, un veur mannelek en une veur vrouwelek.
Ierste declinatie
ierste declinatie: regelmaotege vrouwleke wäörd Dees wäörd goon trök op Latiense wäörd indegend op -a. In de negende iew (Eide, Eulalie-Sequens) höbbe die wäörd ouch in 't Aajdfrans nog 'n -a; al gaw weurt dat evels 'n -e. Dees wäörd make gein inkel versjèl in naomval.
paradigma: fame 'vrouw'
ierste declinatie (a): vrouweleke hybrides Dees wäörd zien vrouwelek meh make wel versjèl in naomval, entans in 't inkelvoud. Ze goon daan ouch neet trök op de Latiense ierste declinatie meh op ander wäörd. Hei-oonder weurt dat dudelek gemaak mèt riens (< res, vijfde declinatie) en citez (< civitas, daarde declinatie)
paradigma: riens 'dink'
paradigma: citez 'stad'
Twiede declinatie
twiede declinatie: regelmaotege manneleke wäörd De mieste vaan dees wäörd koume aof vaan de Latiense o-declinatie, en indegde in die taol op -us. In de Eide vaan Straasbörg indege die wäörd ouch in de Franse volkstaol nog op -us, mèt 'n cas regime op -o (Deus - Deo, Karlus - Karlo). Al in de Eulalie-Sequens zien die oetgeng versumpeld; me maag aonnumme tot dit op dialektische versjèlle is trök te veure (de Eide stoon in 'n ander dialek es de Sequens). In 't Aajdfrans indege dees wäörd op 'n -s. In dees declinatieklas weurt zoewel in 't inkelvoud es in 't miervoud versjèl tösse de naomvalle gemaak, boebij de cas regime-vörm veur 't miervoud op de Latiense accusatiefvörm gebaseerd is (voisins < vicinos). De manneleke wäörd op -is, oet de daarde declinatie, zien ouch in dees categorie terechgekoume, zjus wie de oonzijege wäörd op -s (poids 'gewiech' < pondus; temps 'tied' < tempus). 'n Bezunder geval, door hun spelling mèt 'n z (oet te spreke es ts), zien de wäörd die trökgoon op Latiense participia op -ens, -entem (sergenz < serviens).
paradigma: voisins 'naober'
paradigma: sergenz 'bedeende, oonderofficeer'
paradigma: pere 'vaojer'
Daarde of gemingde declinatie
Zjus wie de Latiense daarde of gemingde declinatie kinne de Aajdfranse substantieve in dees klasse vaan allebei de geslachte zien en versjèlt hun verbuiging sterk vaan de aander twie klasses, mèt väöl oonregelmaotege vörm. Kinmerkend veur de daarde declinatie is 't bestoon vaan drei versjèllende buigingsvörm, terwijl de wäörd oet de ierste en twiede declinatie mer twie vörm kinne. Väöl wäörd kinne oonregelmaoteghede die bij hun Latiense veurawwers neet veurkaome. Laank neet alle wäörd die in 't Latien in de daarde declinatie vele doen dat in 't Aajdfrans ouch: de groete groop wäörd op -is sloot ziech gemekelek bij de ander declinaties aon, wie ouch de wäörd op -tas (zuug bove). De daarde declinatie heet gein arsjetyp en weurt direk oonderverdeild in veer subklasses.
daarde declinatie (a): mannelek Dees klasse besteit oet manneleke nomina agentis: wäörd die de persoen aongeve die de handeling oetveurt. Die wäörd goon trök op 't Latiens achtervoogsel -ātōr. In de nominatief inkelvoud vèlt bij die wäörd de klemtoen op de a: viátor, dictátor, curátor. Bij de ander naomvalle evels verplaots ziech de klemtoen nao veure: viatórem, dictatórem, curatórem. In 't Aajdfrans heet dat tot de volgende verbuiging vaan dees agensnomina geleid:
paradigma: trouvere 'minstreel'
daarde declinatie (b): mannelek De wäörd oet dees groop höbbe vergliekbaar eigesjappe mèt de boveste grop. Oersprunkelek koume ze vaan wäörd die in de nominatief indege op -o en in de ander naomvalle op -onX. Ouch heibij versjuif de klemtoen nao veure in de ander naomvalle daan de nominatief inkelvoud: Cícero - Cicerónem. De mieste Latiense wäörd op -o, -onem zien abstracta vaan 't vrouwelek geslach en höbbe de klasse IIIb neet gehaold. In dees groop valle trouwes ouch wäörd die neet oet de Latiense woordesjat koume, wie gars (aofgeleid vaan Frankisch wrakjô 'vageboont', mèt ouch 'n o op 't ind). De wäörd oet klas IIIb vertuine dèks klinkerwisseling mèt 'n gemuteerde vocaal in de cas-sujet inkelvoud en d'n oersprunkeleke klaank in de ander vörm.
paradigma: ber 'baron'
paradigma: compain 'vrund'
paradigma: gars 'huursoldaot', 'joonk'
daarde declinatie (c): vrouwelek Opmerkelek is tot dees woordklasse geine pendant in 't Latien heet en ziech in 't Aajdfrans zelfstendeg oontwikkeld moot höbbe. Wie alle vrouweleke wäörd maak me in 't miervoud gei versjèl mie in naomval.
paradigma: none 'non'
daarde declinatie (d): gemink Dit is 'n resgroop, boe alle oonregelmaotege vörm in weure samegebrach. Hun bestoon liet ziech op dezelfde meneer verklaore es de klasses IIIa en IIIb: door 'ne verspringende klemtoen. In de oonderstoonde veurbeelde zien de groondwäörd de volgende: sóror - sorórem, ínfans - infántem, présbyter - presbýterem en sénior - seniórem. Allein in 't lèste veurbeeld blijf in 't Latien de klemtoen gliek (cómes - cómitem), meh hei zörgde de t in de verboge vörm wel veur 'n anomalie in de verbuiging.
paradigma: suer 'zöster'
paradigma: enfes 'keend'
paradigma: sire 'hier'
Werkwäörd
'N. B.: In de vervoging vaan Aajdfranse verbe zien aonzeenleke versjèlle aon te wieze, zoewel diachroon (door de iewe heer) es synchroon (dialectische versjèlle). Versjèllende euverziechte liekene ziech soms tege te spreke; 't hingk mer gans aof vaan dialek en tiedperk wat me 't belaankriekste vint. Ouch in 't oonderstoond sjema zien (laank) neet alle meugeleke vörm weergegeve.'
