cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Neon
Toepassinge
Neon wuuertj döks es wurmdjetransportmiddel in keulinstallaasjes gebroek. Naeve de gooj thermische eigesjappe vindj neon veur zien oranje oetstraoling in óntlajingsbuzen ouch väöl toepassing in reklaamverleechting: in natriumlampe W.L. (gael straotluchtepaole) wuuertj 't gebroek veur bie 't starte de gaasóntlajing op gang te helpe toete lamp werm zat is veur 't gael natriumleech te gaon verspreie. De reklaamverleechtinge die döks es groep neonleech waere geneump bevatte sómtieds neon, mer ouch anger saorte gaas wie argon waere gebroek.
10 juni
10 juni is d'n 161en daag vaan e gewoen jaor, en d'n 162en vaan e sjrikkeljaor.
1444
1443 - 1444 - 1445
Sjaarsj
'n Sjaarsj is ein awt Limburgs woord veur ’n sjaermets mèt ’n handjvat.
Etymologie
’t Woord is aafgeleid van ’t Middehoogduutsj schaer en ’t Middenederlandse schare of schere, wo weer ’t Nederlandse scheren van is aafgeleid.
In ’t Limburgs haet sjaarsj nog ein tweëde beteikenis die is aafgeleid van ’t Middehoagduutsj scharte en ’t Middenederlandse schaers, wat sjteit veur ein aopegebraoke äöpening,
Oet ’t woord sjaarsj is de sjelnaam sjaarsjmoel óntsjtaon, dat sjteit veur emes dae gaar gein tenj meë in ziene móndj haet. Door ’t óntbraeke van de tenj óntsjteit d'r ein äöpening, de sjaarsj.
1767
1764 - 1765 - 1766 - 1767 - 1768 - 1769 - 1770 1767 (MDCCLXVII) waor e gewoen jaor wat begós op donderdag op de Gregoriaanse kalender.
Omroep Limburg
Reportagewages
Alle omrope die vreuger van de NOS waore, en die dös auch gebroek makde van reportagewages van de NOS, krege es se eine wage van de NOS zjus op dat moment in hoes howwe dèzze wage veur niks. Es ROZ heije ze nog eine wage in Hilversum gereserveerd veur ein oetzending. Dae wage keem nao Mesjtreech en bleef dao in de graasj sjtaon. Op 1 jannewari heel de ROZ op te besjtaon en woord alles wat op dat moment in gebroek waor automatish eigendom van de nuje omroep, Omroep Limburg. Hieveur hoofde niks betaald te waere, want minister Brinkman how destieds besjloate dat de NOS alles kosteloos moos euverdrage aan de nuuj omroepe. Dit heel auch in dat 't geboew en de sjtudio's veur niks euvergedrage mooste waere aan Omroep Limburg. Sjus op dat momènt how de ouw ROZ eine graote en 'ne kleine reportagewage in hoes. Die woorte dös automatisch eigendom van Omroep Limburg. Later höbbe ze dae graote wage omgeruild veur twae kleiner wages, want dae graote wage pasde neet in de graasj onger 't geboew, en moos dös ummer boete blieve sjtaon.
Samewirking mèt TV8
Wie in jannewari 1997 TV8 Limburg begos mèt tillevisie waore ze op dat moment nog de enigste. Omroep Limburg waor nog neet vaerdig met de boew en inrichting van hun tillevisiesjtudio. Pas in september dat jaor kaom Omroep Limburg d'r biej. Omdat Omroep Limburg vanwege sjaarste in de ether naodgedwonge de kabel op moos, wo eigelik auch gein plaats waor, mooste ze 't kanaal mèt TV8 gaon deile. Dat heel dös in dat tösje kwart op zeve in de aovend en kwart veur zeve sjmörges TV8 te zeen waor en euverdaag van kwart op zeve tot kwart veur zeve saoves Omroep Limburg. Tösjetieds moos in die hauf oer 't beeld op zjwart van 't Commissariaat veur de Media. Dit wèrkde neet good; allebei de nuutsprogramma's brachte bieveurbeeld ongevaer 't zelfde. Dös woorte planne gemak of 't mesjien neet meugelik waor same te gaon. Dat goof èvvel probleme. Es publieke omroop maogs se neet ein commercieel programma make. Om die reije waor ein fusie oetgesjlaote. Daorom ies gekaoze veur ein samenwèrkingsverbandj. De programma's waere gemaak door ein commercieel bedrief. Dit bedrief is 't huidige L1. L1 mak de programma's mèt geldj dat ze kriege oet reclamegelde. Omroep Limburg is eigenaer van de vergunning, meh besjteet 't oetzende oet aan L1 en betaald ze dao ouch veur. Allein haet Omroep Limburg zègkesjap euver 't programmabeleid. L1 is dös producent en zörg veur de oetzending in opdrach van Omroep Limburg. 't Sjtudiogeboew van L1 is daorom neet eigendom van L1 meh van Omroep Limburg.
Haamsjeut
thumb|250px|right|Haamsjeut in 'ne Birkeboum Haamsjeut of hamsj, ouch waal Vogelliem geneump (Nederlands: Maretak; Ingelsj: Mistletoe) weitesjappelike naam: Viscum album, ies 'n inheemse plant in de Benelux. 't Greunblievend sjtruukske laef es haufparasiet op bepaalde soorte buim. Veural zoute en water ónttrèk 'r aan die buim. Op de kalkhoutende grónd in Zuud-Limburg en in de Voorsjtreek in Belsj kump 'r mèt reigelmaot veur. In Nederland ies de haamsjeut 'n besjermde plant.
De naam haamsjeut lièt ziech verklaore, doordat de sjeut blaedsjes haet, die lieke op 'ne paerdshaam. Dees gaffelvörm zou ouch 'n Keltisch heilsteike zin, dat geboorte en nuuj leve aangeuf. Nóg 'ne andere Zuud-Limburgse naam ies duvelsjnies. Duvel wies nao geheimzinnige krachte en nès weurt gebruuk, vanwege de geliekenis op 'n kraojenès.
Gasbuim zint: populier, appeleboum, akasia (Robinia), liesterbes, meideunsjtroek.
Aafknippe van 't sjtruukske hèlt neet in, dat de plant dan veur good verdwene ies. Me zal 't gans takdeil moete aafzaege wilt me de plant kwiet zin.
Volkscultuur
thumb|250px|right|Haamsjeut, blaedsjes, en vröchte
Hoes Bloemendal
thumb|250px|Kesjteël Bloemendal
Hoes Bloemendal of Schloss Blumenthal zoa-es 't oarsjprónkelik hètde, ligk aan de Mesjtreechterlaan in de kern van de Nederlands Limburgse gemeinte Vaols.
Besjrieving van 't kesjteël
Oarsjprunkelik hèj 't hoes nog zievleugele, jeder mèt 'ne trappetaore. Dees vleugele zint aevel bie 'n verboewing tot hotel in 1990 gesjloop, wobiej de trappetaores gehandjhaaf bleve. In plaatsj van de zievleugele woort aan allebei de kantje 'ne modernere gebaoge vleugel aangeboewd.
