cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kus
De kus of kös is de euvergangszaon tösse landj en zieë (of oceaan); bie e maer of 'n reveer kaltj me van 'ne waterkantj. De striep landj langs 't water mit min of gein begreujing neump m'n e strandj. Wie 'n bestumdje kus próntj oetzuutj hingk aaf van versjillige factore, wie de wirking vanne golve, getieje en eroozje, mer ouch de verhöffing en verzakking van landjmassa's in ieëre geologische periodes maak oet wie de kus oetzuutj. De zieë haet neet ummer 'nen eroderendjen invlood waat de kus aafbrèk, meh kan juus ouch zandj en stein aafzètte, wodoor 'n kus juus wuuert opgeboedj.
Wo de kus sterk erodeertj besjurmp me die döks door golfbraekers en dieken aan te lègke. In Nederlandj gebroek m'n allewiel ouch zaachte waeringe, wie zandjsuppletie.
Ummertoe mieë luuj wonen allewiel ane kus; det is e drek gevolg van 't feit det zie vröchbaarder zeen door aafzat vanne revere, mer ouch doordet 't aope water de gebiede mekkelik te bereike maak mit sjeper. Wiejer haet de zieë 'n maotigendje wirking op 't klimaat.
De kus kan rech zeen, mer ouch mit bochte. Inkel typerendje landjvörm ane kus zeen de bej, fjorde, kliffe, de landjtóng, de kreek en 't sjiereilandj.
Rondônia
Rondônia is 'ne staot vaan Brazilië, deil vaan de macroregio Noord en gelege deep in 't binneland vaan Zuid-Amerika. De staot grens mèt de klok mèt aon Amazonas, Mato Grosso, Bolivia en e klei stökske aon Acre. De staot is neet bezunder diechbevolk. Vaanajds besteit Rondônia oet tropisch bos mèt e druger karakter es 't bos vaan 't Amazonegebeed. De lèste jaore heet de staot evels väöl mèt oontbossing te make. Rondônia is geneump nao maarsjalk Cândido Rondon.
Neerbekke
't Neerbekke of de neersjóttel (Letien: pyelum of pelvis renalis) vörmp de binnekantj van de neer. 't Is e klein opvangrizzervoar veur de urien, die door de nefrone wuèrtj geperduceertj. Vanaaf 't neerbekke löp d'n urienleier of ureter nao de blaos. De ureter haet 'n peristaltische functie.
Rondônia
Fysische geografie
Rondônia is oongeveer 240.000 km² groet, zoe'n zès kier Nederland of zoeget d'n umvaank vaan Laos. Heimèt is 't de daartiende staot vaan Brazilië nao oppervlaakde. De staot is liech heuvelechteg: twiedaarde vaan 't groondgebeed ligk tösse 100 en 300 meter. 't Hoegste punt vaan de staot is de Pico da Tracuá, mèt 1.126 meter dudelek 'nen oetsjeter. Door 't noorde vaan de staot löp de Madeira, 'n zijtak vaan oetindelek de Amazone. Hoeger in ziene luip vörmp dees revier, oonder de naome Mamore en Guapore, de grens mèt Bolivia.
Politiek
Rondônia heet e parlemint mèt 24 zetele. 't Sjik 8 aofgeveerdegde nao 't Federaol Parlemint. Gouverneur is Confúcio Moura vaan de middepartij PMDB.
Rondônia is verdeild in 52 gemeintes, die zien gegróppeerd in 8 microregio's en 2 mesioregio's.
Bevolking
Vaan de oonderhaaf miljoen lui in de staot woent oongeveer 70% in de stad en 30% op 't land. Allein al in de gemeinte Porto Velho woene mier es 500.000 lui (wat dit de veerde stad vaan de regio Noord maak); daan gief 't nog versjèllende lui in de veurstei.
De bevolking vaan Rondônia stamp veur e groet deil aof vaan lui oet 't zuie en zuidooste vaan 't land, die nao de kolonisatie vaan dat gebeed wijer 't binneland in zien getrokke. Heimèt versjèlt Rondônia wezelek vaan aander staote in de regio Noord, die ieder vaanoet 't noordooste zien gekoloniseerd.
Etnische gróppe
Bij de volkstèlling vaan 2010 waor 'n klein mierderheid, 54,81% vaan de bevolking pardo (vaan gemingk blood), 35,95% blaank, 7,56% zwart, 1,08% Aziaot en 0,53% Indiaon. De inheimse volker höbbe in Rondônia diverse rizzervaote. In 2011 gaof 't 'rs 21, mèt nog twie in veurbereiing. De rizzervaote weure op groete sjaol gesjonne door erm boere op zeuk nao landbouwgroond. 't Kump dèks tot geweld tösse de boere en de inheimse. Sommege volker, wie de Kanoê en de Akuntsu, zien al bekaans oetgereujd.
Taol
't Portugees dialek vaan Rondônia vertuint d'n euvergaank vaan de dialekte oet de Amazone nao de dialekte oet 't zuie vaan 't land. Zjus wie 't Amazonedialek versjèlt de taol vaan Rondônia neet bezunder väöl vaan de standaardtaol, meh 't accent (details in de oetspraok) vertuint wel dudelek zuieleke trèkke.
Oet Rondônia zien diverse tientalle inheimse taole bekind. De mieste zien gans of bekaans oetgestorve, soms mèt 't volk wat ze spraok. Taole mèt allewijl nog 'n sprekersgemeinsjap zien 't Aikanã, 't Amundava (um perceis te zien 't dialek  Uru-Eu-Wau-Wau ), 't Cinta Larga, 't Gavião do Jiparaná, 't Karitiâna, 't Karo, 't Kaxararí, 't Pakaásnovos, 't Suruí en 't Uru-Pa-In. 't Tuparí is irnsteg mèt oetsterve bedreig meh heet bij de awwer generatie nog wel e paar hoonderd sprekers, wat mie is es sommege aander taole mèt e beter veuroetziech. De mieste inheimse taole in de staot hure bij de Tupi-Guaranítaole.
Economie
thumb|Boumdiagram vaan de Rondonesen export. Rondônia is geine straoterme staot, meh zit mèt 'ne Minseleken Oontwikkelingsindex (HDI) vaan 0,690 (volkstèlling 2010) wel oonder 't lendelek gemiddelde. De Ginicoëfficient (d'n indicator veur inkoumesoongeliekheid) is mèt 0,442 (2013) lieg veur Braziliaanse begrippe.
Mèt de versteideleking vaan Rondônia is de economie vaan deze staot noe ouch gooddeils op deenste gebaseerd: in 2010 wèrkde 64,1% vaan de wèrkende beroopsbevolking in d'n tertiaire sector. Landbouw en vèsserij zien nog ummer good veur 23,6%. In Rondônia weurt veural soja verbouwd en weure keuj gehawwe. Soja en rindvleis zien de veurnaomste exportproducte vaan de staot (zuug neve). 12,3% wèrk in de industrie. Ouch mijnbouw, veural tin, kump in 't gebeed veur.
Historie
De ierste Portugese oontdèkkers trokken in de zeventienden iew door 't gebeed. D'n iew dao-op woort in dit gebeed goud oontdèk; hei kaome de ierste koloniste op aof. In de negentienden iew woort hei rubber verbouwd. De goudzeukerij en rubberbouw stèlde evels wieneg veur in vergelieking mèt de naoberstaote.
