cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ziews
Consonantisme
De r weurt euveral gerold, meh neet in Vlissingen. Dao heet me, wie in wel mier stadsdialekte, 'n Franse brouw-r. De r vèlt evels oet veur 'n s, entans in de mieste wäörd: kaese 'boezjie', kes 'keers', gos 'graas' (oet gors). Dit is (weer) neet 't geval op Goeree-Overflakkee, boe die r euveral steit. In de stadsdialekte vaan Middelburg, Vlissingen, Goes en Zierikzee (gemeinte Schouwen-Duiveland) gebäört dit neet mie (of in eder geval neet altied mie), oonder invlood vaan de standaardtaol. In 'n inkel geval blijf de r (ouch boete de besjreve plaotse) stoon veur 'n s: wienie de s miervoud- of genitiefoetgaank is en in 't woord aors 'aanders'.
Substantieve
thumb|Juun - inkelvoud en miervoud - weurt dèks es e typisch Ziews woord gezeen. In tegestèlling tot de (Noord-)Nederlandse spreektaol kint 't Ziews nog drei woordgeslachte, die grammaticaol gemarkeerd zien. 't Versjèl is evels vager es in 't Braobants of Limbörgs. De geslachte koume laank neet altied euverein mèt wat 't verzörg Algemein Nederlands veursjrijf.
Vrouweleke wäörd zien euver 't algemein te herkinne aon d'n oetgaank -e, die in de standaardtaol (boete archaïsche registers wie de Staotebiebel) is verdwene: brugge (of 'eule) 'brögk', egge 'eeg', katte 'kat', pupe 'piep', vraeke 'vraak'. Dao zien oetzunderinge. Manneleke wäörd op -e wieze ummer manneleke wezes aon ( 'aene 'haon'); 'n oonzijeg woord op -e is beveurbeeld  'arte 'hart'. D'n oetgaank -in veur vrouweleke persoene weurt -inne (vriendinne). Aander vrouweleke oetgeng zien -ieng(e)/-ege (= '-ing', wie in verkerienge/verkerege) en -'eid (e woord wie schoôn'eid weurt zoonder -e toch es vrouwelek aongeveuld). De -e is verdwene in de stadsdialekte en op oostelek Flakkee en Oostelek Tholen.
Verkleinwäörd weure praktisch gevörmp wie in de standaardtaol, dus op -je en -tje.
Adjectieve
't Bove besproke versjijnsel bij manneleke wäörd strèk ziech oet tot bij de adjectieve, die d'n oetgaank -en kriege es 't woord wat volg mèt b, d, (h) of klinker begint. N.B. es veur 't adjectief nog e bepaold lidwoord steit, pas dit lèste ziech aon aon de ierste lètter vaan dat adjectief (de lètter boe 't substantief later mèt begint is daan neet mie belaankriek). Vaandao d'n dikken boer, de rieken dominee, d'n ievalligen aevend 'de kawwen aovend'.
Veurnaomwäörd
Ouch veurnaomwäörd deze en die weure soms dezen en dien veur manneleke wäörd, volges perceis dezelfde regele wie bove.
Aonwiezende veurnaomwäörd die zelfstandeg weure gebruuk, breie ziech oet tot d'n dezen, de deze, ditte en d'n dieën, de dieë, datte, zjus wie in väöl Zuid-Nederlandse dialekte. De manneleke vörm mèt twie kier -n weure hei ummer gebruuk.
Persoeneleke veurnaomwäörd valle veural op in 't miervoud: veer is ons of wulder (Tholen, Ziews-Vlaandere), geer is julder, zij is  'ulder. Geer of u besteit neet, in d'n twiede persoen inkelvoud is 't ummer jie en joe.
Reflexieve weure gevörmp wie in väöl aander westeleke dialekte. Zi(e)ch besteit neet en de reflexieve indege op eige: m'n eige, j'n eige, z'n eige etc.
