cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wille
Gemeintefuncties
Wille is traditioneel sterk in 't hoveniersweze, meh in de lèste decennia is ouch de industrie opgekoume, beveurbeeld in 't plasticfebrik ANL Plastics, e sjroepfebrik en 't diskettefebrik Sintinel, wat evels in 2004 failliet góng.
Dörpsgeziech
In Wille steit 'n kèrk gewijd aon Sint Jan d'n Duiper, die nog gedeiltelek in gotische stiel opgetrokke is. De umgeving is hendeg bloomriek. Ulbeek heet 'nen historischen dörpsplei boe-op 't "Haspegouws dörp" in 't Opelochmuseum Bokriek gebaseerd is.
Historie
Oet arsjeologische opgravinge bliek tot 't dörp Wille allezeleve oontstoon is tösse de vijfde en de zevende iew, aon 'n doorwaadber plaots in de Herk. Pas in de twiede helf vaan de twelfde iew versjijnt 't dörp veur 't iers in officieel tractaote, es Wellene of Welnis. Dit vèlt te verklaore oet 't Middelnederlands woord welle, brón, pöt.
Wille waor laank sjatpliechteg aon de Abdij vaan Munsterbilze, die hei e kloester had (gestiech al in 670). Aon dit kloester móste oonder andere tiende betaold weure. Ind achtiende iew waor 't dörp 't centrum vaan de ruiversbende de Bokkerijers; in percesse, gehawwe um 1760, weurt neet minder es 40% vaan de menneleke bevolking geneump in de percesstökker.
Op 'n krusing mèt de weeg nao Kortessem en Gors-Opleeuw stóng de aajdste boum vaan Belsj, 'n zomereik oet ca 800. Bie dizze Slivvenhiereboum verzamelde ziech in de 18e iew de bokkerijers. In 1859, wie de boum getroffe waor door de bliksem, ies 'ne naozaot neve-n häöm geplant. D'n aje boum droog nog ummer sjeut mèt blaar en eikelkes. Op 18 juli 2009 woort de boum geveld door 'ne rukwind.
Aktäör
'nen Aktäör of 'n aktries is emes dae 'n personaasj in e verhaol oetbildj in e rollespeel. Me kan drie saorten aan aktäörs óngersjeie: 'nen toneelaktäör, 'ne filmaktäör en 'nen tilleviesaktäör. Dees drie disciplines vereisjen eder anger, speciaal akteertechnieke.
Ouch is 'n óngersjeid nao 't saort aan rolle det 'nen aktäör kan spelen of gaer speeltj. Emes wie Sylvester Stallone is gesjik veur anger saorten aan rollen es emes wie Dustin Hoffmann; al is 't allein al vanwaengen häör versjillige fysieke eigesjappe. 'n Aktries wie Whoopi Goldberg haet 'n gans anger oetstraoling es Meryl Streep en bei vrólje zólle den ouch inne regel veur 'n anger saort aan rol waere gevraog. d'n Einen aktäör is op zie bès in 'n komische film of e bliespeel; d'n angere speeltj 't leefs klassieke toneeldrama's, tródsdet 'nen aktäör sómtieds ouch mieër es ein vorm behieërsj.
Euver waatdet aktere próntj is en wie 't bèste rizzeltaot wuuertj bereik, wuuertj versjillendj gedach. d'n Eine zuutj 't es inne hoed kroepe van emes anges, dewiel d'n angere dit veraafsjoewtj en lever alle nuuedige emoties veure rol oete eige ervaring nao baove haoltj.
De meiste toneelaktäörs zeen aangeslaote bie e toneelgezelsjap. Sómmige zeen ónaafhenkelik, 'n saort freelance dus; dees waere ofwaal rechstreeks gevraog veur 'n rol te spelen of ze doon mit aan 'n screentes wobie ze oet mieëder kandidate mótte waere gekaoze.
Femke Halsema
Sinds 12 juli 2018 is ze börgemeisterse vaan Amsterdam.
Reşiţa
Reşiţa (Pruus: Reschitz, Hóngaars: Resicabánya, Sèrvisch: Rešica/Решица) is de houfstad van 't distrik Caraş-Severin, in 't weste van Roemenië. De stad lègk ane reveer de Bârzavei, 'n ziereveer vanne Timiş. De naam Reşiţa kömp van 't Slavische "Rechitza", det van reka (reveer) kömp. In 2004 had de plaats 83.985 inwoeaners
Reşiţa is e belangriek centrum vanne iezer- en staalindustrie. De stad produceertj sins 't ènj vanne 19e ieëw locomotieve en haet e spaorwaegmuseum.
Reşiţa is gestich in Oeasteriek-Hóngarië inne 18e ieëw en is ömmer 'n belangrieke industriestad gewaes.
Lègking
Reşiţa lègk 511 kilomaeter wied vanne Roemeense houfstad Boekares en 430 kilomaeter wied vanne Hóngaarse houfstad Boedapès. De stad lègk zoeaget in 't midde van 't Roemeens gedeildje vanne regio Banaat. 't Kórsbiezeendj vleegvèldj bevindj zich bie Timişoara, óp 123 kilomaeter aafstandj. De belangriekste waeg die door Reşiţa gaon zeen de nationaal waeg 58 en 58B
Synapomorfie
Synapomorfie is e begrip oet de kladistiek en evolutie det sleit op e kènmirk van e taxon det uniek is veur det taxon. Alle organisme die bie de groep huère höbben 't of stamme aaf van 'n vorm die det oatj kós. Dit mèntj ouch det alle get minder-verwantje organisme die dao neet bie huère 't ouch neet höbbe en ouch noatj höbbe gehad. Oet de vónjs van 'n synapomorfie kan waere aafgelèdj det alle organisme die dem kinne nejliker aanein verwantj zint es aan 'n zöstergroep binne e rumer taxon. Me kan aevel waal neet 'n nejjer verwantjsjap aannumme tosse de zöstergroep en leje van 'n rumer groep op gróndj van 't óntbraeke van 'n synapomorfie.
Es e veurbild kinne zougdere de milkklere; dees zint 'n synapomorfie bie häör. 't Feit det vèsse en reptiele gein milkklere höbbe mèntj waal neet det dees twiè nejjer aanein verwantj zint; häör gezamelik kènmirk ('t óntbraeke van milkklere) is 'n symplesiomorfie.
Ómdet eigesjappe döks weer verzwinje in 'n groep, kan me aevel neet good op slechs ein eigesjap aafgaon. Biologe verzeuke in 't kader van de kladistieks alle synapomorfieje op te späöre en zeuke zoa de wersjienlikste stamboum.
Werdohl
Werdohl is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Märkischer Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 33,39 km² en 18.002 inwoeners (31 dec. 2015) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 539 de veerkante kilometer.
't Op 210 meter hoegte ligkend pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 14 oortsdeile.
Vianden (kanton)
Geografie
Vianden heet 'n oppervlak vaan 78,53 km², en is daomèt 't kleinste kanton in Luxemburg. 't Grens aon de kantons Clervaux en Diekirch.
