cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
In 't nuujs - Belsj en Luxemburg
2014
't Luxemburgs parlemènt hervörmp de hoewelikswèt, zoetot ónger angere 't homohoewelik weurt meugelik gemaak. De wèt zal in 2015 ingaon.
Supermerretkette Delhaize kunjig 't óntsjlaag van 2.500 luuj en de sjleting van 14 winkele aan.
In 't Frans Marseille weurt 'ne verdachte van de sjeetpartie bie 't Brussels Joeds Museum opgepak. 't Geit óm 'ne Syriëgenger mit de Franse nationaliteit.
Op 't Belsj hilt me verkezinge veur 't federaal parlemènt en de gewestelike parlemènte.
Bie 'n sjeetpartie naeve 't Joeds Museum in Brussel valle drie doeje. Me raekent mit 'nen aansjlaag.
In Brussel weurt 'ne man aangehawwe in verbandj mit euvervalle van de Benj van Nievel oet 1985.
Sjtaotsman es gewaeze premier Jean-Luc Dehaene sjtörf op 73-jäörige laeftied.
Op 't Belsj nump de Kamer 'n wèt aan die de keus veur de achternaam van e kèndj aan de elders liet (in plaats van ummer dae van de pap).
De Gentse kunskènner en mediafiguur Jan Hoet sjtörf op 77-jäörige laeftied.
De Vlaomse regering besjluut veur de rinkwaeg óm Antwerpe te sjlete mit de Oosterweelverbènjing. Mit dees besjlissing kump 'n èndj aan 'n jaorelang politieke discussie.
'n Wèt die euthanasie ouch veur mènjerjäörige meugelik maak, weurt goodgekäörd.
2013
Bernard Wesphael, ónaafhenkelik lid van 't Welsj parlemènt, weurt in Oostende gearresteerd op verdènking van de maord op zien vrouw.
Wilfried Martens, tösje 1979 en 1992 premier van neuge Belzje regeringe, sjtörf op 77-jäörige laeftied.
Keuning Albèr II deit aafsjtandj van de regering. Hie-op volg de inhöljiging van de nuje keuning Filip.
Keuning Albèr II van 't Belsj kunjig aan per 21 juli aaf te trejje veur ziene zaon prins Filip. Hae deit dat óm gezóndjheidsraejes. Albèr is d'n ierste Belzje keuning dae oet eige bewaeging aaftrejt.
Jean-Marie Dedecker (LDD) verluus nao 'n zitting in de plenair Kamer zien parlemèntair ónsjenbaarheid. Die is häöm aafgenome ómdat hae anger politici haet laote besjpionere.
Op 't sjpoor bie Wetteren (provincie Oes-Vlaondere) vluug 'nen trein mit sjemische waar in brandj. Hiebie valle einen doeje en 17 gewónje.
Kim De Gelder weurt in Gent tot laeveslang gevangenis veroerdeild óm de maord op twie klein kinger en 'n juffrouw. De jury vint häöm toeraekeningsvatbaar.
Journalis en columnis Patrick De Witte, bekèndj, as (pdw), van 't manneblaad P-Magazine, sjtörf op 54-jäörige laeftied.
Nao politieke veróntwaerdiging euver belastingóntduking door keuningin-wedevrouw Fabiola nump zich de regering veur in de dotaties van 't Keuninklik Hoes te sjnieje.
In Denderleeuw (provincie Oes-Vlaondere) weurt 'ne raodsveurzitter verkoze: Geert Van Cauter (N-VA) krieg de pos mit gedaogsjteun van Vlaams Belang. Dit is 'n óngezeen oetzunjering op 't cordon sanitaire wat óm die partie lik.
De Belzje zenger en prizzentator Bart Van den Bossche sjtörf op 48-jäörige laeftied.
2012
In 'nen hospitaal in Knokke-Heist sjtörf 'n achmaondig kèndj naodat 't daor 'ne medische fout te väöl lachgaas haet gekrege.
Op 't Belsj vènje lokaal verkezinge plaats. De N-VA van Bart De Wever kump in Vlaandere henjig op en weurt in väöl gemeintes de groetste partiej, dewiel SP.a, Open VLD en zaeker Vlaams Belang hel verleze. In Wallonië behilt de PS euver 't algemein häör machsbases.
De extremistische bewaeging Sharia4Belgium luf zich op.
Michelle Martin, de vrouw van kènjermaordenaer Marc Dutroux, kump vervreug vriej, op veurwaerde dat ze in 't Clarissekloester in Malonne (sjtad Name) geit woene.
De Welzje politicus Guy Spitaels (PS) sjtörf op 80-jäörige laeftied.
D'n ex-minister Michel Daerden (PS) sjtörf op 62-jäörige laeftied.
De plenair Kamer sjplit mit 106 sjtumme veur en 42 taege 't keesdistrik Brussel-Halle-Vilvoorde, wat saer 50 jaor e probleem in de Belzje politiek had gevörmp.
Pol Van den Driessche, liesaanveurder van de N-VA in Brugge, sjtap gans oet de politiek nao sjendale euver seksueel intimidatie.
In Anderlecht sjtik 'ne soennitische moslim 'n sjiitische moskee in brandj.
't Liek van de vermisde kesjtielhier Stijn Saelens oet Wingene weurt gevónge. De zoegenaomde 'kesjtielmaord' hilt Vlaondere al 'nen tied baezig.
D'n tribbenaal in Turien lèk in e perces taege Eternit óm asbesvervoeling lang gevangenissjtraffe en zjwaor sjaojvergeujinge op.
'n Algemein sjtaking lègk veural de zjwaor industrie en 't opebaar verveur plat.
2011
In de publieke sector weurt algemein gesjtaak taege de pensiónhervörminge van de regering-Di Rupo. Ónger mie 't treinpersoneel, de buschauffeurs, de cipere, 't lochhavepersoneel, 't óngerwiespersoneel en de luuj bie d'n ómroop lègke 't werk einen daag naer.
De crimineel Nordine Amrani wirp granate en sjut mit e gewaer nao luuj oppe merret in Luuk. D'r zeen mèndestes vief doeaje gevalle, worónger den daojer. 123 luuj raakde gewóndj.
De regering-Di Rupo I lèk d'n eid aaf; 541 daag nao de parlemèntsverkezinge haet 't Belsj daomit weer 'n regering.
De zès óngerhanjelaere käöre 't regeerakkaord good. Dit maak nao angerhauf jaor de waeg vrie veur 'n nuuj regering.
Op de 531sten daag nao de parlemèntsverkezinge lök 't de zes óngerhanjelende partieje ónger leiing van Elio Di Rupo asnog 'n begroeting op te sjtèlle. E nuuj kabinèt liek noe bald te kómme.
