cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Keizer
Sinds 1800
Oonderwijl droog Napoleon, sinds 1804, zelf al d'n titel keizer vaan Fraankriek. Frans II vaan 't Heileg Roems Riek leet toen de rieksinsignes vaan Neureberg nao Wene verplaotse um te veurkoume tot Napoleon nao zien vereuvering vaan Neureberg demèt zouw toeje. Naotot 't HRR waor oontboonde, leet Frans ziech tot keizer vaan Oosteriek kroene. Heimèt gaof 't twie keizers nevenein in Wes-Europa, die allebei 'n aander land claimde. Zoe waor keizer neet laanger 'nen unieken titel dee mer eine mins moch drage. Dat woort bestendeg wie in 1871 ouch Duitsland weer e keizerriek woort. 'Keizer' woort noe de vasten titel veur de voors vaan e bezunder groet land. Ouch uniek aon 't veurbeeld vaan Duitsland waor tot de voorste vaan de deilstaote, ouch d'n titel keuning mochte drage: vaanajds waor 'ne keuning 'ne zelfstandege voors en noets de lienmaan vaan iemes aanders. Ouch diverse Europese kolonies en ex-kolonies woorte noe keizerrieke. Väöl neet-westerse len woorte ouch keizerrieke geduip, al is dat 'n kwestie vaan interpretatie.
Mèt de val vaan de Russische, Duitse en Oosteriekse monarchieë in 1917 en 1918 waor 't keizersjap op zie retour. In 1974 woort ouch d'n Ethiopische keizer aofgezat. 't Insegs keizerriek wat 't allewijl nog gief is Japan.
Lies vaan keizerrieke
De volgende len zien keizerrieke (gewees).
Sens du Pays
D'r Sens du Pays is e saoërt volksvergadering väör 't Laand va Luuk en èng van de bepalinge van de Vraej va Fexhe (1316). In d'r Sens du Pays howwe de driej Sjtande of Sjtaote zitting en kreeg es taak 't gewoeënterech te interpretere en koes wètte verendere. De oetdrökking Sens du Pays kieëm al in 1264 vör in verbaand mèt particuleer gesjille.
Tezens
't Waoërddèèl zens in tezens (zinnig, op groond va inzich) betekent 't ègeste es 't waoërd sens in Sens du Pays, n.l. inzich.
Arendsgóldmol
d'n Arendsgóldmöl (Letien: Carpitalpa arendsi) is 'n saort aan zougdere vanne góldmolfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Mozambique en Zimbabwe en zie netuurlik laefgebied besteit oet gemaotigdje busj, subtroeapische en troeapische druueg en vöchtige bergbusj, gemaotig graaslandj, subtroeapisch en troeapisch druueg lieëglandjgraaslandj, beboewbaar landj, weilenj, plantaasjgebiede, lenjelike häöf, steielike gebieden en geïntroduceerdje plantjegreuj. De saort wuuertj bedreig door 't verluus van laefgebiede.
't Is de ènsigste saort van 't geslech Carpitalpa. Ieëre betrachdje me 't es 'n óngerdeil van 't geslech Chlorotalpa.
Ger Lataster
Lataster waor 'ne zoon van 'ne mienwèrker. Hae volgde de Kunsnijverheidssjoal in Mestreech en van 1941-1942 en 1946-1948 sjtudeerde hae in Amsterdam aan de Rijksakademie voor Beeldende Kunsten. Hae behuèrde tot de zoagenaamde Amsterdamse Limburgersj, same mèt o.a. Pieter Defesche, Jef Diederen en Lei Molin.
Karel Dormans
Karel Willem Dormans (Wieërt, 6 mieërt 1975) is 'ne Nederlandjse roejer. Hae vertaengewoordigde Nederlandj op de Olympische Sjpele van 2004 in Athene.
Ger Lataster
In 1963 riechde Lataster same mèt Mari Andriessen, Nic Jonk, Theo Mulder en Wessel Couzijn de alternatief kunsacademie Academie '63 (later Atelier '63) in Haarlem op. Allewiel ies dit De Ateliers in Amsterdam. Dit initiatief kaom d'r vanwege de behoofde van jóng kunstenaersj um 'ne tied ónder de leijing van ervare kunsternaersj te wèrke.
Ger Lataster combineerde in zien werk versjillende elemente, technieke en materiale. 'n Bekènd werk van Lataster ies zien plafónsjildering Icarus Atlanticus in 't Mauritshoes in Den Haag (1987).
Karel Dormans
Dormans, van beroep biomechanisch ingenieur, is lid van de Eindhaovese roejvereiniging Thèta. Hae woort in 2004 geselecteerd veur de Olympische Sjpele es lid van de lóchte veer-zónger-sjtuurman, die wiejer besjtóng oet Gerard van der Linden, Ivo Snijders en Joeri de Groot. Dit team behaolde ein veerde plaatsj achter Denemarke (goud), Australië (zilver) en Italië. In 2000 hej hae al eërder aan de Olympische Sjpele kènne deilnumme, aangezeen hae doe es reserve sjtóng aangemeldj, mer hae kaom neet in aktie.
Hae deeg van 1999 pes 2003 ouch mit aan ’t waereldkampioensjap roeje; zien beste resultaat hiebiej waas ein zilvere medajje in 2003.
Teunkie
Teunkie ès 'ne Limburgse joengensnaom, enne verklienings-variant vaan Teun, waat op zien beurt ès afgelied vaan Antonius. 't Achtervoogsel -kie es afkomstig out 't Nederlands Limburgs en kin zowaal veur vrouwlike ('Ankie') as manlike ('Sjakie') naome gebruukt waere, mèr veur 'ne vrouwlike variant vaan Teun zulle iërder de verkleinings-varianten 'Teunke,' 'Teuni(e)' of 'Teuntje' gebruukt wère.
1728
1725 - 1726 - 1727 - 1728 - 1729 - 1730 - 1731
Teunkie
Zäe ouch
Antonius
1728
Gebore
thumb|right|200px| James Cook, gebaore in 1728.
Leivere
Leivere (Hollesj: Leveroy) is 'n dörpke det heurtj bie de gemintje Ni-jwieërt. 't Heet 1100 inwoeaners.
Naustdal
thumb|De ligking van Naustdal in de pervincie Sogn og Fjordane. Naustdal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 2.699 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 368,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 7,3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1433.
Limburgia (planetoïed)
(1383) Limburgia is 'n planetoïed oet de hoofgordel tösse Mars en Jupiter. Ze haet 'n diamaeter van 11.16 km.
Naustdal
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Rogke
thumb|150px|Rogge thumb|Secale cereale Rogke (Secale cereale) ies 'n plant oet de graasfamilie. 't Ies 'n vodingsgewas. Van ’t sjtruè weurt karton gefabriceerd, weure daker gelag en ’t weurt gebruuk um eerappele en krote aaf te dèkke in de winter.
Van de roggegrane weurt (broen) roggebroad gebakke en vièvoor gemaak. Ouch distillatie tot whiskey en gin kump veur. De plant weurt geteeld op zand- en dalgrónd en sóms in de kleibeemde bie riviere. Meistal sjpreke v’r in Nederland en Belsj van winterrogge. Gezièjd weurt in ’t naojaor, veurdat ’t geit vreze. Naodat voldoon ies aan dees kou-behoefte van de plant zal ziech in ’t veurjaor de aor goon vörme. De plant weurt 2 maeter hoag en ies griesgreun gekleurd.
