cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diminutief
Zuid-Limbörgs (Mestreechs)
Op 't Limbörgs gief 't euver 't algemein twie hoofcategorieë veur diminutieve: wäörd die indege mèt "-t(s)je" en wäörd die indege mèt "-(e)ke". Op 't Mestreechs-Limbörgs kin 't aon versjèllende factore ligke boeveur ein vaan de twie categorieë gebruuk wäört. Bij 't verkleine vaan e woord is in väöl gevalle is spraoke vaan umlaut, dat wèlt zègke vaan ’n verandering vaan ’ne klinker of twieklaank. Väöl verkleinwäörd weure oetgesproke mèt ’nen aanderen toen es ’t groondwoord. Zoe höbbe boum en moer sleiptoen, meh buimke en mörke höbbe stoettoen. De veurbeelde laote zien tot de vörming vaan diminutieve in 't Limbörgs in hiel väöl opziechte aofwiek vaan die vaan ’t Nederlands.
-ke
Dit achtervoogsel weurt gebruuk es de radix oetgeit op ’ne klinker of ’nen twieklaank:
-eke
Dit achtervoogsel weurt dèks gebruuk es de radix oetgeit op -n:
-ske
Dit achtervoogsel weurt gebruuk es de radix oetgeit op ch of g: * loch > löchske
Mer ouch es 'r indeg op k, nk of gk:
En op ng:
-sje en -eke
't Achtervoogsel -sje weurt dèks gebruuk es de radix oetgeit op d:
Of op n:
Oet die veurbeelde bliek tot sommege wäörd die oetgoon op -d en -n ’t achtervoogsel -eke kriege en aandere ’t achtervoogsel -sje. Vergeliek, beveurbeeld: mèt: Of: Mèt:
-selke en sjijndiminutieve
Dit achtervoogsel kump mer in e paar wäörd veur en zien dèks sjijndiminutieve (ofwel sjijnverkleinwäörd); dat wèl zègke, ze höbbe dezelfde beteikenis wie diminutieve en veul ouch es zoe daoneg aon door 't achtervoogsel, mer höbbe geinen aandere vörm. Die wäörd zien dus eigelek radixe en in essentie dus gein diminutieve: 'n Oetzundering wat betröf e woord dat indeg mèt -selke en gein sjijndiminutief is, is verhäölselke, mer kin ouch aanders weure vervoog: * verhaol > verhäölselke / verhäölke
Aander sjijndiminutieve zien:
Twie diminutieve meugelek
'n Aontal substantieve höbbe twie of mierder vörm veur ’t diminutief.
Veurbeelde:
Veraandering vaan klinkers
Dèks veraandert de klinker mèt de klemtoen in d'n diminutieve vörm. Ou weurt dèks ui (Vrouw>Vruike), aa en a weure e (Maan>Menneke; Stads>Stedsje), ao weurt äö (maon>mäönsje; baon>bäönsje) en o en oo weure dèks u of ö (hoond>hunneke; bok>bökske). De oetzunderinge zien evels väöltalleg, boedoor 'ne regel meuilek vas te stèlle is.
John Hertogh
Sjtäölkes
klaor
richtig floep dae höb ich neit
toch bèn ich waal óngerös
weitend dat in dezen tied
kiek mer nao die witte maskes
R.  I. V.  M. en O. M.  T.
ós vrieheid is zo wied eweg
nondejuu wo blif die sjpuit noe
dat doert langer es gedach
jederein haet zjwaore moud, toch
veer höbbe al zo lang gewach
...
oet gaon aete deig me vruiger
mit de kènjer of ós vrunj
kaarte bie ei glaeske beier
bie Schtad Zitterd, Gats of Kup
op vakans mit bös of vleigtuug
gans wied weg nao zee en zón
geuf mich dèks ein goud gevuil
bèn dan weg van leid en elenj
dat wurt michouch waal ‘ns teväöl
laot veer haope dat al gans vlot
alles wurt wie veur twee jaor
dat veer helop zègke, sjreve:
veer zeen mit corona klaor!
141021 (c) John HertogH
sjmerig sjpaor
jóng berkebuimkes
op de plei
geknak wie zjwaegele
achtergelaote mikado
door volwasse kènjer
naeve en euver
’n gesjtrikde clubsjaal,
’n gesjeurde vaan
gesjplete gedanke
barsjte in de kop
neit allein in Rome
wae haet noe verlaore?
zomerzunke
énjtlik bès te weier dao
veer höbbe lang op dich gewach.
door dich kump laeve oet de aerd
höbs doe nog mee sjoons mitgebrach?
mien gezich vink aan te pitsje
krieg opèns ein werm gevuil
toch mer sjuve nao de sjeim toe
patsj kènt aaf,  dao is ‘t kuil
druime van ’n lekker pilske
mit ‘ne fejne kraag van sjoem
of ein kawd glaas witte wien
es ’t sjtaks weier sjemere geit
en de vlaermoes zich leet zeen
blief ich lang en sjtil hie zitte
vuil de rös van kop pès teen.
4/19© johnhertogh-zwentibolddichter
beelde / dao wo ich gebaore bèn
druivig wejt de sjaele wèndj
door vinster mit gebraoke roet
raege vrit ’t hout traog op
vaeg óngevraog aw beelder oet
hie verwach me gaar gein laeve
sjlaopkamesj zeen ómgetouverd
in grotte vol mit doevesjtróntj
naeve verfpöt sjtaon de buiker
vuil hun weurd en ruuk de kleur
achter voel vaalbeige gerdiene
kraak ein hawf verrotte deur
oppe gróndj ligke twee beusjtele
nooits gebroek en toch gans kaal
ouch nog eine blote bessem
zónger haore, kleurloos, vaal
op de sjpiekert, zèk mer zölder
wo‘ch mich dèks versjtaoke höb
Twiede iew
ierste iew - twiede iew - daarde iew De twiede iew vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 101 t/m 200. 't Romeins Riek weurt geregeerd door de Antonijnse dynastie, die inkel vaan de bèste meh ouch eine vaan de slechste keizers lievert. Aon 't begin vaan d'n iew bereik 't Riek zien groetste gebeedsoetbreiing oets; daonao sjeit 't Romeins expansionisme oet en goon keizers ziech mie op de binnelandse politiek riechte. In 't Midde-Ooste heers 't Partheriek, boe Roeme nog diverse kiere mèt in oorlog kump. In China zit nog ummer de Handynastie, meh ze moot ummer mie mach aon lokaol veldhiere laote en 't land begint oeterein te valle.
John Hertogh
Sjtäölkes
gesjpónne daekes van grieze sjtöb
oppe vloer ‘ne sjtapel tejjesj
de dóffe sjpeigel van ‘t huske
geef beelde oet ein anger tied
2018©johnhertogh - zittesj
Sint-Pièter
thumb|300px|right|St.Pièter anno 2003 mèt de neo-gotische kapel Sint-Pièter (van Sint Petrus) ies 'n veurmalig gehuch ten noorde van de Geul bie Valkeberg in Zuud-Limburg. De beboewing waor gelege rónd 'n belangrieke krusing van waeg. In 't begin van de 20e ièw kreeg Sint Pièter sjtraotname: St. Piètersjtraot, Reinaldsjtraot, Oastergats, Sjteinsjtraot, Hièkerbeeksjtraot.
