cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Terschelling
Taol
Wie de ander wadde-eilen heet ouch Terschelling 'n unieke taolhistorie. Hei weure drei hiel apaarte dialekte gesproke. In West-Terschelling kint me 't Westers, in Midsland 't Midslands en in de aander dörper 't Aasters ("Oosters"). 't Westers en 't Aasters zien twie Friese dialekte, die väöl opein liekene en allebei nogal vaan 't Fries vaan 't vasteland aofwieke. Aon d'n eine kant höbbe ze mier invlood gehad oet 't Hollands (en ouch wäörd euvergenómme oet 't Deens en Ingels), aon d'n andere kant höbbe ze kinmerke (veural wäörd) vaan 't Aajdfries bewaord die 't Staanderdfries neet mie kint. 't Midslands (eige naom: Meslonners) is e dialek wat väöl verwantsjap heet mèt 't Stadsfries: e Hollands vocabulair en Friese taolprincipes.
Historie
Terschelling waor oorsproonkelek de naom vaan 'n klein zandplaat, die in de middeliewe aoneingreujde mèt 't groeter eiland Wescile. Op d'n duur góng de naom euver op 't gans eiland en verdween de naom "Wexel". Al in de negende iew woort op 't later eiland - dit zat toen nog aon 't vasteland vas - e kèrkske gestiech. In de volgende iewe kaom 't gebeed ummer geïsoleerder te ligke tot 't in 1287 defintief door de Waddezie gesjeie woort. In de late middeliewe waor Terschelling nog 'n Friese grietenij, in han vaan 't geslach Popma, meh in de zestiende iew kaom 't oonder bestuur vaan Hollandse hiere. De Staote vaan Holland annexeerde 't gebeed in 1615. Bij d'n Twieden Ingels-Nederlandsen Oorlog in 1666 plunderde en brandsjatde de Ingelse vloot 't dörp West-Terschelling. Op 1 september 1942 kaom Terschelling bij de provincie Friesland.
Werther
Werther, in officieel administratie Werther (Westf.), ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Gütersloh, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.
De op 130 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 35,42 km², op 31 december 2018 	11.274 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 318 de veerkante kilometer.
Gendiek
Gendiek (Nederlandjs: Gendijk) is e klein gehuch bie Naer inne gemèndje Leudaal. 't Gehuch ligk tösse Naer en Nunem in, t'n zuje vanne Naerbaek (vanne Naerse gehuchte boete Gendiek ligken allein Eilandj en Wienerte ouch t'n zuje van dees baek). In 't naorde wuuertj Gendiek begrens door Naer, Eilandj en Kinkhaove, in 't oeaste door e veldjgebied richting de Maas, in 't zuje door e weigebied richting Bögkeme, in 't zuudoeaste door Nunem en in 't wèste door e groeat stök bós richting Heitse.
Straote
De volgendje straote ligken op Gendiek:
Kuke
E kuke is 't jónk van 'ne vogel. Meistes sleit 't specefiek op 't jónk van hoonder, wie hinne. Kukes waere gebaoren en e nès. Sómmige kukes die in e nès in 'ne boum waere gebaore verdringe nao häör gebaordje de euverige (ónoetgekómme) eier oet 't nès óm zoa häör euverlaevingskans te vergruète.
Kukes höbben euver 't algemein 'n hieël intensief verzörging nuèdig. De verzörging wuèrtj vriewaal ummer dore moder op zich genómme, sómtieds same mitte vader. 't Gèf weinig veugel wobie alein de vader veur 't jónk zörg. Bie väöl veugel vluueg de moder aaf en aan mit voor veure jónge zat te vore. Bie anger veugel, wie pinguïns, aete de jónge käök oete kael vanne moder. Bie nag anger veugel kónne de kukes drek häör eige voor zeuke. Hoonderkukes zeen hievan e veurbild. 't Vruike vanne koekoek lègk häör eier in 't nès van 'nen angere vogel en zörg gares-neet veure kukes.
Liefboew
Kukes höbben e plómp lief, verhajingsgewies 'ne groate kop, 'ne groate snavel en groate ouge. Ouch väöl jónge van anger bièster, worónger de miens, höbbe verhajingsgewies 'ne groate kop bieje gebaordje.
Aanvenkelik besteit de vach van e kuke oetsloetendj oet dóns, mer al nao inkel daag versjiene de ièste vaerkes.
't Is lestig óm zoa te zeen of e kuke mennelik of vrouwelik is. Bie sómmige rasse is 't óngersjied te make aanhandj vanne kluèr van 't kuke; bie anger rasse is 't mennelik kuke grótter es 't vrouwelik. Getraendje luuj kieke döks nao de geslechsorgane.
Oppervlakdjewater
Oppervlakdjewater is water det zich bevindj ane oppervlakdje, baove de gróndj en is vleujbaar vorm dao is. Oppervlakdjewater kan zowaal netuurlik zeen, wie de oceane en revere, mer ouch kónsmaesig, wie stuwmaere en kenale. Water det inne vorm van ies, wie bieje poeale en in gletsjers, of es waterdamp, innen dampkrink, is behuuertj neet toet 't oppervlakdjewater. 't Water det zich innen óngergróndj bevindj hètj gróndjwater. Döks kump 't gróndjwater nao baove in 'n brón en wuuertj 't den oppervlakdjewater. Same vörmp al 't water in alle vörm d'n hydrosfeer.
Groeate stökker aan water höbben invlood op 't waer, zeker plaatselik. Wie grótter de oppervlakdje, wie mieë de windj kan toenumme, mer ouch smaler stökker aan water kónne juus wie berg 'ne breer vörme veur 't waer.
FC Groningen
thumb|D'n Euroborg, 't toesstadion vaan FC Groningen, tijens 'ne match. FC Groningen is 'n voetbalclub oet de gelieknaomege Nederlandse stad, die oetkump in de Ieredevisie. De club is in 1971 opgeriech en kaom voort oet GVAV. De toesmatches weure sinds begin 2006 gespäöld in d'n Euroborg, daoveur in 't Oosterparkstadion. Groetste rivaol is sc Heerenveen; de matches tösse de twie teams stoon bekind es d'n Derby vaan 't Noorde. De club debuteerde bij häör opriechting in de Ieredevisie, meh späölde 't groetste deil vaan de jaore 1970 e niveau lieger. In de jaore 1980 waor de club e stök succesvoller; e paar kier woort ouch Europees voetbal gehaold. Dit niveau heel de club neet; in de jaore 1990 góng 't nao oonder tot FC Groningen oetindelek weer degradeerde. Sinds midde jaore 2000 klom de club weer op nao de subtop, mèt noe en daan Europees voetbal (dèks nao 't speule vaan play-offs). Dit succes kaom veur e groet deil veur rekening vaan trainer Ron Jans, dee tösse 2002 en 2010 trainer waor. Ouch in 't decennium dao-op bleef de club vrij good prestere. In 2023 degradeerde Groningen evels kansloes.
Rizzeltaote sinds de opriechting
Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke.