Gesjiedenis en beweuners
Toen Johannn Arnold von Clermont in 1761 zien lakenfebriek verplaatsjde nao Vaols boewde hae hieveur 't Hoes Clermont. In dit veervleugelig hoes woort neet allein zien woonhoes en kantaore opgenómme, mèr ouch de lakefebriek en de ververie woorte hiej-in óngergebrach. Naoderhandj vóndj von Clermont 't idee dat zien woonhoes zoa kort bie de febriek stóng, neet meë zoa aantrèkkelik en hae goof Moretti opdrach óm get wiejerop 'n nuuj boeteverblief te boewe. 't Moosj 'n paliesachtig uterlik höbbe en alle aanzeen en comfort beje en gesjik zeen veur óntvangs van belangrieke persone. Dat woort dus 't hujige Bloemendal.
Helaas koosj von Clermont kaum genetn van zien nuuj palies, 'n paar maondj naodat hae d'r ingetrokke waas sjtórf hae. Baovendeen hèj in Frankriek 'n politieke ómwenteling plaatsjgevónje die graote consequenties hèj veur de Duutsje textielindustrie en dus ouch veur de lakefebrieke van de von Clermonts. Oeteindelik volgde 'n faillissement en woort Bloemendal verkoch aan Johann von Lommessen, raodslid in Aoke. Deze von Lommessen hèj tweë dochters die es non in ein kloaster ware ingetraoje bie de orde van de Dames du Sacré Coeur, 'n orde veur rieke dames. Dees nónne zaote gehoesves in 'awt en ermeujig kloastergeboew en de dochters krege van hunne vader gedaon dat hae 't hoes Bloemendal aan de orde sjónk. Bie hunne intrèk in 't hoes woort 't interieur danig verangerd en völ van de waereldse inrichting en objecte van de von Clermonts ginge hiebiej verlaore. De feëszaal woort ómgeboewd tot kapel en 't kloaster woort van de boetewaereld aafgeslaote. 't Woort 125 jaor lank 'n internaat veur maedjes van rieke kómaaf.
In 1940 woort 't kloaster door de Duutsje bezètters opgeëis en woort 't ingerich es militair ziekehoes veur soldaote die gewóndj trökkaome van 't aorlogsfront. Nao den aorlog kaome de nónne trök, mèr nao twintig jaor waas 't kloaster door de trökloup van 't aantal ropinge en van 't aantal maedjes voor 't internaat, neet meë te handjhave. In 1976 vertrokke de nónne en 't hoes kaom laeg te staon mèt alle gevolge van deen.
't Heje
Óm wiejer verval van 't hoes te veurkómme woort 't aangekoch door de gemeinte Vaols mèt 't idee om 't op te knappe, mèr de gemeinte hèj hieveur neet ’t beneuëdigde geldj. Oeteindelik woort 't in 1990 aangekoch door 'n hotelkete en woort 't gerestereerd in samewirking mèt Monumentenzorg.
Trivia
Ein van de leërlinge aan 't internaat van Bloemendal waas Rose Kennedy, de latere moder van John F. Kennedy, dae president zou wère van de Amerika.
1445
1444 - 1445 - 1446
Groat Genhout
thumb|300px|right|De óndersjte Printhagerhaof Genhout (Nederlands: Groot Genhout) is 'n dörpke in de gemeinte Baek op 't plateau in Zuud Limburg. Lokaal weure Groat Genhout en Klein Genhout es ein plaats Genhout besjouwd. Op 'n wiet plaatsnaambord sjteit in 't plat: Groat Genhout. Miedenin dees twiè kerne, die same de parochie Genhout vörme, sjteit de parochiekèrk. De naam Genhout beteikent: in den hout. (hout is hie bedoeld es bösj). In 2002 haet Genhout 1300 inweunersj. Genhout, gelege tösje Baek en Sjpawbik weurt ouch waal Baeker Genhout geneump um zich te óndersjeije van Arensgenhout bie Hölsberg. Hie bevingk zich 'n buurtsje mèt dezelfde naam: Kleingenhout.
Bezeenswaerdig
thumb|right|Hubertuskèrk in Groat Genhout
Ruiselede
Ruiselede (Wes-Vlaams: Ruselee, Oos-Vlaams: Ruiselee) is e dörp en 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Tielt, tege de grens mèt Oos-Vlaandere. De gemeinte mit 30,2 km² en had op 1 januari 2010 5.177 inwoeners.
In Ruiselede sprik me vaanajds 'n Oos-Vlaams dialek. De teikene zien evels tot in 't grensgebeed vaan de provincies de joongere 't Wes-Vlaams euvernumme. Of dit in Ruiselede ouch zoe is, is neet gans dudelek.
Kesjteël De Bongard
Besjrieving van 't kesjteël
't Kesjteël is in 't begin van de 16e eëuw geboewd op de fundamente van 'ne ómgrachte veurganger oet de 14e eëuw. 't Kesjteël kreeg toen 'n veerkantj gróndjplan mèt veer vleugels óm 'n bènneplaatjs en 'ne paorttaore in 't midde van ein van die vleugels. Later is op jedere van die veer hookpuntje 'ne rónje taore biegeboewd. In de 19e eëuw is 't kesjteël verkleind tot 'n kwaart van de oarsjprónkelike opzet, wobie mèr eine van die rónj taores, de paortaore en de vleugels tösje de rónje taore en de paorttaore euverbleve. De euverblievende vleugel en de paorttaoren woorte aan allebei de kantje veurzeen van 'ne kopse gevel. 't Ganse geboew is opgetrokke oet baksjtein mèt daotösje euver de ganse heuëgte mergelsjteine sjpeklaoge, wodoor 't 'n Maaslandse Renaissance uterlik haet. De ingankspaort in de paorttaore is veurzeen van 'n laatgotiese hèlsjteine ómliesting. Aan de kantj van de bènneplaatsj bevènje zich euverbliefsele van tweë galerieje oetgeveurd in vreugrenaissance sjtiel en veurzeen van zule. Inwèndig haet 't kesjteël 'n laatgotische sjouw. Bie 't kesjteël ligkt 'ne in 1701 oet kalkbreuksjtein opgetrokke U-vörmige haof. Róndj 't kesjteël is 'n park aangelag.
Ruiselede
Deilgemeintes
Ruiselede heet gein deilgemeintes. Wel zien dao twie kleinder kerne binne de gemeintegrenze.
Kesjteël De Bongard
Gesjiedenis en beweuners
De femielie van de Bongard waas al ómsjtreeks 1300 bekènd en waas in de naoburige sjtreke machtig en invloedriek. Of 't kesjteël de Bongard de bakermat van dees femielie is gewaes is noait heëlemaol dudelik gewore aangezeen de femielie van den Bongard oet Bocholtz meujlik te óngersjeije is. De naozate droge völal dezelfde veurname en latiniseerde hunne naam. Dit góldj ouch veur völ van hun opeinvolgende anger femielies. De oarsjprónkelike 14e eëuwse ómgrachte börch woort veur ’t eësj vermèld in 1373. In 1523 woort dit kesjteël verboewd door Bernard van Bongard en in 1550 voogde hae de veer rónj hooktaores aan 't kesjteël toe.
Ruiselede
Historie
In de bojem zien prehistorische en Romeinse voondste gedoon. De plaots weurt veur 't iers geneump in 1106, es bezit vaan de Bertinusabdij in Sint-Omaars (Fraankriek). In de iewe daonao waor 't groondgebeed versnipperd tösse väöl versjèllende hiere. In 1688 stiechde me e spinhoes. Oet de religieuze gemeinsjap oontstoont in de negentienden iew e vrouwekloester: de kónkergatie vaan Zösters vaan Slevrouw vaan Zeve Weie. 't Mojerkloester zit nog ummertouw in Ruiselede. In 1849 kaom dao e tehoes veur landluipers en weize, wat es gemeinsjapsinstèlling veur bezundere bijstand nog ummer besteit. Op 8 september 1944 lieverde de Poolse soldaote hei slaag mèt de Pruse. Bij de herindeilinge vaan 1973 en 1977 bleef Ruiselede gespaord.