Kulturkampf
D'r Kulturkampf vóng plaatsj in Duutsjlaand en doorde van 1871 bies 1878. 't Waor 'n heftig dispuut tussje de Katholieke Kèrk, mèt paus Pius IX en 't keizerleke Duutsje Riek oonder Otto von Bismarck.
De oorzaak waor d'r dör d'r paus gesjraeve Syllabus Errorum, oeë-in e z'n aafkäöring va modern theologische en waeld-visies nao vöre brach. Dao-op reageerde von Bismarck ursj mit de historische waoërd va Barbarossa: "Nach Canossa gehen wir nicht". Daonao makde-e in 1873 de mei-wètte:
Bie de ursj volgende verkiezinge waoërt dudelek dat d'r Kulturkampf in 't vördeel van 't Centrum, oeë zich och de Katholieke bevonge, gesjpeuld how.
Sjaatse
thumb|De Nederlandse sjaatser Simon Kuipers mèt 'ne wereldbekerwèdstrijd in [[Heerenveen (december 2007).]] Sjaatse, in 't Laank Mestreechs sjaarse geneump ,is 't mèt de sjaats (sjaars) rije euver ies, ofwel kunsies ofwel wateries. Oonder sjaatse versteit me in Nederland veural de krachsport snelsjaatse, die ziech weer liet verdeile in 't langebaonsjaatse (gedoon op 'n iesbaon vaan 400 meter) en 't marathonsjaatse (soms ouch op 'n iesbaon, meh dèks op ope water, en altied euver mie es tien kilometer). Shorttrack (snelsjaatse op 'n korte baon) weurt in 't gemein es 'n apaarte sport gezeen, zoe good wie kunssjaatse. 't Sjaatse heet zien groetste populariteit in Nederland en Noorwege (in welke len 't ouch 'ne populaire volkssport is, dee me deit wienie 't weer 't touwliet), dewijl ouch atlete oet Duitsland, Italië, Rusland, Zuid-Korea, Japan, Canada en de Vereinegde Staote succes höbbe behaold. Langebaonsjaatse heet sinds 't begin (1924) op 't program vaan de Olympische Winterspeule gestande. De internationaole bond veur 't sjaatse is de ISU.
Bergs (Roerdale)
't Bergs is 't Limburgs dialek zowie det waerd gekald in Berg aan de Roer. 't Is 'n Oos-Limburgs dialek. 't Versjilt neet zoväöl van 't Remunjs, behalve det 't get gemouilleerder is en de korte "a" aventoe 'n "e" waerd, vergeliek Remunjs gepas mit 't Bergs gepesj.
Kinmèrke: i ch - ma k e - doe - b ou m - hó ndj - sjl ank - sj aop - rech .
Limbörgs vocabulair
't Limbörgs vocabulair umvat de wäörd vaan de Limbörgse dialecte. Es zoedaoneg is 't zier ing verwant aon de vocabulaire vaan verwante cultuurtaole wie 't Nederlands en 't Hoegduits, zoewie vaan umligkende, verwante dialekgróppe wie Braobants, Kleverlands en Ripuarisch. 't Gief evels ouch dujeleke versjèlle, zoewie 't ouch dujeleke versjèlle tösse de Limbörgse dialekte oonderein gief.
Buchte
Buchte (Nederlands: Buchten) ies 'n dörp in de gemeinte Zittert-Gelaen in Nederlands Limburg. Op 1 januari 2004 woonde d'r 2177 luuj (brón: CBS). Buchte liek aan 't Julianakanaal, woa-aan 't 'n binnehave haet. Bies 2001 huèrde Buchte bie de gemeinte Bor, die ies opgegange in de gemeinte Zittert-Gelaen.
Limbörgs vocabulair
Vaanoet taolkundeg perspectief gief 't gein 'typisch Limbörgse' wäörd: eder woord wat in eint vaan de Limbörgse dialekte veurkump, is in weze e Limbörgs woord. In de praktijk evels weure väöl wäörd die neet in de Nederlandse daan wel Duitse standaardtaol veurkoume (aofhenkelek vaan welke kant vaan de grens me zit) es 'typisch Limbörgs' gekoesterd, en veult me invlood vaan de cultuurtaole es 'vererming' vaan 't vocabulair. Zoe weure Franse wäörd in beveurbeeld 't Mestreechs allewijl hoeg aongeslage, dewijl me ziech vreuger zjus detege weerde.
Buchte
De beteikenis van de naam Buchte zou "heim in 'ne boch" zin. De ièrsjte vermelding van Buchte dateert oet de èlfde ièw. 't Dörp woort doe Butines geneump. De kèrk van Buchte ies gewiejd aan de heilige Catharina en ies óntworpe door Frits Peutz.
Limbörgs vocabulair
't Vocabulair vaan 't Limbörgs is vasgelag in 't Woordenboek van de Limburgse Dialecten (WLD) zoewie in diverse plaotseleke dictionaire en idiotica. 't WLD dèk de dialekte oet Belsj en Nederlands Limbörg en 't 'Platduutsj' gebeed in Wallonië, meh neet die in Noord-Braobant en Duitsland.
Buchte
In Buchte woort Settela Steinbach gebore, e Sinti-maedsje dat vergaas ies in Auschwitz en bekènd woort es 't "Juuds" maedsje dat oet de trein hink es dae oet Kamp Westerbork wegriejt.
Limbörgs vocabulair
Nao aofkoms
Me kin 't Limbörgs vocabulair op twie menere besjrieve: etymologisch en thematisch. In de ierste benaodering geit me in op de aofkoms vaan de wäörd. Ierstens gief 't de èrfwäörd: wäörd die veur zoewied nao te goon neet aon 'n aander taol zien oontliend en dus via 't Middelnederlands, Aajdnederfrankisch zoe op 't Oergermaans (en dèks ouch op 't Proto-Indo-Europees) zien trök te veure. Die vörme nog ummer 't groetste deil, zeker vaan 't daogeleks vocabulair.
Daoneve koume de lienwäörd. E hemfelke taole is de groetste bron veur lienwäörd gewees. Vaanaof de middeliewe tot in d'n twintegsten iew höbbe de Limbörgse dialekte geliend oet 't Waols, 't Ripuarisch en 't Bargoens. Waolse wäörd vint me veural laanks de zuidgrens vaan 't taolgebeed: d'n Haspegouw, Heuvelland meh in 't bezunder Mestreech, boe in de negentienden iew väöl Luikse arbeiers kaome woene. Ripuarische wäörd vint me in gans 't gebeed, meh nog 't mieste in 't ooste.
Later is ouch geliend oet 't Frans. Dit gebäörde en gebäört op de groetste sjaol in 't huieg Wallonië, boe 't Frans 't Limbörgs al bekaans heet verdroonge, en ouch op groete sjaol in Belsj Limbörg en in Mestreech, boe 't Frans tot aon d'n Ierste Wereldoorlog 'n veurnaom (dèks de veurnaomste of zelfs insegste) cultuurtaol waor. Ouch 't Hoegduits heet zien spore naogelaote: op extreem groete sjaol (en tot op d'n huiegen daag) op Duits groondgebeed meh ouch vrij sterk in 't ooste vaan 't Heuvelland, beveurbeeld in Heerle en Kèrkraoj. Soms heet me Duitse woord neet lètterlek geliend, meh es lienvertaoling euvergepak (tsiedónk oet Zeitung). Op Nederlands en Belsj groondgebeed weurt sinds jaor en daag (ouch al veur d'n Ierste Wereldoorlog, meh sindsdeen ummer sterker) op groete sjaol oet 't (Standaard-)Nederlands geliend. Veural nao d'n Twiede Wereldoorlog heet 't Limbörgs, wie zoeväöl taole, väöl oet 't Ingels geliend. 't Geit daan dèks um nui begrippe die euveral op de wereld verstande weure.