Werkwäörd
De mieste Ziewse dialekte kinne twie infinitieve: eine op -e, eine op -en. Dit heet 't gemein mèt 't Fries, 't Stadsfries en 't Wesfries. D'n infinitief op -en weurt gebruuk nao te en bij zelfstendeg gebruuk (Fietsen is gaef a je d'r zunne bie eit). Dit gelt ouch veur korte werkwäörd: gae(n), stae(n), zieë(n). Neet alle dialekte doen dao-in mèt. De börgerdialekte vaan Middelburg en Vlissingen, de dialekte vaan oostelek Tholen en die vaan oostelek Flakkee kinne de -n nao de sjwa neet; bijgevolg indeg dao d'n infinitief ummer op -e. Alle infinitieve op -en kump veur op oostelek Zuid-Beveland en wijer in Ziews-Vlaandere (in 't Wes-Vlaams is 't systeem mèt twie infinitieve jummers ouch oonbekind).
De ierste persoen inkelvoud krijg in d'n tegewoordegen tied dèks 'n -e: Ik maeke wè da'k wegkomme, as d'n boer mien ziet 'Iech zörg wel tot iech eweg bin es de boer miech zuut'. Ouch de twiede persoen kin soms 'n -e, kriege; -t is evels frequinter. Die -t bij de twiede en derde persoen inkelvoud vèlt trouwes dèkser wel oet es neet: ze versjijnt allein veur 'n spreekpauze (beveurbeeld 't ind vaan 'ne zin) en es 't volgend woord mèt 'ne vocaal begint. Zoe is 't: Je kom maer a-je d'r lust an eit ('De kums mer este zin drin höbs'), M'n vaer ei nog nie van z'n eige 'ore laete ('M'ne pa heet nog neet vaan ziech laote hure'), meh Die lampe bluuft 'ier in de kaemer zòlank a ze 't nog doet ('Die lamp blijf hei in de kamer zoelaank es ze nog wèrk). 't Ziews kint 'n einheidsmiervoud op -e, d.w.z. tot de ierste, twiede en derde persoen miervoud allemaol op -e indege. De gebeje boe d'n infinitief ummer op -en oetgeit (zuug bove) höbbe 'n einheidsmiervoud op -en.
Väöl werkwäörd zien in 't Ziews sterk dewijl ze dat in de standaardtaol neet zien: jaege(n) - joeg - (g)ejoge(n), vege(n) - voog - (g)evoge(n). 't Umgekierde kump ouch veur: bidde(n) - bidde(de) - gebid 'beie - beide - gebeid' (standaardtaol bad, gebeden). De lange vörm mèt -ede bij stamme op -d kump bij awwer sprekers op Walcheren nog veur. 't Voltoejd deilwoord begint mèt ge- (Flakkee, Tholen en Sint-Philipsland, Walcheren, Ziews-Vlaandere) of e- (Goeree, Schouwen-Duiveland, Noord- en Zuid-Beveland en Westkapelle op Walcheren; Noord-Beveland kint ze allebei) en geit oet op -e, hei en dao -en (in de plaotse die ouch d'n infinitief en 't einheidsmiervoud op -en höbbe).
Morfosyntaxis
't Ziews deit aon veugwoordverveuging, e wereldwied zeldzaam meh in Nederlandse dialekte algemein versjijnsel. In 't Ziews weure de veugwäörd verboge es 't woord wat volg in 't miervoud steit; ze indege daan op 'n -n. 't Kindje is gesturve, vòdat 't gedoopt is, meh  't Kindje is gesturve, vodan ze 't dope konden. Betrèkkeleke veurnaomwäörd weure ouch wel verveug, dan weure ze oetgebreid mèt 't partikel a: De man, dien-a je gistere 'ier gezieën ei, è ze vandaeg doôd gevonde. In 't miervoud: De man, die-an julder gistere gezieën è, ....
Syntaxis
In 't Ziews euverweeg de greun volgorde; dat beteikent tot in bijzinne 't gezègke indeg mèt de persoensvörm. Zoe is 't gewoen veur te zègke: Je weête toch dat 'n nie 'arder loôpe kan 'De wèts toch tot heer neet helder kin loupe'.
De dóbbel oontkinning, allewijl veural nog in Oos- en Wes-Vlaandere bekind, kump in westelek Walchere nog veur bij awwere, in 't bezunder in 't spreekwoord Wat niet-en weêt, dat niet-en deert.
