cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Toeanen in 't Limbörgs
Secundair óntwikkelinge
In sómmige dialekte höbbe de toeane gezörg van 'n verangering vanne klinkerkwaliteit. Det hèltj in det de exakte oetspraok van 'ne klinker angester is wen d'r 'ne sleiptoean druueg es wen d'r 'ne stoeattoean druueg. Zoea versjille kan me inne meiste dialekte trögkvinjen in hieël klein maot (döks te min óm good waornumbaar te zeen), mer in sómmige dialekte haet dit groeate óntwikkelinge mitgebrach en sómtieds zelfs d'rveur gezörg det e dialek 't contrasterendje vanne toean gans haet verlaore.
Karl Marx
De lètste jaore
Pas in 1970 woort de teks volledig gepubliseerd van 'n sjtök dat Marx in 1875 sjreef nao aanleijing van de sjtichting van de Duutsje Sociaal-Demokratische partie: Kritiek op 't Program van Gotha.
Toeanen in 't Limbörgs
Secundair óntwikkelinge
E veurbild wobie de klinkerhuuegdje is aangepas is in 't dialek van Mechele. In dit dialek zeen de "ae" en "ao" verhoeag toet get inne buurt van "ee" en "oo" in 't val van 'ne stoeattoean (veer spèlle hie veur 't gemaak "èè" en "òò", meh die höbbe in anger dialekte döks 'n anger oetspraok). 't Toeancontras besteit hie nag ummer: de "ae~" en "ao~" waere nag ummer mit 'ne sleiptoean oetgespraoke, dewiel de "èè\" en "òò\" nag ummer 'ne stoeattoean höbbe. 't Versjil in de exakte oetspraok vanne betróffe klinkers is allein get grótter gewaore; anger klinkers zeen nag ummer contrastief oppen toean allein. Minimaal paren in 't Mechels zeen: "gèè\l wèè\g" taengeneuver "de wae~g is gae~l", "(èch) gòò\n" taengeneuver "(v'r) gao~n" en "(ein) nòò\l" taengeneuver "(twie) nao~le".
Karl Marx
De lètste jaore
Wiej zien vrouw Jenny op 2 december 1881 sjtórf, waas Marx zelf te krank óm häör begrafenis biej te wone. Friedrich Engels deeg ’t woord biej häör graaf:
Toeanen in 't Limbörgs
Secundair óntwikkelinge
In 't Mestreechs haet zich ouch 'n óntwikkeling veurgedaon wobie de klinkerkwaliteit vanne stoeattoeanen is verangerdj. Hiebie is aevel neet de klinkerhuuegdje verangerdj, meh zeen lang monoftonge verangerdj in diftonge. Dit neump me ouch waal de Mestreechse braeking. Juus wie in 't Mechels is de toean waal behaje gebleve. In 't Mestreechs zeen allein de hoogste klinkers aangetas ("ie", "uu" en "oe" nao "ij", "ui" en "ou"/"oj"). Dit haet versjille opgeleiverdj wie "eine knie~n" taenge "twie knij\n", "iech sjrie~f", "diech sjrij\fs" en "heer sjri*f", "kruu~s" taenge "krui\ske" en "'ne wij\ze mins is wie~s". In 't naoberig-gespraoke Èèsjdes haet dees óntwikkele zich wiejer verbrèdj en zeen oetènjelik alle klinkers getróffe, wodoor gein echte minimaal pare door toeancontraste mieë waere gemaak.
Karl Marx
De lètste jaore
"Ich hoof neet euver häör perseuënlikke eigesjappe te praote. Häör vrunj kènne häör en zulle häör noats vergaete. Es d'r oats ein vrouw is gewaes, veur wae 't 't groatste gelök waas, óm angere gelökkig te make, dan waas dat waal dees vrouw." En Engels veulde 't good aan wiej hae op de sjterfdaag van Jenny Marx zei: "De Moor is ouch gesjtórve" ("De Moor" waas eine biejnaam van Marx).
Toeanen in 't Limbörgs
Secundair óntwikkelinge
'n Saortgelieke óntwikkeling es in 't Mestreechs kump ouch veur oppe Zelfkantj, in Zitterd en ómgaeving, oppe Boesj en in Hèrkebós. Hie vindj de zoea-geneumdje Zelfkantjse diftongering (of diftongeiering) plaats. In taengestèlling toete hoeag klinkers wie in 't Mestreechs zeen hie juus de middehoeag klinkers getróffe: "ee", "oo" en "eu". Dees klinkers waere gediftongeerdj wen die 'ne stoeattoean drage, zoea zaet me in 't Einikhoêzer dus det me eis goud mót zuike ("ieës good mót zeuke") en in 't Hèrkebósjer det me e pötsje beier mod drinke ("e pötje beer mót drinke"). Bie dit litste veurbild vèltj op det veur 'n -r d'n diftong eigentlik 'nen óneigeliken drieklank wuuertj door 't toeveuge van 'ne sjwa.
Taengeneuver dees verangeringe bieje stoeattuuen oppe diftonge en lang klinkers steit det in sómmige Heuvellandjse dialekte ouch de kórte klinkers waeren aangepas. Dit is beveurbild 't geval in 't Mestreechs wo väöl kórte klinkers mit sleiptoean waere verlingk; de sleiptoean blief hie aevel waal behaje. Inkel veurbiljer hievan zeen: "va~n → vaa~n", "ta~nd → taa~nd" (meh lit op 't mieëvaad det stoeattoean haet en dus gein verlinging: "te\n"), "ma~n → maa~n" (meh "ma\nslui" kórt en mit stoeattoean). In anger dialekte wuuertj dit troewes nag väöl breier toegepas. Bie twieëlittergrepige wäörd kump dit in 't Mestreechs meistes namelik neet veur, vergeliek "ki~nd → kee~nd" mit 't mieëvaad "ki~nder". Deze regel is aevel neet hieël sjerp, vergeliek 't wäördje "a~nder" zónger verlinging det veurkump naeve "aa~nder" mit verlinging; hie steit weer taengeneuver det de klinker in e waord wie "vera~ndering" noeatj wuuertj verlingk.
Karl Marx
De lètste jaore
Op 11 jannewarie 1883 is Marx zien dochter Jenny ouch ónverwachs gesjtórve. Deze taengesjlaag haet häöm zoa zjwaor geraak dat hae zelf ouch op 14 mieërt van dat jaor is gesjtórve. Op 17 mieërt woort hae begrave biej 'Highgate', aan de noordkantj van Londe.
Marx haet 'ne groate invlood gehad op sociologe wie Talcott Parsons en, recenter, Manuel Castells.
Auteursrech
Auteursrech of copyright is 't rech van 'ne maeker of 'nen eventuele rechverkriegendje van e werk van litteratuur, weitensjap of kóns veur te bestumme wie, wo en wienieë zie werk aopenbaar wuuertj gemaak of verväölveljig. 't Auteursrech óntsteit inne meiste lenjer (worónger Nederlandj en Belsj) van rechswaeg, es e gevolg vanne Berner Conventie in 1886. Me hoof nieks te deponeren of te registrere.