Nao thematiek
thumb|In deile vaan de Limbörge vint me [[vakwerkhoes|vakwerkhoezer; 't vocabulair daoveur is typisch Limbörgs en kump in väöl verwante (striek)taole neet veur.]]
Algemein
't Limbörgs is 'n dialekgróp. 't Weurt mer bij oetzundering es cultuurtaol gebruuk. Wèlt me in 't Limbörgs euver gelierde en officieel dinger spreke (beveurbeeld op de Limbörgse Wikipedia), daan weurt in 't gemein nao de cultuurtaol gegrepe. Wäörd oet 't Nederlands of Duits weure daan, nao 'n eventueel verlimbörgsing, euvergenome. In dat opziech is 't Limbörgs dus lexicaol aofhenkelek vaan 't Nederlands en Duits.
Landbouw
De mieste Limbörgse dialekte weure op 't platteland gesproke. Daobij ligk Limbörg neet aon zie, zoetot vèsserij gei bestoonsmiddel vaan beteikenis is. Dit beteikent tot de bevolking vaanajds veur e groet deil vaan de landbouw leefde. 't WLD (zuug bove) wijt neet minder es 13 deile (vaan in totaol 39) aon de landbouw. In 't bezunder veur 't peerd en zie getuug bestoon mechteg väöl wäörd. Umtot vreuger e gemingk bedrief de norm waor, kump e groet scala aon landbouwvörm veur. Allein de tuinderij (die evegood in de Limbörge ouch veurkump) is neet zoe oetgebreid bedeend.
Mèt de modernisering vaan de landbouw is 't mierendeil vaan dees wäörd sterk verawwerd geraak. Boere wete ze ziech dèks wel nog te rappelere.
Ambachte
Ambachte of stiele in stad en dörp zien ouch riekelek gedocumenteerd. Natuurlek zien dees wäörd zeker zoe snel verawwerd es de landbouwterme. Bezunder good vertroje zien de bereup vaan meuleneer, beerbrouwer, snijer (kleermeker) en sjoester.
Mijnbouw
Dit is, zeker binne 't Belsj en Nederland, get typisch Limbörgs. Zoewel in Belsj es Nederlands Limbörg gaof 't vreuger kojle veur steinkole. In allebei heet ziech 'n typische woordesjat gevörmp. Me moot dao evels wel mèt oppasse. Wie de mijnbouw dao ech groet woort, woort de ierste taol in de mieste kojle neet mie Limbörgs meh 'ne vörm vaan Nederlands. Väöl kojl-terminologie huurt daorum bij 't Heerles Nederlands of de Citétaol in plaots vaan bij 't Limbörgs.
Neve kole woort in 't Limbörgs taolgebeed ouch melger, zink, grind en törf gewonne. Ouch daovaan heet me 't jargon vasgelag. De törfwinning kaom ouch in aander deile vaan Nederland veur; hei kin me dus de wäörd goon vergelieke.
Natuur
In de Limbörgse natuur koume soorte veur die me in de res vaan Nederland en Vlaondere neet of koelek kint (korewouf, klunkske). Ouch algemein bieste- en plantesoorte kinne gans aander naome höbbe. 't Limbörgs vocabulair is op dit punt dus sterk geprofileerd.
Ouch de leveloes natuur heet 't Limbörgs vocabulair gevörmp. Zeker in 't Heuvelland en de Haspegouw vint me wäörd en wäördbeteikenisse die wijer nao 't noorde en weste neet gebrukelek zien (berg, grubbe).
Verwantsjap
't Limbörgs gebruuk 't Eskimo-systeem vaan verwantsjapsterme, wie dat in de Germaonse taole (oetzunderinge neet te nao gezag) algemein is. Dat wèlt zègke tot me ziech, bij 't beneume vaan femilieleje, concentreert op 't geslach vaan femilieleje zelf en op hun directe relatie mèt de spreker. Versjèl tösse de bomma of bompa vaan vaajerskant en moojerskant weure neet gemaak, zoe wieneg wie versjèlle tösse neve en niesjes vaan noonkes of tantes, of tösse noonkes en tantes vaan vaajers- of moojerskant.
Kleur
Ouch in 't beneume vaan kleure geit 't Limbörgs mèt in wat algemein gebrukelek is in Europa. Versjèl tösse blauw, greun en geel weurt gemaak; tössevörm weure hoegoet es teint vaan dees drei 'hoofkleure' gezeen.
Bièvre
thumb|Locatie va Bièvre in Name. Bièvre is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Dinant. Op 'n oppervlakde va 109,59 km² wonne 3.251 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 30 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De Sint-Hubertuskèrk va Bièvre. Baillamont, Bellefontaine, Cornimont, Graide, Gros-Fays, Monceau-en-Ardenne, Naomé, Oizy en Petit-Fays.
Limbörgs vocabulair
Sjamptaol
Gesjamps mèt krenkdes, wie dat in Wes-Nederland väöl gebäört, is in 't Limbörgs neet zoe gebrukelek. Verwunsinge vaan 't typ Lek mich emaars koume evels väöl veur. Oonder mie in Mestreech weurt 't väölvöldeg gebruuk vaan kut es veurveugsel en es tössewerpsel dèks es typisch veur 't eige dialek gezeen. Dit weurt evels ouch in 't Nederlands hiel väöl gedoon; 't gief mie plaotse (oonder mie in Oos-Braobant) boe me dit foutief es typisch veur 't eige plat huurt.
In 't Limbörgs taolgebeed
De toponieme (plaotsnaome) in de Limbörge zien hendeg divers. E deil is prehistorisch, dat wèlt zègke awwer es de Romeinse bezètting (zoeget 50 v.Chr.). Dit gelt veur de mieste waternaome en 'n aontal plaotsnaome. Hael en Heële zien dujelek Keltisch, wie ouch Gennep, Gulpe en Ieëpe, boe 't Gallisch apa ('water') in te herkinne vèlt, en veur plaotse wie Melik en Blierik (trökgaond op 't achterveugsel -acum). Plaotse wie Árse, Èl en Herte zien lesteger te verklaore; mesjiens moot me dao aon 'n veur-Germaonse substraottaol dinke, dus 'n taol die gein Germaons of Keltisch waor en hei veur de koms vaan de Indo-Europeaone woort gesproke.
Gewoan terf
Gewone terf, tarwe (Triticum aestivum) ies 'n terfplant oet de graasfamilie (Gramineae of Poaceae). Al miè es 9000 jaor weurt dees plant verboewd veur consumptie es broad. Alle terfsoorte sjtamme aaf van de wil eenkoorn. De gewone terf haet ’n hoag glutengehalte en ies daodoor elastisch en luchtig. Winterterf weurt geprefereerd bove zomerterf, vanwege ’t vreuger ougste, de hoagere opbrings en 't beter baksel. Gezièjd in de herfs maak de plant ’n kou periode door woain ze häöre sjtengel óntwiekkelt, dae 5-6 blaar op de knuup dreug. Op de tuup van de halm greujt dan de aor oet, opgeboewd oet kleiner äörkes. de kleur ies zachgeel. Terf ies ónderdeil van de kroedwösj. Helle terf (Triticum durum) woort in de Griekse oudheid gecultiveerd en deent veur de bereiding van deigware wie pasta’s, en macaroni.
