cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
F.K. de Velbrück
De polletieke carrière bies an de verkezing
In 1744 sjterft preens-bisjop Georges Louis de Berghes en Velbrück löt zich, op aa-dringe van z'ne sjönbroor graaf Gerard de Horion töt subdiake wieje, oeëdör e kan mètsjtèmme bie de bisjopskeuze en e 'n begin makde an z'n polletieke carjaer. De de Horions waore de leiders van de Fraanse Partiej in Luuk en sjteunde de kandidatuur van Jan Theodoor van Beieren (fraans:J.T. de Bavière), bisjop van Freising en Regensburg en broor van d'r Duutsje keizer Karel Vll. Het Fraanse Hof sjteunde 't Hoes van Beiere taege 't Hoes van Habsburg en dae weunsj veel same mèt d'r weunsj van de Luukse kanunnike öm 'n sjtaatshoofd te keze dat dör familierelaties bie machte waor 't vorstendom taege vraem invalle te besjerme. Dat d'r Oostenriekse successiekrèèg nog neet waor oetgevochte, sjpeulde in die keuze 'n dörsjlaaggaevende rol. Op de bisjopskeuze van 22 januari 1744 waore 42 kanunnikke aanwezig en d'r Beierse preens waoërt gekaoze. Geleidelek aa wis Velbrück 't vertroewe van d'r preens te winne, dae 'm op 1 september 1746 in z'n Geheime Raad opnèmt. Daomèt wert Velbrück minister van d'r preens. E is dan 27 jaor aod. Tieën jaor later wert-e op 10 juli 1756 beneumd töt aardsdiake van Haspengouw. 't Bisdom Luuk waor ingedeeld in 8 aartsdiakonate: Luuk, Haspengouw, Condroz, Kempe, Henegouwe, Brabant, Famenne en Ardenne. D'r aardsdiake waor praktisch bezieë d'r vicaris-generaal van d'r bisjop van zie gebied en how de opdracht öm de parochies te bezeuke; de aardsdiakonale visitaties gaeve aanleiding töt 'n versjlaag dat bewaard wert in 't bisjoppelek archief. 't Aardsdiakonaat Haspengouw tèlde 260 parochies, verdeeld över de concilies of dekenaten van Hasselt, Tongere, Mestreech, Seent-Truje, Waremme en Villers-l'Evêque. Simenon meldt in z'n Visitationes Archidiaconales dat Velbrück persuuënlek de visitaties deeg van de Seent-Kwintenskèrk en de OLVrow-kapel in Hasselt in 1763. Vör de aander parochies goof-e opdracht an de daeëkes öm de visitaties in z'n plaatsj te doeë. Dat Velbrück de visitaties neet èèges koes doeë how te make mèt z'n polletieke activitète.
Vanaaf 1746 waor Velbrück minister van d'r vorst. In 1757 waoërt e daobie belast mèt de funktie van Groeët-Mèèster of Hofmaarsjalk van 't Hof. In dis hoedanighèèd vergezelde-e d'r preens nao München en vervölde e 'n diplomatieke zending nao Wene. Es financiële väördele bekieëm-e nog 'n prebende van domhieër va Münster en èng va kanunnik va Kölle.
Nao d'r doeëd va Maximiliaan Hendrik de Horion, Groot-proost van d'r Luukse kathedraal en kanselier (örsjte minister) waoërt Velbrück in 1759 op väörsjtèl van d'r minister va Fraankriek te Münche, oeë preensbisjop kardinaal Jan Theodoor va Beiere verbleef, aa-gesjtèld öm de Horion op te volge es kanselier. Velbrück waor feitelek belast mèt 't besjtuur van 't gaans preensbosdom Luuk. Op 22 mei 1761 makde 't kapittel öm daobie nog aafgevaardigde van d'r örsjte staat (d'r clerus) bie de Sjtaote va Luuk.
Charles d'Oultremont
Wie Jan Theodoor va Beiere op 27 januari 1763 sjtorf kieëm 't besjtuur va rechswege in de heng van 't kapittel. Noe gènge krèèg mie dreigde, koes 't kapittel 'ne maan va Luukse baom es bissjop aa-sjtèlle. Op 20 april 1763 waoërt Charles d'Oultremont gekaoze. D'r nuje preens sjtèlde z'n regering aa: Constantijn Frans van Hoensbroeck, naef va d'Oultremont, waoërt kanselier. Aander familielede en vrun beklèjde aander besjtuursfunkties.
Charles d'Oultremont blaeëk al flot mieë 'ne devote en vrome bisjop, gekaant taege nuuj ideeje, dan 'ne beleidsmaan; 't besjtuur van 't laand leet-e an z'n medewerkers över. Oonverwachts sjterft dizze preens op 55 jaorige laeftied op 22 oktober 1771. Tiendens zien regering how Velbrück genoege motte naeme mèt 'n besjèjjener rol, mae e bleef d'r leider van de Fraanse Partiej.
Verkezing van Velbrück
Intösje how Velbrück zich kandidaat gesjtèld. De boetegewoeën ambassadeurs van Fraankriek en Oostenriek, die in Luuk waore gearriveerd öm de verkeezing te beïnvloedde, oordeelde nao ènnige waeëke dat 't bisjopsambt an 'n lid van 't Luuks kapittel moes waeëre toegewaeze. In dizze context waoërt 't dudelek dat de rol van de Nationaal Partiej bepalend zow zieë. Hoensbroeck, kanselier oonder d'Oultremont, ambieerde de bisjopsfunktie mae koes mer èènige keezers an z'n ziej kriege.
Eind december besjlaoët Groot-proost Clerx öm 'n vergadering same te brènge öm zich in eendracht te sjare achter ene van hön èège confraters. Op 30 december nuëdègde-e 'n 30-tal kanunnike oet in z'n hoes. Na överlègk en nao 'n enthousiaste toesjpraak va kanunnik de Borchgrave sjprook de mieërderhèèd zich oet vör Velbrück. Wie 't keescollege op 16 januari biejèèkieëm waor Velbrück d'r ènnige kandidaat en waoërt-e bie acclamatie töt preens-bisjop va Luuk verkaoze.
De regering Velbrück 1772-1784
thumb|250px|Monumaent van de Vraej va Fexhe. Liberté individuelle et bonne justice, 18 juni 1316 Velbrück is 12 jaor preensbisjop gewes en e maog besjtaempeld werre es 'ne väörloper van d'r nuje tied. 't Gedachtegood van de Verlichting how e zich dör èège sjtudie en d'r waaldoonde invloed van de vriemetselariej èègegemakd. . In zieng owwe moes 'ne vorst d'r vör zörge dat de inwoners van z'n laand zoe gelökkig mäögelek zowwe zieë op materiëel wie op geestelek gebied.
Z'n tiedgenote Jozef ll en Frederik van Pruise waore verlichte despote, mae Velbrück waor dat neet. De örsjte twieë weunsjde ooch 't gelök van hön oonderdane, mae woolte dat realisere op 'n absolute, despotische meneer. Van de ideeje van de Verlichting howwe ze allèng dat övergenaome wat in hönne kraom van absoluut heerser paasde: d'r väöroetgaank van d'r laandboew en de industrie, en de godsdiensvriehèèd. Vriehèèd va polletieke miening, aafsjaffing van de privileges van d'r adel sjtong neet in hön programma. Velbrück waor 'ne verlichte geest, 'n knappe politicus mae gene despoot.