Aanvenkelik waas 't auteursrech gemèndj veure besjurming van oetgaevers enne teks van beuk, pas later veure sjrievers zelf. Door 'n geleielike oetbreijing van 't wirkingsgebied is 't allewiel ouch van toepassing op väöl anger zake, wie toespraoke, sofware, foto's, filme, opgenómme meziek, biljendje kónswerke, boewwerken en journalistiek werk.
Vermeljen of e werk auteursrechtelik wuuertj besjurmp, wie mit 't symboeal ©, mit 't waord copyright of mit 'ne zats wie "dit werk is auteursrechtelik besjurmp" haet in wiedoet de meiste situaasjes geinen invlood oppe besjurmdje staot. Dezen ónsteit namelik oet rechswaeg. Dezen tuup aan vermeljing kump oete Vereinigdje Sjtaote, det pas in 1989 toetrooj toete Berner Conventie. Daoveur óntsting auteursrech neet oet rechswaeg inne Vereinigdje Staoten en waas 'n vermeljing wie deze dus nuuedzakelik. 't Plaatse van 'n mitdeiling euveren auteursrechtelike staot is aevel zeker onneet verbaojen en kan dus veur infermaasje van nöt zeen veure consument.
Mathieu Vroemen
thumb|Tjeu Vroemen Mathieu Eugène Jean Marie Vroemen (Tjeu) woort gebore op 2 december 1921 in Nuujsjtad. Hae sjtorf 11 augustus 1988 in Mestreech. Zien vrouw Maria Jans Willemina Jager (Riet) woort gebore op 13 februari 1921 ine Nijmege en sjtorf 21 juni 1996. 't echpaar woonde aan de Lage Kanaaldijk 128 in Mestreech.
Riet waor textielkunstenares (weeftechniek) en Tjeu waor graficus, teikenaer, teikenleraar (aan 't Henric van Veldeke College in Mestreech) en ouch textielkunstenaer (weeftechniek). Same zörgde ze veur de aankleiing van de figure in 't kaersjtafereel van de kiekkaste in de kèrk van Sint Pieter bove. Ouch Dries Engelen, Kees van de Vosse en Agnès Creyghton-Motké leverde hun biedrage in 't make van de beelde.
Tjeu verzörgde de illustraties en de lay-out veur de bloomlezing "Eus eige leedsjes", van Mestreechse volksleedsjes, samegesjtèld door Charles Thewissen in opdrach van de ENCI bie gelegenheid van 't in gebruuk numme van de achste cementove in 1968.
Daore
Daore kan verwieze nao:
Hadron
'n Hadron is e subatomair deilke det besteit oet quarks. Dees quarks waere door óngerling oetwusjeling van gluone biejein gehaoje. Dees glueone vertaengewuèrdige de sterke kaenkraf.
't Guèf twiè kattegorieje aan hadrone:
Veer percent van de massa van 't hièlal besteit oet hadrone, 23% oet duuster materie en 73% oet duuster innerzjie.
Famagusta (distrik)
thumb|left|150px|Famagusta, volges Cyprus thumb|left|150px|Gazimağusa, volges Noord-Cyprus thumb|right|150px|İskele, volges Noord-Cyprus right|thumb|150px|Einegste sjtökske Famagusta waat in praktiek door Cyprus weurt besjtuurd Famagusta is officieel 'n distrik vaan Cyprus. In praktiek ligk 't evels in Noord-Cyprus, al weurt dit laand neet erkent in de EU (allein in Törkije). 't Is 't mies noordelek distrik in 't laand en heet 'n inwoenertal vaan 37.738. In praktiek weurt 't door Noord-Cyprus verdeilt in twie distrikte, oonder de naom: Gazimağusa en İskele. Dit allemaol is oontstande, neet zoe laank geleije in de Historie vaan Cyprus, naomelek in 1975, wie Noord-Cyprus volges de Törkse oonaofhenkelek woort en volges de Europeane bezat woort door de Törke. Twie vaan de bekinste bezeensweerdegheije in Famgusta is de hoofstad vaan 't distrik, dat dezelfde naom heet es 't distrik. Ouch de Akrotirio Apostolou Andréa is hendeg poppelair.
Limbörgse Academie
De Limbörgse Academie is in 2007 opgeriech es stiechting zoonder winsougmerk mèt zetel in Mestreech. Häör doel is 't Limbörgs mèt al zien dialekte te behawwe en wijer te oontwikkele. Veurzitter is (anno 2020) de Mestreechse taolkundege en dialekoteur Yuri Michielsen.
E belaankriek deil vaan de Academie häör activiteite ligk op digitaol gebeed. Mèt elektronische taolprodukte wèlt me Limbörgssprekers mie digitaol meugelekhede beje, en zoe ’t Limbörgs op 't internèt ziechbaarder make. Zoe beujt de website de toetsebord-app Swiftkey aon, die 't gemekeler moot make veur in 't Limbörgs te appe. De Limbörgse taolmoduul is oontwikkeld door Microsoft in samewèrking mèt de Limbörgse Academie.
De Limbörgse Academie gief ouch oonderzeukers mie digitaol meugelekhede um 't Limbörgs te bestudere. Oonderzeuk hölp um de digitaol taolprodukte beter te laote aonslete bij wie Limbörgers hun taol gebruke. Daoveur weure zoeväöl meugelek Limbörgse tekste in alle dialekte verzameld in e Limbörgs Corpus en, wienie nudeg, digitaol gemaak. Dat Limbörgs Corpus deent es basis veur oonderzeuk, meh ouch veur 'ne nuien dictionair vaan 't Limbörgs mèt al zien dialekte te make. 't Limbörgs Corpus moot ouch online besjikbaar koume es Digitaol Bibliotheek.
Däöre
thumb|250px|Blaaddäöres mit inne oksele de sjäöte bieje [[zoerbeer.]] thumb|250px|Takdäöres inne blaadoksele bie [[einstielige meidäöre.]] 'nen Däöre, wie bie berberis, zitj inne plaats van e blaad (blaaddäöre) of, wie bieje meidäöre, van 'nen tak (takdäöre) en is verbónje mit 't inwenjige vanne stengel. Daodoor bevatj 'nen däören ummer vasculair weefsel. 'ne Blaaddäören óngersjèdj zich van takdäöres dore aanwaezigheid van 'nen okselknoep.
Stekel
thumb|150px|left|Stekele bieje [[brieëm.]] Ouch kónnen oppe stengel stekele zitte. 'ne Stekel, wie bieje brieëm, is e kegelvörmig oetgreujsel vanne opperhoed en is neet verbónje mit 't inwenjige vanne stengel of de tak. 250px|thumb|Stekels bieje [[roeas.]] Vanne stekele bie roeazen is 't óndudelik oet welch weefsel die waere gevörmp en dus of 't stekelen of däöres zeen.