Limbörgs vocabulair
In 't Limbörgs taolgebeed
Veural in Zuid-Limbörg koume diverse wäörd vaan Latijnsen oersprunk veur. 't Bekindste veurbeeld is Mestreech, vaan Traiectum ad Mosam ofwel 'weegfort aon de Maos'. Deze naom geit direk trök op de Romeinse infrastructuur. Aander plaotse goon trök op hiereboerderije (villae) en zien vaan get later. 't Vulgair Latijns villare woort tot Wielder/Willer/Wolder, vicus ('dörp') tot Wiek. Umtot dit gebeed nog laank twietaoleg bleef (zuug Romania submersa) kinne dees naome ouch vaan begin middeliewe zien.
Vanaof de middeliewe weure de naome in 't gemein Germaons vaan oersprunk. Dèks höbbe dees plaotsnaome e begriepelek elemint wie lo (ope bos), raoj (veur landbouw gekapde groond), dörp, baek, brook etc. Plaotse oet de vreug middeliewe indege nog wel ins op -inge, wat wijs op 'n verneuming nao 'n persoen.
De Nederlands-Limbörgse plaotsnaome zien roond de iewwisseling vasgelag door Veldeke. Sommege gemeintes höbbe twietaolege sjèlder neergezat. Op 't Belsj gief 't die (nog) neet.
Daoboete
Diverse neet-Limbörgstaolege plaotse höbbe Limbörgse naome (exonieme). Neet ummer zien ze (nog) eve gebrukelek, en zelde weure ze in gans 't Limbörgs taolgebeed gebruuk. Veurbeelde zien Aoke, Luuk/Luik en Nimwege/Numwaege. Dèks zalle Limbörgers ouch spontaon Nederlands- of Duitstaolege plaotsnaome verlimbörgse. Of en wiezier dat gedoon weurt versjèlt evels per dialek en zelfs per spreker. D'n eine zal de Braobantse stad Eindhoven ummer Indjhaove numme, d'n aander geit neet wijer es Eindhove.
A j'n Eèkske
thumb|left|De Madonna va Moresent A j'n Eèkske (Duutsje sjpelling: A-jen Eckske, Frans: Moresnet-Chapelle, Duutsj: Eichschen; Nederlandjs: Eiksken) is 'n regionaal katholiek religieus centrum en baevaartsplaatsj in de gemèngde Blieberig. In de baevaartskèrk bevindt zich de Madonna va Moresent, die op dis plaatsj in 't bezeunder aa-gerope wert vör hulp. Getuge de väöle daanktegels in de kèrk sjienges neet zoonder gevolg.
De kèrk en 't kloeëster zeunt geboewd dör Franciskaner monnike, die an 't èng van d'r 19de ieëw vluchde oet Duutsjlaand es gevólg van d'r Kulturkampf. thumb|D'r Calvariebaerg A g'n Eèkske Ooch d'r Calvariebaerg is geboewd dör de monnike en koom in 1903 vaeërdèg. D'r kruutswaeg liegkt in 'n dör vriewilligers good ónderhaowe, um-moeërd, park. Bies 2006 waoërt d'r kruutswaeg beheert dör de Franciskaner. Noe haat 'n sjtichting die taak övergenaome.
Lós van 't kloeëster bevindt zich 'n kloes, oeë bies vör ènige jaore zieëker nog 'n vrowweleke heremiet laefde.
Ciefer
E ciefer is 'n einveljig symbool womit e tèlbaar aantaal wuuertj aangegaove. De wèsterse ciefers van 't tieëntalig stèlsel zeen: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9. Dees ciefers waere gemeinelik Arabische ciefers geneump. Ieëre gebroekdje me-n inne wèsterse werreld de Romeinse ciefers, die noe onna bepirkdje toepassing vinje.
Ciefers zeen oearsprunkelik gemèndj veur aantale, kardinaalgetale en rangnómmers of ordinaalgetale waer te gaeve, meh waeren ouch gebroek in nómmers of anger cieferritse, wie tillefoeannómmers, bankraekeningnómmers, pin- en slaotcodes en (deiler van) poscodes.
Döks broek me 't waord ciefer ouch veur "nómmer" of "getaal". Strik gezeen sleit 't waord ciefer feitelik allein op ein inkel symboeal. Zoea besteit 't sjoealciefer 10 oet twieë ciefers.
E getaal kan waere waergegaove mit ein of mieë ciefers. 't Getaal 21 wuuertj zoea waergegaove mitte ciefers 2 en 1.
Vindeln
Demografische óntwikkeling
4,01% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Frits Sins
Frederik Jacobus Johannes (Frits) Sins (Zitterd, 30 augustus 1964) is 'ne Nederlandjse kanovaarder. Hae vertaengewoordigde Nederlandj twee keër op de Olympische Sjpele; in 1992 in Barcelona en in 1996 in Atlanta.
Dormans, van beroep leëraar gesjiedenis en aerdriekskunde, waas in daen tied lid van de Zittesje kanovereiniging Naviculare. Hae nóm op de OS van 1992 deil aan ’t slalom wildwatervare K1 en behaolde dao-in ein neugetieënde plaatsj in ’t eindjklassemènt. Op de OS van 1996 behaolde hae ouch op ’t nummer slalom wildwatervare K1 ein 37e plaatsj.
Riget
Riget of The Kingdom ('t Riek of 't Keuninkriek) is 'ne film oet 1994.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan kemedie, dramafilms, fantasy (fantasie), horror, mystery (mysterie).
De film woort geregisseerd door Lars von Trier en Tómas Gislason en heet 'nen doer vaan 561 menute.
Up
Stömme in de film waere gedaon door Edward Asner, Christopher Plummer, Bob Peterson en Jordan Nagai.
Genuuje
thumb|D'n Hoeëgewaeg|252x252px Genuuje (Nederlands: Genooi of Genooy; ierste variant is gebroekeliker) is 'n wiek en 'n buurtschap in de gemeinte Venlo. 't Is ein van de aldste wieke in de stad en 't is ouk de naordelikste. Genuuje haet 3.150 inwoeëners en 't besleit eine oppervlakde van 220 hektaar.
Al in de veertieënde ieëw woort 't gebeed ten naorde van Venlo In de Oede of Aan de Ooi geneump. De wiek leet op 'n geringe huuegte. 't Lieëger land beej de Maijem waas vochtig, daoveur Ooi of Oede. 't Waorddeil gen- is 'n ald Limburgs lidwaord. De naam wuurt ouk waal ens verklaord es aafgeleide van in 't hoes. Laoter zouw dae naam veranderd zien en kwaam 't lidwaord gen d'rveur te staon, waodoor d'n hujige naam is óntstaon.
In de wiek steit 'n bekind kepelke: 't Ós Leef Vrouw van Genuuje. Mier richting 't naorde en 't oeëste, naeve de A67, ligge verscheie bedriefsterreine. 'n Bekinde is Océ. Äöpebaar veurzeninge, wie lieëger schoeële, scheie de wiek van de naoberwiek Mieëwbaand.