Aan de krusing bevingk ziech in 'n moer 'n oud kruus, dat oats in de veurgevel zoot van 'n aafgebroke mergele hoes. In 'n gedeilte van 't veurmalig Sint Jozef-kloaster, 't zuusterhoes van de Franciscanesse, aan de Sjteinsjtraot, ies allewiel de muzieksjoal gevestig. Dees sjtraot löp ónder 'ne sjpoorduker wiejer riechting Walem en zou 'n trajek van de Romeinse Via Belgica zin gewaes. Bovenaan de Sjteinsjtraot, op de Goudsberg, zint reste gevónge van 'ne Romeinse wachtore.
Aan de Reinaldsjtraot bevinge ziech nog 'n paar ouw mergele pande en aan de St. Piètersjtraot liegke nog 'n paar ouw (veurmalige) mergele gesjlote boerderieje en hoezer. Ouch café Falcobergia (1902) mèt de aanboew (de veurmalige sjouwburg oet 1950 van Valkeberg noe de Hema), bevingk ziech hie mèt op de mergele veurgevel drie hoagreliëfs, veursjtèllende drie muzes en 'n veerde op de ziegevel. De oasgevel haet 'ne karakteristieke glaas-in-load pui in art-nouveausjtiel.
Historie
thumb|300px|right|St. Pièter op de kaart van Jacob van Deventer Op de landkaart van Jacob van Deventer oet ca 1550 sjteit Sint-Pièter es 'n nederzètting rónd e kruuspunt van doorgaonswaeg geteikend. 'n Watermeule op de Geul(eigendom van de hière van Valkeberg) en 'n zèstal hoezer of boerderieje zint op dees kaart te óndersjeie. In de archieve kump me neve de naam St. Pièter ouch St.Pe(e)ter, St. Pieter en St.Pierre tege.
Vanouds huèrde ‘t tot de hièrlikheid, parochie en later in 1785 tot de gemeinte Sjin op Geul, tot 1940. 't Laog èvvel 'n paar kilomaeter wiejer nao 't weste ten opziechte van diet dörp. Valkeberg loog vlakbie. De grens mèt Valkeberg en Hölsberg woort gevörmp door respectievelik de Geul en de Sillebeek of Hièkerbeek.
Bie 't Partagetractaat in 1661, woabie sjtad en land verdeild woorte in Sjpaans en Sjtaats gebeed, kaom Sint Pièter (same mèt Sjin) ónder Sjpaans bewind. In 'n sjtatig Mergele hièrehoes mèt hoof oet de 17e ièw, zou toen 't Sjpaans liènhof gevestig zin. De grenze van Sjpaans en Sjtaats lepe willekeurig doorein.
In dae Sjpaanse tied, 17e ièw, woort in of neve 't Sjpaans liènhof op St. Pièter ouch 'n kapel geboewd, veur de katholieke, die in de kèrk van 't kortbieliegkende Sjtaatse Valkeberg (protestant) neet terech koeste.
In 1882 woort door de zuustersj in datzelfde hoes 'n kloaster gesjtiech. 'n Paar jaor later kaome dao 'n neogotische kapel en 'n zuusterhoes bie. In de jaore daonao volgde nog diverse aanboewe. In 1940 waor St. Pièter aan 't sjtedsje Valkeberg vasgegreujd en woort toen same mèt Sjin op Geul bie de dan nuuj gemeinte Valkeberg-Houtem getrokke. De zuustersj verhuusde in 1956 nao ’t Jezuïetekloaster aan de Sjtoepert in Valkeberg. 't Mergele hoofgeboew oet de 17e ièw, mèt barokke voluutgevel en bekans alle ander kloastergeboewe aan de Oastergats woorte in 1964 aafgebroke. Allein de 19de ièse kapel en 't zuusterhoes bleve sjtoon.
In 2013 were alle hoezer en winkelsj aan de oaskant van de Louis van der Maesensjtraot aafgebroke um plaats te make veur 'n parkeergarage en 'n nuuj winkelcentrum, mèt inger sjträötsjes en ouch 'n nuuj 'Ouw gats', die al geteikend sjteit op de kaart van Jacob van Deventer oet 1550, meh noe mèt de naam Irmengardsteeg. 't Centrum zal de naam 'Aan de kei' goon drage, geneump nao 'ne zjwerfsjtein oet de Vielenerbösj, dae jaorelank op 't Theodoor-Dorrenplein gelege haet.
Euverhem
De gesjlote haof Euverhem, dae ziech aan de voot van de Goudsberg en Sjaatsberg bevingk, woort ummer bie 't gehuch Sint-Pièter gerekend.
Dialek
De taal die ze op Sint Pièter kalle ies 't zelfde es die van 't Valkebergs, "binne de poort". 'n Paar dialeksjrieversj en diechtersj zint: De drie Diederens (van Dedere) zint breursj en zuuster vanein.
Sint Pieter
Aan de Maas, bie Mestreech, liek ’n ander dörp mèt de naam Sint Pieter. Aan de Voor, in Belsj Limburg liek Sint-Pietersvoere (plaatselik S'n Pieëter geneump).
Trojany
thumb|Plaotsnaombord Trojany. Trojany is e dörpke in Pole in 't Woiwodsjap Mazowieckie, gelege tösse Wołomin en Warschau.
In 't dörpke wone zoea 490 luuj.
Atoomgewich
't Atoomgewich van 'n element es gehieël wuuert gedefinieerd es 't gewaog gemiddeldj vanne atoomgewichter van al de netuurlike isotope, wobie de rilletieve presentie, de maot worin ederen isotoop verheljingsgewies veurkump oppe aerd, wuuert mitgewaog. Dit gemiddeldj wuuert meis in taofelen aangeduudj mit "rilletief atoomgewich".
Aangezeen per diffeniesje ein mol kaolstóf vannen isotoop 12C twellef gram massa bevatj, is 't atoomgewich van ein atoom 12C geliek aan 12/NAV gram = 1,93×10-26 kg. Hiebie steit NAV veur 't getaal van Avogadro, per diffeniesje 't aantaal atomen in ein mol aan substansje.
Ieëre hawwe sjeikundigen en netuurkundige versjillige sjaole veur 't atoomgewich. Sjeikundige eikdjen 't atoomgewich van zoerstóf (raekening hajendj mit alle isotope) op próntj 16; dewiel de netuurkundige 16 toekandjen ane meis-veurkómmendjen isotoop van zoerstóf, namelik dae van 8 protonen en 8 neutrone ('t massagetaal).
