cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saturnus (planeet)
Samestèlling
Es gevolg vaan zien snel rotatie (10h 14m aon de evenaar, 10h 41m op hoeger breidtegräöj) is Saturnus nao de pole touw behuurlek aofgeplat en 't versjèl tösse diameter tösse de pole en d'n evenaar bedreug bijnao 10% (120.536 km vs. 108.728 km). Bij aander (gaasvörmige) planete deit dit versjijnsel z'ch ouch veur, mer nörges zoe sterk es bij Saturnus. 'n Aander opmerkelek feit euver Saturnus is tot de gemiddelde deechde slechs 0,69 kg/dl bedreug: es einige planeet in eus zonnestèlsel is dit kleiner es de deechde vaan water. Es me 'ne bak mèt water zouw höbbe woe Saturnus in zouw passe, zouw de planeet blieve drieven es 'ne strandbal.
Atmosfeer
De atmosfeer vaan Saturnus besteit veur mie es 93% oet waterstof en veur get mie es 5% oet helium. 't Resterend deil weurt ingenome door methaan, waterdamp, ammoniak, ethaan, propaan, acetyleen en waterstoffosfide welke sporadisch veurkoume. Op eerde besteit 'n dudeleke sjeiing tösse land, water en atmosfeer. Saturnus heet evels allein mer waterstoflaoge die vaan 'ne vleujbare vörm deep in de planeet lankzaam euvergoon in de gaasvörmege variant dee in de atmosfeer veurkump, zoonder 'ne dudeleke grens. Dit is 'n neet gebrukeleke situatie die veurtkumpt oet d'n enorme drök en temperatuur op Saturnus, geneump 'n superkritieke touwstand. Es gevolg vaan de extreme drök weure de gaase zoe samegepeers tot ze, op 't punt woe normaal d'n euvergaank verwach weurt, 'n deechde höbbe die nog ummer euvereinkump mèt die vaan 'n vleujstof. Saturnus heet daorum gei dudelek planeetoppervlak, mer wetensjappers gebruke es referentiepunt 't punt boe d'n drök geliek is aon 1 bar. Dit is aon d'n tóp vaan 't wolkedèk. Vaanoet de ruimte gezeen vertoent d'n atmosfeer vaan Saturnus 'n patroen vaan striepe of ben wat euvereinkomste vertoent mèt Jupiter. 't Versjèl is evels tot de ben vaan Saturnus vager zien en roond d'n evenaar väöl breier. Door de Voyager 1 woorte complexe wolkestrukture gezeen in de atmosfeer die vaanaof de Eerde neet ziechbaar waore. Op Saturnus wejje hel störm, kortbij d'n evenaar bereike ze in de boveläög vaan de atmosfeer snelhede tot 500 m/s.
Ring
Alle gaasplanete oet eus zonnestèlsel vertoene 'n systeem vaan ring, mer dat is pas op 't ind vaan de 20e ieuw oontdèk. 't Rinksysteem vaan Saturnus is wiedoet 't opvallendst en ouch al väöl ieder gezeen. In 1610 loerde Galileo Galilei nao Saturnus en zaog drei objecte in plaots vaan eint. Vol verbazing heelt Galilei 't drop tot de planeet twie handvatte (ansae) had. Wie heer twie jaor later nog 'ns loerde waore zie evels verdwene mer twie jaor later versjene ze weer, noe dudeleker es oets. 'ne Have ieuw later kós Christiaan Huygens daankzij de verbeterde telescooptechniek in 1655 es ierste bevestige dat dees ansae eigelek 'ne rink roond de planeet waor. Huygens besjreef 'ne dunne platte rink dee de planeet nörges raakde. Dit woort aonvenkelek mèt get vaan scepsis oontvaange, maar woort door Richard Hooke en Giovanni Cassini bevestig.
Cassini toende in 1675 aon tot de rink in werkelekheid oet twie ring bestoont, boetösse 'n sjeiing besteit die later de naom Cassinisjeiing kraog. In 1858 bewees James Clerk Maxwell tot de ring gruis en stökskes rots mooste bevatte. miniatuur|links|800px|ring vaan Saturnus in 't ziechbaar leech- en radiospectrum De lèste inziechte zien tot 't 'n stèlsel is vaan talloze miniem, aofzoonderleke ring mèt smal, leeg aofsjeiinge tösse dees ring. De ring zien maximaal 1 km dik en bestoon oet ies en meteorietstöbdeilkes. 't Gaanse stèlsel is concentrisch, wat veroorzaak weurt door de väöle mäönsjes vaan Saturnus, die zwoertekrachsjogkelinge oondergoon en veroorzake.
Allein d'n A-, B- en C-rink zien mèt amateur-telescope ziechbaar vaanaof de Eerde. De D- en E-rink woorte respectievelek in 1969 en 1967 vaanaof eerde oontdèk. De F- en G-rink woorte op foto's vaan de Voyager expedities woergenome.
De F-rink heet 'n gevlochte struktuur en weurt in stand gehawwe door de herdermäönsjes Prometheus en Pandora.
R/2004 S1 is 'ne hiel kleine rink tösse de A- en F-rink, in de buurt vaan de baon vaan Atlas, dee in september 2004 door 't Cassini-Huygens team woort oontdèk. D'r moot evels nog naogegaange weure of deze rink volledeg en permanent is veurtot 'r 'n definitief aonduiing krijg.
Scheiinge tösse de ring
De dudelek woer te numme ruimte tösse de A- en B-rink is bekind es de Cassinisjeiing (4650 km breid) en weurt veroorzaak door de maon Mimas.
D'r besteit nog 'n kleiner ruimte binne de A-rink (de Enckesjeiing). Dees is hiel get minder good te zien. Ze is slechs 325 km breid en woort meugelek woergenome in 1837 door Johann Encke mer pas mèt zekerheid bevestig in 1888 door James Keeler. 't Klein mäönsje Pan (20 km groet) heet zien baon in dees sjeiing.
De Voyagers oontdèkte weier nog kleiner sjeiinge : de Maxwellsjeiing op 87.500 km aofstand (270 km breid) en de Keelersjeiing op 136.500 km aofstand (35 km breid); dee lèste weurt opegehawwe door 't mäönsje Daphnis.
De stand vaan de ring zowie veer die vaanaof eerde kinne observere maak 'ne cyclus door vaan 29,5 jaor. De jaore boe-in veer us op eerde in 't vlak vaan de ring bevoonte (1612, 1671-1672, 1685, 1789-1790, 1848-1849, 1966, 1979-1980), zien in 't verleie vaan belaank gewees umtot op dat ogenblik 't leech vaan de ring minimaal is en de kans daodoor vergroet tot me klein, leechzwake mäönsjes kin oontdèkke. 'n Veurbeeld heivaan is de oontdèkking vaan Janus in 1966 door Audouin Dolfus vaanaof 't Observatorium vaan de Pic du Midi.
Maone vaan Saturnus
Het exak aontal maone vaan Saturnus zal noets vasgestèld kinne weure, aangezeen eder brokstök vaan de ring z'ch in 'n baon roond de planeet beweeg en technisch gezeen ouch es 'n maon besjouwt kin weure. 't Is lesteg um 'n arbitrair sjeiing te make tösse 'n klein maon en 'n groet stök vaan de ring. Begin 2011 waore 62 natuurleke maone en mäönsjes bekint. De groetste maon, Titan, is groeter es de kleinste planeet vaan us zonnestèlsel, Mercurius.