Es Sjtaothoofd moes Velbrück raeëkening haowe mèt d'r wil van de driej sjtande en mèt de Luukse grondwet, de Vraej va Fexhe. De brutalitèèt van Jozef ll waor 'm vraem. Waal hat-e de groeëtste zörg besjtèèt an 't sjeppe van 'n aoëpe intellectueel klimaat, oeëin nuuj ideeje koese gedèjje, die in d'r 19de ieëw d'r basis waore van d'r liberale sjtaot.
Reaktionaire krachte zowwe probere öm nao z'ne doeëd de nuuj ideeje oet te dove. Z'ne conservatieve opvolger Constantijn van Hoensbroeck haat geprobeerd öm op 'n autoritair meneer de versjprèjjing van de nuuj gedachtes te remme. Z'n obscurantisme lèjde töt verzet, dat zow oetmonde in de Luukse Revolutie van 1789.
Geliekhèèd belastinge: 'n poging
In 't Ancien Régime waore twieë sjtande, d'r adel en de gèselekhèèd, vrie van 't betale van belastinge. Allèng op d'r driejde sjtaand, d'r actieve groep van de bevolking, drökde de las van de belastinge van 't laand. Troew an z'n ideeje va geliekhèèd van alle börgers vaardigde Velbrück 'n decreet oet, oeëbie alle börgers nao rato van hön inkaome belastinge zowwe motte betale. Direc dao-op kieëme de gepriviligeerde sjtande in verzat en tekende beroep aa bie d'r Hofraod van 't Duutsje Riek, dae de priviliges erkaant en 't decreet vernietigde. De poging va Velbrück mot evvel oondersjtriepd waeëre. E waor ooch in de belastingskwestie 'n väörloper. 't Zow n.l. nog bies 1789 dore ieër in Paries de beroemde Abolition des privilèges of de Aafsjaffing van de Väörrechte op groond va sjtaand, waoërt oetgerope.
Velbrück goof ooch bliek van polletieke mood en dörchzich: de financiëel privileges, die e wol aafsjaffe, waore de väörrechte van de klasse oeë-oet e èèges kieëm en van de klasse die 'm es vorst verkaoze how. Er verloor 't beroep, mae won tegeliekertied 't rech öm 't dao neet mèt èns te zieë en op 't gevech vör de realisatie van zieng ideeje.
In 1780 oondernoom Velbrück da ooch 'n geliekaardige poging in verbaand mèt d'r taks op de lieëngoedere. Dae opbrèngs gong neet nao de sjtaotskas, mae nao de kas van d'r sjtaot van d'r adel. Velbrück decreteeerde dat d'r taks in de sjtaotkas moes kaome. Sjteunend op de traditie sjpande d'r adel 'n proces aa bie de Kamer in Wetzlar. Bie d'r doeëd va Velbrück waor de zaak nog neet besjlecht, mae ziene opvolger Hoensbroeck heel 't bie 't aod gebroek.
Volksgezoondhèèd
Bezörgd öm de gezoondhèèd van z'n oonderdane richde Velbrück in Luuk 'n sjoeël op vör wiesvrowwe oonder leiding van d'r chirurgijn Falise. In d'r 18de ieëw waor hernia 'n väöl väörkaomende kwaol bie de wèrkende bevolking. Vör die patiaente richde d'r preens 'n hospitaal op, oeë de kraanke gratis verzörging koese waeëre.
't Probleem van de äörmooj
Ten opzichte van de vörige ieëwe waor 't pauperisme neet mie zoe sjrijnend, mae toch waor d'r beddelaer ooch doe neet e-weg oet 't sjtraotbeeld. An de paoërte van de abdije kieëme de äörm öm broeëd sjmaeëke. 't How dus nog väöl äörme en öm dat probleem op te vange plande Velbrück 'n groeët opvangcentrum, oeë laandläöpere, werkloze, behoeftige bejaarde en weeskènger oonderdak zowwe vinge. 't Initiatief waor neet nuuj. Ooch Maximiliaan van Beiere, Georges Louis de Berghes en Charles d'Oultremont howwe dat project al gelanceerd. Alle mariginale zowwe oonderbrach waeëre in 't hôpital général. In de 12 jaor van z'n besjtuur haat Velbrück an dit sociaal project z'ne aandach en gaeld besjteed. Dit loog gaans in de lijn van de filantropie van de Verlichting: d'r sjtaot haat es opdrach te zörge vör 't algemèng welzijn, de örmooj te besjtrieje, an weeskinger 'n beroep aan te lieëre en oonderwies te versjaffe.
Oonderwies
In de sjtad Luuk en ömringende gemèngdes zörgde Velbrück vör de oprichting van Lieëger Sjoeële, oeë de keender koese lieëre laeze en sjrieve. Vör 't Middelbaar Oonderwies waoërt Velbrück an 't begin van z'n regering, in 1773, geconfronteerd mèt 't probleem van opheffing van de Jezuïeteorde. In versjèjje sjtaej van 't Preensbisdom howwe de lieërlinge van Ignatius va Loyola colleges vör jonges. In Luuk, Dinant, Hoei, March en Mestreech. Op groond van 'ne opheffingsbul waoërte de goedere van de Jezuïete ègendom van d'r sjtaot en waoërte de religieuze geseculariseerd.
Mèt väöl diplomatie losde Velbrück dit probleem op. De paters waoërte seculier preesters en moege in hön kloeësters blieve wonne en lès gaeve. In Luuk besjtong naeve 't college van de Welzje Jezuïete nog 'n college van de Ingelsje Jezuïete. Dit lètste waor 'n vörmingshoes vör ordelede oet Ingeland en Noord-Amerika, die in Luuk hön opleiding krege. D'r naam van dis insjtèlling is in Luuk behaowe in 't hôpital des Anglais en in rue des Anglais. Velbrück haat 't Ingelsj college ömgedöpd in Ingelsje Academie en leet de bewoners oongesjteurd.
Luuk how gèng universitèèt. Vör hoeëger sjtudies waore de Lukenaere aa-gewaeze op Leuve en Kölle. D'r preens sjtichde 'ne cursus wiskunde en 'ne cursus rech. Ooch richde Velbrück 'n academie vör architectuur op, 'n tekenacademie, 'n sjoeël vör artieste, 'n aoëpenbaar bibliotheek en 'ne kruidtuin. later, an 't begin van d'r 19de ieëw waoërt in 't geboew van de Ingelsje Academie de Université de Liège, opgerich dör kunning Willem I, gehoesvest.
Cultuur
thumb|250px|Zaomerverblief in Seraing. Later hoofdgebouw va Cockerill
An d'r basis van de cultuurpolletiek va Velbrück loog de vriehèèd van ideje en de vriehèèd van pers. Ooch al waor d'r officieel 'n censuur op de pers in de Luukse wètgaeving, Velbrück haat de drukkers de vriej haand gelaote. 'n 15-tal Luukse drukkerieje zörgde väör de versjpreiding van de gesjrifte van de Fraanse filosofe en encyclopediste.
