cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Proto-Indogermaans
Diathees
Sommege taole, wie 't Proto-Indogermaans, höbbe apaarte werkwoordsvörm die de diathees oetdrökke. Dao waore twie vaan zoe'n vörm (traditioneel dèks "genera" [inkelvoud "genus"] geneump, wat evels tot verwarring mèt de aonduiding genus veur "woordgeslach" kin leie) in dees taol: actief en mediopassief. De mediopassieve vörm woorte veur mie es ei doel gebruuk. Hun beteikenis kós mediaal of passief zien. Mediaal wèlt zègke tot de beteikenis tösse actief en passief insteit; de werkwoordsvörm drök daan of oet tot 't oonderwerp de handeling veur ziechzelf verriech (heer èt ziech twie boonteramme), of tot 't oonderwerp ouch veurwerp vaan de handeling is (heer was ziech[zelf]; reflexief beteikenis). Passief is wat heibove besjreve weurt: 't veurwerp vaan 'n handeling weurt 't oonderwerp vaan de zin.
In 't Grieks zien dao soms apaarte vörm veur mediaal en passief (dit is oonder mie bij d'n aoristus 't geval). Dao zien gein reies um aon te numme tot 't Proto-Indogermaans dat ouch had. Väöl dochtertaole (beveurbeel de allervreugste Germaanse taole en de Italische taole), höbbe vaan 't mediopassivum e zuver passivum gemaak en de mediaal beteikenis laote valle.
Infinitieve en participia
't Proto-Indogermaans had 'n oetgebreid systeem vaan infintieve en deilwäörd veur drei tije (praesens, aoristus en perfectum), zoewel actief es passief.
Persoenssuffixe
Aon 't ind vaan 'ne Proto-Indogermaanse werkwoordsvörm stoont de persoenssuffix, 'ne suffix deen 't oonderwerp aongief. Mèt zoe'ne suffix woorte persoen (ierste, twiede, daarde) en getal (inkelvoud, dualis, miervoud) vaan 't oonderwerp oetgedrök. Me sprik hei vaan suffices en neet vaan oetgeng, umtot de markeerders vaan 't oonderwerp nog vrij dudelek henkinbaar waore. In väöl dochtertaole versmolte ze mie mèt de stam en kós me vaan oetgeng goon spreke.
Dao waore versjèllende suffices veur thematische en athematische werkwäörd. In eder geval versjèlde d'n oetgaank veur de ierste persoen inkelvoud tösse thematisch en athematisch. Sommege gelierde meine, op basis vaan 't Grieks en de Baltische taole, tot alle thematische suffices versjèlde.
Augmint
't Augmint is de markeerder veur die werkwoordsvörm die qua beteikenis 'ne verleien tied aongeve. Dat zien 't imperfectum, d'n aoristus indicatief en 't plusquamperfectum, maag dat al bestande höbbe in 't Proto-Indogermaans. 't Augmint is h1e- en stoont aon 't begin vaan de werkwoordsvörm. Oorspsrunkelek heet 't mesjiens de functie vaan voog- of koppelwoord gehad: "en toen ...". Me vint 't augmint, alweer, in 't Grieks en 't Sanskriet trök.
Tèlwäörd
Tèlwäörd laote ziech oet alle Indogermaanse taole reconstuere, die tot tien zier gemekelek, die tot hoonderd ouch mèt groete woersjijnelekheid. E getal veur doezend kin ouch bestande höbbe, meh in versjèllende taolgrope gebruuk me versjèllende wäörd. Daorum kin me aonnumme tot dat getal neet väöl gebruuk woort, en tot de wäörd die bron waore vaan de versjèllende wäörd veur "doezend" oorsprunkelek gewoen "e groet getal" beteikende. Eine gelierde (Lehmann 1993) meint tot alle groeter getalle es tien pas in de dochtertaole tot stand zien gekómme en tot ouch *ḱm̥tóm (zuug oonder) oorsprunkelek "e groet getal" beteikende. Dit zouw evels lesteg kinne verklaore tot de derivatieve vaan *ḱm̥tóm in alle taole "hoonderd" zien goon beteikene. Bovedeen maag me aonnumme tot de Indogermane, die e veehawwend volk waore, getalle väöl groeter es tien nujeg hadde (beveurbeeld veur 't tèlle vaan sjäöp). Veur de res zien de gelierde 't oonderein veur e groet deil wel eins euver de Proto-Indogermaanse tèlwäörd. Dat laote de twie reconstructies heioonder, die vrij good euvereinstumme, wel zien:
Syntaxis
Umtot de syntaxis vaan de versjèllende tek nogal oetereinlöp is dao neet väöl mèt zekerheid te zègke euver de Proto-Indogermaanse syntaxis. Waorsjijnlek waor de woordvolgorde nogal vrij, umtot in dees sterk flecterende taol aon de bugings- en vervogingsoetgeng toch wel te hure waor wat de functie vaan e woord waor. De gebrukelekste woordvolgorde waor evels SOV, dus mèt 't werkwoord (mie bezoonder de persoensvörm) achteraon de zin. In ingewikkelde zinspetroene kós 't gebrukeleker zien 't werkwoord örges anders te zètte. 't Adjectief kós zoewel veur es nao 't substantief boe 't bijhuurde koume; deveur kaom 't mieste veur. Accusativus cum infinitivo kaom zeker veur, en mesjiens ouch ablativus absolutus.
Veurbeeldtekste
Sins 't ind vaan de negentiende iew besjikke gelierde euver vrij oetgebreide reconstructies vaan 't Proto-Indogermaans. Sommege höbbe ziech dao creatief mèt bezeggehawwe en tekste in 't Proto-Indogermaans gesjreve. Bekind woort de fabel "'t Sjaop en de peerd" vaan August Schleicher oet 1868. In dees fabel gebruukde heer neet allein 'n reconstructie vaan de Proto-Indogermaanse taol, heer sjreef ze ouch in de vertèlstijl vaan de Indogermaanse volker (wie ze oet versjèllende aw tradities te reconstruere vèlt) en maakde gebruuk vaan beelder en begrippe die kloppe mèt wat euver de Indogermaanse meneer vaan leve bekind is.
Umtot de inziechte euver d'n aard vaan 't Proto-Indogermaans veranderd zien höbbe väöl taolgelierde de fabel later aongepas nao de nui theorieë. Umtot gelierde 't oonderein dèks neet eins zien kinne ze versjèllende, soms hiel versjèllende, versies producere. Heioonder stoon 't orzjineel vaan Schleicher en de versie vaan Douglas Q. Adams oet 1995. Schleicher góng bij zien reconstructie wat betröf de vocale veural oet vaan 't Sanskriet: aongezeen in zienen tied 't Hethitisch nog neet bekind waor, en 't Sanskriet dus de aajds bekinde Indogermaanse taol waor, naom me aon tot boete de Proto-Indogermaanse grammair ouch de de Proto-Indogermaanse klaanklier 't mieste op die vaan 't Sanskriet liekende. Aon d'n ablaut tösse e en o gaof heer gein groete beteikenis. In de versie vaan Adams vint me versjèllende veranderinge trök: introductie vaan 't e/o-ablautsysteem en algemein vaan de e es mies veurkoumende foneem, introductie vaan klaanke wie de gepalataliseerde en gelabialiseerde velare (gj, gw etc.), introductie vaan de syllabedragende consonate (l., m. etc.) introductie vaan de laryngaaltheorie (allewijl algemein geaccepteerd, meh naotot ze veur 't iers opgestèld woort nog jaorelaank umstreje) en e paar ander wäörd.