Demografie
Volges de census vaan 2014 heet Vianden 'n inwoeneraontal vaan 4722, en 'n deechde vaan 60,1/km². Heimèt is Kanton Vianden 't kleinste kanton.
Gemeintes
't Kanton is oonderverdeild in 3 gemeintes:
Kloes (weuning)
thumb|right|240px|Kloes op de Sjaatsberg 'n Kloes (weuning) ies 'n gebuuwke, dat örges, wied van de bewoonde waereld sjteit en woa -in 'ne kloezenaer woont. Zoane kloezenaer ies 'ne miensj, dae truukgetrokke wilt leve mèt de bedoeling ziech aan God euver te geve, door te vaste, te bae en te wake. Zoan kloes weurt ouch waal hermitage geneump, nao 't Latiense woord eremita of 't Griekse woord erèmia dat einzaamheid beteikent. 't Versjiensel deit ziech binne 't Christendom veur vanaaf de 4e ièw. In de 10e ièw begint in Frankriek en Italië 'n vörm van aafzóndering, woa bie de hièremiete (zoa weure kloezenaersj ouch waal geneump) ziech neet al te wied van de bewoonde waereld vestige. Zie goon dan praeke in de plaats en bedele dao veur hun levesónderhoud.
Woa sjtoon hermitages
thumb|200px|Kloes va Moresent.
Lødingen
thumb|De ligking van Lødingen in de pervincie Nordland. Lødingen is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 2.314 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 531,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1841.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Groninge (stad)
De stad Groninge (Nederlands: Groningen, Gronings: Grönnen of Stad) is de hoofstad vaan de gelieknaomege provincie. 't Oppervlak vaan de gemeinte is 82,52 km2; op 1 april 2016 woende hei 200.487 lui. 't Is daomèt de zesde stad vaan Nederland en wiedoet de groetste vaan Noord-Nederland. In Groninge en Noord-Drenthe weurt de stad sumpel-eweg es stad geneump. De stad is de einege vaan Noord-Nederland mèt universiteit.
Historie
thumb|right|Martinitorie Groninge oontstoont in de vreug middeliewe op de noordpunt vaan de Hoondsrögk. In de dertiende iew waor 't al zoe groet tot 't op eige gelegeheid (dao waore gein landhiere veur 't stadsrechte te geve) walmör bojde en 't tot de Hanze touwtraoj.
Al tiedens d'n Tachtegjaoregen Oorlog, in 1614, kraog 't zien universiteit. In 1672, 't Rampjaor, woort de stad laankdeureg belegerd, zoonder succes. Nog eder jaor weurt op 28 augustus Gronings oontzet geveerd. In Groninge is dit 'ne fiesdaag.
In de achtiende en negentiende iew bleef de stad bleuje en ontwikkelde ze 'n groeëte sókkerindustrie. De sjtad kreeg 'n centrumpositie veur de umligkende Ommelanden. Groninge waor och 't centrum van de noordelijke sjeepvaart: sjeper vanoet Hamburg en Bremen kaomen via de Dollard nao Groninge om verder te vare nao Leeuwarde of durch de Zuiderzee nao Amsterdam.
In de twintigste iew ging de ontwikkeling van de sjtad verder, mer 't omligkende gebied verermde en luu trokke weg, onger angere nao de sjtad mer neet oetsjluutend. Och werd de universiteit sjteeds belangrieker: aangezeen Groninge de enige universiteit haet in de wieje umtrik, trokke väöl jong luu nao de sjtad. De sjtudente ginge in groeëte mate de sjtad bepale, zeker wie de sjtudentepartie Student en Stad in 1994 in de gemeinteroad kaom en dao neet mieë weg is te dinke. Op de 300.000 Stadjers (Greuningers) zunt 40.000 sjtudente en väöl blieve ouch nog nao hun sjtudie in de sjtad.
Stumloeaze retroflexe sibilant
De stumloeaze retroflexe sibilant of stumloeas retroflexe sisklank is 'ne mitklinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Dees klank kump väöl veur in Indische spraoke, mer ouch in 't Zweeds en sómmige Noorse dialekte.
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumloeaze retroflexe sibilant neet veur.
Hong Kong
thumb|right|Ziech op Victoria City vanaaf Victoria Peak Hong Kong (ouch waal Hongkong, officieel (Sjinees): 中華人民共和國香港特別行政區, Hong Kong biezóndere besjtuursregio van de Volksrepubliek China) ies 'ne in zuudoas-Azië gelege biezóndere besjtuursregio van China. 't Gebeed haet 'n oppervlak van 1104 km². 't Aantal inweunersj ies óngevaer 6,9 miljoan (2008). Hong Kong besjteit oet 't eiland Hong Kong, 't sjiereiland Kowloon en de New Territories, óngevaer 200 kleiner eilen. Financieel, economisch en cultureel ies Victoria City in 't noorde van 't eiland Hong Kong de belangriekste sjtad. De groatste sjtad ies Kowloon.
Historie
Opgravinge höbbe aangetuènd dat 't gebeed al langer es 5000 jaor bewoond ies. Me haet ónder andere euverbliefsele oet de prehistorische Longshan-cultuur gevonge.
In de twiède ièw woort 't gebeed door de Han-sjineze bevolk. Ónder de T'ang-dynastie óntwiekkelde de regio ziech tot e belangriek handelscentrum. Tösje 970 en 1279 (de tied van de Song-dynastie) kaom d'r 'n sjterke migratie vanoet noord-China op gank.
In 1513 kaom d'r veur 't ièrsj 'ne Europeaan in Hong Kong, de Portugese zièvaarder Jorge Álvares. Vanaaf 1517 kaome d'r via de Portugees Fernão Pires de Andrade handelsbetrèkkinge op gank.
De Britse Oas-Indische Compagnie onderheel saer 1699 handelscontacte mèt China. In 1711 riechde de Compagnie in Kanton (Guangzhou) 'n handelspos in.
De Britte begoeste opium in te veure in China, woanao de Ièrsjte Opiumoorlog oetbrook. Deze oorlog woort verlore door de Sjineze en de Britte bezatte op 20 januari 1841 Hong Kong. E jaor later woort China mèt 't Verdraag van Nanking gedwonge um Hong Kong veur lange tied aaf te sjtoon. Zoa woort Hong Kong 'n Britse kroankolonie. 't Sjiereiland Kowloon en Stonecutter's Island woorte aafgesjtange aan de Britte nao de Twiède Opiumoorlog. Saer 1898 woorte de New Territories veur 99 jaor biegepach, um de toeveur van water en levesmieddele en de militair zekerheid van de kroankolonie te verzekere.
Door de vrieje handel dae ziech nao de Opiumoorloge in Hong Kong koes óntwiekkele, woort 't gebeed 'n belangrieke vriehandelszone in Oas-Azië. De óntwiekkeling sjtagneerde wie Hong Kong in de Twiède Waereldoorlog bezat woort door Japan. De bevolking daalde in d'n oorlog van 1,6 miljoan nao 600.000.