Verkinning
rechts|200px|miniatuur|NASA|Voyager 2 miniatuur|200px|De [[Cassini-Huygens kiek in 't ouch vaan 'ne orkaan op Saturnus]] Eind jaore '70 en begin jaore '80 zien drei onbemande NASA ruimtesondes in de buurt vaan Saturnus gewees. In 1997 woort de ESA/NASA ruimtesonde Cassini-Huygens gelanceerd um Saturnus en de maone weier te oonderzeuke.
Pioneer 11
Pioneer 11 woort op 6 april 1973 gelanceerd en naderde Saturnus op 1 september 1979 tot op 21.000 km. Neve gegeves euver magnetische velde en straoling leverde Pioneer 11 de ierste gedetailleerde foto's vaan Saturnus en inkel maone.
Voyager 1
Nao 'n bezeuk aon Jupiter naderde de Voyager 1 Saturnus op 12 november 1980 tot op 124.000 km. Dees missie leverde gegeves op euver de ring en de samestèlling vaan de atmosfeer vaan Saturnus en zien maon Titan.
Voyager 2
Ruim 'n haaf jaor nao Voyager 1 kaom Voyager 2 op 25 augustus 1981 Saturnus 't korste bij um vervolges door te reize nao Uranus en Neptunus.
Cassini-Huygens
Op 15 oktober 1997 woort door de ESA en NASA gezamelek de Cassini-Huygens ruimtesonde nao Saturnus gesjik. Op 11 juni 2004 passeerde dit ruimtevaartuig de maon Phoebe en op 1 juli 2004 doorkruuste Cassini-Huygens de ring vaan Saturnus um vervolges op slechs 18.000 km langs de planeet zelf te raoze. De ierste gedetailleerde foto's vaan de maon Titan woorte op 27 oktober 2004 oontvaange.
Op 9 november 2006 woort 'n peersberiech oetgebrach boe-in melding woort gemaak vaan de oontdèkking vaan 'ne orkaanechtige störm op de zuidpool vaan Saturnus. D'n diameter vaan de störm bedreug oongeveer 8.000 kilometer en besleit daomèt oongeveer 2/3e van de diameter van de eerde. De störm raos mèt 'n vaart vaan 550 kilometer per oor zoonder z'ch te verplaotse.
Woernumme
Saturnus is mèt 't bloete ouch ziechbaar es 'n helder heldergeel "staar" die neet flikkert. De ring zien neet mèt 't bloete ouch te zien, mèt 'ne verrekieker is evels te zien tot Saturnus neet cirkelvörmig is. 'ne Kleine telescoop liet de ring al good zien. De sjeiinge tösse de ring weure ouch wel gebruuk um de kwaliteit vaan telescope te teste.
1344
1341 - 1342 - 1343 - 1344 - 1345 - 1346 - 1347 1344 waor e sjrikkeljaor wat begós op 'nen doonderdag volgens de Juliaanse kalender.
Givet
Givet (Waals: Djivet) ies ’n plaats en gemeinte in Noord-Frankriek in ’t departement Ardennes (regio Champagne-Ardenne), gelege in ‘ne punt ’t Belsj in. Aan de Maas, die door ’t sjtedsje löp liek ’n have.
Veurdat Givet op ’t ing van de 17e ièw bie Frankriek kaom huèrden ’t bie 't Prinsbisdom Luuk. In Givet en umgeving kalt me dan ouch vanouds Waals, wat wiejer in Frankriek nörges veurkump.
Bie ’t kanton Givet huère: Aubrives, Charnois, Chooz, Foisches, Fromelennes, Givet, Ham-sur-Meuse, Hierges, Landrichamps, Rancennes, Vireux-Molhain, Vireux-Wallerand.
Givet is de houfplaats van häör eige gelieknamige kanton Givet, wat waer deil oetmaak van 't Arrondissemint van Charleville-Mézières.
Oud-Givet en Klein-Givet
Aan de eine kant van de Maas liegk de ouw sjtad mèt hoezer gegroepeerd rónd de kèrk gewiejd aan St. Hilaire. Aan de andere kant van ’t water bevingk ziech Klein-Givet of Givet-Notre-Dame, mèt es mieddelpunt de kèrk gewiejd aan Maria.
Bezeenswaerdig
Bezeenswaerdig zint de citadelle of ‘t fort Charlemont oet de 16e ièw, hoag op de berg. Aan de Maas sjteit ‘ne Mieddelièwse tore, de tour Victoire, opgetrokke van helsjtein en baksjtein mèt ’n sjpiets daak. Allewiel ies d’r ’n museum in gevestig. Hoagerop sjteit de Tour Gregoire mèt e plat tentdaak en drie rieje vènstere, die wied euver de Maas oetkieke.
In de ouw sjtad bevinge ziech nog väöl bewaarde ouw hoezer van baksjtein mèt helsjteine lieste en decoraties. ’t Gemeintehoes in Maaslandse sjtiel haet ‘ne ingankstrap mèt 2 balcons en ‘ne klokketore. De St. Hilaire ies geboewd in helsjtein en haet ‘ne tore mèt e sjpiets daak en ’n un d’r op. Onder de kèrk door löp ’n sjtraot. De Mariakèrk ies geboewd van helsjtein en haet ‘ne sjpietse tore.
Taal
Givet en zien direkte umgaeving (de zoageneumde Botte de Givet) ies de einige plaats in Frankriek woa Waalse dialekte were gekald. Dees dialekte huère bie 't Centraal-Waals (ouch waal Names) en zint bienao oetgesjtorve.
Toerisme vanoet Limburg
In de jaore 60 van de 20e ièw organiseerde reisbureaus in Valkeberg daagtochte veur toeriste nao Givet. Oetgangspunt waor dat me in eine daag op en neer, mèt de bös, nao Frankriek koes reize. De toeristische route leep via Dinant en langs de Maas.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Paul van der Goor
Paul van der Goor (Remunj 9 november 1932 – 22 september 1983) waas 'ne Remunjse dichter en sjriever.
Biografie
Nao de legere sjool ging van der Goor nao ’t gymnasium aan ’t Bisschoppelijk College, ’t Kleesj, in Remunj, wo d’r ónger angere ouch Jo Hansen leerde kinne via ein sjterk religieus georiënteerde jeugbewaeging: de Eucharistische Kruistocht. Heel efkes is e nog op ’t seminarie gewaes, maar dao loog toch neet zien roping. De sjtudie Nederlands MO-A daonao in Tilburg waas ‘m op ’t lief gesjreve. Hae ging wiejer Nederlands sjtudere aan de Universiteit van Nijmege. Tegeliekertied goof d’r ouch al vanaaf 1956 les aan zien “eige” Kleesj in Remunj. Geleidelik kreeg d’r dao ein voller reuster en kort nao zien trouwe in 1963 mit Marleen van Hees is d’r mit de sjtudie Nederlands in Nijmege mótte sjtoppe.