Mauritius
Mauritius (officieel (Ingels): Republic of Mauritius) is 'n eiland en land in de Indische Oceaon, geopolitiek tot Afrika gerekend, doezend kilometer oostelek vaan Madagaskar en twiehoonderd kilometer oosnoordoos vaan Réunion. Hoofstad vaan 't diechbevolk eiland is Port Louis. Tot de staot Mauritius hure ouch nog e paar aander, kleinder eilen. Mauritius, wat pas in de vreugmodernen tied woort gekoloniseerd, heet 'n oetgesproke creoolse cultuur.
Bestuurleke indeiling
't Eiland Mauritius is verdeild in nege distrikte, te vergelieke mèt gemeintes. De perifeer eilen weure oonderhureghede (dependencies) geneump. Die höbbe 'n zeker maot vaan otonomie.
left|200px|Distrikte vaan Mauritius (zuug de nevestoonde teks) De distrikte, mèt de hoofplaotse tösse häökskes en e nómmer wat euvereinkump mèt 't keertsje, zien de volgende:
De oonderhureghede zien de volgende:
Mauritius eis ouch de volgende eilen es oonderhureghede op:
Fysische geografie
thumb|Raos douf (Nesoenas mayeri), 'ne bedreigde vogel endemisch op Mauritius. Mauritius is, same mèt Réunion en Rodrigues, deil vaan 'nen arsjipel dee de Mascarene weurt geneump. Heer oontstoont ach tot tien mieljoen jaor trök wie de Afrikaanse plaat euver de hotspot vaan Réunion dreef. Geint vaan de eilen is noe nog völkanisch actief. Mauritius besteit oet e centraol plateau mèt bergskes drum, boe-in soms nog wel de völkaonkrater in te herkinne vèlt. 't Klimaot is oetgesproke tropisch, wat soms weurt verzach door passaatwinde oet 't zuidooste. Vaan november tot aprèl goon cyclone euver 't eiland, die soms e verweustend effek höbbe.
De inheimse levende natuur vaan Mauritius is typisch veur geïsoleerde eilen. Zoogdiere zien beperk tot vleermuis en ziezoogdiere, väöl vaan hun niches weure ingenome door veugel, die soms bezunder en exentrieke vörm höbbe. 't Totaol aontal soorte is relatief klein, meh väöl daovaan zien endemisch. Door de intensief bewoening (um neet te zègke euverbevolking) en de invasief soorte die de lui al of neet opzèttelek höbbe mètgenome (ratte, muis, katte, verkes, meh ouch de java-aap [Macaca fascicularis]) zien väöl vaan de oersprunkeleke soorte bedreig of al oetgestorve. 't Bekindste veurbeeld is d'n dodo (Raphus cucullatus), dee al roond 1690 verdween. De lèste jaore is väöl gedoon aon natuurbehaajd, dèks al mèt succes.
Cultuur en demografie
thumb|Port Louis, citadel op d'n achtergroond. Mauritius is mèt zien mie es ein mieljoen inwoeners eint vaan de diechsbevolkde len op de wereld; aon 631 lui per veerkentege kilometer is 't mie es oonderhaaf kier zoe drök es Nederland. De bevolking is vaan Indische (Zuid-Aziatische), Afrikaanse, Franse en Chinesen aofkoms en cultureel divers. Dèks weurt wel gesproke vaan Indo-Mauritiaone, Afro-Mauritiaone, Franco-Mauritiaone en Sino-Mauritiaone.
De mojertaol vaan de mieste lui op Mauritius is 't Mauritiaans Creool, wat is gebaseerd op 't Frans en deil oetmaak vaan de Bourbonse creooltaole (veural op eilen in de umgeving gesproke). Cultuurtaole zien 't Frans en 't Ingels. De lèste deint feitelek deens es officieel taol, dewiel 't Frans as mediataol dominant is. E groet deil vaan de bevolking sprik nog Indiase taole. De bevolking is gooddeils twie- of dreitaoleg.
Mier es de helf vaan de Mauritiaone (52%) is hindoe. Oongeveer 36% is christelek (daovaan good 27 percintpunt katholiek), 12% hingk d'n islam aon.
Historie
thumb|Hollandse kaart vaan e deil vaan Mauritius. 't Eiland, aajdtieds oonbewoend, waor bekind bij Arabische en Maleise zievaarders in d'n tienden iew, de Arabiere kóste 't es Revis. De Portugeze oontdèkde 't eiland in 1507 en vestegde dao 'ne neet-permanente verveersingspos. De Hollenders landde dao in 1598 op weeg nao Indië, aofgeleid door 'ne cycloon, en neumde 't eiland nao stadhawwer Maurits vaan Oranje. Vaanaof 1638 waore ze permanent op 't eiland, wat ze exploiteerde op 't dao aonwezeg ebbehout. Ouch veurde ze dao sókkerreet in. Wie 't hout opraakde, verlete de Nederlanders 't eiland in 1710, ouch umtot 't benajd tropisch klimaot en de cyclone oonvrunteleke umstandeghede waore veur lui oet gemaotegde klimaote. Ze woorte quasi aofgelos door de Fransoze, die in 1715 vaanaof Réunion (toen nog Île Bourbon) Mauritius naome en 't umduipde in Île de France. Oonder Franse regering woort de sókkercultuur groetsjaoleg opgezat mèt plantages boe slaove op wèrkde.
In 1810 gaove de Fransoze 't eiland euver aon de Britte, nao 's serie neerlaoge op zie. De Britte gaove 't eiland zienen awwe naom trök. In 1835 sjafde ze de slaovernij aof. In 1968 woort 't eiland 'n oonaofhenkelek dominion, in 1992 'n rippubliek. 't Eiland woort 'ne witte raof in Afrika door efficiënt en stabiel bestuur, wèlvaart en vrei.
Keltische taole
De Keltische taole zien 'n taolfamilie die oonderdeil oetmaak vaan de Indogermaanse taole. Tege 't begin vaan de jaortèlling besloog 't Keltisch taolgebeed groete deile vaan Wes-Europa; allewijl weure de Keltische taole mer door krap e miljoen lui gesproke in versjèllende oetheuk vaan Wes-Europa en e paar enclaves in Noord- en Zuid-Amerika. Dao zien zes modern Keltische taole, allemaol zien ze in zeker maote bedreig; twie zien obbenuits tot leve gebrach.
Verdeiling
De samehaank tösse dees veer grope oonderling weurt betwis. Vaanaajds weurt väöl gesproke vaan P-Keltisch en Q-Keltisch. Dat oondersjeid berös op de versjèllende behandeling vaan 't Proto-Indogermaans foneem kw-. In 't Q-Keltisch blijf dit gehandhaaf, in 't P-Keltisch weurt de gutturaal 'ne labiaal (beveurbeeld Welsh pwy 'wee'). De Goidelische taole zien daan Q-Keltisch, de Britse taole en 't Gallisch vörme same 't P-Keltisch.
Probleem mèt die classificatie is tot 't Keltiberisch ouch Q-Keltisch is, dewijl wijer neet zoeväöl drop wijs tot de Iere en de Iberische Kelte same 'n einheid vörme. Dit heet tot 'n ander verdeiling geleid: 't Eilandkeltisch aon d'n eine kant en 't Vastelandkeltisch aon d'n andere kant. Inderdaod gief 't oetgebreide euvereinkómste tösse de Goidelische en de Britse taole die daoveur spreke. Toch is 't de vraog of de verdeilinge ziech wel oonderein oetslete. De euvereinkómste tösse alleveer de grope oonderein zien good te verklaore mèt de golftheorie: 't P-Keltisch is de vernuiing in 't centraal Keltisch taolgebeed, 't Q-Keltisch is 't archaïsme in de periferie. Later gónge de Kelte oeterein en kóste de dialekte ziech tot zelfstandege taole oontwikkele.