Centaur (starebeeld)
Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
Hong Kong
Historie
Op 1 oktober 1949 woort de Volksrepubliek China oetgerope, woanao hónderddoezende luuj nao Hong Kong vluchde en väöl boetelandse bedrieve ziech verplaatsde van Sjanghai nao Hong Kong. Door 'n handelsembargo tege de Volksrepubliek waor d'r in de jaore 50 korte tied 'n periode van economische neergank, meh daonao óntwiekkelde Hong Kong ziech tot 'n hièl belangriek handels- en industriecentrum.
Centaur (starebeeld)
Stare
Wijer bevinde ziech de bolvörmege starehoup Omega Centauri, de ope starehoup NGC 3766, de planetaire nievel NGC 3918, de spiraolvörmege starestèlsels NGC 4622 en NGC 4650A, 't oonregelmaoteg starenstèlsel NGC 5253 en 't lensvörmeg starestèlsel Centaurus A ouch in Centaur.
Hong Kong
Historie
In de jaore 60 broke d'r relle oet vanwege de sjlechte arbeidsumsjtandighede. De protesbewaeging woort beïnvlood door communistische ideale. De opsjtand woort mèt geweld ónderdruk.
Wie nao de doad van Mao Zedong de Sjinese economie ziech opesjtèlde veur boetelandse handelspartnersj, verplaatsde väöl industrieel bedrieve ziech vanoet Hong Kong nao China. Hong Kong góng ziech op ander dinger toelègke en woort en belangriek financieel en deenstecentrum.
Kirchhundem
Kirchhundem is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Olpe, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 148,63 km² en 11.694 inwoeners (2017) gief 't 'n bevolkeringsdiechte vaan 79 per veerkante kilometer.
Hong Kong
Historie
In 1984 kaom 't tot e akkoord tösje 't Vereinig Keuninkriek en China euver de truukgaaf van Hong Kong, de Sino-British Joint Declaration. Hiedoor woort 't gans gróndgebeed van Hong Kong vanaaf 1 juli 1997 'ne Biezóndere besjtuursregio van de Volksrepubliek. In 't akkoord woort ouch 't Ein-land-twiè-systemebeleid vasgelag veur 50 jaor.
Minden
Minden (Nedersaksisch: Minn) ies de houfsjtad van de Wesfaalse krink Kreis Minden-Lübbecke, in de Wes-Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk, wie de res van de krink, in 't Regierungsbezirk Detmold.
Hong Kong
Bestuurleke indeiling
Hong Kong ies ingedeild in 18 districte:
Kirchhundem
De op 300 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 37 oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Hong Kong
Demografie
Hong Kong ies nao bevolkingsaantal de veerde groatste metropool van de Volksrepubliek. 't Ies ein van de diechsbevolkde aafhenkelike gebejer in de waereld mèt 6254 inweunersj per km².
Minden
Minden ies ein belangrieke sjtad in Wesfale. Tot 1945 waor de houfsjtad van häör eige Regierungbezirk.
Hong Kong
Demografie
De bevolking ies in zestig jaor vertwelfvoudig (van 600.000 in 1945 tot bienao 7 miljoan in 2005) en in 160 jaor verdoezendvoudig (in 1841 woonde d'r 7500 luuj in Hong Kong). De bevolkingsgreuj ies veural toe te sjrieve aan immigratie vanoet China. Tegewoordig liek de bevolkingsgreuj op 1,26% (2002); de Sjinese ein-kindpolitiek gèld neet in Hong Kong.
Taiwan
Bestuurleke indeiling
De stei Taipei en Kaohsiung valle boete de indeiling in provincies. Daoneve gif 't de provincies Taiwan en Fukien, boe 't land allein mer e paar eilendsjes vaan bezit. De provincie Taiwan is weer in zestien districte en vief provinciaal besteurde stei verdeild. Fukien heet twie distrikte.
Demografie
De bevolking vaan Taiwan besteit veural oet Han-Chineze, 'n etnische groop die ziech veural aofsjeit door hun taol, ('t Min-Nan). Ouch gif 't sprekers vana 't Hakka. De officieel taol is nog wel 't Mandarien. Wijer kint 't land väöl inwiekelinge die in 1949 mèt de nationalistische legers mètgevlöch zien. De oorspruninkeleke bewuners vaan Taiwan zien evels neet Sinitisch meh Austronesisch: die leve mèt 440.000 lui in 't binneland.
De meiste bewuners zien taoïstisch of boeddhistisch.
Historie
Nao de val vaan de Chinese keizer in 1911 woort 't jaor dao-op de Chinese Republiek gestiech. De leidende partij waor de Kow Min Tang, leismaan waor Tsjang Kai-tsjek. In de jaore daarteg kaom de communistische partij oonder Mao Zedong op, en braok 'ne börgeroorlog oet. 't Lökde de nationaliste de communiste trök te dringe in de berg, meh neet veur ze definitief te versloon.
Oondertösse hadde aon de kös nog väöl Europese len consessies in de kösstreike; wie ouch Japan. Tege 't oetbreke vaan d'n Twiede Wereldoorlog veel Japan China weer aon; noe gaove de Europese len hun consessies op en woort de strijd tege de communiste gestaak, allemaol in deens vaan de stried tege de Japanners. In d'n oorlog evels versterkde de communiste hun positie mier en mie. Daodoor kóste ze nao d'n oorlog vaanaof 1945 de strijd weer nui beginne tege de nationaliste; die binne veer jaor nao Taiwan trökgedreve woorte. Sinsdeen bleef de Kwo Min Tang viefteg jaor dao aon de mach, ouch nao de inveuring vaan de democratie, mèt es ideaal e hereineg China oonder nationalistische vlag. In 2000 won de oppositie veur 't iers de verkezinge. Dees partij, minder geriech op hereineging, deeg kortstundeg aofstaand vaan de claims op gans China, me naom ze gaw weer op. Taiwan controleert nog ummertouw de Straot vaan Taiwan, woe de Chinese vloot niks te zègke heet.
Hong Kong
Demografie
Óndanks de hoag bevolkingsdiechheid ies d'r väöl greun in Hong Kong; diet kump doordat e groat deil van 't gebeed zoa bergechtig ies dat me d'r neet kènt boewe. Väöl luuj wone in appartemente in flatgeboewe en wolkekrabbersj.
95% van de bevolking zint etnische Sjineze; belangrieke minderhede zint Indonesiërsj en Filipino's; de lètste groep zint veural vrouwluuj die es bedeende in 't hoeshouwe wèrke.
Officieel tale zint Sjinees (Kantonees) en Ingelsj. 't Kantonees ies de taal die gebruuk weurt door de euverheid en door de meiste Sjineze, zoawaal thoes es op 't werk. 't Kantonees dat in Hong Kong weurt gesjproke kènt tamelik väöl anglicisme. Ouch Ingelsj weurt väöl gesjproke. Daoneve were 't Manderien-Sjinees en versjillende ander dialekte van 't Sjinees, zoawie 't Hakka, gesjproke in Hong Kong.