Tije en wijze
Presens en imperfectum blieve; de Latiense vörm stoon direk aon de basis vaan die oet 't Aajdfrans. 't Latiens futurum simplex verdwijnt, umtot 't in Vulgair Latiense oetspraok te väöl op ander verbevörm geit liekene. E nui futurum vörmp ziech mèt 'n constructie infinitief + habere; al gaw weurt dit ei woord (oet Vulgair Latien *amare habeo kump (j')amerai).
De conjunctief besteit veur twie tije: presens en imperfectum. D'n Aajdfranse conjunctief presens stamp gewoen aof vaan ziene Latiense veurgenger. De conjunctief imperfectum (Frans: imparfait du subjonctif) stamp evels neet vaan de Latiense conjunctief-imperfectum aof, meh kump vaan de conjunctief vaan 't perfectum. Dees vörm hure dus historisch bij de passé simple. D'n indicatief en de passé simple doen noe zoe gezag same mèt eine conjunctief. De combinatie infinitief + verleien tied habere lievert de conditionalis op, 'ne vörm deen tösse 'nen tied en 'ne modus insteit. D'n imperatief blijf bewaord in twie vörm, inkelvoud en miervoud. 't Synthetisch passivum oet 't Latien verdwijnt gans; passieve vörm weure noe ummer mèt etre oetgedrök.
Aanders es in modern Frans zien passé simple, passé antérieur en imparfait du subjonctif alledrei nog volop in levendeg gebruuk.
Vervoging zwakke werkwäörd op -er
In de (Aajd-)Franse grammair weure oonder zwakke werkwäörd die werkwäörd verstande boevaan de stamvocaal neet verandert. Hun vörm zien sumpel te analysere volges e sjema stam+oetgaank. Dees groop is in 't Aajdfrans kleinder es in 't Nuifrans; dao-euver heioonder mie.
De werkwäörd op -er stumme vaan de Latiense klasse op -are. Zoewel in 't Latien es in 't Aajd- en Nuifrans geit 't um de allergroetste groop.
paradigma: durer 'oethawwe', 'weerstoon'
Vervoging sterke werkwäörd op -er
Sterke werkwäörd kriege in hun vervoging te make mèt klinkerwisseling, die aofhenkelek is vaan 't valle vaan de klemtoen. De klemtoen, dee is euvergenome oet 't Latien, kin valle op de stam of op de buigingsoetgaank. Wie bove besjreve kriege ope vocale mèt de klemtoen te make mèt mutaties die neet-beklemtoende lettergrepe neet höbbe. Heidoor zien sommege werkwäörd die in 't Latien nog volstrek regelmaoteg waore in 't Aajdfrans oonregelmaoteg geweure. In 't volgend paradigma is de klaankwisseling a - ai. Bovedeen trejt nog 'n belaankrieke verandering op: de m weurt geassimileerd tot n in de conjunctief.
paradigma: amer 'leefhöbbe'
In modern Frans is dees klasse verdwene: de werkwäörd zien versumpeld door alle vörm de gemuteerde klinker te geve (aimer).
Bij 'n relatief klein groop werkwäörd besteit de stam oet twie syllabes, die tot 'n einsyllabege stam gereduceerd weurt es de klemtoen op de buigingsoetgaank vèlt. De vocaal oet de twiede stamsyllaab geit daan droet (herlees wat dao bove euver gesjreve steit). Vèlt klemtoen op de stam, daan krijg zjus deze vocaal de klemtoen.
paradigma: parler 'spreke'
Vervoging werkwäörd op -ir zoonder infix
De werkwäörd op -ir höbbe significant ander oetgeng es die op -er. Veural de oetgeng veur 't inkelvoud valle op: -s veur de ierste en twiede persoen, -t veur de daarde persoen. Dit is neet allein 't geval in 't presens meh ouch in de passé simple.
Gans regelmaoteg is 't oonderstoond paradigma neet. De m oet de stam verdwijnt es de oetspraok dat verlangk (dors, dort).
paradigma: dormir 'slaope'
De werkwäörd op -ir die in 't Aajdfrans sterk waore zien dat in 't Nuifrans gemeinelek gebleve. Venir - je viens is zoewel good Aajdfrans en good Nuifrans.
Vervoging werkwäörd op -ir mèt infix
Väöl werkwäörd op -ir höbbe in hun vervoging d'n infix -is(s)- (<Latiens -esc-). In sommege vörm kump dit tösse de stam en d'n oetgaank te stoon, boedoor soms d'n oetgaank achterweeg kin blieve. Dees twiedeiling is in deze vörm oontstande in 't Vulgair Latien en is vendaog d'n daag veural oet 't Italiaans bekind (dormire - dormo meh finire - finisco). Door 't optrejje vaan dezen infix kin de stam noets de klemtoen kriege; daodoor kint dees subklasse gein sterke werkwäörd.
paradigma: fenir 'beïndege'
Vervoging werkwäörd op -re
De werkwäörd op -re stamme vaan de Latiense consonant-conjugatie mèt d'n infinitief op -ěre. 't Behaajd vaan dees werkwoordsklas is typisch Frans: in alle ander Romaanse taole geit dees grop naomelek op in de conjugaties op -ir(e) en -er(e). Zelfs in 't Frans zien trouwes neet alle werkwoord oet de Latiense consonant-declinatie in dees groop terechgekoume. Alle werkwäörd oet dees klas zien in zekere zin oonregelmaoteg: bij 't passé simple en 't voltoejd deilwoord weurt de stam altied veranderd. De vervoging vaan dees werkwäörd is in 't Nuifrans, entans op sjrif, neet al te sterk veranderd.
paradigma: corre 'renne' (Nuifrans: courir)
Vervoging werkwäörd op -oir
De werkwäörd op -oir, die in vreug Aajdfrans nog op -eir indege, stamme vaan de Latiense e-conjugatie (werkwäör op -ēre). 't Moot gezag weure tot laank neet alle werkwäörd op -oir in 't Klassiek Latien bij de e-conjugatie huurde. De werkwäörd in dees klasse zien allemaol oonregelmaoteg. In 't modern Frans is dat nog ummer zoe; hun vervoging is daan ouch relatief wieneg veranderd.
