cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kempes
Kinmerke
V'r zalle hei veural ingoon op de kinmerke die veur gans 't Kempes of 't groetste deil daovaan gelle, of zjus mer e klein verspreidingsgebeed höbbe. Op dinger die typisch veur 't noorde daan wel 't zuie zien zalle v'r wijer ingoon in de artikele Noorderkempes en Zuierkempes. Sommige versjèlle zien neet noord/zuid- meh iejer oos/wes-georiënteerd; die koume hei ouch aon bod.
Roerdale
Roerdale (officieel: Roerdalen) is 'n gemènde in Midde-Limburg aan de Duitse grens, ten zuje van Remunj. Op de kaart is ze good te herkinne es 'nen oetsjtaekende puntj van 't Nederlands gróndjgebeed. De gemènde haet good 20.000 inweuners en haet 'n oppervlak van 88,66 km².
Roerdale besjteit oet de kerne:
In 2007 werde de auw gemèndes Roerdale en Amb Mofert samegeveug toet 'n fusiegemènde die veurluipig ouch Roerdale hèt.
Binne de grenze van de gemènde ligk 't Nationaal Park De Meinwaeg, det veurnamelik oet bösjgebeed besjteit. Róndj 't jaor 2000 óntsjting komoosje euver d'n Iezere Rien, 'nen awwe sjpaorwaeg dae van Antjwerpe nao 't Roergebeed löp en sins de jaore sèstig neet miej in gebroek is. De Belzje wille deze sjpaorwaeg, dae door de Meinweg geit, weer gaon gebroeke. Op e privaat sjtökske gróndj bie 'n auw abdie wonde nag 'nen Indiase goeroe, de Maharishi Mahesh Yogi, womit de naam van 't dörp Vlodrop internationaal bekindj werde. In Vlórp wirt de Maharishi zien eige muntj geaccepteerd, de raam, dae tiejn euro waerd is.
Brookhaove (Gangelt)
Brookhaove (Duutsj: Broichhoven) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 120 inwoeaners. 't Ligk tösse Diek, Kleinwaerhage, Boesjerhei, Breibere, Zaofele, Hastelder en Keverberg in. Twieë straotname kómme veur in Brookhaove: Broichhoven en Peter-Anton-Tholen-Weg.
Brookhaove behuuerdje same mit Boesjerhei, Breibere, Brukske, Hei en Sjum toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.
Mesmont
Mesmont ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 90 luuj op 'n oppervlaak van 11,32 veerkante kilometer en daomèt goof 't 7,951 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -2,1% de jaor.
Lago Maggiore
thumb|Lago Maggiore 't Lago Maggiore (Latien: Verbanus Lacus; Lombardiens: Lagh Maggior; Piëmontees: Lagh Magior; Dütsj: Langensee) is 'n maer in 't grensgebeed van Italië en Zwitserland. 't Zwitserse deil leet in kanton Ticino, de westeliken oever van 't Itteljaanse deil leet in Piemonte, de oeëstelike in Lombardieje. Zoeëwaal in Italië es Zwitserland leet 't maer in Itteljaanstalig gebeed.
Geografie
't Lago Maggiore is 212 km² groeët, zestig kilomaeter lank en maximaal tieën kilomaeter breid. 't Maer is, zjuus wie de ander Itteljaanse Alpemaere, in ein van de iestieje oegesleipe door 'ne gletsjer. Aan de zuudkant is 'ne morenewal achtergelaote, dae 'n saort neteurlike dam vörmp. 't Naordelike deil leet in de Alpe, 't zujelike in 'n heuvelgebeed, det de euvergank vörmp tösse de Alpe en de Povlakde. De oppervlakde van 't maer leet op 193 maeter huuegte, dewiel 't maximaal 372 maeter deep is. 't Lago Maggiore wuurt geveud door d'n Ticino, en verluuet 't weer in 't zuje um oetintelik in de Po oet te mónde. Ander revere die in Lago Maggiore instroume zien de Maggia, Toce en de Tresa.
D'r ligge ouk eilendjes in 't maer. De bekindste zien de Borromeïsche eilande: Isola Bella, Isola Madre en Isola dei Pescatori. Dees eilendjes ligge in 'n baai van 't maer, doeënbeej Verbania en Stresa. Beej Cannero ligge op dreej eilendjes de ruïnes van middelieëwse kestiele
Klimaat
In 't daal van 't Lago Maggiore heers 'n vochtig subtropisch klimaat (Cfa). 't Water haet 'n matigend effek op de temperatuur. In de winter is 't gebeed róndum 't maer get wermer en in de zomer get keuler. Gemiddeld schient de zón 2300 oor per jaor. De watertemperatuur blief constant tösse de 20 °C en 22 °C. Snei velt d'r waal, mer veural in de berg.
Flora en fauna
Door de milde temperature gif 't aan d'n oever van 't maer zoeëwaal mediterraan as Atlantische vegetatie. Typisch zien de citroen-, olief- en laurierbuim. Atlantische vegetatie zuut me mier op rotsechtige plekke; in 't beejzónder dao, wao de grónd riek is aan 't mineraal silicium. In de vuuele villahäöf aan de Piëmontese kant greuje de camellia, de rhododendron, de azalea en de magnolia. In de 19e ieëw hebbe rieker luuj baovedeen verscheie exotische palmsaorte geïntroduceerd. De höls, d'n taxus en de kestaanjel zien inheims en greuje euveral.
De meiste visse die me in 't Lago Maggiore aantröf, tröf me ouk in ander Alpemaere aan en zien typisch veur Midde- en Wes-Europa. 't Geit beejveurbeeld um d'n baars, d'n iel en de snook en get kerpechtige. Deper in 't maer kómme de Coregonus oxyrinchus en de groeëte marene (Coregonus lavaretus) veur. Dees visse pare begin december. In 't maer gif 't nog 'n forelsaort, die nörges anders ter waereld veurkump. 't Is baovedeen 'n wichtige rösplaats veur waterveugel. Saorte die vuuel veurkómme, zien de mieëw, de aend en de groeëte zaagbek.
Geschiedenis
De ierste späör van bewoeëning datere oet de kopertied. 't Gebeed róndum 't maer woort vervolges bewoeënd door de Liguriërs, de Kelte en de Romeine, die 't maer Verbanus Lacus of Lacus Maximus neumde. Nao de val van 't Wes-Romeins Riek loog 't in 't gebeed van verscheie machhebbers, wie 't Hoes Habsburg, Della Torre, Visconti en Borromeo. In 1778 óntdekde de weiteschapper Alessandro Volta methaan.
In de 19e woort 't gebeed populair beej d'n Europesen adel, dae zien villa's leet boewe doeënbeej de sjieke badplaats Stresa. 't Ierste passezjeersscheep voor in 1826. De Navigazione Laghi haet huuj 'n vloeët van 25 schepe.
Referenties
Dit artikel is groeëtendeils vertaald van de Nederlandse, Ingelse en Itteljaanse versie.