De belangriekste religies in Hong Kong zint 't boeddhisme, 't confucianisme en 't taoïsme. Wiejer were bienao alle religies gepraktiseerd; 10% van de bevolking ies christen, dao zint óngevaer 70000 moslims en tösje de 2000 en 3000 juudde.
Sveio
thumb|De ligking van Sveio in de pervincie Hordaland. Sveio is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hordaland in Nórwaeg. De gemeinte had 4.747 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 246,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 19,3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1216.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Indorock
Indorock is de naom veur 'n meziekscene vaan Indische muzikante in Nederland die rock 'n roll späölde. Indiërs (indo's en Molukkers) waore ind jaore 1950 de ierste die ziech op groete sjaol mèt dees nui mezieksoort bezeghele. Ein rei daoveur waor, tot lui vaan Indische aofkoms al op groete sjaol actief waore in de hawaimeziek, dee in 't decennium daoveur 'n groete raasj waor. Ouch hadde ze dèks in Nederlands-Indië al Amerikaanse meziek gespäöld. Zoe roond 1958 kaome die bands veur 't vootliech, mèt es bekindste veurbeelder de Tielman Brothers en de Black Dynamites. Väöl vaan dees bands zouwe nao Duitsland goon um dao in nachclubs veural veur Amerikaanse militaire te speule. In Nederland zelf hadde de Blue Diamonds 't groetste succes, 'ne band mèt 'ne get softere klaank, dee in 1960 'ne groeten hit haolde mèt Ramona.
Mystic River
Mystic River is 'n Amerikaanse misdaodfilm oet 2003. De film is geregisseerdj door Clint Eastwood en is 'n productie van Warner Bros. De film haet bekèndje actäörs wie ónger mieër Tim Robbins, Sean Penn, Kevin Bacon en Laurence Fishburne. De première van de film waas op 15 oktober 2003.
Verhaol
Mystic River verteltj 't verhaol van drie jeugvrönj (Jimmy, Sean en Dave). Nao jaore waere ze weer hereinig door de moord op Jimmy zien dochter, Katie. Sean, dae óngertösse recherchäör is gewaore, krieg de opdrach de moord te óngerzeuke en óm zoea de daojer te vinje. Terwiel Dave nag ömmer mit zichzelf in stried is nao 'n traumatische gebäörtenis oet 't verli-jje gaon mieër luuj 'm besjuldige van de moord op Jimmy zien dochter.
Prieze
De film kreeg twieë Academy Awards. Eine veur Bèste Actäör (Sean Penn) en eine veur Bèste Mannelikke Bierol (Tim Robbins). Sean Penn en Tim Robbins krege ouch allebei 'ne Golden Globe toegereik veur häör aandeil in de film.
Hérault (verdudeliking)
Hérault kan verwieze nao:
Augurk
De augurk of guurk behuuertj juus wie de kómkómmer toete saort Cucumis sativus, mer 't zeen gans anger rasse. De augurk maag geine smaak van zichzelf höbbe; de kómkómmersmaak mót gans óntbraeke.
De teelt vindj vlakveldsj of aan draod plaats. Vreuger waas kruutsbestuving nuuedig, mer allewiel guuef 't ouch bieje augurkrasse parthenocarpe rasse die zónger bestuving vröchzètte. De vröch is kórt en wuuertj euverwaegendj gebroek veur 't inlègken in aek, al dan neet mit sókker en versjillige gekruje veure smaak te beïnvloje.
De vröch mót 'n lingdje/diekdje-verhajing höbbe van óngevieër 3:1 en maag neet boekig, taps, wrattig of roew zeen. Versjillige sorteringen in vröchgruuedje waeren óngersjeie, wie "zieër fien", "fien" en "middelfien". De grótste vröchte waere gebroek veur zoer bómme. Ouch wuuertj de augurk gebroek veur 't make van rolmops.
De Smákt
De Smákt (Nederlands Smakt) is e klei dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venroj, te noorde vaan de plaots Venroj, tege de grens mèt Noord-Braobant aon. Mèt Holthees in de Noord-Braobantse gemeinte Boksmaer vörmp De Smákt feitelek ei dörp. De kern had per 1 januari 2006 196 inwoeners en ligk op 'n oppervlak vaan 744 hectaar.
De basissjaol vaan dit twillingdörp steit in Holthees, dewijl de kèrkdeenste in De Smákt gehawwe weure. 'De Smákt is beevaortsplaots veur d'n heilege Joesep. Bei dörper ligke aon 't Pieterpaad.
De Klink
De Klink is e deel van Nullet en jrenst an de Haam en 't Mucherveld. Vruier jong 't vanaaf de Nullendersjtroas langs e jelender bergop noa de Klink en "'t Sjootesbergsje" woa mieëdere kling boerehöfjer en huuzer looge. Aavank van de 60-er joare is alles voetjerese en zunt bongalows jebout. Huu herinnert alling noch de Klinksjtroas an dat jehuch.
Oeldere
Oeldere (Nederlands Oirlo, oet te spreke Oerlo) is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venroj, zuidelek vaan Aostrem, aon de spoorlijn Venroj-Venlo. 't Dörp heet (2006) 1202 inwoeners en 'n oppervlak vaan 981 hectaar.
Oeldere, bewoend sinds de steintied, duuk vanaof oongeveer 1300 op in officieel stökker. Oet dezen tied stamde ouch d'n awwen kèrktorie, dae in 1944 verlore is gegoon. Oeldere waor in deen tied 'n zelfstendege hierlekheid in 't Hertigdóm Gelder. In 1900 had Oeldere nog mer roond de 250 inwoeners, daonao is 't aontal snel gestege.
De vastelaovesvereiniging van Oeldere is de Spurriemök.
De naom Oeldere kump vaan de Germaonse wäörd oer (iezer) en rode (ope plaots in 't bos, dèks in 't Limbörgs vertaold es -raoj wie Kèrkraoj). 'n Aander Europees dörp wat dezelfde ethymolgie heet is Oelde in 't Duitse Kreis Warendorf (Noordrien-Wesfale), zoen 180 kilometer hei vaandan.
Kloes (bergruumde)
thumb|150px|Kloes 'n Kloes ies 'n bergruumde, die brandwerend ies gemaakt. Ouch ies ze zoa oetgeveurd, dat inbreke bekans neet meugelik ies. Dit weurt bereik, door 't gebruuk van zjwoar boewmateriale en veilig sjleetwerk. Waerdepapiere, geld en ander waerdevol zake weure hie in bewaard. Veural toegepas in bankgeboewe en zakepande.
Ehsan Jami
right|frame|Ehsan Jami Ehsan Jami is 'ne Nederlandse politicus vaan Perzischen aofkóms. Heer nump veur de PvdA zitting in de gemeinteraod vaan Leidschendam-Voorburg meh is veural bekind gewore es opriechter en zègksmaan vaan 't Centraal Comité veur Ex-moslims.
