cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charles Dickens
Begin vaan zie sjriefwerk
Op 2 aprèl 1836 trojden 'r mèt Catherine Thompson Hogarth (1816-1879), mèt ween 'r tösse 1837 en 1852 neet minder es tien kinder zouw kriege. D'n aajdste, Charles Culliford Boz Dickens, zouw ouch sjriever weure. Catherine häör zöster kaom bij hun es hoeshèlderse inwoene; zij is Little Nell in The Old Curiosity Shop. In d'n tössetied vervolgden 'r zien journalistieke carrièr mèt wisselend succes, dewijl zien beuk oonverminderd good verkoch woorte. In 1842 maakden 'r mèt zien vrouw 'n reis door de VS en Canada. Euver dat ierste land, veural wat de slavernij betröf, had Dickens gemingde geveules. 't Book Martin Chuzzlewit weurt dèks es anti-Amerikaans gezeen. Tenao reisden 'r ouch nog door Europa. In dees jaore, in 1843 um perceis te zien, sjreef heer ouch zie bekindste verhaol: A Christmas Carol.
Middetied
Door 't blievend succes vaan zien romans - Dombey and Son (1848), David Copperfield (1850), Bleak House (1853), Hard Times (1854) - kós heer in 1854 't landhoes Gad's Hill Place in Kent koupe. In de jaore vijfteg raakden 'r evels in persoeneleke probleme: in 1858 sjeiden 'r vaan zien vrouw. Umtot 'n sjeiing in deen tied, zeker veur iemes mèt 'ne naom wie dee vaan Dickens, e groet taboe waor, heel 'r dit feit mèt succes geheim veur 't publiek en leet heer zien vrouw tot zienen doed bij häör in hoes woene. De oorzake vaan de sjeiing zien neet gans dudelek. Veurnaomste reie sjijnt te zien tot de twie slech bijein pasde, veural door de groete energie die Charles aon d'n daag lag. Catherine kós nao me meint dees levesstijl neet good aon. Ouch kin mètgespeuld höbbe tot Dickens in 1855 zien aw leefde Maria Beadnell weer tegekaom en in 1857 'n affair begós mèt actries Ellen Ternan. Beuk oet dezen tied zien A Tale of Two Cities (1859) en Great Expectations (1861).
Lèste jaore
In 1865 maakde heer e groet treinoongelök mèt, bekind geweure es de Staplehurst Rail Crash. Wie heer vaan Fraankriek trökkaom stortde de veurste zeve wagonne vaan de geetiezere brök aof. Allewel tot Dickens 't oongelök oongedeerd euverleefde woort 'r zwoer getraumatiseerd door 't gebäöre. Dit waor dudelek te merke in 'n vermindering vaan zien productiviteit. Dees vermindering in sjrieversactiviteit woort evels wel goodgemaak door oetgebreide toers boebij heer oet zien eige werke voordroog. Die waore zoe intensief tot sommege meine tot Dickens ziech daomèt euverwèrkde. Mesjiens heet dit bijgedraoge tot zienen doed in 1870, es gevolg vaan 'n bereurte. Dickens woort begraove in Westminster Abbey, Westminster (Londe).
Lies van börgemeisters van Ittervoort
De gemeinte Ittervoort haet van 1800 bis 1942 besjtange. Dit is 'n lies van de börgemeisters die ze in daen tied haet gehad.
Charles Dickens
Stijl en invlood
Dickens sjreef zien romans in feuilletonoetgaoves: e paar hoofstökker per kier, aofgedrök in week- of maondblaojer. Normaal gesproke had heer de ganse roman nog (laank) neet veerdeg op 't memint tot heer 't ierste deil publiceerde. Toch vertuine de beuk 'n groete continuïteit. Wel zuut me de spoere vaan de feuilletonvörm hei en dao trök in "cliffhangers" (beveurbeeld in Great Expectations, aon 't ind vaan hoofstök 44), die bedoeld waore um de lezer in spanning te hawwe.
Lies van börgemeisters van Ittervoort
Bron
Dees lies is euvergenome van 't corresponderend Nederlandstalig artikel.
Charles Dickens
Stijl en invlood
Dickens weurt väöl bewoonderd en gepreze um zien vermoge tot 't sjöppe vaan markante personages. Allewel tot sommege critici ze aofdege es oongeluifweerdeg hadde ze dèks hunnen oorsproonk in de realiteit: veur dees karakters maakde Dickens oonder mie gebruuk vaan zie fotografisch geheuge. Veurbeelde zien Fagin (Oliver Twist), Wilkins Micaber, Uriah Heep (allebei David Copperfield) en Miss Havisham. Allewel tot noch dees bijfigure, noch de hoofpersoen gemeinelek väöl psychologische deepgaank höbbe - dat is 'n ideaal vaan romans wat pas later opkaom - heet Dickens 't vermoge ummer weer nui karakters te bedinke die eint veur eint zoe levendeg markant zien tot ze spreekwoordelek zien geweure en gebleve. In de stijl vaan z'nen tied waor de sjriever ouch nogal sentimenteel: zien beuk zitte vol mèt melodramatische situaties boerum later o.m. Oscar Wilde en Virginia Woolf häöm zouwe critisere. Zien sjriefstijl is klassiek en breidspraokeg, mèt lang zinne en oetgebreide sfeerteikeninge.
De thematiek vaan zie werk is veural sociaal geriech: dèks höbbe zien romans en verhaole sociaal misstande es thema. Oonder de zake boe Dickens 't tege opnaom zien kinderarbeid, oetbuting vaan erm lui, slavernij in de VS, 't verawwerd Brits rechssysteem en de maotsjappij boe-in me veur geld alles sjijnt te kinne koupe. Väöl literatuurwetensjappers meine tot zien väölgeleze beuk werkelek höbbe bijgedraoge aon versjèllende sociaal hervörminge in de negentiende en twintegste iew.
Hiel väöl sjrievers nao Dickens zien door zie werk beïnvlood. Dit gelt neet allein veur negentiende-iewers mèt verwante sjriefstijle wie Fjodor Dostojevski en Edgar Allan Poe, meh beveurbeeld ouch veur de väöl beknopder sjrievende George Orwell. Op versjèllende plaotse t'r wereld zien Dickensmusea en Dickensfestivals; in Nederland zien die te vinde in Bronkhorst (gemeinte Bronckhorst, provincie Gelderland) respectievelek Deventer.
Novelles
The Christmas Books
Dèks in eine band oetgegeve.
Korte verhaole
oonder aandere:
Doe
Doe is 't persoenelek veurnaomwoord veur de twiede persoen inkelvoud. De bijbehurende objeksvörm is (in 't Limbörgs) di(e)ch; soms weurt dat ouch es oonderwerp gebruuk. 't Bijbehurend bezittelek veurnaomwoord is dien. 't Wäördsje doe kump in de mieste Indogermaanse taole veur, meh is soms in oonbruuk geraak door d'n opmarsj vaan beleefheidsvörm. Ouch de Wes-Limbörgse dialekte höbbe doe aofgedaank veur geer, dzjieë en verwante wäörd. De grens tösse wel of gein doe/di(e)ch in de twiede persoen is ein vaan de belaankriekste isoglosse die door 't Limbörgs taolgebeed heer loupe.
