cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
In 't nuujs - Weitesjap
2015
De Nobelpries in de sjeikónde geit nao de Zjwaed Tomas Lindahl, d'n Amerikaan Paul Modrich en d'n Turk Aziz Sancar "veur [hun] mechanische studies nao dna-ripperatie.
De Japanees Takaaki Kajita en de Canadees Arthur B. McDonald winne de Nobelpries veur natuurkónde "óm de óntdèkking van neutrinosjógkelinge, die tuint dat neutrino's massa höbbe".
De Nobelpries in de Genaeskónde weurt toegekèndj aan d'n Amerikaan William C. Campbell en de Japanees Satoshi Omura "óm häör óntdèkkinge ómtrèntj 'n nuuj behanjeling van infecties daor parasitair róndjwörm", zoewie aan de Chinese Youyou Tu "óm häör óntdèkking ómtrèntj 'n nuuj behanjeling taege malaria."
De NASA kunjig aan dat ouch noe nog water (pekelwater wat hiel zaut is) op Mars kan sjtruime, en dat ze versjteit wie dat meugelik is.
De ruumdesonde New Horizons vluug veurbie Pluto en zien maon Charon.
De ESA melt, op basis van data oet de Venus Express, bewies veur recènt völkanisme op Venus. Bis noe waor neet dudelik of de völkane op de planeet nog wirkde.
't Ruumdetuug MESSENGER, saer 2011 in 'n baon óm Mercurius, sjleit kepot op 't oppervlak van de planeet.
2014
't Ruumdetuug Rosetta deit 'ne lanjer aafdaole op 't oppervlak van komeet 67P/Tsjerjoemov–Gerasimenko óm sjemische samesjtèlling te óngerzeuke. Dit is 'ne weitesjappelike primeur.
De Nobelpries veur economie weurt oetgereik aan de Fransoos Jean Tirole 'óm zien analyse van de mach van de merret en regulering'.
De Nobelpries in de Sjemie weurt toegekèndj aan d'n Amerikaan Eric Betzig, d'n Duitse Roemeen Stefan W. Hell en d'n Amerikaan William E. Moerner, óm hun óntdèkkinge die nanoscopie mèt conventioneel leechmicroscope meugelek make.
De Nobelpries in de Natuurkónde geit nao de Japaneze Isamu Akasaki, Hiroshi Amano en Shuji Nakamura óm hun oetvènjing van blauw (en daomit ouch witte) leds.
De Nobelpries in de Genaeskónde weurt oetgereik aan d'n Amerikaan John O'Keefe, de Naorse May-Britt Moser en de Naor Edvard I. Moser óm hun óntdèkking van harrecelle die bie 't richtingsgeveul betrokke zeen.
De Universiteit Mestreech zuut nao oetgebreide proteste vaan biesterechteactiviste veurluipeg aof vaan experiminte mèt hun.
't Ruumdetuug Rosetta bereik zie doel, de komeet 67P/Churyumov–Gerasimenko.
In de Atacamaweuste in Chili weurt begós mit de boew van de E-ELT, 'ne zier groeten Europesen telescoop daem ziene sjpegel 'nen diameter van 37 maeter mót kriege.
De Nederlandsen astronaut Wubbo Ockels sjtörf op 68-jäörige laeftied.
Lopik
thumb|Ligking vaan Lopik in Utrei Lopik is e dörp en 'n gemeinte in 't uterste zuidweste vaan de Nederlandse provincie Utrech. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 79,40 km² (2,97 km² water) en 'n populatie vaan (1 januari 2006) 13.909. De gemeinte Lopik kump oongeveer euverein mèt de Lopikerweerd en umvat neve 't dörp Lopik ouch de kerne Benschop, Cabauw, Jaarsveld, Lopikerkapel, Polsbroek, Polsbroekerdam, Uitweg en Willige Langerak. In 't verleie höbbe in de gemeinte Lopik väöl radiozenders gestande; d'n huiege "zender Lopik" steit feitelek in IJsselstein.
Reptiele
thumb|Eine vertegenwoordeger vaan eder vaan de veer bestaonde reptielordes: Mèt de klok mèt de [[Sópsjèldpad (Chelonia mydas), d'n tuatara (Sphenodon punctatus), de Nijlkrókkedil (Crocodylus niloticus) en de Sinaïagame (Pseudotrapelus sinaitus).]] thumb|250px|'t Begrip "reptiele" is get wèllekäöreg: De veugel zien feitelek 'n sterk oontwikkelde en gespecialiseerde orde vaan reptiele. Reptiele (Reptilia) zien 'n klasse vaan de gewervelde diere. Ze zien in 't Paleozoïcum oontstande en waore in 't Mesozoïcum hiel dominant aonwezig; paleontologe spreke daorum wel vaan 't "Tiedperk vaan de Reptiele". De reptiele höbbe 'ne leerechtegen hoed en kroepe miestal euver de groond (slange höbbe hun pu zelfs gaans verlore). De allewijl levende reptiele zien allemaol kaajdbleujeteg. Diverse fossiel reptiele mote evels wermbleujeteg zien gewees, boe-oonder de Pterosaurusse en mesjiens ouch diverse Dinosaurusse.
In 't nuujs - Weitesjap
2013
In de mergelkojl bij Mestreech weurt 't fossiel vaan Ganopristis leptodon, 'n zeegvès, oontdèk.
Reptiele
Definitie
De veugel zien oet de reptiele geëvolueerd (oet dinosaurusse, perceizer gezag); ze zien dus feitelek mer 'n sterk gespecialiseerde orde vaan reptiele. Daodoor vörme reptiele gein feiteleke einheid in fylogenische zin, meh is 't bestoon vaan hun klasse 'n kwestie vaan conventie (zuug parafyletisch taxon veur mie dao-euver). Concreet gezag: alle levende ordes vaan reptiele same höbbe geine gemeine veurawwer deen de veugel neet höbbe. Ouch zoogdiere stamme vaan reptielechtege bieste aof (zuuch ouch: zoogdierreptiele). Zij zien evels ieder aofgesplits es de veugel, en de lèste gemeine veurawwer vaan alle reptiele en veugel waor geine veurawwer vaan de zoogdiere.
In 't nuujs - Weitesjap
2013
Mark Post, professor fysiologie aon de Universiteit vaan Mestreech, presenteert in Londe veur 't iers 'nen hamburger gekweek oet stamcelle vaan 'n kooj.
Reptiele
Definitie
Wèlt me alle reptielechtege bieste en hun naozaote in ein claad bringe, daan vörme de reptiele, de zoogdiere en de veugel same 't oonderriek Amniote.
Indeiling
De reptiele weure traditioneel verdeild in veer ordes: Slange, Herdisse, Krókkedille en Brögkherdisse. Oonderzeuk door de jaore heer heet aongetuind tot de Slange en de Herdisse toch neet zoe wied oeterein stoon. Ouch de plaots vaan de väöl oetgestorve gróppe is intensief bestudeerd. Dit lievert, get versumpeld, 't volgende op:
In 't nuujs - Weitesjap
2013
Biosjemicus Christian de Duve, winner van de Nobelpries veur Genaeskónde in 1974, sjtörf op 95-jäörige laeftied.