Jami greujde op in Iran, es zoon vaan 'ne liberalen dokter en 'n ma die zich later tot 't christendóm zouw bekiere. Es zoon van 'nen dokter had Jami privileges in 't islamitisch Iran. "Mien groetawwers waore nog moslim, meh m'ne pa waor neet-religieus en heet miech altied vrij gelaote um mienen eige weeg te zeuke op dat gebeed", verklaorden 'r in 'n interview euver zien optrèkking. . In 'n ander interview verklaort 'r tot z'ne pa nog ummer 'ne moslim is. De politieke activiteite vaan Jami senior zörgde evels deveur tot de familie 't land oet mós vlöchte. Mèt zien awwers en zie zöster vertrok de daan 11-jäörege Jami nao Nederland. Later kraog heer de Nederlandse nationaliteit.
Jami studeert in Nederland bedriefskunde. Heer woort in 2003 lid vaan de PvdA en woort in miert 2006 gekoze in de gemeinteraod vaan Leidschendam-Voorburg.
Op 4 augustus 2007 woort Jami in zien woenplaots Voorburg aongevalle door drei manslui, 2 Marokkane en eine Somaliër, dinkelek vaanwege zien kritiek op d'n islam en beleideginge nao de Profeet Mohammed. Dit waor hendeg intimiderend veur häöm en 't waor neet d'n ierste kier tot heer bedreig woort. Sins dit lèste incidint heet Jami extra beveiliging gekrege i.o.v. de Nationale Coördinator Terrorismebestrijing.
Petershagen
Petershagen (Nedersaksisch: Päitershaugen) ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Minden-Lübbecke, in de Wes-Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk, wie de res van de krink, in 't Regierungsbezirk Detmold.
De op 53 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 211,94 km², op 31 december 2018 25.168 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdiechte van 119 de veerkante kilometer.
28 jannewarie
28 jannewarie is de 28ste daag van 't jaor in de Gregoriaanse kalender. Nog 337 daag (338 daag in ein sjrikkeljaor) tot 't eindj van 't jaor.
Gebore
thumb|Paus Clemens IX gebaore 28 jannewarie 1600
Vlas
thumb|300px|De bleujende bloom en zaodbol van Vlas
Vlas ies 'n neet inheemse einjaorige (vezel)plant. De weitesjappelike naam ies Linum anglicum. (Linum usitatissium), familie Linacae. Ze weurt al vief-zèsdoezend jaor in India, Egypte en Ingeland gekweek. Ze kump noe veural veur in Oas-Ingeland, Belsj (Vlaandere) en in Frankriek.
Historie in Nederlands Limburg
In Elsloo woort in 'n ongevaer 7000 jaor ouw nederzètting van de Bandkeramiekersj reste aangetroffe van vlas. In Nederlands Limburg tref me ze, sóms, in 't wild aan. De kweek concentreerde ziech hie veural in Noord-Limburg en Miede- Limburg, meh ouch in Zuud-Limburg vermelde de archieve. De oudste vermeldinge datere oet de 15e ièw in Oostrum-Venroj en in 1539 oet Horst. In 1796 waor in Weert 4% van alle land bewèrk mèt vlasteelt. In 1895 woort in Noord en Miede-Limburg 488 hectare verboewd, in Zuud-Limburg 99.
In de buurt van Noorbaek liek e sjtök land mèt de veldnaam: d'r Vlasweenkel. Hie en ouch op ander plekke zou vlas geteeld zin gewore.
Umdat liene kleiing wir 'ne tied in de mode ies, weurt de plant noe, nao 70 jaor door de boere (wir) es 'n rendabel gewas gezeen.
Oetzeen
De ranke plant weurt 40 cm hoag en dreug wiete of lila-bleu-bleumkes. Aan de sjtengel ziete sjmaal, klein blaedsjes. De bleuj vingk plaats in juni en juli. De vröch ies 'n bolvörmige doas. 't Zaod ies, behalve mèt 3 cm lang zaodhaore, ouch mèt kort geelkleurig vilt bedèk. In diet lienzaod ziet de bekènde lienolie.
Cultuur
thumb|300px|Vlasvezele De variant vulgare weurt speciaal veur de vezele gekweek. Daovan make ze touw en weve ze liene (linne, lienje) sjtof.
Ouch vlasvezel ies 'n produk, 6 tot 8% besjteit oet zuvere cellulose.
De variant humile, die groater zaod dreug, gebruuk me veur de fabricage van olie (lienolie).
Ougste
Ougste: 't Vlas van de vezele weurt ge-ougs es de plant nog greun, meh 't zaod nog neet riep ies. Dan kries se de bèste kwaliteit. De periode van greuj tot volwasse vezel doert 100 daag. Bie 't ougste were de plante gans oet de grónd getrokke.
Liene sjtof en touw
Van de gekaarde, korte vezele twiene ze touwe. Ander, inheemse, plante woa ze touw van make zint kemp (hennep) en netel.
Van de lang vezele sjpinne ze liene gares, die daonao tot liene sjtof were geweve. Door de concurrentie van de katoene en synthetische sjtoffe ging de kweek van vlas langen tied achteroet. Nao 2000 kump d'r 'n kentering vanwege 't modebeeld en ouch vanwege de biezónder eigesjappe van liene (sjterk, vochabsorberend en keul in 't drage).
Lienolie
thumb|300px|Lienzaod 't Zaod van de soort humile bevat 30-40% olie, woa-oet lienolie weurt gepeersj.
De koud gepeersjde versie van de lienzaodolie weurt, ónverwermp, toegepas in de keuke (sjla-olie). Ze bevat o.m. Omega-3 vetzoere.
De druèg substantie, die euverblief nao 't peersje ies de basis veur de fabricage van lienkeuk (vièvoor).
Opbrings
De vlasteelt levert gemiedeld 6 tot 7 ton produk op per hectare, dat wilt zègke: óngevaer 1,3 - 1,5 ton vezele veur liene sjtof, 1 ton veur lienzaod en 3,5 ton veur sjeve. Dat zint sjtökskes kern (houtpiep), die gebruuk were in meubelplaat, boewplaat en isolatiemateriaal. Bie 't zuver make van die sjeve kump nog get korte vlasvezel vrie, dae, same mèt loemele vermale weurt tot papier, isolatiesjpöl en producte veur vörmdeile van auto's.
Van de euverblievende sjtengelreste were ó.m. vezelplate gemaak.
Haugesund
thumb|De ligking van Haugesund in de pervincie Rogaland. Haugesund is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Rogaland in Nórwaeg. De gemeinte had 31.738 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 72,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 440,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Malmedy
thumb|300px|Liegking van Malmedy in de provincie Luuk Malmedy (Welsj Mâmdey of Måmdey, Ripuarisch Malmedeer, Duutsj (veraoderd) Malmünd) is 'n gemèngde in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj en liegkt an d'r raand van 't Hoeëg Ven. Same mèt Stavelot is Malmedy gesjtich in d'r zaeëvende ieëw.
Haugesund
De gemeintecode is 1106.