Historie
Doe geit trök op 't Oergermaans *þū en oetindelek op 't Proto-Indogermaans *túh₂. 't Woord is in alle betaomelek euvergelieverde Indo-Germaanse taolgróppe trökgevoonde en woort doezende jaore laank algemein gebruuk tege inkel lui vaan edere stand. Dao kaom pas verandering in wie me in de loup vaan de middeliewe mèt beleefheidsvörm góng wèrke: de etikèt góng veursjrieve tot me edele en geisteleke (wienie vaan hoegere raank) mèt miervoudege pronomina góng aonspreke. Doe bleef allein euver tege liegergeplaotsde en tösse lui vaan gelieke stand.
In sommege taole góng me, es bezoonke cultuurgood, dee beleefheidsvörm tege ummer mie lui gebruke, ouch oonder gelieke. 't Woord doe en zien verwante góng daan hendeg oonbeleef, rouw of gewoen 'boers' klinke; zoedoende verdween 't tot slot gans. Sommege taole veurde dao-op 'ne nuie beleefheidsvörm in.
Situatie in 't Limbörgs
In de Oos-Limbörgse dialekte zien doe en dich nog algemein in gebruuk, in 't Wes-Limbörgs neet mie. 't Centraol-Limbörgs en 't Noord-Limbörgs zien euver de kwestie verdeild.
De grens tösse wel of gein doe/dich kump bove Árse Nederland in. In 't Árses, wat veur de res e vrij noordelek dialek is, zeet me dus nog wel diech. Aon d'n aandere kant vaan de Maos, in Lottum en Haors, deit me dat neet; in Zaerem (Sevenum) en Grevors (Grubbenvorst) weer wel. Bij Panninge kump de doe-geej-lijn mèt e groet aontal aander isoglosse same; hei kin me spreke vaan 'n dujeleke taolgrens die tösse Mael (Meijel, boe me gij zeet) en Ni-jwieërt (Nederweert, boe me doe kint) doorlöp. Daonao splits ziech de bundel weer. De grens tösse doe en gij volg evekes de provinciegrens tösse Nederlands Limbörg en Noord-Braobant, zoetot me in 't Buuls ouch geej zeet.
Op Belsj groondgebeed geit dees isoglos in 'n bekaans rechte lijn vaan noord nao zuid, tösse Kaulil (gij) en Bóggetj (Bocholt, dich) door, westelek vaan Miëve, Gènk en Bilze, oostelek vaan Hoeiselt en Tóngere um tösse Herstap (westelek, boe me dzjië zeet) en Diets-Heur (oostelek) de taolgrens te rake.
Doe of di(e)ch
Oersprunkelek waor de oonderwerpsvörm euveral doe, en woort dich allein es veurwerpsvörm gebruuk. Sinds jaor en daag kin me op väöl plaotse evels hure: Diech deis toch ouch mèt? In Vinlo en umgeving, in Mestreech en in Belsj Limbörg, dus laote v'r zègke aon de rand vaan 't doe-gebeed, is de vörm doe eigelek al gans verdwene (meh zuug oonder!). In 't Oos-Limbörgs is doe nog wel in gebruuk, meh ouch dao weurt welins dich es oonderwerp gebruuk.
Oonbeklemtoend bij inversie klinke dèks de vörm de/te of se.
In de vocatief
'n Aander verhaol is 't wienie doe in de vocatief (aonspreekvörm) steit. In zoe'n constructies (beveurbeeld Blief vaan miech aof, doe fiessak! of Höbste 't al oontdèk, doe Einstein?) weurt doe eigelek euveral gebruuk. Zelfs in 't Wes-Limbörgs, dus boe me normaal gij of djzieë zeet, kump 't doe in de aonspreekvörm veur. Dees vörm hawwe ziech zelfs tot in Leuve.
Hollands en Standaardnederlands
Allewijl nog kump 't bezittelek veurnaomwoord dijn versteind veur in de oetdrökking Het verschil tussen het mijn en het dijn niet kennen, 'n eufemisme veur 'gemekelek get klawwe'.
Stadsfries en aonverwante
Dou kump veur in 't Stadsfries zoewie in zien zösterdialekte Bildts, Midslands en Amelands. Dit is 'n sterke aonwiezing tot roond 1500 nog euveral in Holland dou woort gezag, want dewijl 't Stadsfries bès op Noord-Hollands kin beröste, moot me d'n oersprunk vaan 't Bildts in Zuid-Holland (Dordrech en umgeving) zeuke.
Nedersaksisch
In 't Nedersaksisch heet 't woord doe ziech de lèste iewe vrij sterk trökgetrokke, entans op Nederlands groondgebeed. Oet 't Sallands en Veluws is 't allaank weg. In Twente kaom 't in de negentienden iew nog euveral veur, meh in d'n twintegsten iew waor 't oet Rijssen e.u. al gans verdwene. In plaots daovaan zeet me ie; in 't miervoud is 't daan ieleu. Sindsdeen heet de grens ziech wijer nao 't ooste verplaots, en allewijl is 't veural nog te hure in Denekamp en Oldenzaal (en umgeving). Daoboete huurt me 't soms nog bij de awwer generatie (veural oonderein). 't Bezittelek veurnaomwoord dien huurt me nog get dèkser. Ouch in 't ooste vaan d'n Achterhook (Winterswijk en umgeving) kaom 't tot veur kort veur, meh noe neet mie.
Drenthe heet e hendeg gecompleceerd taollandsjap, meh globaol ligk de grens tösse ie/jij en do (mèt korte o) oongeveer middedoor de provincie. In 't ooste vaan 't zandgebeed zeet me dus vaanajds do, al is dat allewijl wel awwerwèts gewore. Wat me in de Veenkolonië zeet, hingk sterk aof vaan boe de ierste koloniste vaandan kaome: dörper die vaanoet Groninge of Duitsland zien gekoloniseerd, kinne doe; kaome de verveenders oet 't Euverijssels grensgebeed, daan zeet me ie of jij. Ouch 't Noordenveld maak deil oet vaan 't doe-gebeed, meh dat kump umtot 't Noordenveld in feite e Gronings dialek is. Doe (Stads-Gronings dou) kump in alle Groningse dialekte veur, en 't vertuint dao gein teikene vaan verval (boeten 't feit tot 't gebruuk vaan de streektaol zelf tröklöp, wie euveral).
Fries
Alle Friese variante gebruke do daan wel dû (Woudfries). Wel zien Frieze mie es Hollenders geneig um tege oonbekinde de beleefheidsvörm jo te gebruke.
Ingels
't Ingels cognaot vaan doe is thou. In de middeliewe waor dit wäördsje in gans Ingeland en Sjotland algemein. Daonao begós 't evels te verdwijne veur de beleefheidsvörm you. Thou kaom nog wel terech in d'n Ingelse Biebel (de King James Version) en weurt nog vrij algemein - meh neet consequent - gebruuk in 't werk vaan William Shakespeare. Me meint tot in de loup vaan de zeventienden iew, dus kort nao Shakespeare, thou oet de zuidoosteleke dialekte verdween. In 't noorde en zuidweste heel 't ziech väöl laanger, tot in euzen tied zelfs. In 't Zuidwestelek Ingels is thou evels wel get awwerwèts. Allein in 't noorde, zeker op 't platteland, is 't nog mèt regelmaot te hure.