Vervoging avoir
Zoewie in 't modern Frans zien in 't Aajdfrans avoir en e(s)tre de twie mies gebruukde werkwäörd. Avoir, awwer aveir, is in essentie e werkwoord oet de lèste categorie (op -oir), meh de vörm zien nog wijer aofgeslete en heet daodoor de typische kinmerke vaan die klas gooddeils verlore. Dit steit in contras mèt 't Latiens habēre, wat neet direk oonregelmaoteger is es ander werkwäörd oet die declinatiegrop.
Vervoging e(s)tre
E(s)tre (mèt nogal get variatie nao tied en regio) is 'n ander verhaol. Dit werkwoord waor in 't Latien al hiel oonregelmaoteg en is in 't Frans ouch zeker neet versumpeld. 't Werkwoord krijg 'nen infinitief op -re en de vörm vaan de ierste persoen kriege de veur dees groop typischen oetgaank -s, meh daomèt hèlt 't conformeringsperces wel op (vergliek sum - suis, estis - vous estes, fui - je fus, eram - j'erois). 'ne Stap in die riechting is wel de nuivörming etois in plaots vaan erois veur 'iech waor'.
Dialekte
't Aajdfrans had gein uniform sjrieftaol; in princiep woort alles opgesjreve in 't dialek wat de sjriever spraok. Me kint veur de Aajdfranse periood 'n aontal streikdialekte opneume, die trök te vinde is in de verdeiling vaan de modern oïl-taole. Toch waore dialekgroppe en zeker de grenze neet dezelfde wie noe.
Bronne
Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan
Anatolië
De naam Anatolië kump van 't Grieks waord veur riezendje zón, of 't oeaste. De Romeine neumdjen 't gebied Asia Minor, womit óngersjied woort gemaak mit (de res van) 't groeat Azië. Ónger bei namen is 't gebied al millennia bekèndj. 't Kèntj hoeag berg en e landjklimaat, mer ane kusten is ouch lieëglandj, wo e mediterraan klimaat hieërsj.
Op 't sjiereilandj kómme regelmaesig aerdsjókke veur. Dwersj door Anatolië löp e bräöksysteem inne richting zuudwès-naordoeas. 't Systeem vörmp de begrenzing vanne Arabische plaat in 't oeaste enne Anatolische plaat in 't wèste. Dore naordwerse bewaeging vanne Arabische plaat traejen in dit bräökgebied veural horizontaal versjuvingen op inne aerdkoosj, wodoor spanninge waeren opgeboedj die zich óntlajen inne vorm van aerdsjókke.
Veur versjillige völker en cultuur is of waas 't sjiereilandj hieël wichtig, wie de Hittiete, die dao róndj 2000 v.Chr. e groeat riek stifdje, de Grieke, Romeine, Byzantiene, Seltsjoeke, Osmane, Koerde, Armeniërs en Törke.
Klinkerrunjing
Klinkerrunjing is e begreep inne fonetiek det verwies nao wiezieër de luppe waere gerundj bieje oetspraok van 'ne klinker, dus feitelik vocalische labialisering. Bieje oetspraok van 'ne gerónje klinker vörme de luppen 'nen aope krink, dewiel bie óngerónje klinker (ouch gesprèdje klinkers) de luppe zich óntspanne. Inne meiste spraoke zeen de veurklinkers euverwaegendj óngeróndj, dewiel de achterklinkers geróndj zeen. In spraoke wie 't Frans, 't Duutsj en 't Limbörgs waere de veurklinkers ons óngersjeien in geróndj en óngeróndj, dewiel 't Viëtnamees det juus bieje achterklinkers duit.
Gerundje mitklinkers neump me gelabialiseerdj.
Inne klinkertaofel van 't Internasjenaal Fonetisch Alfabet waere de gerónje klinkers waergegaoven es de rechse klinker van eder paar. Ouch haet 't diakritische teikes, wie ɔ̹ ɔ̜, veur mieër of minder maot van klinkerrunjing aan te duje; dees waeren owwel gebreuk veur 't aangaeve vanne maot van labialisering bie mitklinkers: [x x̹ xʷ] or [x x̜ʷ xʷ].
Saorte
Gemeinelik zeen gerónje achterklinkers exolabiaal, meh de gerónje veurklinkers endolabiaal. 't Guuef aevel spraoke, worónger 't Japans, wo det anges is, mer ouch spraoke die endolabiaal kóntrastere mit exolabiaal, worónger 't Zweeds.
Hieër
Hiër (Nederlands: Heers) is 'n gemeinte in Belsj Limburg, in de Haspegouw, tösse Sintruin en Tóngere. De gemeinte heet good 6500 inwuners.
Bij Hiër steut 't bekènd Kesteil van Hiër oot de daartiende iew. Dit jonde oit bewoend door de hiere vaan Hiër (moe-oonder Raes van Hiër), en loater oonder andere nog door de groave De Rivière.
thumb|left|Kesteil van Hiër
Carnaval va Binche
thumb|right|300px|Binche, « Gemaskerde Gilles » Photo : Marie-Claire Lefébure D'r carnaval va Binche is d'r mèts bekaande op 't Belsj. Eèder jaor trèkt dizze carnaval ömmer mieë bezeukers, vöral oet Fraankriek. D'r carnaval va Binche is in 2003 dör de UNESCO erkaant es waelterfgood: 'n mèèsterwaerk in 't oraal en immaterieel patrimonium van de meinsjhèèd.