Kesjteël De Bongard
Gesjiedenis en beweuners
De Sjepebank Simpelveld-Bocholtz woort in 1626 'n Heërlikheid verpandj aan Maria van den Bongart. De adelike femielie van de Bongard, die, es ze neet in Haus Ritz in Aoke verbleef, op 't kesjteël woonde, verkreeg hiebie de titel heër van Simpelveld en Bocholtz en de hiebie beheuërende rechsmach en inkómste oet 't gebied van dees heërlikheid. De mannelike sjtam van de femielie van de Bongard stórf aevel mèt Anna Margaretha van de Bongard oet. Zie trouwde in 1630 mèt Hans Caspar von und zu der Leyen zu Hohengerolsegg oet 'n riek adelik Duutsj gesjlach sjtammende oet de Moezelsjtreek. Nao de doad van häöre man verkoch zie in 1680 de heërlikheid aan häöre zoon, C.G. baron von der Leyen. Van 1680 pès 1773 waas 't kesjteël besjtuurscentrum van de heërlikheid Simpelveld-Bocholtz. Allebei de femielies lete hun zake behartige door 'ne rentmeister. In de meiste gevalle zint zie ouch sjtadhauwer van de Laathof Bongard en Sjout van de bank Simpelveld-Bocholtz.
In 1783 verkoch de graaf Francois Charles von der Leyen, mede names zien breurs, de Heërlikheid Simpelveld-Bocholtz mèt 't kesjteël en alle aanheuërigheje aan de baronesse Marie Barbe de Rochow, woonachtig op 't kesjteël Overhuizen (Noaveres) in Bocholtz. Dat kesjteël woort dan de zetel van de Heërlikheid. Veur de Bongard traoj langzaam 't verval in. In 1795 woort aan de euverhieërsende rol van de adel 'n eindj gemaak. De besjtuurlike rol van Overhuizen heel dan ouch op. Vervolges kaom 't kesjteël in hènj van diverse adelike femielies zoa-es Rodoan, De Bieberstein, Zawadsky, van Rijckevorsel en de lètste adelike bewoonster, de Weichs de Wenne.
Allewiel wirt 't kesjteël bewoond door de femielie Schnackers.
Kristianstad
Kristianstad is 'n gemèndje in Skåne län, Zwede. De gemèndje tèltj 79.543 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.251,72 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 63,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
10,84% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
1446
1445 - 1446 - 1447
Lingua franca
De term Lingua franca (lètterlek in 't Italiaans: "Frankische taol", daoneve weurt ouch 'ne Latiense oersprunk gegeve es '"vrije, vrij towgenkeleke taol" ) duidt de taol aon die gemeinsjappelek weurt gebruuk tösse lui mèt versjèllende moojertaole. Daobij góng 't in ierste instantie veur gebruuk tijdes d'n handel.
De term "lingua franca" woort veur 't iers gebruuk veur 'ne variant vaan 't Italiaans. De term verwijs nao de groeten invlood vaan de Fraanke in West-, Midde- en Zuid-Europa sinds de daog vaan Karel de Groete.
In de Middeliewe en tijdes de Renaissance waor 't Latien de lingua franca vaan de wetensjappeleke gemeinschap. Dees positie begós 't in de 17e ieuw te verlere, veural door de opkoms vaan 't Frans, mer pas in de ierste hèlf vaan de 19e iew verloor 't Latien ziene status es lingua franca gans. Daonao woort 't Frans de Europese cultuur- en diplomatetaol, 't Duits de taol vaan de wetensjap. Nao d'n Twiede Wereldoorlog, tot aon de val vaan de Berliense Moer, waor 't Russisch de lingua franca vaan 't Oosblok.
Allewijl weurt Ingels gezeen es de lingua franca op versjèllende terreine: internationale handel, wetensjap, technologie en de vlegerij. Gedeiltelek heet 't 't Frans verdrónge op 't gebeed vaan de diplomatie. De reie tot Ingels zoe'ne groeten invlood heet, ligk veurnaomelek in 't feit tot de Ingelse (ten tije vaan 't Ingels Riek) ziech mèt hun kolonies euver de gaanse wereld verspreid höbbe. 't Gebruuk vaan Ingels in dees (veurmaolige) kolonies heet te make mèt 't polletiek geveuleg ligke vaan 't opdringe vaan ein inheemse taol es de lingua franca.
Plat in Voere
Mètstens is 'n Lingua franca gèng natuurleke taal. In Voere is 't Plat evvel lang de ènige acceptabel gemeensjappeleke taal gewes vör de communicatie tössje luuj die neet oet de ègeste gemeensjap sjtamme. 't Plat haat nog ömmer 't mèts neutrale idioom. Mèt d'r ópkóms van de Voere-blogs, oeë-in de twieë tale wert gecommuniceerd, begint dao verendering in te kaome.
Fluor
Fluor of fluwor is e sjemisch element mit 't symbool F en 't atoeamnómmer 9. 't Behuuertj toete groep vanne halogene (groep VIIa). 't Element kump in monoatomische vorm neet veur inne netuur. 't Vörmp diatomische molecule difluor (F2), die vanwaenge de hoeag reactiviteit zelf ouch koem inne netuur te vinje zeen. 't Element kump dus inne netuur vriewaal exclusief in samegestèldje stoffe veur.
Toepassinge
Inne organische sjemie kan e fluoratoeam vriewaal eder waterstofatoeam vervange. Det wil zègke det 't aantaal potentieel organische fluorverbinjinge gigantisch groeat is. Wen alle waterstofatoeame door fluor waere vervange (per-fluoridering) óntstaon verbinjing die biezunjer inert zeen. Sómmige daovan vinjer wiedversprèdj toepassinge. E good veurbild is teflon, 't per-fluorequivalent van polyetheen. Ouch kleinder molecule wie chloorfluorkaolwaterstoffe (ferone) of fluorkaolwaterstoffe waere väöl toegepas es keulmiddel, zuvermaakmiddel of driefgaas. Vanwaenge de aantasting vanne ozonlaog versjuuf 't gebroek van chloearhajendje verbinjinge nao verbinjinge zónger chloear, dus mit fluor en waterstof.
Vleujzoer of waterstoffluoried (HF) is e maotig sterk zoer det waal uters reactief is. 't Tas glaas snel aan en wuuertj gebroek veur 't etsje daovan. Broompentafluroide (BrF5) us zoea reactief det 't de zoerstof oet silicate vriemaak. De groeate reactiviteit wuuertj veroearzaak door 't feit det fluor de grótste elektronegativiteit haet van alle elemente. 't Wuuertj gebroek bie analyse vanne zoerstofisotoopverhajingen in geologische matterjale wie klei. 't Kan in nikkel bewaardj waeren ómdet dit metaal 'n besjurmendje fluoriedhoed óntwikkeltj.
