cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
South Georgia en de Zuid-Sandwicheilen
Klimaot
De eilen höbbe e polair zieklimaot, mèt in de regel klein versjèlle tösse zomer en winter, maxima tösse 0 en 10°C, zwoere rege- en snieval en väöl wind. 't Klimaot is te vergelieke mèt Zuid-Greunland, Noord-Iesland en Jan Mayen (en nog gans get wermer es beveurbeeld Spitsberg). Gemiddelde maxima in Grytviken loupe oeterein vaan 0,9°C in juni tot 8,4°C in jannewarie; gemiddelde minima ligke tösse -4,9°C in augustus en 1,7°C in fibberwarie. Es de noordeleke struiming (oet de trope) evels sterker is, kin 't hei väöl wermer weure, tot zelfs bove de 25 graode. Evegood kin 't in alle maonde vrere; in de wintermaonde soms mie es 15 graode. 't Klimaot is in gans 't territorium geliekaardeg, meh in 't zuie (de Thule-eilen) is 't wel e paar graod kawwer. Door zien nog relatief mèl temperature en wèl zie blijf de umgeving gemeinelek vrij vaan pakies, meh driefies is algemein, wie ouch iesberg. Väöl vaan de eilen zien gans 't jaor of groete deile vaan 't jaor bedèk mèt snie.
Levende natuur
De eilen zien erm aon plante, umtot 't veur väöl te kaajd en te snieriek is. 't Gief gein buim of struuk, allein grasse, mosse, koorsmosse, vares en e paar bleujende plante. De eilen zien evels wel zier geleef bij zieveugel, wie pinguïns, störmveugel, miewe en sterns. 'n Endemische soort is de Zuid-Georgische pieper (Anthus antarcticus). In de watere roontelum de eilen vint me versjèllende ziezoogdiere, te weite walvèsechtege en robbe, die op vès en krill jaoge. E paar landzoogdiere leve hei es exote: de hoesmoes (Mus musculus) en de brojn rat (Rattus norvegicus) zien bij oongelök mèt sjeper mètgekoume, 't rendier (Rangifer tarandus) is in 1911 door Noorse koloniste es jachwèld oetgezat. Op South Georgia leefde op e zeker memint zoeväöl rendiere, tot ze sjaoj touwbrachte aon 't milieu; dao-um besloot de commissioneur in 2011 veur ze allemaol oet te maorde. E paar bieste zien intösse euvergebrach nao de Falklandeilen, boe mie lui zien um de populatie bij te hawwe en hun vleis te ete.
Historie
thumb|Noorse Kèrk in Grytviken. 't Eiland is in d'n tied vaan de oontdèkkingsreize e paar kier aongedoon, meh dèks is 't oonzeker wat expedities höbbe gezeen, en versjèllende spookeilendsjes zien op kaarte ingeteikend. Koupmaan Anthony de la Roché maag South Georgia in 1675 gezeen höbbe, wie 'n Spaonse expeditie oet 1756. D'n ierste dee landde op dit eiland waor Kaptein Cook in 1775. Heer claimde de eilen veur Groet-Brittannië, en neumde 't nao keuning George III. Datzelfde jaor oontdèkde heer ouch de zuieleke ach Zuid-Sandwicheilen, al identificeerde heer ze nog neet allemaol es apaarte eilen. Dezen arsjipel neumden 'r nao d'n Hertog vaan Sandwich. De prefix Zuid- woort later touwgeveug, umtot Hawaï vreuger ouch de Sandwicheilen woort geneump. De Pruus Fabian Gottlieb von Bellingshausen oontdèkde in 1819 ouch de noordeleke eilen, en brach de al bekinde eilen beter en gedetailleerder in kaart.
Op South Georgia kaom in de loup vaan de negentienden iew de ziehoondejach op, meh vaanaof 't begin vaan d'n twintegsten iew woort de walvèsvaart belaankrieker. De belaankriekste verwèrkingsplaots waor Grytviken, oersprunkelek gestiech door Nore die oonder Britse pach wèrkde. Vaan alle bases op 't eiland is hei de walvèsvangs es ierste begós (1904) en bekans es lèste opgehawwe (1964; allein Leith Harbour góng ei jaor langer door). 't Minder intrèssant weure vaan de traon- en spermaceti-industrie maakde 'n ind aon de vangs en dege de bases leegloupe. De sjeper vaan 50 jaor geleie ligke nog ummer in de have vaan Grytviken te róste en make noe vaan dit dörpke 'n toeristische attractie.
Argentinië, wat wie bekind al sinds de negentienden iew de Falklandeilen claimde, breide in 1927 ziene claim oet tot South Georgia en in 1938 tot de Zuid-Sandwicheilen. Um dee claim krach bij te zètte, vestegde 't land vaan 1955 tot 1956 'ne basis op 't zuielek Thule-eiland. In 1976 vestegde dit land weer 'ne basis, noe 'ne militaire; 't Vereineg Keuninkriek (wat de basis pas in 1978 oontdèkde) besloot evels veur dit oonbewoend gebeed geinen oorlog te veure meh de kwestie diplomatiek perbere op te losse. Dit veranderde in 1982: op 19 miert vele de Argentijne 't verlaote Leith Harbour in, en op 3 aprèl, einen daag nao de invasie vaan de Falklandeilen, pakde ze Grytviken. De Britte vereuverde South Georgia weer trök op 25 aprèl, in 'n actie die me Operatie Paraquet neumde. Bij de Zuid-Sandwicheilen woort neet gevochte, meh nao de euvergaaf vaan Argentinië woort de basis op Thule oontmanteld.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Åsnes
thumb|De ligking van Åsnes in de pervincie Hedmark. Åsnes is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hedmark in Nórwaeg. De gemeinte had 7.714 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.041,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 7,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0425.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Frans Guyana
Frans Guyana (officieel Guyane, informeel dèks Guyane française) is 'n euverziese regio meh ouch 'n euverzies departemint vaan Fraankriek, gelege in 't noorde vaan Zuid-Amerika. In 't weste grens 't aon Suriname, in 't zuie en ooste aon Brazilië, in 't noorde aon de Atlantische Oceaon. Hoofstad en groetste plaots is Cayenne. 't Gebeed is de insegste kolonie op 't vasteland vaan Zuid-Amerika of vaan gans Amerika. De cultuur vaan de kösstreek is Frans-creools, die vaan 't zier dunbevolk binneland ieder Indiaons.
Bestuur en indeiling
Frans Guyana maak (nog ummertouw) integraol deil oet vaan 't eigelek Fraankriek, en aongezeen tot dit land is ingedeild in regio's en departeminte, vörmp Frans Guyana zoewel e departemint es 'n regio. De twie euverhede - de regionaole raod en de algemein raod vaan 't departemint, mèt ziene prefek aon 't hoof - veure versjèllende take oet in perceis 'tzelfde gebeed. Frans Guyana is, es ultraperifeer regio, deil vaan de EU; sinds Greunland de EG in 1985 verleet, is 't 't groetste stök EU-groondgebeed boete 't Europees continent.