Ouch in 't Sjots heet thoo väöl terrein verlore. Me huurt 't veural nog in 't Eilandsjots, de taol vaan de Orkney- en Shetlandeilen (dao in de vörm doo).
Hoegduits
In 't Hoegduits steit 't wäördsje du nörges oonder drök. Wel weurt de beleefheidsvörm (Sie) algemein gebruuk tösse oonbekinde lui vaan bove de 25.
Scandinavische taole
In de Scandinavische taole is du/þú zier algemein in gebruuk. Beleefheidsvörm (Deens: De; Zweeds: Ni) weure rillatief wieneg gebruuk en zien de lèste decennia zelfs bekans verdwene.
Situatie in aander taole
In de mieste aander Indo-Europese taole weure de cognaote vaan doe nog wel gebruuk, al daan neet neve 'ne beleefheidsvörm. 't Gief evels ouch taolvariante boe de vreugere beleefheidsvörm 't gans gewonne heet en de variante vaan doe koelek weure gebruuk. Dit is oonder mie zoe in 't Braziliaans-Portugees (você tegeneuver tu) en in diverse Spaonse dialekte in Latijns-Amerika (oonder mie 't Rioplatense, 't dialek vaan Argentinië en Uruguay). 't Versjijnsel tot inkel persoene mèt vos weure aongesproke neump me in 't Spaons voseo.
Prostaat
De prostaat, prostaot, prostaatkleer of prostaotkleer is e deil van 't veurtplantjingsstèlsel det veurkump bie mennelik zougdere. Hae ligk óngere urienblaos en tösse de ènjderm, de krinkspier, 'n aantaal slaagaor en inkel ziènbunjele. De functie van de kleer is zoaget ei derdje van de zaodvleujstoffe van de man te perducere. De kleer is aevel neet nuèdzakelik veur de veurtplantjing en kan dus waere betrach es e betrèkkelik ónwichtig orgaan. Sómmige weitesjappers vermeuje aevel det 't houfènj van de prostaatkleer is veur 't veurtplantjingskenaal taenge infeksjes van de urienwaeg te besjurme.
2025
2022 - 2023 - 2024 - 2025 - 2026 - 2027 - 2028 2025 (MMXXV) weurt e gewoen jaor wat begint op 'ne goonsdag op de Gregoriaonse kalender.
Ardennes
Ardennes ies 'n departement van Frankriek. 't Haet departementnummer 08. 't Departement Ardennes liek in 't noord-oaste van Frankriek, in de veurmalege regio Champagne-Ardenne en de nuuj regio Grand Est. 't Ies geneump nao 't gebergde de Ardenne. Ardennes ies 't Frans departement wat 't kortste bie zoawaal Belsj wie Nederlands Limbörg liegk.
Ardennes haet 'n oppervlak van 5.229 km² en 285.653 inweunersj (2006). In 't noorde grens 't aan Belsj en wiejer aan de departemente Meuse, Marne, en Aisne. De prefectuur ies Charleville-Mézières, ónderprefecture zint Rethel, Sedan en Vouziers. Ander groater plaatse zint Revin en Givet.
Bezeenswaerdig zint de sjtae Charleville-Mézières (mèt de Place Ducale) en Sedan (mèt zien miedelièws kesjtièl). Daoneve de landsjappe en natuur van de Ardenne en de Argonne Ardennaise. Wiejer zint d'r ouch kleiner bezeenswaerdighede wie bieveurbeeld de barokkèrk van Asfeld, de citadel van Givet, 't Lac de Bairon, 't vestingsjtedsje Rocroi en de abdijkèrk van Mouzon.
't Departement Ardennes ies gecreëerd op 4 mièrt 1790. 't Besjteit oet 'n deil van de ouw provincies Champagne en Argonne en 'n aantal prinsdomme.
In 't departement liegke 463 gemeintes, zuug hieveur de lies van gemeintes in Ardennes.
Vraej
Vraej sleitj op 'nen toestandj van rös en geldj es 't taengeneuvergestèldje van krieg. Róndj 1200 mèndje 't waord "wèttelike besjurming taenge waopegeweldj". Mit e vreiesverdraag wuuertj d'n euvergank van krieg (waopestilstandj) nao vraej gemarkeerdj; 'n kriegsverklaoring is daovan 't taengeneuvergestèldje. Vreiesverdrager die in 'n bepaoldje plaats waere geteikendj kriege döks de naam "Vraej van ..." (dink aan Vraej van Versailles). d'n Tak vanne weitesjap die percèsse die toet vraej leien en die dit in standj haje bestudeertj hètj de irenologie. De naam van dit vak is aafgelèdj gewaore van 't Grieks waord veur vraej: "eirene".
Saer 1901 wuuertj jäörliks de Nobelpries veure Vraej toegekandj.
In bepaoldje spraoke wie 't Arabisch en 't Hibrieëfs is 't gebroekelik einanger de gojen daag te zègke mit 't waord veur vraej, salaam/sjalom, of 'n zats worin vraej wuuertj toegewuns.
Van 't Letiens waord veur vraej, pax, zeen diverse begrippen aafgelèdj, wie pacifisme, de filosofie die geweldjsloeasheid en vraej naostraef.
E kristelik symboeal veur vraej is de doef, die döks de vreiesdoef wuuertj geneump, en verwies nao d'n Heilige Geis.
Walcourt
thumb|Locatie va Walcourt in Name. Walcourt is 'n gemèngde en sjtad in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Philippeville. Op 'n oppervlakde va 123,18 km² wonne 5.795 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 47 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De ów binnesjtad en Sint-Maternusbasiliek va Walcourt. Castillon, Chastrès, Clermont, Fontenelle, Fraire, Pry, Vogenée, Yves-Gomezée, Berzée, Gourdinne, Laneffe, Rognée, Somzée, Tarcienne en Thy-le-Château.
Vukovar
't Landj rónjelóm Vukovar, ane päöl mit Servië, waas 't gebied wo de zwaorste gevechte plaatshawwe mitte Kroatischen Ónaafhenkelikheidskrieg (1991-1995). Bieje Servische belaegering enne Slaag óm Vukovar woort de stad veur e good deil verinneweerd. De stad is óngerwiel restereerd, meh de watertore dae doorzif is mit kogelgater haet m'n es monumentaal rwien behaje.
Stordal
thumb|De ligking van Stordal in de pervincie Møre og Romsdal. Stordal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 996 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 249,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Lies van börgemeisters van Beeg
De gemeinte Beeg haet tot 1982 bestande en had de volgende börgemeisters:
Bron
Dees lies is euvergenome van 't gelieknamig Nederlandstalig artkel.