Ménil-Lépinois
Ménil-Lépinois, neet te verwarre mèt Ménil-Annelless, ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 133 luuj op 'n oppervlaak van 18,01 veerkante kilometer en daomèt goof 't 7,385 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,37% de jaor.
1842
1839 - 1840 - 1841 - 1842 - 1843 - 1844 – 1845
Gebore
thumb|right|150px|Jules Massenet, gebaore op mei 1842.
Aajd
Aajd kin verwieze nao:
Raam
Raam kan verwieze nao:
Geografisch:
Euverig:
Lingewaal
Lingewaal is 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, mèt 'n oppervlak vaan naoventrint 50 km² en zoeget 11.000 inwoeners. De gemeinte umvatde de kerne Asperen, Herwijnen, Heukelum, Spijk en Vuren en nog 'n aontal gehuchte. 't Raodhoes stoont in Asperen.
De gemeinte Lingewaal is in 1986 oontstande oet de aw gemeintes Asperen, Heukelum, Herwijnen en Vuren. Ze is geneump nao de reviere de Linge en de Waal. Dee naom kraog de gemeinte evels pas in 1987; 't ierste jaor hètde ze nog Vuren. 't Groondgebeed vaan de gemeinte maakde deil oet vaan de aw hierlekheid Arkel. Op 1 jannewarie 2019 fuseerde de gemeinte mèt Geldermalsen en Neerijnen tot de nui gemeinte West Betuwe.
Börgemeisters
Lingewaal heet in zie 33-jaoreg bestoon de volgende börgemeisters gekind:
Vuch (Belsj Limburg)
thumb|Remigiuskèrk in Vuch Vuch (Nederlands Vucht) is e dörp in Belsj Limbörg en 'n deilgemeinte vaan Mechele. De deilgemeinte heet 'n oppervlaakde vaan 3,91 km² en had in 2012 3.481 inwoeners. Oonder Vuch valle ouch de kolonies Mariahei, Tuinwiek en Berensheuvel.
Historie
De naom Vuch liet ziech verklaore es 'voch', d.w.z. 'vochtege groond'. Zoedoende is de plaotsnaom identiek aon Vuch (Waldfeucht) in Duitsland en Vught in Noord-Braobant. Vuch waor in de Romeinsen tied al bewoend; wie mie plaotse aon de Belzje Maoskant laog Vuch aon d'n awwe heerweeg vaan Tóngere nao Nimwege. De Maos laog in deen tied korterbij d'n dörpskern; heer is in de loup vaan de iewe nao 't ooste opgesjove.
In de middeliewe waor Vuch bezit vaan 't kapittel vaan de Sint-Lambertskathedraol in Luik. 't Veel toen oonder de parochie Mulhem, later oonder Aësde. Wel had 't 'n Remigiuskepel. Pas in 1834 woort Vuch 'n apaarte parochie.
In 1822, bij 't grave vaan de Zuid-Willemsvaort, woort d'n dörpskern vaan de hei aofgesnoje. Vuch veraanderde evels pas ech wie in Aësde de mijn opegóng. Aon d'n aandere kant vaan 't kenaal woorte diverse kolonies (cités) gebouwd veur de dèks Italiaonse koompele. Zoe veraanderde Vuch vaan e klei landbouwdörpke in e groet, versteielek industriedörp.
In 1970 voort de gemeinte Vuch opgeluf en touwgeveug aon Mechele.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Verdal
thumb|De ligking van Verdal in de pervincie Nord-Trøndelag. Verdal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 13.900 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.547,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 9. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1721.
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Nord-Trøndelag.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
The Roop
In 2020 vertaengeweurdig de band Litouwe bie 't Eurovisie Songfestival mit 't leedje On Fire. 'n Eerder poging veur door de nationaal finaal te kómme mislökde in 2018.
Basshunter
thumb|Basshunter in [[Halmstad (2008)]] Basshunter, Jonas Erik Altberg (22 december 1984 in Halmstad) is 'ne Zweedse zenger, producent en DJ.
Hultsfred
Hultsfred is 'n gemèndje in Kalmar län, Zwede. De gemèndje tèltj 14.345 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.127,17 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 12,7 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,96% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Little Big
thumb|275px|in 2019 De Little Big is 'ne Róssische raveband róndj de zenger en youtuber Ilja "Iljitsj" Proesikin. De band besteit sinds 2013. De band is bekindj gewaore mit singles wie Skibidi (2018) of Faradenza (2018).
In 2020 vertaengewuuerdigdje de band Róslandj bie 't Eurovisie Songfestival mit 't leedje Uno.
1469
1468 - 1469 - 1470
Secret Valley
Plot
Secret Valley ging aöver ei verzonne vakantiekamp vaör kinjer. De kinjer die in het kamp verbleve of doa vakantiewerk ginge doon, waerdje doa geliek lestig gevalle door ein bende vervaelendje kinjer (eigelijk sjabbe), aangeveurdj door Spider McGlurk. De kinjer in het kamp takdje zich aaf en toe mit die bende. Doabiej waerdje maelbomme, spaghettibomme en anger viezigheid gebroektj as woapen. Op het les woor het altied ein groeate smeerlapperie.
Spider McGlurk en zien bende woore neet de groeatste bedreiging vaör de vreej in Secret Valley. Secret Valley waerdje de gansen tied bedreig mit sloeting door de plaatselijke projectontwikkelieër (dae tegeliek in de gemendjeroad zoot) William Whopper (auch bekendj as WW).
Boesjerhei
Boesjerhei, of minder döks Hei (veur verwarring mit Nachbarheid te veurkómme), (Duutsj: Buscherheide) is e gehuch inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 120 inwoeaners. 't Ligk tösse Brookhaove, Breibere, Brukske, Keverberg en Sjum in. Boesjerhei ligk juust'n zuje vanne Zaofelerbaek.
Boesjerhei behuuerdje same mit Breibere, Brookhaove, Brukske, Hei en Sjum toete gemèndje Breibere-Sjum, toetdet die op 1 juli 1969 woort opgeluf en bie Gangelt woort geveug.
Samara Felippo
Samara Felippo Santana (Rio de Janeiro, 6 oktober 1978) is 'n Braziliaanse actrice.
Boesjerhei
Straotname
De volgendje straote ligken oppe Boesjerhei:
Koupkraf
't Begrip koupkraf of koupkrach guuef aan wieväöl geujer 'n hoeshaje kan koupe mit 't bestaejbaar inkómme. Bie e geliekblievendj inkómmen en stiegendje prieze daaltj de koupkraf. De koupkraf daaltj ouch bie stiegendje belastinge ómdet den 't bestaejbaar deil van 't inkómme daaltj. Es 't gestanderdiseerdj inkómme sterker stieg es de prieze den nump de koupkraf toe.
't Begrip wuuertj gebroek veure (reëel) óntwikkeling van 't inkómme vas te stèlle of veure welvaartsversjille tösse hoeshajes.