Fluoried is vergiftig, mer in klein wieväölhejen ouch e noeadzakelik spaorenelement. Tandjglazuur besteitj oet hydroxyapatietkristalle mit 'n sjroefdislocatie inne midde. Dees kristalle zeen dus sjroefvörmig gegreujd. De as vanne sjroef is 'n weike plaats wo door bacterieel wirking tandjrot kan optraeje. Wen fluoriedione waeren aangebaojen in 't drinkwater of inne tandjpasta hechte dees zich oppe weike plaats en blokkere die. 't Gevolg is minder tandjrot. Aevel wuuertj ouch door (ónger anger) de Belzje euverheid 'n studie oetgeveurdj nao de relevantie en vergiftigheid van fluoried in water en tandjpasta. In 't algemein wuuertj aafgeraoje gefluorideerdje perdukte te gebroeke.
1447
1446 - 1447 - 1448
1627
1624 - 1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 1629 - 1630 thumb|right|200px| Frederik Hendrik van Oranje verovert Grol veur de Nederlanje
Gesjtórve
thumb|right|200px| Frederik de Houtman
Sainte-Ode
thumb|Locatie va Sainte-Ode in Luxemburg. Sainte-Ode is 'n gemèngde in de provincie Luxemburg op 't Belsj in 't arrondissemaent Bastenake. Op 'n oppervlakde va 97,86 km² wonne 2.432 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 25 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De kèrk va Lavacherie in de gemèngde Sainte-Ode. Amberloup (gemèngdehoes), Tillet en Lavacherie.
17 september
Heiligedaag van Lambertus van Mestreech en Hildegard van Bingen
Klein Genhout
thumb|270px|De sjtanderdmeule bie Klein Genhout Genhout (Nederlands: Klein Genhout) is 'n dörpke in de gemeinte Baek op 't plateau in Zuud Limburg. Lokaal weure Groat Genhout en Klein Genhout es ein plaats Genhout besjouwd. Mieddenin dees twiè kerne, die same de parochie Genhout vörme, sjteit de parochiekèrk.
De naam Genhout beteikent: in den hout. (hout is hie bedoeld es bösj). In 2002 haet Genhout 1300 inweunersj. Genhout, gelege tösje Baek en Sjpawbik weurt ouch waal Baeker Genhout geneump um zich te óndersjeije van Arensgenhout bie Hölsberg. Hie bevingk zich 'n buurtsje mèt dezelfde naam: Kleingenhout.
Gilgamesj
thumb|300px|Kleitablèt mit fragmaent Gilgamesj-epos in 't [[Akkadisch]] 't Gilgamesj-epos oet ca. 2000 v. chr. is èng van de aodste gesjraeve heldegedichte van de waelt.
't Epos
't Verhaol sjpelt zich aaf in Mesopotamië, 't twieësjtomelaand tussje de Eufraat en de Tigris, in 't zuide van 't Irak van huutsedaag en 't geet uvver Gilgamesj, d'r kunning va Oeroek. Gilgamesj is vör één-driejde miensj en vör twieë-driejde 'ne god. Dizze haof-god boewt 'ne moeër um Oeroek heen en zoe wert e onuvverwinnelek. Oet vervaeling tiraniseert e zie volk en e makt 't zoe boont dat de gode ingriepe. De goddin Arura sjikt Gilgamesj d'r 'wildemaan' Endiku, dae opgewase is in de wildernis. Endiku is hieël sjtaerk en eindelek vindt Gilgamesj 'ne gelieke. Ze belaeve same de vraemste avonture en d'r oontsjteet 'n hechte vreundsjap en een homo-erotische leefdesverhouding tussje de twieë. Dan sjterft Endiku. Gilgamesj is gesjokt dör d'r doeëd van ziene maat en begint wie bezaeëte an ziene zeuktoch nao de oonsjterfelekheed. E keumt oet bie de zondvloed en bie Utnapischtim, dae gaans goddelek is. Van diz ervaring lieërt Gilgamesj dat 't ieëwig laeve neet besjteet en e geet es 'ne baeëtere kunning truuk nao Oeroek.
Kleitablètte
't Epos is gesjraeve in sjpijkersjrif op kleitablètte in veer tale: 't Aod-Babylonisch, 't Akkadisch, 't Hurritisch en 't Hethitisch. Tiedens d'r recaente Irak -kreeg zeunt in Bagdad väöl kleitablètte vernield dör bombardemaente. 't Verhaol is gesjraeve tussje d'r 21ste en d'r 6de ieëw v. chr. en versjreid van Zuid-Babylon bis Klee-Azië truukgevoonde. 't Verhaol, wie v'r 't noe kinne is oet die voonste samegesjtild. Gilgamesj haat ech gelaefd van ca. 2652 bis 2602 v. chr.
Hendrik II van der Leyen
Hendrik II van der Leyen (Fraans Henri II de Leez, Ingelsj Henry II of Leez) is gebaore in Grand-Leez, dat allewiel in de gemèngde Gembloux liekt en gesjtórve óp 4 september 1164 in Pavia in Italië. E waor Preensbisjop van Luuk van 1145 bies ziene doeëd. E sjteunde keizer Frederik I Barbarossa in zieng ruzie mèt paus Adrianus IV en paus Alexander III. In april 1164 goof e zieng episcopal consecratie an d'r antipaus Paschal III. E waor d'r zoon van Hendrik I, graaf van Limburg en hertog van Neder Lotharinge en gól in 1154 't 't kesjtieël va Bor. E richde d'r örsjte peroen óp in Luuk wat later övergenaome waoërt dör de aander Gooj Sjtaej.
Ostbevern
Ostbevern (Nedersaksisch: Austbiäwern) is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Warendorf, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 89,65 km² en 10.640 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 119 de veerkante kilometer.
't Op 54 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei oortsdeile.
Laammeker
'ne Laammeker of laammaeker ies emes, dae blief zeure of dae emes op de zenuwe wèrk. De oetdrökking "emes laam make" beteikent emes aan de kop zeure. Ouch weurt 't tege emes gezag, dae ónzin verköp, plaog, veur de gek hèlt of flauw grappe maak. Zoa weurt 'ne miensj dae deze bepaalde vörm van humor gebruuk ouch sóms 'ne laammeker geneump.
Cultivering
Laammaeker is teves 'ne bienaam veur emes oet Zittert. 'ne Zittertse laammaeker sjpeelt 'ne laammaeker. In 2001 woort in Zittert 't carnavalsleidje "Wurt eine laammaeker gebaore" gelanceerd, op 'n teks van Henk Stessen en muziek van Willy Jongen.
De "Zittesje Laammaeker" ies ouch de naam veur 'n (carnavals)periodiek, dat in de jaore 30 van de twintigste ièw veur 't ièrsj in Zittert versjeen.
Vaux-sur-Sûre
thumb|Locatie va Vaux-sur-Sûre in Luxemburg. Vaux-sur-Sûre is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Luxemburg op 't Belsj in 't arrondissemaent Bastenake. Op 'n oppervlakde va 135,87 km² wonne 5.369 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 40 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Postkentoeër va Vaux-sur-Sûre. Hompré, Morhet, Nives, Sibret, Vaux-lez-Rosières en Juseret.
Kelment
thumb|250px|De sjtanderdmeule bie Kelment Kelment (Nederlands: Kelmond) is 'n buurtsjap van Geverik in de gemeinte Baek op 't plateau in Zuud Limburg. 'n Ouw benaming van Kelment is Calmont (15e ièw). De naam kump van 't Latiense calvum montem, dat kale berg beteikent. In Kelment ligke 70 häöf en hoezer.