Kreis Veeëse
200px|thumb Kreis Veeëse en in sommege gemeintes die deil oetmake vaan dizze krink, wie Niederkrüchten, Kreis Veersjen (Duuts: Kreis Viersen) is 'ne krink (Kreis) in 't weste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). De krink ligk tege Limbörg aon mer in tegestèlling tot de zuieleker gelege krink behuurt Kreis Viersen neet mie bis de Euregio Maos-Rien, boe Mestreech de-facto de hoofzetel vaan is. Dit Rienlands distrik ligk in 't Regierungsbezirk Düsseldorf, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Veeëse. Behurend bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 563,28 km², 'n inwoenertal vaan 294.921 en 'n bevolkingsdeechte vaan 524 de veerkante km (volgens de census op 31 dec 2013). Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geregeerd door 'ne landraod (Landrat) in de hoofplaots. In Veeëse weurt Limbörgs gesproke. De in 1975 opgeriechte Kreis had in de aofgeloupe haaf iew 'n steigende demografische oontwikkeling (262.714 in '75, 304.140 in 2000) mer begós, wie mie kring in 't Rienland, vaanaof 2005 door de vergrijzing te krumpe (300.417 in 2010, 294.921 in 2014).
Paul Celan
thumb|Paul Celan Paul Celan (* Tsjernovitsj, d'r 23e november 1920 - † Paries, rónk d'r 20e april 1970) woar 'ne Dütsjtalige dichter. Paul Celan woar 't mieëts gebroekde pseudoniem van Paul Antschel. D'r dichter woeëd geboare in Tsjernovitsj, wat hüj i g'n Oekraïne ligk, mar doe bei Roemenië hoeëde. Heë woar 't insigste kink van e Dütsjsjpreëkend Jüddisj gezin en hat in Frankriek en Uësteriek gewónd. Zinne pap en zieng mam hant de Sjoa neet uëverleef, evvel heë woeëd tewirkgesjteld es dwangarbeider en kós ezoeë aan d'r doeëd óntsjnappe. D'r Holocaus en d'r doeëd van zieng ouwesj woare traumatiserende gebuëtenisse en dat zuut me dök truuk aan 't feit dat e dees ervaringe in zieng gedichte verwirkde. D'r invlood van 't symbolisme en 't surrealisme is óch good merkbaar; zoeë sjreef heë dök uëver de grenze van de taal.
In 1952 trouwde e mit Gisèle Lestrange, mit weë heë twieë kinger kreeg.
In de vieftiger joare begós d'r Celan zich mit de filosofie van Martin Heidegger te besjeftige en angesjum loos d'r filosoof óch gedichte van Celan. Poëzie sjpilde dan óch 'n groeëte rol in zieng gedachtegood en zoeëwaal d'r Celan es d'r Heidegger houwe 'n gedeelde interesse vuur de wirke van Friedrich Hölderlin. 't Groeëtere publiek woar e sjtuk kritischer uëver d'r Celan zieng wirke. In 1960 óntving heë d'r prestigieuze Georg-Büchner-Pries. In dees periode zörgde de Dütsj-Franzuësisje zjoernaliste Claire Groll vuur ópzieë wie ze d'r Celan va plagiaat besjuldigde. In de peësj woeëd dit incident de Groll-Affaire genumd.
De zestiger joare sjtónge vuural in 't teke va persuënlige crisis. In 1965 woeëd d'r Celan ópgenoame in 'n psychiatrisje kliniek, mar doa kós e zich neet hersjtelle. De gedichte oet zieng letste joare thematisere zieng hernuide confrontaties mit 't verleie in 't Plötzenseemónnement en mit zinne Jüddisje kómaaf in Jeruzalem.
Polynesië
Polynesië (van 't Grieks: πολυ "veel" en νησος "eilandj") is baeve Melanesië en Micronesië ein van de drie grote eilandjgroepe in de Groten Oceaan, die same Oceanië vörme. Roewwaeg vörmp 't 'nen driehook mit Nuuj-Zeelandj, Hawaï en Paoseilandj es de hookpuntje. De totaal landjoppervlakde is óngeveer 294.000 km² en 't haet 'n wateroppervlakde van meer es 50 miljoen km². In totaal geuf 't meer es 1000 eilenj die tót Polynesië beheure.
Eilenj
De volgende eilenj en eilandjkittinge ligke in Polynesië:
Bjugn
thumb|De ligking van Bjugn in de pervincie Sør-Trøndelag. Bjugn is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 4.634 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 381,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 12,2. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1627.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Sør-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Melanesië
Melanesië beteikent zjwarte eilenj (Grieks melas "zwart" en nesos "eilandj") en is verneump nao de hoedskleur van de inheimse bevolking.
Eilenj
De volgende eilenj of eilandjkittinge ligke in Melanesië:
1740
1737 - 1738 - 1739 - 1740 - 1741 - 1742 - 1743 thumb|right|200px|Frederik II van Pruusjes 1740 (MDCCXL) waor e sjrikkeljaor wat begós op vriedag op de Gregoriaanse kalender en e sjrikkeljaor wat begós op dinsdag op de Juliaanse kalender.
Laffeld
De meining vanne plaatsnaam "Laffeld" is neet gans bekèndj. Laffeld zów van 't waord "laak" (water) aaf kinne stammen en dus "waterveldj" kinne beteikene. In 1277 versjeen de plaats es Laifelt, mit 'n lang a. Den zów 't ouch ooet "Lágfeld" óntstange kinne zeen, en dus "lieëg veldj" kinne beteikene. Aangezeen 't dörp in 'n richting Aphaoven aafdaolendje verdeping in 't landjsjap ligk, zeen bei verklaoringe meugelik.
Oearsprunkelik huuerdje Laffeld same mit Aphaove, Schafhausen en Sjleie (Schleiden) toete gemèndje Aphaove. In 1935 woort de gemèndje Waldenrath hie-aan toegeveug. Op 1 januari 1972 woort de gemèndje opgeluf en samegeveug mit Hinsberg.
Wiktionair
Wiktionary (WikiWaordebook, Wiktionair) is e zösterperjèk van Wikipedia mit es doel de creatie van 'n vriej meertalig wikiwiki-waordebook en det weer veur alle täöl es veurtaal. De Ingelse Wiktionary waerde gesjtart op 12 december 2002. Sins 1 mei 2004 zeen de anger Wiktionary's ouch opgesjtart, bereikbaar op ISO-taalcode.wiktionary.org.
De Ingelstalige Wiktionary haet in september 2010 ruum 2.000.000 begrippe, de Nederlandstalige ruum 80.000 en de Limburgstalige ruum 66.000 't Perjèk guf zowaal infermasie euver taalkóndige eigesjappe (es sjpèlling en meervoud) es vertalinge nao anger sjpraoke. In principe kómme in edere Wiktionary ouch väöl angestalige wäörd te staon.
De grootste Wiktionary's
De grootste Wiktionary's (volges aantal ingeng in alle tale) zeen:
Al dees versies höbbe meer es 25.043.517 ingeng. De Limburgstalige versie haet op dit moment (mei 2016) ruum 114.319 ingeng en sjteit daomit op de 38 e plaats.
Weiswampach
thumb|right|200px|Ligking vaan Weiswampach, in Luxemburg Weiswampach (Luxemburgs: Wäiswampech) is 'n gemeinte in 't kanton Clervaux, Diekirch, Luxemburg.
Geografie/Demografie
left|thumb|150px|'t Heuvelland vaan Weiswampach De gemeinte tèlde op 1 januari 2016 1.676 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 47,5/km². Weiswampach heet 'n oppervlak vaan 35,25 km².
Gemeinte
De gemeinte Weiswampach besteit oet zeve plaotse.