Leraar
Van der Goor waar es docent meer eine echte taleman es eine lesboer. Netuurlik behanjelde d’r veur zien leerlinge waal de biebel van Lodewick. Maar op zaoterdigmorges aan ’t inj van ein lange sjoolwaek loos d’r gaer veur oet de beuk van Anton Koolhaas, dae aan ’t begin van de zestiger jaore es sjriever naam begós te make mit verhaole euver beester mit mienselike sjtreke en gedachte. Vol euvergave besjreef Paul ’t laeve van “Miel de Vis”, dae in ziene goldjvèssekómp euver de dagelikse gank van zake delibereerde: “Gaon ich nao rechs, zal ich noe ins linksaaf sjlaon of geweun rechdoor of missjien krangsóm?” Zo goof Paul zien leerlinge zien eige “Wort zum Sonntag” mit. In 1969 waerde Paul van Remunj euvergeplaats nao ’t College in Ech, wao d’r nao ein paar jaor ouch conrector waerde. Det letste veel ‘m euveriges erg zjwaor. Op 22 september 1983 is Paul plotseling gesjtorve aan de gevolge van ein hertinfark, amper vieftig jaor aad.
Literair werk
Paul van der Goor waas eine richtige taalkunstenaer. Neet allein ’t Nederlands, maar ouch zien eige Remunjs ging ‘m zeer aan ’t hert. Al in oktober 1952 publiceerde d’r in ’t tiedsjrif van Veldeke zien gedich “Vrunj”. Tösse 1952 en 1983 zeen d’r allein al in Veldeke zó’n zestig gedichte aafgedrök, wo ónger de bundel “Tösse vreug- en naojaor” oet 1977, dae es compleet Veldeke-nómmer is oetgebrach mit zesteen gedichte in ’t Remunjs (Veldeke 1977, nr. 2). Proza in ’t plat haet d’r weinig gesjreve: d’r is ’t kienjerverhaol “Wie Remunj óntsjtange is”, wo-in d’r de Christoffellegende euvergezat haet nao de Maas in Remunj. Verder is d’r ein vertaling van ‘n gedeilte van ’t Lucas-evangelie nao ’t plat, die mit kerstmis 1982 veur de NCRV-radio is veurgelaeze. In ’t Nederlands haet Paul ouch väöl gesjreve. Veural aan de Remunjse sjriever Emile Seipgens (1837 – 1896) haet d’r väöl aandach besjtaejd. Allein al in Veldeke versjene meer es teen artikele en essays. Verder haet Paul nogal get gesjreve euver Amsterdam, de sjtad die d’r leefhad wie Remunj. In zien jeug is Paul döks in Amsterdam gekómme, wo d’r väöl familie had. Van 1976 toet aan ziene dood in 1983 waar Paul van der Goor hoofredakteur van ’t tiedsjrif Veldeke. In 1978 kreeg Paul de Zollner-cultuurpries veur zien dialekpoëzie en zien wirk euver Seipgens.
Jacob Hiegentlich
Ouch eine angere Remunjse sjriever had zien belangsjtelling. Paul waas erg geïnteresseerd in ’t laeve en wirk van Jacob Hiegentlich (1907 – 1940), eine joedse jóng, die op 14 mei 1940 gif innoom en dae daodoor ein paar daag later gesjtorve is. Paul waas in ’t bezit van diverse breve van Hiegentlich aan ziene naef Koen Vos. In eine breef vanoet Paries sjreef Hiegentlich euver zien seksuele geaardheid, ónger angere det d’r de eine aovend mit ein maedje nao bed ging en det d’r ’t de volgende daag mit eine jóng deej. Paul waas van plan euver de correspondentie van Hiegentlich te publicere, maar hae wis neet good wie d’r det zól aanpakke.
Thema's
In de gedichte van Paul van der Goor is de dood en de angs daoveur ein väöl veurkómmend thema: doe wits det d’r kump, maar wo, wie en wanneer d’r kump, det wits se noe net neet. Verdere trefwäörd zeen: melancholie, aafsjied, heimwee en weemood euver ’t veurbiegaon van kanse.
Sjtäölkes
’t Gedich “Den duvel van de middig” (deil VII en VIII) eindig es volg:
''Hae leep nog ins langs det hoes
’t waar wintjer, mit windj óm den hook,
aan de buim hónge pegels van ies.
En hae mómpelde nog ins dae naam,
dae naam van jaore geleje,
keek nog ins ómhoog nao ’t vinster,
mer nemes dae dao meer sjtóng.
En hae ging toen veurgood de sjtraot oet,
alle illusies verlaore;
hae waar jaore ajer gewaore.
En noe is dit ein aad verhaol gewaore,
ouch de herinnering is haos veurbie.
Veer höbbe allebei ’t sjpeel verlaore:
………………………………………..
den duvel van de middig goof ós vriej.''
Wiewaal Paul vertroewd waas mit d’n dood en hae d’r op bedach waas, mót d’r toch volkómme verras zeen gewaes, wie op daen dónderdig in september 1983 op ’t Sjtasieplein in Remunj de vaerman ‘m op de sjouwer toekde:
''De vaerman
wiewaal ich ’t nooit höb gemerk;
zien sjtum nooit geheurd, ziene vootsjtap:
te drök mit laeve en werk.
Mer noe, mit de gank van de jaore,
ich tied óm te loestere höb,
waer ich mich aldaag bewuster
det einen achter mich löp.
Wie lang nog veur d’r mich inhaolt,
miene sjouwer bereurt mit zien handj:
''veer gaon nao den angere kantj.”
Ein vriewaal compleet euverzich van ’t wirk van Paul van der Goor is aafgedrök in Veldeke, jaorgank 58/1983, nómmer 6, pagina’s 28, 29 en 30. Dae nómmer is trouwes gans gewiejd aan Paul van der Goor, mit - naeve gedichte - ein artikel van Peter Nissen en de praek van de preester biej de begrafenis. Inkele van zien gedichte sjtaon ouch in Mosalect (1976) en Mosaïek, de jubileumoetgave ter gelaegeheid van ‘t 75-jaorig besjtaon van Veldeke in 2001.
Boudewijn Zenden
Zenden, zoon vaan judoka Pierre Zenden doorleep de jäög bij RKSV Leonidas-W, MVV en PSV. Bij die club debuteerden 'r in 1994. Tösse 1998 en 2001 späölde heer bij FC Barcelona, daonao bij diverse clubs in veural Ingeland. Tösse 1997 en 2004 woort Zenden 54 kier veur 't Nederlands èlftal opgerope; heer scoorde dao-in zeve kier. In 2011, wie heer bij Sunderland AFC späölde, stopde heer mèt voetballe.
Gibraltar
Gibraltar is 'n rots en 'n euverzies gebeedsdeil vaan 't Vereinig Keuninkriek. De stad in het uterste zuije van Spanje ligk aon de Straot vaan Gibraltar. De berg is in de klassieke literatuur ein vaan de Zuile vaan Hercules.
Boudewijn Zenden
Nao zien carrièr woort heer assistent-trainer; iers bij Chelsea FC (2012-2013), daonao bij zien aw club PSV.
Gibraltar
De naom Gibraltar is aofkomstig vaan de amazighse kriegshier Tarik ibn Zijad dee dao in 711 met zien troepe euverstaok vaanoet Noord-Afrika. De rots kreeg de naom Djebel Tarik (جبل طارق) (berg vaan Tarik) boe nao 't via verbastering Gibraltar woort. Dèks weurt abusievelek gedach tot de naom 'n verbastering is vaan Djebel al Tarik, umtot 'al' 't lidwoord vaan bepaoldheid is in 't Arabisch.