De oontwikkeling vaan 't later Rondônia, wat daan nog bij Mato Grosso hoort, kaom pas op gaank in 't begin vaan d'n twintegsten iew. In 't Verdraag vaan Petrópolis had ziech Brazilië verpliech 'ne spoorweeg nao de staot Acre te lègke. Die lijn mós ouch door de dit stök vaan de wèldernis koume. Väöl vaan 't gebeed waor toen nog neet verkind. Nog ietot de spoorlijn good en wel tot stand kaom (ze kaom in 1912 veerdeg), woort 't gebeed verkind door Cândido Rondon (daan nog geine maarsjalk), dee e gebeed bekaans t'r gruutde vaan Groet-Brittannië in kaart brach en d'n tillegraaf aonlag, zoetot dit grensgebeed noe ouch mèt de res vaan 't land woort verboonde. 't Gebeed naom laankzaam in belaank touw en in 1943 woort 't es territorium aofgesjeie vaan Mato Grosso. Aonvenkelek hètden 't Território Federal do Guaporé, meh in 1956 duipde me 't um tot Rondônia. Sinds 1981 vörmp 't 'ne volweerdege staot.
Vaanaof de jaore 1960 kaom hei de landbouw in 'n stroumversnelling, en zeker nao 1980 is de oontbossing sterk oet de hand geloupe. 't Instèlle vaan rizzervaote heet tot nog touw mer beperk effek gehad.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, de corresponderende Ingelstaolege en Portugeestaolege artikele.
Ovidius
Publius Ovidius Naso of Ovied (Sulmo, 20 mieërt, 43 v. Chr. - Tomis, 17 n. Chr.) behuuertj same mit Vergilius, Horatius, Propertius en Tibullus toete groeate dichters oete Augusteïsche periood. Samie mitte ieëste twieë wuuertj t'r besjoewdj es de canonieke dichters vanne Letiense litteratuur. Mitte litste twieë vörmp t'r de elegiaci. Ovidius waas 'ne vrundj van Propertius, Bassus en Ponticus. Vergilius en Tibullus woren al gestórve veurdet Ovidius die hej kónne trèffe.
Ovidius zien poëzie steitj bekèndj veur zie speels en vernujendj karakter, veural inne meneer worop wuuertj ómgegange mit traditioneel verhaolen en genres. Zie bekèndjste wirke zeen de Metamorphoseon libri, e mythologisch epos, de Heroides, 'n vergaoring aan breve van, veurnamelik, mythologische vrouwen aan häör minnieërs; de Ars Amatoria, e lieërdich euver verleijingstechnieke; enne Amores, 'n vergaoring aan elegieje. Ouch sjreef t'r de Tristia enne Epistulae ex Ponto, twieë gedichtebunjele gesjreve tiejes zien verbanning ane Zwarte Zieë. Wiejer is Ovidius bekèndj veur zien ónvóltoeadje Fasti, e gedich euvere Romeinse klender en 'n wichtige historische brón euver Romeinse fieëster. De poëzie van Ovidius is väölvöljig geïmiteerdj gewaore tiejes de Late Aadheid enne Middelieëven en haet 'ne groeaten invlood gehadj oppe Europese kóns en litteratuur.
Krichelberg
Krichelberg is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj. 't Bevindj zich vasgeboedj ane Kaalhei, richting 't centrum van Kirkraoj. 't Ligk juus t'n naorde van 't baekske de Vloedgraaf; dao-ónger bevindj zich 't gehuch Vauputs.
Kös
thumb|E stèl det duit kösse. 'ne Kös of 'ne puuen is 'n aanraking wobie ein partie de luppe taengen e veurwerp drök of taengen 'n anger partie. 'ne Kös kan 'n religieus beteikenis höbbe, 'n begroeting zeen, 'n uting van respek, felicitaasje of vrundjsjap zeen, meh veural ouch 'n uting van leefdje of seksualiteit. De inheljelike beteikenis van 'ne kös kan versjille per kultuur. In sómmige situaasje kan me de kös zeen es e ritueel, 'n formeel of symbolische hanjeling gerich op toewiejing of respek, wie 't kösse bie 'n troewerie of 't einanger kösse van werreldleiders.
Aafhenkelik vanne kultuur, relaasje of kónteks kan emes de anger partie kössen oppe luppe, de wang, de veurkop of de handj. Al dees gebare höbbe versjillendje sociaal beteikenisse.
Bie 't kösse mitte móndj kan me de luppe toehajen of juus äöpene. 't Kösse mit geäöpendje luppe, wobie de tóngen einanger aanrake, neump me de Franse kös. Veur te verkómme det m'n einanger truf mitte naas, drejtj me döks 't gezich 'ne slaag opzie.
't Kössen oppe handj waas ieëre 'n begroeting van manskaerel toet vrouwmis, mer is allewiel nimmieë zoea gebroekelik. Bieje kös dieëj me neet de handj zelf aanrake, meh de kös inne lóch plaats, net baove de rögk vanne handj.
De kös oppe wang is 'n algemein gebaar van begroeting. Me kump 't väöl taengen in Zuud-Europa en 't Midden-Oeaste, mer 't is ouch gebroekelik in Limbörg. 't Aantal kieëre det me kös versjiltj per kultuur in plaats. In Limbörg is 't gebroekelik det me drie kieër kös bie 't begroete: eine kieër links, eine kieër rechs, en den trögk links; bie 't aafsjied kös me döks mer èns.
E gebroek det allewiel bao gans is verzwónjen is 't kösse vanne rink van 'ne gezaghöbbendj, wie de paus enne bisjop.
Lontzen
thumb|Zich óp Lontze thumb|250px|Liegking van Lontzen in de provincie Luuk Lontze of Loonze (Duutsj en Fraans: Lontzen) is 'n gemèngde in de Duutsjtalige Gemeensjap op 't Belsj.
Aander kerne
thumb|250px|Annakapel van Lontzen Walhorn et Herbesthal.
Externe leenk
Site van de gemèngdeleke administratie
Jönköping
Jönköping is 'n gemèndje in enne houfstad van Jönköpings län, Zwede. De gemèndje tèltj 121.987 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.488,75 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 81,9 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
11,99% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Palatale nasaal
De palatale nasaal of palataal naasklank is 'ne mitklinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
De kènmirke vanne palatale nasaal zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de palatale nasaal zowiezoea veur in dialekte mit mouillering, mer ouch in anger dialekte kan d'r veurkómmen in lieënwäörd wie oranje. Wie bieje anger sonoranten in 't Limbörgs kan d'r verlingk waere wen de veuropkómmendje klinker 'ne klinker mit sleiptoean is ennen opvolgendje mitklinker 'nen obstruent is, wie in bandj [bɑ́ɲ̊:c] (hie is t'r ouch door auslautverhärtung vannen obstruent döks stumloeas). Wen geine mitklinker völg is de palatale nasaal noeatj lank (juus wie de velaire nasaal); dit ómdet de palatale nasaal hie ummer 't gevolg is van verstoeating (vergeliek bandj [bɑ́ɲ̊:c] taenge benj [bæ̀ɲ]). De palatale nasaal is in 't Limbörgs 'n nasaal oetsjeijing. Gewuuenlik is de palatale nasaal stumhöbbendj in 't Limbörgs, behauve allofoon in stumloeas ómgaevinge.