Wie aander Franse departeminte is Frans Guyana verdeild in arrondisseminte, kantons en gemeintes. De arrondisseminte en gemeintes zien de volgende:
Insignes
Frans Guyana heet geinen otonome status en hanteert in situaties boe e veendel nujeg is gemeinelek 't Frans veendel. 't Veendel wat me bove zuut is vaan 't departemint; de regio heet weer 'n aandert, e wit mèt 't logo vaan de regio drop.
't Waope - ouch allein vaan 't departemint, de regio hanteert mer e logo - is vaan keel (roed), mèt e beutsje vaan sabel (zwart) boe-in 'ne berg vaan goud, bove 'n golvende zie vaan sinopel (greun) boe-op drei waterlelies; 't sjèldhoof vaan lazuur (blauw) mèt bovenin 't getal '1643' in Arabische ciefers en oonderin drei lelies, alles vaan goud. 't Sjèld is gekroend vaan 'n steidekroen vaan goud, gehawwe door twie aomzeiketers vaan zèlver en bovenaon veurzeen vaan 't devies fert aurum industria ('arbeid bringk goud') in Latiense lètters vaan sabel op e lint vaan zèlver.
Fysische geografie
Frans Guyana is oongeveer zoe groet wie Oosteriek en e stökske groeter es de Benelux. Allein de kösstreek is gekap; 't binneland besteit zoeget gans oet 't oondoordringbaar bos vaan de Amazone. Nao 't zuie en weste touw löp de bojem op; hoegste punt is Bellevue de l'Inini mèt 851 meter. De grens mèt Suriname weurt gevörmp door de Marowijne (in 't Frans bekind es Maroni), wat in de boveloop vaan dees revier veur e grensgesjèl heet gezörg: Suriname claimp de grens bij de Marouini, Fraankriek meint tot de grens westeleker, bij de Litani ligk.
't Klimaot is werm en zier vochteg; veur lui oet Europa veult 't hendeg benajd aon. De gemiddelde maxima ligke roond de 30°C, en de neerslaag bedreug 3200 mm per jaor. De mieste maond höbbe e gemiddelde vaan 300 mm of mie, wat neerkump op (bekans) edersdaags rege, meh de herfs (op 't noordelek haafroond) is belaankriek druger: zoe vèlt in september en oktober mer 40 resp. 50 mm rege.
Levende natuur
't Amazonegebeed, boe Frans Guyana bij huurt, is ein vaan de mies biodiverse regio's op de wereld. 't Gebeed (köswater mètgerekend) kint 176 soorte zoogdiere (gordeldiere, luiaarde, aomzeiketers, ape, tapirs, pekari's, de poema, talloes vleermuis en knaagdiere wie de paca; buildiere: opossums), 742 soorte en oondersoorte veugel, 218 taxa vaan reptiele en 115 vaan amfibieë.
Etnische gróppe
De etnische samestèlling vaan Frans Guyana liekent op die vaan Suriname en is veur e land mèt zoe'n klein bevolking nog hendeg divers. Neve blaanke leve in 't kösgebeed veural creole. Ouch in 't binneland leve creoolse stamme, die evels 'n aander taol spreke (zuug direk oonder) en 'n väöl traditioneler, op jach geriechde leefwijs in geïsoleerde oerwoudsdörpkes höbbe. Me neump ze de marrons (vreuger Bosnegers). Neve de marrons leve ouch Indiaone in 't binneland, en wel Arowakke en Caribe, die zoewiezoe de regio vaanajds domineerde. Mie nao de grens mèt Brazilië vint me evels de Tupi-Indiaone, die vreuger in groete deile vaan dat land de belaankriekste bevolkingsgróp waore.
Taole
De taolsituatie in 't land moot me begriepe aon de hand vaan de bevolkingssituatie die zoezjus is besjreve. Wie in alle Franse departeminte is 't Frans de instegste officieel taol; volkstaol veur 't groetste deil vaan de bevolking is evels 't Guyaans Creoolfrans. De marrons zitte veural um de Marowijne, en hun taol, 't Aukaons, weurt in Frans Guyana door zoe'n 6600 lui gesproke. Ouch 't Saramaccaans weurt opgegeve, en wel veur 'n enclaaf in 't Frans-creools gebeed. De Arawakse taole oet 't gebeed zien eigelek Arawaks (weste) en Palikúr (ooste, tege de grens mèt Brazilië); de Caribische taole zien eigelek Caribisch (aon de Approuague en aon de moonding vaan de Marowijne) en Wayana (deep stroumopwaarts aon de Marowijne, ouch in 't betwis gebeed mèt Suriname); de Tupitaole zien Emerillon (midde) en Wayampi (zuie). Op eigelek Caribisch nao heit gein vaan de Indiaonetaole mie es 1000 sprekers.
Religie
De bevolking is in groete mierderheid roems-katheliek.
Historie
Archeologische voondste goon doezende jaore trök; me nump aon tot vaan de drei groete indiaonevolker de Tupi's 't laankste in de regio woene. Zij woorte in d'n daarden iew gevolg door de Arowakke en tot slot in d'n achsten iew door de Caribe. Columbus deeg de regio in 1498, op zien daarde reis, aon. Aajdtieds verstoont me oonder Guyana de gans noordoosteleke kösregio vaan Zuid-Amerika. Me verdeilde dit (sinds d'n achtienden iew) in Spaons Guyana (allewijl de regio Guayana in Venezuela), Brits Guyana (allewijl 't land Guyana), Nederlands Guyana (Suriname; ouch laank veur de oonaofhenkelkheid al gemeinelek zoe geneump), Frans Guyana en Portugees Guyana (allewijl de staot Amapá in Brazilië]]).
Dees verdeiling waor neet zoonder umweeg tot stand gekoume. Wel waore de Fransoze de ierste Europeaone die mèt eineg succes 't gebeed tösse de Marowijne en de Oyapock gónge kolonisere. De ierste poging in 1624 mós weure aofgebroke op las vaan de Portugeze, die op groond vaan 't Verdraag vaan Tordesillas dit gebeed veur ziech claimde. In 1630 perbeerde de Fransoze 't nog ins, noe mèt mie succes, en in 1643 woort Cayenne gestiech. Toch mós nao e paar jaor ouch dees kolonie weure verlaote, deeskier um aonvalle vaan de Indiaone. De Hollenders, die kortbij in Berbice al 'n kolonie hadde, naome in 1658 't verlaote Cayenne in um dao zelf 'n kolonie te stiechte. De Franszoe stiechde in 1664 'n nui kolonie deneve, Sinnamary, die e jaor later ouch weer oonder Nederlands vuur kaom te ligke. In 1667 pakde de Britte (die toen Suriname hadde en mèt Nederland de Twieden Ingelsen Oorlog veurde) de ganse kolonie; bij 't Verdraag vaan Breda datzelfde jaor gaof me 't oetindelek trök aon Fraankriek. Nao nog 'n korte Hollandse bezètting in 1676 blaof 't noe laankdoreg Frans.