De Nederlandse, veural in Vlaondere bekènde taalkóndige P.C. Paardekooper sjtörf op 92-jäörige laeftied.
In de Munsterkirk van Remunj waere relieke van de 11.000 maagde van Ursula gevónge.
Astronome kunjige de óntdèkking vaan de Large Quasar Group aan, 'nen enorme quasarcluster van 4 mieljard leechjaor in daorsjnaej.
2012
De Italiaanse neurologin Rita Levi-Montalcini winneres van de Nobelpries in de Genaeskónde in 1986, sjtörf op 103-jäörige laeftied.
De Nobelpries in de Sjemie weurt toegekèndj aan de Amerikaanse biosjemici Robert J. Lefkowitz en Brian K. Kobilka, 'óm hun óngerzeuk nao G-eiwitgekoppelde receptore', die 'n rol sjpaele bie sjrikreacties.
De Nobelpries in de Natuurkónde weurt toegekèndj aan de Fransoos Serge Haroche en d'n Amerikaan David J. Wineland 'óm hun grensverlègkende experimenteel methodes die 't maete en manipulere van individueel kwantumsysteme meugelik make.'
De Nobelpries in de Genaeskónde weurt toegekèndj aan John B. Gurdon en Shinya Yamanaka 'óm de óntdèkking dat volgreujde celle kènne waere herprogrammeerd tot pluripotente'.
D'n Amerikaansen astronaut Neil Armstrong, d'n ierste man op de maon, sjtörf op 82-jäörige laeftied.
't CERN in Genève kunjig op 'n paersconferentie aan dat 't 't zoegenaomp Higgsdeilke allezelaeve haet gevónge.
Naorse biologe kómme tot de conclusie dat de Collodictyon, 'n eincellig waeze dat ze twintig jaor ieder hadde óntdèk, tot e gans eige riek binne de eukaryote huurt, en zich zoe'n miljard jaor geleie van alle anger laevende dinger mót höbbe aafgesjplete.
De Amerikaanse kènjerdokter Leila Denmark, oetvènster van 't kiekhósvaccin en ein van de awdste luuj op aerd, sjtörf op 114-jäörige laeftied.
Russische weitesjappers baore door 4 kilometer dik ies op 't Vostokmeer, Antarctica, in d'n haop 't saer miljónne jaore geïsoleerd ecosysteem te kónne besjtudere.
Dokters aan de Universiteit van Hasselt make bekèndj dat ze, veur 't iers op de waereld, 'nen titanium-kunskaok gemaak door 'nen 3D-printer höbbe geïmplanteerd.
2011
't Wereldnatuurfónds maak bekèndj dat 'n expeditie nao de Mekongdelta 208 nuuj deersaorte haet opgelieverd.
'n Planetoïed mèt doorsnei vaan zoe'n 400 meter geneump 2005 YU55 vluig roond 23:30 Nederlandsen tied langs de Eerd, op 'nen aofstand vaan minder es d'n aofstand vaan de Eerd tot de Maon.
Bij Se-Gietere weure archeologische voondste gedoon vaan tösse 70.000 en 100.000 jaor aajd, die aon Neanderthalers kinne weure touwgesjreve.
De Nobelpries in de sjemie weurt toegekèndj aan d'n Israëliër Daniel Shechtman, óm zien óntdèkking van quasikristalle.
De Nobielpries in de natuurkónde weurt toegekèndj aan Saul Perlmutter, Brian P. Schmidt en Adam G. Riess veur hun óngerzeuk nao de oetzètting van 't universum aan de handj van supernova's.
De Nobelpries in de genaeskónde weurt toegekèndj aan d'n Amerikaan Bruce Beutler, de Luxemburger Jules Hoffmann en de Canadees Ralph Steinman, veur hun óngerzeuk nao 't immuunsysteem. Steinman bliek aevel zjus te zeen gesjtorve; nao de raegele van 't Comité maag de Nobelpries neet postuum waere toegekèndj.
Bie 't CERN in Genève, Zjwitserlandj, maak me bekèndj dat me in 'n experimèntj mit neutrino's sjnelhede haet gemaete hoeger as de sjnelheid van 't leech. As de maetinge richtig zeen, beteikentj dees anomalie 'n revolutie in de natuurkónde.
Biologe ómsjrieve 'n nuuj dolfienesaort, besjtaonde oet dere die veurhaer veur gewoen toemelaere waorte aangezeen. De saort krieg de naom Burrunandolfien (Tursiops australis).
In Zuud-Afrika zeen reste gevónge van 'n aapminsesaort die me Australopithecus sediba neump. De boew van de saort is taege d'n achtergróndj van anger aapminse anomaal.
Lochhave Con Dao
thumb|250px|Lóchhave Con Dao. Lochhave Ca Mau (Sân bay Côn Đảo) (ICAO: VVCS, IATA:VCS) is ein van de groter vleegveljer in Con Dao, Viëtnam. De lóchhave lèk 2 kilomaeter ten noorde vanne sjtad Con Son en 360 kilomaeter ten noorde van vanne sjtad Ho Chi Minh Stad.
In 't nuujs - Weitesjap
2011
Kernfysicus Simon van der Meer, dae in 1984 de Nobelpries in de natuurkónde haet gewonne, sjtörf op 85-jäörige laeftied.
Astronome oet 't Kepler-projek oontdèkke veur 't iers 'n rotsechtege planeet, Kepler-10b mèt 1,4 eerdgroetdes de kleinste exoplaneet oets gevoonde.
2010
De Nederlandsen astronoom Adriaan Blaauw sjtörf op 96-jäörige laeftied.
Robert G. Edwards, óntwikkelaer van de reageertuubbevröchting, krieg de Nobelpries veur Genaeskónde 2010 toegekèndj.
De óntdèkking van exoplaneet Gliese 581g weurt aangekunjig. 't Is 'n zoegenaamde 'Goudlökskeplaneet', die zjus binne de bewoenbaar zaone van zien sjter lik.
E team van paleontologe vèntj in Zuud-Australië sjponsechtige fossiele die gedateerd waere op 640 tot 650 miljón jaor. De sjponze, en daomit de dere in 't algemein, blieke daomit óngevaer hónjerd miljón jaor awwer as gedach.
De Braziliaanse blinde kerpezalm (Stygichthys typhlops), 'ne vis dee in 1962 besjreve is en daonao noets mie gezeen woort, is obbenuits gevoonde.
Gelierde aan de Zuud-Afrikaanse Universiteit van Witwatersrand kunjige de óntdèkking van e compleet geraemde van 'n nuuj minsesaort aan, die Australopithecus sediba weurt geduip. De saort liek 'ne missing link te zeen tösje d'n Australopithecus africanus en de väöl hoeger óntwikkelde Homo habilis.
De óntdèkking van 'n nuuj minsjesaort in Siberië weurt bekèndj gemaak. De zoegenaomde minsj van Denisova mót höbbe samegelaef mit de Neanderthaler en de moderne minsj.
2009
In Paries ies op 100 jaorige laeftied de in Brussel gebore Claude Lévi-Straus gesjtorve. Hae waor 'ne bekènde filosoof en antropoloog.