Historie
Volges modern inziechte (de ieder besproke golftheorie) heet 't Keltisch ziech es Proto-Indogermaans dialek oontwikkeld in 'n min of mie coherente gemeinsjap vaan Indogermane. Aonligkende dialekgrope, die later de mies verwante taolfamilies zouwe weure, waore beveurbeeld 't Germaans en 't Italisch. De "Urheimat" vaan de Kelte is woersjijnelek Zuid-Duitsland, Oosteriek en Zwitserland, ofwel 't gebeed vaan de Hallstattcultuur. Loupende 't ierste milennium veur Christus breide ziech 't Keltisch woengebeed oet, veural nao 't weste meh zeker ouch nao 't ooste. De Keltische expansie weurt geassocieerd mèt de La-Tènecultuur. Op 't huugdepunt vaan de Keltische expansie leefde de Kelte zelfs in Klein-Azië (Galatië).
't Oerkeltisch, de gemeinsjappeleke veurawwer vaan alle Keltische taole, liet ziech oet aw taole wie 't Gallisch, Primitief en Aajdiers en Aajdwelsh vrij good reconstruere. Algemein oontsteit 't beeld vaan 'n vrij conservatief taol. Zoe zien alle ach naomvalle bewoerd gebleve, zoe good wie d'n dualis. 't Consonantsysteem is vereinvoudeg door 't verdwijne vaan gelabialiseerde en geaspireerde klaanke, die es regel samevalle mèt de oongeaffecteerde variant (beveurbeeld *ǵh > *g). Einege bezunderhede zien de verandering vaan *p in *ɸ (wat herinnert aon de Germaanse taole) en vaan *gw in *b (meh *gwh > *gw!). Wie in väöl ander tek woort ouch in 't Keltisch 't erm vocaalsysteem vaan 't Proto-Indogermaans oetgebojd tot e vol systeem mèt vief vocale in twie meugeleke lengdes.
Die situatie blijf evels neet stabiel. Es oonderdeil vaan de Groete Volksverhuizinge valle de Angelsakse Brittannië binne, zoetot dao 'ne Germaanse staot gestiech weurt (Ingeland). E deil vaan de Kelte vlöch nao Armorica in Gallië, 't modern Bretagne. De expansie vaan de Angelsakse en hun taol geit door, zoetot de reste vaan 't Brits ummer mie nao de westeleke oetheuk weure gedreve (Wales, Cornwall). Ouch in 't noorde breit 't ziech oet, in 't modern Sjotland. Mèt de touwnummende mach vaan Ingeland en de vereuvering vaan de versjèllende Keltische staote rake de Keltische taole ummer mier in oonbruuk. 't Cumbrisch störf in de middeliewe oet, 't Cornish in de achtiende iew. Ouch in Ierland en in Sjotland ('n oonaofhenkelek keuninkriek, meh mèt 'nen Ingels sprekenden hoof) weurt 't Keltisch ummer mie get veur aofgeleeg gebeie op 't platteland. In 't koloniaal tiedperk koume hei en dao in de Amerika's kolonies boe Ierse, Sjotse en Welshe koloniste bijein zitte en hun taol instandhawwe. Sommege vaan die kolonies blieve tot in dezen tied bestoon, al sprik intösse nog mer 'n klein minderheid de Keltische taol.
Aon 't begin vaan de twintegste iew weure 't Iers en Sjots al dudelek bedreig, meh liek de situatie stabiel veur 't Welsh en 't Bretons. Door de massamedia, en in Fraankriek ouch door de aggressief taolpolitiek, rake evels ouch dees taole laankzaamaon in oonbruuk. 't Tegedeel, 'n taolpolitiek bedoeld um de Keltische taole nui leve in te bloze, weurt in Ierland geprobeerd meh mislök dudelek. Aon 't begin vaan de einentwintegste iew liekene de Keltische taole slechter deveur te stoon es oets: hun leefgebeed weurt ummer kleinder en de mieste sprekers zien awwere. De sjerpste neergaank zuut me bij 't Bretons; ouch d'n trökgaank vaan 't Sjots Gaelic liekent neet de stuite. Aon d'n andere kant is ouch good nuits: dewijl 't Iers ummer minder ierste-taolsprekers heet behierse väöl Iere de taol wel good en gebruke ze ze dèks edersdaags. In Wales is 't aondeil vaan Welshtaolege in de lèste jaore zelfs touwgenome. Cornish is vrij succesvol obbenuits tot leve gebrach, dewijl 't Manx 'ne doorstart heet gemaak. Bovedeen is vaan alle zes taol väöl gesjreve materiaol besjikbaar, neet in 't minste op 't Internèt. Zoe lieke de Keltische taole in de einentwintegste iew zeker vaan hun bestoon, meh zien ze wel ummer mier aongeweze op relatief klein grope activistische gebrukers.
Klaanklier
Wie bove al opgemerk veranderde de aw *p vaan 't Proto-Indogermaans in 't Oerkeltisch in 'n *ɸ. Op väöl plaotse, veural in d'n anlaut (d.w.z. aon 't begin) en tösse vocale, verdwijnt de klaank gans (Iers atir 'vaojer').
De Indogermaanse *kw- blijf in ierste instantie behawwe, meh verandert later in 't Gallisch en 't Brits in p- (zuug bove). In 't Aajdste Iers kump de p neet veur, meh in later taolfases weurt ze wel geaccepteerd in lienwäörd (wie in póg 'puun' en Pádraig 'St.-Patricius' [petroenheilege vaan Ierland; in 't Aajdiers nog es  C ádraig bekind!]).
't Mies opvallende aon de Keltische klaanklier zien evels de consonantmutaties. Dit wèlt zègke tot 't begin vaan e woord - d'n ieste consonant - verandert es 't volg op e zeker ander woord. De verklaoring heiveur is tot in awwer taolfases dat ieste woord op 'ne vocaal indegde. De vocaal beïnvleujde de oetspraok vaan 't woord wat denao kaom. Bij 't aofsliete vaan die oetgeng góng de vocaal zoe gezag in de consonant vaan 't volgend woord zitte. Dao zien twie soorte mutaties: verweiking (lenitie) en verduustering (eclipsis). Bij de lenitie verandert 'ne plosief in 'ne fricatief (beveurbeeld p > f). Bij eclipsis weurt 'ne stumloze klaank stumhöbbend (beveurbeeld p > b). Gemeinelek weure de mutaties zoe oetgesjreve tot de oersprunkeleke letter herkinbaar blijf: Iers p, ph, bp.