Wie mèt de Vrei vaan Paries, in 1763, Fraankriek hiel väöl kolonies in de Amerika's aon de Britte kwietraakde, naom Frans Guyana innins in belaank touw. De kolonie waor um zie benajd weer en tropische krenkdes extreem beröch. 't Waore in dees beginjaore dèks politieke gevaangene die hei opaon woorte gesjik, zoewel oonder 't ancien régime es oonder de rippubliek. Gewoen koloniaol werk, mèt Afrikaanse slaove, woort ouch opgezat; zoe leverde de kolonie hardhout, reetsókker en cayennepeper. Mèt de Napoleontische Oorloge kaom de Franse kolonie weer oonder vuur: 'n Brits-Portugese vloot pakde 't gebeed in 1809. De Portugeze wouwe dit gebeed bij Braziel veuge, meh oetindelek gaove ze 't toch aon Fraankriek trök.
De gewoente um gevaangene nao Frans Guyana te sjikke woort in 1852, kort nao de aofsjaffing vaan de slaovernij, weer opgepak. De wèt sjreef veur tot recidiviste die minstes drei strafe vaan minstes drei maond hadde gekrege, nao Guyana móste. Sjeepslaojinge veroerdeilde gónge noe nao de Îles du Salut, die 'ne slechte naom kraoge in Europa. Veural Duvelseiland woort beröch. Bekinde gevaangene waore Albert Dreyfus en Henri Charrière, dee oontsnapde en e book dreuver sjreef. De oontdèkking vaan goud in 't binneland brach ouch gelökszeukers nao de kolonie.
Nao d'n oorlog, in 1946, woort Frans Guyana vaan 'n kolonie veranderd in 'n euverzies departemint. In 1951 góng indelek de straafkolonie touw. In opdrach vaan Charles de Gaulle woort in 1964 begós mèt de ruimtevaartbasis in Kourou, boe allewijl de Arianerakètte vaan de ESA opstijge. Oondaanks groete oonvrei oodner de inheimse bevolking heet de Franse regering nog neet touwgegeve aon de wuns veur mie otonomie.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume bittekes informatie vaan fr:Armoiries de la Guyane, en:Geography of French Guiana, fr:Liste des mammifères en Guyane en en:History of French Guiana.
Arturs Krišjānis Kariņš
Arturs Krišjānis Kariņš (13 december 1964; Wilmington, Delaware, VS), dèks in Wes-Europese media versömpeld es Arturs Krisjanis Karins, is 'nen Amerikaans-Lètse polletiekus deen allewijl de premier vaan Lètland is. Heer is vaan professie 'ne taolweitesjapper en 'ne marchandeer. Veurtot Kariņš premier woort, waor heer de Lètse minister vaan ikkenemie. Heer is ouch lid vaan 't Europees Parlemint (Europarlemintariër) gewees. Heer is 'ne geboren Amerikaan mèt Lètse awwers die waore gevlöch in d'n tied vaan de Sovjet bezètting vaan Lètland. Kariņš woort al op jonge leeftied actief in de Amerikaans-Lètse Gemeinsjap.
Heer is lid vaan de Lètse partij Einheid. Dees conservatief-liberaol polletieke partij huurt bij de groetere christendemocratische Europese polletieke partij: de Europese Volkspartij (European People's Party, EPP). Heibij hure ouch de Nederlandse CDA en CU, de Belzje CD&V en cdH en de Duitse CDU.
Freudenberg
Freudenberg ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Siegen-Wittgenstein, in de Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. 't Liegk wier in 't Regierungsbezirk Arnsberg.
De op 330 meter huegte liegkende sjtad haw, mèt 'n oppervlaakte van 54,6 km2 ,in december 2018 17.739 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 325 de veerkante kilometer.
Vrigne-aux-Bois
Vrigne-aux-Bois ies 'n sjtad en 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk. Ouch 't dörpke Bosseval-et-Briancourt) vilt allewiel onger de gemeinte Vrigne aux Bois.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Sedan, in 't noordoaste van de Franse Ardenne, bie de Belzje grens mèt de Welsje provincies Henegouwe (Hainaut) en Luxembörg (Province de Luxembourg, dus neet 't land Luxembörg). Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes. Traditioneel weurt in dees gemeinte dan ouch Champagnois gekald en neet Welsj, wie dat weurt gekald in 't groatse gedeilte van de échte, geografisch gedefinieerde, Ardenne.
Rippebliek
'n Rippebliek is 'n regeringsvörm woeë de mach bie mieëder persoeëne ligk. 'n Anger omjrieëving is de sjtaatsvorm woeëbie 't sjtaatshoof waert gekaoëze en neet doer erfopvolging waert bepaald (zoeë-es in 'n monarchie of 'n bananerippebliek). 'n Rippebliek kin volges Montesquieu zoeëwaal 'n democratie es 'n aristocratie zin. 't Woerd kump van 't Latiense res publica, publieke zaak.
Åmot (Telemark)
Åmot is 'n plaats in de Noorse gemeinte Vinje in de pervincie Telemark. Åmot tèlde 565 inweuners in 2007 en haet 'n oppervlakde van 1,04 km².
Falklandeilen
De Falklandeilen (officieel Falkland Islands; Spaons Islas Malvinas) zien 'nen arsjipel in de zuieleke Atlantische Oceaon, zoe'n viefhoonderd kilometer oet de kös vaan Zuid-Amerika. Hoofplaots en eineg dörp vaan beteikenis is Stanley. De kèl, windetege eilen zien dunbevolk en valle es otonoom euverzies territorium direk oonder de Britse kroen. Veurnaomste bronne vaan inkomste zien sjieperij, vèsserij en toerisme. Boete 't Vereineg Keuninkriek claimp ouch Argentinië de eilen; dit land perbeerde in 1982 zoonder succes ziene claim door te duie mèt 'n invasie, die tot de Falklandoorlog leide.
Politiek en bestuur
Sinds de groondwètsverandering vaan 2009 höbbe de Falklandeilen 'n groete maot vaan otonomie, dewijl 't vreuger, zeker veur d'n oorlog, ieder 'n kolonie waor. De inwoeners zien Britse staotsbörgers. De wètgevende mach is in han vaan de Wètgevende Assemblee (Legislative Assemblee, 'n einkamereg parlemint wat oet èlf leje besteit. De lèste verkezinge waore in 2009. De oetvoerende mach berös bij de gouvernäör, dee de Keuning(in) hei vertrejt.
Insignes
't Waope vaan de Falklandeilen is golvend doorsnoje. 't Boveste deil is vaan lazuur (blauw) mèt e stoond sjaop vaan zèlver (of in natuurleke kleur?) op 'ne groond vaan sinopel (greun). 't Oonderste deil is gegolf vaan drei stökker zèlver en twie stökker blauw, mèt dao-euver e galjoen mèt drei maste in natuurleke kleur mèt zeile vaan goud en veendelkes vaan keel (roed) en op 't middeste zeil veer bel vaan keel gezat 1-2-1. 't Sjèld is veurzeen vaan 't devies Desire the right ('Wuns diech wat zjus is').