40 jaor geleie woorte de ierste twie knouppunte vaan wat noe 't Internet hèt aoneingeknuip.
Roeland van Hout väörzitter van d'r Raod veur 't Limburgs makt in 't L1 cultuurprogramma bekaand dat an de Universiteet Mesjtreech 'ne lieërsjtool Taal en Cultuur keumt. Gedeputeerde Odile Wolfs gief aon tot nog niks beslote is.
't Raampalarm vör 't waer wert geregionalisseerd. Vör Limburg wert bie 't aafrope van 'n alarm vör 't waer in vervólg d'r Euregionale context es maotsjtaf genaome.
D'r Belsje astronaut Frank de Winne is via Soyoez TMA-15 nao ISS gelanceerd. E geet óp de ISS es örsjte Europeaan 't commando veure.
Hollands
Hollands is de naom vaan de gróp Nederlandse dialekte die weure gesproke in de provincies Noord-Holland, Zuid-Holland boete Goerree-Euverflakkee, Utrei, e klei deil vaan Noord-Braobant en allewijl ouch in Flevoland. In 't algemein spraokgebruuk in de perifeer gebede vaan Nederland (beveurbeeld Nederlands Limbörg) is 't ouch de naom veur de Nederlandse standaardtaol, die inderdaad veural op de Hollandse dialekte gebaseerd is; ouch boete 't Nederlands taolgebeed weurt 't Nederlands dèks es Hollands aongemerk.
't Hollands kinmerk ziech door 't persoenlek veurnaomwoord jij 'doe' veur de twiede persoen, in tegestèlling tot 't Braobants gij. Dit is te verklaore oet 't Fries substraot boe-op 't Hollands ligk. De Aajdgermaanse vocaole î en û zien, zjus wie op 't Braobants en in tegestèlling tot 't Ziews, gebroke tot ij en ui of variante daovaan (wie aai, ai, oi of è). Allein in e paar noordeleke enclaves heet me de ii en uu gehawwe.
Diminutieve weure in de meiste gevalle gevörmp mèt -ie, 'n vocalisatie vaan -je (standaardtaol, Ziews), wat weer 'n palatalisatie vaan -ke (Braobants, Limburgs) is. Wie alle westeleke dialekte kinne de Hollandse dialekte gei zich, meh gebruke ze dao m'n eige, je eige, z'n eige etc. veur. 't Hollands kint e dialekcontinuüm mèt 't Ziews, 't Braobants en 't Nedersaksisch.
't Hollands kin wijer weure opgedeild in de volgende dialek-gebede:
Neet alle dialek-indeilinge erkinne de Hollandse dialekgroop wie ze bove steit besjreve. Weijnen (1958) sprik vaan de "noordelek-centraol dialekte" (Zuid-Hollands en Utreis) en de "noordwesteleke dialekte" (Noord-Holland bove 't IJ), meh erkint daobij wel de aonwiezinge oet in deen tied nui oonderzeuk tot Noord- en Zuid-Holland vreuger linguïstisch inger verboonde zien gewees. Jo Daan erkint wel 't Hollands, meh rekent dao 't Utreis-Alblasserweerds neet bij. Soms weure ouch 't Stadsfries en 't Bildts, inderdaad vaan Hollandsen oersprunk, nog bij 't Hollands gerekend.
The Grand Budapest Hotel
The Grand Budapest Hotel is 'ne film oet 2014.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan avventurefilms, kemedie, misdrieffilms.
Stam (taxonomie)
De stam (wetensjappelek Latien phylum) is 'ne hoege raank in de taxonomie. Heer kump direk oonder riek en is dus in de groond de basaolste einheid boe me plante, bieste, käöme en nog aander rieke in verdeilt. Stamme weure wijer oonderverdeild in klasse. Latiense naome vaan stamme zien oonzijeg miervoud en indege daorum op -a. De sjeiing tösse versjèllende stamme heet in de regel al vreug in 't Paleozoïcum of nog ieder plaotsgevoonde. Bij de bieste weure, um e veurbeeld te neume, 39 versjèllende stamme oondersjeie. De mins huurt bij de stam Chordabieste (Chordata).
Dèks zien stamme in oonderrieke te gróppere, en kin me stamme, ietot me nao de klasse geit, ouch wel sjeie in oonderstamme. De inziechte dao-euver verandere, zeker noe de lèste jaore väöl genetisch oonderzeuk gedoon weurt, doorloupend.
Mesopotamisch Arabisch
280px|miniatuur 't Mesopotamisch Arabisch of Irakees is 'n Afro-Aziatische spraok, specifieker 'n vorm van 't Semitische Arabisch, die gekaldj wuuertj in Irak, Iran, Syrië en Törkieë. De spraok wuuertj gekaldj door zoea 15.100.000 luuj in alle lenj biejein en haet de ISO 639-3 code acm.
Anger benaminge zeen Arabi (in Iran), Baghdadi, Furati, Irakees Arabisch, Mesopotamisch Gelet-Arabisch, Mesopotamisch Qeltu-Arabisch en Naord-Syrisch Arabisch. 't Is 'n VSO-spraok die gesjreve wuuertj in 't Arabisch sjrif.
In Irak, wo de spraok de de facto wirkspraok is, wuuertj 't Mesopotamisch Arabisch gekaldj door 11.500.000 luuj inne gebiede róndje Tigris enne Eufraat. De dialekte zeen verdeildj in drie clusters: Anatolisch, Eufraat en Tigris. Geografische en sectarische verdeilinge correspondere mit Irakese dialekte. De daachelikse standerd is gebaseerdj oppe spraok van Bagdad. 't Guuef ouch Bedoeïendialekte. De Mesopotamische variant is óngerhandj neet verstaonbaar veur spraekers van bepaoldje anger variante van 't Arabisch. 't Wuuertj gebroek oppe radio enne tillevies. De spraekers zeen islamitisch (sji'itisch, soenni), kristelik, joeads en jezidi.
In Iran guuef 't 1.200.000 spraekers inne pervincie Khuzestan, ane zuudwèstelike kantj vanne Zagros-berg, langs de Shatt al Arab-reveer. 't Wuuertj es 'n twieëdje spraok gebroek door spraekers van 't Mandaïsch. Spraekers zeen islamitisch (sji'itisch, soenni).
In Syrië wuuertj 't Mesopotamisch (Eufraat-cluster) door zoea 1.800.000 luuj gekaldj, veurnamelik in 't oeaste van 't landj. De spraekers zeen kristelik, islamitisch en joeads.
De spraok (Anatolisch cluster) wuuertj ouch nag door róndje 100.000 luuj in Törkieë gekaldj. Die woeane veural inne provincies Diarbakir, Mardin en Siirt. De spraekers hie zeen kristelik en joeads.