Zómbie
'ne Zómbie is e mythisch figuur dat in versjillende beuk, films en games weurt besjreve, dèks mèt aandere definities. In 't algemein is 'ne zómbie iemes dee ierst e mins waor en daonao zómbie woort. Dizze zómbie is ummertouw e persoen dat ziech nimmie minselek gedraag, zien instink volg en miestal argressief is; dèks zelfs cannibaol. Zómbies vinde hun oersprunk in de Negro-Afrikaonse en Afro-Carribische mythologie. 't Sloog in de VS aon, ind jaore '60, door versjillende puplbeuk en Hollywood-films. In Europa woort 't populair vaanaof de jaore 70. 'n Groet veurdeil vaan zómbiefilms is tot ze goojkaop gemaak kinne zien, umtot mèt make-up al väöl realistisch kin weure gemaak, dus special-effects neet per se nudeg zien. Vaanaof begin 21e iew kraog 't zómbie-genre weer 'n ópleving in Noord-Amerika en later Europa.
Klassieke zómbie
De klassieke zómbie waor 'ne gehiemelde mins, boenao d'r door bepaolde reijene oet zien graaf opsteit. Dèks is d'r neet ins 'n reije veur bedach. Me kin de klassieke zómbie verdeile oonder de Afrikaanse Zómbie en de Oondoeje Zómbie.
De Slaovezómbie steit bekind es d'n oersprunkeleke zómbie, dee daorum ouch wel de oerzómbie weurt genump. Dizze zómbie vind zien oersprunk in Afrika en later ouch, door slaovetranspor, Zuid-Amerika. De slaovezómbie is 'ne gehiemelde, zwarte slaof, dee weer opgestande is oet zien doed. Heer weurt miestal weer opgewek door zien blaanke baos. Nao 't opstaon vaan de doed geit heer weer wijer mèt wèrke. Allewijl heet dizze oersprunkeleke zómbie eigenlek 't mins te make mèt de aandere zómbies. Neet allein 't väölveurkommende zómbie-aspek vaan e virus späöld hei geine rol, ouch 't allewijl belaangriekste aspek vaan 'ne moderne zómbie mis hei: de slaovezómbie is neet argressief.
De klassieke zómbies höbbe nimmie väöl populariteit allewijl. Veural umtot 't oontstaon vaan de klassieke zómbies te oonrealistisch is veur de mieste kiekers. 'ne Klassieke Zómbie waor miestal hiel laank doed en opins begint 't hart en ('n deil vaan) de hersene weer te wèrke. Biologisch kin 't natuurlek neet tot iemes zoelaank neet gefunctionierd heet, boete 't feit tot vaan 't liechaom väöl minder euver is es dat de zómbies in dees films nog höbbe.
Oondoej geïnfecteerde zómbies
Beij dees zómbies is get aanders aon de hand en waore door 't "realisme" ouch väöl populairder in de jaore 70 en 80. Ze zien hoegoet 5 menuut doed naodat hun hart, door e bepaold virus weer geit wèrke. "Levende lieker" op de kèrkhof, zoewie me dat geweend is in de aw films, bestaon dös nimmie in dees films. Ouch weurt d'r dèkser 'n reije achter gezoch boerum ze noe vief menuut doed te zien gewees, deils weer gaon wèrke, allewel emoties nimmie veurkomme, meh veural instink, 'n groete vorm vaan argressie en weineg intelligentie. Meistens is de reije 'n virus.
Neo-Zómbies
Begin 21e iew woort 't zómbiegenre weer populair. Evels góng 't ziech nog mie op biologie riechte. Oonderaandere hoondsdólheid is 'n belaangrieke inspiratiebrón veur dees films. De zoegenaomde neo-zombies zien noets doed gewees. 't Geit hei päör en allein um e virus, dat meisten ouch einegszins realistisch weurt oetgelach. Dit virus geit meisten via 'n beet. Zoedrao iemes in de hen vaan zombies vilt weurt heer ofwel opgegete ofwel gebete, naodat d'r nog einegszins heet kinne oontsnappe. Daonao weurt 'r laankzaom ouch zómbie. De hoofrolle in dees films zien euverlevende. De euverlevende zien door ein vaan de twie vaste reijes nog in leve. Ze höbbe simpelweeg alles euverleef bis noe tou, umtot ze te slum of sterk waore. 't Gevaar besteit dös nog ummertouw tot ze kinne weure gedoed of zelfs zelf zómbies weure. In aandere films zien de hoofpersonages blijkbaor imuum. Heidoor zien zie gein zómbies gewore. 't Einegste gevaar is d'r daan um gedoed te weure door zómbies. In dit kaliber neo-zómbies besteit 't zelfs tot de zómbies aander lui neet bijte. Me weurt zómbie door aandere reijes, reijes die in 't echte leve dèks veurkomme bij aander krengdes. Veural dit lètste soort zómbies begint akeleg kortbij de realiteit te komme, umtot 't weurt gepresenteerd es 'n doedgewoene krengde. Zoe höbbe veer Canadese Mathematiek-studènte in 2009 oetgerekend tot 'n krengde wie zombiïsme 'n minieme kans heet um te oontstaon, umtot 'n humane versie vaan hoondsdólheid ziech gaar neet good kin oontwikkele aongezeen de minseleke hersene väöl gecomplicierder zien es die vaan hun. Evels beweze ze mèt de hand vaan formules tot, es zoen krengde (zoewie die bij de nuijste Neo-Zómbie-films weurt besjreve) zaw bestaon, tot de minsheid in vijf vaan de zès scenario's binne vief jaor zou zien oetgegreuid.
Hittitisch
thumb|'t Riek vaan de Hittiete: groetste oetbreiing (greun veld) en oetbreiing ind veertienden iew v.Chr. (greun lijn). De Hittitische taol woort in e groet deil vaan dit gebeed gesproke. thumb|Nagelsjriftablèt mèt Hittitischen teks. 't Hittitisch (ouch Hettitisch en Hethitisch; eige naom 𒉈𒅆𒇷 nešili) is 'n oetgestorve Indo-Europese taol die huurt bij de gans oetgestorve femilie vaan Anatolische taole. 't Hittitisch woort gesproke door de Hittiete, e volk wat in de broonze aajdheid in Oos-Turkije leefde. De Hittitische taol is euvergelieverd in e groet aontal nagelsjriftablètte tösse de 17en en d'n 13en iew veur Christus; glosse in de taol goon nog wijer trök. Dit maak 't, mèt aofstand, de ajds bekinde Indo-Europese taol. Allein al veur de taolkunde is 't Hittitisch daorum vaan groet belaank.
Plaots binne de Anatolische taole
't Hittitisch is de ajdste en bès bekinde vaan de Anatolische taole, meh 't gief nog aandere. Neve Hittitisch gief 't nog Palaïsch, Lydisch en de Luwische gróp. Die lèste gróp besteit oet miejer taole die oonderein rillatief ing verwant zien; de aander drei, dus ouch Hittitisch, zien 'n gróp op ziech.
Dinger die 't Hittitisch mèt zien naoste zösters deilt zien oonder mie twie in plaots vaan drei geslachte (geslachtelek en oonzijeg), 't gedeiltelek behaajd vaan de Indo-Europese laryngaole h₂ en h₃, en 't doen samevalle vaan de Oergermaonse mediae en mediae aspiratae (*b en *bʰ weure allebei /b/, in transcriptie p; *p blijf daan /p/, in transcriptie pp).