't Sjaop verwijs nao de sjieperij op 't eiland, die tot veur kort bekans 't eineg middel vaan bestoon waor. 't Sjeep is de Desire, boemèt kaptein John Davis de eilen in 1592 oontdèk kin höbbe (zuug oonder).
't Veendel aan de Falklandeilen is in Britse koloniaole stijl: vaan doonkerblauw (navy blue) mèt 't waope en in de bovehook 't Brits veendel. Waope en veendel woorte op 29 september 1948 touwgekind.
Geografie
De eilen höbbe e zieklimaot mèt zier klein temperatuurversjèlle tösse zomer en winter en 'n hoeg lochvochtegheid. Wat temperatuur betröf ligk 't op de grens tösse gemaotegde en subpolair klimaote (Köppen Cfc). Mèt dit alles is 't klimaot hei te vergelieke mèt dat op de Shetlandeilen, mèt oetzundering tot 't väöl minder regent (681 mm in Stanley tege 1257 in Lerwick). De mieste rege vèlt tege de bergskes aon. De gemiddelde maximumtemperature loupe oeterein vaan 4 graod in juli tot 13 graod in jannewarie en fibberwarie, de gemiddelde minima ligke tösse -1 graod in de winter (juni - augustus) en 6 graod in jannewarie. Nachvoors is 't gans jaor door meugelek, meh temperature oonder de -10 koume zelde veur. Ouch wermer weer es 20 graod is zeldzaom.
Levende natuur
thumb|Macaronipinguïns (Eudyptes chrysolophus), ein vaan de vief soorte pinguïns die d'n arsjipel riek is. Door de hel umsten kinne op 't eiland gein buim greuje. Groete deile vaan 't eiland zien begreujd mèt tussock-gras (Poa flabellata), boe de sjäöp vaan vrete, en mèt versjèllende klein struuk en heiplante. 363 soorte vaatplante zien bekind (daovaan 278 bleujende plante), zoewie 21 vaores en woufsklawwe.
De fauna is neet direk divers, wie me ouch maag verwachte bij zoe'n kèl en geïsoleerd ligkende eilen. Hiel bezunder waor tot de eilen vreuger 'n inheims (en endemisch) neet-vlegend zoogdier hadde: de warrah (Dusicyon australis), 'nen hoondechtege dee woersjijnelek veugel vraot en in de negentienden iew door sjiepers is oetgereujd. 't Eineg aander inheims landzoogdier is de guanovleermoes (Tadarida brasiliensis); in de zie roontelum zwumme tientalle walvèsechtege (Cetacea) en robbe (Pinnipedia), welke lèste väölvöldeg op de stren vaan de eilen ligke. Op de eilen zien 227 vogelsoorte gezeen, boevaan 'rs 60 hei breuje. Daobij zien ouch vief soorte pinguïns. In de reviere vint me zès soorte zeutwatervèsse. Inheimse reptiele of amfibieë heet 't in de recinte historie neet gegeve. 't Aontal inheimse insekte ligk bove de 200; daoneve gief 't 43 spinne en 12 wörm oet versjèllende taxa.
Exote wie de verwèlderde kat (Felis catus), de brojn rat (Rattus norvegicus) en de grijze fóks (Urocyon cinereoargenteus, dee de niche vaan de warrah innump) koume algemein veur en ze zörge veur väöl sjaoj oonder de inheimse vogelpopulatie. Sjäöp (Ovis aries) en rendiere (Rangifer tarandus) leve es gedomesticeerde bieste, meh door hun groete vrijheid make ouch zij direk deil oet vaan natuur en milieu.
Cultuur en demografie
thumb|Christ Church Cathedral in Stanley, mèt ziene boog vaan walvèskneuk. De Falklandeilen zien, oondaanks tot ze neet direk oonbewoenbaar zien, extreem dun bevolk: allewel tot, wie gezag, 't terrein e daarde vaan Nederland is, is de bevolking mer zoe'n 3000 lui groet. In dat ciefer weure wel contrakarbeiers op de legerbases, meh gein garnizoensoldaote mètgetèld. De lèste jaore naom de bevolking mèt e paarhoonderd aof, door 't verminderd aontal arbeiers op Mount Pleasant Airfield; bij de volkstèlling in 2012 tèlde de bevolking 2.563 lui. Dit gief 'n bevolkingsdiechheid vaan 0,21 inwoeners per km², bekans tien kier minder es 't dunsbevolk zelfstendeg land, Mongolië, en allein diechter bevolk es Greunland en Spitsberg.
Wie gezag is allein de hoofplaots Stanley 'n nederzètting mèt e dörps karakter. Bij de volkstèlling vaan 2006 woende dao 2.115 lui (ter vergelieking: Groonsveld heet zoeget 2400 inwoeners). Twiede plaots waor Mount Pleasant mèt 477 lui (die noe gooddeils vertrokke zien; zuug bove). Alle aander plaotse zien mer naobersjappe vaan hoegoet tientalle inwoeners: al de res vaan East Falkland had 194 inwoeners, gans West Falkland mer 123 inwoeners en alle aander eilen bijein 42. 't Boetegebeed vaan de Falklandeilen (alles boete Stanley) weurt camp geneump (nao 't Spaons campo 'veld', '(platte)land'.)
Etnische gróppe
De inheimse eilanders, soms Kelpers geneump, zien vaan gooddeils Britse, en daan veural Welzje en Sjotse aofkoms. Wijer gief 't lui die (of die hun veurawwers) vaan Scandinavië, Fraankriek, Gibraltar, Chili of Sint-Helena koume. Tot aon d'n oorlog lepe de eilen dudelek leeg, meh sindsdeen höbbe de eilen zjus netto migratie gekind.
Taol
De officieel taol is 't Ingels; aander taole weure neet opgegeve. De inheimse eilanders spreke e dialek wat door versjèllende Ingelse dialekte is gevörmp, meh veural noordelek (Noord-Ingels en Sjots) en e bitteke westelek gekleurd is. Wijer kint dees taol e groet aontal Spaonse lienwäörd; in 't bezunder oet de peerdfokkerij. Op 't land is 't accint euver 't algemein sterker es in Stanley.
Prehistorie
Wie de eilen roond 1600 woorte oontdèk, waore ze oonbewoend, en of de Indiaone ze oets höbbe aongedoon, is neet bekind. Vreuger meinde me in de warrah e teike vaan minseleke inminging te zien, meh DNA-oonderzeuk heet oetgeweze tot 't bies al 6,7 mieljoen jaor geleie vaan aander hun is aofgesplits en dus al laank veur de mins de eilen moot höbbe bereik. Wie 'm dat gelök is, is oonbekind.
