cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Neerhaof
'ne Neerhaof maak deil oet van 'n bezunjer meneer van versjterkde beweuning in de Middeleëuwe n.l. de mottes, die geboewd woorte tösje de 11de pès de 13de eëuw. De neerhaof ligk neerder es de opperhaof, op de opperhaof sjtóng meistal 'ne versjterkde taore of donjon. Op de neerhaof sjtóng dèks 'n kapel en 'ne haof. De motte is meistal kunsmatig opgeheuëgd in taengesjtèlling tot de natuurlike heuëgdes die de Kelte gebroekde veur hun oppida.
Nao de middeleëuwe woort de donjon dèks oetgeboewd tot 'n kesjteël en de kapel tot 'n kirk en versjoof de oarsjprunkelike beteikenis van de naam neerhaof nao neerhoes of veurbörch, womèt vanaaf toen nao 'n biegeboew van 't kesjteël woort verweze. De functie van 'ne neerhaof waor meistal die van 'n boerderie, mèr d'r koosj ouch perseneël in wone, 't koosj 'n koetsjhoes zeen, en d'r koosj ouch bedrievigheid in zeen ('n servicegeboew, 'n sjmidse of 'n meule). Verdere functies koosjte zeen: 'n paortgeboew, 'ne sjtal. Sóms woort 't neerhoes ouch verpach of verhuurd aan 't perseneel of aan leefhöbbersj van de jach. Sóms woonde d'r ouch de kastelein of de rentmeister van de bezittinge van de kesjteëlheër.
Volksetymologie
De term neerhaof verwis oarsjprunkelik nao de lieëgere ligking hievan ten opzichte van de hoager gelaege opperhaof. Later sjprook men in de volksmóndj, nao analogie van de vreuger gèldendje sjtènj, euver 'n "neerhoes" es de woonruumdes veur de lieëgere luuj (lieëgere sjtandj of 't perseneel) en de term "hoaghoes" veur de hoager luuj (de adel) die 't kesjteël bewónde. 'n Geliekaardige beteikenisversjuving haet zich vörgedaon in 't woord Plat. Bedoelde men oarsjprunkelik dat dees taal gekald woort in de neerder deile of de Lieëg Lenj; later woort aan de term Plat de beteikenis van ónbesjófd verbónje.
Nimwege
thumb|right|Locatie vaan Nijmege thumb|right Nijmege (Nederlands: Nijmegen; Gelders: Nimwaege) is 'n stad en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland. Op 1 januari 2006 woende hei 159.556 lui. Nijmege is qua ienwoenertal de tiende stad vaan Nederland en de erste vaan Gelderland.
Stadsgeziech
Nijmege heet 'n aontal belangrieke historische bouwwèrke; dit zien evels gerestaureerde gebouwe; umtot 't Nijmeegse centrum in d'n Twieden Wereldoorlog gebombardeerd is, zien de meiste bouwwèrke verlore gegoon; dèks zien dao modern gebouwe veur in de plaots gekoume. De bekindste gebouwe zien de Stevenskèrk, 't Raodhoes en de Waag. 't Belvédère en de Kronenbergtorie zien ziechbare reste vaan de aw walmör.
Historie
thumb|right|Waolbrögk Nijmege is ein vaan de twie ajdste stei vaan Nederland; de aander is Mestreech. Me vermood tot de plaots roond 't begin vaan de jaortèlling mèrretrechte kraog; in of roond 102 moot Noviomagus, wie Nijmege op 't Latien hèt, stadsrechte gegeve zien. In 2008 zint reste van 'ne Romeinse wachtore opgegraove in Nijmege-Wes. In de vreug Middeliewe laog de plaots bij de grèns mèt 't Saksische gebeed, en ouch neet wied vaan de Frieze. De Frankische keuning Sjarel de Groete stichte hei in 770 'ne Palts, allewel tot sommege historici meine tot 't hei um 'n aander plaots geit. Mèt de Noormenneninval vaan 880 woort dee palts verweus.
Noordelek gangestèlsel
't Noordelek gangestèlsel is ein vaan de gangestèlsels in de St. Pietersberg in Mestreech. Zoewie de naom al zeet is 't 't mies noordelek gelege gangestèlsel.
Nimwege
Historie
In 1150 stichte d'n Duitse keizer Frederik Barbarossa hei 'n börch en in 1230 woort Nijmege tot Rieksstad verklaard. In de zestiende iew greep de Reformatie sterk um zich heer, en vaanaof 1595 waor de stad definitief in Hollandse han. De Nijmeegse vree oet 1678 maakde 'n eind aon d'n oorlog tösse Fraankriek en de Rippebliek vaan de Vereinegde Nederlen.
Noordelek gangestèlsel
In de volksmoond weurt gesproke euver melgergrotte, mer dat is eigelek neet zjus. In feite zien 't oetgegraove geng um melger te winne. D'n oersprunkeleke hoofingaank (de 'Grand Entrée') vaan 't Noordelek gangestèlsel is in 1916/17 ingestort, noe weure twie veurmaolege transportgeng gebruuk es entree. 'n Groet deil vaan de geng is neet touwgenkelek veur publiek vanwege instortingsgevaar. De veilige geng zien in gebruuk es champignonkwekerij en vreuger es opslaagruimte vaan 't riek (de zoegenaomde 'rieksbewaorplaots'). De VVV verzörg roondleidinge in de resterende touwgenkeleke geng.
Nimwege
Oonderwies
In Nijmege is ouch de Radboud Universiteit Nijmegen (of RU) gevestig. Dit is ein vaan de 13 universiteite die Nederland riek is. 't Geit hij um 'n zoegenumde 'breij universiteit' die e breid scala aon fakulteite en opleidinge te beje heet.
Noordelek gangestèlsel
't Noordelek gangestèlsel is aajd, de ajdste opsjrifte in de geng zien oet 1560. Door middel vaan 'ne wenteltrap langs 'n waterpöt stoond 't stèlsel in verbinding mèt Fort St. Pieter. Veur de Franse waor 't vaan strategisch belang en 't woort daan ouch in 1796 gaans in kaart gebrach.
Nimwege
Evenemente
De Nijmeegse Veerdaogse is e wandelevenemint dat eder jaor in de daarde week vaan juli gehawwe weurt.
Noordelek gangestèlsel
In 1770 is in 't stèlsel de sjedel vaan 'ne Mosasaurus gevoonde. in 1795 is dee evels door de Franse bezètters mètgenome nao Paries genome, boe 'r noe nog altied te zien is. In 1999 is in de ENCI-groeve nog 'ne sjedel gevoonde, dee door de vinders 'Bèr' geneump woort.
Sjèldpadde
Sjiljkróddele kónne sterk versjillen in gruuedje, kluueren en laeveswies, meh zeen mekkelik te óngersjeie van alle anger reptiele door 't oetwenjig sjildj. Alle sjiljkróddele höbben e knaokig sjildj aan zowaal de boekkantj (plastron) es de rögkkantj (carapax), in taengestèlling toet alle anger modern reptiele wie krókkedille, aektese en slange. 't Sjildj is meistes veurzeen van e twieëdj pantser, 't häöresjildj. 't Rögksjildj is mit 't boeksjildj verbónje door 'n knaokige brögk aan waerskantje van 't lief.