'n Aander bekinde teks in 't Proto-Indogermaans is De keuning en de god, in 1994 op initiatief vaan S.K. Sen opgestèld door 'n aontal historische taolkundege, mèt 't doel de versjèllende versies vaan 't Proto-Indogermaans mètein te verglieke.
Rifferenties
Veur dit artikel is in hoeg maote gebruuk gemaak vaan 't corresponderd Ingelstaoleg Wikipedia-artikel.
Klipdasse
thumb|right|Geelgevlekde klipdas Klipdasse of Hyracoidea zien 'n orde vaan klein, herbivoor zoogdiere. Alle noe levende klipdasse hure bij de femilie Procaviidae. Aofhenkelek vaan de soort weure ze tösse de 30 en 70 cm laank en tösse 2 en 5 kilo zwoer. Ze leve in Afrika en 't Middel-Ooste.
Oet fossiele kump nao veure tot ze vreuger väöl mèt väöl mie waore en in Afrika de belaankriekste herbivore waore. Daobij sjijne de olifante oet prehistorische klipdasechtege bieste geëvolueerd te zien.
Soorte
Taxonomisch zien de klipdasse in drei geslachte en èlf soorte verdeild.
Juniville
Juniville ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 1.233 luuj op 'n oppervlaak van 26,6 veerkante kilometer en daomèt goof 't 47,06 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,41% de jaor.
Stumhöbbendje palatale plosief
De stumhöbbendje palatale plosief of stumhöbbendje palataal ploefklank is 'ne mitklinker dae inne sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is [ɟ].
Kènmirke
Kènmirke vanne stumhöbbendje palatale plosief zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumloeazen alveolaire plosief in bepirkdje maot veur, veurnamelik in dialekte mit mouillering.
In veurkleinwäörd sjrief me döks nao 'ne stumhöbbendjen alveolaire kónteks inne gróndjvorm -ndje (wie in bendje); dit sprèk me aevel stumloeas oet.
In 't Limbörgs kump de stumhöbbendje palatale plosief allein veur inne midde van wäörd; anen ènj is t'r stumloeas gewaore door auslautverhärtung. Waal guuef 't e klein aantaal aan lieënwäörd die aanvange mit 'ne stumhöbbendje palatale plosief.
Anen ènj van e waord en in 'ne stumloeaze kónteks kan de stumhöbbendje palatale plosief de stumloeaze palatale plosief es allofoon höbbe door auslautverhärtung; wen 't waord wuuertj gevolg door 'n anger waord det aanvèngk mit 'ne klinker, den geldj det t'r waal stumhöbbendj is.
Sjoekelaat
thumb|220px|Sjoekelaat Sjoekelaat (plaatsjelik aoch sjókkelaat geneumd) is lekkesj dat bereid waert oet cacao en soeker. Allewiel waert 't uëver de ganse welt gemakt en gegaeëte, meh d'r ieësjte sjoekelaat woert mieë es 3000 jaor geleije gemakt i Centraal-Amerika en Mexico doer Indiaanse sjtamme wie de Maya's en de Azteke. De benaming sjoekelaat is dan aoch aafgeleid oet 't Nahuatl van 't woeërd xocolātl, dat "bitter water" betaekent. I Nederland en op 't Belsj waert sjoekelaat gemaenlik verkriëge in d'r vorm va raepe of verwirkt i producte wie bonbons, kook en sjloek.
't Lekker geveul bie 't aeëte va sjoekelaat kump doerdat 't sjmiltpunt get liëger ligkt dan de temperatuur van 't lief, woeëdoer 't in d'r mónd sjmilt. Aoch bevat 't theobromine, cafeïne en tryptofaan, sjtóffe die 'n effek op de herses kinne höbbe.
Historie
Sjoekelaat woert in 't begin allaen gekind in drinkbare vorm. De Azteke drónke 'ne sjoekelaatdrank, dae ze xocolatl neumde. Dizze bittere en pikante drank, dae meujighaed taeëge zou gaoë (doer de cafeïne in d'r cacao), besjouwde ze es kosbaar en es 'ne drank van de gode. Cacao woert verbónge mit Xochiquetzal, de godin van de vröchbaarhaed. D'r ieësjte Europeaan dae d'r drank preufde waor d'r Sjpanjaard Hernán Cortés, dae de cacaoboeëne i 1528 nao Sjpanje brach. De Sjpanjaarde dege soeker d'rbie. I 1585 woert sjoekelaat vuur 't ieësjt op commercieel sjaol va Vera Cruz nao Sevilla verveurd. In de 17e ieëw waor sjoekelaat e luxeproduk dat vuural benótst woert doer d'r adel. De Sjpanjaarde kósse de bereiding va sjoekelaat bekans 'n ieëw lang gehaem haote.
Sjoekelaat woert i Nederland en op 't Belsj bekind ómdat 't mitraesde mit d'r hertog Alva. Vervolges óntsjtinge i Nederland koffie- en sjoekelaathoezer. In de 18e ieëw raakde sjoekelaat aoch in anger Europese leng gewild. De ieësjte sjoekelaatfabriek verrieës i 1728 in Ingeland. Vanaaf 1760 kaome d'r fabrieke in Duutsjland en Frankriek. D'r Nederlandse chemicus Conrad van Houten sjlaagde in 1828 d'rin óm cacaomassa doer paersing i vèt en poejer te sjeije. D'r ieësjte aeëtbare sjoekelaat zou in 1847 gemakt zieë doer d'r Brit Joseph Fry.
thumb|170px|Cacaobaom
Rouke
Inne vouksmóndj sprèk me ouch waal van pave, zwame of vlemme.
Sjoekelaat
Productie en bereiding
't Wichtigste besjtanddael va sjoekelaat (cacao) is 't zaod van de cacaobaom: de cacaoboeëne. Cacaobäöm kómme vuur in tropische gebede; Wes-Afrika is in 2005 mit 72,4% van de totaal weltproductie de groeëtste cacaoproducent gevolgd doer Zuudoeës-Azië mit 14,9% en Latiens-Amerika mit 12,7%.