Óntwikkeling
In 1942 óntworp de arsjetek J. Kayser 't stadsdeil Venlo-Naord. Genuuje woort in 't plan opgenaome. In dit óntwerp mós ein park de verbinding vorme tösse 't Wilhelminapark en 't landelike gebeed ten naorde van Venlo. In daen tied woort ouk raekening gehalde mit 't feit dat 96% van de populatie katholiek waas. De kerk vormde daorum 't sociaal en arsjetektonisch middelpunt van de wiek. Venlo-Naord woort vaerder opgedeild in parochies. Dreej parochies zouwe waere geboewd. De letste is aevel noeëts gerealiseerd. De wiek kreeg 'n villadeil, 'n deil mit twieë-ónder-ein-kapwoeëninge en ein deil mit werkershoezer. Vanwaege de aafstand nao de binnestad, kwame verscheie veurzeninge in Genuuje te ligge, wie 'n bekkerie, 'n slechterie; beej veurkeur op de heuk van de straote. Twieë industrieterreine van 38 en 9 hektaar groeët woorte ouk gerealiseerd. Daotösse kwaam 'n greunstraok van óngevier hónderd maeter breid.
De Gedeputeerde Staote keurde op 7 november 1957 't plan veur de oetbreiding van aangrenzende wiek, ónder de naam "Mieëwbaand-Naord", good. 't Oorsprunkelike plan, um te variëre in d'n boew, woort genegeerd door de groeëte woeëningsnoeëd, dae vlaak nao d'n aorlog heersde. Daodoor woorte veural de werkerswoeëninge opgelaeverd. Heejdoor kreeg de wiek häör typerende eintaonigheid.
Boew
Genuuje bestónd al lank veur d'n Twieëde Waereldaorlog. In de jaore '20 waas 't ein ermeujig buurt die deil oetmaakde van de Heilig hertparochie. In 1947 waas 't aantal geleuvige zoeë snel gegreujd, det ein niej parochie woort opgerich. Die hoot de St. Nicolaasparochie. In 1948 waas de umvang van Genuuje nog klein. 't Bestónd oet 'n hempelke straote. D'n belankriekste waeg waas de Veldesewaeg. Heejlangs stónde de meiste huzer. Venlo zelf laog toen nog get vaerderaaf, waordoor Genuuje ein saort beboewde enclave waas. De dichsbeejziende plaats waas 't Ven. De periode waorin de wiek (in naordwestelike richting) hendig woort oetgebreid, doorde van 1947 wies 1960. De meiste werkerswoeëninge zien in de ierste twieë jaore opgelaeverd door de Venlose boewvereiniging. Alle woeëninge die aan de Zaltmaeterstraot grenze, woorte geboewd door de boewvereiniging "Ons Limburg". In de wiek hebbe zich nao d'n Twieëde Waereldaorlog nog inkel bedrieve gevestig aan de Kerbindersstraot, wie de in 1992 failliet verklaorde enveloppefabriek Koverto. De schoeële en de kerk zeen óntworpe door arsjetek J. Kayser. Snel woort ein pand geboewd, waorin 'n noeëdkerk, 'n lieëger schoeël, 'ne bioscoop en 'n tenielschoeël gevestig waore. Det geboew kreeg snel de beejnaam Witte Kerk. De echte kerk waas pas vaerdig in 1961 en is óntworpe door J. van der Grinten. In 1952 kwaam d'r ein lieëger schoeël veur jónges en ein veur maedjes. De kleuterschoeël waas in 1964 vaerdig.
Indeiling
De ruumtelike indeiling woort in groeëte liene bepaold door d'n Hoeëgewaeg en de Zaltmaetersstraot. Die straote volgde min of mier d'n alde loup van de Maas. Aan de naordrand leet 'ne steilrand. Nao 't weste toe is 't huuegteverschil al minder groeët. D'n Hoeëgewaeg, St. Urbanusstraot en de Veldesewaeg zien de drei haofwaeg die Genuue mit de res van Venlo verbinde. Beejnao al 't greun waas äöpebaar greun.
Straotname
De wiek Genuuje haet vaerder de volgende straote:
Kerbindersstraot, Schutroesstraot, Rummerkempstraot, Zaltmaetersstraot, Schippersstraot, Pelsmakersstraat, Schrienwerkersstraot, Sniedersstraot, Bekkersstraot, Adelborstestraot, Klokkegetersstraot, Agnes Huijnstraot, Wolwaeversstraot, Bisschop Hoensbroekstraot, Linnewaeversstraot, Van Postelstraot, Zand Arabiëwaeg, Hein Roethofstraot, Pestoeër Gadiotstraot, Veldesewaeg en d'n Hoeëgewaeg.
Brónne
Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend artikel op de Nederlandse Wikipedia.
Oetsleeg vaan volkstèllinge in Zuid-Holland
Tösse 1795 en 1971 zien in Nederland volkstèllinge gedoon. Op e rijke geve ze e good beeld vaan de demografische oontwikkeling vaan Nederland. In dit artikel vint me de rizzeltaote veur Zuid-Holland.
D'n tabel tuint versjèllende gemeintes die al veur (soms laank veur) 1971 zien verdwene, zoewie inkel die pas nao 1830 zien gestiech. Ouch kin 'n gemeinte vaan de ein nao de aander provincie zien euvergebrach. Zuug veur details dao-euver de Lies vaan geweze gemeintes in Zuid-Holland.
Opmerkinge:
Oos-Vlaoms
frame|Ligking vaan 't Oos-Vlaoms binne 't verruimp Nederlandsetaolgebeed. Oos-Vlaoms (otoniem Uuëst-Vlams) is de naom veur 'n gróp vaan Nederfrankische dialekte veural gesproke in de Belzje provincie Oos-Vlaondere. Taolkundeg gezeen nump 't 'n positie in tösse 't Wes-Vlaams (boemèt 't historisch 'n einheid waor) en 't Braobants (boedoor 't sinds de late middeliewe hendeg beïnvlood is). De dialekgróp is intern zier divers.
Dialekgebeed
't Dialekgebeed vaan 't Oos-Vlaoms vèlt veur e good deil same mèt de provincie Oos-Vlaondere, meh 't Oos-Vlaoms weurt neet in de ganse provincie gesproke. De dialekte gesproke in en roond Dendermonde, Aalst, Ninove en Geraardsbergen moot me zoonder mie es Braobants zien. De dialekte vaan 't Waasland (noordoostelek Oos-Vlaondere, de umgeving vaan Sint-Niklaas), 't Waaslands, zien e twievelgeval. Datzelfde gelt feitelek ouch veur 't Gents, wat, allewel tot 't in de Oos-Vlaamse hoofstad Gent weurt gesproke, veur dees dialekgróp hendeg atypisch is en hiel väöl Braobantse trèkke dreug. Ouch 't Ronses (in Ronse, tege de taolgrens aon) is e taoleiland.
Oos-Vlaomse dialekte weure evels ouch boete de provincie gesproke. 'n Euvergaankszone mèt 't Wes-Vlaoms strek ziech oet e stök in de provincie Wes-Vlaondere, tot kort bij Tielt en Kortrijk (meh neet in die stei zelf!). Oos-Vlaoms weurt ouch vaanaajds gesproke op 't groondgebeed vaan de gemeintes Elzele (Ellezelles) en Lessen (Lessines), in de Waolse provincie Henegouwe en in de plaotse Philippine, Overslag, Zuiddorpe, Westdorpe en Sas-van-Gent in de Nederlandse provincie Zieland (en wel gemeinte Terneuzen). 't Waaslands strek ziech ouch tot in Zieland oet: 't weurt gesproke in Koewacht, Heikant, Sint-Jansteen, Clinge en Nieuw-Namen, gooddeils gemeinte Hulst. In de res vaan die gemeinte, boe-oonder de plaots Hulst zelf, sprik me 't Hulsters, ouch 'n euvergaanksdialek, nog minder typisch Oos-Vlaams es 't Waaslands. Tot slot huurt me nog e Waaslands dialek in Zwijndrecht, provincie Antwerpe, welke plaots vreuger bij Oos-Vlaondere hoort.