Sjiljkróddele plantje zich meistes jäörliks veurt en zeen zónger oetzunjering eierlègkendj. Ze greuje snel wen ze jónk zeen, mer óntwikkele zich hieël lankzem. Grótter sjiljkróddele zeen pas nao tieëntaal aan jaore vólwasse, dergelike saorte kónnen aevel ouch hieël aad waere. Sjiljkróddelen aete zowaal deerlik es plantjaerdig matterjaal, aafhenkelik vanne saort.
't Guuef óngevieër 330 versjillige saorten aan sjiljkróddele, verdeildj euver veertieën femieljes. Sjiljkróddele kómmen euvere gans welt veur in oetereinloupendje biotope, wie bósse, graaslenj, moerasse en zieëje, meh vanwaenge de kaadbleujigheid veurnamelik in werm streke. Tientaal aan saorte zeen ernstig bedreig door miensjelike activiteite. De wichtigste bedreiginge zeen 't verinnewere vanne habitat en 't vergaore van wilj sjiljkróddele veur consumptie of deerhanjel.
Sjiljkróddele kómmen in Limbörg neet mieë vas veur, mer aventoe vindj me waal 'ne verdwaaldje zómpsjiljkróddel.
Taxonomische indeiling
thumb|[[Gewoen bietsjèldpad]] De indeiling löp tot aon 't niveau vaan femilies.
Evolutie
left|frame In 't Mesozoïcum, dèks 'Tiedperk vaan de Reptiele' geneump, kaome de ierste sjèldpadde op. De ajds bekinde echte sjèldpadde vint me in 't Trias; hun fossiele zien gevoonde in China. Hun directe veurawwers waore log, herdisechtege reptiele die hun ribbe ziech ummer mie verbreide tot ze e sjèld vörmde. Dit waor al laank de gaankbaar meining oonder paleontologe. In 2013 woort e nui fossiel besjreve, bekind es Eunotosaurus, wat dees theorie oondersteunt. Geliekaardege, sjèlddragende fossiel reptiele waore al wel bekind, meh die leke minder op Sjèldpadde. De Sjèldpadde, hun veurawwers en hun fossiel sjèlddragende verwante weure Anapsida geneump.
Sjèld(er)
thumb|Rögkpantser (carapax) vaan 'n sjèldpad. Bij väöl soorte zit 't pantser get aanders inein. Alle sjèldpadsoorte oondersjeie ziech door 't höbbe vaan twie pantsers: e rögkpantser (carapax) en e boekpantser (plastron). In de volksmoond sprik me vaan sjèlder, meh biologe bedoele dao de versjèllende aoneingegreujde deile vaan 't pantser mèt (op 't nevestoond pleetsje zien de sjèlder vaanein gesjeie mèt e lientsje). De binneste laog vaan 't pantser is ummer vaan bein; de boetelaog is meistal vaan keratine ('t materiaol boe-oet ouch negel en veugelsnavele bestoon), meh bij de leersjèldpadde is dit väöl weiker en leerechteg vaan natuur. De pantsers zien gans vergreujd mèt 't gereemde vaan de sjèldpad, en allein de kop, de pu en de start steke oet. Väöl soorte kinne dat allemaol intrèkke en op die meneer zoe good wie ooneetbaar weure.
Liechaamsumvaank
De meiste sjèldepadde weure mer 10 tot 30 centimeter laank. Inkel groete soorte kinne wel langer es 'ne meter weure en e gewiech vaan hoonderde kilo's bereike.
Veurtbeweging
Reptiele beteikent "kroepers", en de kroepende beweging höbbe de sjèldpadde ouch. Ze bewege ziech "sloond" mèt de pu. Veural de aquatische soorte - dat zien de meiste sjèldpadde - höbbe dao veurdeil vaan; bij de in zie levende sjèldpadde zien de veurpu zelfs tot 'n soort peddele vergreujd. Bij 't zwumme deent 't pantser es steun veur de beweginge, woedoor wieneg energie gebruuk hoof te weure.
Op 't land is dees meneer vaan bewege evels nogal oonpraktisch; vaandao tot de sjèldpad dao zien spreekwäördeleke traogheid liet zien.
Waornummingsvermoge
Sjèldpadde kinne prima zien. In d'n duuster zien ze zelfs beter es lui, en euverdaags kinne ze kleure beter oondersjeie, umtot ze wie de meiste reptiele veer kleurreceptore in hun ouge höbbe. Griestinte zien evels lesteger. Hun ouge corrigere de brekingswèrking vaan water good, zoetot ze correk kinne zien wie wied 'ne vijand vaan ze aof is.
De reuk vaan de bieste is ouch good oontwikkeld. Dit orgaon is vaan 't groetste belaank bij 't vinde vaan ete, partners en pläötskes veur eier aof te zètte. thumb|[[Sjèldpad Harrièt, die oongeveer 175 jaor aajd woort.]]
Levesdoor
Vaan sjèldpadde is bekind tot ze hendeg aajd kinne weure. Allewel tot dao-euver väöl stadslegendes circulere, moot me 'ne leeftied vaan 200 jaor veur 'n aontal soorte veur meugelek hawwe. De aajds bekinde sjèldpad, Tui Malila, in 't bezit vaan de keuning vaan Tonga, woort minstes 188 jaor aajd. Sjèldpad Timothy, mascotte vaan de Britse marine, haolde zeker 160 jaor; sjèldpad Harriet, die in 'nen Australische zoo leefde en volgens de euverlievering nog door Darwin is mètgenome, waor oongeveer 175 jaor aajd. In 't wèld weure de mieste bieste evels mer e paar decennia aajd.
Leefwijs
De sjèldpad besteit häören daag boete 't zeuke nao ete veural ouch aon 't ligke in de zon: bekaans alle soorte hawwe ziech daomèt bezeg. Daomèt hèlt ze, es kaajdbleujeteg bies, häör temperatuur op niveau en verzaomelt ze UV-B-straoling.
In weustes en in gemaotegde streike moot de sjèldpad ziech aon 't klimaot aonpasse. Väöl soorte hawwe 'ne winterslaop. E paar soorte trèkke ziech ouch bij groete hitte in de zomer trök.
Ete
Sjèldpadde zien gemeinelek omnivoor; ze ete neve 'nen houp plante beveurbeeld ouch insekte en vèsse. Mer inkel soorte zien echte carnivore of echte herbivore. Dèks is hun dieet hendeg gevarieerd, al is 't wel gefocus op calciumriek ete (wat natuurlek vaan belaank is veur 't oonderhawwe vaan 't pantser). Gelierde oonderzeuke nog hefteg wie sjèldpadde aon hun vitamine D3-behoofde koume.
Sjèldpadde höbbe allaank gein tan mie, meh höbbe doorloupende vlake op hun kaoke, woemèt ze 't ete vermaole. Allein de ajdste fossiel soorte höbbe tan.
Reigel
De reigel ies, binne de Katholieke kèrk, 't gehièl van reigelsj en veursjriefte veur lede van 'n bepaalde kloasterorde of congregatie. Dees religieus gemeinsjappe drage meistal de naam van degene dae de reigel haet vasgesjtèld. Bieveurbeeld de orde van de Augustienersj; de Benedictienersj en de Franciskanersj.