Mutatie maak dèks 't versjèl dat aon 't veuraofgoonde woord neet is te zien, wie hei aon de haand vaan 't Iers kin weure gedemonstreerd:
'n Daarde belaankrieke mutatie, veural in de Goidelische taole, is affectie. Dit tröf evels gein consonante meh vocale en is good te verglieke mèt de Germaansen umlaut. In de spèlling kump 'n i nao de stamvocaal te stoon. Door versjèllende taolveranderinge kin de oetspraok wel hiel anders zien es wat gesjreve steit. Hawwe v'r 't veureg paradigma aon:
Grammair
Vaanaajds weure Keltische naomwäörd sterk verboge, meh wie in de Germaanse en Romaanse taole is die complexiteit laankzaamaon verlore gegange. Proto-Keltisch had woersjijnelek nog ach naomvalle, Gallisch zeve, Aajdiers had 'rs vijf. In de lèste taol zien de oetgeng al sterk aofgeslete; toch höbbe zoewel Iers es Sjots Gaelic nog naomvalle. Manx mis ze evels, zoe good wie de Britse taole. De aw Keltische taole tot aon Aajdiers höbbe ouch d'n dualis bewoerd (neet bekind in modern Keltisch). Alle modern Keltische taole höbbe twie geslachte: mannelek en vrouwelek (in awwer taole nog gewoen drei; 't oonzijeg is samegevalle mèt 't mannelek). Buigingsvörm versjijne dèks neet es oetgeng meh es mutatie (zuug bove).
In de vervoging vaan werkwäörd springe veural de Goidelische taole droet. Aanders es de Britse taole (die nog e traditioneel synthetisch werkwoord höbbe mèt oetgeng veur alledrei de persoene in inkelvoud en miervoud) is 't Iers systeem 'ne misjmasj vaan synthetische en analytische principes. Veur de ierste persoen, inkelvoud zoewel es miervoud, bestoon oetgeng en dao is 'ne synthetische vörm vereis. Bij de twiede en daarde persoen weure analytische constructies gebruuk.
Veural in de Britse taole is 'n oetgebreid systeem vaan samegestèlde tije, die herinnere aon 't modern Ingels (mèt zie participium op -ing). Wijer deile alle Keltische taole 'n oonpersoenleke passiefconstructie te verglieke mèt Limbörgse zinne wie 'Heineve weurt gepraot' (m.a.w. passief zoonder oonderwerp, um 't algemein plaotsvinde vaan 'n handeling oet te drökke), beveurbeeld Welsh dysgwyd ' 't woort gedach'. Teslotte oontbere alle Keltische taole 'nen echten infinitief.
Door historische sametrèkkinge weure veurzètsele verboge nao persoen.
De dominante woordvolgorde is werkwoord - oonderwerp - veurwerp (ofwel VSO), neet de gebrukelekste oonder de Indogermaanse taole.
Time Bandits
De Time Bandits zint 'ne Nederlandse band ónder leiding van Allides Hidding, die furore makde in de jaore 80 van d'n twintigsten iew. De groeëtste hit waas Specialized, mer ouch Listen to the man with the golden voice en Live it up zint bekinde nómmers. Hunne meziekstiel weurt waal ómsjreve es electro-disco-funk.
Åke Danielson, 'nen toetsenis, duit ouch mit mit de band.
Jeme
Jeme (officieel الجمهوريّة اليمنية, De Jemenitische Rippebliek) is e land in Azië, aon de zuidkös vaan Arabië. 't Grens aon Saoedi-Arabië en Omaan. Hoofstad is Sana, ander stei zien Hudaida, Taizz, Aden en Mukalla. Jeme waor tot 1990 verdeild in twie rippeblieke: Noord-Jeme en Zuud-Jeme, die evels neet noordelek en zuidelek vaanein laoge, meh westelek en oostelek. 't Land is wieneg productief en besteit veur 't groetste deil oet weustenij en steppe.
Boumsjaermoestenrek
De boumsjaermoestenrek of dryaadsjaermoestenrek (Letien: Microgale dryas) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische vöchtige lieëglandjbusj. De saort wuuertj bedreig door 't verluus van laefgebiede.
Jeme
Bestuurleke indeiling
Jeme is verdeild in 19 gouverneursjappe, meistal verneump nao hun hoofstad. Ouch huurt 't eiland Socotra bij Jeme.
Boumsjaermoestenrek
De boumsjaermoestenrek zienen alternatieve naam is verneump gewaore nao de dryade (bósnimfe) oete Griekse mythologie.
Jeme
Demografie
De mieste Jemeniete zien vaan Semitische oersprunk en spreke Arabisch. In 't uterste ooste leve volker die ander taole spreke, wie 't pre-islamitisch Zuidarabisch. In 't noorde koume, opmerkelek veur dat gebeed, sjiïtische moslims veur. Jeme is e conservatief land en kint bekans de hoegste geboorteciefers ter wereld: gemiddeld zeve kinder per vrouw.
Historie
't Modern Jeme woort al in de Aajdheid door Arabiere bewoend, en door versjèllende sjeike bestuurd. 't Land verkraog zien riekdom door d'n handel in wierouk en ander kruie. 't Lökde noch de Babyloniërs, noch de Grieke, noch de Romeine veur 't te verovere: de Romeine zaoge dao nao ein expeditie vaan aof, umtot de Arabische weustenij ze aofsjrikde. Dees situatie doorde tot d'n opkoms vaan d'n islam in de zevende iew; vaanaof dat momint begóste de imams ziech te intrèssere veur dit gebeed en kraoge 't snel oonder controle. Dit gold veural veur 't vröchbaar Noord-Jeme. Later kaome dao Egyptische kaliefe hunnen invlood oetoefene en vaanaof de zestiende iew waor Noord-Jeme deil vaan 't Osmaans Riek. Oondertösse bleef 't zuie oonder control vaan lokaal sjeikdomme.
In 1918 maakde Noord-Jeme ziech los vaan Törkije, en 'ne sjiïtischen imaan, Yahya bin Muhammad, naom de mach op ziech en reep ziechzelf in 1926 tot keuning oet. 'nen Oorlog mèt Saoedi-Arabië leep in 't naodeil vaan Jeme aof. In 1948 woort de keuning vermaord door zien officiere in 'ne mislökde staotsgreep, en ziene zoon Achmad Saif al-Islam volgden 'm op, ouch al mèt 'n theocratische en dictatoriaal regering. Nao 'ne nuie mislökden aonslaag in 1955 mós heer 't land modernisere, en veural de soennitische bevolking mier rechte geve. In 1962 woort heer esnog in 'nen anderen aonslaag gedoed en volgde Mohammad al-Badr häöm op. Nao 'n week woort 'r evels al verdreve en heer begós aon 'n guerilla vaanoet 't bergland. In 1970 eindegde de börgeroorlog. In 1972 oontstoont 'ne grensoorlog mèt naoberland Zuid-Jeme. Vaanaof de late jaore zeveteg kaome zoewel de fundamentalistische moslims es de communiste in opstand, de lèste gesteund vaanoet Zuid-Jeme. Wie in de jaore tachteg dao mier gemaotegde socialiste aon de mach kaome verbeterde de betrèkkinge.