Dialek
'n Dialek (van 't Griekse woord διάλεκτος) ies 'n variëteit van 'n sjtandaardtaal die gesjproke weurt in 'n bepaalde geografische umgeving. Taalvariëteite die gesjproke were in bepaalde sociaal umgevinge neump me sociolekte. Dialekte höbbe 'n eige fonologie, woordesjat, morfologie en syntaxis en versjille dao-in van de sjtandaardtaal en van ander dialekte.
't Ies lestig um 'n grens te trèkke tösje de begrippe "dialek" en "taal". Formeel en taalkundig gezeen besjtoon d'r gein versjille tösje ein taal en ein dialek. Me zou kènne zègke dat 'n taal 'n dialek ies dat 'n bepaalde sjtatus haet gekrege, bieveurbeeld doordat reigelsj zint vasgelag veur grammatica en sjpelling, de taal officieel weurt gebruuk in e bepaald land of d'r ónderwies in de taal weurt gegeve.
'n Miesversjtand euver dialekte ies dat ze ein verbastering van de sjtandaardtaal zouwe zin. 't Ies èvvel andersjum: de dialekte zint ouwer en oet de dialekte ies de sjtandaardtaal óntsjtange.
De weitesjap die zich mèt dialekte bezig hèlt neump me dialektologie.
Belsj
Op 't Belsj neump me de besjtuurstaal van de regio's Vlaandere, Wallonië en de taal van de Duutsjtalige Gemeensjap de sjtreektaal.
Skedsmo
thumb|De ligking van Skedsmo in de pervincie Akershus. Skedsmo is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 43.201 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 77,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 561,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0231.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 11,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Alla Poegatsjova
thumb|Alla Poegatsjova (1976)
Alla Borisovna Poegatsjova (Róssisch: Алла Борисовна Пугачёва) (Moskou, 15 april 1949) is 'n Róssische popzengerin. Zie wuuert betrach es ein vanne bekandjste en succesvolste Róssische zengerinne vanne litste decennia.
Poegatsjove zien karrejaer begós in 1965, mitte opnaam vanne single Robot. Deze single woort väöl gedrejdj oppe staotsradio. Vanaaf 1966 begós Poegatsjova mit róndjtrèkke. Zie speeldje piano en verzörgdje de zank veur versjillige popgruup. Tösse 1977 en 1980 maakdje zie e deil oet vanne groep Ritm en in 1977 speeldje zie de houfrol inne feilm Zjensjtsjina, kotoraja pojot ("'t vrouwmis det zingk"). De film waas hieël geleef en woort inne Sovjetunie door 55 miljoen luuj bezóch. In 1978 behaoldje zie d'n ieëste pries op 't twieëdje Intervisiesongfestival (Sopot Festival) mitte nómmer Все Могут Короли ("keuninge mogen alles"). Hiedoor kwaam zien karrejaer in 'n stroumversnelling. Zie óntvóng väöl staotspriezen en speeldje väöl houfrolle; ouch trooj zie op in 't boetelandj, veural in Zwede. Nao 't oetereinvalle vanne Sovjetunie begós Poegatsjova 'n lien reukwater, e radiostation en 'n lien sjoon. In 1997 vertaengewuuerdigdje zie Róslandj bie 't Eurovisiesongfestival.
Zie haet hóngerde miljoene plate verkóch. Inne roddelpers is zie ummer e geleef óngerwerp gewaes door häör veer huweliken en väöl affaires.
Ieredevisie (hierevoetbal)
De Ieredevisie (Nederlands Eredivisie) is de hoegste competitie in 't Nederlands hierevoetbal. In de Ieredevisie weurt gespäöld um 't landskampioensjap (betaold) voetbal.
Historie
Sindsdeen is 't formaot vaan de Ieredevisie neet al te väöl veranderd. De winner geit voetballe in de Europacup 1 of zien opvolgers, de lèste degradeert nao de Ierste Devisie. Vaan 't sezoen 1962/63 tot en mèt 1965/66 umvatde de competitie 16 clubs, zoewel teväör es tenao waore dat 'rs 18. Door touwnummende vercommercialisering en sponsoring woort in 1990 de Ieredevisie umgeduip tot PTT-Telecompetitie, vaanaof 1999 KPN-Telecompetitie, sinds 2000 KPN Eredivisie en nao 2002 Holland Casino Eredivise geheite. Al deen tied woort de competitie in de volksmoond gewoen Ieredevisie geneump; daorum besloot me in 2005 vaan die naom weer gans te herstèlle.
Vaan de oersprunkeleke clubs die in 1957 mèt de Ieredevisie begóste, höbbe allein Ajax, Feyenoord en PSV oonaofgebroke drin gespäöld.
Competitie
De Ieredevisie tèlt achtien clubs, die allemaol twie kier tegenein speule; eine kier toes en eine kier oet. Dit maak 2x17=34 speulrundes. De ierste speulrunde vèlt allewijl miestal in augustus; de lèste in mei. In jannewarie weurt 'ne winterstop ingestèld. In eve jaore, wienie 'n EK of WK weurt gehawwe, indeg de competitie get vreuger in mei es in ooneve jaore. Veur de volgorde op de raanklies weurt primair geloerd nao de punte (wie euveral: drie punte veur wins, eint bij geliekspeul), daan nao 't doelversjèl en daan nao 't aontal goale veur. Oonderling rizzeltaot en aontal kier gewonne tèlt in de indklassering neet mèt; moch 't veurkoume tot clubs 'tzelfde aontal punte en dezelfde doelciefers höbbe daan indege ze geliek, en speule ze e beslissingsspeul tegenein es dat nujeg is.
Europees voetbal
Wee aon 't ind vaan 't jaor bovenaon steit, en dus kampioen weurt, kump in 't sezoen dao-op veur voetbal in de Champions League in aonmerking. Of ouch lieger geklasseerde clubs Europees goon voetballe, hingk aof vaan de UEFA-coëfficiënt. Hei-in weurt 't totaol vaan de prestaties vaan e land zien clubs euver de lèste vief jaor berekend; wie beter of dat is, wie mier clubs oet dat land wie hoeger mage speule. De boond vaan 't land maak dan aon de hand vaan de competitie en de beker oet welke clubs dat weure. Zoedoende, en ouch umtot de KNVB zelf nog wel ins get regele veraandert, versjèlt 't perspectief op Europees voetbal vaan jaor tot jaor. Veur 't jaor 2018/19 kaom dat hei-op neer:
't Is ieder oetzunderlek tot ein vaan de bovestoonde regele neet in wèrking treujt. In 't sezoen 2013/14 waor dat 't geval: PEC Zwolle won toen de beker, allewel tot 't in de competitie mer èlfde woort.
Promotie en degradatie
Wee lèste (achtiende) weurt in de Ieredevisie, degradeert otomatisch nao de Ierste Devisie. De kampioen vaan de Ierste Devisie promoveert otomatisch nao de Ieredevisie. D'n twiede lèste (zeventiende) en daarde lèste (zestiende) speule, same mèt ach Ierste Devisieclubs (boe-oonder de veer periodekampioene), um twie plaotse in de Ieredevisie. Vreuger dege ze dat mèt 'n naocompetitie, allewijl gebeurt dat mèt e getrep play-offsysteem.