De belangriekste reigelsj zint:
Sjèldpadde
Veurtplanting
Bij väöl soorte leve de mennekes- en vruiwkessjèldpadde in 't groetste gedeilte vaan 't jaor neet allein gesjeie, meh zelf in 'nen andere biotoop. Ze koume daan allein bijein in de paartied, dee bij soorte oet gemaotegde streke in 't veurjaor of in 't naojaor vèlt, en bij tropische soorte vaan de lochvochtegheid aofhenkelek is.
Reigel
In De Derde Orde leve de aangesjlote lede volges 'ne vezachtende reigel van 'n kloasterorde, meh dan es leek.
Sjèldpadde
Veurtplanting
Alle soorte lègke eier; ovoviviparie wie bij sommege slange en herdisse kump neet veur. 't Aontal versjèlt per soort vaan ein à drei (Amboina-gehingsjèldpad) tot mier es hoonderd bij versjèllende ziesjèldpadde. De incubatietemperatuur vaan 't vruiwke bestump of 'n embryo mennelek of vrouwelek weurt. De eier weure ummer op 't land gelag, in e köjlke, en de bieskes spreke vaanoet de eier met hoeg geluudsjes oonderein aof wienie ze de eier opesloon. Heiveur höbbe ze 'nen eitaand, dee snel nao de gebuurde aofvèlt. Es ze oet 't ei koume kroepe de bieskes nao 't water, natuurlek oetgezunderd bij laandsjèldpadde. 't Geslachsriep weure vaan de jónge, die noets door de ma verzörg weure, doort jaore, en is aofhenkelek vaan de greuj vaan 't bies (en neet direk aon 'ne leeftied geboonde).
Bep Mergelsberg
thumb|250px|Bep Mergelsberg vertèlt e verhaol Bep Mergelsberg is 'ne Belzje dichter, sjriever, columnist in ‘t Norbiks en in ‘t Nederlands. Ze is gebaore in Norbik, gemèngde Èèsde-Mergraote in Zuud-Limburg op 30 april 1957. Ze wónde in Mestreech, Leuve, Voere en allewiel in Sittard. Mergelsberg is drama-docente en theatermaker en gèft dramalès an keender, jóngere en volwassene en regisseert in 't amateurtoneel. Mergelsberg haat wiejer 't sjtatuut van 'Erkènde Vlaamse toeristische gids' (Pos-HBO) en haet jaorelang ervaring es gids in de Euregio Maas-Rien. Es HBO kultureel werker haet ze ervaring in de politiek/kultureel/sociaal interessante gemeinte Voere. Ze is mieë es 30 jaor gelaeje begonne mit 't vertale van toneelsjtukke - Fitgerarld Kuzs oet 't Frankisch en Shakespeare - in 't Norbiks en in de Veldekesjpelling vör toneelgroep De Bron. Bie 't Groeët Limburg Dictee waoërt ze in 2008 twiede; in 2009 achste.
Sjèldpadde
Es ete
Sommege sjèldpadde weure es delicates gezeen en intensief bejaog. Veural in Oos-Azië gebäört dit, oonder mie veur de snel greujende Chinese merret. Bekind is de sópsjèldpad. In recente tije heet dit tot probleme geleid, zuug oonder.
thumb|'n [[Roedwangsjèldpad, e populair hoesdier]]
In gevaangesjap
Väöl sjèldpadde weure in gevaangesjap gehawwe, soms op 'n soort farms, boe ze gefok weure veur minseleke consumptie, soms veur natuurbehajd, es back-uppopulatie (um oetsterve te veurkoume), soms es hoesdier. De roedwangsjèldpad is nog ummer e vrij populair hoesdier, al is ze recintelek minder verkoch: sjèldpadde leve laank en es ze groeter weure höbbe ze intensief verzörging en e groet aquarium nujeg. Doortot bezitters vaan sjèldpadde hun bieste ewegdoen zien hei en dao exotische populaties oontstande.
Bedreiging door de mins
Väöl sjèldpadsoorte weure bedreig door minseleke oorzake. Boete bejaoging (zuug bove) kin dat koume door destructie vaan hun leefumgeving (de echte karètsjèldpad, door strandtoerisme; de Abingdonsjèldpad, door euverbegraozing door geite), of door vervojling (ziesjèldpadde ete wel stökker plastic op mèt de idee tot 't kwalle zien).
Hirtshäörewaegbrei
Hirtshäörewaegbrei of hirtshaorewaegbrei (Plantago coronopus) is 'n einjäörige of vaste, twieëslechtige plantj die 5 toet 20 cm hoeag is en 'ne paolwortel haet. De plantj greutj op ziltjige, zenjetige plaatsen in dune, op zieËdieke, hoeag sjorre en greun strenj. Ze kan good taenge vertraejing en greutj op plaatse wo anger plantjen 't neet zo good doon.
Hirthäörewaegbrei wuuertj al veerhóngerdj jaor lang es gruuendje gaete. Hae wuuertj den van mieërt toet augustus gezejdj en geougs nao zeve toet ach waeke. De jóng blajer zeen gesjik veur consumptie. Ze kónne waere gekaok of raw gaeten in slaaj.
De gróndjstenjige blajer vanne plantj staon in blaadrozètte. 't Blaad is vleisjig of zaachbehaordj, inkelveljig, lien- toet lintjvörmig of vaervörmig ingesni-jje en toegespits. De blaadrandj is intak of getendj. De basis vanne blaadsjief is vleugelvörmig. De nerve zeen in e vaernervig petroean gerangsjik. De blaadsteel is hieël kort of gaar-neet dao.
De bloomsstengel is rechstäöndj of opstiegendj, behaordj, róndj en massief. De bleujwies is 'nen aor. De witte blome zeen buus- of stermvörmig en radiair symmetrisch. De blome bestaon oet veer kroeanblajer en veer kelchblajer. De kroean is aeve lank of korter es de kelch. De blome höbbe veer maeldräöj en eine stiel mit eine stempel. De hirtshäörewaegbrei bleutj van junie toet september. Nao de bevröchting waere doesvröchte gevörmp.
Gistel
Gistel is 'n stad in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Oostende. De stad heet 'n oppervlak vaan 42,25 km² en had op 1 januari 2008 11.384 inwoeners. Sjötspetroen vaan Gistel is Sint-Godelieve.
Deilgemeintes
Gistel besteit oet veer deilgemeintes. Gistel zelf heet 'n oppervlak vaan 16,88 km² en had in 2006 8.135 inwoeners.
Ligking
Gistel ligk op de grens vaan de polder- en zavelstreek.
Economie
Bij Gistel ligk e klei windmeulepark.
Bezeensweerdeghede
Bekind zien in Gistel de Sint-Godelieveabdij Ten Putte, gestiech in d'n èlfden iew (foto; binne häör mör e museum gewijd aon Sint-Godelieve) en de neogotische Slevrouwekèrk mèt 78 meter hoegen torie. Boete 't dörp stoon twie aw windmeules, d'n Oostmolen en meule De Meerlaan.