Veugel
300px|thumb|'n Käör aon veugel oet versjèllende ordes. Me zuut: [[Helmkasuaris (Casuarius casuarius); Blauwe pauw (Pavo cristatus); Keuningspinguïn (Aptenodytes patagonicus); Kiwi (Apteryx sp.; soort oonbekind); Hoatzin (Opisthocomus hoazin); Struusvogel (Struthio camelus); Andescondor (Vultur gryphus); Breidsnavelkolibrie (Cynanthus latirostris); Knóbbelzwaon (Cygnus olor); Oehoe (Bubo sp.; soort oonbekind); Roeje flamingo (Phoenicopterus ruber); Californische miew (Larus occidentalis); Geelnekamazone (Amazona auropalliata); Sjèldraof (Corvus albus); Groete renkoekoek (Geococcyx californianus); Helmspech (Dryocopus pileatus); Roze pelikaon (Pelecanus onocrotalus); Wejjerdouf (Goura victoria).]] Veugel (inkelvoud vogel) zien 'n klasse vaan gewervelde diere die oontstande is oet de reptiele, mie speciaol oet de orde Saurischia. Daodoor zien ze strik taxonomisch gezeen eigeeik mer 'n orde vaan reptiele of Amniote. Ze kinmerke ziech doortot ze twie pu höbbe; de väörpu zien bij dees bieste tot vleugele gewore. Daomèt kinne de mieste veugel vlege, allewel tot d'r väöl soorte bestoon die neet kinne vlege, boe-oonder de kiwi, de pinguin en de stroes.
De veugel weure in de volgende taxonomische ordes ingedeild:
*: Dees vogelordes weure soms samegenome in ein orde: Roufveugel, ouch stoetveugel
Charente
thumb|Ligking van 't departement Charente. 't Departement Charente is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 16. 't Is gelaengen in 't wèste van 't landj, grenzendj ane departemente: Vienne, Haute-Vienne, Dordogne, Gironde, Charente-Maritime en Deux-Sèvres. De houfstad is Angoulême.
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Tromsø
thumb|De ligking van Tromsø in de pervincie Troms. Tromsø is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Troms in Nórwaeg; 't is ouch de houfsjtad van die pervincie. De gemeinte had 63.596 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 2.557,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 24,9. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1902.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Botkyrka
Botkyrka is 'n gemèndje in Stockholms län, Zwede. De gemèndje tèltj 77.432 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 194,83 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 397,4 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
34,50% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Neo-Byzantiens
thumb|200px|Dwaeërsjdörchsjnit van d'r Hagia-Sophia, Istanboel. 't Örsjte boewwaerk in d'r Byzantiense sjtiel Neo-Byzantiens is 'ne neosjtiel oet d'r 19de ieëw dae z'n inspiratie haolde oet d'r Byzantiense sjtiel dae an d'r Romaanse sjtiel vöraafgong.
Opsterland
frame|Ligking vaan Opsterland in Friesland Opsterland (Fries: Opsterlân) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Friesland, in de Friese Woude, mèt 'n oppervlak vaan 227,68 km2 (daovaan 2,61 km2 water) en per 1 januari 2007 29.585 inwoeners. De gemeinte heet zestien officieel kerne: Bakkeveen (Bakkefean), Beetsterzwaag (Beetstersweach), Frieschepalen (Fryske Peallen), Gorredijk (De Gordyk), Hemrik (De Himrik), Langezwaag (Langsweagen), Lippenhuizen (Lippenhuzen), Luxwoude (Lúkswâld), Nij Beets, Olterterp, Siegerswoude (Sigerswâld), Terwispel, Tijnje (De Tynje), Ureterp (Oerterp) en Wijnjewoude (Wynjewâld). Hoofplaots is Beetsterzwaag, de groetste plaots is Gorredijk.
Salzburg (deilstaot)
Salzburg (Beiers: Soizburg of Lånd Soizburg) is 'nen deilstaot (Bundesland) vaan Oosteriek. De hoofstad is de gelieknaomege stad Salzburg, wat tevens de groetste stad vaan d'n deilstaot is (149.997 inwoeners). D'n deilstaat weurt ouch wel Salzburgerland (Duits: Salzburger Land) geneump.
Indeiling
D'n deilstaat is oonderverdeild in 1 zelfstendege stad (Statutarstadt) en 5 distrikte (Bezirke).
Nora (Zwede)
Nora is 'n gemèndje in Örebro län, Zwede. De gemèndje tèltj 10.472 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 621,85 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 16,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,48% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
René Descartes
rechts|miniatuur|René Descartes, geportreteerd door [[Frans Hals]] René Descartes (gelatiniseerd Cartesius; La-Haye, allewijl Descartes-La Haye, departemint Indre-et-Loire, 31 miert 1596 - Stockholm 11 februari 1650) waor 'ne Franse filosoof en mattematis. Es filosoof stoont heer aon de weeg vaan 't modèrn rationalisme en skepticisme en waor zoe 'ne veurnaome veurluiper vaan de Verleechtingsfilosofe. Es matematis hoolt heer ziech grundeg bezeg mèt geometrie.
Leve
René Descartes woort gebore in e klein dörpke op 't Frans platteland. Mèt ach jaor góng heer nao 't jezuïetecollezje en mèt twinteg jaor studeerde heer aof aon de universiteit vaan Poitiers in de rechte. Heer góng 't vak vaan zjuris evels neet oetveure en góng nao de Nederlen, boe heer oonder prins Maurits van Oranje-Nassau wouw dene. Heer góng evels trök nao Frankriek in 1622 nao nog e paar jaar in Duitsland te höbbe gewoend.
In 1628 sjreef heer Regulae ad directionem ingenii en góng heer wier nao de Nederlen, boe heer tot 1649 zouw blieve woene. In 't dao hiersend tollerant klimaat kós heer zien wèrke zoonder gevier publicere. Evels trok heer in 1633 wie Galileo Galilei door de kèrk 't wèrk oonmeugelek gemaak woort get vaan zien gesjrifte, die heer wou goon oetgeve, in. In 1637 kaom zie book Discours de la Méthode oet, zie veurnaomste tractaat euver mattematik. De Meditationes de Prima Philosophia volgde in 1641. Zelfs in 't progressief Nederland leverde 't book väöl weerstand op, en aon de Universiteit Utrecht woort 't verboje zien leer te docere. In 1649 vertrok heer nao Zwede veur dao aon 't keuninklik hoof te docere. Heer storf 't volgend jaor.
Zien beuk stoonte vaanaof 1667 op de Index Librorum Prohibitorum. Nao de Franse Revolutie woorte zien beinder in 't Panthéon herbegraove.
Lier
Vaanoet dee groondstèlling bouwde heer zien filosofie wijer op. Meh heer góng daobij ouch oet vaan axiomata, dinger die neet zeker zien meh die heer neet de meujte wierd voont veur in twievel te trèkke. 't Reëel bestoon vaan ander lui beveurbeeld, meh ouch 't bestoon vaan God. Atheïste höbbe nogal ins bewierd tot Descartes neet woerlek in God geluifde meh tot heer dat verborge heel veur de otoriteite; algemein is de meining evels tot dat neet klop. Väöl vaan de stèllinge die Descartes deeg euver de wèrkelekheid woorte door later oonderzeuk(ers) tegegesproke, meh de methode die heer gebroekde is tot op d'n daag vaan noe courant gebleve in de filosofie en de wetensjap.