Inne beginposiesje kump de palatale nasaal neet veur in Limbörgse irfwäörd en aaj lieënwäörd (entans veure meiste dialekte). Dit kump vanwaenge de mouillerendjen oearsprónk dae allein inne midden en anen ènj van wäörd zich haet gególje. Waal kan d'r veurkómmen ane begin van wäörd in moderner lieënwäörd, beveurbild bie namen oet Scandinavische spraoke.
De palatale nasaal kan waere gezeen es 'nen allofoon vannen alveolaire nasaal bie 'ne palatale kónteks: bandj [bɑ́ɲ̊:c] /bɑ́n:c/; wo me neet drek 'nen opvolgendje palatale klinker haet zów me 'm kónnen analyseren es /nj/: benj [bæ̀ɲ] /bæ̀nj/. In hieël strikte zin vörmp t'r dus gei foneem inne Limbörgse dialekte.
Juus wie bie de anger nasalen in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen de nasaal wuuertj opgevolg door 'ne sibilant of fricatief.
Kösse
E kösse is 'n saort stóffe zak dae me duit opvölle mit zaach matterjaal, wie vaere, sjoem of synthetisch matterjaal. Ieëre völdje me die op mit struue. E kösse gebroek me veur zich op te zitten of get te óngerstiepe; zoea ligk me zich de kop op e kösse wen me geit slaope. Meis zeen kösses veerkentjig of rechheukig, mer 't guuef allewiel alderhenj aan vörm. Zoea bestaon ouch kösses inne vorm van bieëster, die ouch es speelgood veur kinjer kónne dene.
Wen gei kösse veur henj is, broeke luuj döks häör erm veure kop te óngerstiepe.
In netuurwinkels vindj me döks völlinge van anger matterjaal, veural van netuurliken oearsprónk, wie kesekaene.
Me gebroek 't kössen owwel veur einanger op 'n speelse meneer mit te hawwe; me sprik den van e kössegevech.
Marcel Proust
Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust (Auteuil (dèstiedsj deil van Peries), 10 juli 1871 – Peries, 18 november 1922) waas 'ne Fransen intellectueel, romansjriever, essayist en kritieker. Ziene vader waas 'ne bekèndjen hoeaglieërer inne mediciene. Zien moder waas van rieke joeadsen aafkóms. Van zie neugendje jaor aaf leej Proust aan asma. Wie d'r einenvieftig woor stórf t'r door 'n lóngóntstaeking.
't Wiedoet wichtigste wirk van zien handj is À la recherche du temps perdu ("Zeuke nao de verlaoren tied"). Proust wuuertj vanwaenge dit wirk toete grótste romansjrievers vannen twintjigsten ieëf geraekendj.
1834
1831 - 1832 - 1833 - 1834 - 1835 - 1836 – 1837 1834 (MDCCCXXXIV) waor e gewoen jaor wat begós op goonsdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|150px|Pedro I van Brazilië, gesjtorve op 24 september 1834.
Gesjtorve
thumb|right|150px|Thomas Malthus, gesjtorve op 23 december 1834.
2024
2021 - 2022 - 2023 - 2024 - 2025 - 2026 - 2027 2024 (MMXXIV) weurt e sjrikkeljaor wat begint op maondag op de Gregoriaanse kalender.
1981
1981 waor e gewoen jaor wat begós op donderdaag op de Gregoriaanse kalender.
Maan vaan 't Jaor
Lech Wałęsa
Meziek
Bès verkochde singles in Nederlandj:
Bès verkochde album in Nederlandj:
Graft
Mit graft kèn waere gemeind:
Sauerland
thumb|300px|'t Sauerland, aagegeëve i ruëd. Sauerland is 'n sjtreek i de Pruusje bóndssjtoate Noardrien-Wesfale en Hesse. Sauerland ligk vuur e groeët deel i 't zude va de sjtreek Wesfale, dat de ganse oeëshalf va de bóndssjtoat Noardrien-Wesfale besjtrieëk. Westelig ligk 't Bergisches Land en zudelig 't Siegerland. Noardwestelig ligk 't dichbevólkte Ruhrgebeed en noardoeëstelig 't Teutoburger Wald, dat óngerdeel is va 't groeëter Niedersächsisch-Hessisches Bergland. De naam koam vuur 't ieësj vuur i 1266 vermeudelig mit de Aw-Pruusje aaduding: Suderland (dös: lang i 't zude). De naam is sjpieër verangerd noa de hudige naam. Angesj dan bei vöal aagrénzjende gebirgden is 't Sauerland geë gebirgde óp zichzèlf, meh ing sjtreek. De wirkelige gebirgde is nag sjteets verneump noa de aw aaduding, namelig: Süderbergland. 't Gebeed va de sjtreek is neet sjieëp aafgebakenk. Noa 't noarde tów weëd 't sjteets vlaaker (de grénsj is doa nag waal te trèkke), meh de persiese grénsj mit de anger drei winkrichtinge (oeë óch gebirgde te vingke zint), zint óndudelig. D'r hoeëgste berg is d'r Langenberg mit 843 meter boave zieënivo kót bei 't plaatsjke Winterberg.
Wiechtige plaatsj
't Guëf geë groeëte sjteëj i 't Sauerland, meh i wiezerszin aagegeëve, zint de nieëgste plaatsj va belang: Menden, Arnsberg, Warstein, Meschede, Bestwig, Olsberg, Brilon, Willingen, Korbach, Winterberg, Schmallenberg, Bad Berleburg, Bad Laasphe, Attendorn, Lüdenscheid en Iserlohn. Dees plaatsj han 'n verzórgenke funksie en zint va (innig) ikkenomisch belank.
Berge en revere
thumb|Busj langs 't daal va d'r Hoppecke bei Willingen. De hoeëgste berg ligke i 't Rothaargebirge, oeë ónger de drei bakanke tóppe: d'r Langenberg (843,2m), d'r Hegekopf (842,9m) en d'r Kahle Asten (841,9m). Berge i anger gebirgder zint aamarkelig lieëger, meh nag waal bies 687 meter hoeëg. 't Rothaargebirge óp g'n grénsj tusje Noardrien-Wesfale en Hesse funksjenieërt óch as watersjei tusje de sjtruimgebejer va d'r reveer d'r Rien (westelig) en d'r reveer d'r Weser (oeëstelig). Hei-ónger e lies va de revere deë óntsjprinke i 't Sauerland aagegeëve: thumb|D'r Biggesee.
Ziejevere va d'r Ruhr en d'r Rien
(Rien)
Ziejrevere va d'r Weser
(Weser)
Anger watere
I 't Sauerland guëf 't wenig netuurlig mere, meh waal sjtoewmere, wie 't bekanke Biggesee (8,37 km²), 't Sorpesee en 't Möhnesee (10,76 km²). Dees zint verantwoardelig vuur 't drinkwater en de elektriciteetsproductie i de sjtreek en aagrénzjende regio's.