Rouke
Inhaadj van tabaksrouk en gezóndjheidsgevolge
Rouke haet väöl naodeilige gevolge veure gezóndjheid door e groeat aantal aan giftige stóffe. De wichtigste giftige stóffen in tabaksrouk zeen:
Tabaksrouk bevatj nag väöl mieër anger giftige stóffe. Sommige daovan zeen e gevolg vanne meneer woróp tabak verboewdj wuuertj (bv. bestriejingsmiddele), angere zitte van nature inne tabaksplantj
Sjoekelaat
Productie en bereiding
Naodat de cacaoboeëne zint geplökt waeëre ze gefermenteerd en gedruuëgd. Ze waeëre vervolges i jute bule van óngevaer 70 kilogram geëxporteerd. Bie aakóms waeëre de boeëne van diverse oersjpróng gemiesjd, óm vuur 'ne egale sjmaak te zörge. Nao de raeniging waeëre de boeëne op 'n temperatuur tót 140 °C geruuësterd in driejende trómmele. De temperatuur en doer bepale vuur e groeët dael wie d'r cacao oetindelik zal sjmake. De geruuësterde boeëne gónt vervolges doer 'ne braeëker: d'r dop braeëkt aoëpe en waert eweggeblaoëze zoeëdat allaen de kaer nib uëverblieft. De kaere waeëre in de cacaomuëles fiengemale tót 'ne dieke vaste pasta. Dit haesjt d'r cacaomassa. Oet dit produk kint 't vèt ónttrókke waeëre. Dat haesjt de cacaobótter. D'r dieke, hèlle klómp dae uëverblieft, waert vermale tót magere cacao, of cacaopoejer. Dit cacaopoejer is nog bitter en is i Nederland en op 't Belsj in d'r handel verkriegbaar.
Rouke
Inhaadj van tabaksrouk en gezóndjheidsgevolge
Tabaksrouk bevat nog talloze andere giftige stoffen. Sommige daarvan zijn een gevolg van de wijze waarop de tabak verbouwd is (bestrijdingsmiddelen), andere zitten 'van nature' in de tabaksplant of óntstaon door ónvólledige verbranjing. Get veurbeildje hievan zeen: nitrosamine, formaldehyde, arseen (e zwaor metaal), cyanide, aceton (ómme nagellak eweg te haole), ammoniak, aekzoer, DDT (e bestriejingsmiddel), polonium (radioactief) en benzeenverbinjinge. De wichtigste krenkdjes die gans of groeatedeils door rouke veroearzaak waere zeen lóngkanker, COPD en hert- en vaatkrendjes.
Roukers in Nederlandj
27,5% vanne luuj in Nederlandj rouk. Dees luuj kómme de maotsjappie zoea 2,4 miljard euro. Dees koste ontstaon doordet roukers dökker krank zeen en 'n lieëger productiviteit höbbe. Daointaenge levere de accienzen op tabak de Nederlandjse sjatkies ruum 2,3 miljard euro op. Ouch is oet óngerzeuk gebleke det roukers, ómdet ze ieëder doead gaon, mènder koste ane gezóndjheidszurg make. Daobie bespaartj rouke de staat pensioenkoste, doordet ieëder doead gaon ouch mènder oet te kieëre pensioen beteikentj.
Sjoekelaat
Productie en bereiding
De productie va sjoekelaat begint mit 't miesje van de gróndsjtóffe: cacaomassa, cacaobótter en soeker. Sóms waert dao aoch waal vanille biegedaoë. Vuur milksjoekelaat waert aoch milkpoejer biegedaoë. Witte sjoekelaat besjtaet oet väöl soeker, milkpoejer, cacaobótter, meh zónger cacaopoejer.
thumb|left|170px|Sjoekelaatfontein i Brusselse sjoekelaterie
Consumptie en toepassinge
't Belsj is weltwied bekind óm ziene sjoekelaat en dan in 't bezónger óm zien pralines (bonbons). Vuur väöl boetenlendse toeriste huurt pralines kaope dan aoch bie e bezeuk aan 't Belsj. Praline woert i 1912 op 't Belsj doer de bekkesj va sjoekelaatproducent Neuhaus oetgevónge en nörges op de welt vingt me zoe'n versjeijenhaed aa pralines. Op 't Belsj sjtaet aoch de groeëtste sjoekelaatfabriek van de welt, de fabriek va Barry Callebaut i Wieze.
Nederland kint 'n aantal typische toepassinge va sjoekelaat. De maes bekinde zint hagelsjlaag, vlokke en sjoekelaatpasta es broeëdbelèk en negerzoene. Tiedes 't Sinterklaosfieës waert 't in d'r vorm va lettesj, munte en sigarette verkoch en tiedes Paosje in d'r vorm van eiere en paosjhaze.
Louis Pasteur
thumb|right|Louis Pasteur Louis Pasteur (27 december, 1822 - 28 september, 1895) waor 'ne Franse wetensjapper, dee ziech veural mèt chemie bezig heel. Heer woort veural bekind um zien oetvinding vaan e medicijn tege hoondsdölheid.
Pasteurisere is ouch door häöm oetgevoonde en is nao häöm verneump.
Saba
thumb|Saba. Saba is 'n eiland in de Caribische Zie, deil vaan de Bovedewindse Eilen oonder de Klein Antille en staotkundeg es bezunder gemeinte deil vaan Nederland. 't Eiland mit mer 13 veerkentege kilometer en heet zoeget 1400 inwoeners.
1468
1467 - 1468 - 1469
Saba
Fysisch
Saba is 't kleinste vaan alle Nederlands-Antilliaanse eilen. 't Is mie es drei kier kleinder es Schiermonnikoog ('n verglieking soms gemaak in atlante), meh heet aanderhaaf kier zoeväöl inwoeners. 't Eiland besteit oet ein inkel völkaon, die evels wel veer vuurkóppels heet. Heidoor heet 't eiland e paar bergskes, boevaan 't hoegste, Mount Scenery, mèt 877 't hoegste punt vaan 't eiland en 't gans Keuninkriek vaan de Nederlen is. De combinatie vaan de kleinen umvaank en de hoege bergtop maak 't eiland hendeg steil en manifes oongesjik veur landbouw. 't Klimaot is vochteg en tropisch, wat me daan ouch in de begreujing trökzuut. Noordoostelek vaan 't eiland ligk 't oonbewoend Green Island.
Sociaol
De bevolking vaan Saba is verdeild euver veer kerne, vaanein gesjeie door 't ruig landsjap. Hoofplaots is The Bottem (oersprunkelek De Botte), de ander kerne zien Windwardside, Zions Hill en Saint Johns. Bij de volkstèlling vaan 2001 spraok neet minder es 88% vaan de bevolking Ingels es toestaol; 5% hanteerde en Spaons en Nederlands had mer 2%. Nörges op de Nederlandse Antille is dat aondeil zoe lieg. De mieste Sabaone spreke 't Nederlands evels wel, doortot 't oonderwies twietaoleg weurt aongeboje. 58% vaan de bevolking is roems-katholiek; 't twiede groetste genoetsjap is 't anglicanisme mèt 14%.
Geldermalsen
Geldermalsen is e dörp in de Nederlandse gemeinte West Betuwe, provincie Gelderland, in de Betuwe. 't Dörp had op 1 jannewarie 2018 10.745 inwoeners en is de hoofplaots vaan de gemeinte.
Tot 2019 waor Geldermalsen 'n zelfstendege gemeinte. De gemeinte umvatde de kerne Geldermalsen en Meteren; nao de fusie vaan 1978 ouch de kerne Acquoy, Beesd, Buurmalsen, Deil, Enspijk, Gellicum, Rhenoy, Rumpt en Tricht.