Standard & Poor's verlieg de rating van 't Belsj nao AA, mit negatief veuroetzichte. Dit gebäört nao 'n spectaculair sjtieging van de rente op sjtaotsobligaties de lèste daag.
Formateur Elio Di Rupo bejt keuning Albèr II zien óntsjlaag aan; dae hilt dat in beraad en nump zich veur de volgenden daag mit de partiejveurzitters te gaon kalle.
De bezunjer kamercommissie die de val van Dexia óngerzeuk begènt mit 't hure van Jean-Luc Dehaene en Pierre Mariani.
De liberale politicus en ex-minister Willy De Clercq sjtörf op 84-jäörige laeftied.
De óngerhanjelaere euver 'n nuuj regering ónger leiing van Elio Di Rupo kunjige 't zoegeneump Vlinderakkaord aan, wat ludiek zoe weurt geneump nao 't krevetje (nóndedzjuke, vlinderdas) van de beüigde premier. 't Akkaord raegelt de zesde sjtaotshervörming; hiemit is 't communautair deil van de óngerhanjelinge veurbie.
Montferland
frame|Ligking vaan 't Montferland in Gelderland 't Montferland is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in de Liemers en d'n Achterhook, mèt 'n oppervlak vaan 106,54 km2 (daovaan 0,91 km2 water) en (per 1 januari 2007) 35.017 inwoeners. De gemeinte umvat de kerne Azewijn, Beek, Braamt, Didam, Greffelkamp, 's-Heerenberg, Kilder, Lengel, Loerbeek, Loil, Nieuw-Dijk, Oud-Dijk, Stokkum, Wijnbergen en Zeddam. 't Gemeintehoes steit in Didam.
In 't nuujs - Belsj en Luxemburg
2011
De óngerhanjelaere veur 'n nuuj federaal regering sjtèlle de begroeting veur 2012 op. Algemein waort de lèsten tied gedach dat de regering-Leterme dit nog hej mótte doon.
De radicaal Franstalige partiej FDF verliet de alliantie mit de MR en daomit de óngerhanjelinge veur 'n nuuj regering.
Nao 'n marathonzitting van bekans 'n etmaol kómme de óngerhanjelaere veur 'n Belzje regering tot 'n akkaord euver 'n nuuj financeringswèt.
Kort nao Nederlandj weurt ouch in 't Belsj weer 'ne wouf gezeen, en wel bij Gedinne (provincie Name) zoe make mitwirkers van 't tv-program Dieren in Nesten bekèndj.
Bie de regeringsóngerhanjelinge maak me 'n akkaord euver (beperkde) hervörminge in Brussel.
Nao e dramatisch appel en 't in de gauwigheid trökkiere oet Nice door de Keuning wèt formateur Elio Di Rupo e communautair akkoord te make. Dit hilt ónger mie de sjplieting van BHV in.
De Vlaomse prizzentator Tony Corsari sjtörf op 84-jäörige laeftied.
Belgacom-topman Didier Bellens weurt besjöljig van passief corruptie.
Glottisslaag
De glottaal oetsjeijing, glottale plosief, glottale stop of glottisslaag is 'ne mitklinker dae in väöl gespraoke tale veurkump. 't Behels 't óngerbraeke vanne stum of 't aanzètte daovan door 't kórt toeklappe vanne stumspleet en 't óngerbraeke vanne trilling vanne stumbenj. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne glottaal oetsjeijing zeen:
Limbörgs
't Gebroek vanne glottaal oetsjeijing varieertj sterk tösse de versjillige Limbörgse dialekte, meh kan zelfs ouch variëre van spraeker toet spraeker binnen 't zelvendje dialek. Algemein geldj det zowiezoea de glottaal oetsjeijing wuuertj gebroek wen 'n zats aanvèngk mit 'ne klinker (in feite begintj die zats fonetisch gezeen den dus mit de glottaal oetsjeijing, die 'ne mitklinker is):
Wiejer wusseltj 't gebroek sterk. Döks wen emes e waord det begintj mit 'ne klinker wiltj benaodrökke, sprèk me ouch de glottaal oetsjeijing dudelik oet, wie in:
't Veurkómme vanne glottaal oetsjeijing inne midde van wäörd is aafhenkelik van welch dialek enne spraeker zelf. Hiebie geit 't óm wäörd die samegestèldj zeen oet twieë of mieëder wäörd wovan 't aangepaotj deil mit 'ne klinker begintj (veurbild 1.), wäörd die inne midden 'n drekke opeinvolging van versjillige klinkers höbbe (veurbild 2.) of 'n kómbinaasje hievan (veurbild 3.):
't Limbörgs haet 'nen tendens óm glottaal oetsjeijingen in zatse te ómzeile door anger mitklinkers, wie 'n -n, toe te veuge. Dit zuutj me sterk in 't Mofers:
Väöl prominenter is de glottisslaag presint in diverse Oos-Kempische dialekte roond de grens vaan Antwerpe en Belsj Limbörg. Dees dialekte weure miestens tot 't Braobants gerekend, al höbbe sommege zeker Limbörgse eleminte. Dao weurt de oersprunkeleke /k/, en soms ouch de /t/, dèks door 'ne glottisslaag vervaange es ze midden in e woord steit. Algemein gebäört dit bij 'n aw /k/ tösse twie klinkers (ba’’e ['baʔə], kinne’e ['kɪnəʔə]). In e kleinder gebeed weure verkleinwäörd wie hundje ouch tot hun’je ['hʏnʔjə]. De /t/ tösse twie vocaole kin ouch nog tot glottisslaag weure, meh dat kump allein veur in Loei (Tessenderlo) en direkte umgeving: wao’er [wɔ:ʔər] veur 'water'. Zelfs in Loei is de glottisslaag op zien retour: joonger sprekers herstèlle in 't gemein de oersprunkeleke /k/ en /t/ weer.
E sjibbolet veur 't Loeis boe-in de glottisslaag in verkleinwäörd prominent veurkump is ’t Kèj’je trok ’t kùr’je dùr 't kùj’je van 't káj’je [ət 'kejʔjə trɔk ət 'kœɾʔjə dœrət kœjʔjə vɑnət 'kajʔjə] ('’t Ketteke trok 't tuiwke door 't leukske vaan 't keertsje'). (N.B.: Dit veurbeeld gebruuk de Braobantse rifferentiespelling.)
In 't nuujs - Belsj en Luxemburg
2011
Mit Elio Di Rupo beneump keuning Albèr II van 't Belsj veur 't iers nao de verkezinge van juni 2010 'ne formateur.
Albert Heijn deit zienen ierste supermerret op 't Belsj ope, in Brasschaat (provincie Antwerpe).
Commissair-generaal van de federaal polies Fernand Koekelberg sjtap op nao commotie euver misbroek van gemeinsjapsgeld.