Taolhistorie
In de historie vaan 't Oos-Vlaoms zien drei versjèllende echelons te vinde, die alledrei hun spoere in de taol höbbe achtergelaote en alledrei gemaak höbbe tot de dialekte noch Wes-Vlaams, noch Braobants zien.
De oonderlaog, 't substraot, is Vlaoms; in vreuger gaof 't dao ein Vlaomse dialekgróp, die oongeveer sameveel mèt 't graofsjap Vlaondere. In de vreug en hoeg middeliewe laoge häör ingste verwantsjappe neet bij 't Braobants meh bij aandere westeleke dialekte: 't Ziews en 't Hollands. De mies karakteristieke kinmerke in 't modern Oos-Vlaoms zien de spontaan palatalisatie in wäörd wie puppe 'póp' en wulle 'wol', 't oontbreke vaan umlaut vaan de Aajdgermaanse *ô in e woord wie groen 'greun' (vergeliek Braobants gruun) en kaos 'kies' (vergeliek Braobants kees).
Kesjteël Genbrook
Hoes Genbrook is gelaege in de buurt van 't dörp Geverik, dat deil oetmaak van de Nederlands Limburgse gemeinte Baek.
Oos-Vlaoms
Taolhistorie
Allewel tot Vlaondere tot in de late middeliewe 't belaankriekste gewes waor gewees vaan de Nederlen, kaom dao vaanaof de veertienden iew verandering in. Stei wie Leuve, Breusel en Antwerpe bleujde sterk en hun taol stoont in hoeg aonzien. Zjus in zuidelek Braobant (Leuve en Breusel) waore aon 't ind vaan de middeliewe sterke taolveranderinge op gaank gekoume. De oosteleke Vlaomse dialekte naome sommege vaan die kinmerke euver, wie de breking vaan de aw ii in ij en de uu in ui en de verwijing vaan de diftonge eê en oô nao resp. ieë en uuë. In Gent gebäörde dat trouwes radicaolder es in de umgeving, wat vaan dees stad e soort quasi-Braobants taoleiland maakde. De Braobantsen invlood is de twiede laog.
Kesjteël Genbrook
Besjrieving van 't kesjteël
't Hoofgeboew is 'n groatedeils witgepleisterd en witgesjilderd baksjteine geboew. 't Besjteit oet veer rechhokig aaneingesjlaote vleugele, jeder ónger 'n zadeldaak, wobie 'n rechhokige bènneplaatsj wirt ómgaeve. In de tweë verdepinge hoage oasvleugel is 'n gerieflik woongedeilte gevèstigd, terwiel de wes-, noord- en zuudgaevel van awts hèr respectievelik 'n economiegeboew, 'n pachtersweuning en 'ne sjuur herbergde. Róndj 't kesjteël ligk 'ne Èngelsje landjsjapstuin.
Oos-Vlaoms
Taolhistorie
De derde laog die me moot oondersjeie zien de nui taolveranderinge die hunnen oersprunk voonte in Oos-Vlaondere zelf. Väöl góng 't toch um veranderinge die neet in gans 't taolgebeed optraoje. Zoe verdween de tegestèlling tösse korte en lang vocaole (isochronie) en woorte de intervocalische plosieve p, t en k stumhöbbend gemaak.
Kesjteël Genbrook
Gesjiedenis en beweuners
Genbroek woort al in 1381 geneump es 'n groatleën van 't Hoes Valkeberg toen 't landjgood eigedom waas van Gerard Printen. Daonao woort 't eigedom van de femilie Huijn van Amstenrade, wovan Werner Huijn de eësjte waas. De lètste Huijn haet 't kesjteël deils euvergedaon aan Godfried van Mutsenich dae 't zien hujige vorm haet gegaeve aan 't begin van de 17e eëuw. Getuge hievan zint de veer jaorankersj op de wesgevel die 't tweëde decennium van die eëuw weergaeve in de vorm van "161*". In 1644 woort Hub Creusen, hoagsjout van Mesjtreech de nuuje eigenaer en hiemit brook 'n periood aan van deftige Mesjtreechse börgerfemilies die 't kesjteël bewoonde.
Oos-Vlaoms
Klaankversjijnsele
Me deit verkierd um te spreke vaan 'n Oos-Vlaomse klaanklier. De taolgróp is intern naomelek te versjèllend um ein klaanklier op te stèlle. Ieder zal deze paragraaf de typische klaank-kinmerke vaan versjèllende Oos-Vlaomse dialekte besjrieve. Toch zien 't zjus de klaanke, en neet de wäörd of de grammair, die de Oos-Vlaamse gróp (desnoeds negatief) definiëre t'n opziechte vaan aander Nederlandse dialekte.
Kesjteël Genbrook
Gesjiedenis en beweuners
Róndj 1820 woort Jan Lodewijk Willem Hennekens de nuuje eigenaer en hae vestigde 'n destilleerderie in 't kesjteël. Hae waas de eësjte dae de befaamde Baeker Aelske ging staoke. Wiejer ware d'r in daen tied 'n laerloajerie en 'n boamkwekerie in 't kesjteël. Nao zien euverlieje in 1827 woort de destilleerderie verplaatsj nao Baek aan de Wolfeindj en de boamkwekerie woort gesjtop.
De erfgenaam, Guillaume Hennekens, verkoch 't kesjteël aan de Belsje edelman George Louis Baron de Rosen de Haren oet Luuk. De Rosen leet 't kesjteël renevere en leet teves 't achkèntige täöreke op de oasvleugel plaatsje. Ouch woort in daen tied de Èngelsje landjsjapstuin mèt waterpartie en beukebosjhelling aangelag. Ziene awtste zoon, August Baron de Rosen de Haren, haet völ beteikent veur 't kesjteël en de lokale poletiek van gemeinte Baek. Hae woort in 1843 raodslid in Baek en later wèthouwer en Sjtaotelid van de Provincie Limburg. Hae bleef hie-in actief tot ziene doad in 1904. De lètste erfgename waas in 1911 Marie de Coune-Schoenmaekers. In 1922 woort Joseph Meuwissen, 'ne pannebekker in Ech, de nuuje eigenaer van 't kesjteël. Hae woort opgevolg door de indusjtrieel Louis Regout (1891-1966) oet Maersje, 'ne naozaat van de beroemde Mesjtreechse femilie Regout. Nao 'n kortsjtondig bezit door de gemeinte Baek, kaom 't kesjteël in bezit van versjillende nuuj bewoners.
Oos-Vlaoms
Vocaole
't Fundamenteelste versjèl tösse 't Oos- en 't Wes-Vlaoms is de breking vaan de Aajdgermaanse *î en *û in twieklaanke. In 't Wes-Vlaoms zien die klaanke ie ([i:]) en uu ([y:]) gebleve of verkort tot i ([ɪ]) en u ([ʏ]). In 't Oos-Vlaoms tröf me variante aon vaan de ij en ui. Veur 't groetste deil vaan 't taolgebeed zien de realisaties è en ù (fonetisch [ɛ] en [œ]). In 't Waaslands kint me klaanke die perceis mèt 't Algemein Nederlands euvereinkoume ([ɛi] en [œi]). 't Gents en 't Hulsters höbbe zwoerder diftonge die mier aon 't Braobants herinnere: a(i) en oi of fonetisch [ai]/[a:] en [oə].