Vocabulair
't Ziews heet 'n eige vocabulair, wat de lèste tientalle jaore wel vervlaak: wie dat miestal bij dialekte gebäört, raak de woordesjat es ierste beïnvlood door de standaardtaol, veur grammair en laank veur de oetspraok. In geïsoleerde plaotse wie Westkapelle, die altied al e dialek mèt 'n aofwiekend vocabulair hadde, weite ziech de karakteristieke wäörd en oetdrökkinge beter te hawwe es daoboete.
Typisch Ziewse wäörd - me moot natuurlek demèt rekene tot die wäörd es regel ouch örges aanders veurkoume, dèks in Hollandse en/of Vlaamse dialekte - zien oonder mie baemesse 'herfs', binst 'binne', 'dewijl', guus 'kinder' (zuug bove), puut 'kwakker', touter 'sjogkel' (awwewèts) en vuulte 'oonkroed'. E paar jaor trök heel me 'n verkezing vaan 't sjoenste Ziews woord, winner woort platte zeuge 'verkesbeurstel'; ouch gosternokke 'nondezjouw' waor populair. 't Ziews kint ouch e relatief groet aontal lienwäörd oet 't Frans en/of Picardisch, al ligk dit aontal neet zoe hoeg wie in 't Mestreechs of Wes-Vlaams. Sommege wäörd, wie aveseren, koume eigelek door gans 't land veur, aander wäörd, wie passeviet '(reur)zei' (neve èrfwaord zeêle, wat in boerejargon neet 'tzelfde typ hoof te zien), frinze 'erebeis' (veural op Walcheren) en pimpampoentje 'slivvenierebieske' (oet papillon) zien mie typisch veur de regio ('t lèste woord is wel alum bekind in Vlaandere).
Dao zien ouch wäörd die zoewel in 't Standaardnederlands es in 't Ziews bestoon, meh in bei taolvariante 'n aander beteikenis of geveulsweerde höbbe. Pisse(n) is, wie in 't Mestreechs, in 't Ziews gei plat wäörd; zeêke(n) is dat allein es 't euver lui geit (bij bieste is 't normaal). 'n Beêste is zeker e 'bies (dier)' in 't algemein, meh in 't bezunder meint me dao keuj mèt (koeie, koeë veur 'kooj' evels e gewoen woord). Angenaem, beleid en oprieze(n) 'opstoon', die in de standaardtaol formeel zien, weure in 't Ziews algemein gebruuk. Bescheid is neet 'amtelek stök', meh de kuns veur oondersjeid te zien:  'k Zieë 'ier gin bescheid vò oôgen eej! Keutele(n) is neet 'kakke' meh 'roondsaajele', opzien beteikent 'veuroetziech' en ordinair beteikent nog ummer 'gewoen'.
Sprekers en vitaliteit
In de jaore negeteg is oonderzeuk gedoon nao 't aontal sprekers vaan 't Ziews. Op dat memint spraok zeker 60% vaan de bevolking nog Ziews; vaan de res had zeker de helf deil wel actief of passief kinnes. In de stei laog dat percentaasj väöl lieger, in geïsoleerde, dunbevolkde gebeje belaankriek hoeger. De bèste scores haolde Bruinisse (gemeinte Schouwen-Duiveland), Arnemuiden (gemeinte Middelburg) en plaotse in de gemeinte Sluis, in 't bezunder Breskens, Hoofdplaat en Schoondijke. Roond 1995 praotde dao zelfs mie es 90% vaan de joongere Ziews. Dao zien evels teikene tot de kinnes vaan 't dialek oonder joongere sinds deen tied sterk is verminderd; awwers trèkke hun kinder väöl mier op in de standaardtaol. Recinte ciefers zien dao neet vaan veurhan. 't Aontal sprekers vaan 't Ziews, dialekte in westelek Ziews-Vlaandere mètgerekend en rekening hawwend mèt emigrante die 't nog spreke, ligk daomèt tege of roond de 250.000.