D'r Luukse historicus Henri Francotte sjreef: le règne du prince Velbrück fut l'âge d'or de la philosophie à Liège. Oondaanks proteste van de reactionair Facultèèt van Theologie è Leuve en van lede van de Luukse synode (censuurorgaan) bleef Velbrück troew an z'n liberaal programma van de vriehèèd van de pers.
La Société d'Emulation
thumb|250px|Geboew van de Société d'Emulation Op väörsjtèl van enkel vrön sjtimuleerde Velbrück de oprichting van La Société d'Emulation. Dergeleke sociëtète besjtonge al in väöl groeëte sjtaej in Fraankriek. 't Waore vereniginge van intellectuele, die gewonne waore väör de filosofie van de Verlichting; ze organiseerde väördrachte en debatte en besjikde över 'n bibliotheek, oeë tiedsjrifte en gezètte ter besjikking van de lede waoërte gesjtèld.
Velbrück zoog in dat zoe'n organisatie 't intellectueel en cultureel laeve zow bevordere en e zoch èges de sjtatute biejèè vör de sociëtèèt. E noom die practisch över van de Académie Française. E sjoonk 4000 gulde vör d'r aankoop van 'n lokaal, dat in 1779 plechtig ingehöldigd waoërt. De sociëtèèt waoërt 'n oontmoetingsplaatsj, 'n saoërt groeëte academie vör intellectuele, artieste en industriële. Dat 't ideaal van de vriemetselariej an d'r basis van dit concept loog, liejt gene twiefel: in z'n toesjpraak bie de inhöldiging bevestigt d'r verbanne Fraanse dichter De Saint-Peravi: une sociètè qui d'alleurs a pour base la liberté, l'union et 'égalité.
Naeve väördrachte en debatte organiseerde de Emulation wedstrijde väör literatuur en retoriek, tentoeënsjtèllinge va plastische keunste en industriëel tentoeënsjtèllinge. Väör d'r fysicus Vilette waoërt op kooste van d'r preens 'n laboratorium väör fysica ingericht. Velbrück en z'ne hoof kieëme soms al daag op bezeuk in de lokale van de sociëtèèt. Twieë belangrieke gesjaenke waoërte dör d'r preens gesjoonke: 'n in wit marmer gebeelhaowd baoërsjbeeld van 'm zelf en de volledige oetgaaf van de Encyclopédie.
Velbrück how ooch belangsjtèlling in muziek. In de weenterperiode organiseerde-e in de galeriej op 't örsjte verdeep van 't palies èns de waeëk 'n concaer, gedirigeerd dör d'r Lukenaer Jean Noël Hamal. D'r Luukse toeëndichter Grétry, dae in Paries wèrkde, waoërt dör Velbrück in 1776 op z'n kesjtieël in Seraing oontvange en in 1782 waoërt Gréty gehöldigd in La Société d'Emulation.
Dageleks besjtuur
Oet de correspondentie tösje d'r preens en ziene secretaer Nicolas de Chestret kan aafgeleid waeëre dat Velbrück 'n zörgzame en wieze besjtuurder is gewes. De breve handelde över alle probleme die in 't besjtuur van e laand väörkaome: douaneprobleme mèt buurleng, probleme va jurisdictie of soeverènitèèt, genadeverlieëning aan terdoeëdveroordeelde.
Ziene lètste breef sjreef-e oet Heks op 28 april 1784 en handelt över 'n genadeverlieëning an 'ne maan oet Hoei en över 'n oonderzeuk nao frauduleus gedrag van 'ne notaer va Forêt an de Vesder.
Doeëd va Velbrück
Op 29 april 1784 waoërt Velbrück geveld dör 'n aandoening en op 30 april sjtórf-e in de erm van ziene odste zoon Charles de Graillet, dae zich vanoet Luuk nao Heks begaeve how. Velbrück waoërt nao Luuk överbrach en begrave in d'r kathedraal. Ziene erfgenaam en naef, graaf Romain d'Ansembourg, leet óp z'n graaf 'n mausoleum oprichte. Wie in de revolutionaer periode d'r kathedraal - symbool van de preens-bisjoppeleke mach - in 1793 gesloopt waoërt, is de kis va Velbrück överbrach nao de kapel van de Karmelitesse in de Potay in Luuk. Wie dis kapel in 1937 an de ieëredeenste oonttrókke waoërt, leet de familie d'Asembourg 't sjtóffelek översjot van d'r preens biezètte in d'r graafkelder van de parochiekèrk in Heks.
Priveelaeve va Velbrück
De verlichte ideeje va Velbrück howwe neet allèng gevolge vör 't progressief beleid dat-e veurde, ooch in z'n priveelaeve waor-e 'ne vriedeenker. Van zieng vriendin Marie Chistine Josefine Bouget, adeleke familie oet Aoke, how e twieë zone: Charles en François de Graillet. Vermits de keender neet d'r sjtatus van d'r preens-bisjop koese erve trowde Bouget, óp aandringe va Velbrück, with closed eyes, op 30 november 1758 mèt Nicolas de Graillet, advokaat en later börgemèèster va Luuk. In 't vriedeenkende Luuk waor dit priveelaeve van d'r preensbisjop gaar gèè probleem.
Correspondentie mèt J.N. de Chestret
Nao d'r doeëd va Velbrück leet Chestret, licentiaat in de rechte en zoon van Jean Nicolas de Chestret, börgemèèster va Luuk, de breve in twieë volumes inbeende. Dis beng werre bewaard in 't Rieksarchief va Luuk. In 1954 en 1955 waoërte ze dör d'r Luukse historicus Georges de Froidcourt in twieë dele gepubliceerd.
De mètste breve zeunt verzonde oet Seraing en Heks, eenkele vanoet de kesjtieële van Otrenge (Wouteringe) en Èèsde. Velbrück sjreef de breve èges.
Jonathan Miller
Jonathan Wolfe Miller (21 juli 1934 - 27 november 2019) waas 'ne Britse buunrezjissäör, aktäör, sjriever en prizzentater. Hae waas gebaoren in St John's Wood, in Lónje. Hae woort bekandj inne vreug jaore sèstig inne komedische revue Beyond the Fringe mit Peter Cook, Dudley Moore en Alan Bennett.
Miller trouwdje in 1956 mit Rachel Collet; zie krege drie kinjer. Hae stórf op 27 november 2019 ane gevolge van Alzheimer.
Taole vaan de Europese Unie
De taole vaan de Europese Unie zien de taole gebruuk door de börgers vaan de Europese Unie en door de aander lui die woenechteg zien in de Europese Unie (EU). De EU heet 24 officieel taole (zuuch hei-oonder), die alle 24 es wèrktaole in 't Europees Parlemint gebruuk weure. Daovaan zien d'rs drei die de hoegere status höbbe es "procedureel taole" vaan de Europees Kemissie: Ingels, Duits en Frans. De drei procedureel taole zien in de praktiek ouch de spraoke die väölvöldeg weure gebruuk in 't daag-bis-daag-wèrk vaan de institute vaan de Europese Unie. In de praktiek weurt 't Ingels evels gezien es wietoet de belaangriekste taol binne de EU-institute. 't Gief mer ein officieel EU-taol die nog altied neet weurt erkènd es wèrktaol, naomelek 't Iers, umtot 't te meuilek blijk um genog vertaolers de vinde die de taol mechteg zien. 't Gief daoneve nog twie taole die wel weure erkènd es landstaole vaan specifiek EU-lidstaote, mer neet es officieel EU-taole: 't Luxembörgs (erkènd in Luxembörg) en 't Törks (erkènd in Cyprus).