Óm veur beleidsènj de koupkraf inzichtelik te make wuuertj ónger anger de inflatie beraekendj mitte consumentepriesindex. Det is de waerd van e mendje van geujer en deenste det 'n hoeshaje zal aansjaffen in 'n bepaoldje periood. In kómbinaasje mitte gemiddeldje inkómmesóntwikkeling kan mitte inflatie de (gemiddeldje) koupkrachóntwikkeling euver mieërder periode waere vergeleke.
Koupkrafciefers waere döks gedifferentieerdj nao doelgruup. Hiedoor besteit de meugelikheid specefiek in kaart te bringe wie de koupkrachóntwikkeling veur minima, gezinne mit kinjer, middeninkómmes of anger (sub)gruup oetpak. De euverheid kan hieop inspele door specefiek beleid veur 'n bepaoldje groep te óntwikkele. Beraekeninge euvere koupkraf waeren in Nederlandj döks gemaak door 't Centraal Planbureau (CPB) en 't Nibud (Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting). 't Nibud beraekentj eder jaor mit Prinsjesdaag wie de koupkrach verangertj. Veural euverheidsmaotregele, priesóntwikkelinge en loeanstieginge zeen van invlood op 't koupkrafniveau van hoeshajes. De koupkrafplaetjes van 't Nibud gaeven inzich inne maot van dezen invlood en maken 't meugelik de óntwikkeling vanne koupkraf euver versjillige periode te vergelieke.
Allotropie
thumb|250px|Diamaant en grafiet en hun sjtructure Allotropie (oet 't Grieks: allos, aander, en tropos, meneer), is d'r naam dae Jöns Jacob Berzelius goof an 't versjiensel dat e chemisch elemaent in versjillende vaste versjieningsvorme of allotrope kan vörkaome mèt 'n versjillende kristalsjtructuur. Allotropie geet allèng över versjillende vorme van elemaente in d'r zelfde aggregatietoesjtaand, versjille in elemaente tösje z'n vaste, gaas en vloeibaar fase werre dus neet töt allotropie geraeëkend. Väörbeelde van elemaente die allotropie vertuuëne zeunt:
Zowie in 't geval van koolsjtof kan werre gezieë, kènne materiaalegensjappe groeëte versjille vertuuëne tösje de versjillende allotrope. Dit wert hie veroorzaakt dör de dramatische versjille in d'r ópboew van d'r sjtof oet atome: diamaant is ópgeboewd oet e kubisch ruuëster van tetraëdrisch ömringde koolsjtof. In grafiet is de sjtructuur ópgeboewd oet väöl lósser geboonde laoge van zèsheuk.
Mont-Laurent
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 56 luuj op 'n oppervlaak van 6,83 veerkante kilometer en daomèt goof 't 8,2 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -4,4% de jaor.
Jaorringedatering
De jaorringedatering is 'n meneer um d'n awwerdom vaan houte gebouwe of veurwerpe te bepaole door te loere nao de jaorring in 't hout.
In gemaotegde klimaote sjeit 'ne boum in de wintertied oet mèt greuje. Es de boum daonao weer wijer aongreujt, vörmp ziech in 't hout 'ne jaorrink, dee ziechbaar weurt es de boum weurt umgekap daan wel gezeeg. 'ne Boum greujt evels neet eder jaor eve hel: neerslaag en temperatuur kinne de greuj hendeg doen versjèlle. Zoedoende koume de jaorring op oongelieke plaotse vaanein te stoon. Door noe de profiele vaan 't hout in versjèllende stökker mètein te vergelieke, kin me oetmake of twie stökker hout oet dezelfde jaore koume.
Zègk noe tot me vaan ei stök hout, daarteg jaorring dik, wèt tot 't in 1400 is gezeeg. Bij 'n aander stök hout koume de boeteste ach ring perceis euverein mèt de binneste ach vaan de bekinde balk. Zoe kin me dat stök hout datere op 22 jaor iejer es 1400, 1378 dus.
De absolute datering vaan 't hout kin op diverse menere gebeure. Es me veur ei gebouw gesjreve bronne heet wienie 't gebouwd is, kin me dao-oet direk de aander jaore oetrekene. Soms is mie oonderzeuk nujeg. Zouw me noe, alweer oet gesjreve bronne, wete of e jaor oetzunderlek good daan wel slech waor, daan kin me dat perceis bestumme. De koolstofdatering kin ouch helpe oetkoms te bringe, meh die is op ziech nog neet perceis genog um op 't jaor exak te kinne datere.
De jaorringedatering hölp 't bèste es de sjèl nog um 't hout zit. Me wèt aanders jummers neet welke boeteste ring eventueel nog zien weggezeeg.
Kraonendónk
frame|Ligking vaan Kranedonk in Noord-Braobant Kranedonk (officieel Cranendonck) is 'n gemeinte in 't uterste zuidooste vaan de Nederlandse provincie Noord-Braobant. Kranedonk heet 'n oppervlak vaan 78,14 km² en op 1 januari 2004 woende hei 20.149 lui. De gemeinte besteit oet de kerne Buul (Budel; hoofplaots), Schoeët (Budel-Schoot), Dorplein of De Aw Hei (Budel-Dorplein), Gastel, Maares (Maarheeze) en Zurrik (Soerendonk). 't Gemeintehoes steit in Buul. In dees dörper weurt e dialek gesproke wat Limburgs, gei Braobants is.
De gemeinte Cranendonck oontstoont in 1997 oet sameveuging vaan Buul en Maares, en hètde tot 1 januari 1998 officieel Budel.
Nanteuil-sur-Aisne
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 145 luuj op 'n oppervlaak van 7,92 veerkante kilometer en daomèt goof 't 18,31 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +4,0% de jaor.
Lankgraaf
Lankgraaf (Nederlands: Landgraaf) is 'n gemeinte en 'n kern in Zuudoas-Limburg en lik tösje Heële en Kirchroa in. Op 1 januari 2004 houw ze 39.778 inwonersj. 't Oppervlak bedreug 24,68 km². Lankgraaf is óntsjange oet de volgende gemeintes/dörper: Nuienhage (Nieuwenhagen); D'r Sjeet of Sjaasberg (Schaesberg) en Ubach uever Worms. Binne de gemeinte Lankgraaf zint alle veurmalige gehuchskes aaneingegreujd, behalve Rimburg.
Lankgraaf is ouch 'n buurtsjap in Gelaen.
Dialekte
Door die dialekte löp 'ne isoglos: de Benrather linie, o.a. g weurt (sóms) j. veurbeelde:
Dörper (veurmalige gemeintes)
De plaatse en kerne höbbe ouch 'n Limburgs plaatsnaambord.
Gehuchte en buurtsjappe
Gehuchte, buurtsjappe en wieke:
Historie
Lankgraaf is in 1982 es fusiegemeinte ontsjtange oet de vreugere gemeintes Nuienhage (Nieuwenhagen}, D'r Sjeet (Schaesberg} en Ubach over Worms.