In 1309 vereuverde de Castilianen de rots meh in 1333 woort de plaots obbenuijts Moors. In 1462 kaom in 't kader vaan de Reconquista veuraltied 'n ind aon de Moorse aonwezigheid op Gibraltar. Op 4 augustus 1704 vereuverde 'n Ingels-Nederlandse coalitievloot de rots en sinstoen bleef de doorvaart door de straot vaan Gibraltar oonder Ingels towziech en de rots 'n Britse exclave. Es gevolg vaan de Spaonse successieoorlog, volges het Verdraag vaan Utrech kaom Gibraltar in 1713 definitief in Ingelse han. Sins 1830 is de rots 'n Britse kroenkolonie. Gibraltar heet zelfbestuur op gebied van binnelandse zake en rechspraak. Groet-Brittannië is verantwoordelek veur 't boetelands beleid. 'ne Goeverneur vertegenwoordeg de Britse kroen.
Medio 1966 sloot Spanje veur korte tied 't grensverkier nao en vaan Gibraltar en beperkde de lochvaart daonao tow. Spanje wèlt al langer Gibraltar euver numme. In 2002 spraok 99% vaan de bevolking vaan Gibraltar ziech in 'n referendum oet tege 'n gedeilde Brits-Spaonse soevereiniteit, 'n veurstèl vaan premier Tony Blair en z'ne toenmalige Spaonse collega José María Aznar (1996-2004). José María Aznar's opvolger José Luis Rodríguez Zapatero, wèlt mèt Tony Blair, waarschijnlik op 18 september 2006 'n akkoord teikene dat de mieste probleme tösse de twie len en Gibraltar zal oplosse; de lochhave van Gibraltar maag daan vlöchte oet Spanje en de rest vaan de Europese Unie aofhandele. De lochhave zal zoewel door Britse es Spaonse autoriteite weurde bemand. De grenskontrole weurt versoepeld. Spanje zal mier tillefoonlijne nao Gibraltar aonlègke en 'n laankloupend konflik euver pensioenbetaolinge vaan Spaonse veurmalige arbeiders in Gibraltar is bijjgelag. thumb|left|200px|Grenspos mèt oetziech
Op de rots leef 'n door de Britte ingevoerde apekolonie. Het geit um 'n troep berberape (Macaca sylvanus), die daoneve ouch in Noord-Afrika veurkómme. 'n Legende zeet tot, es de ape vaan de rots weg zien, 't mèt de Ingelse hierschappij aofgeloupe is. Ouch daorum weurt de populatie streng besjermp. De kolonie besteit oet einige tientalle bieste. thumb|left|200px|Ooskant
Encyclopedie
thumb|250px|Väörpagina van d'r [[Encyclopédie va d'Alembert en Diderot]] 'ne Encyclopedie (Grieks: "ἐγκύκλιος παιδεία" (oetsjpraak "enkyklios paideia"), lèttelek, 'n goodgerönde educatie, wat algemèng kènnis betekent) is 'n gesjraeve verzameling va kènnis. Encyclopedieje zeunt algemèng, mèt artikele över allerlei oonderwerpe. Is 't naosjlaagwaerk gespecialisierd in èè vakgebied da kalt me van 'ne lexicon. In d'r volksmoond wert evvel ooch gesjpraoëke van 'ne medische encyclopedie of 'ne taalkundige encyclopedie.
D'r Limburgse Wikipedia is waarsjienglek d'r örsjte encyclopedie in 't Limburgs.
Historie
In d'r örsjte ieëw n. Chr. sjreef Plinius d'r Owwere mèt ziene Naturalis Historia d'r örsjte encyclopedie. De behaowe dele waoërte in 2004 in 't Nederlands vertaald es De Wereld.
21 oktober
Heiligedaag van Ursula
Antilledaag in de Nederlandse Antille
Claude-Henri de Rouvroy
thumb|right|Claude-Henri de Rouvroy Claude-Henri de Rouvroy, graaf van Saint-Simon (Paries, 17 oktober 1760 - 19 mei 1825) is 'ne Franse wetensjapsfilosoof en d'r groondligger van 't Saint-Simonisme.
Productieve en neet productieve
C.H. de Rouvroy verdeelde de luuj in twieë groep: de productieve (de luuj die wirke) en de neet-productieve (de luuj die bezitte). De verhouding tussje die twieë groepe besjreef-e es conflictueus. E wert aan-zieë es d'r belangriekste groondligger van de modern sociologie en naeëve Babeuf, och es groondligger van 't utopisch socialisme. Ziene adeleke titel haat e an de Fraanse Kroeën truukgegaeve.
Meneerkes
Meneerkes (Nederlandjs: Mijnheerkens) is e gehuch aan de Aje Roer bie Leeve, in de gemeinte Remunj in Nederlandjs Limburg. 't Ligk tösse de Meneerkeshave (in 't verlingde van de Sjippershave) en 't dörp Leeve zelf in. Veur 't grótste deil is Meneerkes taengeweurdig 'n industriegebied, mer dao is nag ein deil det rilletief lanjelik is.
Sjtraotnamen in Meneerkes zeen Rorowaeg, Meulegreendwaeg, Meneerkeswaeg, Greunewaeg en Op 't Sjoor.
Banská Bystrica (distrik)
Banská Bystrica is e distrik (okres) in 't Sjlowaakse gewes Banská Bystrica. De houfsjtad is Banská Bystrica. 't Distrik besjteit oet ein sjtad (mesto) en 41 gemeinte (obec).
Lies van sjtaej en gemeinte
Hie-ónger volg 'n lies mit alle sjtaej en gemeinte in 't distrik. Sjtaej sjtaon diek-gedrök.
Bohrium
Bohrium (neet te verwarre mit "borium") is e sjemisch element mit 't symboeal Bh en 't atoeamnómmer 107. 't Is wersjienlik e gries of zilverkluuerig euvergangsmetaal.
't Metaal kump neet van netuur oppe aerd veur en dao zeen ouch nag gein toepassinge van bekèndj.
Isotoeape
't Langs-laevendj bohriumisotoeap is 264Bh mit 'n halveringstied van 440 ms. Anger isotoeape zeen 261Bh en 262Bh mit halveringstieje van respektievelik 11,8 en 102 ms.
1288
1285 - 1286 - 1287 - 1288 - 1289 - 1290 - 1291 1288 waor e sjrikkeljaor wat begós op 'nen donderdag volgens de Juliaans kalender.
5 fibberwarie
5 fibberwarie is de 36en daag vaan 't jaor.
Lünen
De op 58 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 59,39 km², in december 2018 86.449 inweunersj. Daomèt haw 't 'n bevolkingsdichte van 1456 de veerkante kilometer.
In 't Veld
In 't Veld is e veurmaolig gehuch det allewiel óngerdeil is vanne buurt Lieënhof in D'r Sjeet (Sjaasberg), Landjgraaf.
Toon Hermans
Toon Hermans (17 dieëtsember 1916 – 22 april 2000), voloet Antoine Gerard Theodore Hermans, waas 'ne bèkendje Zittertse cabaretier, dichter en zenger in 't Nederlands en 't Limburgs. Wiejer componeerdje, sjiljerdje, regiseerdje en sjreef d'r ouch. Hae waas d'n ieëste in Nederlandj dae inne vorm van 'n onemanshow optrooj.
Hae wuuertj gezeen es eine van de Groeate Drie van 't Nederlands cabaret. Hermans, Wim Sonneveld (1917 – 1974) en Wim Kan (1911 – 1983) waere namelik besjoewdj es de grótste drie cabaretiers van Nederlandj vanne nao-oorlogse generaasje.