Keuning Albèr II beneump Wouter Beke (CD&V) tot óngerhanjelaer.
Informateur Didier Reynders (MR) beejt zie versjlaag aan de Belzje keuning aan. Hae haet zoe good wie gein veuroetgank gebook.
In Gent weurt e ludiek volksfies opgezat; me gedènk dat 't Belsj 't waereldrecord lank regeringsvörme in henj krieg.
Vlaoms model en politica Marie-Rose Morel (Vlaams Belang) sjtörf op 38-jäörige laeftied aan kanker.
Johan Vande Lanotte beit obbenuujs zien óntsjlaag aan, noe besjpraekinge mit drei ouch neet zeen gelök. De keuning accepteert dit ónmiddellik.
In Brussel protestere 34.000 luuj veur 't sjnel vörme van 'n regering. De formatie doort noe al mier as 200 daag.
De criteria veur naturalisatie waere versjerp. Dat beteikent tot de 'snel-Belsj-wèt' verdwient.
Keuning Albèr II van 't Belsj weigert 't óntsjlaag van bemiddelaer Johan Vande Lanotte en belas Bart De Wever (N-VA) en Elio Di Rupo (PS) as assistente biej 't (her)sjrieve van 'n bemiddelingsnota.
De regering-Leterme II, nog ummertouw demissionair es de vörming vaan 'n nui regering neet avveceert, krijg vaan de keuning de taak um 'n nui begroeting op te stèlle. Normaal gezeen vèlt dit op 't Belsj boete de beveugheid vaan 'n demissionair regering.
Preester-politicus Luc Versteylen, de sjtichter van Agalev, weurt besjöljig van seksueel misbroek.
Wallonië haet door haevige raege en sjmeltende sjnie groete watereuverlas. Daobie valle zeker vief doeje. Ouch in de Limburge en wiejer sjtroumaafwaarts weurt euverlas verwach.
Keuninklik bemiddelaer Johan Vande Lanotte (sp.a) presenteert zie compromisveursjtèl euver ó.a. 'n nuuj financeringswèt. D'n dag denao laek 't oet.
2010
'ne Zjwaore brandj verweus e groet deil van de trappiste-abdiej van Rochefort, provincie Name. De broeweriej blief gesjpaord.
Bie Opel in Antwerpe löp de lèsten auto van de bandj.
In 't Belsj óntsjteit consternatie naodat in Der Spiegel 'n interview van Bart De Wever kump mit sjterke oetsjpraoke euver Franstalige politici.
In Antwerpe en Amsterdam waere terreurverdachte opgepak.
Geldtransporteur Brink's Belsj, woebiej al mier as ein waek gesjtaak weurt, lègk de beuk naer, wat 't faillissemènt van hónjerde bedeende beteikent.
E gaaslaek in 'n pieplien biej Rotselaar (provincie Vlaoms-Braobantj) zörg veur groete chaos en 'n potentieel laevesgevierlike situatie.
Léopold Storme weurt in 't perces euver de Brusselse Marollemaord sjöljig bevónje en veroerdeild tot 26 jaor opsjleting.
Aartsbisjop André Léonard van Mechele-Brussel choqueert 't Belsj mit 'n oetsjpraok in zie book Monseigneur Léonard - Entretiens avec Louis Mathoux, dat noe in Nederlandse vertaling versjient. Me vilt euver de zeenswies op AIDS es 'immanènte gerichtigheid'.
't Opel-febrik in Antwerpe zal toewgaon. Eigenaer General Motors wouw 't al langer aafstoete en haet, ouch mit hölp van de Vlaamse regering, geinen euvernummer kènne vènje. Dit beteikent veur (nog ens) 1200 luuj óntsjlaag.
'n Wil sjtaking van de lochverkiersleiers lèk vanaaf 2 oor 'sjmiddags 't Belsj vleegverkier plat.
In Schaarbeek óntplof e hoes. Dit haet drie doeje en versjillende gewónje tot gevolg.
De Vlaomse Regering besjlut dat de Oosterweelverbènjing in Antwerpe gans zal besjtaon oet 'n tunnel en neet, wie ieder veurgesjtild, oet 'n brök. De sjtad Antwerpe en de have zalle de mierkoste betaole.
De commissie-Adriaenssen brèngk e rapport oet euver 't kènjermisbroek bènne de katholieke kèrk in 't Belsj. De väöl henjig pienlike details euver groetsjaolig misbroek in veural Vlaandere sjödde 't landj op.
De preformatie veur 'n Belzje federaal regering mislökke, woenao Elio Di Rupo obbenuujs zien óntsjlaag aanbejt.
Naodat de óngerhanjelinge euver 'n nui regering zeen vasgeloupe en d'n dag geine raod haet gebrach, beejt preformateur Elio Di Rupo zien óntsjlaag aan de Keuning aan, dae dit aevel weigert.
De Belzje zjusties vilt in bie kardinaal Godfried Danneels op zeuk nao zake euver kènjermisbroek.
Volkszengeres Lucienne Vanbesien, alias Lucy Loes, sjtörf op 82-jäörige laeftied.
Op 't Belsj vènje federaal verkezinge plaats. Bie de Vlaamse partieje is de N-VA van Bart De Wever mit 28,2% de groete winner, aan de Franstalige kantj weurt de PS van Elio Di Rupo nog groeter as ze al waor.
In 't Brussels vreidegerich sjut 'ne man 'ne vreiderichter en 'ne griffeer doed, woenao hae ewegvlöch.
In Anderlecht waere op groete sjaol hoeszeukinge verrich, gemeind óm 'n groete crimineel benj op te rolle.
Einen dag nao ziene 85ste verjäördag sjtörf de Belzje zenger en óngernummer Modest 'Bobbejaan' Schoepen.
Olav Herreman weurt door de jury vaan de Gentsen Hoof vaan Assise vrijgesproke vaan de maord op Joke Van Steen in 1995.
De Belzje Kamer käört 't verbod op 't drage van boerka's good.
Bisjop Roger Vangheluwe van Brugge gif toe vreuger 'ne jónk te höbbe misbroek en sjtap ónmiddellik op.
De Ope VLD sjtap oet de Belzje regering naodat Yves Leterme en Jean-Luc Dehaene gein oplossing höbbe kènne vènje veur de kwestie óm 't keesdistrik Brussel-Halle-Vilvoorde. Normaal beteikentj dit de val van de regering.
De Vlaamse gewesregering sprik ziech oet veur 'nen tunnel oonder de Antwerpse Noorderdokke es deil vaan de Rinkweeg, in plaots vaan de umstreje brögk de 'Lange Wapper'.
In Buizingen bie Halle boetse twiè treine opein. D'r valle zeker 18 doaje en 171 gewónde.