Vanaaf 1986 ies besjlote um Lankgraaf ouch es plaatsnaam te gebruke en de veurmalige dörper neet miè es plaats te besjouwe. De dörper zint in de aafgeloupe jaore zoa aaneingegreujd, dat zie es kern neet miè herkènbaar zin. Waal nao Rimburg weurt nog es apaart dörp verweze. In 1984 ies 'n aantal sjtraotname in de gemeinte Lankgraaf veranderd. Dao bleke namelik 53 sjtraote twiè, sóms driè kièr te besjoon.
De gemeinte Lankgraaf haet häöre naam te danke aan 'ne pre-historische landgraaf, 'ne oetgegrave graaf es 'n soort rinkvörmige wal, dae ónder miè de plaatse van Lankgraaf verbingk en umzuimp. Op sómmige plekke is deze graaf waal 20 maeter breid. De aan ein zie opgehuègde grónd waor begreujd en de tek van de sjtruuk sóms tot hègke-n ineingevlochte. Deze landgraaf is 'n historisch monument.
Montmeillant
Montmeillant ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 82 luuj op 'n oppervlaak van 7,02 veerkante kilometer en daomèt goof 't 11,68 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,89% de jaor.
Zieë
thumb|Noeardjzieë. 'n Zieë is 'n groeate massa aan zaat water die in verbinjing steit mit 'n anger zieë of 'n oceaan. Zoea 'n oceaan wuuertj ouch waal èns es zieë aangeduudj, mer 'n oceaan vómrp 'n zèlfstenjig gehieël en kèntj 'n eige circulatie (zieëstroum). 'n Zieë daotaenge haet 'n baom die bie e continent huuertj. Es de verbinjing tösje zieër smaal is en oet ein of mieë zieëstraote besteit, sprèk me van 'n binnenzieë.
Zieër waere gevood dórch revere en dórch raengewater.
Zieëstrouminger
't Water óp aerd steit neet stil, intaengedeil, 't is continu in bewaeging. De getiejewèrking verplaats ederen daag groeate massa's aan water euver de planeet en dórch drókversjille (veroorzaak dórch ónger angere temperatuur en zaatgraod) en 't corioliseffek óntstaon zieëstrouminger die veur watertransport euver de planeet zórge. Dees zieëstrouminger zeen ein van de belangriekste factore in 't klimaat óppe waereld, bieveurbeildj veurtj de gólfstroum wörmdje vanoet 't Caribisch gebied nao Europa, waat de oorzaak is det Europa e miljer klimaat haet es bieveurbeildj Canada of Siberië.
Zieëlaeve
thumb|Kwalle laeven in de zieë. De zieër óp aerd höbben 'n cruciaal rol gespeeldj bie de óntwikkeling van 't laeve óp aerd. 't Laeve speeldje zich toet zoea 400 miljoen jaor trögk allein in 't water aaf. Slèchs in 't devoon tróchte de ieëste plent aan landj en produceerdje zie óp 'n groeate sjaol zoerstof, wonao in 'tzèlfdje tiedvak de amfibieër aan landj kóste gaon. Nag ömmer krioeltj 't in de zieër van laeve, wovan nag mer e deil is besjreve. Bekèndje deergruup die in en róndj de zieë laeve zeen visje, zieëzoogdere, zieësjildjpadde en zieëveugel. Meh van minstes zoea groeat belang zeen minder bekèndje gruup wie de weikdere, stieëkelhujige (wie zieëstèrrer en zieëegele), kreefachtige en kwalle. De basis van de voorpiramide in de zieë wuuertj gevórmp dórch eincellige wie de foraminifere, dinoflagellate, radiolaria, diatomeeë en 't fytoplankton. Inkel ecosysteme in de zieë zeen koraalriffe en kelpwajer.
Miensj en zieë
Al vanaaf d'n aajen tied spele de zieër 'n belangrieke rol veur de miensheid. Ze zeen 'n belangrieke brón van aeteswaar veur ós en de sjeepsboewtechnieke oet vreuger tieje maakdjen 't veur de miensj veur 't ieës meugelik groeate laajinger euver groeate aafstenj te verveure. Zieër woorte transportaore in de hanjel en krege e militair belang. 't Zaach klimaat det de gólfstroum Europa guuef is zónger twiefel 'n kritische factor gewaes in 't óntwikkele van de Europese besjaving en dórch de zieë is de Europese besjaving saer de renaissance weer euver de rès vanne waereldj oetgediedj. Spaeder krege de zieër 'n functie in 't waereldjwied persoeaneverveur en taengewuuerdig höbbe ze veural e belang in 't verveur van goedere. Ze vórme dèsdaags 'n vitaal laevesaor van de wèlvaartj.
Alfa Romeo MiTo
thumb|Achterkantj van 't topmodel de MiTo 1.4 TBleft|thumb|Veurkantj van'ne MiTo 1.4 TB
De Alfa Romeo MiTo (intern ZAR 955) is eine driedeurs hatchback van'ne Italiaanse autoboewer Alfa Romeo dae es technische basis de Fiat Grande Punto haetj. De wage is onger de Alfa Romeo 147 gepositioneerdj, hae is leverbaar vanaaf juli 2008. De naam Junior dae 't prototype droog waerdje nao ein sjtumming op internet eers vervange door de naam Furiosa. Later besjlisjde Alfa Romeo aevel toch det de naam MiTo mos waere. Dit sjtuitj veur de aafkorting van Milano (Milaan, de sjtad wo 't hoofkantoor van Alfa Romeo ligktj) en Torino (Turien, de plaats wo de MiTo weurdj geboewtj en wo 't hoofkantoor van Fiat ligktj). 't waord "mito" beteikendj in 't Italiaans "Mythe".
Keuninklikke Hermenie Sainte Cécile Èèsjde
De Keuninklikke Hermenie "Sainte Cécile" is 'n hermenieorkest oet Èèsjde, Limburg, dat ien 1880 doer René graof de Geloes weerd opgericht. Zie wurre ien Èèsjde "De Roei" genumd. Dit doer de roei kleur van hun pette. De hermenie is erg verbongde mit de sociale-culturen en kerkelijke leive ien Èèsjde. 't Oettreije van de hermenie besjteit aon de eine kant oet 't muzikaal ienvulle van (kerkelik) plechtighede, fête en concerte ien Èèsjde en aon de andere kant het verzurge van concerte, taptoes en streetparades ien binne- en boeteland.
Sainte Cécile heit 'ne sjterke Belsj-Franse iensjlaog, dat neet alleng tot oetdrukking kumt ien de uniformering, mèr aoch ien de meneer wie ze muziek maoke en hun marserepetoir. Wijjer heit Sainte Cécile twie jeugdorkeste, naomelik "Les Jeunes" en "Les Petits Jeunes". D'r zien mierdere verejnigingen die onder de vlag van de Sainte Cécile operere.