Gesjiechte
Toon Hermans waerdje gebaore es twieëdje van vief zeuns van de bankier Jean Baptiste Nicolas Hermans (1881 – 1928) en Maria Elisa Josephina Dullens (1890 – 1967). Zie woondjen in 'n hieërenhoes in Zittert. Nao d'n Ieëste Werreldoorlog ging 't slechter mit de bankiersfemielje. Aan 't inj vanne jaore twintjig krege ze te make mitte economische crisis, wodoor de bank feliet góng. Zien vader is jónk gestórve, in 1928. Vanaaf det moment haet 't gezin väöl in mótte levere. In daen lestigen tied begós Toon mit dichte. Neet lang daonao benaderdje d'r vastelaovesvereiniging De Mander en in 1932 sjreef d'r zien ieëste revue. Det waas zón succes gewore, det hae mit de opbrings in 't laevesóngerhaad van zien gezin kós veurzeen.
Nao dit succes zów Toon nag talloeaze revues sjrieve. Hae verwórf plaatselike naamsbekèndjheid inne ómgaeving van Zittert. Ouch haet d'r mitgedaon aan 'n talentejach in Haerle, wo d'r es winnieër oete bös koom.
In 1942 vertróch Toon nao Amsterdam. Dao haet d'r mit de cabaretgroep van Carl Tobi opgetraoje in 't Leidsepleintheater. In 1946 lieërdje d'r Rita (Rietje) Weytboer kinne, 'n sjoeanheidspecialiste. Det jaor nag zeen zie getrouwdj, op 5 dieëtsember. Vanaaf daen tied toet 1952 speeldje d'r bie Theater Plezeer van Floris Meslier. Mit dit gezelsjap waas d'r oppe radio te huuere. Toon leet zich veural inspirere door de clown Johan Buziau, mer ouch door Lou Bandy en Louis Davids.
In 1953 speeldje d'r zienen ieëste eige show. In 1955 begós d'r mit zien onemanshows, womit d'r 'ne Nederlandse primeur haw. Lanjelik brook d'r door mit ziene show van 1958, womit d'r veur 't ieës oppe televisie te zeen waas. In 1963 trooj d'r veur 't ieës op in 't Keuninklik Theater Carré.
Toon en Rietje höbben 'nen tied in Mestreech gewoondj. Later zeen ze trökgegange nao Amsterdam, de gebäörteplaats van Rietje. Ze höbbe drie zeuns gekrege: Michael, Maurice en Gaby. De middelste zoon waas in zien latere shows waal ins te zeen es figurant.
Toon haet väöl leedjes gesjreve veur zien vrouw. Wie Rietje kanker kreeg haet d'r versjillendje tournees aafgezag óm bie häör te kinne zeen. In 1990 is zie gestórve aan de gevolge daovan. Toon waas d'r kapot van meh ging door mit optraeje. Hae haet nag leefdjesleedjes veur häör gesjreve en gezónge, meh haw waal zichbaar meujte daomit.
Hermans is in 2000 gestórve aan 'n hertaanval in 't Antoniusziekenhoes van Nieuwegein. Hae is 83 jaor gewore.
Lommel
Stadsfuncties
Lommel is 'n industriestad, en kint 'n veurnaom metaolindustrie. Laanks de kenale (Kenaal Boggetj-Heretals, Kenaal van Beverlo), die veural ouch door de industrie gebruuk weure, weurt landbouw bedreve. E good deil vaan de gemeintegroond is evels in gebruuk veur natuur en recreatie. Ouch heet me in Lommel 'ne belaangrieke zavelkojl.
Stadsgeziech
De stad Lommel is pas in de twintegste iew tot 'n stad oetgegreujd, woedoor de plaots Lommel zelf weineg monuminte bezit. Bezeenswierdeg is de neogotische kèrk (voltoejd 1902). Daotegeneuver steit tot de umgeving vaan Lommel es natuurgebeed bezeenswierdeg is - heimèt profileert de gemeinte ziech daan ouch gere. Minstes e kwart vaan de gemeinte is bedek mèt bos, e good deil vaan de res besteit oet weuste grun en zaveldune.
Historie
In 990 weurt Lommel veur 't iers geneump. 't Is 'n stad oet de Karolingischen tied. In d'n tied vaan de groete Braobantse expansies woort Lommel ingedeild bij de Meijerij vaan De Bos, zoetot ze vaanoet 't noorde geregeerd woort. Mèt daodoor kaom de plaots nao d'n Tachtegjäöregen Oorlog binne de Noordeleke Nederlen te ligke, es oonderdeil vaan Staots Braobant. In 1815 evels woort de plaots bij Limburg ingedeild, en nao de Belsje oonaofhenkelekheidsstrijd vaan 1830 en de vrei tösse Nederland en 't Belsj 1839 kaom Lommel daan ouch definitief in Belzje hen. Pas vaanaof ca. 1900 is Lommel de stad gewore die 't noe is: roond 1880 had 't nog mer 3000 inwoeners.
President
President is e waord det oet 't Letien kump en "veurzitter" beteikent. 't Weurt in de meiste wèsterse tale gebroek óm 'ne leider aan te gaeve van 'n vergaoring, bedrief, verein of rechbank, meh veural van e landj. In det litste geval is de president meistal zowaal de regeringsleider es 't sjtaotshouf. Zón landj haet meistal de sjtaotsvorm van e rippebliek. Det kan 'n dimmekrasie zeen. De vervanger is dèks de vicepresident.
In 'n aantal lenjer berös bie de president neet de meiste mach. Veurbiljer zeen Israël en Duutsjlandj, wo de presidente door 't parlement waere verkaoze en es sjtaotshouf veural 'n ceremonieel rol vervölle.
Lenjer wovan de hoogste functionarisse neet waere gekaoze, mer häör positie aan häör gebaorte danke waere meistal monarchieje geneump.
Hafnium
Hafnium is e sjemisch element mit 't symboeal Hf en 't atoeamnómmer 72. 't Is e staolgries euvergangsmetaal.
Toepassinge
In nucleair installaties wie kernóngerzieëjers wuuertj hafnium gebroek es neutronvenger. Anger industrieel toepassinge van hafnium zeen:
Fossiel
'n Fossiel is 'n uvverbliefsel va prehistorische plaante, dere of luuj, die in versjtèngde vurm of es aafdruk op gesjtèngdes voonde werre.
Van sómmige fossiele is 't lestig te zègke wat 't precies mót veursjtèlle, e vuurbild hieva is Dickinsonia.
Fossiele in ozze sjtrieëk
thumb|left|Donderpele
Aander betekenisse van fossiel
thumb|250px|Aafdruk va blaar van d'r [[Ginkgo biloba]]
Keltische hoeëgdaag
De Keltische fees-daag werre vas-gesjtild an de haand van de zonnesjtaande, die neet eeder jaor 't zelfde zeunt. Daoväör valle de fees-daag och neet ummer op d'r zelfde daag. De Kelte waore waarneumers van de feiteleke gebeurtenisse an d'r hieëmel. De fees-daag sjpelde ooch 'n belangrieke rol in de Keltische mythologie.
De ach Keltische fees-daag
thumb|250px|Keltisch symbool Begin van 't Keltisch nuujjaor, roond 6 november. Weenterzonnewende, roond 21 december. Ter ieëre van de vruchbaarheedgodin Birgit, (Brigida) roond 4 februari. Lente equinox, roond 20 maart. Meifeeste. Ter ieëre van d'r god va laeve en doeëd Bel, roond 5 mei. Zoamerzonnewende, roond 21 juni. Ter ieëre van d'r zonnegod. Op dae daag kieëme de druïdes van alle Keltische sjtamme bie-een in de Ardenne. Roond 7 augustus. Herfs equinox, roond 23 september.