Streektaole wie 't Limbörgs genete op force vaan 't Europees Handves veur regionaal taole en taole vaan minderhede wel in zeker hoegte vaan polletiek erkènning mer höbbe wijers gein beteikenis binne de Europese polletieke geng vaan affaires.
Officeel taole
't Gief 24 officieel taole binne de instèllinge vaan de Europese Unie:
Limbörgs in de EU
De EU erkènd mie es 60 minderheids- en streektaole op basis vaan 't Europees Handves veur regionaal taole en taole vaan minderhede. Ouch 't Limbörgs vilt hei-oonder. 't Handves is evels allein oonderteikend door Nederland, Wallonië en Duitsland - neet Vlaondere. Dit heet in de praktiek es gevolg tot Limbörgs 'nen officiele status heet es streektaol in Nederlands Limbörg, de Provincie Luik en Noordrien-Wesfale, mer neet in Belsj Limbörg. De aofwezegheid vaan 'n Vlaomse oonderteikening weurt dèks oetgelag es de Vlaomse wöns um 'n zoe sterk meugelek positie vaan de Nederlandse taol te bevördere in Belsj vis-á-vis de Franse taol.
Integratie (sociologie)
Integratie is in de sociologie en in d'r polletiek d'r term öm de samesjmeelting van mieërdere bevolkingsgroepe in de maatschappij aan te duide.
Taole vaan de Europese Unie
Taolpolletiek vaan de EU
De EU stèlt veurstender te zien vaan linguïstische diversiteit, of die noe um officieel EU- en landstaole geit of um aander taole die gesproke weure in de EU. Dit is veural geriech nao taole wie 't Rössisch, Törks en Arabisch, die weure door 'n groet deil vaan de Europese börgers gesproke zoonder tot ze kinne reikene op polletiek erkènning. 't Prinsiep vaan 't motivere vaan linguïstische diversiteit steit centraol in 't Handves vaan de groondrechde vaan de Europese Unie (artikel 22) en in 't Verdraag euver de Europese Unie (artikel 3(3)).
Integratie (sociologie)
Belangriekste kenmerk is dat alle groepe aanpassinge maken. Wiennieë d'r sjprake is van eenzijdige aanpassing van d'r ene groep an de cultuur en taal van d'r aandere groep heesjt dit cultureel assimilatie.
Taole vaan de Europese Unie
Taolkènnis vaan EU-börgers
De breidsbegrepe taol in de EU is 't Ingels, wat op force vaan sjattinge in 2012 woort verstoon door 51% vaan de Europese mierderjaorege (bove de 18). Oonder aander door dit hoeg percentaasj weurt euver 't algemein verwach tot de Brexit ('t vertrèk vaan 't Vereineg Keuninkriek oet de EU) gein invlooj geit höbbe op 't feit tot Ingels allewijl de meis gesproke taol is binne de EU-polletiek. Duits is de meis gesproke mojerstaol oonder Europese börgers: 18% vaan hun spreek häör vaan hoes oet. Frans is d'n einsegste taol die weurt gesproke in alle drei de stei die de polletiek centra vaan de Unie vörme: Breusel, Straotsbörg en Luxembörg.
Bookdrökkóns
De term bookdrökkóns, of sumpelewaeg de bookdrök, sleit op 't kónne vermeinigvöljige van gesjrifter middels de drökpers, en in 't biezunjerder middels 't kómbinere van versjillige herbroekbaar deiler toet ei aaf te drökke vlak. 't Is ónmeugelik te bepaole wen of door waem de bookdrökkóns is oetgevónje, meh de vinjing wuuertj waal aan mieëder luuj toegesjreve. Van dees is d'n ènsigste dae historisch gezeen in aanmirking zów kónne kómme de Sjinees Pi Chang, dae al innen èllefdjen ieëf Sjinese karakters zów höbbe gedrök.
Inne wèsterse werreld wuuertj d'n oet Mainz aafkumstige Johannes Gutenberg algemein, al zónger aanwiesbare gróndj, gezeen es 'ne wersjienlikeren oetvinjer es d'n Hóllenjer Laurens Janszoon Coster. Meh waal liek vas te staon det me in daen tied, róndj 1450, in 't Wiej Oeaste al bekèndj waas mit zowaal blokdrök es litterdrök. Tródsdet daomit in theorie 't meugelik is det dore Europese oetvinjers de techniek oet 't oeaste is euvergenómme, is det ónmeugelik wiejer te bepaole. 't Kan zeker ouch zeen det me, óngevieër geliektiejig, ónaafhenkelik vanein, de oetvinjering haet gedaon.
Roazekrans
'ne Roazekrans ies bie de Katholieke de naam van 'n gebed en van 'n biehuèrend baesjnoor. Diet (tèl)sjnoor besjteit oet 59 kralle, 53 kleine en 6 groate. Nao eder gruupke van 10 krelkes kump 'n groate kral. Aan 't oeting 'n gruupke van drie kleine tösje twiè groate en 'n kruuske. Bie de roazekrans bae, weurt 't tèlsjnoor drie kièr gevolg, same dus 150 (15 kièr tièn) weesgegroetjes ter ière van de heilige maag Maria en op de diekke kralle 't gebed van Oze vader. Ónder 't bae weurt herinnerd aan 'n gebeurtenis oet 't leve van Jezus of Maria, zoawie dat in de evangelies ies besjreve. Me maak daobie 'n keus tösje de Bliej, Dreuvige en Glorievol geheime (mysteries). In 2002, 't jaor van de roazekrans, haet paus Johannes Paulus II dao nog de geheime van 't Leech aan toegevoog.
Bookdrökkóns
In Nederlandj waas de grótste bleuj vanne bookdrökkóns in de zeuvetieëndjen ieëf. In daen tied woorte de perdukte vanne Nederlandjse drökkers, wie Plantijn, algemein es superieur betrach. Innen achtieëndjen ieëf woort 't eige vanne Nederlandjse bookdrökkóns bewaardj, meh de industrie góng mit innen algemeinen denaergank van daen tied. Innen neugetieëndjen ieëf waas in Nederlandj neet lenger spraok van 'n toeanaangaevendje bookdrökkóns, enne eige kènmirke gónge verlaore toet anen ènj vannen ieëf 'n bewóste poeaging woort gedaon dees te hersjape. In dees vernujing wore de biedraag vanne drökkerie Enschedé enne littergeterie Tetterode van väöl belank. Meh naeve dees vernujing waas ouch de mechanisatie in daen tied van groeaten invlood oppe bookdrökkóns.
Roazekrans
De Bliej geheime
De Bliej geheime houte in: de annunciatie of de boodsjap van de aartsingel Gabriël aan Maria; de visitatie of 't bezeuk van Maria aan häör niesje Elisabeth; de geboorte van Jezus in Bethlehem; Jezus in de tempel.