2009
In Belsj gif 't ouch parlemèntsverkezinge veur de deilsjtaote. In Vlaandere wèntj 't Vlaams-nationalisme, meh is dao verlees veur 't Vlaams Belang.
Dagblad de Limburger bericht dat vólges Unesco Vlaandere 't Welsj bedreigd is, zjuus wie 't Limburgs en 't Wes-Vloms.
2008
D'r köning weigert 't oontsjlaag van Yves Leterme en sjtèlt vör de communautair kwesties 'ne raod van driej Welsje wieze aan, oeë-oonder d'r minister-presidaent van de Duutsjtalige Gemeensjap.
Premier Yves Leterme beejt z'n oontsjlaag aan aan d'r köning. CD&V/NVA veende dat noe de franstalige an zèt zeunt. D'r premier kriet zoewaal de begroting es de communautaire kwesties neet geregeld. D'r köning hèlt zien oontsjlaag in beraod en informeert zich vör de örsjte kieër óp de örsjte plaatsj bie de minister-presidaente van de Vlamsje, Welzje en Duutsjtalige regering.
Leterme I kriet 't vertroewe van 'n federaal parlemaent. Kartelpartner van de CD&V, partiej van Leterme, NV-A sjtèmt mèt vief - i.p.v. veer wie de Volkskrant dizze mörge al wis te melde - sjtèmme väör en èng sjtèm, d'r väörzitter van de partiej, taege.
Hugo Claus keest vör euthanasie en sjterft autonoom. E waoërt 78 jaor aod.
De mieërderhèèdspartieje haant 'n akkaoërd. De NV-A beraadsjlaagt nog of ze de regering gèèt sjteune. De sjtaotshervörming is versjaove nao juli.
Yves Leterme, dae gister oontsjlaage is oet 't ziekehoes, zèt 'n filmke op 't internet oeë-in e zieng "bekieëring" töt 'n gematigder polletieke koers oet de deuk dèèt. Ooch in 't Fraans.
Mönsterås
Mönsterås is 'n gemèndje in Kalmar län, Zwede. De gemèndje tèltj 13.097 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 601,95 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 21,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
6,53% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Nörvenich
Nörvenich is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Düren, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 66,21 km² en 10.261 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 155 de veerkante kilometer.
't Op 110 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 14 oortsdeile.
Nívea Stelmann
Nívea Stelmann Leôncio (Paraíba do Sul, gebore 6 april 1974) is 'n Braziliaonse actrice.
Diamaant
thumb|250px|Töt briljaant gesjlaeëpe diamaante Diamaant (Aodgrieks: αδάμας of adamas, "oonversjlaonbaar") is èng van de veer natuurleke allotrope versjieningsvorme van koolsjtof (de mèts väörkaomende is grafiet). In diamaant haant de koolsjtof-koolsjtofbeendinge de tetraëdische sjtructuur. 't Is vör zoewied gewete 't helste materiaal dat in de natuur vörkeumt; 't is dan ooch 't eekpeunt vör haelheed 10 óp de heldesjaal van Mohs. 't Gèft mer twieë industrieel vervaardigde materiale, namelek Aggregated carbon nanorods en 't ultrahael fulleriet, die heller zeunt.
D'r naam van d'r diamaant keumt van 't Griekse adamas, "oontembaar" of "oonöverwinnelek", verwiezend nao z'n helde.
Historie en gebroek
250px|thumb|Diamantruuëster
Diamaant waoërt al dör Plinius d'r Owwere (23-79 nao Christus) geneumd. Diamaante werre in d'r 6de bies d'r 5de ieëw vör Christus in Europa bekènd. Oet dèzze tied sjtamt e aodgrieks broonze beeld mèt oonbewèrkde diamaante. Dit beeld bevindt zich allewiel in 't British Museum in Londe. Bies d'r 18de ieëw waoërte diamaante allèng in India (Golkonda) gewónne; hie kaome ooch de bekèndste historische sjtèng vandaan, zoewie d'r Koh-I-Noor. Dèzze diamaant waoërt 5000 jaor gelaeje gevoonde in de Godaveryreveer in 't zuide van India. Pas in 1714 waoërte in Brazilië en later ooch in Zuid-Afrika diamaante oontdèkt. Hieël väöl mythes zeunt verboonde mèt diamaante en d'r edelsjtèè zów magische krachte ha. Diamaante waore 't symbool va riekdóm en ze zeunt in bekaans alle kroeënjuwele gebroekd. Väöl diamaante zeunt te vinge in sjatkamers en museale collecties.
Diamaant is 'ne transparante kristal mèt 'ne braeëkingsindex van 2,417 en wert vöral in juwele gebroekd. Öm d'r glaans en 't kleuresjpèl te vergruuëte wert d'r ruwe diamaant gesjlaeëpe en dat geet allèng mèt diamaantpoejer. Dit waoërt pas in d'r 14de ieëw oontdèkt en me sjlaeëp saer doe de diamaante in 't Ruuëskessjliepsel. Pas in d'r 17de ieëw waoërt 't brilliaantsjliepsel oontdèkt, vermoedelek dör kardinaal Mazarin. In juwele wert dör 't, väöraaf grondig beraeëkend, sjliepe 't (zón)leech sjön gebraoëke en gereflecteerd. Dit verendert neet in d'r tied ömdat 't gepolieste glanzende óppervlak van d'r diamaantsjtèè neet mat wert dör de helde van 't materiaal. Nao sjlieping wert de waeërd van 'ne diamaant bepaald an de haand van de veer C's t.w. cut, carat, clarity en colour.
Dör de extreem helde wert diamaant gebroekd in de industrie, o.a. vör sliepe, baore, sjnieje en polieste.
Naeve de helde zeunt ooch de thermische geleidbaarheed en d'r elektrische weersjtaand van diamaant hieël hoeëg. Dès combinatie makt dat diamaant gebroekt kan werre in elektronische sjakelinge öm wermde aaf te veure.