Clubs
In 't loupend sezoen (2016/17) speule de volgende clubs in de Ieredevisie (de trainers zien veurluipeg):
Tilburg
Tilburg is 'n gemeinte en industriestad in 't midde vaan Noord-Braobant. Op 1 januari 2005 had de gemeinte 198.772 einwoeners, boemèt de stad de twiede vaan Noord-Brabant en de zesde vaan Nederland is. De einwoeners höbbe de bijnaom Kruikenzeikers; tijdens vastelaovend gebroeke de Tilburgers dee naom ouch zelf.
Ieredevisie (hierevoetbal)
Kampioene
Opm.: 't Sezoen 2019/20 woort aofgebroke nao 't oetbreke vaan de COVID-19-pandemie en oetindelek neet mie oetgespäöld. 'ne Kampioen woort neet oetgerope; Ajax stoont op dat memint bovenaon.
Tilburg
Stadsfuncties
Tilburg is veural 'n industriestad, wie groet zöster Eindhove. De gemeinte herberg naoventrint 7.600 bedrijve die same zoe'n 100.000 arbeidsplaotse beje. Tilburg kint 'n bleujende universiteit, die sinds inkel jaore Universiteit van Tilburg hèt (in 1927 begonne es Katholieke Universiteit Tilburg, later um begriepbaar rejes Katholieke Universiteit Brabant geneump). De stad heet e gerenommerd poppodium, 013 geneump, nao 't nètnómmer vaan Tilburg. De vootbalcub Willem II kump oet in de Ieredevisie.
Ieredevisie (hierevoetbal)
Bron
Dit artikel is gebaseerd op en gedeiltelek euvergenome vaan 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Tilburg
Stadsbild
Tilburg heet ziech pas laot tot 'n stad oontwikkeld, zoetot 't stadsbild neet monumintaal is. Bekind is 't gemeintehoes, in neo-gotische stiel es paleis veur keuning Wöllem II gebouwd. In de statiebeurt vint me inkel wolkekrabbers, boevaan de hoegste mèt 146 meter tot de hoegste gebouwe vaan Nederland huurt.
Historie
Tilburg woort in de Middeliewe gestiech es verzameling herdgange: dörper en gehuchte die kort bijein laoge en zoe löskes 'ne groetere plaots vörmde. Later oontwikkelde ziech 'n textielindustrie, boeveur urine aon de deur woort opgehaold veur de stoffe te bleke; heiaon höbbe de Tilburgers häöre bijnaom te danke. In 1806 kraog Tilburg stadsrechte. Later in de negentiende iew, tijdens de korte regeerpeiode vaan Wöllem II, bouwde me 'n ech stadscentrum en versjeie gebouwe; de keuning kaom gere in Tilburg. Aon 't eind vaan de negentiende iew greujde Tilburg oet tot 'n echte stad vaanwege 'n sterke greuj vaan de textielindustrie, die in de jaore zesteg vaan de twintegste iew verlore zouw goon.
Vaolsbrokermeule
thumb|right|250px| De Vaolsbrokermeule thumb|right|250px| 't Waterraad aan de achterkantj van 't meulegeboew
De Vaolsbrokermeule is gelaege in Vaols, aan de Provinciale waeg Ieëpe-Vaols biej kesjteël Vaolsbrook. De meule is 'n middesjlaagmeule oet 1776 mèt 'n waterraad mèt 'n middellien van 5,1 mater en wirt aangedreve door water oet 'ne vergaarviever, gevoed door 'n groat aantal brónne op 't landjgood van 't kesjteël.
Verval en wederopboew
De meule woort pès ómsjtreeks 1960 gebruuk, veurnamelik veur de eige maelveurzening. In 1978 kaom 't kesjteël mèt daobie de meule weer in bezit van de N.V. Nederlandse Sjtaatsmiene, wonao veur de meule aevel 'n tiedperk van verval begoosj. 't Meuleinterieur, dat nog intak waas, woort door vandalisme en ónger waersinvloede gans verrinneweert. In 1988 woort door 'n investeringsgroep op 't terrein naeve de meule 'n hotel geboewd, wovan de boerderie en 't meulegeboew es vleugel deil ging oetmake. De meule woort gerestaureerd, de maalinrichting, veur zoaver nog aanwezig, en de dieselmotor bleve behawte en zoadanig opgeknap, dat de inrichting mèt de motor 'n deil koosjte blieve oetmake van 't interieur van 't in 't geboew ingerichde restaurant. De awwe veerkantje sjaorsjtein van de sjtoammachine bleef aeveneins gehandjhaaf en 't in verval geraakde waterraad woort geheël volges de oarsjprónkelike vorm vernuujd.
Op 't eindj van 1989 woort de restauratie van de meule en 't awt meulegeboew voltoajd.
Palatalen approximant
De palatalen approximant of palataal glitsjklank is 'ne mitklinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne palatalen approximant zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs is de palatalen approximant de gebrukelike oetspraok veure klank dae me mitte litter <j> waerguuef. De palatalen approximant geldj es 'nen haafklinker dae aafwusseltj mitte toewen óngerónje veurklinker (ie). Gewuuenlik is de palatalen approximant stumhöbbendj in 't Limbörgs, behauve allofoon in stumloeas ómgaevinge, wo d'r ouch kan waere gerealiseerdj es 'ne stumloeaze palatale fricatief.
Revin
Revin (Waals: Rivin of Rvin) ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groat Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2019 haw de plaatsj in de Ardenne 5.836 inweunersj, die Revinois (mannelik) en Revinoises (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 38,42 km2 groat. Dao woonde dus zoan 152 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't gelieknamig kanton Revin, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 117-469 meter (gemiddeld 293 meter).
Politiek rech
D'r term politiek rech wert in de rechswetensjap gebroekd öm aandach te sjeenke an besjlissingsprocesse die 't eenkel individu översjtijge. Dit betekent dat 't aandachtvaeld rumer wert bemaeëte es de besjlissingsprocesse die allèng töt d'r sjtaot werre geraeëkend. In dizze optiek is politiek rech e alternatief vör sjtaotsrech.
Revin
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Waals gekald, wie dat ouch weurt gekald in 't groats gedeilte van de Belsj Ardenne. Ze ies ein van de wieneg Waalstalig pläötskes in Frankriek. In 't groatse gedeilte van de Franse Ardenne weurt van oarsjprong neet Waals mer Champenois gekald.