Oontdèkking en begin kolonisatie
thumb|Louis Antoine de Bougainville, stiechter vaan de ierste kolonie op de eilen. Versjèllende zèstiendeniewse journaals zien geïnterpreteerd es oontdèkking vaan de Falklandeilen, dao-oonder die vaan Britse (herinnerd in 't waope, zuug bove), Spaonse en Portugese expedities, meh d'n ierste dee ze mèt zekerheid aondeeg waor d'n Hollender Sebalt de Weert. Nao häöm hètde de eilen op Nederlandse ziekaarte tot in de negentienden iew Sebaltseilanden. In 1690 voor d'n Ingelse kaptein John Strong tösse de twie hoofeilen door; de ziestraot neumde heer Falkland Street, nao d'n hertog vaan Falkland, commissioneur vaan de Keuninkleke Marine en daomèt financeer vaan de expeditie. De Fransoze begóste in 1764 mèt de ierste nederzètting op de eilen; 'n expeditie oonder leiing vaan Louis Antoine de Bougainville stiechde 't huieg Port Louis op East Falkland. Bougainville neumde de eilen Îles Malouines, nao Saint-Malo in Bretagne boe de koloniste vaandan kaome. De Franse naom weurt nog ummer gebruuk, en ouch de (politiek belaoje) Spaonse naom Islas Malvinas is daovaan aofgeleid. Nog mer e jaor later kaome de Britte oonder John Byron West Falkland kolonisere (bij Port Egmont), zoonder vaan de Franse kolonisatie te weite. Wie in 1767 de Franse 't eiland aon Spaanje verkochte, besloot dit land in 1770 de Britte oet te drieve. Dit leide tot de Falklandcrisis, boe-in 'nen oorlog op 't lèste memint woort veurkoume. 't Woort de Britte touwgestande trök te koume nao hun kolonie.
Negentienden en twintegsten iew
Wie in 1774 de dertien Amerikaanse kolonies ziech oonaofhenkelek verklaorde, hadde Britte aander zörg es de Falklandeilen en trokke ze ziech trök, zoonder hunne claim op te geve. Ouch de Spanjole verlete de eilen, in 1811. In 1820 leej de kaapvaorder Heroína sjeepbreuk op de eilen, boenao hunne kaptein ze claimde veur 't zjus oonaofhenkelek Argentinië. Tot 'n echte kolonisatie kaom 't evels neet; planne veur 'n straafkolonie mislökde beveurbeeld. In de jaore 1830 gónge de Britte ziech weer actief mèt de eilen meuje. 'n Ierste kolonie woort in 1833 nog verjaog door de inheimse Argentijne, meh daonao veegde de Britse marine de eilen oet en vestegde ze in 1840 mèt Stanley 'n permanente kolonie. Sindsdeen waore de eilen en hun bewoeners Brits. Ze hadde strategische beteikenis veur sjeper op weeg nao Kaap Hore, en in 1914 woort hei de Slaag bij de Falklandeilen oetgevochte tösse de Britse en Duitse marine.
Kort nao d'n Twiede Wereldoorlog maakde Argentinië de souvereiniteitskwestie weer actueel, wie de VN mèt hun dekolonisatiecommissie begóste. Argentinië meinde tot 't rech had op de souvereiniteit euver dees eilen, en gebruukde dit ideaol um zien wuns krach bij te zètte. De Britse regering stoont wel veur dekolonisatie ope, meh oonderhandelinge dao-euver in de jaore 1960 lepe stök op de wuns vaan de eilanders zelf um 'n Britse kolonie te blieve. Wel kaom 't in de jaore 1970 tot 'n beperkde normalisering vaan de betrèkkinge en 'ne lijndeens nao Argentinië per vleegmesjien.
Falklandoorlog
thumb|Britse parachutiste begeleie Argentijnse kreegsgevaangene. Sinds 1976 waor in Argentinië e militair bewind aon de mach, wat in 't begin vaan de jaore tachteg laankzaamaon oet de gratie raakde door economische tegesleeg en zwoer repressie. 't Rezjiem besloot d'n aondach aof te leie door de Falklandeilen binne te valle, 'n actie boemèt zelfs de mieste dissidente in 't land 't wel ins waore. De Britse militair presintie in de ganse Zuieleke Atlantische Oceaon waor sterk verminderd, umtot de regering in Londe de demografisch oonbelaankrieke en leegloupende eilendsjes gein hoeg prioriteit gaof. Zoe kós 't gebäöre tot op 2 aprèl 1982 'n groete Argentijnse legermach de Falklandeilen, zoewie South Georgia en de Zuid-Sandwicheilen euverveel en bezat. De reactie vaan de internationaol gemeinsjap waor gemingk, meh allein in Latiens-Amerika waore mieste len op de haand vaan Argentinië. De VN-Veilegheidsraod reep in Resolutie 502 de Argentijnse regering op häör tróppe trök te trèkke en vroog allebei de patrije de kwestie diplomatiek op te losse.
De rechse regering vaan premier Margaret Thatcher waor neet vaan plan veur te laote doen en besloot veur militair in te griepe. Umtot de Britte zoe wieneg tróppe in de regio hadde, bleve de ierste acties beperk tot lochaonvalle. Hei-op volgde versjèllende ziesleeg, en in mei kaom 't ouch tot 'n landinvasie. De Britte bleke te land, ter zie en in de loch de sterkste en op 11 juni veel Stanley. Drei daog later gaof d'n Argentijnse commendant ziech euver. D'n oorlog leide tot 't versneld valle vaan de junta in Argentinië (boe in 1983 weer verkezinge woorte gehawwe) en tot de euverweldegende herverkezing vaan Thatcher en häör Conservatief Partij in 1983.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume bittekes informatie vaan en:Legislative Assembly of the Falkland Islands, en:Coat of arms of the Falkland Islands, en:Flag of the Falkland Islands, en:Wildlife of the Falkland Islands, en:Falkland Islands English en en:Falklands War.
Bad Laasphe
Bad Laasphe ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Siegen-Wittgenstein, in de Duutsje deilsjtaat Noordrien-Wesfale. 't Liegk wier in 't Regierungsbezirk Arnsberg.
De op 330 meter huegte liegkende sjtad haw, mèt 'n oppervlaakte van 135,95 km2, in december 2018 13.565 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 100 de veerkante kilometer.
Ikkenomisch huèrt Bad Laasphe tot ein van de belangriekste sjtae in 't Sauerland - de sjtreek woa Laasphe in liegk.
Kunskrink Henri Jonas
Kunskrink Henri Jonas ies 'n vereiniging in Valkeberg, die ziech bezighèlt mèt kuns en mèt 't organisere van exposities. De vereiniging woort opgeriech in 1950 door o.a. Jos Frissen, Lei Molin en George Kwakkernaat. De 1e expositie van beeldende kuns vóng in 't zelfde jaor plaats in villa Alpha aan de Plenkert.
De naam kaom van de Mestreechse kunstenaer Henri Jonas, dae op 14 september 1944 waor gesjtorve. Nao 'n bezeuk aan zien bewaard gebleve atelier in Mestreech, kaom 't idee de kunskrink nao häöm te neume.