Functies
Geldermalsen ligk op de krusing vaan de Betuwelijn vaan Dordrech nao Elst en de spoorweeg vaan Utrei nao De Bos. Ouch de Betuweroute en d'n A15 loupe veurbij 't dörp. Um 't lendelek karakter vaan de gemeinte te bewaore streef 't gemeintebestuur denao 't aontal industrieel vesteginge te beperke. Zoedoende is 't economisch belaank vaan Geldermalsen neet zoe groet wie dat vaan de naoberplaotse Culemborg, Tiel en Zaltbommel.
Dörpsgeziech
Geldermalsen is e groet dörp mèt e paar nuibouwwieke. In 't centrumke vint me nog väöl dörpse bebouwing, boe-oonder e gotisch kèrkske. Tricht en Buurmalsen, die aon d'n aandere kant vaan 't revierke de Linge ligke, zien aon Geldermalsen vasgegreujd. In de umgeving gief 't väöl bóngerde.
Historie
In 850 weurt de plaots Buurmalsen geneump, de vermelding es Uberan Malsna veroonderstèlt ouch 'n aander plaots mèt de naom Malsen; dit zouw daan Geldermalsen mote zien gewees. De later naome zien te verklaore oet de twie versjèllende hiere euver de dörper: Geldermalsen huurde bij Gelder, Buurmalsen waor bezit vaan de graof vaan Buren. In 1978 woorte de gemeintes Buurmalsen, Beesd en Deil aon Geldermalsen touwgevoog. Op 1 jannewarie 2019 góng Geldermalsen same mèt Lingewaal en Neerijnen op in de nui gemeinte West Betuwe.
Våler (Østfold)
thumb|De ligking van Våler in de pervincie Østfold. Våler is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Østfold in Nórwaeg. De gemeinte had 4.071 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 256,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 15,9. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0137.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Blauwsjtein
blowwe sjtèè
Loemmel
Loemmelekrièmer
Tot in de jaore 50 van de 20e ièw, woorte ouw versjlete kleier, gerdiene, taofellakes, bèddegood of ander aafgedank sjtof, opgehaold en verzameld door 'ne loemmelekrièmer. Es hae in de buurt waor dan klonk ziene lokroop: "Loemmelae, loemmelae...". Sóms krege luuj e paar cent, per kilo, veur de loemmele. Waoge woort in zoan geval gedoon mèt de hölp van 'n draagbaar wäögske: de unster.
Allewiel were aafgedankde meh bruukbaar kleier nao de kleiercontainer of nao de kringloupwinkel gebrach. Loemmele goon nao 't milieupark.
Otter
d'n Europesen otter (Letien: Lutra lutra) is e roufdeer dae in Nederlandj in 1988 oetgestórve woort verklaordj en later woort geherintroduceerdj. 't Bieës kump zowaal in Europa es in Azië veur. Ómdet dit roufdeer wuuertj gezeen es 'nen indicator euver wie 't mitte biotoop geit wuuertj väöl meujdje gedaon 't bieës te herintroducere. Saer 2002 guuef 't oetgezatje otter in Nationaal Park de Weerribben.
d'n Otter ètj alderlei vès, amfibieje en klein veugel; in feite al waat t'r veure bek krieg. De veurtplantjing is aafhenkelik vanne besjikbaarheid van aetes. In Zwede, wo 's wintjers al 't water is bevraore, kómme de jónge in 't veurjaor; oppe Shetlandeilenj waere de jónge inne zomer gebaore wen väöl vès is.
Ómdet d'n otter neet standjplaatsgebónje is, is t'r gehólpe mit gooj ecologische verbinjingszaone. Veure otter waere mit naam wanjelpaedjes gemaak ónger brögke door.
Vorst
Vorst kan zeen:
Wes-Terschellings
thumb|Locatie vaan 't Wes-Terschellings in 't (Westerlauwers) Fries taolgebeed. 't Wes-Terschellings (otoniem Westers, Standaardfries Westersk of Skylgersk) is e dialek vaan 't Westerlauwers Fries wat weurt gesproke in en um 't dörp West-Terschelling op 't Nederlands eiland Terschelling. 't Liek bezunder sterk op 't Oos-Terschellings, meh de twie weure in de dialectologie gemeinelek apaart behandeld. De versjèlle mèt 't Fries vaan 't vasteland zien aonzienelek, al kin me op de vaste wal Terschellingers euver 't algemein wel verstoon.
Historie en vörming
Vaanajds waor gans 't kösgebeed vaan 't huieg Nederland Friestaoleg, dus ouch Terschelling. In 1396 evels pakde de Hollenders in 'nen oorlog tege de Frieze 't eiland, wat tot 1942 Hollands zouw blieve. 't Hollands eilandbestuur waor gevesteg in 't dörp Midsland, wat door de iewe heer zien eige Hollands dialek zouw oontwikkele ('t Midslands). Op de wes- en ooskant vaan 't eiland bleef me wel Fries spreke. Door hun positie in de ziehandel hadde de Terschellingers wieneg contak mèt de Frieze vaan 't vasteland, meh te mie mèt de Hollenders, Ingelse en Scandinaviërs. 't Hollands heet dujelek zien spore naogelaote in zoewel 't vocabulair es de klaanklier.
In d'n twintegsten iew begós 't gebruuk vaan 't Westers (en ouch 't Aasters) trök te loupe. Al in de jaore daarteg maakde me ziech zörg tot de joongere de taol zouwe verliere, en nao d'n Twiede Wereldoorlog sjeide de mieste awwers gans oet hun kinder drin op te trèkke. Door 't hendeg touwgenome belaank vaan 't toerisme waor kinnes vaan 't Nederlands ouch belaankrieker gewore, dewijl me ziech mèt 't eige plat zelfs op de vaste wal al neet mie meinde te rèdde. Nao 'n sjatting oet 2004 spraoke toen nog zoeget 400 lui 't plat, die evels in groete mierderheid awwer lui waore. 't Westers löp daodoor risico um in de kortbij touwkoms oet te sterve.
In jaore tachteg kaom e Woddenboek fan et Westers oet vaan de hand van Martha van Wichen-Schol, meh väöl mie es 'n oetgebreide woordelies is dit neet. 'nen Oetgebreide, ech wetensjappelek oonderlagten dictionair besteit anno 2020 nog ummer neet. Ouch oonderwies in 't dialek, wie dat in 't ooste vaan 't eiland wel weurt gegeve, beujt me in Wes-Terschelling neet aon.
Klaanklier en spelling
't Wes-Terschellings kint e paar klaanke die in 't Standaardfries neet veurkoume. De spelling wiek naovenant aof, umtot ze in 't Fries oonbekinde klaanke moot weergeve. De dialekspelling is ouch fonetischer, d.w.z. perceizer in 't weergeve vaan de spreektaol. Zoe klink 't Wes-Terschellings woord ôd ('aajd') perceis 'tzelfde wie 't Standaardfries âld. 't Teike â weurt in dit dialek gebruuk veur 'nen oongeroonden achtervocaol [ɑː] lân 'land' (in 't Standaardfries ouch lân gespèld, meh dao wie lôn oetgesproke). 't Kort equivalent daovaan is à. Ouch kint 't Westers ope en touw variante vaan de e en o, die respectievelek weure genoteerd es è, ò (ope) en é, ó (touw). Tot slot kint 't dialek nog 'n gerunde haafope veurklinker ö. De û weurt in 't Wes-Terschellings daan weer neet gebruuk: veur de klaank deen ze weergief ([u]) spèlt me ummer oe. 'nen Diftong dee 't Standaardfries neet kint is ae, oetgesproke wie [aə].