Kesjteël Genbrook
Biebeheuërende monumentale objecte
Bie 't kesjteël beheuëre 'n aantal anger objecte te weite:
Oos-Vlaoms
Vocaole
'n Aander kinmerk, wat zjus wie 't veureg vaan Braobantsen oersprunk is, zien de sjerper realisaties vaan de sjerplang ee en oo. Ouch 't Wes-Vlaoms kint, wie de mieste dialekte (meh neet 't Algemein Nederlands) die klaanke wel, meh dees streektaol realiseert ze conservatiever en minder extreem: es eê ([eə]) en oô ([oə]). In 't Oos-Vlaoms daorentege is 't ierste deil vaan die diftonge sterk geslote en gefronteerd, wat ieë resp. uuë (fonetisch: [iə] en [yə]) tot rizzeltaote heet. In 't Gents is dee naoslaag vervalle en zien de klaanke geëvolueerd tot lang monoftonge: ie en uu.
Centrerende diftonge vint me neet allein bij de aw ee en oo, meh ouch bij twie vaanajds korte vocaole: de i en u oet de standaardtaol klinke in de gewoen Oos-Vlaomse dialekte es [ɪə] respectievelek [ʌə]. 't Gents heet ouch daovaan lang monoftonge gemaak: [ɪ:] en [ʌ:].
De echte Oos-Vlaomse dialekte doen aon isochronie: dat wèlt zègke tot dao gei beteikenisvol versjèl besteit tösse korte en lang vocaole. In de typische dialekte zien lang vocaole kort gewore (riet [rit], beke [begə], open [opm]), in 't Gents gebäörde 't umgekierde (zitten [zɪ:tə], pad [pɑ:də], zot [zo:t). In 't Waaslands en 't Hulsts is 't versjèl tösse lang en korte vocaole bewoerd gebleve.
Wie al bove gezag höbbe de oosteleke umlautsversjijnsele in wäörd wie 't Hollands groen en kaas en 't Limbörgs greun en kies in 't Oos-Vlaoms neet plaotsgegrepe. 't Oos-Vlaoms deit daorin dus mèt 't Hollands mèt, 't Braobants mèt 't Limbörgs.
Ella Fitzgerald
Ella Fitzgerald (Newport News (Virginië), 25 april 1917 - Beverly Hills (Californië), 15 juni 1996) is ein van de grootste jazz-zengeresse ooit. Zie wört den ouch 'The First Lady of Song' geneump en won derteen Grammy-awards. Häor sjtum haaj e groot bereik van drie octave, 'ne heldere klank, 'n dudelike oetsjpraok, en leende zich ouch good väor scatting. Fitzgerald kos boetegeweun good improvisere. De einige kritiek die me waal ens haet, is det häor zank zich eigelik neet leende väor 't get triestiger repertoire.
Oos-Vlaoms
Consonante
Väöl Oos-Vlaomse dialekte höbbe nogal wiedgoonde elisies vaan consonante in 't midde vaan e woord, tösse vocaole in. Es dao 'ne consonant ewegvèlt, weurt de vocaol deveur verlengk, es oetzundering op de bove besjreve regel tot vocaole ummer kort zien. Opvallend is tot ze allemaol oontbreke in Gent, en ouch in 't Waaslands en 't Hulsters oonbekind zien.
Ella Fitzgerald
Biografie en werk
Ella Fitzgerald haaj 'n meujelike en erm jeug. Zie woor 't jaor väor häor grote doorbraok zelfs daakloos. Zie waerde aevel ontdek bie 'ne amateurwedsjtried in 't naojaor van 1934 in Harlem, New York. Vervolgens noom Chick Webb häor in zien orkes op en zo vergaarde Fitzgerald häor roem. Mit Webb noom zie vanaaf 1935 väor Decca plate op, wovan häor bewirking van 't kinjerleedje 'A-Tisket, A-Tasket' een hit oplaeverde. Wie Webb in 1939 sjtorf waerde 't orkes omgeduip toet Ella Fitzgerald and her Famous Orchestra, mit maotig succes.
Oos-Vlaoms
Consonante
Veural de -j- en -w- (väölal, meh neet altied, op plaotse boe vreuger 'n -d- stoont) weure dao dèks door getroffe: bloeien [blu:ən], eiers [æərs], ouwe [æ:ə]. Dit is 't geval in de mieste echte Oos-Vlaomse dialekte, meh neet in de euvergaankszone mèt 't Wes-Vlaams en neet in Gent en de oosteleke randgebeie (zuug oonmiddellek bove).
Ella Fitzgerald
Biografie en werk
thumb|left|Ella Fitzgerald gefotografieërdj door [[Carl Van Vechten in 1940.]]
Oos-Vlaoms
Consonante
De -g- tösse twie vocaole verdwijnt bekans eve dèks, al oontbrik dit kinmerk in 't uterste zuie (Ronse en umgeving): vliegen [vli:ən], mage [mɔ:ə].
Ella Fitzgerald
Biografie en werk
In 1941 besjloot de zengeres, die vrie jong en onervare woor väor 't leije van 'ne aojerwitse bigband - dae ooch langzaam oet de mode begos te rake -, solo wiejer te gaon. Zie koos häor repertoire ummer minder oet swing en meer oet bebop, 't letste veural doordet zie toerde mit de bereumde bebopper Dizzy Gillespie en de bekinde bandleijer Duke Ellington.
Oos-Vlaoms
Consonante
De deletie vaan de -ng- is minder algemein: zij oontbrik in 't zuidooste (tot veurbij Oudenaarde en ouch zuidelek en oostelek vaan Gent oonbekind). Dit kinmerk noe maag vreuger in 't Gents ouch zien veurgekoume, wat bliek oet de versterking vaan dee klaank. Zingen weurt dao soms bekans zèingge ([zɛiŋɣə], neve minder extreem [zɛiŋə]), es dudelek contras tege 't 'boers' [zɛ:ən].
Grootwaerhage
Grootwaerhage of Groeatwaerhage (Duutsj: Großwehrhagen) is e gehuch inne gemèndje Zelfkantj in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk in 't oeastelik gebied vanne gemèndje, tösse Hönge, Zaofelen en Kleinwaerhage, richting Hasteraoj (Hastenrath). In Groeatwaerhage woeane zoeaget 150 luuj.
Ella Fitzgerald
Biografie en werk
In 1960 verkoch Norman Granz 't label Verve, mer hae bleef Fitzgeralds perseunlike manager. Ella bleef succesvol opnames make, wiewaal zie genog verdeende om mit pensjoen te gaon. Häor beste wirk stamp oet dees periode. Ella trooj weer op in 'ne film, Let No Man Write My Epitaph. Det waerde gei succes.
Grootwaerhage
Same mit Kleinwaerhage vörmp 't Waerhage.
Oos-Vlaoms
Consonante
Ouch midde in e woord trejt 'n aander typisch Oos-Vlaoms kinmerk op: de verweiking vaan de tenues (hel plofklaanke) p, t en k tot mediae ([b], [d], [g]). De verbreiing vaan dit kinmerk is te verglieke mèt de elisie vaan de -ng- ('t zuidooste deit neet mèt), meh daan get algemeiner (zoe kump 't euveral in de umgeving vaan Gent veur): gieten [ɣidn], trekken [trægŋ]. 't Gents deit ouch hei neet aon mèt ([ɣɪitə], [tʀæ:kə]).