1640
1637 - 1638 - 1639 - 1640 - 1641 - 1642 - 1643
Gesjtórve
thumb|150px|right|Rubens en zien vrouw
14 juli
Heiligedaag van Camillus van Riesel
Nationale fièsdaag in Frankriek ("Quatorze Juillet")
Ha*Ash
Ha*Ash is 'ne rockband oet Lake Charles, Louisiana, Vereinegde State van Amerika. De band is in 2002 gesjtich door de Hanna Nicole Pérez Mosa (* 1985), same met Ashley Grace Pérez Mosa (* 1987). Ha*Ash kreeg ein platecontrak bie de platemaotsjappiej Sony Music Latin.
Vazalstaot
'ne Vazalstaot is 'nen in naom oonaofhenkeleke staot dee in feite gans aofhingk vaan 'n groeter naobermach, die väöl vaan de boetelandse en dèks ouch binnelandse politiek bepaolt. Dèks heet die groete mach 't regime in de vazalstaot zelf aon de mach gebrach; dèks ouch zien garnizoene vaan de groetmach in 't land gestationeerd. Zoe'n constructies weure opgezat umtot 't sterker land financieel of militair veurdeil vaan de vazalstaot wèlt, meh ouch wel um vijandege len op aofstand te hawwe. In dat lèste geval sprik me vaan 'ne bufferstaot. Historische veurbeelde vaan vazalstaote zien Zevebörge en aander Balkanstaote (vaan 't Osmaans Riek), de Bataafse Rippubliek (vaan Fraankriek), Nepal, Sikkim en Bhutan (vaan Brits-Indië) en de Warschaupactlen (vaan de Sovjet-Unie). Ouch de neet-erkinde toeslen vaan Zuid-Afrika in d'n tied vaan de apartheid waore vazalstaote.
Me sprik ouch wel vaan satellietstaot; de regering vaan 'ne vazalstaot weurt dèks pejoratief marionètteregering geneump,
Achang
De Achang (Sjinees: 阿昌族; pinyin: Āchāng zú), ouch bekèndj ónger häören eige naam Ngac'ang of Maingtha (Birmees) zeen 'n etnische groep. Ze vörmen ein vanne 56 etnische groepe die officieel erkendj zeen door 't Volksrepubliek China. Ze woeanen ouch in Birma.
't Guuef 27.700 Achang-luuj, wovan 27.600 inne Yunnan-provincie woeane, veural inne autonoom prefectuur Dehong. De Achang kallen 'n aan 't Birmees verwantje spraok Achang, mer höbbe neet häör eige sjrif. Meistes gebroek me Sjinese karakters. Väöl Achang kallen ouch 't Tai Lü, veural óm te hanjele mit 't Daivouk.
De Husa Achang (戶撒) woeanen in 't graofsjap Longchuan (ouch in Dehong) en besjoewe zichzelf es 'n apaart vouk. Ze höbben inne jaore vieftig ónsuccesvól verzóch óm apaart erkèndj te waere. De Husa zeen meer gesiniceerdj es anger Achang.
Filipiene
De Filipiene zien e land en arsjipel in Azië, aon de Stèllen Oceaan. De twie groetste eilen zien Luzon en Mindanao, wijer zien de veurnaomste Samar, Mindoro, Palawan, Panay, Negros, Cebu en Bohol. Hoofstad is Manila, de groetste ander stei zien Quezon City, Cebu en Davao.
Bestuurleke indeiling
De Filipiene zien verdeild in 79 provincies, die gegroepeerd weure in 17 regio's. De meiste vaan dees regio's höbbe gein eige besteur. De regio's zien:
Demografie
De inheimse bevolking vaan de Filipiene is groetendeils Austronesisch en vörmp 95,5 percent vaan de ganse bevolking; de res besteit oet mestieze, Europeane, Sjineze, Amerikane en Nigritos, die es de oorsprunkeleke bevolking vaan de Filipiene weure gezeen. Nao taolverwantsjap kin me de bevolking in twelf gróppe indeile; de taole zien Tagalog, Cebuano, Hiligaynon, Bikolano, Waray-Waray, Pampangan, Pangasinan, Kinaray-a, Maranao, Maguindanao en tausaug. Tagalog is door de euverheid tot officieel taol verheve en weurt zelfs Filipino geneump; sprekers vaan ander taole zien dit es discriminatie.
De meiste Filipinos zien roems-katheliek, meh in 't zuie leve ouch moslims.
Historie
De Negritos zien woersjijnelek al in d'n iestied euver noe oonder water stoond land nao de Filipiene gekoume. In de wermen tied kaome de Austronesiërs vaanaof Taiwan nao de Filipiene, um de Negritos dao bekans te verdrieve. In de achste iew kaom de arsjipel oonder Sjinesen invlood, veural op cultureel gebeed, en sinsdeen verspreide 't boeddhisme ziech dao, en oontstoonte versjeie keuninkrieke. In de veertiende iew arriveerde de Arabiere, die d'n islam dao brachte vaanaof Mindanao. Door d'n handel verspreide die ziech ouch wijer nao 't noorde en versjeie sultanate woorte dao opgeriech; wie in 1521 de Portugeze arriveerde troffe ze zelfs islamitische prinse in Manila aon. In 1565 begós op Cebu de Spaonse euverhiersing, nao 'n ieder mislökde expeditie in 1543. De eilen waore geneump nao keuning Filips II, dee ouch 't christendom leet introducere: heer wees 't gebeed touw aon de Augustiene en de Franciscane.
Oonder 't zwoer Spaons bewind kaome de versjeie volker herhaoldelek in opstand, meh umtot ze ziech neet ein natie veulde vereinegde ze ziech noets. In 1762 vele de Britte in de Zevejaoregen Oorlog de Filipiene aon en vereuverde Manila, wat bij de vrei 't volgend jaor weer trökgegeve woort. Eind negentiende iew kaom de Filipiense revolutie op geng, boebij nog kaom tot Spaanje mèt de Vereinegde Staote in de Spaons-Amerikaansen oorlog verwikkeld raakde. In 1898 verkoch Spaanje de Filipiene mèt Goeam en nog e paar eilen aon de VS veur 20 miljoen dollar. In 1935 kraoge de Filipiene eineg zelfstendegheid, en in 1946, naotot in d'n Twiede Wereldoorlog de Japanners 't land bezèt hadde, woorte de Filipiene gans oonaofhenkelek. 't Land woort nog geteisterd door versjèllende dictatore, boe-oonder d'n in 1986 aofgezètte Ferdinand Marcos, en kamp mèt moslim-separatisme en militante communiste.
Diemen
thumb|Ligking vaan Diemen in Noord-Holland Diemen is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland, aon 't IJmeer, zjus t'n ooste vaan Amsterdam, boemèt 't gans vergreujd is. De gemeinte had per 1 juli 2006 23.796 inwoeners en besleit 'n oppervlak vaan 14,32 km2 (daovaan 2,49 km2 water). Binne de gemeinte ligke gein ander kerne.
De bevolking is veural werkzaam in Amsterdam. Boete bebouwing kint Diemen ouch e paar parkechtege bosgebejer. Bij Diemen ligk ouch 't fort Diemerdam, oonderdeil vaan de Stèlling vaan Amsterdam. 't Amsterdam-Rienkanaal en 't reveerke de Diem doorstruime de gemeinte.