Ien Èèsjde besjteit dr nog 'n twiede hermenie, naomelik de Keuninklikke aw hermenie van Èèsjde oet 1874.
Onder lejjing van directeur Arthur Renkin van eind jaore dartig tot aon z'ne doed, ien 1946, were de optrèjens van de "roei" min of mier op militaire wijze vurmgegeive. Heir waor dan ouch kapitein-musiciene bie 't garnizoen Verviers.
De nuj hermenie is ongtsjtande oet 'n opsjplitsing van de aw hermenie. De officieel akte weerd doer René graof de Geloes van 't Kesjtiel ien Èèsjde voltrokke. Venaof häör oprichting heit 't hermenieorkest d'r nao gesjtreefd 't muzikaal niveau op 'n hoeg peil te bringe en hawwe. D'r weerd mitgedoen aon 'n groet aontal concourse ien Nederland en ien 't boeteland. 't Orkest heit ouch mitgedoen aon versjillende radio- en tellevisieopnaomes.
Neive de conzèrs ien Nederland were ouch ien 't boeteland conzerte verzurgd, zoe es ien Belsj, Luxemburg, Frankriek, Zjwitserland, Duitsland, Itaolië en Sjpanje. Ien 1992 waore ze op oetnudiging van 't Poolse Ministerie van Cultuur ien versjillende groete plaotse en gaove dao 'n conzèr. Ien 1999 heit 't hermenieorkest mit succes mitgedoen aon 't prestigieuze Certamen International de Bandas de Musica Ciutat ien Valencia, Sjpanje ien de sectie Especial A.
Ien 1997 en 2001 weerd d'r mitgedoen aon 't Wereld Muziek Concours (WMC) ien Kerkraoj en in 2001 were ze ien de Concertaofdeiling "Vice-Wèreldkampioen". Ien 2007 ging 't orkest zich teste op 't Oëpe Nederlands Kampioensjap vuur de Concertaofdeling (ouch waol 't Mini WMC genumd). Op dit mini-WMC were ze kampioen.
Ien 2009 weerd dit orkest ongder lejjing van Jan Cober bie 't Wereld Muziek Concours ien Kerkraoj ien de Concertaofdeiling van de sectie hermenie wèreldkampioen. Op 28 juli 2013 deeg de Keuninklikke Hermenie Sainte Cécile oet Èèsjde weer mit aon 't 16de WMC. De titel ien de allerhoegsjte aofdeiling, de concertaofdeiling weerd mit 95,42 punjte verdedigd en de verejniging weerd daomit wir wèreldkampioen ien de sectie hermenie.
't Orkest heit ongder versjillende dirigente mierdere plaot- en cd-opnaomes gemak. De verejniging heit z'nne eige concertzaol, 't Cultureel Centrum Èèsjde. Binne de verejniging heit 't versjillende geledingen ongder andere 't hermenieorkest, 't trommel- en klaroenkorps, 't jeugdorkest Les Jeunes, 't oplejjingorkest Les Petits Jeunes en 't muziekensemble Da Capo 2000.
Sjravele
Sjravele is ein Limburgs woord veur ónröstig, óngedurig bewaege van emes dae neet sjtil kènt zitte of ligke. Sóms haet 't woord ouch de beteikenis van ein sjufelechtige meneer van zich veurtbewaege, biejveurbeeld es me in ein lang riej sjteit of es me mèt de auto of de fits euver allerlei bènnewaeg mót ómrieje, biejveurbeeld óm ein file te ómzeile. Verwante Limburgse weurd zint wiemele (Nederlands wemelen), vreutele (Nederlands wroeten) en sjarre (Nederlands schrapen of krabben).
Kalmar
Kalmar is 'n gemèndje in enne houfstad van Kalmar län, Zwede. De gemèndje tèltj 61.299 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 961,76 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 63,7 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,45% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Sjravele
Etymologie
't Woord sjravele is aafgeleid van 't woord sjarre dat weer aafgeleid is van 't Middenederlandse scrâpen (de hujige Nederlandse weurd schrapen en krabben).
Es emes neet good sjtil kènt zitte wirt waal gesjpraoke van eine sjravelaer of ouch waal van eine wiemelaer. De bezigheid van sjravele wirt gesjravel of gewiemel geneump.
Federatie van Katholieke Muziekbung ien Nederland
De Stichting Federatie van Katholieke Muziekbung ien Nederland (FKM) is neive de Keuninklijke Nederlandse Fedratie van Muziekverejniginge (KNFM) en de Nederlandse Federatie van Christelijke Muziekbung (NFCM), 'n belangrieke belangenorganisatie vuur blaos- en sjlagwerkmuziek en daomit eine van de drei uuverkoepelende bloasmuziekorganisatie ien Nederland. 'T administratief kantoer is ien de Sjaolsjtraot (Schoolstraat) 27 ien Thorn.
Bongde die aongesjloete zien bie de FKM
Bie de FKM zien de volgende vijf bongde aongesjloete:
Activiteite
De activiteite van de FKM en de aongesjoete bongde besjteun oet:
De sjtichting prebeert häör doel te bereike doer ongder mier ut oetveure van landelijke en regionale boevegenumde activiteite.
Doelsjtellinge
De sjtichting FKM sjtelt zich es doel:
Uuverig
Soame mit de KNFM geift de FKM 'n maondblaod vuur häör lede oet mit de titel Music & Show.
Maasdriel
Maasdriel hètde tot 1944 Driel, meh in dat jaor woort de naom veranderd um verwarring mèt Driel bij Heteren (allewijl gemeinte Overbetuwe) te veurkoume. In 1999 kaome de aw gemeintes Ammerzoden, Hedel, Rossum en Heerewaarden bij Maasdriel.
Telegrafie
thumb|'nen Telegrafis aan 't werk. Telegrafie (oet 't Grieks: τηλε "wied" en γραφειν "sjrieve") is 't sjikke van berichte (telegrams) euver 'ne langen aafstandj. 't Versjiltj zich van gewuuene pos, ómdet bie telegrafie allein 't berich wuuert versjik en neet 'ne fysieke breef. 't Apperaat det 'nen telegram versjik neump zich 'nen telegraaf enne miens dae 'm bedeentj hètj 'nen telegrafist.
Bie telegrafie mótte zowaal dae waat 't berich sjik es d'n óntvanger weite wie de berichte zeen gecodeerdj. De bekandjste en meis-gebroekdje codering was de Morsecode.
Euvere loup vanne jaor gebroekdje me versjillige technieke veur 't versture van telegrams. Bieje ieëste telegrave mós me 'n fysieke draodverbinjing höbbe tösse dae waat sjik en dae waat óntvingk. Granville T. Woods óntwikkeldje in 1885 inductietelegrafie, wobie me 'ne korten aafstandj draodloeas kós communicere. Róndj daen tied waas ouch Guglielmo Marconi besjeftig mitte óntwikkeling van draodloeaze telegrafie euver radiogolve. In 1901 lökdje 't dem veur 't ieës berich euveren Atlantischen Oceaan te versjikke sónger dräöj.