Beizunderheder
't Sauerland hat óch de hoeëgste waterval va de bóndssjtoat Noardrien-Wesfale: de Plästerlegge. Dees waterval sjtort zich 20 meter loeëdrech noa beneje. Wieër guëf 't vaak misversjtande uëver de wirkelige hoeëgste tóp va Noardrien-Wesfale. Sómwieles weëd veróngersjteld dat d'r bei noa 842 meter hoeëge Kahle Asten d'r hoeëgste tóp va de bóndssjtoat is, meh dat is i wirkeligheed d'r Langenberg mit 843 meter. De vlaake tóp van dees berg ligk echter i de noabersjtoat Hesse; Noardrien-Wesfale ligk 20 meter doa va verwieëderd. thumb|500px|'t Langsjap va 't Sauerland i d'r winter;
Geologie
't Sauerland vörmp mit 't Bergisches Land beieen 't Süderbergland, oeë-va 't Sauerland 't hoeëger deel vörmp i vergelieking mit 't Bergsj land. Va'naaf Kölle noa 't oeëste weëd 't langsjap gesjtaag hoeëger. De lieëgsjte punt (106m) ligk óp g'n grénsj mit 't Ruhrgebeed bei de gelieknamige reveer de Ruhr. D'r bodem besjteet oet leisjteen, zoeëwie i de anger gebirgden in Wes-Pruusj (Eifel, Hunsrück, Westerwald en Taunus) die mit 't Sauerland 't Rechtsrheinischen Schiefergebirge vörmp. 't Leisjteen is gevörmp i 't Devoon (419-358 miljoen joar geleje) toen 't Wes-Pruusj 'ne groeëte Sub-tropische zieë woar oeë-i klei is aafgezat. Durch metamorfe procèsse (temperetuur, drök en tied) woeeëd uëver miljoenen joare 't leisjteen gevörmp. Óch zaanksjteen, kalksjteen, Grauwacke (e misjgesjteente oet zaandsjteen, kalksjteen en e hoeëg aadeel veldsjpaat) woeëde i de Devoon gevörmp. I 't Mioceen (23,3-5,3 miljoen joar geleje) woeëd 't Sauerland zoeëwie anger gebirgde i 't Pruusj gevaawd, zoeëdat de berg óntsjtónge. De hoeëgsjte berg kan me vingke i 't Rothaargebirge tusje Brilon en Siegen, e deelgebirgde va 't Süderbergland.
Gesjichde
De awsjte miensjelige sjpöar i 't Sauerlandsjtamme oet de Aw-Sjteentied. I de joare neëgentig zint oet die tied bei de sjtad Meschede primitieve wirktoege
gevónge in d'r Balver Höhle, die durch de vóngste bekank sjteet as Kulturhöhle. Oet de Middelsjteentied sjtamme miensjelige sjkeletraste. Va'naaf de Iezertied vingk meinboew plaatsj. Oet die tied zint iezermiene en woaninge óntdak. De Romiene han 't Sauerland noeët veruiverd óp de lokale Germaansje sjtamme: de Bructure. Waal góf 't inne loeëdmien bei de sjtad Brilon, waat dudelig maakt, dat de Romiene invlód hant i 't Sauerland en messjiens óch mit de lokale sjtamme hankelden. De Bructure weëde i de Vreuge Middelieëwe óngerworpe aa anger Germaansje sjtamme mit deels Frankische herkóms, die koame va'noet 't zude. Sjpieër trókke de Saakse binne, die bies noe invlód han op de keltuur en vuurnamelig de sjproak va 't Sauerland, die me kan tówreëkene tót 't Wesfaals, dat e Lieëgsaaksisj dialek is.
Tusje de Franke en de Saakse koam 't voak tót krieëge oet, umtot de Franke de Saakse wilde loate bekeëre tót 't Christedóm. De heidense Saakse verwiegerden zich dat aavankelig, meh i de Aachsten ieëw is 't gebeed toch gekarstengd. Bei 't sjtedsje Marsberg aachter 't hüdsje Ruhrgebeed woeëd i 'n veldsjlag i 772, een va de groeëtste Saaksische heiligdómme verweusjt, dat 't èng beteëkenke va 't Saaksisch geleuf.
Sjtoatkundig gezieë kunt 't gebeed va 't Sauerland groeëtedeels uëvereen mit de auw Groafsjap Mark (zudelig va 'r Ruhr), dat noa de Refermasie vuurnamelig protestants is gewoare en 't kattelige Hertogdóm Wesfale (boave de Ruhr) mit Munster as hoofsjtad. De twieë besjturlige eenhede woare voaker i krieëg verkieërd, en noa de Refermasie vónge óch Godsdeenskrieëge plaatsj.
Toen i 1933 Adolf Hitler mit zien nasjenaal-socialistische regime aa de maach koam, woeëde net wie in gans Dütsjlang vuurnamelig Jude gedeporteërd en oetindelig vermoard. De nasjenaal-socialiste woare echter popeleërder i 't protestantse zude va 't Sauerland as i 't kattelige noarde. Tót groeëte krieëgshandelinke i d'r Twieëde Weëltkrieëg koam 't neet, meh i de beginjoare woeëde i 'n psychiatisch kliniek bei de sjtad Marsberg ónger de naam Aktion T4 verjstendelig en/of lichamelig bepirkde lüj systematisj vermoard. Aa 't èng va d'r krieëg woeëde boavedeen mieër as 200 dwankarbieëders va vuurnamelig Russische aafkóms i de busjer rónk Arnsberg vermoard, dewiel tegeliek de krieëgsindustrie i 't Ruhrgebeed, meh óch de sjtoewmere, die zórgden vuur de elektriciteet vuur diezèlfde industrie, doelwitte woare vuur de gealjeerde bómmewarper.
Bevólking en ikkenomie
thumb|Sjkieë i Winterberg. I 't 4.462 veerkaante kilometer groeëte Sauerland woeëne 882.505 lüj (sjtang: 31-12-2013). Hei-mieë is de deechde va 198 lüj/km² gemiddeld lieëger as i de tamp va 't Pruusj: 231 km². Waal guëf 't i teëngesjtelling tót de mieëste anger aagrénzjende gebejer 'n positieve bevólkingsgreuj. Ikkenomisch gezieë woar 't Sauerland i 't verleie mitnaam bekank um de iezeraafboew i inkele miene. Noe is de mienboew neet mieër wiechtig. Toen 't Pruusj aa 't èng va de neëgetieënde ieëw industrialiseërde, woeëd 't Ruhrgebeed 'n sjteets wiechtiger ikkenomisch zjwieërte. Simultaan woeëd 't toerisme sjteets wiechtiger vuur de lokale bevólking. De toeriste óntdikte 't Sauerland vaweëge de zoevere bergluch (doa durch óntsjtónge Luftkurorte wie Willingen) en de óngerepte netuur. Noe is 't toerisme mieër gerich óp de wintersjpor. De uëvernaachtinge konzetreëre zich vuurnamelig bei de wintersjpordörper Willingen en Winterberg. Allieën al Willingen hat zoeën 1 meljoen uëvernaachtinge per joar, oeë-va de Hollendersj e groeët deel vörme va 't aa-tal toeriste. I de zuëmer is 't Sauerland minder bekank, meh 't guëf dan waal vekaansievólk bei de sjtoewmere.
Wieër sjteet de sjtad Warstein aa d'r noardelige rank va de sjtreek seër 1753 bekank um de beerbrówerie en noa de sjtad verneumde pilsener Warsteiner. De sjtad Schmallenberg, get zudelig va Winterberg, sjtóng i 2011 bekank um de massale infeksie va rundere durch 'n veriant va 't Akabanevirus, dat ernsjtige geboarteaafwiekinge bei viej veroarzaakd. Dees veriant va 't virus woar toen nag ónbekank en woeëd 't Schmallenbergvirus geneump. 't Verjsprieëdde zich bekans i 't ganse Pruusj, zoeëwie óch i Nederlang en anger Wes-Europese lenger.