Baker County (Oregon)
thumb|200px|Graofsjappe vaan Oregon thumb|200px|Ligking vaan Baker County Baker is 'n in 1862 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Baker is verneump nao 'ne senator dee is goon hiemele in 't graofsjap. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Baker City.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 7.999 km² boevaan 7.946 km² land is en 53 km² water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Baker County 16.741.
Plaotse
De twie belaankriekste plaotse vaan 't graofsjap zien:
Kramfors
Demografische óntwikkeling
5,31% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Thibald va Voere
Thibald va Voere of Thibaut de Fouron waor hieër va Voere, voogd van de proosdie va Maeërsje en bies hoeëgoet 1106, dör de ègendómme va Guda, zieng vrów, ooch hieër va Valkeberg. Roond 1080 erfde Guda o.m. Valkeberg van Irmgardis die 't good in 1041 kreeg van häöre noonk d'r Duutsje keizer, Hendrik III. Dis sjenking lieëvert ooch de aodste vermelding va Valkeberg oeëvan 't centrum in dae tied Oud-Valkeberg en m.n. Genhoes waor. Thibald wónde vanaaf 1080 in Genhoes. E boewde ca. 1101 óp de plaatsj oeë noe de ruïen van 't Kesjtieël va Valkeberg sjtèèt 'ne zjoeëre, veerkentige donjon  Wienieë Thibald gesjtórve is, is neet zjuus gewete. Waal is e vör 1106 keenderloos gesjtórve. Doe waoërt d'r hoofdzaeëtel va Voere dör zieng ópvólgers verplaatsjd nao Dalhem en Guda waoërt de örsjte vrów va Valkeberg. In 1118 vermakde ze Valkeberg an Oda van Waldek, die vermoedelek häör zöster waor. Oda waor getrówd mèt Gozewijn I va Heinsberg, dae zich vanaaf da hieër va Valkeberg neumt. D'r mergelsberg oeë noe de ruien van 't later geboewd kesjtieël óp liekt heesjt noe nog d'r Heunsberg en is nao dit gesjlach geneumd. In 1125 sterft Guda en ze waoërt begrave in de Jacobuskèrk va Luuk.
Charles Michel
thumb|Charles Michel Charles Yves Jean Ghislaine Michel (Name, 21 december 1975) is 'ne Belzje liberaole politicus vaan Mouvement Réformateur (MR). De partij zit op Europees niveau bij de liberaole Renew Europe (boe ouch de Vlaomse Open Vld, de Duitse FDP en de Nederlandse D66 en VVD bij zitte). Vaan 11 oktober 2014 tot 27 oktober 2019 waor heer premier vaan 't Belsj. Op dit momint is heer de president vaan d'n Europese Raod, eine vaan de drie hoofinstitute vaan de EU.
Charles Michel is de zoon vaan MR-politicus Louis Michel.
Op 2 juli 2019 woort Michel beneump tot veurzitter vaan d'n Europese Raod. Ind oktober vaan dat jaor lag heer daorum zien functie es premier neer. De regering-Michel waor intösse al sinds de verkezinge vaan 26 mei in loupende zake gegaange. Zien vertouweling Sophie Wilmès volgde häöm in aofwachting vaan 'n nui regering op.
Regiering-Michel
Heer stoond bekind es premier dee aon de leiing stoond vaan 'n "oonmeugeleke coalitie": de liberaol partije MR en OVLD, de christendemocratische CD&V en de Vlaoms-nationalistische N-VA. De coalitie woort officieel 'n feit op 7 oktober 2014. Daomèt waor Michel de jongste premier vaan Belsj in de historie. Op 9 december 2018 veel de regiering vaan Michel oetein vaanwege 't feit tot de N-VA 't VN-migratiepak neet wilde steune. De twiede regiering oonder Michel waor 'n minderheidsregiering. Wie de oppositie dreigde 'n motie vaan wantrouwe te organisere contra häöm booj Michel zien oontslaag aon op 18 december 2018. In de veurbereiing vaan zien veurzittersjap vaan d'n Europese Raod naom Michel op 27 oktober 2019 ontslaag es primier. Heer woort opgevolg door partijgenoet Sophie Wilmès, d'n ierste vrouweleke premier vaan Belsj.
Zomeradonisruueske
Zomeradonisruueske (Adonis aestivalis) is 'n einjäörig adonisruueske, behuuerendj toete ranonkelfemielje (Ranunculaceae). In Nederlandj is dees saort, juus wie 't veurjaorsadonisruueske, oet 't wildj verzwónje. Van netuur kump 't zomeradonisruueske veur in Eurazië. Juus wie de verwantje plantj 't vlamadonisruueske wuuertj dees plantj väöl toegepas in sierhäöf.
De plantj kump veur toet op 'n huuegdje van zoeaget 1.000 m. 't Zomeradonisruueske duit 't 't bèste in aetesrieke, kalkhajendje, vlaakgrunjige, zomerwerm, meis druueg en steinige leim- en lössbäöm. De reut vanne plantj kónne toet aan 80 cm deep inne gróndj greuje.
't Zomeradonisruueske wuuertj 20 toet 50 cm hoeag en bleutj van mei toet julie mit vermiljoenroeaj toet get gaelsiger blome. De bleujwies is ein bloom de bloomsstengel of inkelveljig gevork biesjerm. De kelch zitj taenge de oetgesprèdje kroeanblajer aangedrök. De blome zeen sómwiel ouch leechgael en höbben ane voot dökker 'n duuster vlek. 't Fien blaad is driedóbbelvaerdeilig. De vröch is 'n doepvröch, die wuuertj versprèdj door bieëster.
't Zomeradonisruueske kump veur tössen 't kaore, mer is in Nederlandj veure litste kieër waorgenómmen in 1936. 't Verzwinje vanne plantj haet te make mit 't zuvere van 't kaorezejgood; de akkerónkroedzäöj zeen dao-oet eweggehaoldj, wodoor dees plantj nimmieë wuuertj mitgezejdj tössen 't kaore.
De plantj is hieël vergiftig door 't veurkómme van glycoside. Inne plantj kump 0,2 toet 0,4% adonitoxine same mit cymarine veur. 't Hoogste gifniveau is wen de plantj inne bleuj steit.
Zaoterdag
thumb|Kronos vrit eint vaan zien kinder op, sjèlderij vaan [[Pieter Paul Rubens. Door dit soort sinister associaties kraog de zaoterdag de naom vaan oongelöksdaag.]] De zaoterdag is 'nen daag in de week. Oersprunkelek is 't de zevenden daag, meh in de westerse werkweek gelt 't es de zèsde.
In 't Limbörgs en de mieste aander Germaanse taole is dit d'n insegsten daag mèt 'ne Latiensen oersprunk. D'n oersprunkeleke naom is Saturni dies (of in 't Aajdgrieks: ἡμέρᾱ Κρόνου hèmera Kronou). De mieste weekdaog kraoge 'n vertaoling aon de hand vaan de interpretatio Germanica; de daog woorte geneump nao 'ne god dee me mèt de Romeinse god oet d'n oersprunkeleke daagnaom geliekstèlde. Veur Saturnus kós me in de Germaanse mythologie geinen tegenhenger vinde; daorum naom me de naom sumpelweg euver. Euveregens is de zaoterdag, wie de aander weekdaog, in ierste instantie neet nao de god meh nao de planeet Saturnus geneump. 't Astronomisch symbool veur Saturnus ♄ woort veural vreuger ouch es teike veur de zaoterdag gebruuk.