Zuid-Jeme waor vaanaof 1882 'n Britse kolonie, die in 1959 einege zelfstendegheid kraog. In deen tied oontstoonte inkel organisaties die de Britte gans oet 't land wouwe höbbe, boe-in de marxiste snel de euverhaand kraoge. Die repe in 1967 de Volksrippebliek Zuud-Jeme oet. De gemaotegde Qahtan al-Shaabi woort president. In 't volgend jaor woort dee verdreve door mie radicaal figure, die 'n ander organisatie en veural mier inspraok vaan de volksräöj eisde. In de jaore zeveteg kraog 't land ummer mie te kampe mèt de traditioneler ingestèlde naoberlen, en mèt Noord-Jeme. In 1978 woort 't staotshoof Ali Nasser Muhammad Hussani aofgezat en naome nog radicaler, op Moskou geriechde, leislui de mach euver. Laank waor dees positie, die 't land in 'n isolemint brach, neet te hawwe, en in 1980 kaom Ali Nasser Muhammad weer trök aon de mach. Zoe verbeterde lankzaam weer de betrèkkinge mèt veural Noord-Jeme.
Op 22 mei 1990 vereinegde de twie len ziech tot ein staot: de Rippebliek Jeme. Cultuurversjèlle tösse 't religieus noorde en 't radicaal zuie leide in 1994 tot 'n börgeroorlog. In 2011 woort ouch dit land door de proteste vaan 't Arabisch Veurjaor bereurd. Maondelang proteste dwonge de laankjaorege president Ali Abdoellah Salih (al veur de vereineging president vaan Noord-Jeme) oetindelek tot aoftrejje. Heer woort opgevolg door ziene vice-president Abdoe Rabboeh Mansoer al-Hadi.
De proteste lepe evels al gaw oet op 'ne börgeroorlog, dee 't land in 'ne staot vaan anarchie stortde. In dezen oorlog zien neve 't regeringsleger diverse extreem-islamistische en tribaol facties betrokke. Steun vaan Saoedi-Arabië aon de ein factie en Iran aon de aander höbbe 't conflik hei en dao tot 'nen oorlog bij volmach gemaak. De börgerbevolking is hei op groete sjaol slachoffer vaan gewore, soms direk vaan 't geweld, meh veural indirek. Door blokkades ingestèld tegen 't rebellegebeed braok 'nen oongemein groeten hoongersnoed oet in 't land. De oonderveujing had ind 2018 nao sjatting al 85.000 kinder 't leve gekos.
Corse-du-Sud
thumb|Ligking van 't departement Corse-du-Sud. 't Departement Corse-du-Sud is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 2A. 't Is gelaengen op Corsica, grenzendj aan 't departement: Haute-Corse. De houfstad is Ajaccio.
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Lugo
270px|thumb|Muralla va Lugo Lugo is 'n sjtad in 't noordweste va Sjpanje, aan de reveer de Miño. 't Is de hoofsjtad van de provincie Lugo en van de autonoom regio Galicië. De sjtad haat óngevier 100.000 inweunesj.
Kètte
Kètte is 'n buurtsjap va Voere dat in 't Voordal, vlak langs de Voor, tussje Sjoppem, Vitsje en de Sjoppemer Hèj, liegkt.
E g'n Kètte is de Voor vör 'n sjtuk gekanaliseerd, zjuus wie in 't dörp èèges, mae dan zoonder sjtangkètsele. In dit buurtsjap bevindt zich 'n groeëte kwekeriej va erpele en de ouw gesjlaoëte boerderije zeunt of werre gerestaureerd. Sommige zeunt umgeboewd tut vakantie-appartemaente. Langs de Voor haat 't Canadasse mèt groeëte böl hamsj en in de Voor weest de vlottende waterranonkel, 'ne indicator va zuursjtofriek water.
Europium
Europium is e sjemisch element mit es symboeal Eu en 't atoeamnómmer 63. 't Is e zilverwit lanthanied.
Toepassinge
Metallisch europium is veur industrieel toepassinge vriewaal ónbroekbaart. Verbinjinge van europium zeen waal veur mieëder doelènj inzatbaar:
Versjillige isotope van europium, worónger europium-155 zeen gooj neutronvengers en kónne daoveur waere gebroek in nucleair installaasjes.
Eigesjappe
Europium is e buugzaam metaal en kwa helheid liekentj 't loead. Van alle lanthanide en actinide is europium 't reactiefste. 't Oxideertj hieël snel ane lóch, reageertj mit water op 'n meneer die me kan vergelieke mit calcium en óntbrandj spontaan bie temperature baove de 150°C.
Versjiening
Door 't reaktief karakter van europium wuuertj 't noeatj es vrie element inne netuur aangetróffe. Aevel guuef 't waal väöl minerale die lieëg kóncentraasjes aan europium bevatte, wovan bastnäsiet en monaziet de bekèndjste zeen.
Spectra wiezen oet det europium ouch oppe zón en väöl anger sterre veurkump.
Wörm
thumb|De [[piering of gewoene (rege)wörm (Lumbricus terrestris) huurt tot de Rinkwörm. Wie de mieste wörm zien dit Aajdmundege.]] thumb|'nen Eikelwörm (soort oonbekind) op sterk water. Eikelwörm zien de insegste Nuimundege wörm. thumb|[[Spadella cephaloptera is 'ne pielwörm en huurt neet bij de Aajd- of Nuimundege.]] Wörm zien twiezijeg symmetrische bieste mèt 'ne laankwerpege vörm zoonder inwendeg of oetwendeg gereemsel en zoonder lidmaote. De bieste die me allewijl wörm neump, hure tot diverse zier versjèllende stamme; ze zien dus polyfyletisch. Vreuger dach me dao aanders euver: Linnaeus naom in zie Systema Naturae 'n 'klas' Vermes op, boe heer alle oongewervelde mèt e weik lief touw rekende. In de loup vaan de negentienden iew is dit taxon losgelaote.
Wörm kinne in de zie, op 't land, in de groond of es endoparasiet in 't lief vaan 'ne gashier leve.
De ierste twiezijeg symmetrische bieste waore dinkelek 'n soort wörm. De mieste stamme oet dees gróp zien dat nog. Gróppe bieste die de naom 'wörm' drage zien de volgende (alle taxa zien stamme wienie neet aanders gezag):
La Haye
thumb|right|275px|Haof in La Haye La Haye of La Haie ies 'n buurtsjap van Julémont in de gemeinte Herve in de provincie Luuk in Belsj. 't Ies gelege op 210 maeter huègde in 't heuvelland bove 't dal van de Asse. 't Landsjap tuint ziech mèt weie, grave en haol waeg. De hoezer liegke aan de drökke N 672, tösje Julémont en Saint-André. thumb|left|Buurtsjap Lahaye (La-haie) in Julémont In 1469 ies sjpraoke van Haga, de Latiense naam. Vreuger loog 't in 't hertogdóm Limburg op de grens mèt 't graafsjap Dalhem. 't Gehuchske ies óntsjtange vanoet d'n haof La Haye, ('n allodiaal good). Wiejer liek d'r 'n aantal ouw u-vörmige boerderieje, woavan de binneplaats aafgesjlote weurt mèt 'n moer mèt 'n groate róndbaog-ingangspoort. De boew besjteit oet natuursjtein en baksjtein mèt helsjteine vènster- en deurlieste. Twiè helsjteine waegkruzer sjtoon tösje de beboewing. Tot in de jaore 80 van de 20e ièw houw 't gehuchske nog 'n eige plaatsnaambord bove 't gemeintebord Julémont. Allewiel ies de naam in 't openbaar allein nog te vinge op 'n bushalte, gesjreve es La Haie. Veur kèrk en sjoal ies Lahaye aangeweze op Julémont.