Verkieër
't Guëf wenig sjnelweëg i 't Sauerland. Inkel d'r A45 i 't weste en d'r A46, dat vuur e deel óngerboake is tusje Iserlohn en Arnsberg, vuëre i 't Sauerland. Va'naaf de sjtad Hagen i 't Ruhrgebeed vuërt 'ne klieëne zubringer de sjtreek i. De wiechtigste verbinding (óch vuur vekaansieverkieër) is echter d'r A46 va'naaf Arnsberg noa Bestwig kót bei Brilon. Dat sjtök sjnelweëg is verbónke mit d'r A445 deë i verbinding sjteet mit de A44 durch 't Ruhrgebeed noa Kassel i Noard-Hesse tów. Um de drökste neet-autosjnelweëg (d'r B7) tusje 't èng va d'r A64 bei Bestwig en Brilon 't óntlaaste, weëd uëver deë 7 kilometer nüj sjnelweëg geboewd. Anger wiechtige (neet-sjnel)weëg zint d'r B55 va Warstein noa de aasjloetink mit de A45 noa Siegen en d'r B62 i 't zudelige Rothaargebirge. D'r B229 en d'r B236 verbinke de sjteëj Lüdenscheid bei d'r A45 mit Arnsberg bei d'r A46 en 't Ruhrgebeed.
D'r noardelige rank va 't Sauerland is verbonke mit e sjtök iezerweëg deë vuërt noa Kassel. 't Guëf va'noet Olsberg 'n aaftakking noa Winterberg.
Referentie
Pruusj Wikipedia mit de gelieknamige pazjina: https://de.wikipedia.org/wiki/Sauerland
1460
1459 - 1460 - 1461
Rygge
De gemeintecode is 0136.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 7,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Nettiquette
Nettiquette ies 'n samevoging van de weurd netwerk en etiquette. De nettiquette hèlt in: de ongesjreve riechliene en gedragsreigelsj veur 't gebruuk van internet.
De nettiquette weurt waal ins ingekort tot: "zeet ruumdinkend in 't ontvange en truukhouwend bie 't wegsjiekke". In de praktijk bliek dat rech toe rechaan zègke wat me dink, zonder de meugelikheid um lichaamstaal, wie toan en geziechsoetdrökking, hièl vlot kèn leie tot miesversjtande en conflicte. Bie e-mail ies 't 't versjendigste um truukhouwend te zin, veural op de meneer woa-op me kritiek uut. De nettiquette kèn versjille per forum, nuujsgroep, on-linenètwerk (zoa-es wikipedia, of chatprogramma. 't Väöl toepasse van hooflèttersj zuut sjrièwerig oet en ies sjtuèrend. Op fora weurt 't gebruuk van hooflèttersj en punctuatie euver 't algemein waal gewaardeerd, terwiel dit bie chatprogramma's es MSN neet noadzakelik ies.
'n Hölpmieddel um emoties miè ziechbaar te make ies 't toepasse van emoticons.
De tièn gebode van de nettiquette
Op SOFWeb zin reigelsj te vinge um 'ne goje 'Netizen' (net-burger) te zin. Vertaald zeen dees "tièn gebode" d'r zoa oet:
1. Dink aan 't miensjelik aspect achter de computer. 2. Hout online dezelfde gedragssjtandaarde es in 't gewoon dageliks leve. 3. Weit woa se bies in cyberspace (bepalend veur toanzètting). 4. Respecteer tied en bandbreidte van de gebruker. 5. Zörg deveur, dats doe d'r good oetzuus online. 6. Deil expertkènnis. 7. Beej hölp aan bie 't ónder controle houte van 'flames' (emotionele aspecte boete besjouwing laote). 8. Respecteer privacy van ander luuj. 9. Maak gein misbroek van dien mach. 10. Vergaef ander luuj hun foute.
Brook (landjsjap)
thumb|E brook. E brook is e lieëggelaenge gebied det naat blief door opkómmendj gróndjwater; 't kan ouch e lieëg stök landj langs 'n baek of 'n reveer zeen det regelmaesig euverstruimp en veural inne wintjer gelangentied ónger water blief staon. In e brook vindj me veural kroedechtige plantjen inplaats houtere saorte, wie graas, reet en reetgraas. De houtere plantje die m'n aantruf zeen veural de lieëggreujendje struuk. E brook is e draslandj.
Nettiquette
Naodeile van internet
Zuug ouch:
Etiquette (technology)
Brook (landjsjap)
Breuk waeren inne landjboew veural gebroek veur vieë op te laote graze.
E brook is dreuger es 'ne zómp.
Gewiech
't Gewiech is de krach die e veurwèrp op zien oonderstäöning oetoefent t'n gevolg vaan de aontrèkkingskrach tösse dat liechaam en de eerd. In geval vaan rös of bij 'n beweging mèt 'n constante snelheid is 't gewiech geliek aon die aantrèkkingskrach, ouch wel de zwoertekrach geneump.
't Verband tösse gewiech en massa is daan:
mèt G 't gewiech in Newton, m de massa in kilogram en g de valversnelling of versnelling vaan 't zwoertekrachsveld in ms^{-2} (op eerd umtrint 9,81).
In 't daogeleks taolgebruuk weurt de term 'gewiech' dèks gebroek wobij de strikter definitie 'massa' weurt bedoeld.
Impotentie
Impotentie of 'n erectiesjteurnis is 'n sjteurnis wobie me 'n ónvermeuge haet óm 'n erectie te kriege of te behaje tiedes de gesjlechsgemeinsjap. Dit sjteit los van 't vermeuge tot 't höbbe van 'n zaodlozing en ouch van de vröchbaarheid van de man. 'n Erectie is 't hydraulisch effèk van blood det in de sjpónsechtige deile van de penis weurt opgenómme en vasgehaje. Dit procès weurt geweunlik tewaeggebracg door seksueel sjtimulatie, wienee prikkels van de hersene nao de nerve in de penis waere gesjik.
De belankriekste oorzake van impotiente zeen hert- en vaatkrenkdes en diabetes, neurologische probleme (wie trauma door chirurgie), hormonaal tekorte en de naeve-effèkte van drugs. Pychologische impotentie of 't ónvermeuge te penetrere is eder door gedachtes of geveules es óm daodwirkelik fysische raejen; dit kump aevel minder veur, mer kan behanjeld waere. Impotentie in 't algemein kan grote psychische probleme veroorzake ómdet dit implicaties inhèlt veur relaties en 't mannelik zelfbeeld.
Naeve 't behanjeling van de óngerligkendje oorzake wie e kaliumtekort of arseenvergieftiging van drinkwater is d'n eerste sjtap medicatie, mit inbegrepe de viagra. In sommige geval sluit de tabbelèttebehanjeling euver in anger ingrepe, wie injecties, proteses, de penispómp of chirurgische vaatreconstructie.