E belaankriek versjèl mèt de Luwische gróp is de behandeling vaan de dorsaol consonante. 't Hittitisch deit mèt de kentumtaole mèt en veug *k en *ḱ same, dewijl de Luwische taole, zjus wie de satemtaole, de *ḱ wijer nao väöre in de moond lègke. Zoe steit Hittitisch ker 'hart' tegeneuver Luwisch zārza.
Oontwikkeling
De Anatolische taole mote ziech örges in 't veerde millennium veur Christus vaan de 't Oer-Indo-Europees höbbe aofgesjeie. Sommege gelierde neume deze vreuge vörm vaan Indo-Europees trouwens liever 'Indo-Hittitisch', en bewoere de naom 'Indo-Europees' veur de taole die ziech pas later aofsjeide. Dat zouw de Anatolische taole, Hittitisch dus ouch, 'n zöstergróp vaan 't Indo-Europees make.
De aofsjeiing gebäörde doortot 'n gróp Indo-Europeaone emigreerde oet de Indo-Europese Urheimat; gemeinelek nump me aon tot dat 't gebeed noordelek vaan de Zwarte Zie waor. In Anatolië waore op dat memint al aander taole, die de Anatolische femilie zeker höbbe gemaak tot wat ze is. Aon 't Hittitisch góng de Hattische taol veuraof. 't Bestoon vaan die taol kin me neet allein indirek opmake oet bezunder wäörd ('t Hittitisch tèlt inderdaod väöl wäörd die in aander Indo-Europese gróppe neet bekind zien), 't gief ouch e paar regelkes teks in 't Hattisch, geïncorporeerd in Hittitische kleitablètte, compleet mèt Hittitische vertaoling. 't Is (nog) neet gelök die taol mèt 'n aander taol of taolfemilie te verbinde.
Oondaanks de rillatief korten tied boe-in de taol op sjrif bekind is (zoeget vief iewe), deilt me ze toch op in drei stadia. 't Aajdhittitisch begint roond 1750 v.Chr. en doort tot zoeget 1450 (aofhenkelek vaan de gebruukde chronologie bij 't rillatief datere vaan keuningslieste). Daan volg tot 1380 't Middelhittitisch, wat dus mer hiel kort doort. Daonao kump 't Nuihittitisch, wat tege 1200 abrup tot 'n ind kump in de Ind-Broonstiedcollaps. Zoonder twiefel heet de taol wel laanger bestande, meh 't Hittitisch riek waor ingestort en de staote die in 't machsvacuüm opkaome gebruukde Aramees es sjrieftaol.
Sjrif
't Hittitisch weurt gesjreve in 't nagelsjrif. De Hittiete höbbe dit liere kinne vaan de Assyriërs, die hun Akkadisch demèt opsjreve. Zelf heet 't Akkadisch dit sjrif weer euvergepak vaan 't Soemerisch. Dat heet zoe zien consequenties. 't Sjrif is veural gemaak op de Soemerische taol en daomèt minder gesjik um Akkadisch of Hittitisch mèt te sjrieve.
In 't nagelsjrif bestoon versjèllende soorte teikes. Ierstens gief 't logogramme, teikes die e woord oetbeelde. Wienie die boeten 't Soemerisch weure touwgepas, sprik me vaan 'soemerogramme'; in 't Hittitisch weurt ouch wel vaan 'akkadogramme' gesproke, aongezeen de Hittiete dees teikes van 't Akkadisch höbbe euvergenome. Logogramme weure in 't Soemerisch, 't Akkadisch en 't Hittitisch gans anders oetgesproke, meh 'tzelfde gesjreve. Wel weurt in 't Hittitisch dèks de buigingsoetgaank los touwgeveug, zoetot 't toch neet compleet 'tzelfde oetzuut. 't Teike 𒇽 weurt in 't Soemerisch geleze wie lu, in 't Akkadisch wie awīlum en in 't Hittitisch es pešnaš, meh daan moot 't wel wie 𒇽𒀸 weure gesjreve. In alle drei de taole beteikent 't 'maan'. E logogram beujt gein inziech in de oetspraok vaan dit specifiek woord. 'nen Inkele kier beteikent dit tot de oetspraok vaan zoe woord neet bekind is; miestens kump neve de logografische sjriefwijs evels ouch de fonetische variant veur.
Daoneve gief 't teikes die wel 'ne klaank oetbeelde, (min of mie) los vaan de taol. Logogramme kinne soms ouch fonetisch weure gebruuk, dus neet mèt hun beteikenis meh mèt de klaank dee 't teike heet. Daoneve gief 't gans get teikes die veural of zelfs allein um hunne klaank weure gebruuk. In principe stoon die veur 'n ganse syllaab. Hei-aon kin me good zien tot 't sjrif veur 't Soemerisch is bedach. Die taol is veur 't groetste deil opgebouwd oet ope lèttergrepe, en maak intens gebruuk vaan achterveugsele die ein syllaab laank zien. In 't Hittitisch moot me twie teikes soms leze wie ein syllaab. 't Woord 𒄯𒁖𒂵𒀸 'beer', directe transcriptie har-tag-ga-aš, weurt geleze wie hartakkaš.
Sommege klaankteikes oet 't Akkadisch koume in 't Hittitisch neet veur. Väöl fonetische teikes höbbe in 't Hittitisch aander weerdes es in 't Akkadisch, zjus wie 't Akkadisch ze neet 'tzelfde oetsprik wie 't Soemerisch, en zjus wie de lètters vaan 't Latijns sjrif ouch neet in alle taole 'tzelfde klinke. Euver sommege teikes is nog discussie.
't Gief ouch nog 'n daarde soort teikes, de determinatieve. Dees teikes höbbe gein klaank- of woordweerde, meh geve de semantische klas vaan 't woord aon (zègke get euver de beteikenis vaan e woord). Dit kin nujeg zien um homonieme oeterein te hawwe. In 't Hittitisch speule determinatieve geinen al te groete rol.
Klaanklier
De klaanklier vaan 't Hittitisch stèlt us veur e paar groete probleme. Zoezjus woort al geriffereerd aon de bezunder meneer boe-op de plosieve weure gesjreve: De Oer-Indo-Europese mediae (*b, *d, *ǵ, *g) en aspiratae (*bʰ, *dʰ, *ǵʰ, *gʰ) valle same in wat me sjrijf es tenues (p, t, k), dewijl de tenues vaan 't Oer-Indo-Europees (*p, *t, *ḱ, *k) weure gesjreve wie dobbel consonante (pp, tt, kk). De vraog is wie die klaanke dan woorte oetgesproke. De sumpelste optie, naomelek perceis zoewie 't dao steit, heet es probleem tot e geminaot aon 't begin vaan e woord wel e bitteke gek is. Alternatief kin me aonnumme, wie diverse gelierde höbbe veurgestèld, tot de p, t, k feitelek wie [b, d, g] woorte oetgesproke. Die oetspraok steit korter bij de oersprunkeleke weerdes in 't Oer-Indo-Europees. Dit is evels ouch neet zoonder probleem. 't Akkadisch, boe 't Hittitisch zie sjrif vaandan heet, kint die klaanke naomelek ouch, en wat mie is: ouch op sjrif weure mediae en tenues oeterein gehawwe. 't Gief gein dujeleke rei boeveur de Hittiete, es hun taol de klaanke [b, d, g] had, die daan neet gewoen zouw sjrieve. Versjèllende gelierde zeuke daan ouch nao aander meugelekhede, beveurbeeld tot de 'dobbel' consonante aongebloze woorte.