Historie
De naom Gistel liet ziech vrij sumpel aofleie vaan geest 'zavel' en lo 'ope bós'. Gistel ligk op 'ne zandrögk tösse lieger ligkend land. Gistel weurt mesjiens al in de negenden iew in aonteikeninge vaan de Noormanne gevoonde, meh pas euver de vermelding in d'n tienden iew besteit zekerheid. Gistel laog toen aon de Breede Ee, 'ne zie-erm dee deep 't Vlaamse land in veel. Dit maakde 't dörp zoewel gesjik veur d'n handel es good te verdeidege tege de Noormanne. In d'n twelfden iew woort 't pläötske versterk, in d'n daartienden iew volgde stadsrechte. In 1488 woort 't stedsje verweus in 'n represaille vaan Maximiliaan vaan Oosteriek, wie Vlaandere tege häöm in opstand kaom. Haafweeg de zestienden iew kaom Gistel in bezit vaan de Italiaonse familie Affaitati. In d'n Tachtegjaoregen Oorlog woort 't gebeed zoe door 't geweld versjäörd tot 't gebeed oontvolk raakde. 't Verval woort pas umgekierd nao d'n aonlag vaan 'ne steinweeg vaan Oostende nao Wijnendale in d'n achtienden iew, 'ne spoorweeg in de negentienden iew en d'n A18/E40 in de twintegsten iew. Gistel woort neve forenzeplaots veur Oostende ouch zelf 'n industrieplaots. In 1971 woorte de opgeheve gemeintes Moere en Zevekote aon Gistel touwgeveug, in 1977 volgde Snaaskerke.
Edith Stein
thumb|250px|left|Reliëf va Edith Stein Edith Stein (Wrocław (Duutsj: Breslau) 12 oktober 1891 - Auschwitz-Birkenau, 9 augustus 1942) waor 'n Joods-Duutsje filosofe, vrowwerechvörvechster en 'n hèllig verklaorde Karmelietes.
Laevesloop
Edith Stein is gebaore in 'n orthodox Joodse familie en waor 't jongste va èlf keender. Häör moder waoërt joonk wèdvrow, mae zörgde d'r toch väör dat alle keender 'n solide opleiding volgde. Es 14-jaorige oonderbrook Stein 't gymnasium um e jaor bie häör zöster in Hamburg te gaoë wonne. In dae tied kieërde ze zich aaf van 't Jodendom en waoërt in 1904 atheïste. Stein sjtudeerde Duutsj, filosofie, psychologie en gesjiedenis an de universitète va Breslau, Göttingen en Freiburg im Breisgau. thumb|150px|Breslau 2006, Nowowiejskasjtraot 38. Hoes in de vörmalige Michaelsjtraot oeë de fam. Stein wonde.
Bräök mèt Husserl
Edmund Husserl waor ursj d'r promotor va Stein an de universitèèt va Göttingen en nao häör promotie, op de dissertatie Zum Problem der Einfühlung in 1916, waoërt Stein ziene medewèrker. Ze volgde Husserl nao de universitèèt va Freiburg. De promotie is 't bewies va bekwaamhèèd um zelfsjtendèg oonderzeuk te verrichte en is vörwaarde vör 't verkriege van de Habilitation. Dizze status bevestigt dat d'r wetensjapper z'n vak in de gaanse brèjde in oonderzeuk en lieër vertegenwoordige kan. Husserl wegerde Stein de Habilitation mèt 'n bräök tut gevolg.
Uvver d'r bräök hat sjreef Edith Stein in häör in 2002 gepubliceerde autobiografie dat ze waal in sjtaot waor um zich in deens va e werk te sjtelle. Dat ze och in sjtaot waor um zich in deens van 'ne aandere miensj te stelle, mae dan es leefhubbende medemiensj. Mae ze kaant zich neet in deens sjtelle van 'ne aandere miensj en wie Husserl dat van häör eiste haat Stein de samewèrking verbraoëke. D'r naam Husserl is oonlosmakelek verboonde mèt de fenomenologie, 'n filosofische sjtreuming die haeë vertegenwoordigt.
In 1919 verdedigde ze in Göttingen häör Habilitationsschrift Psychische Kausalität, zoonder succes. Ooch de poginge daonao, in Breslau en Freiburg, mit de Filosophische Verhandeling Potenz und Akt mislukte.
Katholiek
thumb|150px|Graaf va Siegfried Stein, d'r vader va Edith Stein
De kènnismaking mèt de autobiografie van de hèllige Theresa va Avila wert aanzieë es 'n kieërpeunt in häör laeve. Stein leet zich op 1 januari 1922 deupe en goof häör assistaentsjap bie Husserl op. Ze gong lès gaeve an de maedsjessjoeël van de Dominicane in Speyer. In 1932 begoes ze in 't Instituut vör Pedagogiek in Münster an häör sjtudie van Thomas van Aquino. Op 15 april 1934 traoj ze in de Orde van de oongesjoeide Karmelietesse va Kölle in en noom d'r naam Theresa Benedicta a Cruce aa. Häör zöster Rosa leet zich twieë jaor later deupe.
Vervolging en vermaording
Es gevolg van 't Berufsverbot moes Stein, es Jodin, häör baan in Münster opgaeve. In 'ne breef an paus Pius XI vroog ze 'm 't nationaal-socialisme te veroordele. Volges 't persbureau ZENIT waor dat och wat d'r pauseleke nuntius in Duutsjlaand waor opgedrage te doeë dör Eugenio Pacelli, later Pius XII in 'ne breef va 4 april 1933. Driej daag daovör waoërte dao-èn-taege nog hulpverzeuke va burgers geweigerd. Kort daovör how 't nationaal-socialistische regime d'r boycot op Joodse winkele aafgekondigd.
In 1938 vluchde Stein vör de Jodevervolging nao Echt, 'n Karmelietessekloeëster dat in 1875 vanoet Kölle dao gesjticht waor es gevolg van d'r Kulturkampf. Häör zöster Rosa koom e jaor later.
Op 20 juli 1942 koom 'n herderlek sjrieve van de gezameleke Nederlandse bissjoppe oeë-in ze de deportatie van de Jode aoëpelek aafkäörde.
Me zaet dat Stein de kaans um nao Zjwitserlaand, Karmel La Pâquier, vanoet Echt haat laote liegke umdat häör zöster neet mèt koes goeë. Aander bronne zigke dat de nonne in Zjwitserlaand d'r ernst van de zaak neet inzoge en de documaente neet flot genog in orde makde. Wer andere mienge dat Stein gèng gepriveligeerde behandeling wol.
Op 2 augustus 1942 waoërt ze, same mit häör zöster opgehaold deur de Gestapo en via Westerbork nao Auschwitz brach oeë ze op 9 augustus in de gaaskamer waoërt vermaord.
Zalig- en hèlligverklaoring
Op 1 mei 1987 verklaorde paus Johannes Paulus II Stein zalig en op 11 oktober 1998 waoërt ze es martelares hèllig verklaord. Väör 'n hèlligverklaoring mot bewaeze waeëre dat d'r Zalige woondere verricht haat (twieë zeunt noodzakelek) of dat d'r sjprake waor van 'n martelaarsjap (in dat geval volsjtèèt èè). Volges de RK kèrk is Stein martelares umdat ze gestorve is vör häör geleuf. Andere bewaere dat Stein umwille van häöre etnische, d.w.z. Joodse, komaaf, vermaord is.
Same mèt Catherina va Siëna en Birgitta va Zjwede is Edith Stein besjermhèllige van Europa.
Edith Stein-pries
Um de twieë jaor wert d'r pries oetgereikt dör d'r Göttinger Edith-Stein-Kreis an perzoeëne, groepe of organisaties die zich grensuvversjreidend sociaal engagere. D'r pries besjtèèt oet 'n medalje mèt de inscriptie Unsere Menschenliebe ist das Maß unserer Gottesliebe en 'n bedraag va 5000 euro.