Diamaantwinning en -handel
thumb|left|250px|Leng mèt de groeëtste diamaantwinning thumb|250px|Kraterpiep Diamaante werre in grof reveerzaand voonde mae de mètste diamaante werre saer 1876 gedólve in de miene van Zuid-Afrika en vöral in d'r sjtrieëk roond Kimberley in de Kaapprovincie. Hie treft me de diamaante aan in de primair afzètting in ow kraterpiepe. Dès piepe zeunt gevöld mèt 'ne zachte sjtèè, bleu ground, ooch wal kimberley geneumd. In 't kimberliet trèft me blök eklogiet aan en in die blök bevindt zich d'r diamaant. Me nèmt aan dat d'r kimberliet-lava die blök van 'n hieël groeëte deepde mèt ömhoeëg geveurd haat in de kraterpiepe. Ooch kimberliet bevat diamaant en dat wiest d'r óp dat de blök óp groeëte deepde bie hoeëg temperature gevörmd zeunt. De kraterpiepe haant 'n middellien van wal 1200 m en de miene daoin zeunt 1000 m deep. In de Premier Mine haat me 100 miljoeën tón kimberliet gewónne, dat 5-6 tón diamaant haat ópgelieëverd. Dit saoërt miene gèft 't ooch in Tanganyka in Siberië, in Brazilië en in Arkansas in de VS. Diamaant wert ooch voonde in 't Sperrgebiet ten zuide van Lüderitz an de kust van Namibië en in 't aansjleetende kustgebied van Zuid-Afrika. In die gebiede keumt diamaant vör in 'n zandlaog enige meter oonder de oppervlakte. Dès gebiede zeunt gesjlaoëte vör eedereen dae dao niks te zeuke haat. E deel van de diamante sjpeult ooch wal de Atlantische Oceaan in en wert dao dör diamaantvisjers gewónne. Zie wèrke oonder licentie van De Beers, 't groeët diamantbedrief dat bekaans 't waeltmonopolie óp diamaant haat, mae ooch leng van de vörmalige Sovjet-Unie zeunt belangrieke diamaantproducaente waoëre. 't Bedrief ALROSA oet de Russische deelrepubliek Sacha is 't twiede bedrief mèt 20% van de waeltproductie.
De belangriekste centra vör verhandeling van diamaant zeunt Londe (oeë De Beers gevestigd is) en Antwerpe (80% van alle ruw diamaante geet langs Antwerpe).
Kimberley-proces
right|250px|thumb|Koelgebied
't Winne van diamaante in bepaalde dele van Afrika reupt allewiel ethische bezjoeëre óp, ömdat d'r verkoop dör versjillende legers wert gebroekd öm hön krege mèt te financiere. Me kalt da van conflict- of blooddiamaant. Recaent zeunt sjtappe oondernaome öm dit fenomeen taege te goeë getuge 't Kimberley-proces (geneumd nao de conferaentie in die Zuid-Afrikaanse sjtad). Aafgekald is dat diamaante nog allèng verhandeld maoge waeëre es ze 'n attest haant oeëoet bliekt dat ze óp 'n reguleer meneer gewónne zeunt, en dus neet in conflictzones. 't Proces sjteet helaas nog mer in de keendersjoon, ömdat de controle laestig is en ömdat regeringe - die mótte insjtoeë vör de attestering - noe zjuus in kreegstied mètstens gèng groeëte garantie vör betroewbaarheed beeje. Daobie sjteunt zoe'n groeëte bedrage óp 't sjpèl dat sjmoekel, corruptie en fraude hieël verlókkelek zeunt. In de toekoms zal de óplossing wellich liegke in e spectrografisch bewies van oorsjprong. An die technologie wert gewèrkd.
D'r Cullinan
D'r Cullinan is d'r groeëtste oongesjlaeëpe diamaant dae bies noe óp de aeërd is voonde: 3.106 karaat. D'r Cullinan waoërt voonde óp 26 januari 1905 bie Pretoria in Zuid-Afrika en waoërt an köning Edward VII gesjoonke. Dör 'n faot middenin d'r sjtèè waoërt e gesjplaeëte en gesjlaeëpe. Dat gebäörde in de diamaantsjlieperiej Asschers in Amsterdam en 't groeëtste sjtuk, d'r Cullinan 1 (530,20 karaat) waor nao 't sjliepe oongeveer 'ne ieëw laank d'r groeëtste gesjlaeëpe diamaant. De 9 groeëte en 96 klènger Cullinan-diamaante hure bie de Ingelsje kroeënjuwele.
D'r groeëtste gesjlaeëpe diamaant is noe evvel d'r Golden Jubilee (545,67 karaat) dae dör 'ne Russische meestersjlieper waoërt gesjlaeëpe en saer 1997 in 't bezit is van d'r Thaise köning, die 'm kraeg nao aanleiding van z'n 50-jaorig kruuëningsjubileum. Op 27 augustus 2007 waoërt bekaand gemakd dat d'r in Zuid-Afrika 'ne diamaant waor gevoonde van ruum 6.000 karaat. Op 5 oktober 2007 waoërt evvel bekaand dat dèzze sjtèè gene diamaant is.
Novy-Chevrières
Novy-Chevrières ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 765 luuj op 'n oppervlaak van 17,2 veerkante kilometer en daomèt goof 't 44,48 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +2,9% de jaor.
Breibere
Breibere of Braebere (Duutsj: Breberen) is e dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 850 inwoeaners. 't Ligk tösse Brukske, Brookhaove, Boesjerhei, Hei, Zaofelen en Hertsel in. 't Ligk t'n naorde vanne Zaofelerbaek.
Breibere behuuerdje same mit Boesjerhei, Brookhaove, Brukske, Hei en Sjum toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.
Straotname
De volgendje straote ligken in Breibere:
1844
1841 - 1842 - 1843 - 1844 - 1845 - 1846 - 1847 1844 (MDCCCXLIV) waor e sjrikkeljaor wat begós op maondag op de Gregoriaanse kalender.
Gesjtorve
frame|right| De reuse-alk, oetgesjtórve in 1844.
Titz
Titz is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Düren, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 68,51 km² en 8190 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 120 de veerkante kilometer.
Aerbele
Aerbele (Letien: Fragaria) is e geslech van blome inne roeazefemielje (Rosaceae). 't Geslech is veural bekandj ómme gewuuen aerbel (Fragaria x ananassa), wovan me de vröchten itj. De próntje smaak van 'nen aerbel wusjeltj van cultivar toet cultivar, van zeut toet wrang. Aerbele zeen e wichtig gewas det wuuert verboedj in alle gemäötigdje gebieden oppe werreld.
Aerbele zeen gein bèsse.
Saorte
Weltwied haet 't mieër es 20 versjillendje saorte. 't Aantaal aan chromosome steit centraal in 't klassificere vanne saorte. 't Guuef zeve basistypes van chromosome die alle saorte deile, meh de polyploïdie versjiltj. De saorte zeen diploïed (mit twieë kieër de zeve chromosome, dus 14 gans biejein), angere tetraploïed (veer zètjes, 28 chromosome), hexaploïed (zès zètjes, 42 chromosome), octoploïed (ach zètjes, 56 chromosome) of decaploïed (tieën zètjes, 70 chromosome).
Euver 't algemein guldj det aerbelsaorte mit mieë chromosome weuster zeen en grótter vröchte doorgaeve.