Bezeenswaerdig
thumb|250px|'t Neo-gotisch kapelke
1769
1766 - 1767 - 1768 - 1769 - 1770 - 1771 - 1772
Gebore
thumb|right|150px|[[Arthur Wellesley]]
Landskrona
Landskrona is 'n gemèndje in Skåne län, Zwede. De gemèndje tèltj 40.019 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 141,16 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 283,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
22,03% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Meersje-Wes
thumb|right|275px|Kèrk in Meersje-Wes nao 'n óntwerp van [[Charles Eyck, 't beeld is van Jean Weerts]] Meersje-Wes is 'n buurt van Meersje in Zuud Limburg. Hie bevingk zich 'n grwate woonwiek gesitueerd ten weste van de plaats Meersje. In 't noorde van 't gebeed grens 't vleegveld Beek.
Smeedstraot
Smeedstraot of Smidstraot (Nederlandjs: Smidstraat) is e klein gehuch bie Hunsel inne gemèndje Leudaal. 't Ligk ane Öffelsebaek bieje grens mit 't Belsj. Anen euverkantj vanne baek ligk 't gehuch Öffelse. Smeedstraot ligk tösse Heioord (richting Belsj), Ittervoort, Neeritter en Öffelse (richting Haalder) in.
De volgendje waeg ligken in Smeedstraot: Sniekstraot, Smeedstraot, Jacobusstraot en Maubrookstraot.
Leudaal
't Leudaal (Nederlands Leudal) is e gebeed en 'n gemeinte in Midde-Limburg, gedefinieerd es 't struimdaal vaan de Leubeek. De gemeinte weurt gevörmp door de aw gemeintes Hale, Heitse, Hunsel en Rogkel en Naer. 't Oppervlak is 164,87 km2 (daovaan 0,49 km2 water), 't aontal inwoeners löp tege de 37.000. De gemeinte umvat de kerne:
't Raodhoes steit in Heitse.
Euver de vörming vaan de gemeinte is vaan te veure nog einege discussie gewees. Oorsprunkelijk wouwe de gemeintes ouch nog Hael en Toear bij de fusie betrèkke. Dees twie gemeintes trókke ziech evels later oet dit plan trök en koze in plaots daovaan deveur um mèt Brach de nui gemeinte Maasgoew te vörme. In de Twiede Kamer waor ouch nog discussie euver 't plan: veural binne de VVD waor me deveur um Hunsel aon Wieërt touw te veuge. Heiveur waor evels bij die twie gemeintes zelf gein steun te vinde. Oetindelek accepteerde de Ierste Kamer 't veurstèl op 12 september 2006.
Roeselare
Roeselare (Wes-Vlaoms: Roeseloare; Frans: Roulers) is 'n stad in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, de hoofplaots vaan 't gelieknaomeg arrondissemint, mèt 'n oppervlak vaan 59,79 km² en 57.432 inwoeners op 1 januari 2010. De stad is bekind um zie kleinseminarie, wat weurt gezeen es de weeg vaan 't Vlaams (cultureel) nationalisme.
Deilgemeintes
Roeselare besteit oet veer deilgemeintes. In ein deilgemeinte ligke ouch nog ander kerne. Roeselare zelf heet 'n oppervlak vaan 23,94 km² en had in 2007 37.127 inwoeners.
Bezeensweerdeghede
Wie gezag weurt 't stadsgeziech neet door middeliewse gebouwe gedomineerd, meh stamme väöl bezunder bouwe oet lateren tied. Op de merret vint me 't raodhoes mèt belfort (foto), haaf in rococostijl (1771), haaf in moderne stijl (1924). Toch is dao nog 'n laatgotische kèrk: de Sint-Michielskèrk (1504). De Amandskèrk oet 1872 is neoromaans. Bij Rumbeke steit Kestiel Rumbeke. Veur de res heet de stad veural e modern aonziech.
In de stad vint me e paar musea, boe-oonder 't Fietserènmuseum.
Historie
De naom Roeselare liet ziech herleie op rôs 'reet' en lâr, in dit geval: ope plaots in de bos. In 822 al weurt de plaots veur 't iers geneump. In d'n tienden iew kaom ze op es merretplaots; in 1250 oetindelek kraog ze stadsrechte. Ze had wel 'ne merret en e belfort, meh gein walmör, wat ze machteloes maakde in oorloge. Ind vieftienden iew woort de stad bekans compleet platgelag; Roeselare heet daodoor e väöl minder middeliews aonziech es aander Wes-Vlaamse stei. In d'n Tachtegjaoregen Oorlog verloor de stad nog mier vaan zien welvaart en kaom de lake-industrie gans stèl te ligke. Mèt de Vrei vaan Nimwege in 1678 kaom Roeselare aon Fraankriek. In 1704 veel ouch 't middeliews belfort nog in. Vaanaof 1815 laog Roeselare in Nederland, daonao op 't Belsj. De stad kaom economisch weer op nao d'n aonlag vaan de spoorlijn Kortrijk-Brugge (1838) en 't kenaal nao de Leie (1872). In 1875 voont 'ne studentenopstand plaots, dee bekind kaom te stoon es de Groote Stooringe. Oonder leiing vaan Albrecht Rodenbach protesteerde me tege 't gebruuk vaan 't Frans in 't oonderwies. In d'n Ierste Wereldoorlog raakde de stad zwoer versjendeleerd. In 1977 woorte de gemeintes Beveren, Oekene en Rumbeke aon Roeselare touwgeveug.
Kestieël 't Gäötje
thumb|250px|right|Kesjteël 't Geudje thumb|250px|right|Kesjteël 't Geudje, achtergevel
Kesjteël 't Geudje (plaatsjelik ’t Gäötje), ouch waal Hoes Hasselholt geneump, is gelaege aan de randj van 't Nederlands Limburgse dörp Ohé, 'n deil van Ohé en Laak, dat taengewoordig 'n deil is van de gemeinte Maasgoew.
Besjrieving van 't kesjteël
't Kesjteël besjteit oet 'n tweëlaogs hoofgeboew mèt 'ne lieëgere oetboew aan de noordkantj en is veurzeen van 'n zadeldaak op 'n nètgewelf. Aansjlutend op 't hoofgeboew en de oetboew sjteit 'ne achhokige taore mèt 'ne taoresjpits. 't Hoofgeboew is opgetrokke oet mergelsjtein en haet aan allebei de oeteinje 'ne trapgevel mèt euverhookse pinakels en laatgotische korfbaognisse. 't Vermoedelike boewjaor is 1548 getuige 'n gedateerd alliantiewaope van de boewers van 't kesjteël. De zudelike baksjteine langsgevel in Maaslandse Renaissance sjtiel dreug de jaortalankersj 1651, 't jaor wo-in deze vermoedelik is vernuujd.
De taore is in 1972 geboewd op de restante van 'ne woontaore dae veur de boew van 't kesjteël op dees plek zou höbbe gesjtaon. Opvallend zint de hèlsjteine kruusvinsters mèt hèlsjteine ómliesting en wovan de horizontale bènj door de ganse moer loupe.
De haoks op 't hoofgeboew gelaege noordelike vleugel is, volges jaortalankers aan de oaskantj, in 1629 geboewd. Deze vleugel haet 'ne vakwerkbaoveboew aan de zieje van de bènneplaatsj.
't Interieur van 't kesjteël haet 'n 17e eëuwse sjouw mèt kariatiden en 'ne 18e eëuwse sjaorsjteinmantjel mèt sjtöcwerk.