Mellerud
Mellerud is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 9.613 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 514,98 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 18,7 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
10,24% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Lies van börgemeisters van Belvend
Belvend waor tot 2001 'n zelfsjtengige gemeint, die de volgende börgemeisters haet gehad.
Bron
Dees lies is euvergenome van 't corresponderend Nederlandstalig artikel.
Oearpuuetige
De oearpuuetige (Letien: Remipedia) vörmen 'n klas van klein krabechtige. 't Zeen blinj, wörmechtige bewoeaners van deep grotte die in verbinjing staon mitte zieë.
Besjrieving
Oearpuuetige zeen klein, blinj, wörmechtige krabechtige mit hieël primitief kènmirke. Ze zeen kluuerloos en bestaon oet e cephalon (de kop), gevolg door toet twieëendertig weinig gedifferentieerdje segmente die allemaol e paar aafgepladje puuetjes drage. De bieësjkes zwummen oppe rögk, wobie de ziejlings ingepaodje puuetjes synchroean bewaege. De ieëste maxille zeen ómgevörmp toet e paar gifkake en 't ènsigs paar maxillipede haet 'n griepfunctie.
Milwaukee
thumb|300px|'t Milwaukee Art Museum. Milwaukee is de grótste stad van Wisconsin, eine vanne staote vanne Vereinigdje Staote. Inne stad wone 594.833 luuj (2010); inne ganse agglomeratie wone taenge de 1,7 miljoen luuj. De stad bevindj zich anen oeaskantj van 't Michiganmaer, ei vanne Groeate Maere die de oeastelike deile vanne Vereinigdje Staote sjeie van die van Canada.
Berg en Dal (gemeinte)
Berg en Dal is 'n fusiegemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland. Ze is op 1 jannewarie 2015 opgeriech oet de daan opgelufde gemeintes Groesbeek, Millinge (Millingen aan de Rijn) en Ubberge. De gemeinte besteit oet de kerne Baek (Beek), Berg en Dal, Brejeweg (Breedeweg), Erlecom, Gruunlande (Groenlanden), Heilig Landstichting, De Horst, Kekerdom, Leuth, Millinge, Ooij, Persinge (Persingen), Tiengeboje (Tiengeboden), Ubberge, De Vlietberg en Werchere (Wercheren). De nui gemeinte zal e groet deil vaan 't Riek vaan Nimwege besloon.
Milwaukee
't Gebied wo noe Milwaukee ligk woort ieëre bewóndj dore inheimsje Indiane. De stamme die hie laefdje woren ónger angere de Menominee, de Fox, de Potawatomi enne Ojibwe. De ieëste Europeane die hie aankome wore Franse misjenaeren inne laten achtieëndjen ieëf.
Oearpuuetige
Veurkómme
Oearpuuetige kómme veur in deep kösgrotte bie Australië, d'n Indischen Oceaan, de Canarische eilenj en oppe Caraïbe. De ieëste besjreve saort waas 't 315 miljoen jaor aad fossiel Tesnusocaris goldichi oet 't Ónger-Silesiaan.
Berg en Dal (gemeinte)
Opriechting
De drei gemeintes hadde al langen tied te make mèt 'n te klein bestuurskrach. Feitelek wouwe ze al ieder fusere; e paar jaor veur de fusie gónge de amteleke organisaties al same; de börgemeister vaan Milllinge heel es gevolg daovaan ketoer in e wijer leegstoond raodhoes.
Milwaukee
Innen industriëlen tied tróch Milwaukee väöl immigranten oet Europa aan: veural Duutsjers die inne broewerieje wirkdje, waat de stad de bienaam Duutsj Athene goof. Anger völker die väöl nao de stad tróchte wore Pole, Iere, Iteljaender, Grieken en Juudde, die edert häör eige wieke hawwe. Later kome väöl Afro-Amerikane vanoet 't zuje van 't landj nao de stad; door suburbanisatie vanne blanke make zie noe bao 40% vanne bevölking oet. Nag recènteliker haet de stad luuj oet Letiens-Amerika aangetróch.
Estuarium-Ingelsj
Estuarium-Ingelsj ofwaal Estuary English ies 'n Ingelsj accent geassocieerd mit e bepaald gebeed in 't uutersj zuudoaste van 't Vereinig Keuninkriek (VK), namelek 't gebeed rondum de reveer de Theems en häören estuarium, woa-onger Londe. Foneticus John C. Wells sjtèlde veur um 'n bepaalde diffenitie te geve aan 't Estuary English, namelek 't "Sjtaanderd-Ingelsj wat gekalf weur mèt 't accent van Zuudwes-Ingeland".
Berg en Dal (gemeinte)
Opriechting
In d'n aonloup nao de fusie woorte de drie fusiepartners same dèks aongegeve mèt MUG-gemeintes (nao de drei beginlètters); es werknaom woort later Berg en Dal veurgestèld, nao 't villadörp wat noe verdeild is tösse Millinge en Ubberge meh es gevolg vaan de fusie in ein gemeinte kump te ligke. Veural in Groesbeek waor dao verzèt tege: dao wouw me de nui gemeinte liever Groesbeek neume. Aon de herindeilingsverkezinge vaan 19 november 2014 woort noe de vraog touwgevoog wie de nui gemeinte mós heite, Groesbeek of Berg en Dal. 'n Ing mierderheid vaan 50,8% koos veur 't ierste. Bijgevolg is dat de veurluipege naom gewore; op de ierste vergadering vaan 2015 zoch ziech de gemeinteraod 'nen definitieven naom oet, dee geld vaanaof 2016: Berg en Dal.
Politiek
Harry Keereweer vaan de PvdA, dee sinds aprèl 2012 al woernummende börgemeister vaan Groesbeek waor en sinds september 2013 ouch vaan Millinge, is veurluipeg ouch woernummende börgemeister in de fusiegemeinte.
Gemeinteraod
Op 19 november 2014 koos ziech de bevolking de volgende gemeinteraod:
De opkoms laog op 66,3%.
ABBA
ABBA waor 'ne Zweedse popband dee vaan 1972 tot 1982 actief waor. Vaanaof hunnen hit Waterloo (1974), boe ze 't Eurovisie songfestival mèt wónte, stoonte ze wereldwied dèks aon de top vaan de hitparades. Ouch nao hun oetereingoon bleve ze populair; ze höbbe intösse mie es 370 miljoen plaote verkoch. De meziek vaan ABBA vèlt oonder versjèllende subgenres, meh veural oonder glamrock en disco.
De band bestoont oet de twie componiste, instrumentaliste en achtergroondzengers Björn Ulvaeus en Benny Anderson en hun partners, de zangeresse Anni-Frid Lyngstad en Agnetha Fältskog.
Veurgesjiedenis
Alleveer de lede hadde al 'n (succesvol) muzikaal carrièr wie ze bijeinkaome. Ulvaeus en Anderson koume ziech in 1966 veur 't iers tege. D'n ierste is gitaris vaan de Hootennany Singers, 'n skiffle-folkgroop, d'n twiede zit bij de Hep Stars, mier 'n mainstream-popgroop mèt in 1966 e paar nómmer-einhits in Zwede (en ouch daoboete succes). Anni-Frid "Frida" Lyngstad, de vrundin vaan Benny, begint häör carrière es 13-jäöreg tienersteerke, Agneta zingk veural schlagerrippertoir. In 1970 trejje ze veur 't iers mèt hun vere op. Nao same op vekantie nao Cyprus te zien gewees en dao veur de VN-soldaote gezoonge te höbbe, goon ze in Zwede es Festfolk optrejje.