Bibliografie
thumb|150px|Walhalla hal, oeë betekenisvol perzoeëne saer 1842 mèt [[Marmer|marmere bustes of gedeenkplate werre geieërd.]]
20 juni
20 juni is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 171en daag vaan e gewoen jaor en d'n 172e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 194 daog. 20 juni is (sinds 2000) Wereldvlöchtelingedaag bij de UNHCR.
Abaziens
't Abaziens of Abaza is 'n Naord-Kaukasische spraok die gekaldj wuuertj in Karatsjaj-Tsjerkessië in Röslandj, in 't Distrik Abazinski. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 37.800 luuj in Röslandj (2010), oet 'n etnische bevölking van 43.300 (2010) en mit 'n ganse bevolking van 47.880 in alle lenj. De spraok haet de ISO 639-3 code abq.
't Abaziens hètj ouch waal Abazintsy, Ahuwa of Ashuwa. Versjillige dialekte zeen Ashkaraua (Ashkar, Ashxar), Bezshagh en Tapanta. Sómmige hievan zeen gedeildjelik verstaonbaar mit 't Abchazisch. De spraekers zeen euverwaegendj islamitisch.
't Abaziens is 'n SOV-spraok en haet ergatief-absolutief-congruentie bie 't wirkwaord.
In Röslandj wuuertj de spraok mit 't Cyrillisch sjrif gesjreve. 't Guuef ouch gezètte, radioprogramma's, tillevies en waordebeuk. 't Is de ieëste spraok veur 95% vanne Abaziene; 70% van häör gebroek ouch Rössisch.
In Törkieë laef de spraok minder es in Röslandj, mer 't guuef dao toch nag 10.000 spraekers (1995). In Törkieë wuuertj 't Abaziens in 't Letiens sjrif gesjreve. De spraekers kalle dao ouch Törks.
De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar.
Wiki
250px|right|thumb|Wiki Wiki op de luchhave van [[Honolulu]] De term wiki, of WikiWiki, weurt gebroek veur 'n colleksie van hypertext documente die in samewirking gesjrieve weure. Soms weurt de software om aan zoen colleksie te wirke ouch waal wiki genumd. Mit 'ne wiki kins e mit 'ne browser documente sjrieve in ein sumpel opmaaktaal. Wiki wiki kumt oet 't Hawaiïaans en beteikent sjnel.
De ieste wiki, WikiWikiWeb, woor verneump nao de Wiki Wiki böslien aan de internasjonaal luchhave van Honolulu.
De Ingelsjtalige Wikipedia is de groetste wiki.
D'r is 'n houp versjillende software te kriege om 'n wiki op te zitte. MediaWiki weurt gebroek doer de projekte van Wikimedia. 'n Auwer systeem is Pmwiki.
Lies van wiki's
Sommige van dees wiki's zint intösje down.
Evolutie (biologie)
De evolutie zoe es die vaan de biologie is de dinkwijs euver 't oontstoon vaan wezes, dat allewijl door de weitesjap weurt gehanteerd. Dees gedachtegeng woorte bedach door d'n Ingelsmaan Charles Darwin. De groetsten tegehenger vaan de evolutie is 't creationisme: dit is 't sjöppingsverhaol vaan de Joede, de christene en de mohammedaone.
De ierste woernumminge
Ein van de ierste gelierde dee op 'n aander meneer daan via 't creationisme naodach euver 't oontstoon vaan de versjèllende wezes, waor Charles Darwin. Tijdes 'n e paar jaor dorende ziereis zaog 'r op väöl versjèllende plaotse väöl bezunder menagerie. Zoe kaom heer ten weste vaan Zuid-Amerika op de Galápagos Eilen aon. Dees eilen ligke hoonderde kilometers oetein. 't Veel Darwin evels op tot de biestesoorte dao per eiland hendeg vaanein versjèlde.
Feite
Nao lang oonderzeuk kaom Darwin tot de conclusie tot de evolutie de einegste woerheid is. 'r Constateerde drei feite:
Op groond vaan dees drei constateringe formuleerde heer twie principes.
Evelutie weurt bekènd
In 1859 sjreef Charles Darwin e book euver zien theorie: On the Origin of Spieces by means of Natural Selection. 'r Verwachde tot de kèrk aofwiezend op zie book zouw reagere umtot 't in konflik kaom mèt 't Biebels sjöppingsverhaol. Zelf zaog heer gein gooj rei "boeveur de (evolutie-)ideeë iemes religieus geveules zouwe kwetse". Dat dege ze evels wel, veural door 't idee tot de mins vaan 'nen aapechtege veurawwer zouw aofstamme. Darwin spraok dat idee in zie book neet oet. Evels waor 't d'r wel oet aof te leie. In zie book besteijt Darwin eine regel aon de aofstamming vaan de mins: Light will be thrown on the origin of man and history. Pas in 1871 publiceerde Darwin 't book The Descent of Man. Dao in geit heer wel deep in op de evolutie vaan de mins. Zien theorie zaw later de hisoriebeuk in gaon es darwinisme.
546 v.Chr.
549 v.Chr. - 548 v.Chr. - 547 v.Chr. - 546 v.Chr. - 545 v.Chr. - 544 v.Chr. - 543 v.Chr. 546 veur Christus waor e jaor veur 't begin vaan de westerse (christeleke) jaortèlling. Op de aw Romeinse kalender stoont dit jaor bekind es 't jaor 208 ab Urbe condita.
Arensgenhout
thumb|left|300px|[[Mergele carréboerderie oet 1719]] Arensgenhout ies 'n buurtsjap van Hölsberg in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg. De buurt weurt ouch waal kort D'n Hout geneump. 'ne Ouwere naam ies G'n Holt. De häöf en hoezer liegke tege de Ravesbösj aan. De bösj grens aan Sjtraobaek, Brokem, De Sjtoepert en groat Hazel. 't Kloaster Ravesjbösj bevingk ziech tösje deze bösj en 't gehuch. 't Medium Jomanda haet in de kapel van 't kloaster häör praktijk. In 2002 wone d'r 250 luuj.
Kleingenhout ies 'n buurtsje van Arensgenhout, dat weurt aangegeve door 'n wiet plaatsnaambord.
Gesjiedenis
In 1383 ies sjpraoke van 'ne Arnold, zoon van Francke Struver van Bung, dae G'n Holt es eigendóm haet. Holt of hout wies op 'n ope plek in eine bösj (Ravesbösj). Vanwege de naam Aren van Holt ies de plaatsnaam te verklaore.
Evenemente
In 'n weekend begin augustus vingk 'n Limburgs tentfiès plaats ónder de naam De tent sjteit.
Winterswijk
frame|Ligking vaan Winterswijk in Gelderland Winterswijk (Achterhooks: Wenters of Wenterswiek) is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in d'n Achterhook, tege de grens mèt Duitsland (Noordrien-Wesfale), mèt 'n oppervlak vaan 138,80 km2 (daovaan 0,55 km2 water) en (per 1 april 2011) 29.014 inwoeners. Binne de gemeinte Winterswijk ligke nog de naobersjappe Brinkheurne, Corle, Henxel, Huppel, Ratum, Kotten, Meddo (intösse e dörp), Miste en Woold.