Literatuur
Al veur d'n oorlog woorte door eine Pier Boudens gediechter in 't Ziews gesjreve. Nao d'n oorlog is die traditie door sommege wijergezat, meh ech väöl literatuur is neet versjene. 't Blaad Noe beit evels e platform veur dialeksjrievers. Jan Zwemer, ouch actief bij Noe, brach ins e beukske mèt spreukskes in 't Ziews. Endrik (pseudoniem veur Henk Blom) sjreef colums veur 'n plaotseleke gezèt op Schouwen. Versjèllende biebelbeuk zien ouch in 't Ziews vertaold, dao-oonder de Psalme, Job en 't Hoegleed. Dit gebäörde door losse initiatieve, die oonaofhenkelek vaanein bij versjèllende oetgevers versjene.
Muziek
Dao is 'n aontal artiste wat in 't Ziews zingk. Oonder de bekindste zien de 'troubadours' Engel Reinhoud en Peter Dieleman en de rockband Surrender, dee muziek maak nao 't veurbeeld vaan Normaal.
Film
De film Wilde Mossels oet 2000 oonder regie vaan Erik de Bruyn späölt in Zieland en heet väöl Ziewse dialoog.
Literatuur euver 't Ziews
'n Selectief lies vaan literatuur euver 't Ziews
Historische roman
'ne Historische roman is 'ne roman oeëvan d'r verhaolsjtóf in d'r regel gebaseerd is óp 'ne persoon of 'n gebäörtenis die wèrklèk besjtande haat.
Groondliegker van dit genre waor Walter Scott dae zich vanaaf 1819 leet inspirere dör de Kruustóchte bie 't sjrieve van Ivanhoe. Oonderhaove ieëw later goof Umberto Eco mèt De naam van de roos 'n nuuj elan an d'r historische roman en waoërt zoe d'r groondliegker van d'r moderne historische roman. Hermann Hesse makde mèt Narziss en Goldmund (Nederlandse vertaling Pé Hawinkels) 'ne filosofische historische roman dae de middelieëwe es decor en d'r middelieëwse tiedsgeest in 't personage va Goldmund wèt te vatte, en zich daobie wiet voet hèlt van 't romantisme van Scott en 't modernisme van Eco.
Euilly-et-Lombut
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Sedan, in 't noordoaste van de Franse Ardenne, bie de Belzje grens mèt de Welsje provincies Henegouwe (Hainaut) en Luxembörg (Province de Luxembourg, dus neet 't land Luxembörg). Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes.
Twiede Prager Oetvinstering
thumb|right|Twiede Prager Oetvinstering. De Twiede Praoger Oetvinstering (op 't Tsjechisch: Druhá pražská defenestrace, Duits: Zweiter Prager Fenstersturz) waor 'n oetvinstering (ouch wel defenestratie) en 'n belaankrieke gebäörtenis in Praag op 23 mei 1618, die gezeen kin weure es de aonleiing vaan d'n Daartegjaorege Oorlog. Bij dees gebäörtenis woorte kathelieke bestuurslui oet 't raom gegoejt door protestantse adel.
Aonleiing
thumb|left|Graof Thurn Groete deile vaan de Boheme waore protestant gewore. Keizer Rudolf II (regeerde vaan 1576 bis 1612) had de protestante de vrijheid vaan religieus expressie gegeve in 1609. In 1617 oonder 't bewind vaan d'n opvolger vaan Rudolf, Matthias (regeerde vaan 1612 bis 1619), lete kathelieke ambtenere de bouw vaan protestantse kèrke stèl lègke. De protestante zaoge dit es 'n sjenning vaan 't rech dat Rudolf ze gegeve had. Wie d'r 'ne nuie keizer moot weure oetgezeuk, ouch in 1617, koume de protestante in opstand tege de kathelieke Ferdinand II.
thumb|right|Raom boe-oet ze zien gegoejt. De protestantse graof Thurn waor door bisjop Klesl, 'ne belaankrieken adviseur vaan de keizer, mèt 'ne breef vaan zien pos es kastelein (of rintmeister) benome. De graof zeumerde get protestantse adel bie-ein en same bestörmde ze de Prager Börch boe de regente zouwe vergadere. D'r waore meh veer regente en hun secretarisse present. Twie regente zagte tot ze d'r niks mèt te make hadde en ze mooste de kamer oet. De twie andere gaove touw tot zie de breef hadde gesjreve. Graof Thurn ziene vervaanger es kastelein, katholiek Jarolslaw Martinitz, waor ouch dao. Me dach iers tot ze de regente zouwe arrèstere meh alle regente en hun secretarisse woorte oet 't raom vaan de derde etaasj gegoejd.