Wie me bove oet 't veurbeeld vaan ôld al kin zien, weure stom consonante weggelaote; neve de -l- gelt dat ouch veur de -r- (east 'iers', Fries earst). De [x] aon 't woordind weurt es -g gesjreve, boe 't Standaardfries -ch gebruuk (trog 'door' tegeneuver troch).
E klaankversjèl wat vrij snel opvèlt is de sch- aon 't woordbegin, wie in 't Aasters en 't Schiermonnikoogs. 't Fries vaan de vaste wal heet dao consequent sk-; de cluster [sx] kump dao gaaroet neet veur. Wijer vèlt op tot de /-n/ aon 't ind vaan 't woord soms in -ng is veraanderd, wie me dat oet sommege Hollandse en Braobantse dialekte kint (snjong 'zaoterdag', Fries sneon; hoeng 'hoond', Fries hûn), en kint 't gevalle vaan breking boe 't Standaardfries dat neet heet (snjong; jeaf 'leef', Fries leaf). Typisch veur 't Westers (en neet veur 't Aasters) is de veraandering e > o in wäörd wie bòn 'keender' (Fries bern) en borg ('berg', Fries berch). Verkleinwäörd die in 't Standaardfries op -tsje oetgoon, höbbe in 't Westers -tse: lântse 'lendsje' (Fries lântsje).
STS-128
STS-128 is de naom vaan de 128e Space Shuttle missie. Dees missie is weer een missie nao 't International Space Station. De Space Shuttle Discovery is, naotot ze twie kier is oetgestèld, gelanceerd op 28 augustus 2009, um 23:59 EDT (29 augustus 5:59 Nederlandsen tied). 't Belaankriekste oonderdeil vaan dees missie waor 't aoflevere vaan de Leonardo-module (de zoegenaomde Multi-Purpose Logistics Module, of MPLM), die oonder aandere allerlei experiminte bevatde um de natuurkundege en sjeikundege aard vaan micro-zwoerdekrach te bestudere. 't Gaof drei EVA's (ruimtewandelinge) um oonder aandere 'ne lege ammoniaktank mèt trök te numme.
Bemanning
De bemanning bestoont oet 7 persoene: commandant Frederick W. Sturckow, piloot Kevin A. Ford, en missie specialiste Patrick G. Forrester, José M. Hernández, Christer Fuglesang, John D. Olivas en Nicole Stott. Veur Ford en Stott waor 't de ierste ruimtevlöch. Stott bleef aon boord vaan 't ISS, en Timothy Kopra woort mèt trökgenome.
De laojing
Aon boord vaan de Discovery waor de Multi-Purpose Logistics module Leonardo, 'ne soort verhuiswage. Dees module weurt gebruuk um apparatuur mèt nao bove te numme. Dees kier waor dat rèkke mèt experiminte, 'ne min-80 vriezer, en oetbreiing um te kinne zörge veur 'ne zès-koppege bemanning vaan 't ISS: rèkke mèt proviand, 'n slaopcompartimint en 'n lochzuveringssysteem. Daoneve woort Colbert mètgenome, 'ne loupband um de bemanning in conditie te hawwe.
Ouch woort nog 'ne volle ammoniaktank mètgenome um te weure verwisseld mèt 'ne lege tank. De ammoniak is bedoeld veur 't keulsysteem.
Eufonium
't Eufonium is e koper blaosinstrumint dat familie is vân de basse. 't Eufhonium stamp ouch aaf vân de bastuba. De baritontuba of kortweeg bariton, 'n gelieksoortig instrumint, sjtamp daorentege aaf vân de hoorn. Euver 't algemein is 't euphonium groeter dân de bariton. 't Eufonium haet 3 of 4 ventiele.
't Eufonium steit gesjtump in Bes, en haet 'ne get zjwoerdere klânk es de bariton. Miestal haet e eufonium 4 ventiele, 3 gewoene aan de bovekant boemèt der dezelfde nôte kin vörme es praktisch alle andere koperbloozers. De mieste eufoniums höbbe echter e veerde ventiel aan de zijkant, öm de sjtömming vân bepaalde nôte te verbetere. 't Aanwezig zien vân 3 of 4 ventiele is gein criterium öm óndersjeid te make tussje eufonium en bariton.
Beneluxparlemaent
D'r Raogaevende Interparlementaire Beneluxraod (IPR), kórtweg 't Beneluxparlemaent geneumd is 'ne adviesraod van de nationaal regeringe van Belsj, Nederland en Luxemburg en is samegesjtèld oet parlementaire va die driej leng. De fracties zeunt neet per laand of nationalitèèt samengesjtèld mae nao politieke gezindheed.
't Beneluxparlemaent waoërt ópgerich óp 5 november 1955 dör de driej leng. De twieë officiële tale zeunt 't Nederlands en 't Fraans. 't Parlemaent behandelt mieë oonderwerpe es oeë över de Benelux besluut en dat keumt ömdat dit parlemaent ieëder is ópgericht. Naeve zakes die ege zeunt an de Benelux behandelt 't parlemaent ooch ander aangelaegenhede zoewie culturele toenadering en samewèrking óp 't gebied van boetelands beleid.
't Beneluxparlemaent keumt aafwisselend en vör twieë ópeenvólgende jaore biejee in Brussel, Den Haag en Luxemburg. Me keumt driej maol per jaor biejee. 't Parlemaent besjikt över e vas secretariaat, dat zaeëtelt in 't Palies der Natie te Brussel.
't Beneluxparlement vervult driej rólle:
Begin aprèl 2013 gónge in Nederland stumme op um 't Beneluxparlemint aof te sjaffe. 'n Mierderheid vaan de Twiede Kamer zaog 't nöt devaan neet in. Minister Frans Timmermans vaan Boetelandse Zakes góng dao evels neet in mèt. Ouch in 't Belsj waor me neet veur aofsjaffing te vinde.
Lede
In 't Beneluxparlemaent haant 21 Belsje, 21 Nederlandse en zaeëven Luxemburgse parlementaire zitting. De huidige vörzitter van 't Beneluxparlemaent is Bart Tommelein.
De lede van t Beneluxparlemaent groepere zich neet nao nationalitèèt, mae vólges hun politieke gezindheed. D'r zeunt óp 't momaent driej fracties: 'n Erkende fractie besjtèèt oet minstens vief lede.
1838
1835 - 1836 - 1837 - 1838 - 1839 - 1840 – 1841
Vetlanda
Vetlanda is 'n gemèndje in Jönköpings län, Zwede. De gemèndje tèltj 26.353 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.509,80 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 17,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,33% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Trnava
thumb|Trnava. Trnava is 'n sjtad in Sjlowakije. De Duitse naam is Tyrnau enne Hongaarse naam is Nagyszombat. Trnava haet óngeveer 66.000 inweuners.