Vriejheidsbeeld
thumb|200px|right| 't Vriejheisbeeld in New York 't Vriejheidsbeeld (Èngelsj: Statue of Liberty) is ein sjtandbeeld dat zich bevundj aan de ingank van de have van New York, op ’t Bedloe-eilandj (allewiel Liberty Island) in de New York Bay. Dit beeld sjteit symbool veur de verwelkómming van jederein dae via de have van New York Amerika bènnekump, zoaes Amerikane die trukkómme oet 't boetelandj, gaste en immigrante.
Besjrieving
’t Beeld sjtèlt de Romeise godin Libertas veur, die de goddelikke persoanificatie is van de vriejheid. De in eine mantjel gehölde vrouwefiguur sjtuk mèt häöre rechter erm eine fakkel ómhoag en in häör lènker handj dreug ze ein plaquette (ein tabula ansata) wo-op de inscriptie "JULY IV MDCCLXXVI" (4 juli 1776) is aangebrach, de datum van de Amerikaanse Ónaafhankelikheidsverklaoring. Aan häör veut ligk ein gebraoke kètting die de sjlaverniej veursjtèlt en op häöre kop dreug de godin ein zevesjtralige kroan. In de kroan zint 25 vinsters aangebrach die de 25 edelsjtein van de waereld veursjtèlle, de sjtrale symbolisere de zeve zeëje (oceane) en zeve continente van de waereld. thumb|200px|left| Inhöldiging van 't beeld in 1886 nao ein sjilderie van [[Edward Moran.]] Mèt de sokkel mitgeraekend is 't kunswerk 93 maeter hoag. 't Beeld zelf is 46 maeter hoag en besjteit oet eine kopere mantjel dae inwendig wirt óngersjteunt door ein sjtale consjtuctie. 't Totale gewich van 't beeld is 225 ton. 't Koper haet door de vörming van patina (oxydelaog) ein greun kleur gekrege. De sokkel is oet kalksjtein gemaak en woort op 't sjtervörmig Fort Wood opgerich, ein in óngebruuk geraakde legervesting op Bedloe, geboewd tösje 1807 en 1811. In de sokkel bevundj zich ein museum.
't Beeld waas ein gesjènk van de Franse sjtaat ter eëre van 't eëuwfeës van de Ónaafhankelikheidsverklaoring en es teike van vrundjsjap tösje dees naties.
Gesjiedenis
't Beeld is óntwórpe en geboewd door de oet Colmar aafkómstige Franse beeldhawwer Frédéric Bartholdi. De Fransman Gustave Eiffel waor in 'n later fase betrokke biej 't consjtructiewerk. D'r is discussie euver 't model dat Bartholdi broekde veur 't gezich van 't beeld. Sommige neume Isabella Eugenie Boyer wo hae 'n relatie mèt haw. Angere neume zien moder Marie Bartholdi. . Oarsjprunkelik waas ’t beeld bedoeld es eine reusachtige vuurtaore aan de noordelikke ingank van 't Suezkanaal, mer Egypte hej d'r gein geldj veur. 't Woort doe Frankriek gesjónke aan de Verenigde Sjtate en woort in oktober 1886 geplaatsj.
Veuraaf waas euvereingekómme dat 't Amerikaanse volk de de sokkel zouw boewe en dat de Franse veur 't beeld, de sjtale consjtructie, óntwórpe door Maurice Koechlin, eine mitwirker van Gustave Eiffel en de plaatsjing verantjwoordelik zouwe zeen. De boew waas geautoriseerd door ’t Amerikaanse Congress op 3 mieërt 1877. De eësjte sjtein woort gelag op 5 augustus 1884 en ’t boewwerk waas vaerdig op 22 april 1886. De consjtructie van 't beeld in Frankriek waas klaor in juli 1884 en 't arriveerde in New York op 17 juni 1885 op ’t Franse fregat Isere. Ómdat de sokkel op dat mement nog neet vaerdig waas woort 't beeld veur elf maondj opgesjlage in kratte en daonao in veer maondj inein gezat. Op 28 oktober 1886 woort 't door president Grover Cleveland van de VS ingehöldig.
Op 15 oktober 1924 woort 't sjtandbeeld same mèt Fort Wood tot Nasjenaal Monemènt besjtempeld. 't Vriejheidsbeeld woort van doe aafaan Statue of Liberty National Monument. In 1935 woort heël Bedlou's Island hiejaan toegevoog en ómgeduip tot Liberty Island. Op 11 mei 1965 woort ouch Ellis Island aan dit Nasjenaal Monemènt toegevoog. Van 1984-1986 is 't beeld gerestaureerd, wobiej de toartsj mèt de 24-karaats blaadgouwe vlam is vervange. Nao de 11 september 2001 is 't beeld ènnige jaore gesjlaote gewaes veur 't pebliek.
In 2003 woort 't doe 118 jaor awwe monemènt opnuuj gerestaureerd, veural óm de veiligheid van de bezeukersj te vergraote en 't behawd van 't beeld te waarborge. Vanaaf de zomer van 2004 koosj 't Vriejheidsbeeld weer bezoch waere. D'r is ein vaerverbènjing van Battery Park op 't zuudpuntje van Manhattan nao Liberty Island en nao Ellis Island, wo de aankómshalle veur de immigrante te bezichtige zint.
Zwangersjap
Zwangersjap of peziesje is de periood worin e vrouwelik zougdeer e jónk (bie luuj e kindj) druueg toetdet 't zich zoeawied haet óntwikkeldj det 't boete de baarmoder kan euverlaeve. Bie bieëster kaltj me döks euvere drach of d'n draagtied inplaats de zwangersjap.
Vriejheidsbeeld
Gesjiedenis
Op Ónaafhankelikheidsdaag (4 juli) 2009, is ouch de kroan van 't Vriejheidsbeeld, veur 't eësj saer 11 september 2001, weer aopegesjtèld veur 't pebliek.
Zwangersjap
Zwangersjap wuuertj bereik wen 'ne zaodcel van e mennelik zougdeer 'nen eicel van 't vruike bevröch enne rizzelterendje zygoot zich inne baarmoder inèsteltj.
Dit is in officieel bewäörding det det zich kan aafspele wen sperma inne vagina is gekómme, 't wersjienlikste door copulatie. 'nen Eicel kan ouch boeten 't lief waere bevröch (reageerbuusbevröchting) en daonao inne baarmoder trögkgeplaats.
Cyberpeste
Cyberpeste of digitaal peste of digipeste ies 't peste via internet. Dit gedrag kump zoawaal tösje kinger en tienersj, thoes en op sjoal veur meh ouch tösje collega's op 't werk.
Zwangersjap
Es 'n zwangersjap óngewunsj is en ónthajing van seks gein oplossing is, mót gebroek waere gemaak van anticonceptie.
Vriejheidsbeeld
Kopieje
Ein kopie van 11,5 maeter hoag bevundj zich in Paries, op 't Île des Cygnes in de Seine, vlak biej de Eiffeltaore. Dit beeld woort ónthöld in 1885. Ómdat doe 't brónze beeld nog neet klaor waas, woort ein gipsje kopie gebruuk. 't Defenitieve beeld woort in 1889 geplaatsj. Hoewaal Bartholdi 't in de richting van häör zösterbeeld in 't weste wouw laote kieke, woort 't beeld aanvankelik nao de Eiffeltaore gerich óm te veurkómme dat 't mèt de rögk nao 't presidentieel palies, 't Élysée, zouw kómme te sjtaon. Biej de waereldtentoansjtèlling van 1889 is 't beeld oetentelik ómgedrejd; 't is noe gerich op New York. Aafgezeen van 't versjil in greuëde, is 't versjil mèt 't beeld in New York dat de Pariese kopie ein book in de handj hilt dat zoawaal de datum van de Amerikaanse Ónaafhankelikheidsverklaoring teuënt (4 juli 1776), es ouch de datum van de Franse Revelutie (14 juli 1789).