Stig Anderson, de manager vaan Ulvaeus, meujeg ze aon um aon de veurrundes vaan 't Songfestival mèt te doen. Dit mislök e paar kier, allewel tot 't in 1973, es ze de veurrundes hole, wel de hit Ring ring oplievert (vijfde plaots in de Nederlandse hitparaad). De naom weurt iers Björn, Benny, Agnetha & Anni-Frid meh in 1973 kump de naom ABBA vas te ligke. Boete 'n acroniem is dit ouch 'n grap, umtot in Zwede e vèsverwèrkingsbedrief mèt dee naom besteit.
Bleujtied
In 1974 sjik Zwede ABBA nao 't Songfestival mèt Waterloo. Muziek en imago slete noe meujteloes aon bij de op dat memint populaire glamrock: liechte korte rockleedsjes en 'nen outfit vaan plateauzaole, glitterpekskes en gitare mèt oetsteeksels. Dat imago blijf in zekere zin aon ze haange, al verandert de muziek later wel. Waterloo wint 't Songfestival en zal in 2005 tot 't bèste leedsje oet de historie vaan 't festival gekoze weure. Mèt dit leedsje brik ABBA in groete deile vaan Europa door; mèt de hit SOS dee ze 't jaor dao-op hole laote ze ouch zien gein eindaagsvleeg te zien (wie väöl songfestivalwinnaars). De doorbraak in de Vereinegde State volg in 1976 mèt Dancing Queen. De muziek pas ziech good aon aon de snel wisselende modes, en Alvaeus en Anderson zien bepaold perfectionistisch mèt hun compositie en productie.
In de twiede helf vaan de jaore zeveteg volg d'n einen hit nao d'n aanderen. Ouch albums goon good verkoupe, want allewel tot hun albums iers neet mie waore es verzameleers vaan singles en b-kentsjes goon ze vaanaof Arrival (1976) ouch dao-aon mier aondach besteie. In 1977 kump zelfs 'ne popfèlm euver de band oet (Abba the movie), tegeliek mèt The Album, wat get vernuiender en ambitieuzer is es de veurige albums. D'n Europesen en Australischen tour die ze dat jaor make oontvingk neet minder es 3,5 miljoen ticketaonvraoge, genoog um alle concerte hoonderde kiere oet te verkoupe.
Tege 't ind vaan 't decennium weurt ABBA lankzaamaon 'nen discoband, wat tot uting kump in nommers wie Take a chance on me, Voulez-vous en ''Gimme! Gimme! Gimme! (a man after midnight)''.
Naodaog
In januari 1979 kondegde Björn en Agneta aon te goon sjeie. Oondanks tot de peers en de fans meinde tot ABBA noe oeterein zouw goon benaodrökde ze es gróp bijein te zalle blieve. In dat jaor kaome de albums Voulez-Vous en Greatest Hits Vol. 2 oet, boe-op oonder mie de bovegeneumde disco-hits versjene. 1979 waor ouch 't jaor vaan hunnen einegen tour door Noord-Amerika. De tours eisde emotioneel väöl vaan de bandlede en waore gei kritisch succes - me voont ABBA beter tot zie rech koume in de studio - meh alle concerte woorte zoonder meujte oetverkoch. 't Jaor dao-op tourde ze door Japan - dit zouw hunne lèsten tour weure. Op 't dat jaor oetgebrach album Super Trouper waor d'n discostiel alweer verlaote ten gunste vaan rösteger popleedsjes mèt väölvöldeg gebruuk vaan de synthesizer. Veural 't leedsje The winner takes it all trok d'n aondach; me nump aon tot 't euver de sjeiing vaan Björn en Agneta geit, al höbbe ze dat zelf ummer oontkind. Persoenleke tekste domineerde nog mier op 't album The Visitors oet 1981 (mèt One of us es in Europa bekindste hit). 1981 waor ouch 't jaor vaan de sjeiing tösse Benny en Frida. E greujend conflik mèt manager Stig Anderson deeg de res: op 11 december 1982 gaove ze hun lèste concert. Dit kaom neet zoe verwach es 't achteraof maag liekene: de musici waore bezeg aon e nui studio-album (boevaan drei leedsjes al gesjreve waore) en hadde groete planne veur mega-concerte aongekondeg.
Nao 1982
Nao 1982 gónge Ulvaeus en Anderson wijer es componiste veur musicals, in samewèrking mèt tekssjriever Tim Rice. Dit lieverde 'n aontal groete projekte mèt väöl commercieel succès op. 't Bekindste woort de musical Mamma Mia (1999), wat bestoont oet e verhaol roond 'n aontal ABBA-hits. De twie zangeresse begóste solo-carrières, die in ierste instantie wel succes hadde meh neet euverind bleve. Reünies vaan ABBA zien zeldzaam gewees, eigelek höbbe ze nao 1982 nog mer eine kier in 't opebaar opgetrejd (in 1986).
Toch is de band sinds 't oetereingoon hendeg populair gebleve, mèt in de jaore negeteg zelfs 'nen echte revival. Boete in de bovegeneumde musical uitde ziech dat ouch in de professioneel gemanagede coverband de A*Teens, aonvenkelek ABBA Teens, tieners die ABBA-leedsjes coverde in 'n liech gemoderniseerde stijl. Dit waor trouwes gei projek vaan Ulvaeus en Anderson. De jaore daonao hoort me noe en daan nog get vaan Ulvaeus en Anderson. Zoe brach de lèste in de jaore tien 'n album oet mèt zien eige composities op piano, op 't klassiek label Deutsche Grammophon.
Nao jaore vaan spikkelaties maakde de band op 2 september bekind weer mèt nui materiaol te koume. Ze brachte twie singles oet "I still have faith in you" en "Don't shut me down", vaan e nog oet te bringe album. Zelf zouwe ze neet mie goon optrejje, meh ze kundegde nog wel e paar hologramkonzèrs aon. Die zalle weure gegeve in 't Queen Elizabeth Olympic Park in Londe, en goon de leie vaan de band tuine wie ze in hun hoegdaog oetzaoge.
Wijsel
thumb|300px|De Wijsel De Wijsel (Pools: Wisła; Nederlands: Wijsel; Duutsj: Weichsel; Latien: Vistula) is de groetste reveer va Pole. De reveer oontsjpringt in de Beskide, berg die deel oetmake van de Karpate. De twieë bronrevere zeunt de Biała Wisełka en de Czarna Wisełka (resp. de Witte en de Zjwarte Klèng Wisła) en mondt nao 1070 km via 't Wisłahaf (Zalew Wiślany) oet in de Oostzee.
Belangrieke sjtaej aan de Wijsel zeunt Krakau, Warschau en Toruń. Ten zuide van Malbork sjplitst de reveer zich in 'ne oosteleke tak, de Nogat, dae nao 't Wislahaf sjtroomt, en 'ne westeleke tak, de Dode Wisła (Martwa Wisła), dae via Gdańsk löpt.