Anton Bruckner
Leve
Anton Bruckner woort in 1824 gebore es zoon vaan 'ne sjaolmeister. Heer woort opgeleid tot 'tzelfde bereup, meh umtot muziek in de Donaumonarchie good oonderweze woort, mós 'ne sjaolmeister ouch amateurmusicus zien. Vaanaof de jaore veerteg wèrkde heer hei en dao es (hölp)-sjaolmeister. In 1851 begós heer zien professioneel muzikaal loupbaon in Sankt-Florian, boe heer es organis aongestèld woort. In 1855 kaom heer es 'tzelfde in de kathedraal vaan Linz te wèrke. In d'n tössetied oondernaom heer hendeg väöl muzikaal studies, die heer ummer weer mèt lovende wäörd vaan zien liermeisters (bij 'n exame: "Er hätte uns prüfen mussen!"), meh pas op zie veertegste zaog heer ziech es vollierd. In 1863 had heer de meziek vaan Richard Wagner liere kinne, eie heer sterk begós te bewondere en dee z'n muzikaal idioom, veural in harmonisch opziech, häöm deep zouw beïnvloje.
In 1868 góng heer docere aon 't conservatorium in Wene, boe heer ouch naotouw verhoesde. In 1875 naom heer dezelfde pos aon op de Weense universiteit. Oondertösse raakde heer verwikkeld in 't conflik tösse aonhengers vaan traditioneel muziekvörm en bewondereers vaan Brahms aon d'n eine kant, en adepte vaan revolutionaire meziek en verierders vaan Wagner aon d'n aandere. Bruckner zien belaankriekste wèrke waore symfonieë, dus in dee zin stoont heer aon de kant vaan de aw muziekvörm, meh 't revolutionair karakter vaan zie muziek en veural zien eupeleke bewoondering veur Wagner plaatsde häöm otomatisch in 't aander kamp. Wene woort zeker in de jaore zeventeg nog gedómmeneerd door conservatief gestumde geiste, boevaan de criticus Eduard Hanslick de mechtegste en de giftegste waor.
Es organis woort heer mie gewaordeerd. In 1869 góng heer nao Fraankriek en in 1871 nao Londe, boe me ummer mèt väöl bewoondering nao häöm luusterde. In de jaore tachteg en negenteg greujde de waordeing veur zie werk, zeker naotot zien Zevende Symfonie in première góng. Heer storf in 1896, mèt zien Negende Symfonie oonaofgemaak.
Symfonieë
Bruckner heet nege genómmerde symfonieë gesjreve. Oet vreuger daog stamme nog de Studiesymfonie en de Nulde Symfonie. Kinmèrke zien 't gebruuk vaan drei i.p.v. twie thema's in de expositie, dèks 'n meditatief stumming in de laankzaam deile, e cyclisch princiep en veural 'ne groeten umvaank: ze dore gemeinlik meenstes ein oor. De instrumentatie breide heer ouch oet, meh heer naom neet de monsterbezetting vaan Wagners opera's euver.
Mèsse en aander koerwèrke
In ziene liertied sjreef heer 'n aontal mèsse, meh de drei mèsse die noe nog geregeld weure oetgeveurd zien de drei groete in d, e en f. Dees höbbe 'ne langen door en groete bezetting; evels is d'n twiede inkel voor blaozers en instruminte gecomponeerd. Wijer is zien Te Deum bekind gewore, en woorte tijdens zie leve de profaan (polletiek gelaoje) wèrke Germanenzug en Helgoland dèks gezonge. Aander wèrke, dèks motètte wie 't väöl es intermezzo gebruukde Locus Iste, zien kleiner vaan opzet en traditioneel.
Oos-Vlaoms
Consonante
Wie in 't Wes-Vlaoms en aanders es in 't Braobants is vaan de väöl verkoumenden oetgaank -en 't lèste lid bewaord gebleve en de sjwa geëlideerd. De -n weurt progressief geassimileerd tot [m] (nao 'n b of p) en tot [ŋ] (nao 'n k of gk). Dees articulatie kint me in Nederland oet de Nedersaksische dialekte. 't Gents deit hei neet aon mèt: wie in 't Braobants (en Limbörgs) sprik me hei allein de sjwa oet. Vaandao Gents pakke tege plattelands pakng.
Joe Cocker
Joe Cocker (Sheffield, 20 mei 1944 - Crawford, 22 dieëtsember 2014) waas 'nen Ingelse popzenger.
Oos-Vlaoms
Consonante
Wie alle Wes-Vlaomse en de mieste Braobantse en Ziewse dialekte deit 't Oos-Vlaoms aon h-deletie, wat wèlt zègke tot de h neet veurkump. Hei-op zien in dees dialekgróp gein oetzunderinge.
Joe Cocker
Hae waar zie ganse laeve bezig mit meziek en zoot in versjillige klein bands in zien gebaordjestad Sheffield doe d'r vieftieën jaor waas. Hae waas veur 't ieës oppen Amerikaansen tillevies in 1969, inne Ed Sullivan Show.
Oos-Vlaoms
Grammairversjijnsele
Wie alle zuideleke dialekte heet ouch 't Oos-Vlaoms drei woordgeslachte. 't Versjèl tösse manneleke en vrouweleke wäörd weurt, zjus wie in 't Wes-Vlaoms en 't Ziews, gemaak doortot vrouweleke wäörd op -e oetgoon (beke, vrouwe, wonde). Zelfs 't Gents deit dao-in mèt, oondaanks tot dao de miervouds-n neet weurt oetsproke. Dit heet es gevolg tot in Gent katte zoewel kat es katte kin beteikene. Hei-in steit 't Oos-Vlaoms tegeneuver 't Braobants (boe 't versjèl, zjus wie in 't Limbörgs, tösse mannelek en vrouwelek allein dependent-marking in de verwieswäörd te zien is).
Joe Cocker
Zien ieëste groeate hit waas 't nómmer With a little help from my friends, 'ne cover vanne Beatles. In 'tzelvendje jaor versjien d'r op 't Woodstock Music and Art Festival. Anger vreug hits zeen Cry me a river en Feelin' alright.
Oos-Vlaoms
Cultivatie
Dialekte weure in Vlaondere (nog) neet al te dèks opgesjreve en 't Oos-Vlaoms liekent dao-in nog get achter te stoon op 't Wes-Vlaoms. Wel is 't vertegenwoordeg in de popmuziek: eint vaan de bekindste 'Nederlandstaolege' leedsjes, De wilde boerndochtere vaan Ivan Heylen, is in 't Oos-Vlaoms. Begin 2009 woort in Vlaondere de rap Mijn leven vaan Andy 'Vijvenveertig' Sierens 'nen hit. Op e lieger niveau vaan bekindheid is 'n verzaomel-cd vaan Oos-Vlaomse dialekzengers versjene (Azuuë gezeid, azuuë gezoeng'n). In 't Land vaan Hulst weurt in 't dialek gezoonge door Ambras oet Westdorpe.
Ella Fitzgerald
Biografie en werk
In 1966 löp 't contrac mit Verve aaf en geit Ella freelance. Dit resulteert in 'n aantal country- and western, en spirituele opnames, om 't jonger publiek te trikke, waat väor väol jazzfans sjlech te begriepe is.
In 1972 wört aan Ella's comeback in de jazzscene gewirk. Dit wört de plaat Jazz at the Santa Monica Civic, mit Count Basie en Tommy Flanagan. Hienao teikent zie bie Norman Granz' nuuj label Pablo, wo zie van 1973 toet 1989 plate op oetbringk, wovan de veer mit Joe Pass, de twee mit Basie en 'n aantal liveoptraejes op 't Montreux Jazz Festival de beste zeen.