In tegestèlling tot de aander weekdaog had de zaoterdag al bij de joede 'ne naom: sabbat. Dee naom is ouch in väöl westerse taole in gebruuk, veural (meh neet allein!) wienie me bezwoer maakde tege d'n heidense naom Saturnus: sabatto in 't Italiaans, суббота soebbota in 't Russisch, Samstag in 't (Zuid-)Duits. In 't Duits besteit ouch nog de naom Sonnabend, dee ziech liet verklaore es 'zoondag-(veur)aovend'.
Lausanne (stad)
thumb|De Kattedraol van Lausanne. Lausanne is de houfstad van 't Zwitsers kanton Vaud en ligk in 't gelieknamig distrik 't Franskallendj deil van 't landj aan 't Maer van Genf. 't Is de op drie nao grótste stad van Zwitserlandj. Ze ligk op 'n huuegdje van 495 m in 'ne wienstreek en steit bekandj veure gotische kirke. Lausanne ligk zoea 62 km te naordoeaste van Genf.
Zaoterdag
'ne Christeleke gedinkdaag is Stèlle Zaoterdag, d'n daag veur Paose. De liturgie ligk daan gooddeils stèl; me gedink tot Zjezeke in 't graaf laog en wachde op zien Wederopstanding. Op Stèlle Zaoterdag weurt dèks neet mie gevas, allewel tot 't nog gewoen tot de veertegdaogentied huurt. In 't volksgeluif is de zaoterdag vaanajds 'nen oongelöksdaag. Kronos/Saturnus, de god vaan de veurbijen tied dee zien eige kinder versloond, weurt in verband gebrach mèt d'n doed en duusternis. In 't joededom is de zaoterdag evels 'nen heilegen daag: 't is dao de rösdaag, umtot God volgens 't Sjöppingsverhaol in Genesis nao zès daog de sjöpping aofsloot en bezaog.
Wie in d'n twintegsten iew e twiedaogs weekend algemein woort, kraog de zaoterdag aander associaties. Me associeert häöm allewijl veural mèt vrijen tied en vermaak, in 't bezunder oetgoon. In väöl len weurt ouch gesport op de zaoterdag, al gebruuk me dao dèkser de zondag veur. In 't Nederlands amateurvoetbal weurt dèks op de zaoterdag gespäöld es me um religieus reies zondaogs neet wèlt speule; zaoterdagcompetities gief 't naovenant veural in de Biebelreem.
Lausanne (stad)
In 2009 talj de stad 133.280 inweuners (mit veurstej zoea 325.000); de inweuners neump me Lausannois.
Lausanne is óntstangen oppe plaats van 'n Keltische nederzètting es e Romeins militair kamp, geneump Lousanhne. Vanoet det kamp óntstóng 'n stad die woort bestuurd dore Hertoge van Savoye enne busjop van Lausanne, gevolg door Bern van 1536 toet 1798. In 1803 woort Lausanne de houfstad van e nuuj-gevörmp kanton, Vaud.
Jean Monnet
Jean Monnet (9 november 1888, Cognac te Charente - 16 miert 1979, Bazoches-sur-Guyonne te Yvelines) is 'ne Franse politicus, ambteneer, baankeer, atlanticis en Eurofidderalis. Heer weurt gezien es eine vaan de 11 Founding fathers vaan de Europese Unie en, in 't algemein, 't Europees integratieperses.
Naotot heer sinds de opriechting in 1919 eine vaan de promotors vaan de Volkerboond, boevaan heer plaotsvervaangend sikkertaris-ginneraol waor, organiseerde heer in die positie de financieel conferentie vaan Breusel vaan september 1920. Heer woort daonao 'nen invloojrieken advisäör in deens vaan de Franse staot en, vaanaof d'n Twiede Wereldoorlog, veur de geallieerde. In 1940 stèlde heer 't Frans-Britse Unie-projek veur: 'n fusie vaan Fraankriek en 't Vereineg Keuninkriek es blok contra Nazi-Duitsland. D'r woort serieus naogedag vaanoet Londe en Paries euver dees fusie, bistot de Nazis wèrkelek de Franse sjraom euvergónge en Paries bezatte.
Nao d'n oorlog woort Monnet eine vaan de architecte vaan de Franse planification (de hervörming en wederopbouw vaan Fraankriek) vaan 1946 tot 1952 tijes 't Marshallplan. Monnet droog bij aon de bekènde Schuman-verklaoring vaan 1950, aon de Frans-Duitse touwnaojering en aon de opriechting vaan de Europese Gemeinsjap veur Kole en Staol, boevaan heer d'n ierste veurzitter waor.
Heer is eine vaan de belaangriekste opriechters vaan de Europese Ikkenomische Gemeinsjap (die woort opgeriech op force vaan 't Verdraag vaan Roeme in 1957), wat later zou oetvlooje in d'n Europesen interne merret. Dit zawwe de veurloupers zien vaan de Europese Unie (EU). Es eine vaan de founding fathers vaan de EU woort heer in 1976 oetgerope tot ierebörger vaan Europa. Heer hiemelde in 1979 in Yvelines, Ile-de-France (neet wiet vaan Paries). In 1988 kraog heer 'nen twiede begraffenis en woort 'r begrave in 't Frans Pantheon.
Newton (einheid)
De newton (symboeal N) is de aafgelèdje SI-einheid van krach. De einheid newton is gediffenieerdj es de krach die 'n massa van 1 kilogram en versnelling van 1 m/s² guuef:
'n Massa van 1 kg óngervindj oppe aerd oppe brèdjegraod van Nederlandj op zieëniveau 'n krach van zoeaget 9,81 newton, ane pole is dit 9,83 N en anen aevener 9,78 N. In 't daacheliks laeve wuuertj dit sómtieds aafgeróndj op 10 newton.
De newton is verneump nao Isaac Newton.
Plestiek
Plestiek, plestik, plastiek, plastik of plastic is 'ne groepsnaam veur 'n groep aan kónsstoffe: organische polymere. In 't daacheliks spraokbroek wuuertj mit plestiek ouch waal alle saorten aan kónsstoffe gemèndj.
Plestiek is oearsprunkelik allein 'n kónsstof wovan door plastische vormgaeving, verhitting in 'n vorm ónger drök, e veurwirp kan waere gemaak. Me sprèk den van 'ne thermoplas. Lang neet alle kónsstoffe valle dao-ónger. Daoveur sprèk me inne kónsstofindustrie lever van kónsstoffen en neet plestiek. Väöl, meh lang neet alle, kónsstoffe zeen opgeboedj oet polymere.
't Wit matterjaal woroet alderhenj aan flesje kónne waere gemaak (polyetheen) is daotaenge waal weer smultjbaar en kan dus in princiep oppernuuj waere verwirk zónger sjemische aafbraak. Ouch voelnistoete waere van thermoplastisch matterjaal gemaak, middels e blaospercès.