Politiek rech
Belsj
't Begrip "politieke rechte" wert in de Belzje Grondwet gebroekd in art. 145, oeëin bepaald wert dat de hove en rechbaanke exclusief bevoegd zeunt vör gesjille ömtreent dis rechte, tenzij dao 'n oetzoondering vör is vörzieë in de wet. De betekenis van dit begrip versjilt van de traditioneel invulling daorvan. 't Haat evvel gee dudelek criterium öm oet te make of 't noe geet öm e burgerlek rech, dan waal öm e politiek rech. Daoröm wert aagenaome dat alle gesjille die an e administratief rechscollege zeunt toevertroewd, gesjille m.b.t. politieke rechte zeunt. 't Arbitragehof acht zich evvel bevoegd öm nao te goeë of van dis mäögelekheed öm gesjille te oonttrèkke an de hove en rechbaanke gee misbruuk wert gemakd dör d'r wetgaever.
Revin
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Politiek rech
Belsj
Allèng d'r federale wetgaever kan bepale dat e bepaald gesjil geet över politieke rechte, de Geweste kènne dat neet.
Röbber
Netuurlik röbber weurt doorgaons geproduceerd oet latex, gewónne oete Braziliaanse röbberboum. Óngeveer 33% van dit sap besjteit oet röbber. De latex weurt vervolges gefilterd en verdónd mit water. 't Rizzeltaot hievan weurt mit zoer behanjeld óm de röbberdeilkes te doon sjtolle. 't Rizzeltaot hievan, ouch röbber geneump, weurt tót dón plekskes geróld en gedreug.
Veur 't synthetisch producere van röbber is polymerisatie vereis: e percès det ouch weurt gebroek in de productie van plestik. Veurbilder van synthetische röbbers zeen chloropreenröbber, 1,3-butadieenröbbers en butylröbbers.
Saskatchewan
thumb|De ligking van Saskatchewan in Canada. Saskatchewan is 'n pervinsje in 't centraal-wèste van Canada mit 'n oppervlakdje van 652.330 km². Inne pervinsje wone róndj de 1,2 miljoen luuj (2018). De houfstad van Saskatchewan is Regina; de grótste stad in Saskatoon. Aan 't wèste haet de pervinsje päöl aan Alberta en in 't oeasten aan Manitoba; in 't naorde grens 't aan Northwest Territories.
Luca Brecel
thumb|Luca Brecel bij de 2022 European Masters. Luca Brecel (Dilse-Stokkem, 8 miert 1995) is 'ne Belsj-Limbörgse snookereer. Heer woort op 1 mei 2023 es iersten Europese vastelander wereldkampioen.
Jäög
Brecel woort mèt vief jaor op voetballe gezat, meh góng mèt nege jaor op snooker. Dao veel zie talent al gaw op, en heer won mèt tien jaor al zien ierste rezjionaol toernooi. Heer won daonao 't Belsj kampioensjap kadètte in 2007, nog mer twelf jaor aajd. De jaore dao-op späölde heer diverse jäögtoernooje, en soms ouch al bij de volwassene. In aprèl 2009 woort Brecel Europees kampioen oonder 19 - mèt veertien jaor waor 't de joonkste dee dat oets gelök waor. Vaanaof dat memint góng 'r, es amateur nog, door nao de volwasse toernoje. Nog in mei vaan dat jaor, bij de World Series of Snooker in Portugal, won 'r vaan topspeulers wie Jimmy White en Ken Doherty. In mei 2010 woort Brecel, nog mer vieftien jaor aajd, Belsj kampioen bij de seniore, en in juni won 'r ouch 't Europees kampioensjap. Wie 'r in oktober vaan dat jaor mètdeeg aon 't Power Snookertoernooj in Londe, bleek Ronnie O'Sullivan evels väöls te sterk. Toch woort heer, op 't sportgala vaan 2010, oetgerope tot belofte vaan 't jaor.
Profcarrièr
Op 5 mei 2011 kraog Brecel 'ne wildcard veur 't koumend sezoen touwgekind. Dat beteikende tot heer, mèt zèstien jaor, zien profcarrièr begós waor. Dat jaor haolden 'r get succeskes, wie zienen ierste maximumbreak in 'n amateurtoernooj in Peer. De stap nao 't profcircuit waor evels lesteg: Brecel haolde väöl toernoje gei good rizzeltaot. Pas in 't jaor 2015/'16 begós 'r consequent good te speule en stijgde heer sterk op de wereldraanklies. Ouch de jaore daonao bleef 'r good prestere; in 2017 won 'r in Kanton (China) zien ierste fullrankingtoernooj en kaom 'r de wereldwij top-16 in.
WK 2023
Heinao pakde Brecel nog get klein successe, al woort 't gans circuit vaan snookerkampioensjappe natuurlek oonderbroke door de COVID-19-pandemie. Op 't Wereldkampioensjap Snooker góng 't evels mer maoteg: tot vief kier touw woort 'r in de ierste runde oetgesjakeld. Dit veraanderde in 2023. Iers versloog 'r Ricky Walden en Mark Williams. Heinao wport 't in de kwartfinaol tegeneuver de zevevajdege wereldkampioen Ronnie O'Sullivan gezat. Brecel zörgde veur 'n sensatie wie heer dees partij wis te winne. Tenao kaom heer in de haaf finaol tegeneuver de Chinees Si Jiahui te stoon. Si leek de match te winne wie 'r mèt 5-14 veurkaom, meh mèt 'nen inhaolslaag dee ziene gelieke in 't snooker neet kint haolde Brecel 't oetindelek mèt 17-15. In de finaol mós heer tege Mark Selby. Brecel stoont de ganse match veur, meh Selby kaom dèks nog good trök. Oetindelek won Brecel de match mèt 18-15. Zoe woort heer d'n ierste wereldkampioen snooker vaan 't Europees vasteland.
De unieke prestaties vaan Brecel brachte de snookersport prominent nao de mainstream sportmedia. Ouch d'n aonvallende späölstijl vaan Brecel trok de aondach, zoe good wie zien bravoure neve de snookertaofel. Nao zien euverwinning op Ronnie O'Sullivan beweerden 'r tot zien veurbereiing had bestoon oet neet mie es e kerteer oefene, en tot heer kort veur 't späöl nao hoes waor gegaange in Mechele um dao te game, te darte en tot deep in de nach te zoepe.
1810
1807 - 1808 - 1809 - 1810 - 1811 - 1812 – 1813 1810 (MDCCCX) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|left|250px| De executie van Andreas Hofer thumb|right|260px|19 april: Caracas, Venezuela kump in opsjtand taenge de Franse bezètting van Sjpanje
Oetbreiing vaan de Europese Unie
thumb|Animatie vaan Europese oetbreiing door de jaore heer De oetbreiing vaan de Europese Unie, in de Westerse media dèks Europese oetbreiing is e perces boebij nui staote touwtrejje tot de Europese Unie. 't Perces begós mèt de opriechting vaan de Europese Gemeinsjap veur Kole en Staole door Belsj, Duutsland, Fraankriek, Italië, Luxembörg en Nederland in 1952. Daonao is de Europese Unie zeve kier oetgebreid en nao de lèste oetbreiing mèt Kroatië gaof 't in 2013 28 staote.
1810
Gebore
thumb|left|140px| Frédéric Chopin, gebaore op 1 mieërt 1810. thumb|right|150px|Robert Schumann, gebaore op 8 juni 1810.