Utrechtse Heuvelrug (gemeinte)
D'n Utrechtse Heuvelrug is 'n jóng fusiegemeinte in de Nederlandse provincie Utrei, die groof eweg 't zuie vaan 't gelieknaomeg gebeed besleit. De gemeinte, die oongeveer 48.600 inwoeners heet, is op 1 januari 2006 oontstande oet sameveuging vaan de aw gemeintes Amerongen, Doorn, Driebergen-Rijsenburg, Leersum en Maarn. Wijer ligk in de gemeinte nog 't dörp Maarsbergen (vreuger oonder Maarn). Driebergen-Rijsenburg is wiedoet de groetste plaots; in Doorn steit 't gemeintehoes. 't Amerongs deil vaan Elst is neet nao de nui gemeinte mètgegaange meh is bij Rhenen heringedeild.
Menen
Menen (Wes-Vlaoms: Meên'n, Meênde; Frans: Menin) is 'n stad in de Belzje provincie Wes-Vlaondere, arrondissemint Kortrijk, aon de grens mèt Wallonië en Fraankriek. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 33,07 km² en had op 1 januari 2016 32.877 inwoeners.
Deilgemeintes
Menen heet drei deilgemeintes. Binne Menen en Rekkem ligke daobij ouch nog aander kerne. De deilgemeinte Menen zelf mit 16,49 km² en had in 2006 19.246 inwoeners.
Ligking
Menen weurt in twieë gedeild door de Leie.
Bezeensweerdeghede
Centraal in Menen steit 't classicistisch raodhoes (1782) mèt renaissance belfort (1610; allebei foto). De bei kèrke, de Vedastuskèrk en de Franciscuskèrk, zien oonuigelek en dèks verbojd, allewel tot in de lèste e sjoen altaar te zien is. Vaan de laat-zeventiendeniewse vesting zien nog versjèllende kazematte en stökker walmoer euver. Bekind is ouch 't Frans militair hospitaol (ouch ind zeventienden iew). Boete Menen steit 'n good oonderhawwe en maolveerdege meule en ligk 'nen Duitse militaire kèrkhof.
Historie
De stad oontstoont aon de Leie, aon de weeg vaan Brugge nao Lille (Rijsel). De ajdste vermelding stamp oet 1087. In de zestienden iew naom 't belaank vaan de stad touw. Ze waor toen bekind um häör beer. Door zien ligking in 't grensgebeed vaan de Spaonse, later Oosteriekse Nederlen en Fraankriek waor 't stedsje in de vreugmodernen tied dèks in oorlog; tösse 1579 en 1830 woort Menen 22 kier belegerd. In 1977 woort de gemeinte oetgebreid mèt Lauwe en Rekkem.
Yuri van Gelder
Yuri begós op vijfjäörege leeftied mèt turne; heer woort in 1992 veur 't iers Nederlands kampioen in zien leeftiedsklasse, en vief jaor later woort heer veur 't iers in de nationaol selectie opgenómme. Heer braok door in 2000, wie heer mèt ziene nuien trainer Remi Lens op 't Europees kampioonsjap 'n brónze medalje haolde.
In 't daogeleks leve is Van Gelder militair.
Herzebrock-Clarholz
Herzebrock-Clarholz ies 'n gemeinte in de Wesfaalse krink Kreis Gütersloh, in d'n Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk in 't Regierungsbezirk Detmold.
De op 71 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 79,28 km², op 31 december 2018 	15.847 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 200 de veerkante kilometer.
Tillevies
Aanvenkelik woor de tillevies in 'n raw, experimenteel vorm besjikbaar inne late jaore twintjig. Kórt nao de Twieëdje Weltkrieg (de Nao-oorlogsen tied) woort t'r in behuuerlik verbaeterdje vorm populairder en oetènjelik kreeg t'r 'n vaste plaats bie luuj heim, op bedriever en in instèllinge, veurnamelik veur vermaak, advertenties en nuuds. Tiejes de jaore vieftig woort de tillevies 't primair middel veur de publieke meining te beïnvloje. Inne midde vanne jaore zèstig kome de ieëste tilleviesoetzendingen in kluuer, wodoor ouch de verkoup van kluueretillevies toenoom.
Óntvangs
Allewiel guuef 't versjillige meneren óm tillevies te óntvange:
Alpenakkelej
d'n Alpenakkelej of alpeklokkes (Aquilegia alpina) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (Ranunculaceae) die veural is te vinjen inne subalpien en alpien zaon vanne wèstelike Alpen enne naordelike Apenniene.
d'n Alpenakkelej greutj veurnamelik op vöchtige plaatsen op kalksteinbaom, wie graaslenj, lichte bus en dwergstroekvegetaasje inne subalpien en alpein zaon vanne hoeagberg toet op 2.600 m huuegdje.
d'n Alpenakkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj, mit 'nen toet 70 cm lange, behaordje bloomsstengel mit 1 toet 5 blome. De gróndjblajer zeen gesteeldj, dóbbeldrietalig, ónbehaordj, in verhajing klein, mit 'nen ónregelmaesig gekarteldje blaadrandj. De versprèdj-stäöndje stengelblajer zeen klènder.
De blome zeen knakkendj toet hangendj, opvallendj groeat, toet 9 cm in doorsnit en viefdeilig. Zowaal de oetgesprèdje kelchblajer es de inne midde gebunjeldje kroeanblajer zeen helblaw-gekluuerdj. De kroeanblajer dragen anen toep e diek, haokvörmig spaor. De taalrieke maeldräöj zeen felgael-gekluuerdj en zeen korter es de kroeanblajer.
De plantj bleutj van julie toet augustus.
Dees plantjesaort kump veural veur inne wèstelike Alpe. 't Verbreijingsgebied reik vanne Zieë-alpe toetaan Veuralberg. Boetedet kump dees saort onna veur inne naordelike Apenniene.
Es standjplaats gelje vöchtige en kalkhajendje bäöm op 'n huuegdje van tösse de 1.200 en 2.600 m baove zieëspegel. Meistes greutj d'n alpenakkelej in dwergstroekhei (veural bergroeaze (Rosa pendulina) en loos greunen-aelsbestenj (Alnus alnobetula).
Finy Kohnen-Heijenrath
Finy Kohnen-Heijenrath, geboare i Viele, makt aquarelle va landsjappe en sjun plèksjkes oet Vols, Viele, Harles, Hozelt, Lemieësj, Mechele en anger plaatsje in dees sjtreek. Zie illustreerde 't bóch ''"Woa is 't Eefje?" en ach anger verhale'' van Will Kohnen.
Soest
frame|Ligking vaan Soest in Utrei Soest is e dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Utrei, op d'n Utreisen Heuvelrögk, bij Amersfoort, mèt 'n oppervlak vaan 46,47 km2 en 'n inwoeneraontal vaan 45.233 per 1 januari 2006. Ander kerne, feitelek 'n soort satellietdörper vaan Soest, zien Soestdijk, Soestduinen en Soesterberg. Soest ligk in 'n bósrieke umgeving; tot veur kort waor de plaots hendeg in trèk in bij 't binnelands toerisme.