't Gebroek van telegrafie daaldje al rilletief snel mitte opkóms vannen tillefoon. Later raakdje 't gans in ónbroek mitte kóms van fax en e-mail.
Dieudonné Akkermans
thumb|D.A.M. Akkermans D.A.M. (Dieudonné) Akkermans (Kerkroaj, 21 december 1962) is 'n Nederlands politicus van 't CDA.
Akkermans, van oersjpronk 'ne bedriefskundige, waor withawwer en locoburgemeasjter van de Limburgse gemejnte Brunssum vuur hear ien februari 2005 benumd weert tot burgemeasjter van de naobiegeleage gemejnte Voerendaal. Dreij jaor laoter volgde z'n benumming tot burgemeasjter van Ech-Zöstere en sinds medio 2011 is hear burgemeasjter van Èèsjde-Mergraote.
Nobelpries
Historie
Alfred Nobel woort gebore op 21 oktober 1833 in Stockholm, in 'n familie vaan inzjenieurs. Heer waor chemicus, inzjenieur en oetvinder. In 1894 koch heer de Bofors-hoegoves, wat heer tot 'ne belaankrieke fabrikant vaan waopes maakde. Nobel voont ouch 't ballistiet oet, 'ne veurgenger vaan väöl roukloes polfers wie 't Brits cordiet. Heer woort mechteg riek bij leve. 't Bèste deil vaan zien riekdóm kaom vaan zien 355 oetvindinge, boevaan 't dynamiet de bekindste is.
In 1888 laos Nobel tot zien groete verbazing zien eige necrologie, mèt d'n titel De koupmaan vaan d'n doed is doed in 'n Franse gezèt. De necrologie waor natuurlek veurbareg; 't waor zie broor Ludvig wat gestorve waor. 't Artikel maakde Nobel oongemekelek en deeg häöm naodinke euver zien naogedachtenis. Dit inspireerde häöm veur zie testemint aon te passe. Op 10 december 1896 storf heer in ziene villa in San Remo (Italië) aon 'n herseblojing, in de leeftied vaan 63 jaor.
Tot edereine zien verbazing gaof Nobel zie testemint aon tot zien fortuin mós weure gebruuk um 'n serie prijze in 't leve te rope veur dieginnege die 'de minsheid 't groetste veurdeil had gedoon' in de natuurkunde, chemie, vrei, geneeskunde en literatuur. Nobel sjreef versjèllende testeminte tijdens zie leve; 't lèste had 'r e good jaor veur zienen doed opgemaak, in de Zweeds-Noorse club in Paries, op 27 november 1895. Nobel vermaakde 94% vaan zien ganse naolaotesjap, 31 mieljoen kroene, veur de stiechting vaan de prijze. Um de scepsis en 't oongeluif roontelum dit testemint woort 't pas op 26 april door 't Noors Storting goodgekäörd. De executeurs vaan 't testemint, Ragnar Sohlman en Rudolf Lulljequist, riechde de Nobelstiechting op um Nobel zie geld te behiere en de priesoetreiking te organisere.
Nobelstiechting
De Nobelstiechting woort es 'n privéstiechting opgeriech op 19 juni 1900, um de financië en de administratie van de Nobelprijze te regele. Conform 't testemint vaan Nobel is de hooftaak vaan de stiechting um 't geld wat de maan achterleet te behiere. E deil vaan de familie Nobel waor actief in de olie in Azerbeidzjan en e deil vaan 't familiekapitaol waor dao gevesteg; 't waor hun touwstumming um dat geld dao weg te hole wat de stiechting vaan de prijze feitelek meugelek maakde. Aander belaankriek werk vaan de stiechting is veur de prijze internationaol oonder de aondach te bringe en informeel administratie roontelum de prijze te regele. De stiechting is evels neet bevoog in 't touwkinningsperces. In väöl opziechte liekent de Nobelstiechting op 'nen investeerder: ze investeert Nobel zie geld um e degelek fundamint veur de prijze en administratief laste te lègke. De stiechting is sinds 1946 in Zwede oetgeslote vaan alle belastinge en hoof sinds 1953 in de VS ouch gein investeringsbelasting te betaole. Sinds de jaore tachteg zien de investeringe vaan de stiechting rendabeler; op 31 december 2007 bedroge de reserves die ze controleerde 3,628 mieljard kroen.
Volges de statute besteit de stiechting oet 'ne raod vaan vief Zweedse of Noorse börgers en heet ze häöre zedel in Stockholm. De veurzitter vaan de raod weurt aongeweze door de keuning vaan Zwede, dewijl de aander veer lede weure beneump door gemechtegde vaan de institute die de prijze oetreike. Oet de lede vaan de raod kees me 'ne bestuursveurzitter, de keuning beneump 'ne viceveurzitter. Sinds 1995 weure evels alle lede vaan de raod aongeweze door gemechtegde vaan de oetreikende instanties, en weure de versjèllende functionaire door de raod zelf oet hun midde gekoze. Neve de raod make ouch de instanties die de pries oetreike (de Keuninkleke Zweedse Academie vaan Wetensjappe, de Nobelassemblee aon 't Karolinisch Instituut, de Zweedse Academie en 't Noors Nobelcomité), hun stumgemechtegde en bijzitters.
Ierste prijze
Wie de Nobelstiechting en häör riechlijne in 't leve waore gerope, begóste de Nobelcomités nominaties veur de ierste prijze te verzaomele. Vervolges sjikde ze 'n lies vaan kandidaote nao de prieswinnende institute. Oersprunkelek wees 't Noors Nobelcomité prominente wie Jørgen Løvland, Bjørnstjerne Bjørnson en Johannes Steen aon um de vreidespries aon gewiech te doen winne. 't Comité reikde de pries oet aon twie prominente figure oet de vreidesbeweging, die roond deen tied aon momentum won: Frédéric Passy waor mètstiechter vaan de Interparlementair Unie en Henry Dunant waor stiechter vaan 't Roed Kruus.
De shortlis vaan 't comité veur de Nobelprijs in de natuurkunde neumde Wilhelm Conrad Röntgen zien oontdèkking vaan 'X-straole' en Philipp Lenard zien werk euver kathodische straoling. 't Waor Röntgen dee de pries mètnaom. In de lèste decennia vaan de negentienden iew hadde väöl sjemici belaankrieke veuroetgaank gebook. Bij de Nobelpries in de Sjemie zaot de academie dus 'veural mèt 't probleem vaan 't beslisse in welke volgorde dees wetensjappers de pries verdene.' De academie oontving twinteg nominaties, boevaan èlf veur Jacobus van 't Hoff. De Nederlander kraog de pries veur zien bijdraoge aon sjemische thermodynamica.