Oetbreiing vaan de Europese Unie
Oppe momint gief 't verhandelinge mèt inkele len. 't Perces vaan oetbreiing vaan de EU weurt gezeen es 't ierste stadium vaan Europese integratie. Dit bezej weurt veural gebruuk veur intensivering vaan de samewèrking tösse EU-staote boebij nationaal regeringe ummertouw mie mach euverdrage aon gecentraoliseerde Europese institute.
Um touw te mage treije tot de Europese Unie moot e land voldoen aon inkel economisch en politiek veurwaardes die bekind stoon es de Criteria vaan Kopehage (nao d'n tóp in Kopehage, juni 1993, zoewie 'n stabiel democratische regering mèt respek veur wètte en de daomèt samehangende vrijhede en institute. Volges 't Verdraag vaan Mestreech moot edere staot en 't Europees Parlemint demèt instumme tot e nui land touwtrejt. Mèt de recente oontwikkelinge roontelum de zoegenaomde Brexit (de touwkomstege oettreiing vaan 't Vereineg Keuninkriek door de negatieve oetslaag vaan e rifferendum in 2016) geit de EU woersjienelek veur d'n ierste kier 'ne volweerdege lidstaot (Algerije en Greunland, toen deiloetmakende vaan Fraankriek resp. Denemarke, dus neet mètgerekend) verlere in plaots vaan verkriege.
Oetbreiing in historie
De EEG-6 bestoont in de periood 1957-1972, zie bestoont oet Belsj, Nederland, Duitsland, Luxembörg, Fraankriek en Italië. In 1963 weurt Algerije oonaofhenkelek en stap daomèt oet de Gemeinsjap. In 1973 trooj Denemarke (inclusief Greunland) touw, same mèt Ierland en 't Vereineg Keuninkriek. Dees EG-9 bleef bestoon tot 1980, wie in 1981 Griekeland touwtrooj woort 't de EG-10. De lèste periood vaan de Europese Gemeinsjap waor de EG-12 vaan 1986 tot 1993, wie Portugal en Spanje lid woorte, indegend mèt 't Verdraag vaan Mestreech wat de Europese Gemeinsjap vervóng mèt de EU. Noe kraog 't de naom EU-12. 't Groondgebeed vaan de DDR woort deil vaan Duitsland en daomèt ouch deil vaan de Unie. In 1995 troje Finland, Oosteriek en Zwede touw tot de EU-15. In 2004 maakde de EU de groetste stap, door tien nui staote touw te voge aon de EU-25: Cyprus, Esland, Hongarije, Lètland, Litouwe, Malta, Pole, Slowakije en Tsjechië. Toch bleef dees unie mer twie jaor bestoon. In 2007 woort de EU mèt de oetbreiing vaan Bölgarije en Roemenië de EU-27. In 2013 waor de lèste oetbreiing tot noe touw: Kroatië. Dit maakde de Unie in dat jaor de EU-28. Mèt de Brexit ('t verlaote vaan 't VK oet de EU), wat officieel ingong op 1 jannewarie 2021, waor de Unie weer trök op 't EU-27-niveau.
Touwkomsteg oetbreiinge vaan de EU
Zuuch ouch: Historie vaan de EU
Geeduip
'ne Geeduip, ouch waal gièduip geneump (Nederlands: gadoop), is 't Limburgs woord veur noodduip.
Etymologie
't Limburgs woord is aafgeleid van 't Middelnederlandse gadoop, wobiej 't woord ga 'n vorm van 't Nederlandse gauw, plotseling beteikent. Gadoop is dus volges zien aafleiding eine inderhaos toegedeende duip, en eine gageduipde is emes aan wae zoa 'ne duip is toegedeend. In Limburg en deile van Brabant is 't woord geeduip nog lang in gebruuk gebleve en waas 't woord noadduip zelfs neet èns bekènd.
Went 'ne genaesheër of 'n wiesvrouw biej 'n bevalling aordeilde dat 't pas gebaore kiendje in gevaor van sjterve verkeërde en d'r waas geine preester in de buurt, dan woort door häöm of häör de geeduip toegedeend. Later woort dan biej de preester verklaord, dat 't kèndj gegeeduipt waas.
Vieling
'n Vieling of veiling is 'n mert wobie mieëder vraogers of mieëder aanbi-jjer geliekertied op 'tzelvendje perduk bi-jje.
Vielingtupe
't Guuef versjillige tupe aan vielinge.
De baovestäöndje opties kónne waeren ómgedrejd wen eine vraoger en mieëder aanbi-jjers zeen.
Es zowaal mieëder aanbi-jjers es mieëder vraogers zeen, sprèk me van 'n buuers.
Veurbild
Ee Votem how-et 'n vieling veur aerbele en ee Viézè en Weësj veur appele en père.
Cathechismus
'ne Cathechismus ies 'n euverziech van de beginsele van de lièr van 'n bepaalde kèrk. De woarhede hie-in besjreve were es autoriteit erkènd. 't Woord kump oet 't Grieks.
Historie
Catechese ies godsdeensónderwies gegeve door 'ne geistelike, pesjtoar, keplaon, missionaris of catechis ('ne assistent).
Tranemo
Tranemo is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 11.764 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 744,35 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 15,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
10,78% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Staphorst
frame|Ligking vaan Staphorst in Euverijssel Staphorst (Zuid-Drents: Stappest) is e dörp en 'n gemeinte in 't noorde vaan de Nederlandse provincie Euverijssel, tege de grens mèt Drente aon, mèt 'n oppervlak vaan 135,70 km2 (daovaan 1,41 km2 water) en (per 1 april 2016) 16.590 inwoeners. De gemeinte umvat de dörper Staphorst, Rouveen en IJhorst en de naobersjappe Halfweg, Hamingen, Landhorst en Punthorst.
Functies
Staphorst is nog altied 'n agrarische gemeinte, boe-in väöl inwoeners es boer wèrkzaam zien. Bij 't dörp ligke twie industrieterreine, De Baarge en De Esch.
Dörpsgeziech
Staphorst is e weeg- of streekdörp, in laankgerekde lintbebouwing laanks 'ne weeg gebouwd. Vaanaajds waor 't gebrukelek tot de zäöns vaan 'ne boer achter d'n awwerleke boerehoof 'ne nuie boerenhoof bouwde. Zoe oontstoont soms e gans rijke hoezer, die allein mèt e smaal peedsje te bereike waore. Vaandaog d'n daag heet dat al zoeväöl ruimde gekos tot me dat neet zoe dèks mie deit.