Stumhöbbendje labiodentale fricatief
De stumhöbbendje labiodentale fricatief of stumhöbbendje labiodentaal wriefklank is 'ne mitklinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne stumhöbbendje labiodentale fricatief zeen:
1980
Maan vaan 't Jaor
Ronald Reagan
Stumhöbbendje labiodentale fricatief
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumhöbbendje labiodentale fricatief väöl veur, in alle dialekte.
1980
Meziek
Bès verkochde singles in Nederlandj:
Stumhöbbendje labiodentale fricatief
Limbörgs
Juus wie bie de anger sibilanten en fricatieven in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen dees klank völg op 'ne nasaal.
1980
Meziek
Bès verkochde album in Nederlandj:
Sjum
Sjum (Duutsj: Schümm) is e dörpke inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 100 inwoeaners. 't Ligk tösse Brukske, Langbrook, Boesjerhei, Vintelen en Keverberg in. De ènsigste straot die door 't dörpke haer löp haet ouch dezelvendje naam es 't dörpke zelf: Sjum (Schümm).
Sjum behuuerdje same mit Boesjerhei, Breibere, Brookhaove, Brukske en Hei toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.
1470
1469 - 1470 - 1471
Kathelieke Renaissance
Oonder Katholieke Renaissance versteit me in Nederland d'n tied vaanaof 1848, wie 'n nui groondwèt in wèrking traoj die godsdeensvrijheid veursjreef. Daomèt kaom 'n ind aon twie iewe boe-in 't roems-katholicisme officieel verboje waor gewees. Dit waor d'n tied vaan 't heropriechte vaan bisdómme, 't groetsjaoleg bouwe vaan katholieke (gemeinelek neogotische) kèrke, de stiechting vaan kloesters, de opkoms vaan katholieke politieke partije (te beginne mèt de RKSP) en de vörming vaan de katholieke zuil. De Katholieke Renaissance heet 't aonziech vaan veural Noord-Braobant en Limbörg sterk veranderd, meh waor ouch in aander deile vaan 't land boe katholieke woende good merkbaar.
Oos-Terschellings
thumb|'t Taolgebeed vaan 't Oos-Terschellings binnen 't Westerlauwers Fries taolgebeed. 't Oos-Terschellings, ouch bij zien otoniem Aasters geneump, is 't Fries dialek wat me vaanajds sprik in 't ooste vaan 't Nederlands eiland Terschelling: in 't dörp Hoorn, de gehuchte Lies en Oosterend en 't oostelek deil vaan Formerum. 't Liek sterk op 't Wes-Terschellings of Westers, wat op 't westelek ind vaan 't eiland weurt gesproke, meh weurt in de dialectologie gemeinelek apaart behandeld. Vaan 't Fries op 't vasteland versjèlt 't vrij sterk, meh euver 't algemein kinne Terschellingers en Frieze ziech oonderein wel verstoon. 't Aasters weurt veural nog door de awwer generatie gesproke en weurt zoedoende sterk in zie voortbestoon bedreig.
Historie en vörming
Vaanajds waor gans Terschelling, wie de aander Wadde-eilen, Friestaoleg. In 1396 vereuverde de Hollenders 't eiland, wat tot 1942 Hollands zouw blieve. Es gevolg heivaan naom 't contak mèt 't nog vrij vasteland aof. Daobij raakde Midsland, 't bestuurscentrum vaan Terschelling, door de iewe heer Hollandstaoleg. Aon 't westelek en oostelek ind vaan 't land gebruukde me dit Midslands ouch in de communicatie mèt Nederlandstaolege, meh heel me oonderein wel vas aon 't eige dialek. Zoe oontstoonte twie ing verwante meh apaarte dialekte, die ziech mèt en mèt ouch vaan 't Fries op 't vasteland eweg oontwikkelde.
Oondaanks 't klein aontal sprekers bleef dees situatie iewelaank stabiel. Zelfs in 't twietaoleg Formerum kós me volgens de verhaole aon d'n eine kant vaan de weeg de boere Midslands, aon d'n aandere kant vaan de weeg Aasters hure praote. Pas in d'n twintegsten iew begós 't aontal sprekers trök te loupe, en nao d'n oorlog sjeide awwers massaol oet hun kinder in 't dialek op te trèkke. Neve de liege status en touwgenome belaank vaan 't oonderwies laog dat ouch aon de groete rol vaan 't toerisme. Wel kaom hei in de jaore zeventeg 'n tegebeweging op gaank die op de res vaan 't eiland oontbraok. Toen begóste hei de Aaster Jompraters ('Oos-Terschellingse Aovendpraoters') biejein te koume, mèt es doel 't dialek es spreektaol levendeg te hawwe.
Wie in 1980 't oonderwies in 't Fries in de provincie verpliech woort, kreeg Terschelling dao vrijstèlling vaan umtot de dialekte dao te väöl vaan 't Standaardfries versjèlle. De sjaole in Hoorn geve sindsdeen e deil vaan de lesse in 't Aasters, in tegestèlling tot de aander sjaole op de Wadde-eilen die niks aon 't dialek doen. Ouch zien opsjrifte in 't dialek populair. Zoe weurt 't Aasters allewijl neet väöl mie es ierste taol gesproke, meh höbbe nog wel gans get middelbaar en joonger lui kinnes devaan. 't Aontal vleujende sprekers laog anno 2018 nao sjatting op get mie es 100.
Klaanklier en spèlling
De ope en geslote o, die in 't Fries, 't Limbörgs en diverse aander streektaole veurkoume, weure in 't Oos-Terschellings aanders gerealiseerd. De ope variant klink al get geslotener ([o̞], wie in rodde 'ruifke'), de geslote variant weurt oontrund tot [ɤ] (do 'diech'). Bij de allerajdste sprekers huurt me nog wel 'nen daarde variant, wienie de o op 'n korte a trökgeit. Bij de mieste sprekers is dee klaank in de gewoen ope o opgegaange (kot 'kat' is dus [kɒt] of [ko̞t]). Merk op tot 't gei versjèl in spèlling gief.
Wie 't Standaardfries kint ouch 't Oos-Terschellings neusklaanke die zien oontstande oet 'n opvolging vaan VnC (vocaol - n - aandere consonant). Ze klinke evels wel aanders es op de vaste wal, ieder wie me op groond vaan de etymologie zouw verwachte. Tegeneuver 't Aasters mins [mĩ:s] steit 't Fries minske, wat wie ['mẽ:skə] weurt oetgesproke. Evezoegood is oet [õ:] neet [ũ:] gewore (bons 'boonk' tegeneuver Fries bûns) en oet [œ͂:] neet [ø̃:] (gunst 'göns' tegeneuver Fries geunst).