Allemaol overleefde zie de val vaan umtrint 21 meter. De kathelieke ambtenere vaan de keizer zagte tot ze 't hadde euverleef vaanwege de genade vaan de ingele die veur de kathelieke zaak zien. De protestante zagte tot ze 't euverleef hadde vaanwege de peerdestroont boe-in ze terech kaome.
Sjahoemjan (regio)
thumb|De veurmalige provincie Sjahoemjan in oranje, 't gearceerde gebeed waas al saer 1993 in heng van Azerbeidzjan Sjahoemjan (Armeens: Շահումյան; Azerbeidzjaans: Kəlbəcər) waar 'n provincie (մարզ, marz) in de de-facto Rippebliek Artsach (ouch wel Hoeëg- of Nagorno-Karabach). Det is 'ne internationaal neet-erkènde sjtaat op 't grónkgebeed van Azerbeidzjan. De provincie had 'n oppervlakde van 1.830 km² en had 3.521 inwoeëners in 2013. Eur huidsjtad waar Karvatsjar. Zeej grensde aan Armenië in 't weste, aan Azerbeidzjan in 't naorde en aan de Artsachse provincies Martakert en Kasjatagh in 't oeëste. Sjahoemjan had zestieën gemeintes. De provincie veel groeëtedeils same mèt 't Azerbeidzjaanse distrik Kəlbəcər.
In Sjahoemjan goof 't zeker 750 mónnemente, woeërónger kloeësters, kèrke, kesjtieële, chatsjkars (Armeense kruutssjtein) en inscripties. 't Bekindste kloeëster is Dadivank.
Gesjiedenis
De provincie Sjahoemjan waar in de aadheid en de middelieëwe óngerdeil van versjillende Armeense vorstedomme. Rónk 1750 woort 't gebeed ingelief beej 't kanaat Karabach. De Armene woorte gedeporteerd en in 't óntvolkde gebeed kwame ónger anger Koerde en Törkse sjtamme te woeëne.
Wiewaal etnische Armene heej in de twintigste ieëw in de mierderheid ware, loog de besjteurlike einheid tösse 1923 en 1991 boete de Nagorno-Karabachsen Autonomen Oblas (NKAO). Sjahoemjan waar de naam van 'n sjtad in 't naorde van daen oblas. Op 2 september 1991, tiedes d'n Oorlog in Hoeëg-Karabach (1988-1994), repe de autoriteite van de sjtad Sjahoemjan same mèt die van de NKAO de Rippebliek Hoeëg-Karabach oet. In 't kader van Operatie Rink woort de Armeense bevolking van die regio mèt geweld gedeporteerd door Sovjet-Rössische troepe en Azerbeidzjaanse milities, woeëbeej ouch luuj öm 't laeve kwame. In 1992 woort det sjtök van d'n oblas vervolges veroverd door Azerbeidzjaanse troepe, woeëdoor alle euvergebleve etnische Armene vlöchde. De sjtad en 't ömringende sjtökske lank is saer daen tied ónger kontrol van Azerbeidzjan. De sjtad Sjahoemjan woort ömgeduip tot Aşağı Ağcakənd.
Nao 'ne kórten oorlog öm de regio Hoeëg-Karabach in 2020 woort de provincie truukgegaeve aan Azerbeidzjan. Alle inwoeëners verlete 't gebeed ónger Russische begeleijing.