Gesjiedenis en beweuners
De veurlouper van 't kesjteëlke is waarsjienlik 'ne veerkantje woontaore oet vakwerk gewaes. Toen Catharina Hillen in 1544 trouwde mèt Lodewijk In der Horst van 't kesjteël Hattem bie Remunj, hèj zie 'ne veurkeur óm op 't plattelandj te gaon wone en neet in 't drökke Remunj. Daoróm leet 't echpaar 't kesjteël bie Ohé boewe, op de plaatsj van dèn awwe woontaore. 't Woort 'n luxueus en comfortabel boetehoes. 't Echpaar leet 't alliantiewaope aanbrènge in de gevel. In tweëde instantie leet 't echpaar nog 'ne traptaore toevoge. Later woort 't kesjteël bewoond door Hartwijck van Spee, de drossaard van Montfort. Hae leet 't kesjteël oetbreijde mèt de noordvleugel. In 1770 woorte de traptaore en de topgevel aan de hoafkanj verwiejere en kreeg 't kesjteël hieveur 'n sjuin daak in de plaatsj.
18 september
Nationale fièsdaag in Chili
Lies vaan rasse en volker in Star Trek
Liest vaan versjijninge
''Alle rasse, volker en evt. levensvörm stoon in 't inkelvoud.''
2001
2001 (MMI) waor e gewoen jaor wat begós mèt 'ne maondag. 't Waor 't ierste jaor vaan de einentwintegste iew en 't daarde millennium. 2001 waor 't Europees Jaor van de Tale, woe-in veural mènjerheidstale in de belanksjtèlling sjtoonte.
Persoen vaan 't Jaor
Rudy Giuliani
Sassenberg
Sassenberg (Nedersaksisch: Sassenbiärg) is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Warendorf, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 78,08 km² en 14.016 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 180 de veerkante kilometer.
't Op 60 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel stadsdeile.
1449
1448 - 1449 - 1450
Us Famfaar 1973
thumb|right|250px|Groepsfoto vaan Us Famfaar De zate hermenie Us Famfaar waor ein vaan de ierste zate hermeniekes vaan Mestreech. Nao 't succes vaan de einige echte "de zaate herremenie" oet 1959 voont de opriechter Frans Schobbe 't tied veur 'n famfaar, Us Famfaar waor gebore.
De ierste jaore ginge zie met e lake op 'ne stek of 'n striekplaak (met naom!) de straot op, dao achter leep daan 'n hamfel muzikante (toen nog boont gekleurd).
't Plezeer zörgde deveur tot de hermenie oetgreujde tot wat 't noe is: 'n echte femilie zate hermenie. De familie Schobbe heet oetbreiing gekrege vaan aander femilies.
Met 'n krappe 8 x 11 leie is de zate hermenie allewijl 'ne flinke gróp. Dit same mèt de kleure paors en oranje ouch nog 's sjoen um te zien. Die kleure höbbe zie trowwes sinds 't 3 x 11 zjubilei in 2006 weer trök in gebruuk en is daobei de einigste eis um mèt te kinne goon.
Nui-Zieland
Nui-Zieland (Ingels: New Zealand, Maori: Aotearoa) is e land in Oceanië, gelege ten ooste vaan Australië, op twie groete eilen, 't Noordereiland en 't Zuidereiland, mèt aon de ooskant de Stèllen Oceaan en aon de weskant de Tasmanië. Wijer besteit 't land oet nog e groet aontal väöl kleiner eilendsjes, woe-oonder de Cook-eilen. De landmassa maak deil oet vaan e gooddeils oonder de waterspiegel gelege continent, Zeelandia. 't Land is dun bevolk en bergechteg; me sprik vaan de Nuizielandse Alpe. In 't noorde vint me väöl geologische activiteit, in 't zuie ligke de hoegste bergtóppe. Hoofstad is Wellington, op 't Noordereiland, ander stei zien Auckland (ouch Noordereiland), Christchurch en Dunedin (bei Zuidereiland). De natuur is riek aon speciaol soorte veugel meh erm aon zoogdiere. Väöl diersoorte zien oetgestorve umtot de populaties naïef waore.
De naom Nui-Zieland verwijs nao de Nederlandse provincie Zieland.
Bestuurleke indeiling
Nui-Zieland is opgedeild in 17 regio's, woevaan 'rs vijf mèt speciaol take belas zien. Dèks is dat um otonomie-reies.
Demografie
Dreikwaart vaan de bevolking is vaan Europese origine, neve lui vaan Britse aofkoms zien dat o.m. Iere, Pole en Nederlanders. Vieftien percent vaan de bevolking is Maori. Oongeveer 6,5 percent vaan de bevolking is Aziaot en nog zoe percentaasj is neet-inheims Polynesisch. Tot me mèt dees getalle bove de 100% oetkump is te verklaore doortot me in Nui-Zieland 'n dobbel etniciteit aonnumme kin. Dit doen beveurbeeld väöl haafblood Maori's.
Historie
De Polynesiërs, die al laank teveure de eilen vaan de Stèlle Zuidzie gekoloniseerd hadde, trokke tösse 500 en 1300 nao Nui-Zieland. Vreuger meinde sommege tot hei op dat momint al negrito's leefde, die door de Maori's zouwe zien verdronge; allewijl evels nump me aon tot zij de ierste bewoeners waore. Heimèt is Nui-Zieland ein vaan de lèste groete landmassa die door de mins woorte ingenome. 't Gemaoteg, dat wèlt zègke kawwer, klimaat vaan dit land dwóng de Maori's väöl vaan de landbouwgewasse die ze hadde mètgenome te laote valle, umtot vaan die plante in Nui-Zieland allein de zeuten eerappel kin greuje. De Maori's móste goon leve vaan de jach, en reujde zoedoende diverse inheimse bieste oet.
In december 1642 weurt Nui-Zieland, nao Australië, wat Nui-Holland geduip is, oontdèk door de expeditie vaan Abel Tasman. Vaanwege de vijandegheid vaan de plaotseleke bevolking trèk heer wijer. De Europees kolonisatie kump pas op geng mèt James Cook, dee drin slaag handel te drieve mèt de Maori's. Vaanaof ca. 1790 weurt 't land lankzaamaon gekoloniseerd, veural door de Britte. Op 6 fibberwarie 1840 weure bij 't Verdraag vaan Waitangi de betrèkkinge tösse Londe en Nui-Zieland geregeld; hei-in kriege de Maori's en de koloniste väöl zelfstendegheid. Es later in de negentiende iew 't verdraag väölvuldeg gesjonde weurt, breke tösse 1845 en 1890 tal vaan kleiner en groeter oorloge oet, de New Zealand Wars.
In 1907 woort Nui-Zieland vaan kolonie tot dominion. In 1931 en 1947 volge nui wette die de oonaofhenkelekheid vaan Nui-Zieland nog wijer vergroete. In 1967 wisselt 't land 't Brits pond um veur de Nui-Zielandsen dollar.
Manskaerel
'ne Manskaerel of man is 'ne vólwasse miens van 't mennelik geslech. 't Taengeneuvergestèldje is 't vrouwmès.
Brussels Hoofsjtaejelik Gewes
thumb|right|'t Brussels Hoofsjtaejelik Gewes 't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes (Nederlands: Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Frans: Région de Bruxelles-Capitale) ies ein van de drie geweste van Belsj. De ander twiè geweste zint Vlaandere en Wallonië, 't Gewes Brussel haet 'n oppervlakte van 161,382 km² en haw 1.219.970 inweunersj in 2021 ('n flinke greui vergeleke mèt 2005, wie ze 1.006.749 inweunersj haw). De hoofsjtad ies de gemeinte Brussel. 't Gewes ies opgedeild in 19 gemeintes.