De Gilles, d'r groeëtste groep, geunt op kloompe, oeëmèt ze in 'n bepaald ritme hael op d'r groond sjtappe. Trommele gaeve 't ritme aa. Sommige Gilles drage 'ne hoofdtooi va sjtruusvaogelvaere. De keusteleke klèjjàasj wert va vader op zoon överge-orve. Naeve de kostuums is 't ritueel èèges ooch deur: èèdere daag wert begonne mèt 'n ontbijt va champagne mèt oesters. D'r carnaval va Binche, dat me oetsjprèkt es baesj, beziet zichèèges es 'n ritueel öm d'r oethoot te verwelkaome en mèt ramaent de duuster krachte te verjage.
12 december
12 december is de 346ste daag van 't jaor (347ste daag in ein sjrikkeljaor) in de Gregoriaanse kalender. Nog 19 daag pes 't eindj van 't jaor.
Carnaval va Binche
Paralelle
Op carnavalsdaeënsdèg dele de Gilles bloodappelsienge oet an 't publiek. In Zitterd dèèt me dat dae daag ooch, 't zoegeneumde appelsienesjmiete.
12 december
Gebäörtenisse
thumb|right|150px|De Mona Lisa, gesjtaole in 1911 en trukgevónje op 12 december 1913.
Gebore
thumb|right|150px|Frank Sinatra, gebaore op 12 december 1915.
Øygarden
thumb|De ligking van Øygarden in de pervincie Hordaland. Øygarden is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hordaland in Nórwaeg. De gemeinte had 4.077 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 65,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 62,7. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1259.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Hurpesj
thumb|275px|right|Vakwerkhoes en [[sjtegel in Hurpesj]] Hurpesj (Nederlands: Hurpesch) ies 'n buurtsjap van Mechele in de gemeinte Gulpe-Wittem in 't heuvelland van Zuud-Limburg.
In de 14e ièw kump de naam Hortpes, Hortpesch en Hurtpece veur. De verklaoring zou truuk kènne goon nao 't Franse (of Waalse) heurtebise, dat plek mèt väöl bies (wind) beteikent. De nederzètting ies gelege rónd de gelieknamige Hurpesjwaeg, loupend van Helle nao de Geul. Ze besjteit oet 'n aantal häöf en hoezer. In 2002 wone d'r 40 luuj. Parallel aan de waeg sjtruimp de Klitserbaek.
Gesjiedenis
In 1369 weurt in 'n akte de naam Lenart van Hurtpece geneump es liènman van de hière van Wittem.
Kladistiek
Kladistiek of kladisme is 'n analysmethood die wuèrtj gebroeke in de biosystematiek veur evolutionair relaasje tösse organisme perbere te bepaole. Evolutionair verwantjsjap kan allein waeren aangetuèndj op gróndj van synapomorfieje: de gemeinsjappelik eigesjappe van alle leje van 'n groep, die ze höbbe geórve van de litste gemeinsjappelike veureljer van die groep.
Kladistiek versjiltj van anger fylogenetische genièkinge, wie de evolutionair systematiek, doordet allein monofyletische gruup waere opgenómme die alle saorte ómvatte die aafstamme van 'ne bestumdje veureljer (de klade). Zowaal parafyletische, gruup die waal alle drekke aafstammelinge van de litste gemeinsjappelike veureljer bevatte, meh neet sómmige later aafstammelinge, es polyfyletische, gruup die neet alle drekke aafstammelinge van de veureljer ómvatte, gruup waere aafgeweze.
Bie de klassieke systematiek woort veurnamelik gekeke nao morfologischen en anatomische boew en euvereinkumste dao-in en nao homologie en euvereinkumste in 't boewplan.
Iezer
Iezer is e zèlverwit tot gries, neet-edel, metaol wat ein vaan de meis frequinte metaole en ein vaan de meis touwgepaste eleminte in minseleke constructies is. In de eerdkoors kump iezer mèt 34,6% massapercinte veur; mie es eineg aander elemint (in volumepercinte is zoerstof 't prommenints; iezer besleit dao-in 5%). In 't hielal is 't vermeujelek 't tiende elemint.
Historie
Roond 4000 v.Chr. is iezer vermeujelek veur 't iers gebroek, bij versjeie aw besjavinge wie de Soemeriërs en de Egyptenere. Zie gebruukde 't metaol aof en touw veur speerpunte meh veural veur decoratief eleminte, umtot 't zoe zeldsem te veende waor ('t waor in deen tied waorsjijnliker doorder es goud). In deen tied won me 't allein of veurnaomelek oet meteoriete. Vaan de twelfde tot de tiende iew veur Christus góng me euver op 't gebruuk vaan iezer es gewoen metaol veur daogeleks gebroek. Zoe kump 't in de Iliaad vaan Homeros allein nog veur es betaolmiddel, meh heet 't roond 1000 veur Christus al euveral in 't Middel-Ooste 't brons vervange es matteriaol veur wèrktuge en waopene.
In Europa naom later de besjikberheid vaan tin, wat ei vijfde vaan brons oetmaak, gaw minder en mós me dao ouch op iezer euverstappe. Beter iezer verkraog me door 't in e houtskoolbed te smilte: dit hèt carbonisatie en is de basis vaan 't later geetiezer, boe-aon koolstof is touwgevoog. Daomèt begós d'n iezertied. In Sjina voont me um deen tied de hoegove oet.
Hochheid
Hochheid is e gehuch inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 120 inwoeaners. 't Ligk tösse Niederheid, Hatterao, Hochheid, Rischden, Süggerath, Kogenbroich (richting Müllendorf) en Tripserao in.
Toet 1 jannewarie 1972 behuuerdje Hochheid toete gemèndje Tripserao, same mit 't gehuch Rischden; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.
Straotname
De volgendje straote ligken in Hochheid:
Runj van Limburg
De Runj van Limburg is 'ne eindaagse wielerwedsjtried in Zuud-Limburg. De organisatie is in hènj van de "Stichting Ronde van Limburg".