De reveer is över vriewal de gaanse lengde bevaarbaar, mae allèng vör sjipper mè wènnig deepgaank. Väöral in de buurt van Warschau is de reveer mètstens te oondeep öm te bevare. Daodör is er ooch gene commerciële sjeepvaart mie mäögelek, in taegensjtèlling töt bieväörbeeld de Oder. Belangrieke ziejrevere zeunt de San en de Narew (die ooch 't water van de Bug aanveurt). 150px|left|thumb|De Wijsel in Krakau
Grensreveer
De Wijsel waor al in d'r iezertied, en volges Plinius d'r Owwere ooch in d'r Romeinse tied 'n grensreveer tössje de Germaanse en de Sarmatische invloedsfeer. De Wijsel makde deel oet van èng van de barnsjtèèroutes die Noord-Europa verboond mèt o.m. Griekeland, Azië en Egypte. Saer 't jaor 1000 is de Wijsel Slavisch gebied mae in d'r delta besjtóng e Germaans/Slavisch aevewich. Nao d'r Twiede Waeltkreeg veurde Stalin etnische zuveringe oet, die alle Duutsjers oontegende en verdraef. Stalin versjaof de oerow grens nao 't weste: de Oder-Neisse Linie. Nao 't valle van d'r Moeër en de toetraejing va Pole töt de EU versjuuft die grens wer nao 't ooste.
Kaumermuële
De Kaumermuële (Hollendsj: Caumermolen) is ing watermuële in ’t zuudoeëste va de geminde Heële.
Historie
De Kaumermuële woar i de middelieëwe de banmuële van Heële, woeë de luuj oet ’t dörp zich ’t kore móste loate male. ’t Hoes woeëd bis i gen twintiger joare nog gebroek es watermuële. 't Muëlerad is noa d'r Twieëde Weltkreeg voet gedoa.
De muële sjpilde ing rol i de gesjiechte va de Bókkerieësj, ing Limburgse devebende. Historici betwiefele hütsedaags dat die devebende wirkelig hat besjtánge. Evvel, de autoriteite i d'r achtieënde ieëw woare üevertuug dat de bende besjtóng en trone fosj op. Hóngerde, waarsjienlig onsjuldige lüj, woeëte geëkseketeerd.
I december 1772 woeëd durch ing hamfel sjelme igebroake i de Kaumermuële. De deve klauwde ing paar tute mit kore, mè woeëte semlig flot gesjnap. Wie ze gemarteld woeëte, bekinde ze dat ze Bókkerieësj woare en numde vöal name va anger miensje die óch Bókkerieësj zówe zieë. I de joare doanoa zint in de sjtrieëk va Heële 186 miensje ópgehange of i de gevangenis gesjtórve.
Knaokedaag
Mèt knaokedaag wirt in Limburg (en ouch ’n deil van ’t aangrenzende Rienlandj) de daag in de waek bedoeld, meistal de goonsdig, dat de vriejers nao hun maedje gónge. Vreuger waas ’t neet vanzelfsjraekend dat me zien verloofde jedere daag koosj bezeuke. De goonsdig waas de daag dae de waek deilde en waas dan de oetgesjpraoke daag dat me mèt zien maedje moch gaon vrieje.
De herkóms van ’t woord knaokedaag zou te make höbbe mèt ’t sjeppingsverhaol wo de Sjepper oet ein rib ('ne knaok) van de man de vrouw sjöpde.
Klaene
Klaene (ouch waal klene) is ’n awt Limburgs woord dat dèks gebruuk wirt es me örges gèt royaal geit opsjmere.
’t Woord klaene is óntsjtaon wie me vreuger de (vakwerk)hoeze mèt leim of weike sjpies deeg veurzeen. Dat woort dan gedaon door 'ne leimklaener dae de leim of de sjpies taenge 't vlechwerk tösje de vakwerkbalke of taenge de moer gaojde (klaende) en dat dan ging oetsjtrieke, wonao ’t koosj dreuëge.
Went me ’n bótteram gèt te dik met (gooj) bótter besjmeert, wirt ouch waal van klaene gesjpraoke.
Goiás (staot)
Fysische geografie
left|thumb|Savannelandsjap in Nationaol Park [[Pireneus.]] Goiás maak deil oet vaan 't Centraol Plateau en ligk door de baank zoe'n 1000 meter bove de ziespiegel. Euver 't algemein is 't reliëf hobbeleg meh neet ech bergechteg. In 't ooste en noorde vint me de hoegste pieke; 't hoegste punt vaan de staot ligk in de Chapada dos Veadeiros en kump 1784 meter bove zieniveau oet.
Klaene
Etymologie
’t Woord klaene is aafgeleid van de Duutsje weurd Klei en Leim.
O Thiasos
O Thiasos of O Thiassos (Grieks alfabet: Ο Θίασος, Limbörgs: De Kompenei) is 'ne Griekse oorlogsfilm vaan de filmrezjiseur Theodoros Angelopoulos, oet 1975. De film is veurnaomelek Nuigrieks gesproke. Ouch gief 't Duits en Ingels. De groetste rolle weure gespäöld door de aktäörs Eva Kotamanidou, Aliki Georgouli en Stratos Pahis.
Goiás (staot)
Fysische geografie
Mèt oetzoondering vaan 'n zone in 't ooste boe tropisch druug bos de oersprunkeleke plantegreuj is, en die me naovenant Mato Grosso Goiano neump, besteit de staot oet aoneingeslote cerrado, dat wèlt zègke savanneland. De staot heet daan ouch 'n Aw-klimaot volgens Köppen, mèt vaan mei t/m september e druugsezoen en in de res vaan 't jaor e regeseizoen. Roond revierluip kin hei en dao ouch bos greuje, vaan 't Atlantisch typ.
O Thiasos
Verhaol
't Verhaol geit euver 'n roondreizend theatergróp eiver de Ionische eilen tösse 1939 en 1952. Dewijl zie op hun bestumminge e stök späöle, weurt in de tössetied 't verhaol getuind vaan ein vaan de aktrices die vraak wèl numme op häör mojer, umtot ze dink tot dees de sjöldige is vaan 't hiemele vaan häöre pa. Häöre broor, 'ne verzètsmaan contra de Pruusje, hölp 'r daobeij. Dizze lieg vaan 't verhaol is 'n weergaof vaan 't stök Orestaia.
Goiás (staot)
Fysische geografie
't Groetste deil vaan de staot ligk in 't bassin vaan de Tocantins, die oonder de naom Maranhão ouch door Goiás struimp. E deil vaan dat bassin weurt ingenome door 't subbassin vaan de Araguaia, die de oosgrens mèt Mato Grosso definieert. 't Zuie watert, via de Paranaíba (die door de staot struimp), aof op de Paraná (die dat neet deit).
Politiek
Goiás sjik 17 parlementariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Eige parlemint tèlt 41 leie.
Gouverneur is anno 2018 José Eliton Júnior vaan de middepartij PSDB.
Bevolking
De inwoeners vaan de staot weure goianos geneump. 'ne Bijnaom veur de (neet-inheimse) inwoeners vaan Goiás en de aonpaolende Mato Grosso is sertanejos.