Miljeuvervoeling
Plestiek lèdj toet enorm miljeuvervoeling op 't landj. E bekèndj veurbild van groeatsjaolige vervoeling inne zieë is ónger anger de plestieksóp inne Groeaten Oceaan. 't Recycle van plestiek is daobie problematisch; hergebroek vindj döks plaats door downcycling (de kwaliteit van 't gerecycled matterjaal is slechter es van 't oearsprunkelik).
Allewiel guuef 't aevel waal bioplestiek, dae biologisch aafbraekbaar is.
Vest-Agder
thumb|De ligking van de pervincie Vest-Agder in Nórwaeg. Vest-Agder (Wès-Agder) is 'n pervincie (fylke) van Nórwaeg. 't Vèlt ónger 't landjsdeil Sørlandet. In 2007 had 't 163.702 inweuners en e gebied van 7.279 km². De houfsjtad is Kristiansand.
De pervincie is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
Gemeintes
Viefteen gemeintes ligken in Vest-Agder:
Amfibieë
[[Plaetje:Amphibians.png|350px|thumb|Drei recente amfibieë en ein fossiel. Me zuut:
Blaadgreune boumkwakker (Litoria phyllochroa);
Seymouria baylorensis;
Greune watersalamander (Notophthalmus viridescens);
Mexicaanse wörmsalamander (Dermophis mexicanus).]] De Amfibieë zien 'n klasse vaan de gewervelde diere en daovaan wel de kleinste, mèt oongeveer 5700 soorte. De amfibieë weure geach vaan kwasvinnege vèsse aof te stamme, die in 't Devoon aon land kaome. Ze leve miestens gedeiltelek in 't water en gedeiltelek op 't land, vaandao hunne naom, dee "twielevers" beteikent. Amfibieë höbbe e larvaol stadium wat sterk aon vèsse rappeleert: ze leve in 't water (boe ouch de eikes weure gelag), aoseme mèt kiewe en bewege ziech mèt 'ne start (ze höbbe gein pu). Me sprik veur dit stadium vaan koeleköpkes. Bij d'n euvergaank nao volwasse bieste (of beter: juveniele, want eine kier vaan vörm veranderd zien ze nog hendeg klein) greuje de pu aon, valle de kiewe en soms ouch start aof (bij de Anura) en weure twie longe functioneel. Väöl amfibieë, in 't bezunder de Anura, bringe hun volwasse leve daan gooddeils op land door.
De indeiling kint drei subklasse, boevaan 'rs twie oetgestorve zien. De euvergebleve subklasse kint drei ordes.
Delfzijl
Delfzijl (Gronings: Delfziel) is 'n plaots in de Nederlandse gemeinte Eemsdelta (provincie Groninge). De plaots heet zoeget 15.000 inwoeners, al löp dat aontal de lèste decennia trök. Heimèt is 't de groetste plaots, allewel tot Appingedam de hoofplaots vaan de gemeinte is.
Tot 2021 waor Delfzijl 'n zelfstendege gemeinte boe ouch de plaotse Bierum, Biessum, Borgsweer, Farmsum, Godlinze, Holwierde, Krewerd, Losdorp, Nansum, Meedhuizen, Spijk, Termunten, Termunterzijl, Uitwierde, Wagenborgen, Weiwerd en Woldendorp bij hoorte. De mieste vaan de kerne zien hendeg klein. Sommege hoort ummer al bij de gemeinte Delfzijl, aandere pas sinds 'n fusie in 1990. 't Dörp Heveskes woort in de jaore zèsteg gesloop veur ruimte veur de have te make.
De stad Delfzijl is neet zoe beziensweerdeg; ouch binne de aw vesting euverheers nuibouw. Kortbij de stad ligk 'n havegebeed boe väöl inwoeners werk vinde. Eder vief jaor weurt 't evenemint DelfSail georganiseerd. 't Is nao Sail Amsterdam 't twiede maritiem evenemint vaan Nederland. 't Trok in 2016 500.000 bezeukers.
Stadsfuncties
Allewel tot 't neet al te groet is, nump Delfzijl in dit dunbevolk gebeed 'n centraal plaots in. Dewijl me wel veur ummer mie veurzieninge in de stad Groninge moot zien, vint me dao nog altied veurtgezat oonderwies en werk, oonder mie in de te noordweste gelege Eemshave. Dezen have vörmp 'n aonvölling op de groete concurrente Rotterdam, Bremerhaven en Hamburg en profiteert vaan de Eems, 'n Nederduitse revier dee hei in e breid estuarium de Waddezie instruimp. De beteikenis vaan de have is evels achtergebleve en in de stad hierse sjomaasj en emigratie, mèt väöl leegstaonde hoezer es gevolg.
Historie
Delfzijl is vergeleke mèt de meiste andere Groningse plaotse vrij joonk, wat ziech aon de naom liet zien: geine twiestammege, oondoorziechtege naom op -um, meh 'n plaotsumsjrieving: sluus (plaotselek siel) in de Delf d'n awwe naom vaan 't Damsterdiep. In de zestiende iew kaom de plaots op es havestad, en es verdeidegingsbolwerk. In de jaore zesteg begós me Delfzijl te oontwikkele es havestad, meh wie de Eemshave, woeveur o.m. 't dörp Oterdum gesloop mós weure, in 1973 veerdeg waor kós 'r ziech slech oontwikkele door de economische crisis. Tot op d'n daag vaan vandaog is devaan neet gewore wat me verwach had.
In häör leste jaore is de gemeinte Delfzijl bekind gewore um oonophawlik gevreigels in de gemeinteraod. In 2000 mós 'ne corrupte wethawwer aoftrejje, in 2003 zelf de börgemeister en 't colleesj vaan B&W, woenao ex-minister Annemarie Jorritsma veur kort es börgemeister geïnstalleerd woort. Häören opvolger woort in e referendum eweggestump, boenao in 2004 M. Appel-de Waard es ieste börger aontrooj. De chaos, in combinatie mèt 'n vergrijzende en verermende bevolking (ouch in lendeleke naobergemeintes), waor veur de provincie rei um ouch Delfzijl neet vaan de groetsjaolege herindeilinge te versjoene. Nao 't bestudere vaan diverse alternatieve woort beslote tot 'n fusie mèt Appingedam en Loppersum tot 'n gemeinte Eemsdelta.
Indiane
Indiane is e begrip det verwies nao de oearsprunkelike inwoeaners van 't kóntinent Amerika. De benaming "indiaan" verwies nao 't feit det wie Columbus Amerika haw óntdèk, hae dach det t'r in Indië waas belandj. Hiedoor zeen ouch väöl anger benaming, wie American Indian, Native American (Vereinigdje Staote), First Nations (Canada) en indígenas (Letiens-Amerika), die neet vanoet 'n specefiek Europees standjpuntj wirke.
De indiane vörme geinszins 'n eindujige groep; 't guuef väöl versjillige völker mit edert häör eige spraok, worónger biezunjer väöl isolaatspraoke en klènder spraokfemieljes. Bekèndje völker zeen de Irokeze, de Sioux, de Cherokee, de Maya's, de Azteke, de Arowakke enne Inca's. Of de Eskimo's behuuere toete indiane is e val van discussie; meistes waere ze waal toete inheimsje Amerikaanse völker geraekendj, meh toch neet es indiane gezeen.