Malmedy
Aander kerne
thumb|300px|Op d'r vörgroond 'n monumaent vör gesjneuvelde tiedens d'r [[Twiede Waeltkrèèg; op d'r achtergroond de aow abdijgeboewe]]
Haugesund
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 6,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Malmedy
Taalpolletiek
De ènnige Belzje polletieke partiej die nog zaet dat Malmedy bie de Duutsjtalige Gemeensjap hèèmhuurt is 't extreem rechtse Vlaams Belang.
Wèk
Wèk(ke) (Vicia) is e plantjegeslech oeten óngerfemielje Papilionoideae vanne roewvogelbloomsfemielje (Leguminosae). 't Geslech kump mit zoeaget 140 saorte veur in gemaesigdje streke van 't naordelik halfróndj en in Zuud-Amerika.
Wèkke zeen kroedechtige plantje, meistes mit renk womit ze naoberige plantje beklumme. De name wèk en Vicia zeen etymologisch verwantj mit 't Letiens wirkwaord viere "wikkele" of "binje". De vröchte zeen peule.
d'n Akkerboean of haofboean (Vicia faba) wuuertj al hieël lang verboedj veure miensjelike consumptie. Ze is de ènsigste aetbaar boean die van netuur veurkump innen Aje Werreld. 'n Aantaal aan wèksaorte, wie voorwèk (Vicia sativa) enne bóntje wèk (Vicia villosa), zeen op väöl plaatsen oppe welt in cultuur es vieëvoor. De plantje binje stikstof oete lóch en zeen daodoor ouch hieël gesjik es greunbemister en veur 't perducere van plantjaerdige kómpós. De zäöj waere dökker gebroek in vogelvoor.
Saorte
De volgendje saorte kómme veur in Nederlandj en op 't Belsj.
Poupehan (affaire)
Fons Verplaetse (vörmalig gouverneur van de Nationaal Baank va Belsj) how dao e boetenverblief. Vólges journalist Hugo De Ridder zów d'r tösje 1982 en 1987 en petit comité oonderhandeld zieë tösje d'r toenmalige örsjte minister Wilfried Martens, ACV-vakboondsleider Jef Houthuys, d'r toenmalige vörzitter van de BAC Hubert Detremmerie en Fons Verplaetse èges över 't te veure hersjtelbeleid nao en tiedens de recessieperiode in 't begin van de jaore 1980. Ooch zów hie de toenmalige likwidaasje van Guy Verhofstadt väörbereid zieë.
De satire Poupehan geet över dis kwestie.
't Poupehan-trauma, dat m.n. de Open VLD saer dae tied tekent, sjtikt in 2008 bie 't aa-sjtèlle van Wilfried Martens es verkenner van d'r köning, wer d'r kóp óp.
Wenden (Noordrien-Wesfale)
Wenden is 'n Sauerlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Olpe, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 72,56 km² en 19.728 inwoeners (2017) gief 't 'n bevolkeringsdiechte vaan 272 per veerkante kilometer.
De op 411 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel daarteg oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Rømersjaol
De Rømersjaol is 'n temperatuursjaol die in 1701 woort óntwikkeldj dore Deensen astronoom Ole Christensen Rømer (1644-1710). Temperature volges tees sjaol waeren oetgedrök in graoje Rømer of °Rø.
't Nólpuntj van dees sjaol woort gestèldj mit behölp van smultjendj pekel. Veuren angere kantj vanne sjaol gebroekdje d'r 't kaokpuntj van water det t'r stalj op 60 °Rø. Tösse dees twieë waerd maakdje d'r 'n lineair sjaolverdeiling door te interpolere. Volges dees sjaol is 't smultjpuntj van ies 7,5 °Rø.
Gabriel Fahrenheit vernoom van 't wirk van Rømer en bezóch 'm in 1708. 't Idee van 't numme van twieë vaste puntje (kaokpuntj en smultjpuntj van 'n bepaoldje stof) noom d'r euver. Hae stalj zich es doel de sjaol te verbaeteren en óntwikkeldje zien eige sjaol in 1724. Ouch Anders Celsius noom dit idee euver veur zien sjaolverdeiling.
Oetsjpraok
Oetsjpraok nump me de wirkelike klank van weurd van de gesjpraoke taal, in taegesjtilling tot 't sjrifbeeld. Ze is 't ongerwerp van de fonetiek. De sjriftsysteme van de versjillende tale zunt op versjillende menere sjterk aan de oetsjpraak ge-oriënteerd (Fins sjterker as Duutsj, Duutsj sjterker as Ingelsj). Ginne enkele historisch ontwikkelde ortografie is evels consequent fonetisch. Om 'n vraem taal te liere kint daorom 't artifisjeil gecre-eerde sjrift van de Association Phonétique International van pas komme.
In de meiste tale is de officieel oetsjpraok vuur bijveurbeeld radio en televisie genormeerd. 't Normaal sjpraakgebroek en de regionaal dialecte versjille sjterk of minder sjterk van de sjtandaardoetsjpraok.
Skien
thumb|De ligking van Skien in de pervincie Telemark. Skien is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Telemark in Nórwaeg; 't is ouch de houfsjtad van die pervincie. De gemeinte had 50.761 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 778,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 65,2. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0806.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 7,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Gironde (departement)
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Soedan
Soedan (Arabisch السودان as-sūdān), officieel de Rippubliek Soedan (جمهورية السودان ǧumhūriyyatu s-sūdān) is e land in Noord-Afrika. 't Grens mèt de klok mèt aon Egypte, de Roej Zie, Eritrea, Ethiopië, Zuid-Soedan, de Centraol-Afrikaanse Rippubliek, Tsjaad en Libië. Nao oppervlak is 't 't derde groetste land vaan Afrika (nao Algerije en Kongo-Kinshasa). Soedan is 'n euverwegend islamitisch land. Ouch nao de aofsjeiing vaan Zuid-Soedan in 2011 is Soedan nog ummertouw etnisch en taolkundeg hiel divers, al heet 't wel 'n dominant Arabische cultuur.
Naom
De naom Soedan kump oet 't Arabisch en is 'n aofkorting vaan بلاد السودان bilādu s-sūdān(i) of 'land vaan de zwarte'. De diverse volker die Soedan vaanajds bewoene (Nubiërs, Koesjiete, Fur, Bantoes; zuug ouch oonder) höbbe allemaol e doonkerder vel es de Egyptenere, die de naom bedachte.
Bestuurleke indeiling
Soedan is verdeild in 18 staote, die weer zien oonderverdeild in 133 distrikte. De staote zien:
Grensconflikte
Soedan heet mèt diverse len grensconflikte. 't Ajdste dispuut besteit euver d'n Hala'ibdreihook, op de grens mèt Egypte. In de koloniaolen tied woort 't aonvenkelek bij Egypte getèld (umtot 't bove d'n 22e breiddegraod ligk, euvereingekoume es grens tösse de twie len), daan evels bij Soedan (umtot de cultuur ieder Soedanees es Egyptisch is). Nao de oonaofhenkelekheid vaan de Soedan is noets dudelek gewore welk vaan de twie criteria heet gegolle. In 't verleie höbbe de twie len drum oorlog geveurd, meh door 't militair euverwiech vaan Egypte heet Soedan ziech sinds de jaore negeteg neet mie in d'n dreihook gemeld. E bezunder gevolg vaan dit grensgesjèl is tot 'n klein regio, Bir Tawil, noe door gein vaan de twie len weurt geclaimp: volgens de criteria die de bei len hantere ligk dit gebeed in 't aander land.