'n Aander probleem beujt 't foneem wat me algemein wie <š> sjrijf. 't Versjijnt eigelek euveral boe me 'n s zouw verwachte. Dit kin beteikene tot 't Hittitisch gein s had. Aandere vinde dat evels oonwoersjijnelek en meine tot de taol of euveral [s] had, of reconstruere twie foneme /s/ en /ʃ/. Obbenuits is daobij e probleem tot 't Akkadisch gewoen e foneem /s/ had en dao ouch apaarte teikes veur gebruukde. Mesjiens laog de oetspraok vaan de lètter get detössenin, op [ɕ].
De <h> weurt dèks wie 'nen uvulaire stumloeze fricatief [χ] gereconstrueerd, dat wèlt zègke wie 'nen depen Hollandse ch. Wie gezag is dit e reflex vaan de Indo-Europese h₂ en h₃.
Grammair
D'n Hittitische grammair vertuint groete euvereinkomste mèt de aander Indo-Europese taole. 't Waor daan ouch op basis vaan de grammair, en neet op basis vaan de woordesjat, tot archeologe de taol es Indo-Europees herkóste. Toch is de grammair vaan 't Hittitisch bezunder. Ze umvat naomelek väöl minder vörm es aander aw taole wie 't Sanskriet, Aajdgrieks of Latien, dewijl die taole toch e stök joonger zien. 't Hittitisch brik daomèt d'n trend tot Indo-Europese taole naovenant ze langer bestoon ummer sumpeler weure.
De veur hand ligkende verklaoring is tot de taol al vreug väöl vaan zien vörm is verlore. Dat kin beveurbeeld zien gebäörd wie de veurawwers vaan de Hittiete in Anatolië aonkaome en dao in intens taolcontak mèt de inheimse bevolking kaome. 't Gief evels ouch 'n aander theorie. Mesjiens is 't Indo-Europees wel complexer gewore naotot ziech 't Hittitisch aofsplitsde. Dat is zeker good dinkbaar. Zoe gief 't aonwiezinge tot 't vrouwelek geslach, wat in 't Hittitisch neet besteit, pas later detösse gefrót woort. In 't Aajdgrieks höbbe samegestèlde adjectieve beveurbeeld gein apaarte vörm veur 't vrouwelek. Dees theorie kin wel neet alle versjèlle verklaore. Restante vaan 'nen apaarte locatief en vaan 'ne genitief mievoud (zuug oonder) tuine tot zeker wel vörm oet 't Hetitisch zien verdwene.
Morfologie
Substantieve (zelfstandege naomwäörd) valle in twie klasse oeterein, bezeeld/geslachtelek en oonbezeeld/oonzijeg. 't Bezeeld geslach kump euverein mèt 't mannelek oet de aander aw Indo-Europese taole. De Indo-Europese o-declinatie is in 't Hittitisch 'n a-declinatie gewore; hei vèlt 't mierendeil vaan de wäörd dus in. 't Gief ouch 'n i-declinatie.
Vaan de ach naomvalle oet 't Oer-Indo-Europees hèlt 't Hittitisch 'rs zeve over; allein d'n datief en locatief zien goon samevalle. ('n Inkel woord hèlt ze nog oeterein; daan heet de locatief gaaroet geinen oetgaank.) Daobij heet 't Hittisch nog twie naomvalle ingeveurd: d'n allatief (dee 'n beweging örges opaon besjrijf; in 't Indo-Europees dèks mèt d'n accusatief aongegeve) en d'n ergatief. 't Hittitisch is naomelek 'n gesplete ergatieftaol, die noe ins mèt nominatief-accusatief tegestèllinge, daan weer mèt absolutief-ergatief tegestèllinge wèrk. D'n ergatief kump te pas wienie 'n oonzijeg woord oonderwerp vaan 'n euvergaankelek werkwoord is. Zjus wie bij de aander Indo-Europese taole zien bij 't oonzijeg de nominatief en accusatief geliek aonein.
Naomwäörd kinne weure verboge in 't inkelvoud en mievoud. 'nen Dualis besteit neet. Es veurbeeld volge noe e geslachtelek en 'n oonzijeg paradigma in de a-declinatie.
Wie me kin zien, gief 't in väöl naomvalle gei versjèl tösse inkelvoud en mievoud. In 't Aajd-Hettitisch gaof 't nog wel 'ne genitief mievoud op -an, dee neve de vörm op -aš veurkaom.
't Werkwoord kin weure verveug nao persoen (ierste, twiede, daarde) en getal (inkelvoud en mievoud; ouch hei besteit geinen dualis). 't Gief mer twie tije (presens en preteritum/aoristus), twie wijze (indicatief en imperatief; dee lèste besteit in alle persoene) en twie genera (actief en mediopassief). Conjunctief en optatief koume neet veur. 't Gief twie verveugingsklasse: de mi-conjugatie en de hi-conjugatie (geneump nao d'n oetgaank veur d'n ierste persoen inkelvoud).
Neve de persoensvörm kint 't Hittitisch werkwoord ouch nog get oonbepaolde vörm: d'n infinitief, 't participium (deilwoord), 't deverbaol substantief (zelfstandig naomwoord vaan werkwoord aofgeleid) en 't supinum.
Syntaxis
De euverwegende volgorde is oonderwerp - veurwerp - werkwoord. Zinne beginne dèks (dèkser es in aander taole) mèt e voogwoord of e partikel, die dèks vaan achterveugsele weure veurzeen.
Corpus
In 't begin sjreve de Hittiete in 't Akkadisch, wat noe eine kier de sjrieftaol vaan de ganse regio waor. Zelfs Soemerisch, daan al 'n verdwijnende taol en zeker neet in de buurt gesproke, kós weure gebruuk wienie de traditie dat eisde (op monuminte of zoe). Roond 1900 v.Chr. duke de ierste Hittitische glosse op in Akkadische tekste. 't Geit hei daan um inheimse eigenaome.
D'n ajdsten teks dee zelf in 't Hittitisch is kump vaan keuning Anitta vaan Kuššara. Heer regeerde in d'n achtienden of zeventienden iew veur Christus. Oet d'n tied vaan 't Aajdhittitisch Riek stamme wijer oonder mie 'ne wètsteks en de mythe vaan Illujanka, de ierste literatuur in de taol.
Verdraag va Roeëme
thumb|250px|Capitolini Museum in Rome oeë 't Verdrag van Rome getekend waoërt Bie 't Verdraag va Roeëme waoërt op 25 mieërt 1957 de EEG opgericht. 't Verdraag waoërt getekend dör de zès sjtichtende lede, t.w. de Benelux-leng, Duutsjland, Fraankriek en Italië die al in 1951 de Europees Gemeinsjap veur Koale en Sjtaal teikende.