Kiek och de la Tène-cultuur
Sinterklaos
‘ne Andere heilige Nicolaas van Pinara kaom ouch hie vandaan. Hae sjtorf in 343 in Lycië.
Levesloup
Nicolaas woort gebore rónd 280 in Patara in Lycië en sjtorf op 6 december 343. Begrave woort hae in de nao häöm geneumde kèrk in Myra. Ziene fièsdaag en namesdaag vèlt ouch op 6 december. Tiedes 'n pelgrimage nao Egypte en 't Heilig Land verbleef Nicolaas veer jaor in Beit Jala, in de buurt van Bethlehem. Rónd 't jaor 300 volgde zien beneuming tot biesjop van Myra. thumb|Graaf van Sinterklaos, saer 1087 in Bari
Sinterklaosfiès
Sinterklaos ies ouch de naam van 't volksfiès, dat plaats vingk op 5 en 6 december in Nederland, Belsj, Noord-Frankriek, Luxemburg in 't zuje en zuud-weste van Duutsjland, in Oasteriek, de Elzas, Lotharinge, Pole, Tsjechië en Zjwitserland.
Verièring
De verièring van Nicolaas begoes in Myra en in Constantinopel in de 6e ièw. Saer de 9e ièw in Roame en Italië en vanaaf de 10e in Duutsjland, Ingeland en Frankriek. In 1087 weurt zien gebeinte euvergebrach nao Bari in Zuud-Italië (in daen tied behuèrend bie Sjpanje).
Laevend fossiel
thumb|150px|'ne Tuatera, 'ne brögkherdis. 'n Laevend fossiel is 'n plaant of deer oeëvan me zow maoge aa-naeme dat 't oetgesjtorve zow zieë, zoewie d'r Ginkgo biloba of de brögkherdisse, of oeëvan me aa-genaome how dat 't oetgesjtorve waor.
Sinterklaos
Verièring
In Vlaandere weurt in 1241 'n sjtad nao häöm geneump Sint-Niklaas. In Valkeberg sjteit 'n kèrk oet de 13e ièw, mèt es petroanheilige Sinterklaos en Sinte Berb (Barbara). Ander Nicolaasparochies in Limburg zint: Venlo, Meijel, Heythuysen, Broekhuizen. De Sint-Nicolaaskèrk in Mestreech ies in 1837 gesjloop.
Legendes
Zien attribute: Gekleid es biesjop mèt sjtaaf, mieter en biesjopsrink; ’n koep mèt drie kinger d’r in; drie böl es symbool veur de broedssjat van de drie maedsjes of ’n sjeep of anker vanwege de redding van sjeepsvaardersj.
In sómmige legendes weurt euver Sjpanje gesjreve i.p.v. Zuud-Italië en de zjwarte (Moorse) knech Zjwarte Piet kump dao dan ouch bie ter sjpraoke.
Marie Koenen
Marie Koenen (D'n Bos, 19 januari 1879 - Mestreech, 11 juli 1959) waor 'n Nederlandse sjriefster.
Jimmy Wales
thumb|Jimmy Wales thumb|Wales weurt iéredoctor van de [[universiteit van Mestreech, 2015]]
Marie Koenen
In 1919 trouwde ze mèt Felix Rutten, gebore in Zittert en ouch 'ne auteur. 't Echpaar góng in Gäöl, op de Sjieversberg bie 't Sjtómmeveldsje, wone. In 1927 gónge ze oetein en in 1929 volgde de sjeijing. In 1949 kreeg Koenen 'n ièredoctoraat aan de Katholieke Universiteit in Nijmege. Vanaaf 1950 trok zie ziech truuk in Houtem-Sint Gerlach.
Jimmy Wales
Jimmy Donal (Jimbo) Wales (8 augustus 1966 ) ies 'ne Amerikaanse internèt-óndernummer. Hae ies bekènd gewore es opriechter van Wikipedia en es veurzietter van de Wikimedia Foundation. Allewiel (2006) ies hae besjtuurslid van dees organisatie. Wales ies ouch groataandeilhouwer en directeur van 't internètbedrief Bomis.
Marie Koenen
Koenen vertegewoordig de neoromantiek in de Roams-Katholieke literatuur. Häör later werke zint miè realistisch van sjtiel. 't Landsjap van en 't (boere)leve in Zuud-Limburg sjpele dèks 'n groate rol in häör werk.
Jimmy Wales
Leve
Wales woort gebore in Huntsville (Alabama), es zoon van Jim en Doris Wales. Hae góng nao sjoal aan de "House of Learning", 'n klein privésjoal die 't eigendom waor van zien mam en zien oma. In 1983 haolde hae zien diploma aan de Randolph School. Hae góng economie sjtudere aan de Auburn University, woa hae zien bachelordiploma haolde, en aan de University of Alabama, woa hae zien masterdiploma haolde. In 1994 woort Wales toegelaote tot 't promotietrajek aan Indiana University, meh hae besjliesde um in Chicago te goon wèrke es optiehandelaer. In 1998 verhuusde hae mèt zien vrouw Christine nao Californië, woa hae 'n internètbedrief begoes, 't zeukportaol Bomis.
Wales loos es kind al alles wat los en vas zoot, veural de 22-deilige Worldbook-encyclopedie van zien ouwersj. Hae ies 'ne bewonderaer van de objectivistische filosofie van Ayn Rand, en in de jaore neugetig beheerde hae ein mailinglies mèt de naam "Moderated Discussion of Objectivist Philosophy". Van 1999 tot 2001 houw Wales de leiing euver 't Nupedia-projek, woa 'r mèt filosoof Larry Sanger aan wèrkde. Vervolges begoes hae ein online encyclopedie onder de GNU Vrie Documentatie Licentie volgens 't wiki-princiep, en in 2003 riechde hae de Wikimedia-sjtiechting op. Daoneve ies 'r nog ummer directeur van Bomis Incorporated.
Wales woont mèt zien vrouw en hun dochter Kira (2001) in Saint Petersburg, Florida.
IJzer (reveer)
d'n IJzer (Frans: Yser) is 'n reveer in Wès-Vlaondere (Belsj) en Frans-Vlaondere (Frankriek). Hae is de kórtste vanne drie Belzje revere die inne zieë oetmunje (de anger twieë zeen de Maas enne Sjelde) en de ènsigste reveer die in Belsj zelf oetmundj; de Sjelde enne Maas mónjen oet inne zieë in Nederlandj. De totaal lingdje bedruueg achensevetig kilomaeter, wovan viefenveertig in Belsj. d'n IJzer ligk inne Wèshook. 't Gebied tösse d'n IJzer enne kus, t'n wèste vanne reveer, wuuertj Bachten de Kupe geneump.
Dörper en gemèndje langs d'n IJzer
De volgendje lies guuef de gehuchte, dörper en gemèndje die zich langs of kórtbie d'n IJzer bevinje.