De Dreuvige geheime
De Dreuvige geheime goon euver 't leve van Jezus: de doadsangs in de hof van olieve; 't geisele; de kroaning mèt 'n kroan van deun; 't drage van 't kruus en de kruusdoad.
De Glorievol geheime
De Glorievol geheime besjtoon oet de Verriesenis (Paosje), de Hemelvaart, Pinkstere, de opnumming van Jezus in de hemel en de kroaning van Maria in de hemel.
De geheime van 't Leech
De geheime van 't Leech zint: de duip van Jezus in de Jordaan door Johannes d'n Duiper, 't wienwónder op de broelof in Kana, de aankóndiging van 't Riek van God door Jezus, de transfiguratie van Jezus op de berg Tabor en de insjtèlling van de eucharistie.
Roazekranskapelle of róndgank
thumb|250px|Ein van de 14 roazekranskapelkes in Bitsinge In kapelle mèt aafbeeldinge were de bliej, dreuvige en glorievol geheime van Maria oetgebeeld. In Bitsinge op 't Belsj liek 'ne roazekransróndgank mèt 14 kapelkes in "Klein Lourdes", neve 'n lourdesgrot en 'ne kruusweeg, ouch besjtaonde oet 14 kapelle.
Gebruuk
De roazekrans woort vreuger, in katholieke gezinne, in de mariamaonde mei en oktober ederen daag thoes of in de kèrk gebaed. Ouch allewiel weurt in de kèrke en kapelle, in baevaarte, processies en novene nog reigelmaotig de roazekrans gebaed. Kloastersj en veural de roazekransbroedergemeinsjappe höbbe 't gebruuk gesjtimuleerd en euver de waereld versjpreid. De bekèndste broedersjap ies die oet Kölle in Duutsjland, opgeriech in 1475.
Umatilla County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Oregon thumb|200px|Ligking vaan Umatilla County Umatilla is 'n in 1862 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Umatilla heet häöre naom te daanke aon de stam die hei in maote nog ummertouw woent. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Pendleton.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 8.368 km² boevaan 8.327 km² land is en 41 km² water.
Høylandet
thumb|De ligking van Høylandet in de pervincie Nord-Trøndelag. Høylandet is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 1.279 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 755,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,7. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
Umatilla County
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Umatilla County 70.548.
Høylandet
De gemeintecode is 1743.
Umatilla County
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Høylandet
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Nord-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 0,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Fauna
Fauna is 'n systematische opsómming van taxa van dere die in 'n ómsjreve gebied of tiedperk veurkómme. Veur de taxa wuèrtj de status in 't gebied aangegaove. De euvereinkumstige beneuming veur plantje neump me flora. In de zoölogie en de paleontologie wuèrtj de term sómtieds gebroeke veur 'n tupische vergaoring van dere (en sómtieds plantje) gevónje op 'n bestumdje plaats of in 'ne bestumdjen tied aan te gaeve, wie weusdjefauna of de fauna van de lièg lenjer.
De naam is aafgelèdj gewaore van Fauna, 'n Romeinse vröchbaarheidsgodin. 't Waord fauna wuèrtj ouch gebroeke veur e book worin 't deerlaeve in e bestump gebied wuèrtj besjreve. De term woort veur 't ièrs gebroeke door Linnaeus in d'n titel van zie wirk in 1746: Fauna Suecica.
Trooz
Anger kerne
Forêt, Fraipont en Nessonvaux.
Caspar Franssen
thumb|Sint-Martinuskèrk ([[Roggel en Naer|Naer) van Caspar Franssen]] Caspar Franssen (Tegele, 6 juni 1860 - Remunj, 2 jannewarie 1932) waar 'ne Nederlandse architect dae veural bekend waas van ziën kèrke, waovan hae d'r mieër es 50 ontwierp.
Franssen waar 'ne lieërling van Pierre Cuypers oet Remunj, veur wae hae van 1883 tot 1888 wèrkde. In det lètste jaor begós hae veur zien eiges in Tegele. Veer jaor later, in 1892, verzat hae zien kentoeër nao Remunj. Zien ieërste kèrke ware in neogotische-sjtiel, maar vanaaf 1897 bouwde hae ouch in Neoromaanse sjtiel. Hae bouwde veural kèrke, maar ouch sjoeële, kloeësters en anger gebouwe. Naodet hae in 1932 waas gestorve woort zien kentoeër door ziene zoon Joseph Franssen veurtgezet.
De Vlengeder
De Vlengeder (Holsj: Vlengendaal) is e jehuch va Bóches i j'n jemingde Zumpelveld i Zuud-Limburg. In 't op 167 meter hoeëg ligkend buurtsjap woeëne ca. 250 lüj in 100 hoezer en höaf. 't Jehuch litt tusje Bóches en Orsbach. I dees buurt woeëd in 1911 'ne jroeëse Romeinse villa opjejrave. In 2003 woeëd nag ins tswei sarcofage jevonge va de tsweide of derde ieëw noa Chr. 'ne Sjpatsierroute, De Vlengendaalroute, vuuët entlang de sjpöar deë jetsuge va d'r Romeinse tsied. Vrujer woeëd heij óch Bóchezer sjteen jedolve, deë jet hadder is as 't Kundersjteen. Wiejer ligke heij de höaf: d'r De Puthof en d'r Vlengendalerhof. D'r Puthof is jans opjetrokke oes Bóchezer sjteen, deë hinger d'r haof woeëd jedolve.
Merinosjaop
thumb|250px|E oongesjaore merinosjaop
't Merinosjaop is éng van de bekaandste sjaopsrasse in de waelt. 't Is 't mèts väörkaomende sjaopsras in de waelt en wert över 't algemèng gepraeze vör de kwalièet van de wól. In Nederland is d'r Merino 'n zeldzaamheed.
D'r hieër va Brook (Voere) heel in d'r 19de ieëw Merinosjäöp die e oet Australië holde vör de wól.
thumb|250px|Gesjaore wól van e merinosjaop
Historie
Van oorsjprong kieëme de merino's van 'ne klènge berbersjtam oet Noord-Afrika, die dör de Sjpanjaarde waoërte veroverd. De Sjpanjaarde nome 't sjaopsras mèt en kruiste ze mèt Sjpaanse sjäöp, wat oeteindelek geresulteerd haat in 't noe bekènde sjaopsras.
An de more is 't succes van de merinosjäöp te danke. Wie zie in Spanje laefde haant zie de 'Mesta' opgericht, dit waor e saoërt van gilde van sjaopsboere die 't fókke van sjäöp in gój bane moesse lèjje. In de middelieëwe waoërt 't merinosjaop es exclusief Sjpaans gezieë en waoërt 't cadeau gedoeë an hoeëggeplaadsjde gaste.
Meisje
Gesjiedenis
’t Sjpel van meisje waas al bekènd in de awtheid, ouch de Remeinse en Egyptische kènjer sjpeelde d'r mèt. D'r zint heël völ saorte meisjersjpellekes, mèt jeder ein specifiek doel en regels.