De hoofstad Goiânia is mèt bekaans oonderhaaf mieljoen lui ouch wiedoet de groetste stad. Twiede stad is Aparecida de Goiânia, wie de naom al zeet 'n veurstad daovaan. Ouch de daarde stad, Anápolis, ligk neet wied vaan Goiânia aof. Aander stei mèt mie es 200.000 inwoeners zien Rio Verde, Luziânia en Águas Lindas de Goiás ('n veurstad vaan Brasília).
Etnische gróppe
Anno 2015 neump de mierderheid vaan de bevolking, naomelek 52,35%, ziech pardo, dat wèlt zègke vaan gemingk blood. Blaanke make 39,12% oet, zwarte 7,81%, Aziaote 0,59% en inheimse 0,13%.
Volgens 'n genetische studie oet 2008 waor de bevolking veur 83,7% vaan Europese aofkoms, veur 13,3% vaan Afrikaanse en veur 3,0% vaan inheimse.
Taole
In Goiás is 't Sertanejo-dialek vaan 't Braziliaans Portugees in gebruuk. Dit dialek dreug trèkke vaan 't Caipira-dialek, de moojertaol vaan de ierste koloniste in Goiás, meh is minder oetgesproke umtot later koloniste ouch oet aander deile vaan 't land kaome. Ouch de stiechting vaan Brasília heet 't dialek doen verwatere. D'n invlood vaan 't Caipira wisselt, aofhenkelek vaan wee de ierste koloniste waore of wie wied me nao 't zuidooste zit.
In Goiás weurt veur zoewied bekind nog ein inheimse taol gesproke. E deil vaan de Avás-Canoeiros sprik nog 't Avá-Canoeiro, 'n Tupi-Guaranítaol. De taol zouw nog mer door 14 lui weure gesproke, die evels wel allemaol eintaoleg zien.
Religie
't Protestantisme, wat in gans Brazilië in opkoms is, heet in Goiás väöl aonhengers (28,07% bij de volkstèlling vaan 2010). 't Geit hei veural um pinkstergemeintes. Ouch 't spiritisme is hei (mèt 2,46% in 2010) bovegemiddeld vertrooje. Neet-geluivege maakde anno 2010 8,11% oet. De kathelieke hadde in 2010 mèt 58,89% nog wel de mierderheid.
Economie
thumb|Exportprodukte vaan Goiás in 2012. Goiás heet zoewel 'ne sterke landbouwsector es 'nen oetgebreide mijnbouw en 'nen oontwikkelden industriesector. In d'n akkerbouw euverheerse soja en mais, die 't good doen in de cerrado en die bij Goiás zien veurnaomste exportprodukte hure (zuug diagram). Sókkerreet en katoen weure ouch geplant. De veehawwerij umvat veural väöl keuj en hinne; in minder maote ouch verkes. Naovenant exporteert Gojas ouch väöl vleis en leer.
Goiás is riek aon delfstoffe. Me wint hei oonder mie koper, nikkel (bij Niquelândia, wat zoewel ziene naom es zie bestoon aon dit metaal daank), mangaan, goud, smarag, kalkstein, fosfaot en asbes.
Veurheer stèlde de industrie get minder veur, umtot de staot wied aoflaog vaan de groete haves en 't diechbevolk kösgebeed. Sinds d'n aonlag vaan de Noord-Zuidspoorlijn roond 2000 kós de zwoerder industrie in de staot evels opleve. Me vint in Goiás oonder mie farmaceutische industrie (in Anápolis) en oto-industrie (in Anápolis en Catalão).
Wat welvaart betröf zit in Goiás lendelek in de middegróp. 't Bruto Staotsproduk per inwoener bedroog in 2014 12.516,22 real (13e vaan 27), de minseleke oontwikkelingsindex (HDI) waor bij de volkstèlling vaan 2010 0,735 (11 vaan 27).
Historie
thumb|De Slevrouwekèrk in Pirenópolis, 'n sjop-echtege kèrk gebouwd door en veur de ierste Europese bewoeners vaan de staot Goiás. De ajdste voondste in de staot zien gedoon in de gemeinte Uruaçu en Niquelândia. Ze kinne wel 11.000 jaor aajd zien, al besteit dao väöl controverse euver. Nog diverse aander volker volgde; bij de Europese oontdèkking vaan Brazilië waor 't groondgebeed vaan de staot bevolk door Tupi- en Jê-sprekende volker. Me nump aon tot de ierste rillatief nuikoumers waore, die mer inkel iewe veur de Europeaone 't gebeed inkaome. De Tupi's neumde de Jê-sprekende inheimse Tapuias of 'wèlle'.
In de ierste iewe vaan de koloniaolen tied woort Goiás gooddeils mèt rös gelaote. Noe en daan trokke avontureers (bandeirantes) vaan de kös nao 't binneland. Zelfs wie de jezuïete ziech in 't binneland vestegde, lete ze zjus dit gebeed links ligke en trokke ze wijer nao de Mato Grosso. Roond 1700 woort zoewel in Minas Gerais es in de Mato Grosso goud oontdèk, zoetot al mie koloniste hei doortrokke. Pas in 1722 woort ouch hei goud gevoonde in kwantiteite die veur goudzeukers intrèssant waore. Oet dezen tied stamme de plaotse Pirenópolis en Goiás (daan nog Vila Boa de Goyaz, 'n spelling die tot in d'n twintegsten iew zouw weure gebruuk). De latere staot (in dezen tied hoort Goiás bij 't kapteinsjap São Paulo, wat toen nog enorm groet waor) is geneump nao de stad, meh wie de stad aon häör naom kump is oondudelek. Volgens de euverlevering waore de Goiás 'n inheims volk, meh 't gief gein primair bronne die de bestoon vaan zoe'n volk aontuine. In 1748 voont me d'n tied riep um 't kapteinsjap São Paulo aon stökker te breke en woort Goiás e kapteinsjap op ziech.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Portugeestaoleg artikel, en wel in dees versie.
Waffel
thumb|275px|right|Dieke zachte waffel 'n Waffel ies 'n soort plat gebak, dat in 'n speciaal apparaat weurt gebakke. Dat ies 'n waffeliezer. De deig of 't besjlaag ies aafhankelik van de soort waffel. 'n Waffeliezer besjteit oet twiè plate mèt 'n rutekesprofiel, woatösje besjlaag of deig weurt platgepeersj. Dees plate kènne op 't vuur (fornuis) of elektrisch verwermp weure. De naam waffel kump van 't Latiense waffle. De naam en de ièrsjte vörm dateert oet de 15e ièw. De Grieke bakde ouch waal tösje twiè iezersj 'n soort pannekook. Bie de Romeine heesj zoane ongegisde kook oblata (offerande). Dat waor de veurluiper van de hostie.
Gebruuk
Oarsjprónkelik woorte ze gegete op jaormerte, kèrmesse en foores (foires of merte). In Limburg huère waffele bie oudjaor en nuujjaor. Bie ’t verrasje op nuujjaorsdaag ies ’t gebrukelek um waffele te presentere. Eder familie bak(de) zien eige soort waffele. ’t Uterlik haet te make mèt de vörm van ’t waffeliezer en de sjmaak hingk aaf van de ingrediënte. Zoa besjtoon d’r dieke, groate, klein, veerkentige, rón, zachte, hel en gevölde waffele.