Historie
Winterswijk weurt in de elfde iew veur 't iers geneump es kerspel in 'n lies vaan bezittinge vaan 't Sint-Mauritsstif in Münster. Winterswijk waor dus toen al e kèrkdörp. Oondanks zien aofgelege ligking góng tijdens de Reformatie zjus Winterswijk op 't calvinisme euver. In de negentiende iew kaom hei, zjus wie in Twente, de textielindustrie op.
Baskisch
't Baskisch (Euskara, dialectisch Euskera, Euskuara en Üskera) is e taolisolaot wat gesproke weurt door de Baske, die 't Baskeland bewoene, 'n streek in Noord-Spaanje en 't aongrenzend gebeed in Frankriek. De taol is uniek in westelek Europa es neet-Indogermaanse taol. 't Baskisch weurt door ca. 700.000 lui es ierste taol gesproke, dat is e kwart vaan de bevolking vaan Baskeland en get minder es de helf vaan de bevolking vaan 't Baskisch taolgebeed. Mier es 1 miljoen lui spreke de taol evels vleujend. De ISO 639-taolcode is <tt>eu</tt> in ISO 639-1, en <tt>eus</tt> of <tt>baq</tt> in ISO 639-2 en 3.
Verwantsjappe
Euver 't algemein weurt 't Baskisch gezeen es e taolisolaat (neet: "isolerende taol"), dat wèlt zègke tot me ze mèt gein ander taol kint vereinege in 'n taolfamilie. 't Baskisch is zeker neet Indogermaans, meh ouch verbindinge mèt de Afro-Aziatische taole lieke oonwaorsjijnlik. Sommege taolkundege zeuke de verwantsjap mèt de Zuidkaukasische taole, wie 't Georgisch; andere meine tot 't 'n euverbliefsel vaan 't Iberisch is, de taol die me op 't Iberisch Sjiereiland spraok ietot de Romeine dao arriveerde. 't Veurkoume vaan gemeinsjappeleke wäörd (Baskisch hiri, Iberisch iri "stad") zouw op 't leste kinne wieze, meh dit kin ouch touwval of oontliening zien. Wel is zeker tot 't Baskisch in de Roemeinsen tied al bestoont (zuug oonder).
'n Nui, nog umstreje theorie stèlt tot me veur de koms vaan de Indogermane in gans Wes- en Middel-Europa taole heet gesproke die aon 't Baskisch verwant waore: de Vasconische taole. Dees hypothese woort in 2003 opgestèld door d'n Duitse taolwetensjapper Theo Vennemann. Zien theorie leit 'r aof oet geonieme, plus genetische en archeologische aonwiezinge tot de Baske inheims zien. Dees taol moot al kort nao de lesten iestied oontstande zien.
Historie
Dewijl 't aontal sprekers vaan 't Baskisch noets väöl hoeger is gewees es wat 't noe is, tösse de zes- en zevehoonderddoezend, is 't gebeed boe-in 't Baskisch gesproke weurt sinds de zestiende iew sterk verminderd. Dit kump veurnaomelek door de vereineging vaan Spaanje en 't groet prestiesj wat 't Castiliaans daodoor kraog. Zoe is 't verdwene oet Alava en zuidelek Navarra en is 't later ouch in en um de stei (wie Bilbao en Biarritz) sterk in sprekeraontalle trökgeloupe. Mèt de opkoms vaan 't Baskisch nationaol bewöszien en 't bijbehurend nationalisme is de Baskische taol de leste jaore in krach touwgenome. Ouch is in 1982 de Spaonse wetgeving väöl vrunteleker gewore tegeneuver minderheidstaole.
Dialekte
thumb|Baskische dialekte volges Bonaparte (1863) Euver de dialekindeiling vaan 't Baskisch besteit gein einstummegheid, meh algemein hèlt me ziech aon de indeiling vaan prins Lowie Lucien Bonaparte oet 1863 (vaan wes nao oos):
't Roncalees, wat verwant waor aon 't Souletijns en dao soms bij weurt getèld, is in 1991 oetgestorve.
'n Ander indeiling is in 1998 opgestèld door Koldo Zuazo.
't Biskaais en 't Souletijns zien wiedoet de mies aofwiekende dialekte. De Baskische standaardtaol (Euskara Batua) is gebaseerd op 't Gipozkuaans en 't Labourdiens. Ze is oontwikkeld door 't Baskisch taolinstituut, Euskaltzaindia, en weurt in de media ummer mie gebruuk in plaots vaan de dialekte.
Karakteristieke
't Baskisch is 'n ergatief taol, dat wèlt zègke tot 't eine naomval heet veur 't subjek in ooneuvergenkeleke zinne en 't direk objek same (d'n absolutief), en eine veur 't subjek in euvergenkeleke zinne, d'n ergatief. 't Baskisch is ouch 'n agglutinerende taol, dat wèlt zègke tot grammaticaol betrèkkinge mèt suffixe weure aongegeve. Dit is ouch sterker 't geval in 't Baskisch es in beveurbeeld 't Turks of Hongaars. 't Baskisch kint gei grammaticaal geslach. De woordvolgorde is, wie gebrukelek bij ergatief taole, oonderwerp - veurwerp - gezègkde.
610 v.Chr.
613 v.Chr. - 612 v.Chr. - 611 v.Chr. - 610 v.Chr. - 609 v.Chr. - 608 v.Chr. - 607 v.Chr. 610 veur Christus waor e jaor veur 't begin vaan de westerse (christeleke) jaortèlling. Op de Romeinse kalender stoont 't bekind es 't jaor 144 ab Urbe condita.
Kattebaek
thumb|De Kattebeek sjuus veurdat ze in de [[Geul zal oetmonde in Valkeberg]] De Kattebaek (Nederlands Kattebeek) ies 'n beek, die óntsjpringk in de Ravesbösj, in de buurt van de Heihaof bie Kleingenhout, in de gemeinte Nut in Zuud Limburg. 't Ies ein van de ziebeke van de Geul. Via De Sjtoepert zal ze 2 km wiejer in de Geul oetmónde. 't Water sjtruimp in Brokem en in Valkeberg gedeiltelik ónder de grónd. In 't Odapark versjient de beek wir bove de grónd, vlak veur ze in de Geul oetmondt. 'ne Tiedlank (twiède hèlf 20e ièw) woort de woonwiek De Sjtoepert ouch Kattebaek geneump.
Taborleech
Taborleech is e concept oet de Christelike Mystiek. Me bedoelt daomèt 't leech dat Petrus, Jakobus en Johannes vólges de biebelse Evangelies nao de transfiguratie va Jezus zoge. De transfiguratie vón vólges de överlievering plaatsj óp d'r Berg Tabor. Vólges d'r lieër va Hesychasmus roond d'r belangrieke navelsjtaarder Gregorius Palamas, die dör de Orthodoxe Kèrk waoërt övergenaome, geet 't neet öm e normaal leech mae öm oongesjape energie va God. Ooch aander luuj zówwe dör baeje dit leech kinne zieë.
Kleingenhout
thumb|300px|left|Mergele [[carréboerderie oet 1759]] Kleingenhout ies 'n sjtraotwiek van Arensgenhout in Hölsberg, in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg. Allewiel kiek 't oet op de autobaan A 79. 't Weurt aangegeve door 'n wiet plaatsnaambord. De naam kump van hout, dat 'n ope plek in 'ne bösj (Ravesbösj) beteikent. 't Woord klein ter óndersjeiing van Arensgenhout.