Bij de oonaofhenkelekheid vaan Zuid-Soedan woorte sommege dinger ouch neet good geregeld. Zoe waor neet gans dudelek wee ziech es bewoener vaan 't Abyeigebeed mós zien. Umtot dees regio periodiek door Zuid-Soedanese stamme weurt bewoend meh ouch noordeleke inwoeners kint, claimde allebei de len ze en kaom 't tot 'ne börgeroorlog. Oetindelek kraog 't noorde de regio defintief in han; e gepland rifferendum is neet doorgegaange. Get soortgelieks gelt veur Kafia Kingi, e dunbevolk meh groondstofferiek gebeed tege de grens mèt de Centraol-Afrikaanse Rippubliek. Ouch dit gebeed is zoeget gans in han vaan 't noorde.
Wijer zien separatistische rebelle actief in Darfoer ('t weste vaan 't land) en in de Roej Zieregio ('t ooste vaan 't land). De opsten in Darfoer woorte in de jaore nul mèt groof geweld neergeslaoge, de rebellie in 't ooste heet de regering nog laank neet oonder controle.
Politiek
De wètgeving is gebaseerd op de sharia. De perceis touwpassing daovaan versjèlt per situatie en deil vaan 't land, meh steineging kump nog geregeld veur. Ouch kint 't land de doedstraof, die miestens door ophaanging meh soms ouch door kruseging weurt voltrokke.
Sinds al-Bashir woort aofgezat, heet 't leger de mach in han. De nui machhöbbers höbbe 'nen euvergaank nao 'n democratische börgerregering aofgekundeg, meh gaove ziech dao wel twie jaor d'n tied veur.
Insignes
't Veendel vaan Soedan besteit oet drei ban vaan roed, wit en zwart, mèt 'ne keper vaan greun. De ierste kleure stoon veur 't panarabisme, greun steit veur d'n islam.
Wiltz (kanton)
Wiltz (Luxemburgs: Vieanen) is ein vaan de twelf kanton in Luxemburg. De hoofplaots is Wiltz.
Soedan
Insignes
't Waope of embleem vaan Soedan tuint 'nen adeleer mèt op de boors e sjèld vaan sabel, gebies vaan keel en mèt 't embleem vaan Moehammad Ahmed in keel. Bove ziech e lint vaan zèlver, mèt in lètters vaan sinopel de spreuk 'النصر لنا' (an-naṣr(u) lanā 'de euverwinning is aon us') en oonder ziech e lint vaan zèlver, mèt in lètters vaan sinopel 'جمهورية السودان' (ǧumhūriyyatu s-sūdān 'Rippubliek Soedan').
Wiltz (kanton)
Geografie
Wiltz heet 'n oppervlak vaan 264,55 km², en is daomèt 't daarde kanton in Luxemburg. 't Grens aon de kantons Clervaux, Diekirch en Redange.
Soedan
Defensie
Door de väöl intern conflikte in 't land höbbe de striedkrachte sinds jaore 'n hoeg prioriteit. Ze tèlle zoe'n 200.000 maansjappe (verdeild euver de landmach, marine, lochmach, douane en binnelandse ordetróppe) en zien good oetgerös, mèt väölal in eige land geproduceerd materieel. 't Bekaampe vaan opsten, veural in Darfoer, heet sinds 2004 al hoonderddoezende lui 't leve gekos.
't Leger waor jaorelaank trouw aon 't rezjiem, en ing demèt verweve. Väöl ginneraols bekleide invloodrieke posities. In aprèl 2019 kierden 't ziech evels tegen president al-Bashir en pakden 't zelf de mach.
Economie
Soedan is 'n erm land. De infrastructuur is maoteg oontwikkeld, 't land ligk neet aon zie en de veurraod groondstoffe is beperk. In 2018 had 't 'ne Minseleken Oontwikkelingsindex (HDI) vaan 0,502, wat neerkump op 'liegoontwikkeld'. 't Land is nog neet zoe erm wie Tsjaad of Zuid-Soedan, meh wel al ermer es beveurbeeld Oeganda en ein vaan de ermer len vaan d'n Arabische Liga. De economische greuj veel nao de aofsjeiing vaan Zuid-Soedan, boe oetgebreide olievelder zien, geveuleg trök. Ouch daoveur al had 't groete economische probleme. Zoe is 't land eint vaan de corrupste t'r wereld.
De economie vaan Soedan is nog ummer veur 't groetste deil agrarisch: mie es 80% vaan de bevolking werk in de landbouwsector. D'n handel próffeteert nog ummer vaan de olie, umtot pieplijne oet Zuid-Soedan (e land zoonder kös) door Soedan loupe. Um zelf aon energie te koume, heet Soedan de Merowedam gebouwd, dee waterkrach oet de Nijl levert.
'ne Belaankrieken handelspartner is allewijl China.
Fysische geografie
thumb|Satellietbeeld vaan Soedaan. Dudelek is te zien wie 't land nao 't zuie touw greuner weurt. Soedan weurt gedomineerd door de revier de Nijl. In 't zuie vaan 't land struimp dee nog es twie reviere, de Witte Nijl en de Blauwe Nijl, 't land in, meh bij de hoofstad Chartoem koume die same. De Nijl zörg tot 't druug land nog väöl vröchbare landbouwgroond kint.
Sjpeul
Werking
Es 'ne elektrische sjtroum door 'n draod haer löp, weurt 'n magnetisch veld opgewek. Es de draod óm 'n buus haer is gedrejd, den weurt 't magnetisch veld gebundeld en krieg 't 'n richting. Es zich in de buus e magnetiseerbaar matterjaal (weikiezer, ferriet) bevindj, den weurt de bundeling van 't opgewek magnetisme sjterk vergroot. Angesóm zal de sjpeul e verangerlik magnetisch veld ómzètte in 'n elektrische sjpanning.
Soedan
Reliëf
In 't weste, op de grens mèt Tsjaad, vint 't me Marragebergde. 't Hoegste punt vaan dee bergkette is 3.042 meter. In 't ooste ligke de Roej Zieheuvele, 'nen oetluiper vaan 't Ethiopisch Hoegland. Oondaanks de naom zien väöl vaan die pieke ouch echte berg vaan tege de 3.000 meter. Dao tössenin is 't land väöl lieger en vlaker; hei vint me daan ouch 't Nijldaal.