Saorte meisje en punte
Meisje höbbe oeteinloupende name, aafhankelik van de kleur, materiaal en groatte. De name kènne ouch per regio, of zelfs per sjoal, versjille. Dèks, mèr ouch dit versjilt per regio of sjoal, woorte aan de versjillende saorte meisje punte toegekènd. Euver 't algemein zint groatere meisje meë punte waerd es kleinere, en zeldzamere mè sjpeciaal kleurpatroane meë dan de "geweune" glaze meisje. Dit haet weer gevolge veur 't inzètte van meisje, want de inzètte van allebei de kantje mótte geliek blieve. Meistal wirt d'r óm de meisje gesjpeeld: de winnaer wint dan alle meisje. Kènjer beware sóms hun meisje in 'ne sjpeciale zak: de meisjezak of huvezak.
Preductie
Meisje van kleij waere saer 1870 febrieksmatig gemaak. Vanaaf 1890 koosjte ouch de glaze meisje febrieksmatig waere gemaak door sjpeciaal meisjemechines. Meisje besjtaon oet allerlei materiale, mèr de glaze meisj blif de populairste en is 't meis doerzaam (sjliet en bruk neet sjnel).
't Is neet zoa einvoudig óm glaze meisje te make. Pas gesjmólte glaas mót in gelieke cilinderkes waere verdeild. Dees cilinders goan den in ein sjpeciaal apparaat mèt ein saort meulesjtein, die 't werm glaas tot bèlkes rolle. 't Is lestig óm dit heël precies te doon.
Vreuger woorte d'r ouch metale meisje gebruuk óm te meisje, dèks waaste dat de kögel oet 'n awt kogellager.
Chandler (Arizona)
right|thumb|200px|Locatie vaan Chandler left|thumb|150px|'t Aajd centrum vaan Chandler Chandler is 'n stad in Maricopa County, Arizona en tèlt 240.595 inwoeners. 't Is heimèt de 114e stad in de VS (2006). 't Oppervlak is 149,9 km².
Demografie
Vaan de bevolking is 5,8 % awwer es 65 jaor en ze besteit veur 19,3 % oet einpersoenhoeshawwes. De werkeloesheid is 2 % (ciefers volkstèlling 2000).
Arnold Aletrino
thumb|right Arnold Aletrino (1 aprèl 1858, Amsterdam - 17 jannewarie 1916, Montreux) waor 'ne Nederlandstaolege sjriever oet Nederland, dee actief waor in 't sjrieversjap sinds 1877. De sjriever is bekind um wèrke wie Zuster Bertha.
Oeuvre
Hei volg 'n lies vaan beuk vaan de sjriever in de originele Nederlandse taol.
Georgiërs
De Georgiërs of Kartveliërs (Georgisch: ქართველები) — vörme de etnische groep die oet 't landj Georgië kómme en 't Georgisch kalle.
Tieng
thumb|150px|'n Tieng oet Limburg gevöld mèt plaante 'n Tieng is 'ne ovale verzeenkte metale badsj oeë me vreuger de waesj in deeg en sjönsjroebde mèt behölp van e waesjbret. Ooch waoërte de keender in 'n tieng gewaesje. Huutsedaag werre tienge nog gebroekd es blomebadsj.
De Kling
De Kling (ouch wel Ungesjte Merkelbek) is 'n naobersjap in 't noorde vaan de gemeinte Broensem. Feitelek huurt 't bij Merkelbek, wat evels in de gemeinte Óngerbenk ligk. 't Ligk ten zuie vaan dit dörp, aon de Merkelbekker Baek. 't Is ein vaan de weinege plaotse in de gemeinte Broensem die neet in de bebouwing vaan de Parksjtad Limburg zien opgegoon.
De Kling waor waorsjijnlik vaan oorsproonk 't centrum vaan de Merkelbekse bebouwing: De Sint-Clemenskèrk is al iewe op dees plek gevesteg en weurt veur 't iers geneump in de daartiende iew. In de negentiende iew woort hei, es gevolg van de Kulturkampf op 't Duutsj 'n Benedictiener- abdijcomplex gevesteg. In 1925 verhuusde dis Duutsje orde nao de Abdij va Mameles bie Vols. De kloesterkèrk vaan d'r abdij woort ind twintegste iew gesloop. Op 22 maart 2008 brende de abdijgeboewe aaf. Brandsjtichting wert neet oetgesjlaoëte. Ouch ligk bij De Kling 'n Lourdesgrot.
Academisch kerteerke
't Academisch kerteerke is in 't sjtudaentejargon an de universiteet d'r tied dat sjtudaente wachte óp 't binnekaome van d'r docaent of professor. Es 'n lès geprogrammeerd sjteet öm 10 oor, wachte ze dus töt 10.15 oor en verlaote dan 't lokaal. Es d'r docaent daornao ópdaagt öm zie college te gaeve, zal dat neet kènne dörgoeë, mae kan haeë/zie evenmin dit de sjtudaente koeilek naeme.
Get gaans aandersj is e academische keteerke bie die facultete oeë alle colleges sjtandaard e kerteer later wie ingeruësterd beginne. 't Kerteerversjil tösje geplande en werkeleke aanvangstied is dan 't academisch kerteerke.
Óp sommige universitete wert d'r term aangepaast an de plaatsj: Leids kerteerke, Mestreechs kerteerke, Leuves kerteerke, enzoewieër.
Buzancy
Buzancy ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 359 inweunersj, die Buzancéens (mannelik) en Buzancéennes (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 22,67 km2 groat. Dao woonde dus zoan 16 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Vouziers, wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrondissemint van Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 166-291 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Lelystad
Lelystad is de hoofstad vaan de provincie Flevoland, allewel tot 't in de sjeem vaan 't groeter Almere steit. De stad heet zoe'n 75.000 inwoeners, en de gemeinte besleit wel 764,70 km2; daomèt is 't de groetste gemeinte vaan Nederland es me water mètrekent. Lelystad ligk aon d'n A6 en vörmde (tot ind 2012) 't eindpunt vaan 't spoor Weesp-Lelystad det is doorgetrokke nao Kampe. De plaots is geneump nao dr.ir. Cornelis Lely.
Insignes
't Waope vaan Lelystad liet ziech zoe besjrieve: vaan goud, mèt e motief vaan aoneingeslote zesheuk vaan sabel; veurzeen vaan e hartsjèld vaan azuur mèt 'n lelie vaan zèlver; es sjèldhawwers twie (heraldische) zieliewe gedeild vaan goud en zèlver, gevind, genageld en getóngk vaan keel.
De zesheuk symbolisere de basaltblök boevaan zwoer ziedieke zien gemaak; 't hartsjèld is 't waope vaan de femilie Lely en natuurlek 'n verwiezing nao de naomgever vaan de stad.
Stadsfuncties
Lelystad heet es provinciehoofstad en centrum vaan e watersjap 'n functie es bestuurscentrum. Zien economisch belaank blijf daobij achter. De bevolking is veural aofkumsteg oet Amsterdam. 't Gief e klein vleegveld, boebij in de buurt 't lochvaartmuseum Aviodrome steit.