De Kattebaek óntsjpringk hie in de buurt. Via De Sjtoepert zal ze twiè kilomaeter wiejer in Valkeberg in de Geul oetmónde.
Klein-Genhout ies 'n ander gehuch, dat same mèt Groat-Genhout 't kèrkdörp Genhout in de gemeinte Baek vörmp.
Navelsjtare
thumb|150px|Gregorius Palamas, belangrieke naversjtaarder 't Navelsjtare (Grieks: omphaloskepsis) is 'ne historische meditatietechniek, in sommige opzichte te vergelieke mèt yoga.
In d'r 13de ieëw oontstóng in 't gebied van 't vreuger Oost-Romeins Riek de gebeds- en medidatiebewaeging van 't Hesychasme, die in d'r 14de ieëw töt 'n theologische controverse zów leide. Èng van de gebroekde manere va baeje van die bewaeging besjtóng oet 't navelsjtare terwiel me e gebed oetsjprook. Vólges de Hesychastische navelsjtaarders zówwe zie tiedens hun meditatie 't Taborleech zieë, de Gòddeleke energie.
D'r belangrieke navelsjtaarder Gregorius Palamas beriekde tiedens twieë synodes in 1341 en in 1351 de erkènning van de bewaeging dör de Grieks-Orthodoxie. Dit veroorzaakte 'n heftige controverse, oeëóp Barlaam va Calabrië es groeëtste taegesjtender van de navelsjtaarderiej nao Italië vertrók en toetraoj töt de Rooms Katholieke Kèrk. Later waoért e bisjop. Barlaam en zieng vólgelinge waoërte in 1351 dör de Grieks-Orthodoxe Kerk geëxcommuniceerd.
De Barlaamiete krege in hön afwiezing van 't navelsjtare sjteun van de scholastiek in 't algemèng en Thomas van Aquino in 't bezoonder. Èng van de twistpeunte waor dat Palamas en zieng navelsjtaarders wèrkelek bewaerde in direct contact mèt God te sjtoeë. 't "Zieë va God" waoërt daonaeve aafhankelek gemakd van d'r richtige meditatietechniek, 'n sjtelling die de betekenis va genade marginaliseert.
De discussie roond de navelstaarderiej waoërt in 't weste en dör de scholastiek es ketteriej bezieë. 't Zów teväöl óp d'r geleuvige persoon èges gericht zieë en te wènnig óp Christus. 't Gèft parallelle mèt mieë recaente New Age-versjiensele va zelfverwerkeleking.
Dirizjent
thumb|Dirizjent [[Bernard Haitink in actie veur 't Concertgebouworkes.]] 'nen Dirizjent is iemes wat 'n orkes, ensemble of koer leit en daobij direkte speulaonwijzinge gief. Heer (of zij) weurt geach zien ensemble correk te doen musicere, meh ouch um, door e conzèr, zien persoeneleke visie op 't meziekwerk te geve (vertolking). Tösse twie rippetities door en op de rippetitie zelf mote de musici mèt zien aonwiezinge hun partije goon studere. Dirizjent zien vereis e groet inziech in opgesjreve meziek: me moot mierder partije tegeliek kinne leze, me moot lezentere zier snel kinne wissele en me moot gesjreve meziek gemekelek in ziene kop kinne hure - ouch ganse partiture.
Gestes
D'n dirizjent in de vörm dee veer allewijl kinne, en dee ziech in de negentienden iew heet oontwikkeld (zuug oonder), dirizjeert mèt 'ne baton, e klei sumpel stekske wat 'r in de rechterhand dreug. Mèt de baton kin heer de maot aongeve; me kin beveurbeeld bij 'nen dreikwartsmaot 'n dreihokege figuur sloon mèt d'n iersten tèl op de bovesten hook. De linkerhand beweeg in princiep ouch op de maot mèt, meh weurt mie gebruuk veur dynamische nuances of um inzatte aon te geve: es e bepaold instrumint of 'n bepaolde gróp moot inzètte, gief d'n dirizjent dat aon door te wijze. De dynamiek weurt aongegeve door de intensiteit vaan de beweginge (wie gezag veural die vaan de linkerhand, meh neet allein).
Gelèt op de wèt vaan traagheid is 't vaan belaank tot 'nen dirizjent eventueel veranderinge veurbereit. Musici zien geneig um 'tzelfde tempo nog eve aon te hawwe naotot d'n dirizjent vaan tempo is gewisseld. Bij 'n gestadege verlaankzaming (rallentando, ritenuto) moot heer daorum al vaan teveure zien beweginge get verstarre, zoetot musici zien tot 't tempo trök geit loupe. Bij 'ne lestegen inzat zuut d'n dirizjent nao de gróp die moot inzètte; dèks luf heer daan ouch zien linkerhand al um op 't zjus momint te wieze.
Binnen 't orkes weurt d'n dirizjent dèks bijgestande door ervare musici die aonveurders vaan hun eigen instrumintegróp zien. In 't bezunder gelt dit veur de conzèrmeister, dee de ierste viole aonveurt en dee d'n dirizjent dèks vervink es dee lèste neet op 'n repetitie presint kin zien.
In väöl gevalle dirizjeert me zoonder baton. Dit doen beveurbeeld de mieste awwemeziekensembles, väöl nuiemeziekensembles en koere. Ouch bij symfonieorkeste kump 't veur, meh neet es regel. Dirizjeert me zoonder baton, daan gief me mèt de twie hen dèks oongeveer dezelfde beweginge.
Historie
D'n dirizjent es apaart beroep besteit nog neet zoe laank. Orkeste kaome zoe roond 1600 veur 't iers op; de directie waor in deen tied dèks in han vaan eine vaan de musici. Door de ganse barok heer, en ouch in de klassieke meziek, waor 't dèks de continuospeuler dee vaanachter zie tósje-instrumint aonwijzinge gaof. Dèks waor dat ouch nog ins de componis. Soms dirizjeerde me wel los; me gebruukde in de barok evels geine kleine baton meh 'ne groete stek boemèt me op de groond de maot sloog (dit deeg beveurbeeld Jean-Baptiste Lully).
In de negentienden iew, d'n tied vaan de romantiek, woort de meziek gecompliceerder. Ierstens woorte de partiture deper: orkeste woorte groeter, zoetot 't mie partije góng geve die lesteger te euverzien waore. Twiedens lepe partije ummer minder geliek - boe in de klassieken tied de blozers dèks mèt de striekers mètdege, hadde ze noe gans aander note te speule. Daardens vroog de romantische meziek um groete tempo- en dynamiekversjèlle - get wat in 'n orkes absoluut centraol moot weure geregeld. Heidoor oontstoont vaanaof 1850 de beroopsdirizjent. Es veurbeeld weurt ummer weer Hans von Bülow geneump. Heer gaof 't beroop vaan dirizjent de vörm dee v'r noe nog kinne. Dirizjente waore in dezen tied ouch nog wel ins componiste; de enorm orkespartiture vaan Gustav Mahler en Richard Strauss, die veural bij Mahler ouch nog minutieus vaan speulaonwijzinge veurzeen zien, tuine wie specialistisch werk dit waor gewore.