Cultuur
Ouch de folklore heet hei oongewoen laank standgehawwe; 'r hèlt zelfs nog ummer stand. Väöl aw gebruke, die in gans Nederland in vreuger iewe gebrukelek waore, höbbe ziech in Staphorst en Rouveen tot in de twintegste iew gehawwe, beveurbeeld 't nachvrije. Ouch de zoegenaomde duustere kant vaan folklore waor hei nog laank aonwezeg: nog in de jaore zesteg deeg me hei e volksgeriech tege twie euverspeulege. De kleierdrach besteit tot op d'n daag vaan vendaog. Me zuut zelfs nog kinder en jóng vroului in traditioneel boerekleier loupe, al weurt dat zeldzaam. Bij vrouwe vaan middelbare en awwere leeftied is de drach regel. Ouch sommege awwere manslui loupe nog in kleierdrach, get wat feitelek nörges anders in Nederland mie veurkump. Sins 1937 is 't volges de APV verboje iemes zoonder zien touwstumming te fotografere.
Historie
In 1150 kump de naom Staphorst veur 't iers veur, es naom vaan 'ne boerehoof (Olde staphorst). 't Is daan bezit vaan 't Augustinuskloester in Friesland.
Fez
thumb|De Blaw Paort van Fez. Fez (Arabisch: فاس) is de op ein na grótste stad van Marokko, nao Casablanca, en haet 'n bevouking van róndj de 1.100.000 inweuners. Same mit Marrakesj, Meknes en Rabat is 't ein vanne veer keuningsstej in 't landj.
Fez woort in 789 gestich door Idris I. De Kairoyine-moskee en biehuuerendje madrassa inne neugendjen ieëf, wodoor de stad e wichtig studiecentrum woort. De medina (de aaj stad) van Fez is werreldirfgood van UNESCO; 't is e drök-bezóch deil vanne stad, wo väöl toeristen op aaf kómme.
Nao de reconquista zeen väöl moslims oet Andalusië vanoet Spanje nao Fez getróch. Vanaaf 1548 waas 't 'n óngerdeil van 't Marokkaans Riek, wovan 't ouch de houfstad woort. In 1912 woort Fez same mitte res van Marokko ingelief door Frankriek.
Doorn
Doorn is e dörp in de Nederlandse pervincie Utrech, in de gemeinte Utrechtse Heuvelrug, op de gelieknaomege Heuvelrögk in 't zuidooste vaan de pervincie. D'n Utrechsen Heuvelrögk is allewijl e nationaal park. 't Dörp tèlt 10.052 inwoeners (2008). Tot 2006 waor Doorn 'n zelfstendege gemeinte.
Approximant
Approximante of glitsjklanke zeen mitklinkers die waere vervaerdig door 't spraokkenaal te vernejjen oppe oetspraokplaats, meh neet zowied det 'nen turbulente lóchstroum óntsteit. Hiedoor kónne approximante waere gezeen es tösse de fricatieven enne klinkers. Óngere approximante valle haafklinkers, wie de palatalen approximant, en ouch de lateraal approximante.
In 't Limbörgs zeen de approximante gewuuenlik stumhöbbendj. Döks waere ze ouch toegeveug tösse twieë opeinvölgendje klinkers.
Approximante zeen sonorante.
Rimogne
Rimogne ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 1.342 luuj op 'n oppervlaak van 3,77 veerkante kilometer en daomèt goof 356 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,2% de jaor.
Laura
Laura is 'ne meidskesnaom vaan Romaansen oersprunk. 't Is de vrouweleke vörm vaan 't woord laurus 'laurier', de beteikenis is daan ouch zoeväöl wie 'de gelauwerde'. Zuug heiveur Laura (veurnaom).
't Woord heet versjèllende nevebeteikenisse.
Topografie
Australië
Bolivia
Cuba
Filipijne
Ghana
Grenada
Indonesië
Marshalleilen
Oekraïne/Roemenië
Pakistan
Pole
Roemenië
Rusland
Saõ Tomé en Principe
Vereinegde Staote
Zwisterland
Patras (stad)
Patras (Grieks: Πάτρα, Pátra spreek oet: Pa-traa) is 'n stad en haveplaots in Griekeland, die daoneve ouch nog de hoofstad is vaan de regio Wes-Griekeland en 't departemint Achaea. De stad had in 2011 214.580 inwoeners. Patras is 'n belaankrieke haveplaots umtot 't euverzies direk verbinding heet mèt Italië via de Ionische Zie. Ouch is 't de verbinding tösse 't Grieks vasteland en de Ionische Eilen en de bekinde Athene-Rink-Verbinding vaan Patras, nao Athene tot Pireas. Patras heet 'n oppervlaak vaan 334,858 veerkante kilometer, de bevolkingsdiechheid 641/km².
Naom
Patras is verneump nao Slevrouw. Zie stoond in 't Christelek-Orthodox Europa bekind es Platytera. Later woort dit in de Balkan, zoe ouch Griekeland, bekind oonder de naom Panagía. In Rösland góng ze wijer 't leve door oonder de naom Znánemje. Pas väöl later, vaanaof de 18e iew góng me häör ouch hei Maria neume. Patras heet evels ziene naom behawwe.
Golf van Thailand
De gemiddelde deepte is 45 maeter en 't deepste punt laet op slechs 80 maeter. De Golf van Thailand is daomit vreej óndeep. Heejdoor verlup de vermenging vaan zeut- met zaltwater traog. De sterke watertoevoer van groeëte revere, zoeëwie de Menam, mak det 't water in de golf neet zoe zalt is en vuul sediment bevat. De óndergrónd bevat aardolie en aardgas.
Door de tropische wermte van 't water van de golf kómme d'r vuul koraalriffe veur. Dit haet geleid tot de vestiging van duukschoeële.
Eduard Franquinet
Eduard Franquinet (* 1896 - † 1974) is 'ne Mestreechse sjriever.
Karazieë
thumb|right|De Karazieë De Karazieë (Russisch: Ка́рское мо́ре) maak deil oet van de Naordelike Ieszieë. Zeej leet ten naorde van Siberië en wuurt begrens door de Karische Poort en de arsjipel Naordland. De naam Kara kump oet 't Jakoets, 'n Törkse taal, en beteikent zwart of ónherbergzaam. Törkse volkere hadde dök de gewuuente veur geografische objecte name te gaeve aan de hand van eur ligking. Zoeë neumde de Ottomane de zieë die ten naorde van eur land loog de Zwarte Zieë (Kara Deniz).
De zieë is óngevier 1.450 kilomaeter lank en 970 kilomaeter breid. De gemiddelde deepde is 110 maeter. Zeej wuurt gevood door de revere d'n Ob, de Jenisej, de Pjasina en de Tajmyra, waodoor eur zaltgehalte varieert.
De wiechtigste haves zien Novy Port en Dikson en wiewaal de zieë tieën maonde van 't jaor toegevraore is, speult visserie 'n wiechtige rol in de regionaal ikkenomie. Meugelik guuef 't ouk aolie- en gaasreserves.
Frontex
't Europees Sjraom- en Köswachagentsjap (vrij vertaold vaan 't Ingels: European Border and Coast Guard Agency), in de volksmoond beter bekènd es Frontex (vaan 't Franse Frontières extérieures, extern sjraome), is 'n Agentsjap vaan de Europese Unie (EU) mèt ziene zetel in Warschau (Pole) en mèt es hoofbuut um de sjraom ("landsgrens") te motte controllere vaan 't Europees Schengengebeed in samewèrking mèt de sjraom- en köswachte vaan de Schengen-lidstaote.