Achi (spraok)
't Achi is 'n Mayaspraok die gekaldj wuuertj in Guatemala, in 't centraal Rabinal-gebied en 't wèste van 't departement Baja Verapaz. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 85.600 luuj. 't Achi haet de ISO 639-3 code acr.
Hittitisch
Oontciefering
Knudtzon kraog geliek wie de Pruus Hugo Winckler in Anatolië, bij 't dörpke Boğazköy, de reste vaan Hattusa oontdèkde. Heer brach de besjaving in verband mèt de Biebelse Hittiete - e verband boe tot op euzen daag euver weurt gedisputeerd - en oontdèkde talrieke kleitablètte. Door dit euvervleujeteg materiaol kós de Bohemer Bedřich Hrozný euvertuigend aontuine tot 't Hittitisch 'n Indo-Europese taol waor. Ouch heer deeg dat wie Kudtzon weer op grammaticaol arguminte, meh umtot heer de treffers tot in väöl groeter detail besjreef, waor zien conclusie lesteger te weerlègke. D'n Amerikaon Edgar Howard Sturtevant kaom mèt 'ne betere grammair. Sindsdeen heet de oontciefering vaan 't Hittitisch gein al te groete probleme opgelieverd, al blieve (wie heibove al gezag) sommege dinger oondujelek.
Verdraag va Roeëme
't Verdraag van Roame breide de ikkenomische samewirking oet tot alle sectore van de ikkenemie, wiel zie ièrsj waor gefocus op koal en sjtaal (umdat dit de hölpbronne zin die nuèdig zin veur kreeg). 't Goof nao 't teikene van 't verdraag 'nen tolvrieë regio mèt gemeinsjappelikke boetegrenze, 'n douane-unie, 'n uniform gebeed zonger binnegrenze, mer mèt gemeinsjappelikke boetegrenze. De naodruk loog nao 't Roams verdraag tot ivvels waal veur langen tied op landboewsubsidies.
Achi (spraok)
't Guuef twieë dialekte: Cubulco Achi en Rabinal Achi. De waordvolgorde is SOV en me sjrief in 't Letiens sjrif. 't Achi wuuertj gekaldj door luuj van alle laeftieje en wersjienlik kan róndje 20% vanne spraekers baeter Spaans kallen es slechs daachelikse gesprekskes.
Verdraag va Roeëme
De Verdrage van Roame zin 't bovesjtaande verdraag te opriechting van de EEG en 't geliektiejig besjlote verdraag veur de opriechting van Eurotom (de Europees Gemeinsjap veur Atoomenergie). Eurotom waor gemeind veur 't behièr van gemeinsjappelikke ontwikkeling van kernenergie (veur vreizaam dooleindes). Eurotom fuseerde in 1967 mèt de EEG en de EGKS bies de Europees Gemeinsjappe.
Achi (spraok)
De graod van gelitterdjheid inne ieëste spraok is 15% toet 20%; inne twieëdje spraok is det 2% toet 40$. De graod van gelitterdjheid inne twieëdje spraok is 11% in Cubulco Achi; in Rabinal Achi is det 25% toet 40%. Veure ieëste spraok is det 1% toet 5% in 't Cubulco Achi en 15% toet 20% in 't Rabinal Achi. De spraok wuuertj óngerwezen oppe lieëgere sjoeal. 't Guuef radiopergrams, e waordebook, 'ne grammair en 't Nuuj Testament (euvergezatj tösse de jaore 1984 en 2009).
Verdraag va Roeëme
Blanco verdraag
Op 22 mièrt 2007 woort door de Gentsen hoagleraar in Europese politiek Hendrik Vos bekindgemaak dat de ongerteikening van 't Verdraag van Roame eigelek op 180 pagina's blanco papeer woort geteikend. De onthulling kaom op de vieftigse verjaordaag van de ongerteikening van 't verdraag. In 'n Vlaamse radio-oetzending maakde de professor bekind dat de periood die veuraafging aan de geplande ongerteikening hectisch verlaap.
Achi (spraok)
De spraokstatus veur dees spraok is óntwikkelendj (5); det beteikentj det de spraok laevetig is en det litteratuur in 'n gestanderdiseerdje vorm gebroek wuuertj door sómmige, meh det is nag neet wiedversprèdj of haadbaar.
Verdraag va Roeëme
Blanco verdraag
De probleme begoeste sjoon bie 't euverbringe van de ruw tekste de trein van Brössel nao Roame. Achter de passagierstrein hing 'ne goojerewagon woa-in alle documente woorte getransporteerd. De Zjweitserse sjpaorweegpolitie vong de wagon verdach en koppelde häöm los volges Hendrik Vos. Pas in Italië zou zin gebleke dat 't verdraag waor achtergebleve in Zjweitserland.
De wagon kaom mèt vertraging aan in Roame, woa de ongerhangeleersj nog de lète hand mooste ligke aan de tekste. Dat ging toen nog gans ambechtelik, zonger computers, woadoor de tekste nog gaar neet aaf waore.
Tièntalle bedeende woorte oet Luxemburg euvergebrach um mèt te wirke mer ouch dat bleek neet genoeg. In paniek sjakelde de ongerhangeleersj sjtudente in die aan de Universiteit van Roame sjtudeerde. Mer ouch zie vertaagde 't proces: ze ginge in sjtaking umdat ze 'n hoager vergoojing wilde veur hun vertaal- en typewerk.
De ongerteikening van 't Verdraag van Roame koes ivvels neet weure oetgesjtild. De datum loog jummersj al vas. De zaal waor gereserveerd en 't good al 'n receptie op de planning. De teks kaom oetindelik zjuus op tied terech bie d'n drukker, mer heer miste de sjtreefdatum. Op de plechtege cereominie woorte gein echte tekste mer blanco bladziejes ongerteikend.
Frank Lloyd Wright
thumb|Frank Lloyd Wright in 1954. Frank Lloyd Wright (8 juni, 1867, Richland County, Wisconsin bis 9 april, 1959, Phoenix, Arizona) waor 'nen Amerikaanse arsjitek, dee typerend is veur de vreuge Twintegste iew. Heer oontworp versjillende genres bouwe, boeoonder baanker, verkantierésaors, kentoerboj, kèrke, ein synagoog, eine tenkstatie, einen Amerikaanse beergaar en e könsmuseum. Heer begos es ierste mèt 't bouwe in American Style en weurt door väöl luij de groetste Noord-Amerikaanse arsjitek vaan d'n Twintegsten Iew geneump. Heer hiemelde op zien twieënegentegste, naodat heer drie keer getrojd is gewees en drie zone en twie dochter achterleet. Veer vaan de vief kinder woorte ouch succesvol architek; allein zien geadopteerde dochter neet. Die woort evels wel 'n geleef aktrice in Hollywood.
Biebel
De Biebel is 't heileg book vaan 't christendom. 't Is 'n verzameling gesjrifte die veur e deil in de Joedse traditie oontstande zien (Aajd Testamint) en veur e deil roontelum Zjezus en de vreug Christene speule (Nui Testamint). Veural binne protestantse genootsjappe is 't book väöl vertaold en weurt 't dèks door geluivege geleze. 't Book weurt ouch, boete de kónteks vaan 't geluif, um zien literair en cultureel beteikenis geleze.