Stadsgeziech
Lelystad is gebouwd vaanaof midde jaore zesteg en heet wieneg monumintaol gebouwe; minder es Almere. De nuibouw is nao 't succes vaan zie zuidwestelek zöster stopgezat, umtot de aongreuj te klein waor. 't Verwach aontal inwoeners vaan hoonderddoezend heet me nog laank neet gehaold, umtot de plaots noe eine kier wijer vaan Amsterdam ligk es Almere. D'n opzat is evels ruim en good doordach; zoe gief 't fietsweeg die gaans oonaofhenkelek vaan de otoweeg luipe. Boete de stad vint me 'ne replica vaan 't zeventiendeniews sjeep de Batavia, 'n outletcenter mèt de naom Batavia-Stad wat op e fort liekent en 't natuurgebeed de Oostvaardersplassen, wat e paar veur Nederland unieke soorte hoesvès.
Historie
In 1957 veel de polder Oostelek Flevoland druug, boe me in 1965 Lelystad stiechde. De ierste jaore greujde de stad hendeg snel, en woort ze direk bestuurd door de landdros veur de Zuieleke IJselmeerpolders. In 1980 woort 't binne dat gewes 'n apaarte gemeinte en wie in 1986 de provincie Flevoland woort opgeriech, maakde me Lelystad dao hoofstad vaan. De greuj stagneerde in deen tied: in plaots vaan de beuigde 100.000 inwoeners bleef de populatie stoon op 70.000.
Taol
Door de aofkoms vaan zien bevolking is de volkstaol vaan Lelystad 't Amsterdams.
Naoljbós
thumb|'ne Naoljbós. 'ne Naoljbós of spangebós is 'ne bós dae oetsloetendj besteit oet naoljbuim. Wen inne bós onna loufbuim veurkómme sprik me van 'ne gemingdje bós. Naoljbus kómme veur in gemäötigdje grunj wo 't inne wintjer kaad is enne baom minder voodzaam is. Zie kómme denouch 't meis veur op zandjgróndj, voorerme gróndj en hogerop op berghellinge toetane boumgrens. Naoljbuim höbbe gèn vlake blajer, meh naoljvörmige blajer. In Nederlandj vindj me naoljbós ónger angere oppe Veluwe, dao aangepaotj veur verstuving taenge te gaon en hout aan te levere veure mienboew in Limbörg.
Naoljbus zeen ermer aan plantjesaorten es loufbus. Dit kump doordet minder leech dore boumkroeane sjientj en oppe gróndj aankump, went naoljbuim staon korter opein. Hiedoor wuuert 't lestiger veur plantje toet vol wasdóm te kómme. Ouch wuuert de gróndj door e diek naoljpakkèt wodoor gènne rieke baom mit humus kan óntstaon. De gróndj wuuert zoer en is daodoor neet gesjik veur väöl plantje. Naoljbus zeen daotaenge waal riek aan saorte mos, wie baekerkesmos, koosjmos en rendeermos.
De struitsellaog in 'ne naoljbós wuuert gevörmp door aafvallendje naoljen en doead hout en is hieël geveulig veur verstuuering. In dees laog laeve väöl klènder bieëster. Baove de struitsellaog bevindj zich de moslaog dae mer inkel centimaeter hoeag is; hie greutj mos en zwem. Baovenoppe moslaog ligk de kroedlaog, worin graas greutj (veural saorte wie bosbieëmpgraas, helzwenkgraas, sjaopsgraas en roeadzwenkgraas). Gans baovenaan is de boumlaog mitte kroeane vanne buim. Tösse dees laog is kómpetiesje veur 't zónleech en oppe baom veur 't laoten óntkene vanne zäöj.
Baolder
thumb|right|300px|Kunstwerk van Tajiri in Baolder. Op de achtergrond Kestiel d'Erp. Baolder (Nederlands: Baarlo) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemènt Pieël en Maas.
De naam is in 't verleje op verschillende wieze geschraeve en gebroekt. We kómme de naam taege as Barlo, Barle en Baerlo. De naam is aafgeleid van Ba(a)r (kaal, nèks) en lo (plats in 'n bosrieke umgaeving). De kale plats is ongetwiefeld de plats waor de kèrk now stieët. Deze ligt dudelik op 'n verhoeëgd terrein t.o.v. de umgaeving (de kèrkberg). Vruuj hebbe minse zich heej gevestigd umdet ze heej as jaeger en veehaojende nomade vónge wat ze nudig hajje, väöl bos waor väöl wild waar. De Maijem leverde veur vis en broed, veural in de winter as groete stökker land ónger stónge, 'n veilig gebied.
Oak de Romeine zien heej gewest. Dit zeen we nog trug in de grónk. Beej de pastoer Genestraot en de vonds van de goude en zilvere munte in de buurt van de Mert in 1830. Warschienlik het op di'n plats waor nou kastiel d'Erp ligt, 'n verdedigbare oetkiektore gestaon.
Wannieër we kieke naor de geschreve geschiedenis van Baolder is 't veur 't erst vermeld in de oorkonde van 1219, waorbeej de hove Monnikiënhof te Baolder en 'n flink stuk grónk aan de abdie van Mariënweerd (in de buurt van Tiel) woort geschonke.
Tot 1 januari 2010 huuërde Baolder beej de gemènt Bree (Maasbree).
Fauna (godin)
Fauna ("de gooj" of "de vruntjelike") waas 'n godin die same mit Faunus woort vermeldj en bao gans mit dezen euvereinkoom in meining en eigesjappe. Dinkelik waas ze de dochter of de vrouw, mer allewiel wuèrtj ze geïndentificeerdj mit Bona Dea.
D'n Deelgaard
D'n Deelgaard (Nederlands: Maria-Hoop) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Ech-Zöstere, aon de grens mèt Duutsland, t'n ooste vaan Ech en Pej en ten zuie vaan Mofert. Mèt oongeveer 1400 inwoeners is 't ein vaan de kleiner kerne in de gemeinte, allewel tot 't groondoppervlak 't groats vaan alle kerne is. Bie D'n Deelgaard huert ouch de naobersjap D'n Echterbós (Echterbosch). D'n Deelgaard heet 't karakter vaan e lintdörp.
D'n Deelgaard vörmp 'n zelfstendege parochie; besjèrmvrouw is Maria, Mojer vaan de H. Houp. 't Mis evels eder vörm vaan middestand. Bovedeen is de kern de leste jaore sterk vergrijs.
Mael (kaore)
Mael is 'n ingrediënt van väöl aeteswaar en wuuertj meistes gemaak van kaore. In väöl vel mèntj me mit mael weitmael. Mael wuuertj verkrege door 't maole van weit, en anger kaore wie meis of e vergeliekbaar zètmaelriek perduk, wie bookweit. 't Fienste maolsel, zónger zemelen of keem, wuuertj bloom geneump. Es nao 't zeven ane bloom de fienste (poejer)zemele waere waere toegeveug wuuertj lemairemail verkrege, wodoor 't mail 'n get duusterder kluuer haet es bloom. Vólkaore weitmael wuuertj gemaak van gemaole weit wo de zemel en keem neet zeen oetgezif. Inne modern bloommaolderieje mit walsen is aevel waal de waerdvól keemaolje gesjeie van 't mael. In maolderieje wo nag mit stein wuuertj gemaole, wie in 'n windj- of watermeule, is nag waal de keemaolje aanwezig.