De wedsjtried is veur 't eësj gereje in 't jaor 1948, in dat jaor wón Evert Grift de koersj. Sins daen tied haet de Runj van Limburg mèt ènnige oetzunjeringe (1949 en 2003) jeder jaor plaatsjgevónje, meistal op de eësjte zóndig in juni. De lètste jaore wirt deze wedsjtried ouch gehauwe veur neo-profs.
De lètste Runj van Limburg hèj ziene sjtart en finish in Sjtein. De route veurt de renners meistal door 't Limburgse heuvellandjsjap wobie óngerwaeg ènnige bekènde heuvele, zoa-es de Cauberg, de Eyserbosjwaeg, Gulperberg en Camerig en deils euver 't zelfde parcour es de Amstel Gold Race. 't Lètste deil van de wedsjtried wirt gereje in de naobieheid van Sjtein, wobie de finishlien ènnige keére wirt gepasseerd. De aaf te legke aafsjtand ligk meistal tösje de 170 en 180 kilomaeter.
Gellek
thumb|Laurenskèrk in Gellek Gellek (Nederlands: Gellik) is e dörp in Belsj Limbörg en 'n deilgemeinte vaan Laoneke. 't Ligk bekans direk westelek vaan Laoneke-centrum. De deilgemeinte, boe ouch 't gehuch Briegde bij huurt, heet zoe'n 3600 inwoeners. 't Albertkenaal löp dedoor; Gellek-dörp ligk te noorde, Briegde te zuie daovaan.
Runj van Limburg
Externe link
Offesjele website organisatie Runj van Limburg
Sint-Michielszomer
Sint-Michielszomer, ies de term veur 'n periode van werm daag in de herfs rónd de namesdaag van de heilige aartsingel Michiel of Michael op 29 september. 'ne Andere naam veur zoan werm periode in de herfs ies ouwwieverzomer. Vèlt zoan werm periode in november dan hèt 't allerheiligezomer of zelfs Sint-Maartenszomer. Allerheilige vèlt op 1 november en Sint Maarten haet ziene fièsdaag op 11 november.
Waer
In de herfs geuf 't sóms periodes mèt sjoan waer. In dezen tied van 't jaor vörmp ziech dèks 'n hoagedrökveld bove Miedde-Europa. Mèt de wind euver Wes-Europa weurt werm loch vanoet de midi aangeveurd. In september en oktober kènt 't zoa nog temperature geve tösje de 20 en 24 grade. In november, es de krach van de zón minder ies gewore, weurt 't dan 15-20 grade.
Volksgeluif
De daag van Sint Michiel, 29 september, weurt in 't volksgeluif es loerdaag gezeen: es 't dan regent veursjpelt dat 'ne zachte winter.
Gard
thumb|Ligking van 't departement Gard. 't Departement Gard is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 30. 't Is gelaengen in 't centraal-zujelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Hérault, Lozère, Aveyron, Bouches-du-Rhône, Vaucluse en Ardèche. De houfstad is Nîmes.
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Michiel
Michiel (of Michaël) is 'n manneleke veurnaom mèt zien oersprunk in 't Hebreeuws. De beteikenis vaan de naom is dao Wee wie God is..
Frans Erens
thumb|right|Hoes De Kamp, geboortehoes van Frans Erens in Sjaasberg. Hie sjteit allewiel 't gemeintehoes van Landgraaf thumb|right|Plaquette ter ière van Erens aan de Sint-Maartenshoof in Vroenhof (Houtem) Maria Joseph Franciscus Peter Hubertus (Frans, ooch dèk François ) Erens (Sjaasberg, 23 juli 1857 - Houtem, 5 december 1935) waor 'ne Nederlandse sjriever en literatuurcriticus, aafkómstig oet Limburg. Hae waor eine van de Tachtigersj en weurt ouch waal ins de katholieke Tachtiger geneump.
Erens volgde 't gymnasium op Rolduc in Kèrkrao. Daonao begint hae aan 'n sjtudie filosofie es veurbereiding op 'n sjtudie veur 't preestersjap op 't seminarie Rolduc. Hae wol toch geine preester were en vanaaf 1876 sjtudeerde hae rechte in Leie, Bonn, Paries en Amsterdam. Hae promoveerde in 1888 op 't proofsjrief Strafbare bevoordeeling van schuldeisers bij faillissement en vestigde ziech e jaor later es advocaat in Amsterdam.
Vanaaf 1883 sjreef Erens kritieke en besjouwinge, veural euver Franse literatuur. Hae raakde bevrund mèt sjrieversj en diechtersj wie Lodewijk van Deyssel, Willem Kloos, Albert Verwey en ander Tachtigersj. In 1886 woort hae mètwèrker bie De Nieuwe Gids, woa-in hae essays en proza publiceerde. 't Prozagediech, dat Erens lièrde kènne via 't werk van Charles Baudelaire, introduceerde hae in Nederland in 1886 in De Nieuwe Gids. Vanaaf 1914 goof Erens de advocatuur op en woort hae voltieds sjriever. Hae verhuusde dèks, zoawaal binne es boete Nederland, en vestigde ziech in 1927 definitief in de Sint-Maartenshoof in Vroenhof (Houtem) Aan de moer van dees boerderie hingk saer 1985 'n gedinkplaat. De sjriever weurt in Houtem ouch nog ge-ièrd mèt 'n buste in 't park van Chateau Sint-Gerlach.
Vanaaf 1895 sjreef Erens veurnamelik reisbesjrievinge. Rónd 1910 begoes hae ouch te sjrieve euver Limburg. Hae haet 'n inkel sjtök in 't Limburgs ('t Sjeter dialek) gesjreve. Erens maakde vertalinge, bieveurbeeld van werke van Aurelius Augustinus en Jan van Ruusbroec.
Van 1985 tot 2005, woort de Frans Erenspries, ingesjtèld door de gouvernäör van Nederlands Limburg, oetgereik veur literair proza, memoires, biografieë en poëzie. In 2005 woort de pries aafgesjaf vanwege 't "elitair karakter" dat d'r aan verbónge zou zin.