Frontex is nao de stömming vaan 't Europees Parlemint op 5 juli 2016 veraanderd in 'n instituut wat qua buut en karakter hendeg versjèlt vaan de aw Frontex. Frontex woort in 2004 naomelek opgeriech es 't "Europees Agensjap veur 't Management vaan Operationeel Samewèrking aon de Extern Sjraome" en 't had allein 'n co-ordinerende functie in sjraomcontrole. In reactie op de Europese migrantecrisis (2015-2019) kaom de Europees Kemissie, oonder d'n toenmaolege President Jean-Claude Juncker, mèt e veurstèl op 15 december 2015 um 't maondaot vaan Frontex oet te breie en te transformere in 'n vrij oonaofhaankelek instituut wat mie ging lieke op e gecentraliseerde sjraom- en köswach. Nao 'n stömming vaan 't Europees Parlemint woort 't veurstèl mèt 'n zier groete mierderheid gesteund. Vaan rechs nao links stömde veur 't veurstèl naomelek de conservatief-Eurosceptische ECR, de liberaole ALDE, de christendemocratische Europese Volkspartij en de sociaaldemocratische S&D. De nui Sjraomwach woort opgeriech op 6 oktober 2016 bij de sjraom tösse EU-lodstaot Bölgarije en 't land Törkije. Ze woort de juridischen opvolger vaan de aw Frontex en maag dee naom ouch blieve gebruke.
Um d'r veur te zörge tot 't agentsjap zien buut good kin vervölle woort 't budget vaan Frontex laankzaom opgebouwd vaan 't origineel €143 mieljoon veur 2015 nao €238 mieljoon in 2016, €281 mieljoon in 2017 en €322 mieljoon in 2020. 't Personeel vaan allein al 't Warschaus hoofkantoor is gestege vaan 402 lui in 2016 nao 1000 lui in 2020.
't Bevelsrech veur materiaol en mansjap
De mach vaan Frontex is vrij uniek veur 'n Europees agentsjap. Frontex steit 't vrij häör eige materiaol aon te sjaffe. Dit is gein nuiegheid veur 'n Europees agentsjap. Wat evels wél nui en uniek is vaan Frontex, is tot dit agentsjap de vrijheid heet um materiaol wat geregistreerd is in 'ne lidstaot (beveurbeeld patrouillesjepe, vleegmachienes), wat normaliter de staotsveendel vaan de betröffende lidstaot mot drage, metein maag opeise. De Schengen-lidstaot is daobij verpliech dit materiaol metein euver te bringe aon Frontex. Heidoor kin Frontex, went nudeg, metein reagere in operaties roontelum d'n externe sjraom. Heineve zien lidstaote verpliech e zeker aontal sjraom- en köswachters gereid te hawwe, zoetot Frontex die wachters metein kin insjakele went nudeg. Ouch hei maag 'ne lidstaot neet tegenin goon.
't Rech um binne te valle
Es 't perbleme gief in 't functionere vaan 't sjraommanagementsysteem vaan 'ne lidstaot en dit is es zoedaoneg geïdentificeerd door Frontex krijg 't Agentsjap automatisch de mach um lidstaote op te rope veur 'n operatie. In noodsitauties, boe-in 't functionere vaan de Schengenzone oonder risico steit, maag 't Agentsjap instappe um d'r veur te zörge tot actie weurt genomme in de betröffende regio, zelfs al geit de lidstaot dao tegenin.
In de meiste situaties geit 't evels neet um zoe'n extreem situatie, al zaw de migrantecrisis (die häör hoegtepönt véúr de transformatie vaan Frontex mètmaakde) wel es zoe'n situatie weure gezien. Normaliter geit 't um situaties boe-in 'ne lidstaot aon de extern sjraome, dee bezeg is mèt 'n operatie aldao, concludeert tot heer dit neet riechteg kin doen zoonder de hölp vaan Frontex. Frontex zal daan, nao 'n identificering vaan de situatie, de kös- of sjraomwachte vaan lidstaote, gereserveerd veur Frontex, oprope um te interferere, zelfs es die lidstaote dao 't neet dao mèt eins zien. Dit kump d'r dus op neer tot in de meiste situaties 'ne lidstaot aon 'nen externe sjraom de operatie initieert en, in naom vaan Frontex, aander lidstaote 't bevel kriege mèt te doen aon dees operatie.
Polletiek spanninge
't Gief spanning binne de EU, veural aon de kant vaan lidstaote die externe Europese sjraom höbbe die stèlle tot op gein inkel meneer Frontex e bevel zaw mage geve (wie Griekeland, Hongarije, Italië en Pole). Allein 'ne lidstaot zou dat op force vaan die len mage doen. Aander lidstaote, mer ouch 't Europees Parlemint en de Europees Kemissie, vinne zjus tot Frontex gans en al oonaofhaankelek zou motte zien. 't Allewijl systeem vaan Frontex rös daorum veural op 'n compromis tösse die twie kampe, mer 't gief nog väöl spanning roontelum 't oonderwerp.
Nao 'n reeks aon controversies in 2019 en 2020, boe-in bleek tot Frontex-köswachters de minserechte vaan asielzeukers hadde ingeperk, goof 't 'n nui discussie binne 't Europees Parlemint roontelum Frontex. Deze kier góng 't neet um nationalistische critici die stèlde tot Frontex de soevereiniteit vaan lidstaote sjaojde, mer veural progressieve en linkse Europarlemintariërs die stèlde tot Frontex contra de humanistische weerdes vaan de EU ingeit. De ecologistische Greune/EVA en marxistische GUE/NGL waore al in de stömming in 2016 contra Frontex mer noe begoste de sociaal-democrate vaan de S&D ziech ouch ummertouw kritischer te toene.
'n Mierderheid vaan 't Parlemint stömde evels contra e veurstèl vaan de Greune um 't legaol raomwèrk vaan Frontex aon te passe. Wel goof 't Parlemint, en later d'n Europese Raod, touwstömming um 'ne wèrkgróp op te riechte die de humanitaire conditie binne Frontex-operaties kritisch blijf volge. Ouch moch deze wèrkgróp groetdeils geleid weure door linkse oppositie-lede.
Rifferenties
Zuuch ouch: Asiel in de Europese Unie
Cor Deneer
Cor Deneer is 'ne dichter in 't Limburgs en 'ne sjriever-dichter in 't Nederlands. Hae is gebore in Wèssem 18 augustus 1917  en gesjtorve in Vinlo op 15 november 1976.
Eige werk
Vief dialekgedichter van Cor Deneer zint: Capriccio Italien, Bohème, Weegeleedje achter ’t front, Drinkleedje en Media Vita.
Uuever Cor Deneer
In weemoed en in wijn (Walther Hermans, Vinlo 1977)