Landj
Landj kan verwieze nao:
IJzer (reveer)
Dörper en gemèndje langs d'n IJzer
in Frankriek: Lederzele, Buisscheure, Broksele, Volkerinkhove, Rubroek, Les Cinq Rues, Bollezele, Erkelsbrugge, Zegerskappel, La Cloche, Ekelsbeke, Wormhout, Herzele, Wilder, Bambeke, Houtkerke, Kruystraete
op 't Belsj: Haringe, Roesbrugge, Beveren-aan-de-IJzer, Stavele, Oostvleteren, Eversam, Elzendamme, Pollinkhove, Fintele, Reninge, Noordschote, Knokkebrug, Nieuwkapelle, Oudekapelle, Sint-Jacobskapelle, Woumen, Diksmuide, Kaaskerke, Beerst, Keiem, Stuivekenskerke, Tervate, Schoorbakke, Pervijze, Schore, Mannekensvere, Ramskapelle, Sint-Joris, Lombardsijde, Nieuwpoort
Platduutsj
Platduutsj is 'n dialektgroep die in de Voersjtreek en in 't uterste noorde van de provincie Luuk wert gekald. De sjtreektaal is 'n typisch Ripuarisch-Limbörgs övverganksdialekt en wert nog geraeëkend töt 't Zuudnederfrankisch. Van aoërsjpronk geet 't um 'n variant van 't Limbörgs, mèt evvel anger taalpolitiek die die sjtreektaal haet beïnvloojd: vör 't Limbörgs is dat 't Nederlands gewaes en vör 't Platduutsj 't Frans of 't Duutsj.
Jos Verstappen
thumb|right|225px|Jos Verstappe bie de A1-test in 2005 Jos Verstappen (Mofert, 4 mieërt 1972), voloet Johannes Franciscus Verstappen, is 'ne Nederlands-Limburgse ex-A1-GP- en ex-Formule 1-coureur. Hae waas getrouwdj mit de Belzje, ex-Kartcoureur Sophie Kumpen (de nich van Paul Kumpen, Rallycross kampioen van 't Belsj in 1987, en ziene zoon Anthony Kumpen, 'nen actieve FIA-GT-WK-coureur) mit waem hae twieë kinjer haet: Max en Victoria.
Platduutsj
D'r Nederlandstalige term Platdiets um 't plat va Voere te beneume, is in de jaore '60 in Vlaandere oontsjtaande.
Jos Verstappen
Carrièr
Jos Verstappe waerdjen op 4 mieërt 1972 gebaore. Al op 8-jäörige laeftied kreeg d'r 't racevirus te pakke. Oppe daag det Jos zien ieëste hèlge kómmune deej huuerdje d'r bie 't verlaote vanne kirk motergeraochel. Same mit zie vader góng d'r kieke. 't Bleek 'n kartrace te zeen dae in 't dörp georganiseerdj waerdje. Vader en zoon wore geliek verkóch en 't doerdje den ouch neet lang veurdet Jos veur 't ieës zelf op 'ne kart zoot. Na twieë jaor waas Jos riep (en aad genóg) óm wèdstrieje te vare.
Platduutsj
Legitimatie Fraanse taalkeus in Voere
D'r naam Platdiets waoërt dör Vlamsje politici aagegraeëpe um in Vlaandere eeges mit taalkundige argumaente aannaemelek te make vörwat de mieërderheed van de bevolking va Voere vör 't Fraans kaoës. 't Platdiets zow 'n taal zieë die in zichzelf 'n taalkeus tusje de standaardtale 't Nederlands of 't Fraans aoëpe heel. Dis taalkeus waor dus väör alle aander luuj in Vlaandere ging optie, want dao waoërte dialekte gekald die alling bie 't Nederlands hure. Me mot neet vergaeëte dat in dae tied 't oet Nederland geïmporteerde ABN de Vlamingen nog ummer vraemer aadeeg es 't Fraans, wat in dae tied ooch nog 'ne hoeëgere sjtatus how.
Jos Verstappen
Carrièr
De kartcarrière van Jos waerdjen ech serieus in 1982 doe d'r lenjelike wèdstrieje góng vare. 't Ieëste succes koom in 1984 wie 't Nederlands kampioensjap veur juniore waerdje behaoldj. In 1986 haoldje Jos oppernuuts de Nederlandse titel. De grótste kartsuccesse haoldje Jos in 1989. Hae wón det jaor e groeat aantal internationaal races, en waat mieër is, twieë Europese titels.
Platduutsj
Vlamsje taalpolitiek.
D'r Nederlandstalige naam Platdiets vör de taal va Voere is dus 'n politieke constructie in 't kader van de taalpolitiek die va Vlaandere 'n homogeen Nederlandstalig gebied woolt make dör de mäögelekheed van 't zelfsjtandig make van 'n taalkeuze oet 't bewustzieë van de Vlaminge te haowe. Voere moeg dus gee väörbeeld waeëre in dae zin en dus waoërt van 't dialekt dat me dao kalde get gaans speciaals gemakt. Dör Vlamsje politici.
Jos Verstappen
Carrièr
Inne jaore '90 beènjigdje hae zien loupbaon nao e paar zwaor óngevalle.
Platduutsj
Gevolge väör de benaming van 't plat in Voere.
In dae tied höbbe de Vlaminge in Voere en Moelinge d'r naam van hun dialekt verenderd in  't Vlamsj. Daomit goof me dan aa dat me voond dat hun Plat dao dezelfde 'natuurleke' wirking how es de dialekte in Vlaandere: n.l. 't Nederlands es sjtandaardtaal. De Franstalige in Voere en Moelinge bleve d'r term Plat gebroeke en in 't Oost-Voeres neumt me 't dialekt nog ummer Platduutsj, zjuus wie vreuger en wie de luuj dat in 't Moontsener gebied dunt.
Jos Verstappen
Carrièr
Inne periood 1994-2003 reej Jos ouch inne Formule 1, bie versjillige renstalle. d'n Ópvallendjsten tied waas d'n tied bie 't team van Benetton in 1994 wo d'r terechkoom es invaller veure geblesseerdje JJ Lehto. Hae waas daobie d'n twieëdje koeräör van 't team, naeve Michael Schumacher. Zienen ieëste wèdstried verleep neet good; hae woort vanne baan gereje door Eddie Irvine, wobie d'r zelfs euvere kop vloog, meh wiejer óngedeerdj bleef. 't Huuegdjepuntj in dit sezoen waas zien derdje plaats tiejes de Grand Prix van Hóngarieje. Tiejes 'ne pitstop bieje GP van Duutsjlandj in Hockenheim koom bie 't tanke brandjstof euvere heite óngerdeiler vannen auto. d'n Auto, mit Jos d'rin, vadje veur kórten tied vlaam. Hiedoor verbrandje zien naas ómdet 't vezeer van zienen helm aopsting, waat in daen tied gewuuen waas. Vanaaf doe móste koeräörs häör vezeer toe haje bie 't tanke.
Ziene zoon Max Verstappen is ouch coureur. Hae is in 2014 mit 17 jaor es jónkste koeräör oeats gestartj inne Formule 1.
Platduutsj
Gevolge väör 't kalle van 't plat in Voere.
Langs Vlamsje kaant góng me in dae tied ooch d'r naam van 't Nederlands verendere in good Vlamsj. 't Gebruuk van 't Plat verminderde hieël sjtaerk. In Vlaandere waorte de dialekte bis e jaor of tieën gelaeje nog es de taal van de wirkluuj bezieë. Wae get gelieërd how, kalde Nederlands en dat gool ooch väör Voere. Dao baove-n-op kieëm nog dat me neet d'r indruk wol wekke dat me nog twiefelde an de taalkeus. Dat koes me 't bitste bewieze dör 't plat neet mie mit de keender te kalle.