In d'n twintegsten iew bleef dit typ dirizjent euverind, allewel tot de muzikaol modes zier sterk veranderde. Zeker nao d'n Ierste Wereldoorlog góng me väöl mie zakelekheid verlange; bekind woort d'n eis vaan d'n Italiaan Arturo Toscanini um 'gewoen te speule wat in de partituur steit'. Dirizjente gaove soms ouch impulse aon muzikaol vernuiinge. Iemes wie d'n Oosterieker Nikolaus Harnoncourt leep veurop in de historische oetveuringspraktijk, boebij heer perbeerde awwe meziek weer te speule wie ze in zienen tied had gekloonke. Nuie meziek vereisde weer 'n aander typ dirizjent: eine dee nog väöl ingewikkelder partiture kós doen klinke. Hei-in specialiseerde ziech oonder mie Reinbert de Leeuw en Pierre Boulez, allewel tot dee lèste ouch klassieke en romantische meziek dirizjeerde.
Alpha Magnetic Spectrometer
thumb|De Alpha Magnetic Spectrometer De Alpha Magnetic Spectrometer, ouch wel AMS-02 geneump, is 'n experimint in de deilkesfysica wat gemonteerd weurt op het International Space Station. 't Is oontworpe um te zeuke nao ongewoen materie door kosmische straoling te oonderzeuke.
AMS-02 is gelanceerd mèt de Space Shuttle-missie STS-134 op 16 mei 2011.
Historie
'n Ierste veurstèl veur de Alpha Magnetic Spectrometer woort gedoon in 1995, nao 't stoppe vaan oontwikkeling vaan de Superconducting Super Collider.
AMS-01
't Prototype AMS-01 vloog aon boord vaan STS-91 in juni 1998. 't Prototype, 'n versimpelde versie vaan AMS-02, toende aon tot 't oontwerp wèrkde in de ruimte.
AMS-02
De echte versie, de AMS-02, woort weier oontwikkeld, woebij 500 weitesjappers vaan 56 institute oet 16 lande mètwerkde. 't Weurt gezeen es de mies geavanceerde deilkes-detector dee oets de ruimte in is gesjik, woebij de prestaties in de buurt koume vaan groete detectors vaan deilkesversnellers op Eerd. AMS-02 heet ouch 4 kier zoeväöl gekos es vergeliekbare apparate op Eerd. De ierste raoming vaan de koste waor 33 mieljoen dollar. Oeteindelek heet 't, nao allerlei verfijninge en aonpassinge, 1,5 mieljard dollar gekos.
In ierste instantie zouw AMS-02 aofgeleverd weure bij 't ISS in 2005. Technische probleme en planningsprobleme mèt de Shuttle zörgde evels veur oetstèl.
Westervoort
frame|Ligking vaan Westervoort in Gelderland Westervoort is e groet dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Liemers, mèt 'n oppervlak vaan 7,84 km2 (daovaan 0,73 km2 water) en (per 1 januari 2007) 15.605 inwoeners. Binne de gemeintegrenze ligke gein ander kerne.
Historie
De plaots Westervoort weurt al geneump in 726. De naom is gemekelek te verklaore es 'n voord in of nao 't weste. In deen tied waor de preker Werenfried vaan Elst hei actief. De daartiende-iewse kèrktorie is 't aajdste gebouw oet de plaots. De hierlekheid Westervoort waor iewelaank in han vaan de graove vaan Bergh, tot die in 1735 de rechte euverdege aon de stad Arnem. Westervoort waor in 1940 de ierste plaots boe 't Duits mèt 't Nederlands leger in gevech kaom. In de jaore tacheteg waor Westervoort same mèt Duiven greujkern veur de agglomeratie Arnem-Nimwege.
Klein Hazel
Klein Hazel (Nederlands: Klein Haasdal) is 'n buurtsjap van Sjömmert, gemeinte Baekdale in Zuud-Limburg. De naam zou truukgaon nao 't Germaanse Habukas dala, dat dal van de havik beteikent. De wiek vormp same mèt Groat Hazel de buurtsjap Hazel.
Bezeenswaerdig
thumb|left|De watertaore van Sjömmert
Rhodium
Rhodium is e sjemisch element mit es symboeal Rb en 't atoeamnómmer 45. 't Is e zilverwit euvergangsmetaal.
Toepassinge
Rhodium wuuertj weinig gebroek inne industrie. 't Meis-veurkómmendj gebroek is es toeveuging aan platina en palladium veur dees metale helder (es in vaster) te make. Dergelike legeringe waere gebroek in gleujspirale, thermokoppele, elektrode in bougies veure lóchvaart, in trèkstein veur 't vervaerdige van glaasvaezel en veur smultjkroeze in laboratoria. Anger toepassinge zeen:
Lies van filosofe
Dit is 'n alfabetische lies mit wichtige filosofe:
Alkemade
right|frame|Ligking vaan Alkemade in Zuid-Holland Alkemade is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, tege de grens mèt Noord-Holland (mie bepaold de Haarlemmermeer) aon, mèt (1 januari 2006) 14.519 inwoeners en 'n oppervlak vaan 30,91 km2 (daovaan 3,93 km2 water). Binne Alkemade laoge de kerne Kaag, Nieuwe Wetering, Oud Ade, Oude Wetering, Rijpwetering en Roelofarendsveen (woe 't raodhoes stoont).
Op 1 januari 2009 is de gemeinte Alkemade mèt Jacobswoude gefuseerd tot de nui gemeinte Kaag en Braassem.
Albrandswaard
right|frame|Ligking vaan Albrandswaard in Zuid-Holland Albrandswaard is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, ten zuie vaan Rotterdam. 't Aontal inwoeners bedroog op 1 januari 2006 21.037; 't oppervlak is 22,75 km2 (daovaan 1,57 km2 water). De gemeinte umvat de kerne Rhoon (raodhoes) en Poortugaal, bei echte veurstei vaan Rotterdam. In 't noorde ligk 't bedrieveterrein Rotterdam-Albrandswaard. Wiedoet de meiste inwoeners wèrke es forenze in Rotterdam.
De gemeinte is in 1985 oontstande oet 'n fusie vaan Poortugaal en Rhoon, en geneump nao de vreuger hierlekheid Albrantswaard en Kijvelanden.
Foekepot
thumb|right|Foekepotsjpeler op 'n sjilderie van [[Frans Hals, 2e hèlf van de 17e ièew]] 'ne Foekepot is 'n oud muziekinstrument. De naam foek zou óntsjange zin es 'n soort klanknaobootsing. 't Instrument besjteit traditioneel oet eine Keulse pot (van aardewerk) mèt dao euverheen ein verkesblaos gesjpanne. In 't miedde van de blaos is ein reet gesjtoke. Door in de hand te spieje en mèt dee voes euver 't reet te sjtrieke, huèrt me de karakteristieke klanke.
In de Achterhook neume ze 't sjtriekinstrument ouch 'ne foekepot.
Molenveld
Molenveld kan verwieze nao:
Paul de Leeuw
Paul Henri de Leeuw (Rotterdam, 26 mièrt 1962) ies 'ne Nederlandse presentator, komiek, cabaretier, programmameker, acteur en zenger.
Alblasserdam
right|frame|Ligking vaan Alblasserdam in Zuid-Holland Alblasserdam is 'n gemeinte en plaots in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, in 't weste vaan d'n Alblasserweerd, aon de reveer de Noord, mèt 'n populatie vaan 18.425 inwoeners op 1 januari 2006 en 'n oppervlak vaan 9,96 km2 (daovaan 1,18 km2 water). Binne de gemeinte ligk wijer nog e deil vaan 't dörp Kinderdijk.