Exposities
Neve etalagetentoansjtèllinge woorte ouch exposities in diverse plaatse en kunstmerte rónd kesjtièl Den Halder georganiseerd. Van 1970 tot 1989 houw de vereiniging 'n sjlaopend besjtoon. In 1989 woort, op initiatief van veurmalig lid Ton Luyten, de krink nuuj leve ingebloze. Van toen aaf volgde wir reigelmaotig exposities o.m. in 't Sjtreekmuseum of museum Land van Valkenburg en ouch de jaorlikse kunsmert kaom in 1991 wir truuk. De krink haet zoan 25 lede.
Vèt
Vètte vörmen 'n oetgebrèdje groep aan organische verbinjinge die bestaon oet triglyceride. Det zeen esters gevörmp oet glycerol, e tridunctioneel alcohol, en drie vètzoergruup. 't Type vèt wuuertj bepaoldj dore dao-in aanwaezige vètzoeren enne anger al dan neet verzeipbaar bestandjsdeiler. Vètte zeen typisch ónoplosbaar in water, dore aanwaezigheid van apolair koolstofkittinge.
Eigesjappe
Vètte waere gesynthetiseerd in deren en plantje. In plantjaerdige vètte kómme väöl vètzoere veur mit dóbbel binjinge (zoeageneumdje ónverzadigdje vètzoere); daodoor guuef 't knikken inne molecule, wodoor dees vètte slechter stapelen es de oet verzadigdje vètzoeren opgeboewdje vètte.
Plantjaerdige vètten höbbe daodoor meistes e lieëger smultjpuntj es deerlike vètte. Vètte die bie kamertemperatuur vleujbaar zeen waere doorgäöns aolje geneump, die höbbe dezelvendje basisstructuur. Veur plantjaerdige en deerlike vètte geldj det de vètzoeren 'n aeve aantaal koolstofatome bevatte. Oleochemie is de weitesjap die de chemie van netuurlike aoljen en vètte besjrief.
Alle vètte zeen hieël slech oplosbaar in water en höbben 'n dichheid (róndje 0,9 g/cm³) die kleinder is es die van water (1,0 g/cm³), zoeadet vèt op water blief drieve.
In 't lief
Vètte waere (inne vorm van drupelkes) veurnamelik in 't cytoplasma van adipocyte (mer ouch anger lichaamscelle) opgeslage. 't Weefsel worin vèt wuuertj opgeslage neump me 't vètweefsel. In 't blood zitte vètten inne lipoproteïne. Veural nao 't aete zeen väöl lipoproteïnen in 't blood die 't vèt ónger angere verveure nao 't vètweefsel.
De energiedichheid van vèt is hieël groeat (38 kJ/g of 9 kcal/g); de energie is ouch mekkelik toegenkelik. Daoboete geldj det bie opslaag de osmotische wirking neet groeat is, ómdet de vètte bao neet in water oplosse. Bie 'n euversjót aan energiebrónnen in 't voor (eiwitten en sókkers) kónne dees waeren ómgezadj in vèt.
De litsten tied wuuertj ouch väöl reklaam gemaak veure alfa-omega 3-vètzoere. Dit zeen vètzoere mit dóbbel binjingen op 'n good bepaoldje plaats die waere geproduceerdj door alge. Ze huipe zich op in vètte vis die 't via de voorkitting binnekrieg. Dees vètzoere zeen hieël wichtig veur opgreujendje kinjer, zwanger vrówlje, ajer luuj en eigelik dus ederein, ómdet ze neudig zeen veure fosfoligide inne celmembrane. Veural 't zeenstèlsel haet daoróm 'n groeate beheufdje aan dees vètzoere.
Bieje aafbraak (catabolisme) van vètten in 't lief waere de vètzoeren aafgesplits van 't glycerol. Vervolges waere vanne vètzoere ederskieër twieë koolstofatomen aafgesplits inne vorm van 'n acetylgroep, die es Acetyl-CoA de citroenzoercyclus in kan. Dit proces wuuertj bèta-oxidatie geneump.
Tiedzaone
Tiedzaones zint gebejer van de Aerd die dezelfde sjtandaardtied höbbe aangenomme. Vuurhein gebroekde luuj de lokale zonnetied, woebie de tied dus variierde van plaatsj tot plaatsj. Mit de vuuroetgank van telecommunicatie en mit de oetbreiding van de sjpoerwaeg woerd dit systeim lestiger en lestiger. Tiedzaones corrigierde dit prebleim doer de klokke van 'n regio op dezelfde gemiddelde zonnetied te zitte. Tiedzaones zint euver 't algemein gecentrierd op de meridiane geografie van de longitude. Tiedzaones zint normaal 15°, en dus is d'r normaal ein oer versjil tusje twie opeinvolgende zaones. Dit ein-oer-versjil is echter neet universeil en de vorme van de tiedzaones kinne hendeg irregulier zien, omdat ze vaak de grenze van sjtate, leng of anger administratieve gebejer volge.
Tripolitanië
thumb|250px|Kaart van Tripolitanië in 't hujig Libië thumb|right|250px|'t theater van Sabratha Tripolitanië of Tripolitana (Grieks: Tripolis; "driestad" of "drie stej", Arabisch: طرابلس; Tarabulus of Taraboeloes) is e landjsjap i 't naord van Afrika.
De drie stej woran Tripolitanië ziene naam óntlieëntj zeen:
De naordewindj dae 't gebied róntjelómme Middellandjse Zieë euverhieërs bringk wolke mit zich mit die inne wintjer raenge bringen euvere Nafusa-berg, wonao 't water door wadi's nao de kus struimp. Door deze raengen is 't gebied hieël vröchbaar, wodoor de drie stej, oeatj gestich dore Feniciërs, hieël riek woorte.
't Gebied haet deil oetgemaak van 't Carthaags Riek, 't Numidisch Keuninkriek, 't keuninkriek van Massinissa en, vanaaf zoeaget 100 v. Chr., de Romeinse pervinsje Africa Proconsularis, wonao 't inne Late Aadheid nag 'n zelfstenjige Romeinse pervinsje woort.
De Limes Tripolitanus euverlaefdje de crisis vanne derdje ieëf, 't Dominaat (doe Tripolitanië veur 't ieës 'n ónaafhenkelike pervinsje woort), de hieërsjappie vanne Vandale enne kóms vanne islam. Van 1551 toet 1911 veel Tripolitanië es pervinsje ónger 't Ottomaans Riek.
Op 24 dieëtsember 1951 woort Tripolitanië vereindj mit Fezzan en Cyrenaica toet 't ónaafhenkelik Keuninkriek Libië.
Kumlinge
Kumlinge is 'n arsjipel en gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 314 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 99,36 km², van 'n totaal (inclusief water) 865,88 km². De bevoukingsdiekdje is 3,17 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Björkö, Enklinge, Kumlinge (de houfplaats), Prästgården en Seglinge.