Cyberpeste
Definitie
Dao zin versjillende menere um te cyberpeste. Sóms zint 't kwetsende of bedreigende e-mails of bedreiginge of 't lestig valle via chatprogramma's zoa-es bv. MSN.
Zwangersjap
Technisch gespraoke begintj de zwangersjap mitte bevröchting en ènjig die mitte bevalling (de gebaordje).
Veurtgank vanne miensjelike zwangersjap
Normaal gespraoke begintj me bie 't maete van 'n miensjelike zwangersjap neet te tèlle bieje bevröchting, mer oppen ieësten daag vanne litste menstruatie, det is óngevieër twieë waeke veure contraceptie. Zoea gemaete vindj de bevalling plaats nao gemiddeldj 40 waeke; 'n zwangersjap die tösse de 37 en 42 waeke doertj wuuertj es normaal betrach.
Bütgenbach
Bütgenbach is 'n gemèngde in de Duutsjtalige Gemeensjap op 't Belsj. Op 'n oppervlakde va 97,31 km² wonne 5585 inwoners (1.1.2007) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 57 minse per km².
Cyberpeste
Definitie
Daoneve kènne beledigende pagina's mèt foto's, video's, filmkes of persoonlike gegeves van 't sjlachoffer geplaats were op internet. Es eine of mièrder persone doelbewös 'n sjlachoffer lestig blief valle kèn dat 'n geval van stalking betreffe. Cyberpeste ies ouch es op fora en vrie bewèrkbaar pagina's op internet, zoa-es wikipedia beledigende of bedreigende informatie geplaats weurt.
Vriejheidsbeeld
Kopieje
Behauve in de Seine, bevènje zich ouch nog kopieje in de Jardin du Luxembourg in Paries, in Saint-Cyr-sur-Mer (2,50 maeter hoag) oet 1913, in Barenti, Colmar (de gebaorteplaatsj van Bartholdi), Lunel, en Poitiers.
Bütgenbach
Trivia
De Nederlandse keuning Willem-Alexander veurt d'r adelleke titel Heer van Bütgenbach.
Bovenste Locht
Bovenste Locht is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.
1461
1460 - 1461 - 1462
Bovenste Locht
't Is opgeboedj rónjelómme straote De Loeët (Locht) en Crombachersjtroat.
Lombok (Ech-Zöstere)
Lombok is e gehuch inne gemèndje Ech-Zöstere, gelaengen ane waeg van Berkelieër nao Brach. 't Gehuch is inne begin vanne twintjigsten ieëw óntstangen oppe plaats vanne tramhalte Staeveswaert. In daen tied leep d'n Houtwaeg nag westelik door mit 'n brögk euvere 't Julianakanaal, verbónjen ane hujige Kanaalstraot; dae waeg leep doe onnag in 'n rechte lien euver d'n Aje Maas, veur dao aansloeting te vinjen op 't gehuch Eilandj.
Door zien ligking anen angere kantj vanne watere, gezeen vanoet Staeveswaert, steit 't gehuch dao ouch waal bekindj es Geenzie(j).
Lewarde
Lewarde kin rifferere nao:
Valkenhoëze
Valkenhoëze (Nederlandjs: Valkenhuizen) is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.
't Ligk aan 't naordelik deil vanne straot De Loeët, inne richting van Haerlerbaan.
Chris Pine
Chris Pine (Los Angeles, 26 augustus 1980) is 'ne Amerikaanse acteur.
Jeugprins
De jeugprins is de baas euver alle jeugdige carnavalsvierders in ein bepaalde plaats. Die plaats weurtj döks `t riek van de desbetreffendje caranavalsvereniging genumpdj. Hae sjtuitj döks net wiej ziene collega biej de volwassene boave de 'jeug'raod van ellef en haetj ouch net wiej de grote prins ziene eige sjpreuk.
't Moment wo de jeugprins weurtj oetgerope varieertj per plaats en vindj urges plaats tösse de äöpening van 't sezoen (11e vanne 11e) en aswoonsdig.
Mullsjö
Mullsjö is 'n gemèndje in Jönköpings län, Zwede. De gemèndje tèltj 7.076 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 201,51 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 35,1 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
7,21% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Büllingen
thumb|250px|[[Neoromaanse kèrk va Büllingen]] Büllingen (Fraans Bullange) is 'n gemèngde in de Duutsjtalige Gemeensjap op 't Belsj. Op 'n oppervlakte va 150.49 km² wonde d'r örsjte januari 2006 5385 inwoners.
Ander kerne
Manderfeld, Rocherath, Lanzerath, Hünningen (Hunnage), Honsfeld, Berterath, Krewinkel, Losheimergraben, Holzheim en Mürringen (Murrange).
Laandsjap
Büllingen liegkt in d'r raand van de Ardenne en makt deel oet van 't grensuvversjrèjjend natuurpark van 't Hoeëg Ven en d'r Eifel. In Büllinge oontsjpringe de bronne van de Warche, de Our, de Amel en de Salm. De gemèngde grenst an 't militair kaamp va Elsenborn.
Rømskog
thumb|De ligking van Rømskog in de pervincie Østfold. Rømskog is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Østfold in Nórwaeg. De gemeinte had 670 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 183,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,7. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0121.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Kloon (internet)
'ne Kloon, sóms ouch es 'n zökpoep of zökpóp betiteld, ies 'ne naam veur emes op internet. Es emes ein of miè extra gebroekersname of sjoelname b.v. op 'n internetforum of op Wikipedia haet, weurt dae 'ne kloon geneump. Klone were op internet ouch (nao 't Ingelsj) clone, of sock puppet geneump. Es eine persoon al zien vrung, kènnisse en familielede enz. opreup, um bie te drage in discussies sjpriek me van meatpuppets of vleisjpoeppe.
Doele
De volgende doele, neet of waal legaal of moreel verantwoord, zin te ondersjeie:
Herkènne
Sóms ies 't vrie mekkelik um 'ne kloon te herkènne:
1462
1461 - 1462 - 1463
Aarveld-Bekkerveld
D'r weëg langs dees veëdel lieët zoeëwaal noa 't Thermemuseum as noa de sjtadssjoewburg.
Jeremy Renner
Jeremy Renner (Modesto, 7 jannewarie 1971) is 'ne Amerikaanse acteur.
Datief
De datief (Letien dare, datum = gaeve, gegaeve) óf dèrde naamval guuef in väöl tale 't indirek veurwèrp aan. 't Indirek veurwèrp is de zaak in 'n zin woor óp de door 't wèrkwaord oetgeveurdje hanjeling néét drek betrèkking haet, 't mitwèrkendj veurwèrp.