Manskaerel
Geslech en óntwikkeling
De fysieke verangeringe van 'ne manskaerel vinje plaats tiejes en nao de puberteit, de periood worin 'ne jóng zich óntwikkeltj toet 'ne vólwasse manskaerel. Inne puberteit óntwikkele zich de volgendje secundair geslechskènmirke:
Brussels Hoofsjtaejelik Gewes
't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes haet 'n parlement en 'n regionaal regering. De zoagenaamde communautair aangelegehede wie cultuur, ónderwies, taal en gezóndheidszörg valle ónder de bevoogheid van de Vlaamse en de Franse Gemeinsjap. In 't gewes haet 'n mièrderheid van de bevolking 't Frans es ièrsjte taal, meh d'r wone ouch Vlaminge (Nederlandstalige). Allebei dees tale zint officieel in 't gewes en bienao alle officieel en semi-officieel insjtèllinge zint twiètalig. In e deil van de gemeintes in 't gewes zint Franstalige 'n groate mièrderheid, wiel dees gemeintes officieel Nederlandstalig zint. Zès van de twelf randgemeintes zint faciliteitegemeintes. Af en toe zint d'r incidente mèt betrèkking tot taalproblematiek. 't Gewes vèlt ónder de keeskrink Brussel-Halle-Vilvoorde, dat ziech oetsjtrek euver twiètalig (Frans-Nederlands) en eintalig (Nederlands) gebied en woavan de Vlaamse partieje verlange dat 'r gesjpliets weurt. De Franstalige wille dat de 6 randgemeintes mèt faciliteite opgenaome werre in 't twietalige Brussel.
Gemeintes
De 19 gemeintes van 't gewes zint:
Externe link
Brussel
Lomma
Lomma is 'n gemèndje in Skåne län, Zwede. De gemèndje tèltj 19.422 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 55,64 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 349,1 luuj de km².
1874
1871 - 1872 - 1873 - 1874 - 1875 - 1876 - 1877 1874 (MDCCCLXXIV) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen donderdag op de Gregoriaanse kalender.
Heioord
De volgendje waeg ligken in Heioord: Sniekstraot, Aojbrögkstraot, Rutjesstraot, Rutjeswaeg, Manestraot, Huikestraot en Haardstraot.
Tadzjikistan
Tadzjikistan (officieel Ҷумҳурии Тоҷикистон, Dzjoemhoeriji Tadzjikiston) is e land in centraol-Azië. 't Grens aon Oesbekistan, Kirgizië, Sjina en Afganistan. Hoofstad is Doesjanbe, wijer heet allein Choedsjand mie es 100.000 inwoeners. Doortot 't land hendeg druug bergechteg is is 't dunbevolk en höbbe stei wieneg gelegeheid oet te greuje. Allein in 't uterste noorde zörg de Syr-Darja veur e bitteke vröchbere groond.
Binne Kirgizisch groondgebed ligke nog drei anclaves die bij Tadzjikistan hure.
Bestuurleke indeiling
Tadzjikistan is in drei regulier regio's en ein otonoom regio verdeild:
De hoofstad Doesjanbe vèlt boete de regio's.
Demografie
Tadzjikistan heet grenze die in d'n tied vaan de USSR zörgvöldeg gedefinieerd zien; daodoor woene relatief wieneg ander volker es Tadzjieke in 't land. De groetste minderheid vörme de Oesbeke; wijer woene dao ouch Rösse. De Tadzjieke zien in groete mierderheid islamitisch en hun taol, 't Tadzjieks, is 'n dialek of zustertaol vaan 't Perzisch, gemeinlek gesjreve in 't Cyrillisch sjrif (meh ouch wel in 't Arabisch, veural door orthodoxe moslims).
Historie
Tadzjikistan, in de prehistorie door Ariërs gekoloniseerd, heet in 't verleie bij versjeie Perzische rieke gehuurd, es ouch bij Bactrië. D'n islam kaom in de zevende iew al oet Arabië euvergewejd. Oonder de Saminide woorte de bleujende en legendarische stei Samarkand en Bochara gestiech, die later oonder de hiersjappij vaan de Mongole zouwe bleuje es centra vaan 't Emiraot vaan Bochara. De Russische expansie brach 't land in de negentiende iew oonder controle vaan de tsaar. Nao de revolutie vaan 1917 huurde Tadzjikistan oersprunkelek es otonoom republiek bij Oezbekistan, tot 't in 1927 'n "zelfstendege" Sovjetrepubliek woort. In 1991 verklaorde 't land ziech wie alle Sovjetrepublieke oonaofhenkelek vaan de USSR; bekans oonmiddellek braok 'ne burgeroorlog oet tösse de regering en islamitische fundamentaliste, die in 1997 mèt e staak-'t-vure opheel.
Op d'n Hiering
Op d'n Hiering (Nederlands Op den Hering) is 'n buurtsjap van Sjilvend in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg. 'ne Ander naam is: Heringsbos.
Kwabik
Kwabik (Nederlands: Quabeek) is 'n veurmalige buurtsjap van Bèngelder in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg.
Kwabik is tegewoordig aan Bèngelder vasgegreujd en lik op de plaats woa noe 't gemeintehoes en de sjoal van Bèngelder sjtoon.
Spiere-Helkijn
Deilgemeintes
Spiere-Helkijn besteit oet twie deilgemeintes.
Taol
In Spiere-Helkijn sprik me continentaol Wes-Vlaomse dialekte die liekene op 't Kortrijks. Spiere-Helkijn is 'n faciliteitegemeinte mèt faciliteite veur Franstaolege.
Historie
De gemeinte woort in 1977 gevörmp oet 'n fusie vaan Spiere en Helkijn. Door hunne status vaan faciliteitegemeinte kóste ze neet in groeter entiteite opgoon.
Geverik
Geverik (Nederlands: Geverik) ies 'n dörp in de gemeinte Baek op 't plateau in Zuud Limburg. Vlakbie liek Mestreech-Aachen-Airport. In 2002 tèlde me hie 150 häöf en hoezer. De naam zou truukgoon nao de persoonsnaam Gabrus.
De buurtsjap Kelment mèt 'n houte sjtanderdmeule huèrt ouch bie Geverik.
Oansel
Oansel (Nederlands: Oensel) is 'n gehuch van Sjömmert in de gemeinte Baekdale op 't plateau in Zuud-Limburg. 'n Ouwer benaming is Ónzel. Veur 1982 veel e groat gedeilte van dees kern ónder de gemeinte Baek. De Kling waor vreuger 'n apaart buurtje. In Oansel ligke 40 häöf en hoezer.
Eindaagsvlege
thumb|Ephemera danica, 'n eindaagsvleeg die me bove beekskes en zoe nog wel ins zuut. Eindaagsvlege zien insekte oet de orde Ephemeroptera. Same mèt de sjiere (libèlle) vörme ze 't taxon vaan de Palaeoptera ('aajdvleugelege'), in tegestèlling tot de mieste aander insekte, die bij de Neoptera hure.