Kumlinge woort veuren ieëste bewóndj róndjen dertieëndjen ieëf, toe de Vikinge hie häören tössestop maakdje. In daen tied waas 't eilandj door posglaciaal ophöffing väöl klènder es noe. De effèkte van posglaciaal ophöffing zuut m'n ouch good bie Gravstensgrundet, 'nen herdinkingsstein op e klei rótseilandj te naordoeaste van Björkö. In 1773 leep dao e sjeep ane gróndj in 't water, went de róts kwaam toe nag bao neet baoven 't water oet. 't Sjeep kapseisdje en e deil luuj kwaam óm 't laeve.
In 't dörp Kumlinge zelf steit de Sint-Annakirk oete vieftieëndjen ieëf. 't Guuef twieë musea inne gemèndje: 't Sjölunds gårdsmuseum en 't aopelóchmuseum Hermas museigård op Enklinge.
De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 295.
Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg:
De spraokverdeiling woor in 2016 det 89,9% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 5,8% haw 't Fins es ieëste spraok en 4,2% haw 'n anger ieëste spraok.
Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Vlissingen
thumb|Ligking vaan Vlissinge in Zieland Vlissinge is 'n stad in de Nederlandse provincie Zieland, op 't zuie vaan 't eiland Walchere, aon de moond vaan de Westersjelde. 't Ligk zuidelek vaan Middelburg, wat naoventrint eve groet is en mèt Vlissinge e stadsgewes vörmp. Binne de gemeinte ligke nog de kèrne Oost-Souburg en Ritthem. West-Souburg is allewijl 'n wiek vaan Vlissinge.
Stadsfuncties
Vlissinge vörmp same mèt Middelburg ei verzorgingscentrum, in beperkde maot veur de ganse provincie Zieland. Dao is 'n openbaarsjaolegemeinsjap, 'n mèt Middelburg gedeilde christeleke sjaolegemeinsjap en e hospitaol. Vlissinge heet 'nen have, gelege in 't ooste, dee taomelek modèrn is en dèks es alternatief veur Rotterdam of Antwerpe gebruuk weurt. De sjeepsbouwwèrf De Schelde is bekans failliet.
Stadsgeziech
thumb|Jacobikèrk, gezeen vaanaof 'n bouwpöt (februari 2006) Vlissinge heet in d'n Twiede Wereldoorlog zwoer sjaoj opgeloupe en is daovaan mer gedeiltelek herstèld. De groete Sint-Jacobikèrk, mèt 'ne besjeie torie dee 't stadsbild neet dómmeneert, is in laat-gotische stiel opgetrokke en heet e paar Tudorboge. 't Stadhoes is nao-oorlogs. Aon de boelevaar, dee väöl toeriste trèk um zien oetziech op de Noordzie, stoon e paar hotels en deur apparteminte, meh ouch 'n historische poort en e paar kenonne. 't Nao-oorlogs raodhoes mèt carreljóng en modern beelder sprink ouch in 't oug.
Historie
Vlissinge kump in de daartiende iew op es veurhave vaan Middelburg en krieg in 1315 stadsrechte. Tijens d'n opstand vaan de Nederlen waor 't ein vaan de ierste stei die in hen vaan de Geuze kaome (naomelek op 6 april 1572). Vaanaof de achtiende iew begós 't Middelburg en Veere ikkenomisch te euvervleugele, umtot vaan die stei de haves lankzaamaon verzaveld raakde.
Trivia
't Newyorks stadsdeil Flushing is nao Vlissinge geneump.
George Washington
George Washington (22 fibberwarie 1732 - 14 december 1799) waor de 1e President vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika. Ziene vicepresident waor John Adams. Heer waor president vaan de Vereinegde Staote vaan 30 april 1789 bis 4 miert 1797.
Åmot (Ockelbo)
Åmot is 'n plaats in de Zweedse gemèndje Ockelbo in Gävleborgs län in 't landjsjap Gästrikland. 't Ligk zoget 17 km t'n naordwèste vanne plaats Ockelbo zelf. Åmot talj 277 inwoeaners in 2010 en haet 'n oppervlakde van 144,42 hektaar.
Gwyneth Paltrow
Gwyneth Kate Paltrow (Los Angeles, 27 september 1972) is 'n Amerikaanse actrice.
John Adams (Amerikaanse prizzedent)
John Adams (30 oktober 1735 - 4 juli 1826) waor de 2e President vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika. Ziene vicepresident waor Thomas Jefferson. Heer waor president vaan de Vereinegde Staote vaan 4 miert 1797 bis 4  miert 1801.
De president waor lid vaan de polletieke partij Federalist.
Anders Celsius
thumb|Anders Celsius Anders Celsius (Uppsala, 27 november 1701 - dao, 25 april 1744) waas 'ne Zweedsen sterrekóndige. Hae is bekandj veure celsiustemperatuursjaol.
Zien femielje waas aafkumstig oet Ovanåker. Zienen achternaam is 'n latinisering van Höjen of Högen. In 1730 woort Celsius hoeaglieër inne sterrekónde in Uppsala, juus wie zie vader ieëre. In 1741 richdje d'r mit e deil anger luuj 'ne sterrewach op in zien gebaorteplaats,
Aevel is t'r veural bekandj veure celsiustemperatuursjaol, waat t'r in 1742 ingeveurd haet.
Premier League
De Premier League is de hoogste Ingelse foetbalkómpetisie.
28 juni
28 juni is d'n 179en daag vaan e gewoen jaor, en d'n 180e vaan e sjrikkeljaor.
Anders Celsius
Aanvenkelik waas zien sjaol vasgestèldj mit 't kaokpuntj van water op 0° en 't vreerpuntj op 100°. In 1745, e jaor naodet Celsius gestórve waas, haet (dinkelik) Carl Linnaeus dees sjaol ómgedrejdj veur praktische maetinge mekkeliker te make.
Premier League
De kómpetisie besjteit oet twintjig klubs diej tösse augustus en mei in totaal 380 wèdsjtrieje sjpele. Naeve Ingelse klubs kènne ouch klubs oet Wales zich kwalifisere veur ein plaats in de Premier League, mer daoveur motte ziej waal deilnumme aan de Ingelse foetbalpiramide. D'r besjteit 'n promosie- en degradasieregeling tösse de Premier League en de Football League.
Anders Celsius
Adners Celsius stórf op twieëenveertigjäörige laeftied aan tering en woort begraven inne kirk van Gamla Uppsala.
Jomala
Jomala is 'n gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 5.033 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 142,55 km², van 'n totaal (inclusief water) 687,00 km². De bevoukingsdiekdje is 35,31 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Andersböle, Björsby, Brändö, Buskböle, Dalkarby, Djurvik, Gottby, Gölby, Hammarudda, Hindersböle, Ingby, Jettböle, Jomalaby, Karrböle, Kila, Kungsö, Möckelby, Möckelö, Norrsunda, Prästgården (de houfplaats), Ringsböle, Sviby, Södersunda, Torp, Ulfsby, Vargsunda, Vestansunda, Vesterkalmare, Ytterby, Ödanböle, Önningeby, Österkalmare en Överby.
Premier League
Boete Ingelandj waert vaak nao de kómpetisie verweze es de Ingelse Premier League (EPL).