De Zweedse Academie koos d'n diechter Sully Prudhomme veur d'n ierste Nobelpries in de Literatuur. 'n Gróp vaan 42 Zweedse sjrievers, kunstenere en recensente protesteerde tege dees beslissing, umtot ze Lev Tolstoj de wins gunde. Sommege, wie Burton Feldman, leverde kritiek umtot ze Prudhomme 'nen twiederangs diechter voonte. Feldman zien verklaoring heiveur waor tot de mieste leie vaan de Academie 'Victoriaanse' (börgerleke) literatuur priffereerde en daorum 'ne 'Victoriaansen' diechter oetzochte.
D'n ierste Nobelpries in de Geneeskunde góng nao d'n Duitse fysioloog en microbioloog Emil von Behring. Dee had in de jaore 1890 e tegegif veur difterie oontwikkeld, wat tot daan toe doezende doeje per jaor eisde.
Twiede Wereldoorlog
Mèt de bezètting vaan Noorwege vlöchde drei leje vaan 't Noors Nobelcomité nao 't boeteland. De euverege leje oontkaome aon vervolging door de nazi's wie de Nobelstiechting verklaorde tot 't Comitégebouw in Oslo Zweeds bezit waor. Dat maakden 't veileg veur 't Duits leger, wat neet mèt Zwede in oorlog waor. Dees leje zatte 't werk vaan 't comité wijer, meh reikde gein prijze oet. In 1944 stèlde de Nobelstiechting, same mèt de drei gevlöchde leje, zeker tot nominaties veur de Vreidespries kóste weure oontvaange en tot de pries obbenuits weer kós weure oetgereik.
Nobelpries in de economie
In 1968 veerde de Zweedse Rieksbaank zienen 300e verjaordaag door 'n groete som gelds aon de Nobelstiechting te geve, gemeind veur 't opzètte vaan 'ne pries in de naom vaan Nobel. 't Jaor dao-op woort de Nobel-Gedachtenispries in de Economische Wetensjappe veur 't iers oetgereik. De Keuninkleke Zweedse Academie veur Wetensjappe woort verantwoordelek veur 't aonwieze vaan laureaote. De ierste laureaote in de economiepries waore Jan Tinbergen en Ragnar Frisch 'um 't oontwikkeld en touwgepas höbbe vaan dynamische modelle veur de analyse vaan economische percesse'. Allewel tot 'r geinen echte Nobelpries is, weurt 'r dao wel mèt in verband gebrach; de laureaote weure mèt de Nobelprieswinners aongekundeg, en de pries weurt gepresenteerd op de Zweedse oetreikingsceremonie. De raod vaan de Nobelstiechting besloot nao dees touwveuging gein nui prijze mie touw te laote.
Oetreikingsproces
't Touwkinningsperces is bij alle Nobelprijze geliekaardeg; 't groetste versjèl zit in wee de nominaties kin doen.
Nominering
't Nobelcomité sjik nominatieformulere nao zoe'n 3000 lui, meistens in de septembermaond vaan 't jaor veur de oetreiking. Dees lui zien dèks academici in 't vakgebeed vaan de bewuste pries. Veur de vreidespries sjik me enquêtes nao regeringe, leje vaan internationaol tribbenaole, professore, rectores, vreuger laureaote en leje daan wel ex-leje vaan 't Noors Nobelcomité zelf. De grens veur 't inlevere vaan nominaties is 31 januari vaan 't jaor vaan oetreiking zelf. 't Nobelcomité nomineert zoe'n 300 potentieel laureaote oet de formulere, eventueel aongevöld mèt eige suggesties. De nominaote weure neet bekind gemaak; ouch weurt ze zelf neet gezag tot ze in aonmerking koume veur de pries. Alle besten euver 'n nominatie blieve tot 50 jaor nao de oetreiking verzegeld.
Selectie
't Nobelcomité maak vervolges e rapport op euver 't advies vaan de versjèllende experte. Dit weurt daan, same mèt de lies vaan oetgezochde kandidaote, aon de priesoetriekende institute gesjik. De institute koume bijein um de laureaot(e) in eder gebeed in mierderheid te keze. Hun beslissing, boetege beroop neet meugelek is, weurt direk nao de stumming aongekundeg. Per pries kin e maximum vaan drei laureaote en twie versjèllende prestaties weure oetgezoch. Boete de vreidespries, die nao organisaties kin goon, maag de pries allein aon individue weure aofgegeve. Es de vreidespries neet weurt oetgereik, weurt 't geld euver de wetensjappeleke prieze verdeild. Dit is totnogtouw 19 kier gebäörd.
Postuum oetreiking
Allewel tot postuum nominaties neet zien touwgestande, mochte lui die in de maond tösse de nominatie en de touwkinning sterve oersprunkelek laureaot blieve. Dit is twie kier veurgekoume: in 1931 mèt Erik Axel Karlfeldt (literatuur) en in 1961 mèt Dag Hammarskjöld (vrei). Sinds 1974 mote laureaote bij weite vaan de oetreikers in leve zien op 't memint vaan touwkinning. Eine laureaot, William Vickrey in 1996 (economie), storf in d'n tied tösse de touwkinning en de oetreiking. In 2011 bleek Ralph M. Steinman drei daog veur de touwkinning vaan de Nobelpries (natuurkunde) te zien gestorve; 't Nobelcomité besloot dees beslissing neet trök te drejje umtot de oetreikers dat neet wiste.
Interval in erkinning vaan prestaties
Nobel zie testamint veurzuut in prijze die mote weure touwgekind veur oontdèkkinge ' 't jaor teväöre gedoon'. In 't begin ierde de prijze gemeinelek ouch recinte oontdèkkinge. Sommege vaan die vreug oontdèkkinge woorte later evels weerlag. Zoe kreeg Johannes Fibiger in 1926 de Nobelpries in de geneeskunde veur zien zoegezagte oontdèkking vaan 'ne parasiet dee kaanker veroerzaakde. Um zoe'n oongemekeleke situaties veur te zien, gónge de prijze ummer mie nao oontdèkkinge die d'n taand vaan d'n tied hadde doorstande. Ralf Petterson, 'ne geweze veurmaan vaan 't Nobelpriescomité veur Geneeskunde, zag tot ' 't criterium vaan "'t aofgeloupe jaor" weurt door de Nobelassemblee begrepe es 't jaor boe-in d'n invlood vaan de oontdèkking gans dudelek is gewore.' 't Besloet um 'n oontdèkking te erkinne kin decennia op ziech laote wachte. 'n Extreem veurbeeld waor Subragmanyan Chandrasekhar, dee in 1983 de pries in de natuurkunde kraog veur zie werk nao de evolutie vaan stare in de jaore 1930. Es gevolg daovaan kump 't dèks genoog veur tot wetensjappers hun oontdèkking bij leve neet bekroend zien.