Historie
Soest, 'ne naom dee wies op de aonwezegheid vaan 'n broon, ligk op 'n flaw helling vaan d'n Utreisen Heuvelrögk en weurt veur 't iers geneump in 1029. Daomèt is 't ein vaan de weinege Middeliewse plaotse op de Heuvelrögk. Allewel tot de groond hei minder gesjik waor veur landbouw leep 'r neet oonder bij euverstruiminge. In 1278 voont hei 'ne veldslaog plaots tösse Holland en Utrei. In 1470 woort in Soest e Mariakloester gestiech en twie jaor later kreeg de plaots sjeperech. In de zestiende iew woort 't kloester verweus door de trope vaan Maarten van Rossum. Vaanaof de zeventiende iew oontwikkelde veural Soestdijk ziech es plaots woe ziech väöl rieke lui in boetehoezer vestegde. In 1898 woort 't dörp op 't spoorweegnèt aongeslote, woenao 't snel greujde. Vaanaof de jaore zeveteg woorte väöl boetehoezer gesloop.
Harney County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Oregon thumb|200px|Ligking vaan Harney County Harney is 'n in 1874 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Harney is verneump nao 'nen Amerikaanse soldaot, dee hei is gebore. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Burns.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Harney County 7.609.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Will Kohnen
Dialektsjriever Will Kohnen, is geboare i Vols, 1951. Hat óch (mit zieng vrauw, oet Viele) uvver zès joar i Viele gewoand, ze woane noe al joare i Lemieësj. Heë sjrieft al vanaaf zie elfde/twelfde joar. Nit alling in 't Hollensj, óch gedichte en kótte verhale sjrieve in 't dialekt vóng heë sjun. Zoegaar e kót toneelsjtuk hat heë óp zie drutsingde in 't dialekt gesjreëve. Vanaaf 2000 sjrieft heë sjtreekromans in 't dialekt. Heë hat mierdere verhale en gedichte vur e weëkblad gesjreëve. Giddes weëk ing aaflivvering van de 'Bende van 't Zuide' verdeeld i zèsentswantsig kier. Vur 't bóch zunt twei hoofdsjtukker extra d'rbeej gesjreëve. Doanoa kómp 't verhaal "Woa is 't Eefje?", dat is óch uvver mierdere weëke gepubliceerd. Noaderhand hat heë dat verhaal umgesjreëve en als titel vur zie dreide bóch gebroekt: 9 verhale mit d'r titel: "Woa is 't Eefje? en ach anger verhale". D'r umsjlaag is noa e aquarel van Finy Kohnen-Heijenrath, en beej giddes verhaal ing tekening va vurneumde.
Heë sjrieft zoe realistisch meugelik, óch al zunt de verhale fictief. Miëstal zunt 't detektiveverhale, romantiek en humor zunt nit vergeëte. 't Tweide bóch "De geheimzinnige Viela" is e bietje thrillerèchtig woade en umdat doa kinger i mitdunt, egelik e bóch vur gidderinge. De bucher hat d'r sjriever zelf oetgegevve. Heë moelt en sjrieft in 't Vieleter dialekt, 't zal wel d'rmit te make ha dat zieng mam va Mellesjet woar. Dat in 't dialekt óch 'chique en sjpannend' ken weëde gesjreëve, lotte de bucher zieë. Nevver 't sjrieve, is heë óch dök an 't fotografere in zieng sjtreek. Gedichte sjrieve, vingt heë nog ummer sjun, ze mótte waal inge bepaalde 'deepgank' ha.
Zaanstad
thumb|Ligking vaan Zaanstad binne Noord-Holland Zaanstad is 'n gemeinte in 't zuie vaan Noord-Holland, bove 't aw IJ, roond 't reveerke de Zaan. De gemeinte heet per 1 juni 2005 139.758 inwoeners. Zaanstad is in 1974 oontstoon oet samevoging vaan Zaandam, Koog aan de Zaan, Krommenie, Assendelft, Wormerveer, Westzaan en Zaandijk en vèlt oongeveer same mèt de Zaanstreik.
Jersey
Jersey (officieel Bailiwick of Jersey, Frans: Bailliage de Jersey, Jèrriais: Jèrri) ies 't groatste van de Kanaaleileng veur de Franse kus bie Bretagne. De Bailiwicks (baljuwsjappe) Jersey en Guernsey vörme same de Kanaaleileng. Dees baljuwsjappe zint Britse crown dependencies; ze valle direk ónder de Britse kroan, meh neet ónder de Britse wètgeving en ze zint gein ónderdeil van 't Vereinig Keuninkriek. Bie 't baljuwsjap Jersey huère ouch de ónbewoonde eileng Minquiers en Ecréhous.
Bestuurleke indeiling
Jersey ies ingedeild in 12 administratief kantons, die parishes (parochies) geneump were:
Demografie
't Aantal inweunersj ies 87,186 (tèlling 2001). Óngevaer 50% van de bevolking kump oorsjprunkelik neet van Jersey. Belangrieke minderhede zint Britte, Portugeze, Iere en Franse. Ingelsj en Frans zint de officieel tale, woavan Ingelsj dominant ies. 't Jèrriais, 'n Normandische taal, weurt nog door óngevaer 3% van de bevolking gebruuk, 15% zaet enig beheersing van de taal te höbbe. 't Jèrriais weurt erkènd es sjtreektaal.
De Church of England ies sjtaatskèrk, meh op 't platteland kump 't methodisme vrie väöl veur. Ouch ies d'r 'n tamelik groate katholieke minderheid.
Geomorfologie
Me maak hiebie 'n óngersjied tösse endogeen percèsse, die zich vanoet de Aerd aafspele, en exogeen percèsse, die zich op 't aerdoppervlak aafspele.
Endogeen percèsse zint vólkanisme, tektoniek en orogenese (bergvörming); exogeen percèsse zint percèsse die te make höbbe mit de wirking van de element, wie glaciaal door gletsjers en ieskep; periglaciaal door 't vrere; fluviatieel door revere en anger struimendj water; marien door de ziè en maere (wie strenj en waddegebiede); eolisch door de windj (wie dune); biogeen door plantje, dere en anger organisme (worónger ouch de miens vèltj); sjemisch door sjemische stoffe (wie karste); graviationeel door de zwaordjekraf (zowaal inslaeg van meteoriete en dergelike, es ouch aerdversjuvinge en lwiens) en magnetisch door invlood van e magneetveldj.
Timrå
Timrå is 'n gemèndje in Västernorrlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 17.828 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 787,98 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 22,6 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
6,28% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Drechterland
frame|Ligking vaan Drechterland in Noord-Holland Drechterland (Westfries: Drechterland) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, in Wesfriesland, aon 't Markermeer, mèt (1 juli 2006) 18.503 inwoeners en 'n oppervlak vaan 80,72 km2 (daovaan 20,72 km2 water). De gemeinte umvat de kerne Blokdijk, de De Buurt, Hem, Hoogkarspel, Oosterblokker, Oosterleek, Schellinkhout, Venhuizen en Wijdenes.
De gemeinte is op 1 januari 2006 oontstoon oet sameveuging vaan de aw gemeintes Drechterland en Venhuizen. De gemeinte Venhuizen umvatde neve de hoofplaots de kerne Blokdijk, De Buurt, Hem, Oosterleek, Schellinkhout en Wijdenes.