Saer e jaor of tieën bekiekt me 't Plat langs d'r Vlamsje kaant neet mie zo negatief. De Nederlands-Limburgse houding ten aanzieë van die taal is dao zieëker neet vraem aan. Mae och 't gegaeve dat Nederlanders sinds 2000 väör d'r gemingderaod va Voere maoge mitsjtimme, haat daobie 'n neet te oondersjatte rol gesjpeld. 't Plat haat in Vlaandere gee Europees statuut.
Langs Franstalige kaant is me, wie de Vlaminge, 't Plat 't Vlamsj gónge neume, hos van d'r ene op d'r aandere daag Fraans gaoë kalle mit de keender. Daomit goof me dan aa dat me neet umwille van 't plat, dat me kalde, bie Vlaandere woolt hure. Ze veulde zich heem in 't Laand va Herf en in 't Moontzenergebied en dao góng me och wie langer wie mieë Fraans kalle. Mit hun taalkeus binneshoes makde me zie taalpolitiek sjtaandpunt dudelek. 't Plat wert langs Franstalige kaant alling nog gekald däör luuj baove de vieftig jaor.
Term Platdiets is uvverbodig waore.
D'r oetsjpraak, dat luuj die van oudsher d'r term Platduutsj vör hun dialect gebruke, daomit zowwe wille zigke dat ze 'n taal kalle die neet verboonde is mit 't Zuud-West-Nederfrankisch of 't Limburgs, klopt dus neet. Dis interpretatie van 't gebruuk van d'r term Platduutsj is 't gevolg van 't feit, dat d'r Nederlandstalige term Platdiets, vör 't Plat va Voere, huutsedaag in d'r ege Vlamsje kontekst uvverbodig is waoëre - Vlaandere is Nederlandstalig, 't is in 2000 dör de aktie va Mergelsberg ooch bewaeze dat zelfs de Vlaminge in Voere dat definitief zeunt! - mae es idee waal nog deepgeworteld in 't Vlamsj collectief bewuszieë aanwezig is. Mitstens wert zoe'n idee dan tiedelek in 'n ander kultuurgemeensjap 'hinein interpretiert' bis dat dao 'n reaktie op keump en de ege bevolking tut inzich keump, ziet wie de gesjiedenis gegange haat en dao vraej mit haat of kriet. Pas da kint dat idee vergoeë en is me vaeërdeg vör 'ne volgende sjtap in Vlaandere.
7 september
Heiligedaag van Regina van Alise
Nationale fièsdaag in Brazilië
Sakse (Bundesland)
Geografie
Sakse grens aan 't oeëste aa Pole (123 km lang grens), aan 't zude aa Tsjechië (454 km). Zuudwestelig en westelig ligke de bondssjtate Beiere (41 km) en Thüringen (274 km) en noardwestelig en noardelig grens e aa Sakse-Anhalt (206 km) en Brenneburg (242 km). Neëve de hoafsjtad Dresden zint Leipzig, Chemnitz en Zwickau anger wichtige sjteë. Leipzig is qua iwoeënertal 't groeëts (550.608 per 31 augustus 2015), meh knap groeëter es Dresden (536.308 lüj, 31 december 2014).
De wichtigste revier is de Elbe, die vanoet Tsjechië noa de sjtad Hamburg sjtruimt en i g'n Noardzieë oetmónd. Óch de Mulde, de Schwarze Elster en de Spree óntsjpringke hei. De Oder is vuur e groeët deel de grens mit Pole.
Besjtuurlige ideling
D'r bóndssjtaat weëd verdild i tieën Landkreise en 429 gemingdes. Heiboete valle de drei kreisloos sjteë Leipzig, Dresden en Chemnitz. 't Kreis Zwickau hat de groeëtste bevólking mit 325.000 lüj en 'n deechde van 343 lüj je kilometer. Nordsachsen hat mit 197.042 lüj en 'n deechde va 98 lüj je kilometer de lieëgste bevolking va g'ne sjtaat.
Lanksjtrieëke
De drei groeëtste lanksjtrieëke zint de Oberlausitz in 't oeëste, 't Osterland bei Chemnitz en 't Vogtland teënge de grens mit Beiere. De letsgenumde sjtrieëk is kultoereel verbónge mit g'n aagrenzende regio Franke in 't noarde va Beiere. De Oberlausitz is 'n grensuëversjrieëdende sjtreek. E deel doava ligk i Pole en e anger deel ligk i g'ne noabersjtaat Brenneburg. I g'n Oberlausitz leëve neëve etnische Pruse de Sorbe, e Sjlavisch volk mit 'n sjproak en kultoer die sjterke verwanksjap hat mit die va de etnische Pole en mitnaam mit die va de Pole i Silezië aa g'ne uëverzie va g'n grens.
Vieë
Ónger vieë versteitj me meistes de dore miens gedomesticeerdje bieëster die inne landjboew veur ikkenomische raejene waere gehaje, meistes es brón van aete.
Sakse (Bundesland)
Geologie
Sakse kint me ópdile in e vlak sjtuk, e bergachtig sjtuk en d'r huëvelechtige uëvergang doatussje. In 't naorde kómme grónksoate oet 't Pleistoceen aa g'ne óppervlakde. Doa guëf 't óch ouw oersjtruimdaler en morenes oet d'r letste iestied. Doa-ónger guëf 't loage broenkoal, dat i groeëte daagboewkoele weëd aafgegrave. Dit koaleveld sjtrek zich oet van 't weste va Pole bis aa de noabersjtate Sakse-Anhalt en Brenneburg. 't Vuurkómme va broenkoale hei i g'n eëd, is e bewies vuur 't besjtoa van 'n ouw tropische zieë in 't Carboon. Get zujeliger, i ge huëvellank tussje de vlake deler en 't Etsgebirgde, ligk óch e pleistoceen lössaafzetting. 't Etsgebirgde vurmt vuur e wichtig deel de grens mit Tsjechië. Me dilt 't gebirgde óp in e westelig en e oeëstelig sjtuk. De gemiddelde huëgde numt va wes noa oeës lankzaam aaf. D'r Fichtelberg is mit 'n huëgde va 1.215 meter boave zieësjpegel d'r hoeëgste berg va Sakse. Anger wichtige gebirgdes zint 't Oberlausitzer Bergland (in 't oeëste), 't Elstergebirgde (in 't Vogtland) en 't bekanke Elbsandsteingebirgde aa bei keng va g'n Elbe. D'r roeëdgekluurde zanksjtee is e metamorf gesjteente en is samegesjteld oet zanksoarte oet 't Kriet. D'r sjtee hat óch al kwartskórrele. Vaweëge zing massief sjtukoer is e gesjik vuur bildhouwe en d'r boew. I ge Etsgebirgde kunt vuurnamelig Carbonisch gesjteente aa g'n oppervlak. Deperligkende loage bevatte kristallien gesjteente, oeë unger gneis, sjis, fylliet en graniet. Basalt is zeldzaam. 't Etsgebirgde óntsjtóng in 't sjpieëder Paleozoïcum es gevolg va de botsing tussje de Naord-Amerikaanse en de Euraziatische plaat. Bis i d'r twintigste ieëw vóng groeëtsjalige bergboew plaatsj, ónger anger noa sjteekoal en iezerets.
Klimaat
Sakse ligk óp 'ne uëvergank tussje e maritiem klimaat en e lanklimaat. De zuëmere zint doadurch get heter en druëger es i ge weste va Dütsjlank; de winktere zint hendig kaoder.
Vieë
Daonaeve guuef 't versjillige saorte pluimvieë wie hin, kalkoen, parelhoon, gaws en aenj.