Opbouw en globaolen inhaajd
De Biebel is verdeild in zoegenaomde beuk: in lengde variërende deile die dèks ein episode of oonderwerp besloon. De term geit trök op de vreuger praktijk, wie de teks op bookrolle woort gesjreve die inderdaod apaart bewoord woorte. Dit verklaort ouch boeveur sommege doorlopende verhaole euver twie beuk verdeild zien: ze pasde neet op eine bookrol. Ouch verklaort dit de naom: 't Aajdgrieks βιβλία biblia, miervoud vaan βιβλίον biblion 'book'. De beuk zien verdeild in sjapiters, en die weer in veerze. Es me de Biebel citeert, deit me dat gemeinelek zoe:
Iers neump me dus 't book boe 't citaot oet kump, daan e dobbel ciefer. 't Ierste getal daovaan steit veur 't hoofstök vaan 't betrèffend book, 't getal nao d'n dobbele punt veur 't specifiek veers. De sjapiter- en veersnommers weure sinds iewe dudelek in de Biebelteks aongegeve.
Beuk die verneump zien nao hun hoofpersoen kinne twie naome höbbe. Dit hèlt verband mèt de versjèllende vertaolinge die de kathelieke kèrk door de jaore heer heet gebruuk. Awwer lui, die nog mèt de Biebel vaan Beelen en/of de Canisiusbiebel zien opgegreujd, kinne de gelatiniseerde naome. Sinds de Willibrordsbiebel gebruuk me ouch in de kathelieke kèrk de Hebreeuwse naome. Zuug oonder veur mie details.
Aajd Testamint
't Aajd Testamint is vaan juudsen oersprunk. De canonieke beuk neump me in 't joedendom d'n Tanach (Hebreeuws תַּנַ"ךְ); in die religie is dat de ganse Biebel. Nog aander gesjrifte oet Hebreeuwse krink weure neet door de joede en prottestante, meh wel door aander kèrke erkind en geleze. In de kathelieke kèrk sprik me vaan de deuterocanonieke beuk. Nog aander beuk weure zelfs neet door de roems-kathelieke erkind, meh vinde in aander genoetsjappe wel acceptatie. Biebelbeuk die me neet es canoniek accepteert weure apocrief geneump.
Me kin de biebelbeuk in diverse grope verdeile:
In de kathelieke kèrk hèlt me traditioneel 'n aander indeiling en 'n aander volgorde vaan biebelbeuk aon es in de prottestantse kèrke. Dit heet te make mèt de Septuagint, de Griekse vertaoling die vaan groet belaank is gewees veur de ierste christene. In d'n Tanach is de volgorde nog weer aanders. Hei-oonder is de kathelieke indeiling gedeiltelek aongehawwe. De deuterocanonieke beuk stoon cursief.
Deuterocanonieke en apocriefe beuk
Wie gezag gief 't Biebelbeuk die wel door de kathelieke, meh neet door de prottestante weure erkind. In de tabèl heibove stoon ze cursief. De veurnaomste rei daoveur is tot ze neet bij d'n Hebreeuwsen Tanach hure, en euver 't algemein neet in 't Hebreeuws meh in 't Grieks zien euvergelieverd. Bij sommege beuk heet me klaorbliekeleke Hebreeuwse orzjinele kinne vinde in de Doej Zierolle (zuug oonder).
Zelfs de kathelieke kèrk accepteert neet alle beuk die daoveur in aonmerking koume. 'n Aontal beuk oet de Septugaint, of sommege edities daovaan, steit neet in de kathelieke canon. Griekse en oosterse kèrke acceptere die euver 't algemein wel.
Dees beuk weure door de westerse kèrke neet tot de Biebel gerekend: 3 Ezra, 4 Ezra, 3 Makkabeeë, 4 Makkabeeë, Bei vaan Manasse, Psalm 151. Allemaol koume ze veur in de Septuagint. Vreuger stoont 't book Nehemia ouch bekind es '2 Ezra', vaandao de naome vaan de ierste twie beuk.
De Ethiopisch-Orthodoxe Kèrk accepteert nog aander beuk: 1 Enoch, Jubileeë, 1, 2 en 3 Mekabian en de Paralipomena (touwveuginge bij Baruch). De Syrisch-Orthodoxe Kèrk accepteert weer aander beuk: 2 Baruch (inclusief 't Epistel vaan Baruch),
De zoegeneumde Psalme vaan Salomo koume in geinen inkele canon veur, meh stoon wel in bepaolde handsjrifte vaan de Septuagint.
Gesjrifte wie dees zien oonder mie intrèssant veur theologe umtot canonieke Biebelbeuk soms nao ze verwieze.
Nui Testamint
In 't Nui Testamint weurt 't leve vaan Zjezeke besjreve, zoewie de dinger die de alderierste christene mètmaakde en de kwesties die hun bezeghele. De Revelatie aon 't slot beujt apocalyptische, deils eschatologische tekste. Euver de canon vaan dit deil vaan de Biebel besteit minder verdeildheid: prottestante, kathelieke en orthodoxe acceptere dezelfde beuk es canoniek. Apochriefe beuk bij 't Nui Testamint bestoon wel: die waore in gebruuk bij christeleke tradities die al in e vreug stadium zien verdwene.
Me verdeilt 't Nui Testamint in veer deile:
Apocriefe bij 't Nui Testamint
Dees apocriefe beuk hure neet bij 't Nui Testamint: ze weure neet door de roems-kathelieke of prottestantse kèrke erkind. Sommege vaan dees beuk zien neet bewoerd gebleve en allein bekind oet verwiezinge door Kèrkvaajers, aandere zien gedeiltelek euvergelieverd, dèks es versjendeleerde papyrus. De rei tot dees beuk zoe slech bekind zien, is tot ze al vreug door Hiëronymus en Augustinus zien verworpe. De beuk waore in gebruuk bij aander christeleke struiminge es de orthodoxe. De in de beuk gepropageerde theologie versjèlt soms hendeg vaan wat me in conventioneel christendom gewoen is. Dit gelt veural veur de gesjrifte vaan 't gnosticisme. Umtot dees gróp in Egypte bezunder actief waor (en ouch umtot in 't druug Egyptisch klimaot vergete papyri neet zoe gaw vergoon), zien väöl vaan dees gesjrifte in 't Koptisch euvergelieverd.
Pentateuch
De beuk vaan de Pentateuch neume gein vaan alle 'nen oteur. Traditioneel naom me aon tot Mozes de beuk heet gesjreve. Dat idee sjijnt veur 't iers te zien oetgesproke in de Babylonische ballingsjap (zèsden iew veur Christus), meh naom pas in 't hellenisme 'n groete vlöch. In de individualistische Griekse cultuur waor oteursjap väöl belaankrieker es in de Hebreeuwse en de Griekse gónge vraoge nao wee de Biebel daan gesjreve hej. Mozes waor veur de Pentateuch 't ierste antwoord.