Kabbinèt-Balkenende III
't Kabbinèt-Balkenende III waor 't noedkabbinèt wat gevörmp woort nao de val vaan 't Kabbinèt-Balkenende II mèt de bedoeling te functionere tot aon de nui verkezinge (23 oktober 2006) en de dao-opvolgende kabinetsformatie. 't Is e minderheidskabinet vaan CDA en VVD (same op 't memint vaan vörming 44 + 27 = 71 zetele) mèt gedoogsteun vaan versjèllende rechse partije. Umtot dees coalitie gooddeils 'n veurtzètting waor vaan die van Balkenende II (zoonder D66) spraok me wel vaan e roompkabbinèt. Informateur veur Balkenende III waor ex-premier Ruud Lubbers.
't Beleid vaan Balkenende III versjèlde neet wezelek vaan dat van ziene directe veurgenger. Op 21 september troje n.a.v. 't rapport euver de brand op Schiphol de ministers Piet Hein Donner en Karla Peijs aof. Nao 'n motie vaan aofkäöring op 13 december mós minister Rita Verdonk e deil vaan häör bevooghede aofstoon en booj 't gans kabinet zien oontslaag aon. Dit waor 'n symbolische actie, umtot 't kabinet al demissionair waor.
't Kabbinèt is in 2007 opgevolg door 't Kabbinèt-Balkenende IV, wat bestoont oet CDA, PvdA en de ChristenUnie.
Katechtege
right|thumb|Euraziatische lynx Mèt Katechtege weurt hei verweze nao de femilie Felidae. Dèks weurt nao de diere die tót de oonderorde Feliformia behure ouch mèt deze naom verweze. In 't gebruuk in dees encyclopedie zien de katechtege evel 'n oonderdeil vaan de superfemilie Feliformia. Katte in èngere zin zien de klein katte (subfemilie), de eigeleke katte (geslech), de boskat (soort) en de hoeskat (oondersoort), zuug heioonder.
De katte zien 'n femilie vaan Carnivore zoegdiere. Veerteg miljoen jaor trök mote de ierste exemplare oontstoon zien. De katte weure eingedeild in drei subfemilies en eineg tientalle soorte.
Taxonomie
KATTE (FELIDAE)
Oblaste van Rusland
De Russische Federasie is ongerverdeildj in 83 besjtuurlikke eenhede, wo onger 46 oblaste. Oblaste zeen te vergelieke mit ein provincie, höbbe ein eige parlement (doema) en vertaegewoordigers in 't federaal parlement, de Sjtaotsdoema. De gouverneur van eine oblast is ouch lid van'ne Federasieraod van Ruslandj, 't federaal hoger hoes van Ruslandj. Oblaste höbbe minder autonomie dan de autonoom republieke.
Sins 2000 is hiebaove ein euverkoepelendje besjtuurlikke laog ingesjteldj, in'ne vorm van federaal districte.
Bronne
Dit sjtökske is vertaaldj in 't Oeals vanoet de Nederlandstalige Wikipedia.
Sjriever
'ne Sjriever is emes dae e gesjreve wirk produceertj wie e book, gezètartikel, skrip, poëzie of blaadmeziek. Trótsdet ederein dae get sjrief zich 'ne "sjriever" kan neume, wuuertj de term inne praktiek veural gebroek veur luuj die (al dan neet beroepsmaesig) litteraer of weitesjappelike tekste publicere, allewiel väölal journalisten en fictie- en non-fictiesjrievers. De term wuuertj es e synoniem gebroek veur "autäör", det aevel rumer van meining is ouch kan slaon op neet-gesjreve wirker wie films.
De populariteit van 't internet äöpendje veur väöl aspirant-sjrievers de meugelikheid häör wirk publiekelik aan te bi-jje. Veurbiljer hievan zeen weblogs en fanfictie.
Broonstied
De broonstied (ca. 2000 tot 800 v. Chr.) is in Nederland en Belsj de periode volgend op 't neolithicum of joonge steintied. In Midde-Europa is d'r tösse de joonge steintied en de broonstied nog 'ne kopertied te oondersjeije; in Wès-Europa en ouch in Nederland zien wèl kopere veurwerpe gevoonde (Veluwe), mèh dit waore oetzoonderinge.
De broonstied in Nederland kin oonderverdeild weure in:
(De datering volg de Rieksdeens veur archeologie, cultuurlaandsjap en monuminte - R.A.C.M., veurheen Rieksinstituut Aajdheidkundeg bojemoonderzeuk in Amersfoort - R.O.B. http://www.archis.nl/).
Broons verving tiedens de broonstied geleijelek vuurstein es belangriekste materiaal veur gereidsjap en wapes en woort ouch gebruuk veur sierade. De ierste veurwerpe vaan broons waore veurnamelek bijjl, en ouch inkele dolke, hellebaarde (e soort wape) en sierade zoewie ermben. Broons woort langzaam algemeiner, en ummer mie soorte metale veurwerpe kaome in gebruuk.
thumb|right|Wapes oet de broonstied Inkel veurbeelde vaan veurwerpe die oet broons gemaakt woorte:
Broons waor in us land sjaars. De groondstoffe veur broons, kopererts en tinerts, käöme namelek neet veur in Nederland. Al 't broons mos dus geïmporteerd weure. Veul geschikte ruijlmiddele waore d'r neet. Waorsjijnlik woort als ruijlmiddel barnstein en zaajt gebruuk, tege kant en klaor broonze producte of broons sjrööt. Vaan opgebruukte veurwerpe woorte lokaal weer nuij veurwerpe gegote. Umdat broons zo sjaars waor, heet 't vuurstein noets compleet vervaange. Vreemd genog zien daoveur in Limburg (nog) gein aonwiezinge gevoonde.
In versjèllende streke voond broons neet tegeliek ingaank en de exacte datering vaan de broonstied kin dus per land versjèlle. De kinnes veur het bewèrke vaan metale, inclusief broons, oontstoond in 't Midde-Oeste. Dao woort broons sinds ca. 3000 v. Chr. gebruuk. Dees kinnes heet z'ch langzaamaon verspreid door Europa tot 't ouch us land bereikde.