Trnava weurt vermeld vanaaf d'n derteenden eeuw en is allewiel 'n sjterk-geïndustrialiseerde sjtad. Sins 1978 is 't ouch de zetel van 'n aartsbisdóm, womit Sjlowakije 'n zelfsjtenjige kèrkprovincie is gewaore.
Dilse
thumb|Ligking vaan de deilgemeinte Dilse binne de gemeinte Dilse-Stokkem. thumb|Torie vaan de Aw Kèrk. thumb|Kestieël Termotte in Dilse. Dilse of Dilze (Nederlands Dilsen) is e dörp in Belsj Limbörg en 'n deilgemeinte vaan Dilse-Stokkem, boe 't de hoofplaots vaan is. 't Dörp ligk noordwestelek vaan Stokkem. De deilgemeinte is 16,35 km² groet; 't aontal inwoeners laog in 2008 op 5.867. Oonder Dilse vèlt ouch 't gehuch Awd-Dilse, wat intösse in de bebouwing vaan 't dörp is vasgegreujd.
Aonzien
De modernen dörpskern oontstoont pas in d'n achtienden iew (zuug oonder); me vint daorum de ajdste monuminte in Awd-Dilse. Neve get boerehäöf geit 't veural um de romaansen torie vaan de Aw Kèrk. De kèrk zelf is in 1912 aofgebroke, wie in (Nui-)Dilse de beogotische Martinuskèrk veerdeg kaom. 't Ajdste gebouw daoboete is Kestieël Termotte, wat in 1725, mesjiens op de plaots vaan 'n aw motte, woort opgetrokke en daonao tösse 't aajd en 't nui dörp in kaom te ligke. 't Heet jaorelaank deens gedoon es raodhoes vaan Dilse. Wijer vint me bij Dilse nog 'ne meuleroomp De Wachter.
Zjus westelek vaan Awd-Dilse löp de Aw Maos, 'nen doeje Maoserm. Tösse de Aw Maos en de huiege Maosbèdding gief 't get natuur.
Historie
De ierste bewoening in de huiege deilgemeinte Dilse waor in 't westelek deil, wat nog zjus in de Kempe ligk en daorum bij hoeg water droeg blijf. Hei zien voondste oet 't mesolithicum tot en mèt d'n iezertied gedoon. Daonao woort de Maoskant minder naat en góng me ouch op de klei woene. In de Romeinsen tied leep hei d'n heerweeg vaan Tóngere nao Nimwege; mesjiens laog hei de stopplaots Feresne.
In d'n Tachtegjaoregen Oorlog, in 1590, belegerde de Spanjole 't kestiel vaan Stokkem. Heibij staoke ze e deil vaan Dilse in brand, oonder mie de kèrk. In 1723 gaof de prinsbisjop vaan Luik zie deil ('t weste dus) in lien aon baron Michel van Rosen, dee 't huieg kestiel leet bouwe. In 1740 euverstruimde de Maos, dee heidoor ziene loup nao 't ooste verlag. Dilse waor noe zien gooj positie in de handel euver 't water kwiet, al heet me de doej Maostak nog wel jaorelaank es have gebruuk. De bewoeners gónge ziech mie op de landbouw touwlègke en 't zwuurtepunt vaan 't dörp verplaotsde ziech nao 't weste. In 1813, in de Fransen tied, kaom de steinweeg veerdeg dee noe d'n N78 is. Heer vervóng d'n awwe heerweeg, dee bij Dilse trouwens neet zoe gek wied vaan de nuie steinweeg aof ligk.
In 1970 woorte de toen opgelufde gemeintes Ieële, Lanker, Roeëtem en Stokkem aon Dilse touwgeveug. Die fusiegemeinte woort in 1987 umgeduip in Dilse-Stokkem.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Plak
'ne Plak is 'ne veerkentige dook, dae va fie materiaal wie ziej gemakd is en es accesoir aa-gesjaft wert bie 'ne vrówwejas. Bies in de jaore 70 waoërt d'r plak in d'r Euregio Maas-Rien ooch öm d'r kóp gedrage; allewiel allèng nog es haosdook went e nog gebroekd wert. In Fraankriek drage jóng vrówwe nog ömmer d'r plak es bedèkking van d'r kóp.
D'r term plak wert ooch gebroekd is de samesjtèlling sjóttelsplak.
Tetraceratops
thumb|Tetraceratops Tetraceratops is e geslach van oetgestórve Synapsida. 't Geslach is uniek ómdet 't dinkelik 'nen tössevorm is tösse de aaj Synapsida (basaal Eupelycosauria) en nuuj Synapsida (Therapsida). 't Is dus neet dudelik toet welche vanne twieë ordes tetraceratops behuuert, wodoor m'n 't döks toette femileje Sphenacodontidae binne de Pelycosauria raekendj, meh meis ouch toet 'n eige femielje Tetraceratopsidae ónger Therapsida. Tetraceratops is ei vanne ieëste zougdeerreptiele.
Tetraceratops mèntj lètterlik "veer-häöre-gezich", meh dae naam klop neet gans; 't bieës haet zès häörkes die eigentlik ieëre oetstulpingskes of beinknuubbelkes zeen. Dees knuubbelkes woorte meugelikerwies gebroek veure balts en neet veure verdaejiging. Tetraceratops laefdje in 't vreug-Perm in Naord-Amerika, naeve verwantje, wie Dimetrodon.
Tetraceratops waas e roufdeer, meh veel dinkelik zelf owwel te proeaj aan grótter roufdere. Dinkelik wore dees nej-verwantje, vleisaetendje geslachte vanne Pelycosauria. Tetraceratops zaag wersjienlik oet wie 'nen aektes mit beinknuubbelkes oppe kop mit zougdeerechtige trèkskes. Dinkelik wore Tappenosaurus en Dimacrodon verwantj.
Otters
Otters (Letien: Lutrinae) vörmen 'n óngerfemielje van roufdere die in 't water laeve. Ze zeen 'n óngerdeil vanne bovienechtige (Mustelidae). Otters zeen lankgerekdje, slank dere mit kórte puuet. Tösse de tieëne zitte zwumvleze. De stert is behaordj en lank. Wiejer höbbe otters hieël geveulige tashaore róndje snoet en oppe ellebäög.
De bekèndjste saorte zeen d'n Europesen otter, de reveerotter (of Naord-Amerikaansen otter) enne zieëotter.
Verkavelingsvlaams
't Verkavelingsvlaams is 'n tösjetaal in Vlaandere, die dör Geert van Istendael vör 't örsj zoe geneumd is. 't Is 'n taal die tösje 't ège dialekt en de Sjtandaardtaal liekt en dus van plaatsj töt plaatsj versjilt. Dis taal is in de aafgelope 30 jaor oontsjtande. 't Verkavelingsvlaams is de normaal ömgangstaal in gaans Vlaandere waoëre. Bies in de universitète toe. Vlaandere erkènt evvel ging aander taal es 't Nederlands.
Justine-Herbigny
Justine-Herbigny ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
Lies van börgemeisters van Pieël en Maas
Dit is 'n lies van börgemeisters van de gemeinte Pieël en Maas. Ze is op 1 januari 2010 óntsjtange oet de gefuseerde gemeintes Helje, Kessel, Bree en Mael.