Begindaag
Óndanks 't behaole van Europese suksesse in veurgaonde jaore ging 't eind jaore '80 neet good mit 't Ingelse foetbal. Sjtadions verajerde, hooligans domineerde rondj de velje en Ingelse klubs wore veur vief jaor oetgesjlaote van deilname aan Europese kómpetisies, nao aanleiding van 't Heizeldrama. De Football League First Division, diej sins 1888 de hoogste aafdeiling in Ingelandj waas, raakte achter op de grote Europese kómpetisies, wiej de Italiaanse Serie A en de Sjpaanse Primera División. De klubs in dees kómpetisies trókke meer toesjouwers, haaje baetere sjtadions en baovendeen haolde ze alle goje sjpelers oet Ingelandj weg.
Jomala
De meiste inweuners van Jomala zeen forenze die wirken in Mariehamn. Ouch de ènsigste lóchhave vanne eilandjgroep ligk op 't gróndjgebied vanne gemèndje.
Premier League
Begindaag
Desóndanks krabbelde 't foetbal in Ingelandj in de jaore '90 weer langsaam op. Op 't WK van 1990 waerde de halve finale behaolt, de Ingelse klubs waerde weer toegelaote toet Europese kómpetisies en sjtadions waerde grónjig gerenoveerd nao aanleiding van sjtrengere veiligheidsveursjrifte.
Jomala
De Ingbyberg bereik 'n huuegdje van 70 maeter en ligk op 'n geologische breuklaan; hie vindj me graafhäöelen oete brónstied en ouch de Trollkyrkan, 'ne kloof dae 11 maeter deep is. Wiejer guuef 't nag 't Ramsholmens-netuurrizzervaat, wo väöl biezunjer plantjen en blome, wie wilje knóflouk en orchideeje zeen te vinje.
Premier League
Oprichting
Aan 't inj van 't sezoen 1990/91 loog d'r 'n plan op taofel veur de oprichting van ein nuje divisie diej veur nag meer geld in 't foetbal zou zorge. Op 17 juli 1991 waerde door de klubs in de toenmaolige hoogste divisie ein euvereinkóms geteikend womit de eerste sjtap richting de FA Premier League waas gezat. De nuje hoogste divisie zou kommersjeel ónaafhankelik waere van de FA en de Football League, wodoor de oetzendrechte en de sjponsoreuvereinkomste volledig in henj van de FA Premier League zooje komme. Dit plan waerde óngersjteund door 't argument det Ingelse klubs veurtaan zooje kènne kónkurere mit de top van Europa.
Jomala
De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 170.
Premier League
Oprichting
In 1992 trókke de First Division-klubs zich massaal truuk oet de Football League en op 27 mei 1992 waerde de FA Premier League opgerich. Dit beteikende ein inj aan ein periode van 104 jaor mit veer divisies in de Football League. De Premier League zooj gaon operere es 'n inkele divisie en de Football League es 'n kómpetisie mit drie divisies. Aan de opzat verangerde echter nieks. Het aantal klubs in de divisies verangerde neet en ouch 't promosie-degradasiesysteem tösse de twee hoogste aafdeilinge bleef geliek.
Jomala
Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg:
Premier League
Oprichting
Het eerste sezoen van de nuje Premier League ging van sjtart in 1992 mit 22 klubs. Het eerste doelpunt waerde geskoord door Brian Deane names Sheffield United, det Manchester United mit 2-1 versjloog. De eerste 22 klubs diej in de nuje Premier League sjpeelde wore Arsenal, Aston Villa, Blackburn Rovers, Chelsea, Coventry City, Crystal Palace, Everton, Ipswich Town, Leeds United, Liverpool, Manchester City, Manchester United, Middlesbrough, Norwich City, Nottingham Forest, Oldham Athletic, Queens Park Rangers, Sheffield United, Sheffield Wednesday, Southampton, Tottenham Hotspur en Wimbledon.
Dominansie van de "grote veer" (periode 2000-2010)
Ein opvallend kenmerk van de Premier League in de eerste jaore nao de eeuwwisseling waas de dominansie van de zogenaamde "grote veer": Arsenal, Chelsea, Liverpool en Manchester United. Veural tösse 2002 en 2009 waerde de eerste veer plaatse bienao idder sezoen door dees klubs bezat. In mei 2009 uutde Kevin Keegan zien zorge hiejeuver door te zigke det de Premier League waal èns zooj kènne oetgreuje toet ein van de saaiste kòmpetisies ter werreld. Veurzitter Richard Scudamore relativeerde dees oetsjpraok door te zigke det d'r genog sjommelinge plaatsvinje in de middemoot en de óngerste regione, wodoor de kómpetisie intresant blieft.
Jomala
Demografie
De spraokverdeiling woor in 2016 det 89,2% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 4,7% haw 't Fins es ieëste spraok en 6,1% haw 'n anger ieëste spraok.
Premier League
Dominansie van de "grote veer" (periode 2000-2010)
In de jaore nao 2009 sjlaagde Tottenham Hotspur en Manchester City d'r in om de top-veer binne te dringe. Tottenham eindigde in 't sezoen 2009/10 op de veerde plaats en waerde daomit de eerste klub diej in de top-veer eindigde nao Everton in 2005. Toch bleef d'r kritiek komme op de kloof tösse de top van de Premier League en de euverige klubs, diej veurnamelik waerde veroorzaak door de sjteeds sjterker waerende finansjele middele van topklubs. Naodet sins 't sezoen 1994/95 gèn inkele klub boete de "grote veer" meer kampioen wis te waere, sjleipte Manchester City in 't sezoen 2011/12 de titel inne wach. In 'tzelfde sezoen eindigde Chelsea en Liverpool zelfs veur 't eers sins 't sezoen 1994/95 neet meer biej de eerste veer.
Ontwikkeling
Op verzeuk van de FIFA waerde in 1995 't aantal klubs in de Premier League truukgebrach nao twintjig. Hiejveur degradeerde einmaolig veer clubs en promoveerde d'r twee. Op 8 juni 2006 deej de FIFA opnuuj 'n verzeuk aan de Europese topkómpetisies om 't aantal klubs in de kómpetisie truuk te bringe toet achteen. De Premier League weigerde sjtellig, wodoor in 2007 geweun weer twintjig klubs aan 't nuje sezoen begóste. De naam van de kómpetisie verangerde in det jaor van FA Premier League nao Premier League.
Op 13 fibberwarie 2018 waerde bekend det de tv-rechte veur de wedsjtrieje in de Premier League tösse 2019 en 2022 verkóch wore veur 4,46 miljard pondj, omgeraekend zon 5 miljard euro. De oeteindelikke opbrings zooj nag hoger oetvalle, omdet twee laifpakkette nag in de verkaup ginge. Sky Sports sjafte veuralsnog veer pakkette aan en BT Sports eine. De letste deal in de Premier League euver de periode van 2015 en 2019 waas 5,14 miljard pondj waard. Det waas toen nag 7 miljard euro.
Jomala
Demografie
Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.