De datief is ein vanne ach oorspronkelikke naamvalle vanne Proto-Indo-Europese taal woor ouch 't Limburgs van aafstamp. De datief is vanne ach ein vanne langs euverlaevendje naamvalle, die nag in 'n ruum aantal tale veurkömp. Dit geldj veur Germaanse tale wie Ieslandjs en Pruus en veure meiste Baltische en Slavische tale. Ouch Letien, Klassiek Grieks en Keltisch kóste deze naamval nag, mer in de Romaanse tale (mit oetzönjering van 't Roemeens), modern Grieks en modern Iers is de naamval gegange. Det geldj ouch veur 't Limburgs, ouchal zeen d'rs nag get euverbliefsele van bewaardj gebleve.
In väöl Indo-Europese tale haet de datief in zien latere gesjiedenis fönksjes euvergenómme van anger naamvalle die ieëder oetstórve. In 't Aadgermaans beveurbeildj zeen väöl fönksjes vanne locatief (plaats), de instrumentaal (womit) en veur e deil ouch de ablatief (vanoet) euvergegange nao ge datief en dees anger naamvalle zeen eweggegange. 't Limburgs kint nag inkele restante vanne locatief wie óngerwaeges en heives.
Dit verklaortj wróm de datief ouch dök gebroek wuuertj veur aandujinge van plaats, tied en middel, al óf neet in combinasie mit veurzètsels wie te, bie, in en mit.
Limburgs
In 't Limburgs is d'r bao nieks euver van d'n datief. Veurbeildje van euverbliefsele in 't Mofers zeen ónger anger aan d'r daa\g (normaal is 't daa~g mit 'n sleiptoean), mitterdaod, oppernuuj en oppertied.
Taengewuuerdig veurkómme
't Nederlands kintj 't stèlselmaotig gebroek vanne datief althans inne sjrieftaal nag in éin geval: det van hun en hen (häör of die). Hun is 't perseunlik veurnaamwaord dèrde persoon mieëvawd veure datief, hen dae veure accusatief.
Nao 'n veurzètsel kömp hen, ouch al is d'r sprake van 'n indirek objek:
Dit is echter 'ne geconstrueerde könsmaotige regel dae gein bazes haet inne laevendje taal. Vriewaal ederein gebroek hun en hen door einanger of vervank die alletwieë door ze. Dit in ougesjouw genómme kan waere gestèldj det gespraoke Nederlands geine datief mieë kintj. Accusatief en datief zeen samegevoog toet éine veurwèrpsvórm veur 't liejendj, mitwèrkendj en veurzètselveurwèrp.
Versteindj veurkómme
In 'n ruum aantal versteindje oetdrukkinger, ouch gefossielleerdj taalgebroek genömp, is echter de datief nag waal te vinje, wie in den beginne, bij monde van óf te bestemder plaatse.
Ouch inne Statenvertaling kömp de datief nag veur, beveurbeildj (Richteren 8:16):
Hiebie is te zeen det de datief-mieëvawd ouch es lidwaord den had.
D'n aaj datiefvörm van 't lidwaord wore:
Ónziejige en mannelikke zelfstenjige naamwäörd kriege in de regel 'n oetgang -e in de datief. Dit is nag good te zeen in oetdrukkinger wie oude van dage. Ouch in 'n waord es vandaag verraojdj de dóbbele aa 'ne aje datief. Anges zów 't *vandag zeen wie in 't Afrikaans.
Veurzètsels wie mit, van, in en veural te kómme nag in 'n aantal vaste oetdrökkinger mit 'ne datief veur:
De datiefvörm van 't bepaoldj lidwaord waere in de regel samegetróg mit 't veurzètsel te: te + den = ten, te + der = ter. Dit veurzètsel kömp nag stèd vriewaal ömmer mit 'ne (versteindje) datief veur:
Ouchal is 't gebroek vanne datief oetgesjèd mit 't zeen van 'n stèlselmaotig óngerdeil van 't Nederlands en 't Limburgs, is 't aantal euverbliefsele zeker neet klein. Soms zeen dees vörm echter verbasteringer, wobie 't waordgeslach neet al te serieus genómme wuuertj:
Datief in 't Letien
De datief vervöltj in 't Letien veural de fönksje van mitwèrkendj veurwèrp, mer haet daonaeve nag anger fönksjes, wie de datief van veur- óf naodeil of degene van doel. Deze letste steit nao specifieke wèrkwäörd (esse, dare, dicere, ducere, habere, tribuere, ... ). Daonaeve is d'r de datief van bezit dae stèd bie esse steit en e bezit oetdrök (dativus possessivus).
De datief steit meistal bie wèrkwäörd, mer ouch bieveuglikke naamwäörd kinne de dominantj zeen. Dees bieveuglikke naamwäörd vervölle de beteikenis van gliek, naobie, bevröndj óf gesjik. (vb. par tibi) Ouch kin d'rs 'ne datief van veur- óf naodeil 'n bieveuglik naamwaord es dominantj höbbe.
Veurvoogseldatieve zeen datieve die kómme nao wèrkwäörd mit 'n specifiek veurvoogsel (ad, ante, cum, in, inter, prae, post, super, sub, ob). Ouch kinne gerundiva de dominantj wobie de datief de hanjelendje persoon is.
Weinig veurkómmendj zeen de datief van standjpuntj en de dativus ethicus, dae 't Nederlands ouch nog kintj.
İsmin hâlleri
St. Vith
Aander kerne
Naeve de fusiegemèngdes Sankt Vith, Recht, Schönberg, Lommersweiler en Crombach behure ooch de klènger dörpe Alfersteg, Amelscheid, Andler, Atzerath, Breitfeld, Eiterbach, Galhausen, Heuem, Hinderhausen, Hünningen, Neidingen, Neubrück, Neundorf, Niederemmels, Oberemmels, Rödgen, Rodt, Schlierbach, Setz, Steinebrück, Wallerode en Weppeler bie Sankt Vith; kiek kaart.
Historie
Sankt Vith verenderde in de gesjiedenis dèkker va sjtaotsaanhorighèèd:
Nergal (god)
thumb|200px|Nergal in Yazilikaya Nergal (of Nirgal, Nirgali) waor in de Babylonische mythologie 'n godheid mèt hoofzetel vaan zien cultus in de plaots Cuthah vertegewoordeg door de bergheuvel Tell-Ibrahim. Heer waor de god vaan de oonderwereld, d'n doed en vaan de negatief aspecte vaan de zon, zoewie verbranning. Nergal weurt ouch in de Hebreeuwse Biebel es godheid vaan de stad Cuth (Cuthah) geneump: "En de manslui vaan Babylon maakde Succoth-benoth, en de manslui vaan Cuth maakde Nergal" (Keuninge 2:17-30). Nergal waor de zoon vaan Enlil en Ninlil.
De planeet Mars woort door de Babylonieërs ouch Nergal geneumd.
Ónder Sjpekhei
Ónder Sjpekhei (Nederlandjs: Onderspekholz) is e veurmaolig gehuch inne gemèndje Kirkraoj in Nederlandjs Limbörg.
Allewiel vörmp Ónder Sjpekhei 't naordelik deil van De Sjpekhei.
Sint Maarten (Nederlands)
Sint Maarten (officieel gespeld zoonder striepke) is e land binne 't Keuninkriek vaan de Nederlen. In fysisch opziech is dit 't zuidelek deil vaan 't eiland Sint Maarten; 't noordelek deil is in Franse han. 't Nederlands deil is kleinder (34 km² tegeneuver 53 km²), meh heet neet minder es 35.000 inwoeners. Daomèt is Sint Maarten hendeg diechbevolk.