Oet dit lèste kin me dus opmake tot de lang [u:] in 't Terschellings nao veure is gekoume. 't Gief nog talloes aander systematische klaankversjèlle, veural bij klaanke die al in 't Aajdfries gebroke waore. Zoe is oet Aajdfries liucht in 't Oos-Terschellings jecht gewore (tegeneuver Standaardfries ljocht en Schiermonnikoogs jiet).
In 't Oos-Terschellings koume diverse diftonge en triftonge veur die 't Standaardfries neet kint, of allein kint es allofone vaan aander klaanke. Zoe kint 't de ae, die weurt oetgesproke wie 'n aa mèt naoslaag ([a.ǝ]). 'nen Aandere centrerenden diftong is [ɔ.ǝ] wie in foale 'veule'. 't Standaardfries heet dao dèks 'n ô (fôle), meh in 't noorde vaan 't Kleifries, kortbij Terschelling, kump die klaank (oonder naoventrint dezelfde condities) ouch veur. Ouch weurt 't aajd versjèl tösse aau [a:u] en ou [ɔu] sterk in iere gehawwe. (In 't Fries weurt 't vaanajds ouch veurgesjreve, meh koelek eine hèlt ziech dao nog aon.) Ouch de klaank [e:u], gesjreve wie eau(w), kump in 't Aasters veur (schreauw 'sjriew'); 't Standaardfries heet op die plaots miestens iu. 't Aasters heet eigelek mer einen dreiklaank, die nogal get variatie touwliet en die naoventrint ouch aanders kin weure gesjreve: uau ~ uou [ua.u ~ uo.u] (wie in schruauwen/schruouwen 'gesjreve').
In de consonante vèlt op tot 't Oos-Terschellings, wie 't Wes-Terschellings en Schiermonnikoogs, de cluster sk- in sch- [sx] heet veraanderd, wie 't Nederlands. Deze cluster kump in 't Fries vaan de vaste wal neet veur (schip 'sjeep' tegeneuver Fries skip). Ouch wie in 't Wes-Terschellings weure de -l- en -r- neet gesjreve boe ze neet (mie) klinke: east 'iers' (Fries earst), ôd 'aajd' (Fries âld), hos 'peerd' (verawwerd Fries hoars, modern hynder).
Vocabulair
't Oos-Terschellings kin e hemfelke wäörd die op de vaste wal neet weure gebruuk. Euver 't algemein zien dat dezelfde die 't Wes-Terschellings ouch gebruuk, en e groet deil daovaan vèlt in 't wijer verband vaan Zuierziedialekte. Dujelek zuut me dat bij femiliewäörd wie poeë 'ama' (Fries beppe) en tae 'pa' (Fries heit); pae 'ampa' liek daan weer mie op 't Fries pake. Tege de kievit zeet me op Terschelling kiwyt, op z'ch Hollands, dewijl dee vogel op de vaste wal ljip hèt. Soms kint 't dialek zjus weer awwer erfwäörd die op 't vasteland zien verdwene of awwerwèts klinke, wie hos (zuug bove).
De Aaster Jompraters höbbe ziech door de jaore heer ingespanne um diverse neologismes te verzinne veur nui ingeveurde zakes. Umtot de gemeinsjap klein is, kinne die nog rillatief succesvol zien en in 't alledaogs spraokgebruuk weure opgenome. Veurbeelde zien knipjecht 'teslamp', koesbroek 'panty' en kôdekos '(èllentrikke) ieskas'.
Cultivatie
De ierste publicatie deils in 't Aasters waor 't Schylgerlaner Leisboek oet 1935. Hei-in waore tekste in alle drei de dialekte vaan 't eiland opgenome. In de jaore zeventeg naom de activiteit roond 't dialek sterk touw. Zoe versjeen in 1976 'nen dictionair vaan 't Oos-Terschellings. Roond dezelfden tied kaome de Aaster Jompraters op (zuug bove), die 't dialek ouch wel veur literair doele gebruke. Zoe woort in 2018 e speul vaan Molière in vertaoling opgeveurd. Alle veurstèllinge waore al maonde vaan teväöre oetverkoch.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend Friestaoleg artikel, en wel in dees versie.
Perthes
Perthes ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 307 luuj op 'n oppervlaak van 23,41 veerkante kilometer en daomèt goof 't 13,11 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,49% de jaor.
Suriname
Suriname is e land aon de noordkös vaan Zuid-Amerika, grenzend aon Guyana in 't weste, Brazilië in 't zuie en Frans Guyana in 't ooste. De bevolking is gering in aontal. Hoofstad en groetste stad is Paramaribo; daoboete gief 't eigelek gein stei vaan beteikenis. 't Land waor tot 1975 'n kolonie vaan Nederland, boemèt 't nog ummer sterke diplomatieke ben heet.
Bestuurleke indeiling
Suriname is ingedeild in tien distrikte, die al in de kolonialen tied zien vasgelag. De distrikte zeen wijer ingedeild in 62 ressorte.
Historie
Suriname woort in de zeventiende iew door Ingeland es kolonie bezat, en in d'n Twieden Ingelsen Oorlog door de Zeeuw Abraham Crijnsen voor Nederland vereuverd. In de Vrei vaan Breda woort vasgelag tot Nederland 't gebeed moch behawwe, in ruil veur 't stedsje Nui Amsterdam, 't later New York, wat toch al umringk waor door Ingels gebeed.
In de Napoleontischen tied bezatte de Ingelse de kolonie veur te veurkoume tot de Franse 't zouwe goon exploitere. Bij 't Congres vaan Wene in 1815 mós Nederland wel 't westelek deil vaan de kolonie aofstoon aon Groet-Brittannië; dit woort Brits Guyana.
In de volgenden tied vestegde ziech väöl Nederlandse boere in Suriname en veurde 't land ouch, naotot de slaovehandel gestop waor en de slavernij per verdraag aofgesjaf, gojekoupe arbeiders in: vaan 't euverbevolk Java, en oet Brits Indië. Zoe woort 't land vaan 'n oongewoen etnische diversiteit. In 1954 woort 't Statuut vaan 't Keuninkriek opgestèld, boe-in Suriname gein kolonie mie, meh 'nen otonome staot binne 't keuninkriek woort. Op 25 november 1975 woort 't land oonaofhenkelek. Vaan 1980 tot 1988 waor 't land 'n militair dictatuur oonder Desi Bouterse. Sinds deen tied is 't land democratisch, meh nog ummertouw beröch um zienen ermooj en hoeg criminaliteit. In de jaore negeteg verbeterde de relatie mèt Nederland get.