Justine-Herbigny
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 171 luuj op 'n 14,53 oppervlaak van 11,77 veerkante kilometer en daomèt goof 't 15 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,1% de jaor.
Lies van börgemeisters van Pieël en Maas
Brón
Dees lies is euvergenome van 't corresponderend Nederlandstalig artikel.
Mindergangelt
Mindergangelt of Am Wald is e klein dörp inne gemèndje Gangelt in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 250 inwoeaners. 't Dörp vèltj ónger Gangelt en ligk ane Nederlandjse grens, tösse Ieëtselder, Gangelt, Sjilvendj, Hastelder en Wildpark Gangelt in.
De straote die in Mindergangelt ligke zeen Am Wald en Schinvelder Straße.
Mindergangelt behuuerdje same mit Gangelt, Hastelder, Hogeboesj, Keverberg, Kritsraoj, Nieërboesj, Sjta en Vintele toete oearsprunkelike gemèndje Gangelt.
Maone en ring vaan Uranus
Ring
De ring vaan Uranus woorte in 1977 oontdèk. 't Is 'n gaans systeem vaan ring, simpeler es die vaan Saturnus mer complexer es die vaan Jupiter en Neptunus. William Hershel gaof in 1789 al aon tot heer ring oontdèk zouw höbbe, mer moderne astronome twiefele of heer ze wel gezeen kint höbbe umtot zie zier leechzwaak zien.
In ierste instantie woorte nege ring oontdèk, die bestoon oet doonker brokstökke vaan maximaol tien meter groet. D'n aofstand vaan de ring tot de planeet ligk tösse de 41.800 en 51.100 km. Tijdens de Voyager 2-missie woorte nog twie ring oontdèk, mer ouch 'n aontal oonvolledege ring. Op foto's oet 2003-2005 die mèt de Hubble ruimtetelescoop zien gemaak woorte nog twie ring oontdèk op zier groeten aofstaan vaan de planeet, 67.000 en 98.000 km.
De ring weure in volgorde vaan oploupende aofstand aongeduid es 1986U2R/ζ, 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ, λ, ε, ν en μ.
De ring zien woersjienelek oontstande door meteorietinsleeg op de maone vaan Uranus, woebij materiaol vaan de maone de ruimte in is geslingerd. Eine rink deilt zelfs z'n baon met de maon Mab.
Toear
thumb|Toear kort veur zien opheffing Toear (op z'n Hollands: Thorn; daodoor ouch dèks Thoear gesjreve) is e stedsje in de Midde-Limburgse gemeinte Maasgoew mèt 2.392 inwoeners (1 jannewarie 2013). Häöre bijnaom is 't Wit Stedsje, vaanwege de witte mör die väöl hoezer in 't centrum höbbe. Toear ligk aon de Belzje grens, kortbij Kaesing.
Historie
In de Romeinsen tied laog Toear in e zier moerassig gebeed. Aon de rand vaan dit moeras leep de hierbaon vaan Nijmege nao Mestreech. 't Stedsje zelf is aon 't eind vaan de tiende iew oonstande roond e benedictinessekloester. Dees abdij greujde in de Riddertied oet tot 'n stif, later zelfs tot e vorstedom, 't kleinste vaan 't Heileg Roems Riek. In 1354 kraog 't pläötske stadsrechte. Nao de Tachtegjaoregen Oorlog bleef 't bestoon, tot de Franse bezetting in 1797 'n ind draon maakde. Tösse 1830 en 1839 waor de plaots in Bèlzje han. Sins 1 januari 2007 maak Toear deil oet vaan de nui gemeinte Maasgoew, boe-in wijer nog Brach en Hael opgónge. Op 't memint vaan häör opheffing waor de gemeinte Toear mèt 2.600 inwoeners, 'n oppervlak vaan 6,60 km² en gein ander kerne es Toear zelf wiedoet de kleinste gemeinte van Nederlands Limburg. In 2013 had 't stedsje bekans 2.400 inwoeners, wat beteikent dat de bevolking mèt zoeget twiehoonderd lui is aofgenome (7,8%).
Harmonieorkeste
Toear is internationaol bekind um 't hoesveste vaan twie op hoeg niveau speulende harmonieorkeste, boetösse 'n serieus rivaliteit besteit: de Koninklijke Harmonie (de "bök") en de Harmonie St.-Michaël (de "geite"). Dees twie orkeste bepaole 't gaans dörpsleve. In 1999 zien 't dörp en zien twie orkeste geportretteerd in de documentair Bokken en geiten vaan Hans Heijnen, dee gaans in 't Toears dialek gesproke is.
Persone
'ne Toearse dichter is Har Sniekers.
Banská Bystrica
thumb|De mert van Banská Bystrica. Banská Bystrica (Pruus: Neusohl, Hóngaars: Besztercebánya) is 'n stad in Slowakije mit ruum 80.000 inwoeaners (2006). De stad lègk óngeveer in 't geografisch centrum van 't landj aan de reveer de Hron en aan de voot van de Lege Tatra, de Groeate Fatra en 't Slowaaks Èrsgebergdje (Slovenské rudohorie). Banská Bystrica is de höidstad van de gelieknamige regio en 't gelieknamig distrik en de Matej Bel-universiteit is d'r gevestig.
Banská Bystrica is óntstange in de neugendjen ieëuw. De stad óntving in 1255 van Keuning Béla IV van Hóngarije stadsrechte. Vanoet historisch ougpöntj is Banská Bystrica 'n bekindje Middelieëuwse mienboewstad. De stad haet de väöl waersvól kónshistorische monumènte aan die periode te danke.
Jan Mans
thumb|Jan Mans in 2004, es börgemeister vaan Enschede. Jan Mans (Heerle, 9 aprèl 1940 - Meerse, 18 fibberwarie 2021) waor 'ne Nederlands-Limbörgse politicus veur de PvdA. Heer heet versjèllende börgemeistersposte in en boete Limbörg bekleid.
Banská Bystrica
Naom
De aajs bekindje verwiezing nao Banská Bystrica waas 't Latiense Noua villa Bystrice prope Lypcham oet 1255, waat nuuj nederzètting Bystrica naobie Ľupča beteikentj. In 1263 duuk Besterchebana (Bystrica mienboew) veur 't ieës óp, waat strang liek óp de hujige Hóngaarse naom van de stad, Besztercebánya. Zoeawaal de hujige Slowaakse (Banská Bystrica) es de Hóngaarse variantj (Besztercebánya) zeen samegestèldj oet 't Slowaaks en Hóngaars waord veur mienboew, respectievelik banská en bánya, en de naom van de baek Bystrica. De toevoging Banská waerdje pas in 1773 gedaon.
Jan Mans
Mans studeerde sociologie in Nimwege. Nao zien studie wèrkde heer iers es docent aon de KMA. Heer woort lid vaan de PPR, later vaan de PvdA. In 1982 woort heer beneump tot börgemeister vaan Meerse, wat heer zes jaor laank bleef. Vaan 1989 tot 1994 had heer dezelfde functie in Kèrkraoj, daonao deende heer in Enschede (provincie Overijssel) twie ambstermijne. In die functie maakden heer in 2000 de vuurwerkramp mèt. Heer woort geprijs veur zien actie nao de ramp, meh kraog later ouch kritiek veur de vergönninge die heer 't febrik rösteg had gegeve.