Oetreikingsceremonie
Boete de Vreidespries weure de Nobelprijze in Stockholm geprizzenteerd, op de jaorlekse Priesoetreikingsceremonie op 10 december (Nobel ziene sterfdaag). De oontvengers hawwe hun lezinge gemeinelek op de daog veur de ceremonie. De Vreidespries en de bijbehurende lezing(e) weure geprizzenteerd op de jaorlekse oetreikingsceremonie in Oslo, gemeinelek op 10 december. De ceremonies en bijbehurende baankètte gelle es groete internationaol gebäörtenisse. De Zweedse prijze weure oetgereik in de Stockholmse concertzaol, mèt direk tenao 't baankèt in 't raodhoes. De ceremonie vaan de vreidespries weurt sinds 1990 op 't Osloos raodhoes gehawwe; daoveur op 't Noors Nobelinstituut (1905-1946) en d'n aula vaan de Universiteit vaan Oslo (1947-1989).
't Huugdepunt vaan de ceremonie in Stockholm vèlt op 't memint tot edere Nobellaureaot nao veure kump um de pries oet han vaan de Zweedse keuning te oontvaange. In Oslo reik de veurzitter vaan 't Noors Nobelcomité de pries oet, in presintie vaan de Noorse keuning. Sinds 1902 reik de Zweedse keuning alle prijze boete de Vreidespries in Stockholm oet. Aonvenkelek stumde keuning Oscar II neet in mèt 't oetreike vaan geldsomme aon boetelenders, meh heet zouw vaan gedachte zien veranderd wie heer de publiciteitsweerde vaan de prijze veur zie land inzaog.
Baankèt
Nao de oetreikingsceremonie volg in Zwede e baankèt op 't Stockholms raodhoes, boe de keuninkleke familie en zoe'n 1300 gaste bij zien. 't Baankèt besteit oet e dreigaangediner, verstruiing en e bal en weurt oetgebreid gedèk in nationaol en internationaol meida. Tot 1930 heel me 't baankèt in de balzaol vaan 't Grand Hotel in Stockholm.
't Baankèt in Oslo weurt nao de ceremonie nog ummertouw in 't plaotselek Grand Hotel gehawwe. Boete de laureaot zelf zien oonder de gaste de veurzitter vaan de Storting, de premier en (sinds 2006 pas) de keuning en keuningin vaan Noorwege. In totaol gief 't zoe'n 250 gaste, die allemaol e viefgaangediner kriege veurgezat. In 1979 woort 't baankèt aofgezag umtot de laureaot, Mojer Theresa, dat eweggegoejd geld voont wat beter aon de erme kós weure gegeve. Zij gebruukde de 7.500 dollar toen veur e diner veur 2000 zwervers op Ierste Keersdaag.
Lezinge
In lijn mèt de statute vaan de Nobelstiechting moot edere laureaot 'n opebaar lezing geve euver 'n oonderwerp wat mèt 't thema vaan ziene pries te make heet. Dees lezinge vinde gemeinelek plaots in de 'Nobelweek' (de week die indeg mèt de oetreikceremonie en 't baankèt), meh dit is neet vereis. Heer moot de lezing wel binne zes maond nao 't touwkinne vaan de pries geve. Sommege laureaote hele ziech zelf dao neet aon. Zoe won Theodore Roosevelt de Vreidespries in 1906, meh stèlde heer zien lezing oet tot 1910, nao zien termijn es president. De lezinge weure ederskier door dezelfde organisatie georganiseerd es die ouch de specifieke pries oetreik.
Medajel
De Nobelpriesmedajele, gerezjistreerde handelsmerke vaan de Nobelstiechting, woorte vaan 1902 tot 2010 geslage door 't Zweeds Myntverket en de Noorse munt. Eder medajel heet 't beeld vaan Alfred Nobel op links op de veurkant. De medajele veur de natuurkunde-, sjemie-, geneeskunde- en literatuurprieze höbbe allemaol dezelfde veurkant, mèt neve 't beeld vaan Nobel zien geboorte- en sterfjaor. De medajele veur de vreides- en economiepries höbbe e get aander oontwerp. Op de rand vaan de economiemedajel vint me de naom vaan de laureaot. Op d'n achterkant steit 'n inscriptie vaan de oetreikende organisatie. Die vaan sjemie en natuurkunde höbbe ouch op d'n achterkaant 'tzelfde oontwerp.
Veur 1980 woorte alle medajele in 23-karaots goud geslage. Sinds deen tied sleit me ze in 18-karaots greun goud vergöld mèt 24-karaots goud. 't Gewiech vaan eder medajel varieert, meh is gemiddeld 175 gram. D'n diameter is 66 mm en de dikde varieert tösse 2,4 en 5,2 mm. Um hun hoeg (metaol)weerde en de eigesjap tot ze dèks publiek weure vertuind, zien de medajele geveuleg veur deefstal. In d'n Twiede Wereldoorlog sjikde Max von Laue en James Franck hun medajele oet Duitsland nao Kopenhage um ze te bewoere. Wie Duitsland Denemarke binneveel, losde sjemis George de Hevesy ze op in keuningswater, um confiscatie door en wètteleke probleme mèt de nazi's te veurkoume. Nao d'n oorlog woort 't goud oet de oplossing gehaold, boenao me de medajele obbenuits sloog.
Diploma
Nobellaureaote kriege e diploma direk oet de han vaan de keuning vaan Zwede of de veurzitter vaan 't Noord Nobelcomité. Eder diploma door 't oetreikend instituut uniek veur de laureaot oontworpe. 't Diploma bevat e pleetsje en 'n teks mèt de naom vaan de laureaot en miestal de motivering veur zien pries. Bij de vreidespries weurt dat neet gedoon.
Controversieel oontvengers
't Nobelcomité is, oonder aandere, op groond vaan de laureaote besjöldeg vaan 'ne politieken agenda. 't Is ouch besjöldeg vaan eurocentrisme, in 't bezunder in 't geval vaan de literatuurpries.
De Vreidespries veur Henry Kissinger en Lê Ðức Thọ (dee häöm weigerde) kaom op bezunder väöl kritiek te stoon; twie leie vaan 't Noors Nobelcomité traoje drum trök. Kissinger en Tho kraoge de pries um 't oonderhandele euver e staak-'t-vure in de Vietnamoorlog, meh op 't memint vaan aonkundeging waore bei kaampe nog actief in oorlog. Väöl critici voonte Kissinger allermins 'ne vreidestiechter; ieder waor heer volges hun 't umgekierde en had heer d'n oorlog nog aongejaog.
Get soortgelieks gol veur Jasser Arafat, Shimon Peres en Yithzak Rabin die de pries in 1994 veur 't vreidesproces tösse Israël en de Palestijne kraoge. Väöl probleme, wie 't lot vaan de Palestijnse vlöchtelinge, waore neet ins aon bodgekoume en 't gaof gei slotakkaord. Direk nao de bekindmaking neumde eine vaan de vief comitéleie Arafat 'nen terroris, boenao heer aoftraoj. Ouch versjèllende gezètte spraoke sjan vaan Arafat.