Oetgoon vaan goddeleke inspiratie lievert nog aander probleme op. De vief beuk zien neet perfek: ze spreke ziech soms tege, en daan weer herhole ze dezelfde informatie. Vaanaof de zeventienden iew is me op die grun begós mèt serieus tekskritiek. Baruch de Spinoza concludeerde es (eine vaan de) ierste tot Mozes neet d'n oteur kós zien. Nao get voortbouwend werk kaom me tot de conclusie tot bij 't sjrieve vaan de Pentateuch zeker veer sjrievers betrokke zien gewees: de Jahwis (dee God consequent mèt Jahwe beneump), d'n Elohis (dee in plaots daovaan Elohim 'Hier' sjrijf), 'ne Preestercodex en d'n Deutonomis. (Aon de lèste sjrijf me Deuteronomium touw, 't book wat stylistisch 't mieste einheid vertuint en ouch 't mieste vaan de aander veer aofwiek.) De veer bronne zouwe oetindelek door 'ne redacteur zien samegeveug tot ei compleet werk. Dit neump me de documentair hypothees, ze is in deze vörm opgestèld door Julius Wellhausen. In d'n twintegsten iew zien alternatief theorieë opgekoume, meh in de kern heet de documentair hypothees nog väöl aonhaangers.
Umtot de beuk es ierste in de Biebel versjijne, ze de ajdste gebäörtenisse besjrieve, en ze in 't joededom hoeger weure aongeslage es de res, naom me langen tied aon tot de Pentateuch 't ajdste deil vaan de Biebel is. Ze zouwe daan in d'n tienden of negenden iew v.Chr. begós zien, en in de vijfden iew v.Chr. in hunnen huiege vörm zien oetgekristalliseerd. Volgens sommege oonderzeukers zien ze zjus nao de beuk vaan de profete gesjreve.
Historiebeuk
Volgens de euverlievering is 't book Jozua door Jozua zelf gesjreve, koume Riechters, Ruth en 1 en 2 Samuel vaan Samuel, mèt touwveuginge vaan Gad en Nathan, en koume 1 en 2 Keuninge vaan Jeremias. In feite evels goon dees beuk wijer boe Deuteronomium ophèlt. De Pruus Martin Noth meinde tot Deuteronium oersprunkelek 'n einheid vörmde mèt dees beuk, oetgezunderd Ruth; dit werk is me de Deuteronomische Historie goon neume. De mieste theologe höbbe häöm dao-in naogevolg. Wat 't book Ruth betröf: d'n oteur daovaan zouw 'n vrouw kinne zien.
Veur 1 en 2 Kronieke, traditionaol aon Ezra touwgesjreve, geit me oet vaan einen oteur, dee zie werk door de jaore heer is aongevöld door aandere um de lèste oontwikkelinge bij te hawwe.
De beuk Ezra en Nehemia, die oersprunkelek ei gans book vörmde, zien volgens H.G.M Williamson in drei fases oontstande. Iers zien de diverse lieste en documinte in 't book gesjreve, daan de memoires vaan Ezra en Nehemia en tot slot de touwveuginge vaan d'n oteur dee 't bijeinbrach. Esther tot slot is rillatief joonk: 't zal zoe roond 300 v.Chr. zien gesjreve. Dit kin me dao-oet opmake tot 't wiesheidsbeuk citeert.
Wiesheidsbeuk
De Wiesheidsbeuk versjèlle sterk in awwerdom. Job stamp op ze vreugs oet de zèsden iew veur Christus en is dinkelek vaan nao de Ballingsjap.
Ampsin
Ampsin (Waals: Amsin) ies 'n dörp in de Luukse gemeinte Amay en in 't arrendissement Huy. Gemeintekerne hawwe in 2005 de lèste volkstèlling in Luuk; toen haw dit dörp 3260 inweunersj. Toen haw de gemeinte 13125 inweunersj. In 2021 haw de gemeinte 14418 inweunersj. Ze haet 'n oppervlaakte van 5,70 veerkante kilometersj. De luuj in 't dörp weure van awdser Ampsinois(e) geneump. De poscode ies 4540 (4148). In 't jaor 1977 verloor 't dörp zien gemeintelikke zelfsjtendigheid.
Biebel
Wiesheidsbeuk
De Psalme weure veur e groet deil aon David touwgesjreve, meh zien oontstande in e perces vaan zeker vief iewe. Sommege weure inderdaod geach te stamme oet d'n tied vaan de vreug Hebreeërs. Me meint euvereinkomste te zien mèt hymnes oet Mesopotamië en Oegarit, dewijl psalm 104 in verband is gebrach mèt de Zonnehymne vaan Achnaton (Egypte, veertienden iew veur Christus; dit verband is evels umstrejje). Psalm 137 verraojt zoe al tot 'r oet de Ballinsjap stamp ('Aon de reviere vaan Babylon'). Nog aandere zien dinkelek pas nao de Ballingsjap gediech.
De Spreuke, traditioneel aon Salomo touwgesjreve, höbbe woersjijnelek diverse oteurs verdeild euver miejer iewe. De ajdste deile kinne al vaan veur de Ballingsjap zien, veur de joonkste dink me ieder aon d'n daarden iew.
De sjriever vaan Prediker neump ziech Qoheleth; volgens de traditie is dat obbenuits Salomo, meh volgens de tekskritiek moot me ouch hei weer aon d'n daarden iew veur Christus dinke.
Perceis 'tzelfde gelt weer veur 't Hoegleed, allein gief dat zelf geinen oteur. Oondudelek is of dit book door eine of miejer lui is gesjreve.
Groete profete
De beuk vaan de groete profete zien woersjijnelek väöl awwer; minstens deile daovaan. Jesaja weurt door modern oonderzeukers gezeen es e dreideileg werk. De ierste deile zien de lier vaan Jesaja zelf, en eventueel zien lierlinge; dit kin al oet d'n achsten iew veur Christus stamme. 't Twiede deil zouw daan in de Babylonische ballingsjap zien touwgeveug, 't daarde deil door de lierlinge vaan de ballingsjap-oteur, trök in Jeruzalem. Veur Jeremia dink me get soortgelieks. 't Book neump de profeet ziene lierling Baruch ben Neriah; dee kin roond 600 v. Chr. de ierste deile höbbe opgesjreve. Later volgde twie touwveuginge. De Lamentaties, die iewelaank bij traditie woorte touwgesjreve aon Jeremia, zien väöl joonger (daarden of twieden iew veur Christus). Ezechiël umsjrijf zien eige es de wäörd vaan de profeet Ezechiël, opgesjreve tijens de Babylonische ballingsjap. De teks verraojt evels 'n historie vaan oetgebreide edities, oetbreiinge en umwèrkinge, wat neet oetslut tot de profeet wel deil heet gehad in 't sjriefwerk. Daniël zouw 't werk zien vaan de gelieknaomege profeet oet de zèsden iew veur Christus; 't werk liekent evels veer iewe joonger te zien.
Klein profete
Allewel tot de Klein Profete in d'n Tanach ei book vörme, liekene ze toch in de loup vaan iewe oet diverse bronne te zien samegestèld. Me dink tot dat perces in de Perzischen tied roond waor. Allein 't book Jona is joonger; dit versjèlt sterk vaan stijl en weurt ieder in d'n tied vaan 't hellenisme geplaots.