Galerie
<Gallery> Plaetje:Dadivank_Monastery.jpg|'t Middelieëws kloeëstercomplex Dadivank Plaetje:Tsar016.JPG|Ruïnes van kèrke rónköm 't dörpke Tsar, doeënbeej de grens mèt Armenië Plaetje:Charektar004.JPG|De reveer d'n Tartar Plaetje:Karvachar030.JPG|De huidsjtraot van Karvatsjar
Beildhouwkuns
miniatuur|Beildhouwkuns Beildhouwkuns is ein van de beildende kunste. In 't algemein versjtit men ónger beildhouwkuns de vervaerdiging van portrette, koppe, bustes, torso's en beilder oet ónger angere marmer, greneet, zandsjtein of beton. De kuns is óntsjtange in de awdhied, en mit Venus van Willendorf, klassiek Egyptisch, Grieks (de discuswerper, Venus van Milo), Romeins, gotisch en renaissance, is 't ein kuns van alle tieje en plaatsje. Ouch anger óngerwerpe, zoa-es dere, absjtracte vörm, waore dankbaar objecte om in sjtein oetgebeild te weure. In väöl kirke en kathedrale vink me hèndig väöl heiligebeilder aan de kollomme. Mer ouch kint me väöl kunswirke bewóndere in parke en gaerd.
Ardèche (verdudeliking)
Ardèche kan verwieze nao:
Val-de-Marne
thumb|Ligking van 't departement Val-de-Marne. 't Departement Val-de-Marne is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 94. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Seine-et-Marne, Essonne, Peries, Hauts-de-Seine en Seine-Saint-Denis. De houfstad is Créteil.
Westerwolde
thumb|Ligking vaan de gemeinte Westerwolde in Groninge
Westerwolde (Gronings: Westerwoolde) is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Groninge, mèt (in 2023) 26.331 inwoeners en 'n oppervlak vaan 280,65 km2 (daovaan 4,98 km2 water).
De gemeinte is op 1 januari 2018 oontstande oet 'n fusie tösse de aw gemeintes Bellingwedde en Vlagtwedde.
De hoofplaats is Sellingen.
Jean-Claude Juncker
Jean-Claude Juncker (Redange, 9 december 1954) is 'ne Luxembörger politicus vaan de Christelek Sociaal Volkspartij, die op Europees niveau deil oetmaak vaan de Europese Volkspartij (zjus wie de CDA, ChristenUnie, CDU, CD&V en CDH). Vaan 1 november 2014 bis 1 december 2019 waor heer d'n 12e President vaan de Europees Kemissie, de executieve mach vaan de Europese Unie (EU). Heer waor ouch d'n ierste Presidentskandidaot dee ziech al es zoedaoneg prizzentierde in de Europees Parlemintsverkezinge in 2014. Daovéúr waor heer vaan 1995 bis 2013 premier vaan 't land Luxembörg.
Jäög
Juncker waor gebore in Redange en greuide op es kind in Belvaux. Ziene pap, Joseph Juncker, waor 'ne staolwèrker en Christeleke arbeidsunionis dee in de Twiede Wereldoorlog gedwonge woort mèt te vege in de Wehrmacht vaan de Nazis. Juncker heet dèks laote weite tot de horror vaan d'n oorlog boe heer euver huurde via ziene pap 'n groet invlooj had op 't vörme vaan zien ideeë wat rakende Europese reconciliatie en integratie. Junckers mojer waor gebore es Marguerite Hecker. Juncker zelf studeerde aon de Roems-Kattelieke école apostolique in de buurt vaan 't Belsj Arlon, veurtot heer trögkkierde nao Luxembörg um nao 't Lycée Michel Rodange. Heer woort lid vaan de Christelek Sociaal Volkspartij (CSV) in 1974. Deil vaan de Europese Volkspartij, betaomp de CSV ziech dudelek tot de linkerflaank vaan de christendemocratie. De partij deilt väöl ideeë mèt de linkervleugel vaan CDA, CDU en CD&V en lieket väöl op ChristenUnie en CDH.
Veur Premiersjap
Juncker studeerde rech aon de Universiteit vaan Straotsbörg en woort daonao advocaot.