Banská Bystrica
Naom
De Pruse naom veur de stad, Neusohl, beteikentj eigelik "Nuuj Zvolen", verwiezendj nao de naobiegelaenge stad Zvolen, die in 't Pruus vreuger Sohl en taengeweurdig Altsohl ("Aad Zvolen") wuuertj genömp. De ieëste inwoeaners van Banská Bystrica kome oet Zvolen.
Jan Mans
Op 15 januari 2010 kierden 'r in de gemeintepolitiek trök wie gouverneur Léon Frissen häöm beneumde tot woernummend börgemeister vaan Mestreech. Heer volgde dao ad interim Gerd Leers op, dee einen daag ieder um e sjendaol waor trökgetrooje. Vaanaof 1 fibberwarie 2011 is heer obbenuits interim-börgemeister, noe in Moerdijk. Dao volg 'r Wim Denie op, dee aoftrooj nao de giframp in zien gemeinte. In 2012 bekleide heer zoe'ne zelfde pos in Gouda. 't Jaor dao-op waor heer nog informateur in Meerse naotot dao 't colleesj waor gevalle.
Mans storf begin 2021 aon 'n neet wijer geneumde krenkde.
La Neuville-en-Tourne-à-Fuy
La Neuville-en-Tourne-à-Fuy ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 555 luuj op 'n oppervlaak van 27,34 veerkante kilometer en daomèt goof 't 20,3 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,62% de jaor.
Abdie van Cluny
thumb|De Abdie van Cluny. De abdie van Cluny is e benedictiener kloeaster bie 't plaetske Cluny, zoea 90 km naordelik van Lyon. 't Woort in 909 of in 910 gestif door Wullem van Aquitanië. Me stalj dao de hervörming veurop en wól de regel van Benedictus in zuverheid herstèlle. Aevel woort meis de naodrök gelag op 't ieëste deil vanne regel ora et labora ("baeje" dus). Daoveur boedje m'n 'n ganse liturgie oet. Ouch woort de Romaanse boewkóns dooróntwikkeldj mit tóngewulver die 'n gooj akoestiek hawwe (veur religieuze zank).
La Neuville-lès-Wasigny
La Neuville-lès-Wasigny ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 160 luuj op 'n oppervlaak van 5,21 veerkante kilometer en daomèt goof 't 30,71 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,4% de jaor.
Harderwijk
frame|Ligking vaan Harderwijk in Gelderland Harderwijk (Wes-Veluws: Harderwiek) is 'n klein stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, op de Veluwezoom, mèt 'n oppervlak vaan 48,27 km2 (daovaan 9,81 km2 water) en (per 1 januari 2007) 42.057 inwoeners. Binne de gemeinte ligke gein ander kerne.
Stadsfuncties
Harderwijk, wat oongeveer midde tösse Amersfoort en Zwolle ligk, heet 'n centraol verzörgingsfunctie veur de noordwesteleke Veluwe. De vèsvangs vaan vreuger is door d'n aonlag vaan Flevoland gestop. Harderwijk is daodoor allewijl mie geriech op industrie, deensverliening en zeker ouch toerisme. Harderwijk steit bekind um zie Dolfinarium. De stad heet 'n statie aon de lijn Amersfoort-Zwolle.
Stadsgeziech
De binnestad vaan Harderwijk is in 1969 tot besjèrmp stadsgeziech oetgerope. De Groete Kèrk is 'n laat-gotische dreibeukege basiliek oet de veertiende en vieftiende iew. Oet dezelfde periode dateert 't veurmaoleg Sint-Catherinakloester mèt kepel oet 1502. Vaan de middeliewse walmör zien nog de Vèspoort en e paar stökker aon de zuidkant vaan de aw stad. 't Vaan oorsproonk middeliews raodhoes mèt achtiende-iewse raodszaol is in de negetiende iew in neoclassicistische stijl verbouwd. Ander bezeensweerdeghede zien 't Peshoes, 't Linnaeusteurieke en 'n aontal hierehoezer.
Historie
't Vèssersdörp Harderwijk kraog in 1231 stadsrechte. 't Góng deil oetmake vaan de Hanze en bleujde op tot 'n belangrieke handelsstad. Vaan 1648 tot 1811 waor Harderwijk de vestegingsplaots vaan 'n universiteit, die es twiederangs bekind stoont meh väöl succes had. Oonder mie Linnaeus promoveerde aon dees universiteit. De economische beteikenis verveel, al bleef Harderwijk wel de belangriekste plaots op de westeleke Veluwe. In 't midde vaan de twintegste iew woorte de zuideleke IJsselmeerpolders aongelag, zoetot vèsvangs haos oonmeugelek woort.
Getelands
't Getelands is 'n gróp dialekte gesproke in 't ooste vaan de provincie Vlaoms-Braobant (Tiene en umgeving) en e paar dörper in Belsj-Limbörg. De dialekgróp woort veural vreuger dèks tot 't Limbörgs gerekend; allewijl evels zien de mieste dialectologe 't es e Braobants dialek. 't Heet väöl verwantsjap mèt 't Zuid-Braobants, meh heet ziech tege sommege vernuiinge oet die gróp dujelek verzat boedoor 't toch op ziech steit.
Historie vaan 't idee
In de loup vaan d'n twintegsten iew woort evels oontdèk tot 't plat vaan Tiene en umgeving gaaroet neet zoe Limbörgs vaan aard waor. Bij veeroet de mieste kinmerke (zuug oonder) deit 't Getelands neet mèt 't Limbörgs meh mèt 't Braobants mèt. Me góng ziech de vraog stèlle of de grens tösse Braobants en Limbörgs neet obbenuits getrokke mós weure. Nao oonderzeuk vaan diverse gelierde woort roond 1960 geconcludeerd tot väöl belaankrieke isoglosse ziech in de buurt vaan de provinciegrens concentreerde. Dees isoglosse vörme same de Geteboondel. De grens bleek al-evel hendeg raofeleg, meh wel zinvol. Zoeget in 't midde vaan deen boondel woort de ideaol Getelijn getrokke. Sindsdeen gelt die es de grens tösse Limbörgs en Braobants: westelek vaan de Getelijn sprik me Getelands, e Braobants dialek; oostelek devaan sprik me Truierlands, wat Limbörgs is.
Historie vaan 't dialek zelf
't Limbörgs is in de middeliewe oontstande door d'n invlood vaan Kölle en zien taol. Umtot dees stad in de wijen umtrèk groet prestiesj had, raakde typisch Kölse taolkinmerke in groete deile vaan de Nederlen verspreid, get wat me de Kölse expansie neump. Ouch in Braobant, wat langen tied neet zoeväöl prestiesj had, gónge lui (veural lui oet d'n hoegere stand) dèks mèt Kölsen invlood praote en sjrieve. Väöl Braobantse stökker oet de middeliewe doen daorum oostelek ('Limbörgs') aon.