Sómmege vaan de aajds bekinde verhaole, zoewie de Ilias, de Odyssee en 't Gilgamesh epos speule z'ch in de broonstied aof.
Nao de broonstied kaom de iezertied.
Hattfjelldal
thumb|De ligking van Hattfjelldal in de pervincie Nordland. Hattfjelldal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 1.503 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 2.682,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 0,6. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1826.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
25 jannewarie
25 jannewarie is de 25ste daag van 't jaor in de Gregoriaanse kalender. Nog 340 daag (341 daag in ein sjrikkeljaor) tot 't eindj van 't jaor.
Gebore
thumb|Robert Boyle, gebaore op 25 jannewarie 1627
Gesjtorve
thumb|Ava Gardner, gesjtorve op 25 jannewarie 1990
Viering/herdènking
thumb|Paulus (Sint-Pietersplein)
Frans Timmermans (politicus)
Timmermans|thumb|Frans Timmermans
Franciscus Cornelis Gerardus Maria (Frans) Timmermans (Mestreech, 6 mei 1961) is 'ne Nederlands-Limburgse politicus veur de Nederlandse PvdA en de Europese S&D en d'n allewijle viceprizzedent vaan de Europese Kemissie. Heer zoot vaan 19 mei 1998 tot 2006 in de Twiede Kamer. In 't kabinet-Balkenende IV waor 'r staotssecretair veur Europese Zake en heer maakde, es einige staotssecretair, deil oet vaan de wekelijkse Ministerraod. In 't boeteland waor Timmermans de Nederlandse minister van Europese Zake. Timmermans maakde daonao einige jaore deil oet vaan de Nederlandse delegatie van de Raod van Europa en pleitte sinds einigen tied veur 'n depolitisering van 't ambt vaan de veurzitter. Wie in 2012 de PvdA weer in de regering góng (kabinèt-Rutte II), woort Timmermans minister vaan Boetelandse Zake.
Timmermans waor naomes de Europese sosjaoldemokrate in 2019 liestrèkker vaan de S&D um prizzedent vaan de Europese Kemissie te weure. Zien alliantie kaom evels twiede. Heer is sinds dat jaor Viceprizzedent vaan de Europese Kemissie en Kemissaris vaan Klimaat oonder leiing vaan Kemissie-prizzedent Ursula von der Leyen.
Jäög en studie
E deil vaan zien jäög brach heer in 't boeteland door, oonder mie in Breusel, Paries en Rome, boe heer ouch nao 'n internationaol sjaol góng. Heer maakde zien middelbaar sjaol aof aon 't Bernardinus Colleesj in Heerle en góng daonao vaan 1980 tot 1985 in Nijmege Frans studere. 't Leste jaor vaan zien studie brach heer aon de universiteit vaan Nancy door, boe heer ouch Europees Rech deeg.
Diplomatiek en polletiek
Nao e jaor deenspliech en e jaor diplomatesjaol vervölde heer versjèllende diplomatieke functies, oonder mie op de Nederlandse ambassaad in Moskou en es adviseur veur minderhede vaan Max van der Stoel, hoege commissair bij de OVSE. In 1998 woort heer in de Twiede Kamer gekoze. Bij alle verkezinge die daonao kaome (2002, 2003 en 2006) woort 'r herkoze. In 't parlemint hèlt 'r ziech veural bezeg mèt Europa en defensie en waor 'r vice-veurzitter vaan de vaste commissie veur Boetelandse Zake.
Op 13 februari 2007 droog de PvdA häöm veur es staotssecretair vaan Boetelandse Zake in 't kabinèt-Balkenende IV. In 't kabinèt-Rutte II, wat in 2012 kaom, woort heer minister op 'tzelfde departemint. In 2014 woort heer veurgedrage es eurocommissair, es viceveurzitter vaan de Europese Commissie zelfs.
Timmermans woent in Breusel en Heerle. Heer steit bekind um zien oetgebreide taolekinnes. Neve Limbörgs en Nederlands sprik heer vleujend Ingels, Duits, Frans, Italiaans en Russisch.
Rischden
Rischden is e gehuch inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 100 inwoeaners. 't Ligk tösse Niederheid, Hatterao, Hochheid, Geilekirke, Süggerath, Kogenbroich (richting Müllendorf) en Tripserao in.
Iezere
In de buurt van Iezere vong op 4 juli 1327 'ne veldsjlaag plaatsj tusje d'n hièr va Valkeberg en de Mestreechtenère, de Sjlaag bie Iezere. D'n hièr va Valkeberg, Reinald, woort gestjeund door troepe oet Luuk, Loan, Gulich en Gelder, mè de Mestreechtenère woorte gestjeund door 't völ machtigere Brabant. Die lètste wonne dan auch. Die euverwinning woort in de Sintervaoskèrk in Mestreech noch ièwelaank op de 4e juli gevierd es de Triumphus Traiectensis.
Rischden
Toet 1 jannewarie 1972 behuuerdje Rischden toete gemèndje Tripserao, same mit 't gehuch Hochheid; daonao zeen ze heringedeildj bieje stad Geilekirke.
Iezere
In d'n oondergroond van Iezere weurt mergel gewonne mè d'n ingank van de Suuberberg liek in Suub.
Michiel (aartsingel)
Michiel is 'ne aartsingel. Op 't Concilie van Mainz in 813 waoërt besjlaoëte dat z'ne naamdaag d'r 29e september waoërt. In 't jaor 493 waor óp dae daag in Roeëme 'ne basiliek gewiejd op de plaatsj oeë d'r aartingel e paar mond d'r vör versjaene zów zieë. Machiel waoërt gezieë es d'r aanveurder van de hiemelse heersjare, d'r lichtende sjtrijder taege d'r duvel en z'n trawaante. E versjloog d'r satan in de vörm van 'ne draak. Michiel waor ooch d'r begeleider van de zieële van de doeëj nao 't hiernamaals. E woog de zieële van de doeëj en brach de rechtvaardige nao d'r hieëmel en sjtortte de zondaars in 't vagevuur.