Mael, en op 't biezunjer weitmael, is ei vanne wichtigste ingrediënte van Europees en Amerikaans voor, neet oppe litste plaats dore verwirking in wègk. Weitmael, juus wie väöl anger maelsaorte, is aantrèkkelik veur te verwirke dore elastische structuur die óntsteit nao minging mit water. Die is te danken aan 'n bepaoldje groep eiwitte, glute. Sómmige maelsaorte waere veur vieëvoor gebroek, wie meismael.
Góldmöl
De góldmöl (Letien: Chrysochloridae) vörmen 'n femielje van zougdere die me kan vinjen op 't zujelik deil van 't Afrikaans kóntinent. Ze zeen neet nej-verwantj ane möl (Talpidae), meh geliekene ze waal vanwaenge convergente evolutie. Góldmöl lieken opvallendj väöl oppe bujelmöl (Notoryctidae) van Australië, wodoor ze in 't vergangene waal 'ns samegezatte woorte; ouch ómdet de góldmöl primitief placentabieëster zeen en vergeliekbaar molechtige specialisme höbbe.
Kievele
Kievele (oetspraok: kie~vele), ouch waal reipe geneump, is 'n ieëwenaad speel det kinjer vreuger op straot dieëje. Op vandaag is dit speel in dees vorm gooddeils oet 't straotbeeldj verdwene, meh me zuut 't nag aventoe.
Góldmöl
Góldmöl laeve bao gans óngergróndjs, ónger graasveljer, busj, zómpgebiede, weusdjes en berggebiede. Wie versjillige anger gravendje zougdere mit euvereinkómstig gedraag höbbe ze kórte puuet mit kreftige graafklawwe, 'n hieël toew vach taenge voel en voch en 'n verheldje hoed, veural oppe kop. De ouge zeen neet-fónksjeneel en bedèk mit hoed en vach; de oearze zeen slechs klein äöpeningen en, juus wie bujelmöl, höbbe ze 'ne vergruuedje laerechtige lel veure naasgater te besjurme. 't Wichtigste zintuug is det van 't veule en ze zeen biezunjer gevuuelig veur trillinge die aankómmendj gevaor kónnen aanduje.
Kievele
Kievel
't Woort gespeeldj mit 'ne kievel, 'n groeate rónje metale rink, dök in de vorm van 'n fietsjeraad sónger speike. De kievel woort veuroetbewaoge mit 'ne stek, womit ederskieër klein tikskes draan gegaeve woorte.
Góldmöl
De bieëster variëren in gruuedje van ach toet zoeaget twintjig centimaeter. Ze höbbe gespierdje sjóljeren en 'ne vergruuedjen derdje klaw ane veurpuuet womit ze kónne grave. Wiejer höbbe ze geine viefdje vinger enne zeen d'n ieëste en veerdje vinger rudimentair; de echelste puuet behajen alle vief de tieënen en zeen einaan mit e vlees veur op 'n efficiënte meneer zandj daen ze mitte vörste puuet los höbbe gemaak nao achter de sjöppe. Góldmöl aete veurnamelik klein insekte die ze vinje door good te loestere. De grantgóldmol (Eremitalpa granti) kan mieër es 6 km aaflègke de nach veur nao aete te zeuke.
Kievele
Gesjiechte
De gesjiedenis van 't principe van kievele geit trök toet de aadheid. De oearsprónkelike versie woor van hout, wovan de brèdje kós variëre. Dees versie woor algemein bekèndj toet inne negetieëndje ieëw. De iezere versie waas van 'n róndjgemaakdje iezere staaf, wovan de puntjen aanein gemaak wore. Mit de kóms vanne fietsj zeen dök velge gebroek gewore.
Góldmöl
Dewiel saorte die inne weusdjes veurkómme sumpelewaeg dore losse zandj zwumme, maken anger saorte permanente börchte. Dees börchte zeen betrèkkelik ingewikkeldj-gevörmp en kónnen inkele maeters doorgaon óngere gróndj. Ze bevatte depe kamers die denen es sjoel- en vlöchplaatsen en anger die denen es letriens (veure oetwirpsele). Oetgegrave zandj wuuertj ómhoeag geduujdj nao de oppervlakdje inne vorm van rögken of molshuip, of 't wuuertj vasgeduujdj anen tunnelwandj. Wen 't waer extreem werm is trèk de grantgóldmol zich trögk nao 'n deepdje van zoeaget fieftig centimaeter en geit t'r inne staot van torpor, zodet t'r innerzjie kan bespare.
Kievele
Gesjiechte
Mit de kóms van modern speelgood begós 't kievele inne vergaetelheid te rake. De kievel maakdje aevel 'n trökkóms inne jaore sèstig vanne vurgen ieëw, doe hoela-hoepe 'n rage waas.
Góldmöl
Vruikes bringen ei jónk toet drie jóngen oppe werreld de drach. Dees jónge höbbe gein haor en blieven aanvenkelik in 'n ès inne börch det is bedèk gewaore mit graas langs de wenj. 't Pare gesjèdj door 't ganse jaor. Vólwassene laeve solitair en 't börchterritorium wuuertj mit väöl geweldj verdeidig taengen indringers, zeker in 'ne sjaarsen tied.
Indeiling
De góldmöl waere wiejer es volg ingedeildj:
Oze vader
't Oze Vader ies 'n gebed, dat volges de evangelies door Jezus zelf aan zien lièrlinge en apostele ies gelièrd. De titel geit truuk op de ièrsjte weurd: oze vader. In de evangelies van Mattheus en Lucas vinge v'r de teks. Die van Lucas ies 'n korte versie. De teks van Mattheus weurt in de Katholieke liturgie gebruuk. In sómmige gesjriefte van Mattheus sjteit 'n liturgische toevoging, de lofpriezing, die in de protestantse liturgie (en ouch de lètste tied in de eucharistievieringe van de Katholieke) ies euvergenómme. "Want U is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid tot in eeuwigheid, Amen"
Oze vader, dialekteks
In 1972 woort dit gebed vertaald door dialekvereiniging Veldeke-Valkeberg um te gebruke in de dialekmès. In sept. 2009 volgde, es onderdeil van de vernuujde dialekmèstekste, 'n nuuj versie o.a. 'n aanpassing in tutoyeervörm:
Pr.: Laote veer noe bae tot God oze Vader, mèt de weurd die Jezus zelf oes gelièrd haet:
Oze Vader dae in de hemel ies, laot heilig waere Diene naam. Laot Dien riek kómme en laot oes handele volges Diene wil, zoawaal in de hemel es op aerd. Gaef oes huuj ’t broad dat v’r nuèdig höbbe en vergaef oes oos zung, zoawie veer andere ouch hun foute vergaeve. Bring oes neet in verleiding en verlos oes van alle koad. Amen.
Onze vader
Onze vader, die in de hemel zijt,
uw naam worde geheiligd, uw rijk kome,
uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel
geef ons heden ons dagelijks brood
en leid ons niet in bekoring
maar verlos ons van het kwade.
Verlaine
Verlaine is 'n plaats en gemèndje inne pervincie Luuk in 't Belsj. De gemèndje tèltj ruum 3500 inwoeaners.
Anger kerne
Chapon-Seraing, Seraing-le-Château en Bodegnée.