Sjpeul
Toepassinge
Sjpeule höbbe versjillende toepassinge:
Soedan
Levende natuur
Es gevolg vaan zien ligking op de grens vaan mieder biotope kint Soedan 'nen oetgebreide fauna, mèt zoewel weustesoorte (fennek) es revierfauna (nijlpeerd), steppebieste (eerdverke), savennebieste (liew, cheetah, oryx) en ziebieste (in de Roej Zie; beveurbeeld d'n doejong en de laanksnuitsdolfijn). Ouch typisch Oos-Afrikaanse soorte wie de klipspringer koume hei veur.
Nationaol parke zien 't Radom Nationaol Park (deils in Kafia Kingi, e mèt Zuid-Soedan betwis gebeed) en 't Dinder Nationaol Park (tege de grens mèt Ethiopië).
Taol
't Gief oongeveer zeventeg taole in Soedan, meh de mies gesproke taol is Soedanees Arabisch, 'n Arabisch dialek wat sterk verwant is aon 't Arabisch vaan Bove-Egypte. In sommege deile vaan 't land leve stamme die hun taol inger op 't Arabisch vaan Saoedi-Arabië liekent.
Aander taole zien oonder mie 't Beja ('n Koesjitische taol), diverse Nubische taole, Fur-taole (in Darfoer) en, gans in 't zuie, get Niger-Congotaole.
Religie
Sinds de aofsjeiing vaan Zuid-Soedan, wat in mierderheid christelek is, weurt 't land compleet door d'n islam gedomineerd. Zeker 97% vaan de bevolking hingk die religie aon. De bevolking steit in de soennitische traditie en is verdeild tösse soefiste en salafiste. De twie tegegestèlde tradities dominere de Soedanese politiek.
Cultuur
Soedan ligk op 't euvergaanksgebeed vaan d'n Arabische wereld nao zwart Afrika. Dees positie bepaolt veur e groet deil zien (volks)cultuur. De hoonderde etnische gróppe die 't land kint make de cultuur ouch hendeg divers. Ouch de westerse cultuur heet zienen invlood gehad, zoewel in de koloniaolen tied es later door mondialisering.
Wiltz (kanton)
Demografie
Volges de census vaan 2014 heet Wiltz 'n inwoeneraontal vaan 14.946, en 'n deechde vaan 56,5/km². Heimèt is Kanton Wiltz 't op ein nao kleinste kanton.
Siljan
Siljan kan verwieze nao:
Wiltz (kanton)
Gemeintes
't Kanton is oonderverdeild in 10 gemeintes:
Antoine Busnois
Antoine Busnois, Antoine Busnoys of Anthoine De Busne (roontelum 1430, meugelek oet Béthune in 't allewijl Pas-de-Calais en 't vreuger Frans Vlaondere - 6 november 1492, Brögke in 't allewijl Wes-Vlaondere) is 'ne Vlaomse kompenis in de Renaissancemeziek - boevaan väölal koermeziek. Heer waor actief in de vieftienden iew en is bekind um kompesities wie Missa L'homme armé, die woersjijnlek is gesjreve véúr 1475.
Wèrk
'n Aontal toenaongevende opnaomes vaan häöm zien hei-oonder te leze:
Soedan
Cultuur
Cultuurutinge stoon evels oonder constanten drök door de sterke positie vaan 't salafisme in 't land. Meziek en poëzie zien dèkser verbooje, en muzikante (wie Mahjoub Sharif) zien welins in de cel gezat um hun werk. Ouch de soefische meziek en de traditioneel Afrikaanse meziek woorte bekaamp.
Oonderwies
Soedan kint lierpliech vaan zès tot daartien jaor, oonderwies is gratis. In de praktijk weurt die lierpliech evels laank neet euveral naogeleef: conflikte en economische probleme make 't dèks lesteg tot oonmeugelek um nao sjaol te goon. Veural meidskes weure, ouch um religieus reies, in väöl deile vaan 't land oontmeujeg um nao sjaol te goon. Nao sjatting löp mi es 40% vaan de kinder in 't land de sjaol mis. Al bij al ligk de gelètterdheid roond de 70%; naoventrint 80% veur manslui en 60% veur vrouwlui.
't Oonderwies in 't land besteit oet ach jaor lieger sjaol en drei jaor veurtgezat oonderwies. Soedan kint inkel tientalle universiteite. De veurtaol dao-in is veural 't Arabisch, naotot dat ieder Ingels waor. Dit, en de verpliechte 'islamisering' vaan de institute, heet de kwaliteit sterk umlieg gehaold. In 't land weurt koelek wetensjappelek oonderzeuk gedoon, en getalenteerde wetensjappers goon gemeinelek nao 't boeteland.
Sport
De populairste sporte in Soedan zien atletiek en voetbal. De lèste sport is door de Britte in de koloniaolen tied ingeveurd; zoedoende heet Soedan ein vaan de ajdste voetbaltradities vaan Afrika. 't Soedanees hierevoetbalèlftal waor in de ierste jaore nao zien opriechting (1956) vrij succesvol; in 1970 won 't land zelfs de Africa Cup. 't Land heet noets mètgedoon aon 't WK voetbal, meh wel eine kier (in 1972) aon de Olympische Speule. In 't verleie, veural in de jaore '70, waor ouch 't basketbalteam vaan Soedan hendeg sterk.
De sportprestaties zien sterk trökgeloupe door de jaore vaan oonras en 't wantrouwe vaan de streng-islamitische heersers tege sport.
Historie
Wie Egypte weurt de prehistorie vaan 't land veur e groet deil bepaold door 't veraanderend klimaot. In d'n euvergaank tösse de lèsten iestied en de wermen tied gaof 't 'n faas boe-in de Sahara väöl minder druug en dor waor wie noe. Diverse steintiedculture waore toen euver gans 't land verspreid. Wie tege 5000 v.Chr. de Sahara weer begós te verdruge, gónge die volker ziech in 't Nijldaal concentrere um dao landbouw te bedrieve. De ierste culture oontstoonte rond de stad Kerma, in 't noorde vaan 't land. De bevolking bestoont oet Nubiërs; taol en cultuur waore in groete lijne geliek aon die vaan Bove-Egypte. De grens tösse Egypte en Nubië woort getrokke bij 't Ierste Catarak, kortbij Aswan. In de loup vaan de iewe woorte de Nubiërs oonderworpe aon 't Egyptisch Riek.
Wie in d'n achsten iew veur Christus 't Nui Egyptisch Riek oetereinveel, riechde de Nubiërs 't Riek vaan Koesj op. De hoofstad vaan dit riek waor iers Napata, later Meroë. Kort nao de stiechting vaan dat riek lökden 't de Nubiërs zelfs um gans Egypte te oonderwerpe; hun farao's vörme de Viefentwintegste Dynastie. Daonao woorte ze bij de Assyrische invalle trökgedroonge tot hun oersprunkelek woengebeed, boe ze nog iewelaank 'n hoegweerdege besjaving vörmde. In Griekse bronne weurt hun land soms Ethiopië geneump, wat tot verwarringe kin veure. Oetindelek veel 't riek roond 350 n.Chr. oeterein.