Rischden
Straotname
De volgendje straote ligken in Rischden:
Michiel (aartsingel)
Van herfstfeest via oogstfeest nao keenderfeest
Seent-Michiel haat d'r owwere doeëdecultus - oeëin Wodan, hieër van de doeëje, de Wil Jach aanveurde en Holda, Perchta of Hella, Bertha de doeëj nao 't doeëjeriek begeleidde - gekerstend en inins van d'r vrówweleke componaent oontdoeë. In de oetdrökking owwieverzaomer is dat elemaent evvel behaowe. D'r tied van 't jaor, 't begin van d'r Germaanse weenter, haat warsjienglek ooch te make gehad mèt 't vassjtèlle van d'r naamdaag. 't Begin van d'r weenter waor in 't Germaanse gebied e belangriek feest, oeëóp rech gesjpraoëke waoërt en óp väöl plaatsje groeëte jaormaarte gehaowe waoërte.
Pas in de middelieëwe verenderde 't herfstfeest in e oogstfeest, oeëdör ooch de vering van Seent Michiel verenderde. Zoe wert 29 september geneumd es lètste daag öm appele te oogste. Öm de herfstoogste te vere waoërt in Ingelaand de Michaelsgans gaeëte. In 1773 waoërt in Pruise d'r zoondèg nao 29 september oetgerope es Erntefest.
In Vlaandere lag me e bruudsje oonder 't kusse van de sjlaopende keender; in Zjwitserlaand vloog Michiel tiendens de mis van hoes nao hoes öm gesjaenke achter te laote. Dis lète gebroeke haant paralelle mèt de vering van Seent-Maeërte en Seenterklaos in dae zin dat de feestdaag keenderfeeste waoërte.
Iezere
In Iezere sjtoon 'n aantal mergel- en vakwerkboerderieje. Aan de Greunsjtraot bevinge ziech 2 ouw pöthuuskes mèt zaaldaak. Ein mergele carréboerderie haet 'ne klokgevel. Op 'ne driesjprunk van de Kapelsjraot en de Limietsjtraot sjteit 'n mergele waterpöt en 'n kapel die gewiejd ies aan Maria va Lourdes. Dees kapel ies geboewd in 1955. Op väöl krusinge sjtoon en hange kruzer mèt crucifixe.
Höfke
thumb|300px|[[Maria|Modergaods in de holle waeg in Höfke]] Höfke (Nederlands: Höfke) ies 'n buurtsjap van Mechele in de gemeinte Gulpe-Wittem in 't heuvelland van Zuud-Limburg. De nederzètting ies gelege aan de gelieknamige waeg Höfke, aan de reveer de Geul. 't Buurtsje, mèt in 2002 15 inweunersj, weurt aangegeve mèt 'n blauw plaatsnaambördsje tegeneuver 'n groat Mariabeeld.
Lennestadt
't Op 280 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 43 oortsdeile (dörper die vreuger oonaofhenkelek waore).
Vlagtwedde (gemeinte)
Vlagtwedde is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Groninge, in Westerwolde, tege de grens mèt Duitsland en Drenthe, mèt 'n oppervlak vaan naoventrint 170 km² en zoeget 16.000 inwoeners. De gemeinte umvatde de dörper Barnflair, Bourtange, Jipsingboertange, Over de Dijk, Rhederveld, Sellingen, Ter Apel, Ter Apelkanaal, Vlagtwedde en Zandberg (gedeiltelek). Daoneve ligke in de gemeinte nog hiel väöl gehuchter, naobersjappe en laankgerekde bebouwing langs kenale. Hoofplaots is Sellingen, wiedoet de groetste kern is Ter Apel. Vlagtwedde waor 'n typische landbouwgemeinte mèt 'n lieg bevolkingsdiechheid en 'n aofnummende, vergriezende bevolking.
Historie
De dörper Sellingen, Ter Apel en Vlagtwedde bestoonte al in de middeliewe, dèks op zandrögke in dit landsjap vaan veurnaomelek veen. Bourtange woort in d'n tied vaan de Republiek umgebouwd tot e vestingdörp; dees vesting is gerestaureerd en populair es toeristische attractie. Ander plaotse op -tange binne dees gemeinte zien noets bove hun positie vaan gehuch oetgekómme. Veur de res besteit de gemeinte veural oet jóng veenkoloniaol bebouwing.
De gemeinte Vlagtwedde wie me ze noe kint oontstoont in 1822, wie de gemeinte Bourtange woort opgeluf en bij Vlagtwedde woort geveug. Oonder Bourtange vele toen ouch al Ter Apel en Sellingen. Oondaanks de naom laog sindsdeen 't zwuurtepunt neet mie bij 't dörp Vlagtwedde.
Op 1 jannewarie 2018 woort Vlagtwedde mèt Bellingwedde samegeveug tot de nui gemeinte Westerwolde.
AIDS
AIDS of verwórve immunodeficiëntiesyndroom is e gevolg van 'n besmetting mit retrovirus HIV (humaan immunodeficiëntievirus). 't Is e syndroom det 't immuunstèlsel aanvèltj en geleielik verinneweertj. Patiënte mit e verzwaak immuunstèlsel zeen uters vatbaar veur sekóndaer (of opportunistische) infecties en 'n bepaoldje kómbinaasje van dees infecties wuuertj es 't syndroom AIDS gediffenieerdj.
HIV-infecties waere meistes door seksuelen ómgank euvergedrage. Me mót aevel opmirke det de ieëste patiënten in Afrika 't virus, det oearsprunkelik allein bie ape veurkoom, dinkelik dore vertaering van apevleis haet opgedaon.
Allewiel bestaon gein mediciene veur 't virus te genaeze. Toch haet de behanjeling van HIV-positieve patiënte mit 'n kómbinaasje van antiretroviraal middele häör laeveskwaliteit verbaeterdj en kan d'n aanvang van AIDS door bepaoldje middele waeren oetgestèldj.
AIDS woort in 1981 inne Vereinigdje Staote es 'n nuuj gekrenkdje geïdentificeerdj. Aanvenkelik deje veural homoseksueel manskaerele, drugsverslaafdje en patiënte mit hemofilie de gekrenkdje op.