Triktraksjpèl
thumb|right|[[Middeleeuwen|Middelieëuwse triktraksjpäölers]] 't Triktraksjpèl of Backgammon is e bordsjpèl dat ooch in Limburg al in d'r èlfde - twelfde ieëuw gesjpäöld waoërt. In Kesjtièl Valkeberg is 'ne dobbelsjtèè en in Kesjtièl Grebben in Grubbenvorst zeunt metale sjpäölsjieve voonde. D'r Hertog va Gelre bezoot volges 'n vermelding oet 1447 e sjaaksjpèl en 'n wortafelsjpèl (triktraksjpèl) va good en zilver.
Eindaagsvlege
Wie hun ingste verwante de sjiere höbbe ze e raank lief mèt e laank startstök en doorziechtege, teer vleugele. Vaan die vleugele höbbe ze twie paar; de achterste zien evels väöl kleinder es de veurste. Ze höbbe groete ouge. 't Bèste zien ze te herkinne aon de dräöj (twie of drei) op hun achterlief.
Eindaagsvlege oontliene hunne naom aon hunne levescyclus. De larve, die sterk aanders oetzien meh ziech neet verpóppe, leve e jaor laank in 't water; de mieste soorte veuje ziech mèt doej plantereste. 'n Bekaans volwasse larf (subimago) kump nao 't wateroppervlak, vervelt nog eine kier en vluig daan op. De volwasse bieste leve mer inkel ore tot inkel daog (vaandao de naom), höbbe niks te doen es paore. Ze ete ouch neet en höbbe daorum geine mojl. De mennekes veure spectaculair paoringsdanse op, boebij ze tot 10 meter en hoeger vlege en weer duike. Nao de paoring störf 't menneke direk; 't vruiwke rös op 't water um de eikes te lègke en störf kort tenao ouch. Aofhenkelek vaan de soort kin me eindaagsvlege in mei of juni zien oetvlege.
Eindaagsvlege vint me in werm en gemaotegde streke in zuver water, zoewel struimend es stèlstoond. Wereldwied zien zoe'n 2500 soorte bekind. In Midde- en West-Europa koume oongeveer 70 soorte veur; in Nederland specifiek tèlt me 'rs 59.
Indeiling
Me deilt de eindaagsvlege in twie oonderordes en versjèllende femilies in:
Sjaaksjpèl
't Sjaaksjpèl is 'n strategisch bordsjpèl dat al doezende jaore aod is en oorsjproonkelek oet Perzië sjtamt. Sjaak is e Persisch lieënwaoërd en keumt va shah (köning). Sjaakmat keumt van shah mata en betekent d'r köning zit in 'n hinderlaog of d'r köning is versjlage.
't Sjpèl waoërt ooch däör d'r Limburgse adel al in de Middelieëuwe gesjpäöld. In 't Limburgs museum in Venlo bevingt zich e marmere sjaaksjtuk oet d'r èlfde - twelfde ieëuw, dat is voonde in 't Kesjtièl Valkeberg. Ooch 'n hote sjaaksjtuk oet umsjtrieëks 1500, dat is voonde in de Hertoghof in Venlo, is dao te zieë. D'r Hertog va Gelre bezoot volges 'n vermelding oet 1447 e sjaaksjpèl en e triktraksjpèl van good en zilver. Sjake is e sjpèl mae och 'ne deenksjport.
't Spèl
't Sjaaksjpèl wert gesjpäöld däör twieë persone, ene sjpäölt mèt wit en d'r aandere mèt zjwart, op 'n veerkaant bord va 64 witte en zjwarte vlakke of velder. De horizontaal lijne geunt van a bies h en de vertikaal van èèn bies ach. Allebèj de sjpäölere haant 'n wit vlak rechs in d'r hook. Wit begint en da wert um de beurt 'ne zat gedoeë. In 't sjaaksjpèl geldt d'r regel: aa-gerakt is gezat. Es me 'n sjtuk aanraakt da mot me ooch mèt dat sjtuk sjpaele. Es e sjtuk neet gaans good op 'n vaeld sjtèèt en me wilt dat sjtuk good zitte da mot me dat van te väöre aa-kondige. Daovör wert traditioneel 'ne Fraanse term gebroekt, n.l. j'adoube wat 'ch zèt rech betekent. Es me d'r taegesjpäöler sjaak zèt da wert dat ooch haelop gezach in de èège taal. In Limburg zaet me da sjaak. Zèt me d'r taegesjpäoler sjaakmat da zaet me in Limburg: sjaakmat of kort-e-weg mat.
Bewaeging van de sjtukke
D'r taoëre: maog horizontaal en vertikaal bewaege, zoewiet wie e wilt mae maog neet uvver aander sjtukker hee. 't Paeërd: maog uvver aander sjtukker sjpringe en sjpringt volges 'n vast patroeën, n.l. twieë vlakke väör- of achteroet en ene nao rechs of leenks of èèn vlak väör- of achteroet en twieë nao leenks of rechs. D'r leuper: maog diagonaal bewaege, zoewiet wie e wilt mae maog neet uvver aander sjtukke sjpringe. De dam maog horizontaal, vertikaal en diagonaal bewaege zoewiet wie ze wilt, mae maog neet sjpringe. D'r kunning maog horizontaal, vertikaal en diagonaal èè vaeld wieër goeë. D'r pion maog èè vaeld väöroet goeë, mae d'r ursjte zat maeg-e twieë velder. 'ne Pion maog allèng mer sjèèf sjloeë, dwz èè vaeld väöroet en da èè vaeld nao rechs of leenks. D'r pion kènt zich es enig sjtuk oontwikkele. Es e d'r uvverkaant beriekt, kènt me 'm verwissele vör 'n aander sjtuk en da wert mètstens vör 'n dam gekaoze. Aafhankelek van de situatie op 't bord kènt dat ooch 'n aander sjtuk zieë, mètstens 'n paeërd.
Competitie
In Limburg gèft 't op gemèngteniveau väöl sjaakvereniginge, die in 'ne provinciale Boond georganiseerd zeunt. 't Haat ooch 'ne landeleke Boond dae Europees en op wereldsjaal georganiseerd is. Dik werre vreundsjappeleke competities op Euregionaal niveau georganiseerd.
Op 't hoeëgste nivo werre aparte competities väör vrowwe en mansluuj georganiseerd. Mansluuj kinne 'n hoeëger niveau bereike, mae de bètste vrowwe sjpäöle nog ummer baeëter es de mètste manneleke sjakers. De oetsjpraak van 'ne Groeëtmèèster: Für eine Dame spielen Sie sehr gut Schach mot dör 'n vrow da ooch es 'n complimaent bezieë waeëre.
Deur (boew)
'n Deur is 'n bewaegbaar, boewkóndig element t'r aafsloeting van 'n ruumdje. In e geboew is 'n deur meistes bevestig (aafgehange) in 'n kezien, det weer aan 'n moer aangebrach is gewaore. 'n Deur is 'n verticaal plaat die wuuertj gebroek veur 'n äöpening te sloeten en zoea twiè aangrenzendje ruumdjes aaf te sloete of 'n binneruumdje van 't boete aaf te sloete. 'n Port is 'n groate äöpening die wuèrtj gebroek es ingank nao e geboew of sómtieds ouch 'ne stal of 'n graasj. Boetedeure höbbe 'n isolerendje fónksje, ómdet ze good taenge kaoj en windj mótte kinne. Ouch höbbe ze 'n esthetische fónksje op gróndj van 't feit det edereine ze vanoete straot kan zeen.
Deure mótten 'n gooj ophangconstructie höbbe veur 't kónstant gebroek.