Dütsj Kezerriek
thumb|'t Dütsj Kezerriek mit alle bondsleng, klik t'rop um 't te vergroeëte 't Dütsj Kezerriek, óch waal 't Twieëde Riek, is de ónofficieel benaming vuur de periode tussje 1871 en 1918, oeë-in 't Dütsj Riek 'n semi-constitutioneel monarchie woar. 't Dütsj Kezerriek hoot officieel Dütsj Riek (Dütsj: Deutsches Reich), 'n benaming die verwees noa 't ouw Hillig Roeëms Riek. Dizze naam bleef óch noa d'r val van de monarchie gehandhaaf, en waal bis 1945, wie Nazi-Dütsjland d'r Twieëde Weltkreeg verloor.
In de gesjiedswetesjap maak me dök óngersjeed tussje dit kezerriek en d'r latere republikeinse tied. Boete de Dütsjtalige welt geldt mieëtstes de terminologie van d'r Arthur Moeller van den Bruck zieng book Das dritte Reich (1923). Heë numde 't Hillig Roeëms Riek 't Ieësjte Riek en e verwachde óch e Derde Riek. Nazi-Dütsjland maakde van dizze letste term officieel alling gebroek in de periode vuur d'r kreeg.
Vuurgesjiechte
Wie in 1806 d'r Rienbond woeëd gesjtich en Kezer Frans II troeënsaafsjtand deeg, woar 't sjloes mit 't Hillig Roeëms Riek. Durch de Franzuësisje Revolutie en de napoleontische krege goof 't in gans Europa nationalisme. Vuural d'r burgerie wunsjde zich 'ne nuie sjtaat, oeë-in alle Pruse vereinig woare. Dit woar 't begin van 'ne politieke sjtried tussje aanhangesj van de Groeët-Dütsje richting, die Uësteriek wole vereinige mit alle Dütsjtalige gebede, en aanhangesj van de Kling-Dütsje richting, die ing Dütsje natie oane Uësteriek bepleitde. De letste woare dök Prusisje nationaliste die Uësteriek es wiechtigste Dütsje sjtaat wole vervange. Uëver 't algeming woare Prusische nationaliste lüj van de burgerie die tot wiechtige posities woare ópgeklómme; de aode Prusisje adel woar hieël conservatief en sjtónge ieërder achter Uësteriek. 'n Oetzundering heijóp woar d'r Otto von Bismarck deë adelig, mar óch 'ne echte nationalis woar.
Noa 't Congres van Wenen in 1815 goof 't 39 Dütsje sjtate die zich vereinde in d'r Dütsje Bónd. Doamit behele ze hun zelfsjtandigheed. 'n Poging um in 't kader van de Meëtsrevolutie (1848/1849) e constitutioneel kezerriek op liberaal grónkveste te sjtichte mislökde wie Frederik Willem IV van Pruse de kezesjkroeën, die durch 't Frankfurter Parlement woeëd aangeboane, aafwees. Doabei hat heë gezag dat e de kroeën inkel oet heng van Dütsje vorste wool óntvange, wie gebroekelig tiedes 't Hillig Roeëms Riek.
Wie d'r Bismarck in 1862 premier van Pruse woeëd, begós e 'n actief politiek um de Kling-Dütsje optie ten oetveur te bringe durch sjtelselmieësig Uësteriekse ivlood i g'ne Dütsje Bónd aaf te breëke en tegeliek deë va Pruse te vergroeëte. De mach va Pruse woar al behuurlig vergroeët noa d'r nederlaag van Napoleon. Pruse bezat seër deë tied mit de Rienprovins e groeët mit 'n groeëte ópkómmende industrie, wat óch gebroek woeëd um de armee te modernisere. Uësteriek woar óp dit gebeed neet zoeë vernuiend en leep al flot 'ne militaire achtersjtand óp ten ópzichte van Pruse.
De Prusisch-Uësteriekse Kreeg van 1866, deë Uësteriek dan óch verloar, rizzelteerde in 'n wieër vergroeëting van 't Prusische uëverwich i g'ne bond durch de annexatie van de sjtate Sjleeswiek-Holstein, Hannover, Hesse-Kassel, Nassau en Frankfurt am Main en de sjtichting van d'r Noard-Dütsje Bond. De zudelige sjtate Bade, Beiere, Württemberg, Uësteriek, Liechtenstein en 't zudelig deel van Hesse-Darmstadt woare doava gee lid. In d'r Frans-Dütsje Kreeg van 1870-1871 vochte de Zuud-Dütsje sjtate waal mit aan d'r Prusische kank teëge Frankriek. D'r Bismarck greep doe die kans um oetintelig 'n Kling-Dütsje óplossing te bewerksjtellige.
De Reichsgründung
thumb|left|250px|Wilhelm I weëd i g'ne sjpegelzaal van 't paleis i Versailles tot kezer oetgerope. Gans links sjteet d'r kroeënprins Friedrich Wilhelm (sjpieëder Friedrich III), zinne vadder Wilhelm I en Friedrich I van Bade, d'r Groeëthertog van Bade. In 't midde, in 't wit uniform, sjteet Otto von Bismarck en geliek rechs neëve 'm Graaf Helmuth von Moltke. Óp d'r 18e jannewaar van 1871 vóng de Reichsgründung, de óprichting van 't kezerriek, plaatsj. I g'ne sjpegelzaal van 't Kesjtieël va Versailles woeëd Wilhelm I van Pruse durch de Dütsje vorste tot d'r Dütsje kezer oetgerope. Dat betekende evvel neet dat alles flot verleep. D'r Wilhelm accepteerde d'r kezerlige titel en zieng nui positie egelig mit teëgezin en d'r Beiesje kuëning Ludwig II woar alling noa ómkoping bereid tot touwtreëne.
Dit nui Dütsje Riek besjtóng oet de ouw sjtate van d'r Noard-Dütsje Bond, aagevuld mit Beiere, Württemberg, Bade en 't anger deel van Hesse-Darmstadt. 't Woar gaar neet, wie me dat in 1848 wool, 'n liberaal en constitutioneel monarchie, mar zjüs anti-liberaal en semi-constitutioneel. 't Riek woar óch sjterk militaristisch. 't Nui kezerriek sjtóng ónger Prusische herrsjersjap, mar de sjtate houwe óp kultoereel en besjtuurlig gebeed hun soevereniteet behaote. Zikker aan Beiere móste concessies weëde gedoa.
Politiek
't Dütsj Riek woar sjterk monarchaal en conservatief va zinjatoer en dat koam tot oetdrukking in zieng Gróndwet. D'r kezer woar d'r kuëning van Pruse oet 't hoes Hohenzollern. Bei de óprichting van 't kezerriek woar dat Wilhelm I. Heë houw 't rech um de Rieksregering te beneume en aaf te zette. Die regering besjtóng oet d'r Bondsroad, deë weer oet 58 aafgeveëdigde van de Dütsje bondsleng besjtónge, en d'r Rieksdaag, deë in totaal 382 (en seër 1873: 397) lede houw. Wieër sjloot d'r kezer internationaal verdrage, houw e 't letste woad uëver kreeg en vreë en 't ópperbevel uëver de armee. I sommige Zuud-Dütsje sjtate veurde evvel de lokaal monarche 't ópperbevel.