Kweeksjoal
<B>Kweeksjoal</B> waor de naam van 'n veerjaorige opleiding veur onderwiezersj en onderwiezeresse die lès mochte geve aan de Lièger sjoal. De lièger sjoal waor veur kinger van 6 tot 12 jaor, die lès krege in klasse: klas 1 t/m 6. Aanvankelik ginge alle jonges nao 'n jongessjoal en alle maedsjes nao 'n maedsjessjoal. Ze krege les van onderwiezersj en onderwiezeresse, door de lièrlinge meister en juffrouw geneump. Ouch hele väöl zuuster(religieuze)sj zich mèt lèsgeve bezig. Kweeksjoale waore gevestig in o.m. Mesjtreech, Heerle en Remung. Nao 1968 woort de kweeksjoal Pedagogische academie geneump. Nog later veranderde de naam in PABO of PA (Pedagogische Academie veur 't Basisonderwies). In 1985, bie 't ingaon van de Wet op 't basisonderwies, ginge de kleutersjoal en de lièger sjoal same onder de naam basissjoal. Van toen aaf woort lès gegeve aan groepe 1 t/m 8 aan kinger (jonges en maedsjes) van 4 tot 12 jaor. Onderwiezersj en onderwiezeresse woorte noe lièrare of lièrkrachte. De kleutersjoal, woa kleuterleidsters veur de klas/groep sjtinge, woort vreuger bewaarsjoal geneump. Kleuterleidsters haolde hun bevoegdheid aan de Opleidingssjoal veur kleuterleidsters.
Westerwald
thumb|Ligking va 't Westerwald i 't Pruusj en gedetailleerder kieërt va de sjtreek.
't Westerwald is 'n 3000 km² groeëte middelgebirgde en 'n sjtreek i de Pruusje bóndssjtoate Noardrien-Wesfale, Rienland-Palts en Hesse. Globaal weëd 't gebeed durch veer revere aa veer kank begrénsjt. Mit d'r Eifel, Hunsrück, Taunus, Sauerland en Bergisches Land, vörmp 't Westerwald 't Rheinisch Schiefergebirge beieen. D'r hoeëgste bèrg is d'r Fuchskaute mit 'n hoeëgde va 657 meter boave zieësjpieëgel. De naam Westerwald woeëd vuur 't ieësj vermild in 'n oorkónde aa 't keuniglige hof va Herborn, 'n sjtad i 't aagrénzjenk Hessisj gebeed. De beteëkenis va de naam Westerwald, zoas veer 't noe aadude, besjteet pas seër 't midde va de Neëgetieënde ieëw.
Wiechtige plaatsj
thumb|'t Typisj gólvenk langsjap va 't Westerwald; Koblenz is in de regio de groeëtste sjtad mit 111.434 lüj (31-12-2014). 't Ligk echter aa g'ne beede oevers va d'r Rien, oeë-mieë 't vuur e deel neet op g'ne Westerwald ligk. 't Zèlfde gilt vuur de sjtad Limburg an der Lahn (33.906, 31-12-2014) i Hesse. Anger wiechtige plaatsj deë ech óp g'ne Westerwald ligke, zint: Neuwied (63.769, 31-12-2014), Montabaur (12.600, 31-12-2014), en Altenkirchen (6.162, 31-12-2014).
Óngerverdeling
't Westerwald kan me óngerverdele i drei sjtökke:
Berge en revere
Wieër guëf 't aa d'r veer winkrichtinke revere:
Geologie
't Westerwald behuurt tót 't Rhienisch Schiefergebirge, zoeëwie d'r aagrénzjenke sjtreek wie d'r Taunus, Hunsrück, Eifel, Sauerland, Bergisches Land, en wieër noa 't weste de Ardenne. 't Gebeed lóg i 't Paleozoïcum (600-270 meljoen joare geleje) i 'n sub-tropische zieë oeë klei is aafgezat, wat sjpieër durch metamorfe procèsse vervörmk woeëd noa leisjteen. 't Zèlfde gilt vuur anger vuurkómmend gesjteente, wie kwartsiet (metamorfe va (marien) zaank) en minerale wie ieëzereës. Durch orogenese (gebirgdevörmink) i 't deel-era Devoon (419-358 meljoen joare geleje) koam magma ómhoeëg dat boave de vulkane i't zieëwater d'n tied laankzaam sjtólde tót basaltisje gesjteente ('t zier laankzaam sjtólle zórgde vuur 'n compacte en zjwieëre gesjteente). Inzèlfde procès vónk óch plaatsj i d'r Hunsrück, Eifel en de Ardenne. Sjpöar va vulkanisch aktiviteet vink me bei 't plaatsjke Breitscheid. Hei zint riste va e aw atol gevónge. Óch tufgesjteente vink me neëve 't basalt. 't Westerwald woar e vöal hoeëger gebirgde, meh noe rasteët sjlachs deler va e zier aw gebirgde, dat e logisch gevólg is va erosie.
Gesjichde
thumb|Typisj gezich op 't dörpke [[Helferskirchen.]] 't Is bei gesjiedkóndige bekank dat Keltische vólker va de Halstatt-keltuur i de Aw-Ieëzertied (750-500 v. Chr.) i 't Westerwald ieëzereës aafboewden. 't Weëd aangenoame dat de Keltische sjtamme va'noet de Hunsrück zint gekoame. Van'aaf de tied va de La-Tène keltuur (380 v. Chr.) drónke Germaansje sjtamme va'noet 't oeëste 't Westerwald binne, um vervólges gebeje te veruivere bies aa de westelige grénsj va 't aw Belgicum, 't gebeed die de Romeine sjpieër aadude vuur 't noarde va Frankriek en 't Belsj en zudelig Nederlang en 't Pruusj t'n weste va d'r Rien. Faas geliek noa de i-val va de Germane vele óch de Romeine 't gebeed binne va'noet 't zuudwestelig gallisch (Keltisch) gebeed. Wiechtige sjpöar doa va zint de limes, toerm óp g'n aw grénsj va 't Romeinse Riek. Sómmige deler va de limes zint gerekonstroeëd. I de dèrde ieëw noa Christus drónke obbenütsj Germaansje sjtamme 't Westerwald binne (ditmaal de Chatte oet Hesse), wat óch de laankzame verdrieving en 't èng va de Romeine en höar Romeinse Riek i-hieëld. Wiechtige sjpöar va Chattisje aaweëzigheed zint de aachtervoogsels -(m)ar en -a(ha) bei plaatsjnaam. De Chatte vastigden zich vuurnamelig aa 't vruchbare oeëste va 't Westerwald en doa zint óch plaatsj te vinke zoeëwie Hadamar, Lahr en Wetzlar. Va'naaf de veerde ieëw woeëde óch nederzèttinge geboewd óp 't hoeëger geleëge en ónherbergzamer Oberwesterwald en Hoher Westerwald. Me zeet dat va'naaf toen de de aachtervoogsels va de plaatsjnaam i gebroek verengerden noa -ingen of -heim. Plaatsj wie Bladernheim en Bellingen han zoeëget.