In 1982 woort heer, nog meh zjus 28 jaor aajd, stoatssikkertaris veur arbeid en sociaol verzekeringe. In 1984 woort heer es lid vaan de Kamer vaan Aofgevaardegde (Luxembörg) verkoze en ei jaor later woort heer minister veur Arbeid en Begroeting oonder premier en partijgenoet Jacques Santer. In 1989 woort heer minister vaan Financië en vaan Arbeid.
In de herfs vaan '89 goof 't 'ne kans tot Junckers carrière bis 'n ind zaw komme umtot heer in 'n twieweekse coma terech kaom door e verkiersoongelök. Heer raapde ziech evels bijein en herstèlde compleet.
1995: Ierste Juncker-regiering en Luxembörgs EU-veurzittersjap
In 1997 moch Luxembörg 't Veurzittersjap vaan de Raod vaan de Europese Unie tot ziech nömme. 't Veurzittersjap kaom bekind te staon es 'n haaf jaor vaan groete stappe in Europese integratie. Zoe introduceerde Juncker 't "Luxembörg-proses" wat zörgde veur geïntegreerd Europees beleid wat wèrkeloesheid tege moos gaon. He waor ouch de initieerder vaan "Euro 11", 'nen informele gróp vaan Europese fincieel ministers veur oonderwerpe die te make höbbe mèt de Monetaire Unie. Veur al zien versjèllende initiatieve kraog Juncker de Vision for Europe Award in 1998.
1999: Twiede Juncker-regiering
Juncker won obbenuits 't premiersjap in de verkiezinge vaan 1999, al góng nao Junckers CSV neet mie in coalitie mèt de Socialistische Arbeiderspartij (SAP) mer mèt de Democratische Partij (DP), die liberaol vaan karakter is. Map de verkiezinge vaan 2004 woort SAP weer obbenuits groeter es de DP boenao Junckers CSV weer in coalitie góng mèt SAP.
2005: Daarde Juncker-regiering en twiede EU-veurzittersjap Luxembörg
In 2005 naom, oonder Juncker, Luxembörg veur 'nen twiede kier 't EU-Veurzittersjap euver. Neet lang daonao woort 't Luxembörgs rifferendum veur de Europese Constitutie georganiseerd (boe later vaan zou blieke tot 'n mierderheid vaan de Nederlenders en Franse contra häör zawwe zien). Juncker had daobij klaor gemaak zien premiersjap aofhenkelek te laote make aon de oetkoms vaan 't rifferendum. Stömde 't Luxembörgs contra, daan zaw Juncker aoftreije. De oetslaag waor 56,6% véúr 't rifferendum, mèt 'n opkoms vaan 88%. 't Waor 'n klaor mierderheid, mer minder groet es gehoop. Oetindelek bleek 't Luxembörgs rifferendum wieneg oet te make veur de EU, umtot in latter rifferenda Nederland en Fraankriek contra zawwe stömme.
2010: Veerde Juncker-regiering
Oondaanks 't fale vaan de Europees constitutie in de EU, wat zörgde veur 'ne groete tegeslaag contra 't EU-optimisme wat zoe dominant waor in de negeteger jaore en de ierste jaore vaan de 21e iew, zörgde de steun binne Luxembörg veur de constitutie veur wijergreuiende populariteit vaan Juncker. Heer kos veur 'ne veerde kier 'n regiering vörme naomes zien christendemocrate mèt de socialiste. Juncker steunde in dees regiering de militair interventie in Libië in 2011. Oondaanks kritiek binne de maotsjappij, waor Juncker gans ope euver ziene wöns tot NAVO zoe snel meugelek controle zaw kriege euver militaire strategische pönte in Libië.
SREL-sjendaol
Op 19 november 2012 zoond RTL Luxembörg e verhaol oet boe-in bleek tot 't veurmaoleg hoof vaan de inliechtingedeens vaan Luxembörg, de Service de Renseignement de l'État (SREL), Marco Mille stiekem e privégesprek mèt Juncker had opgenomme mèt zien horloge in 2008. Op force vaan 't rapport kaom Juncker dao later achter mer leet heer Mille touw um in deens te blieve. Heer zaw in dit gesprek spreke euver meugelek ben tösse d'n hertog Henri vaan Luxembörg en de Britse inliechtingedeens MI6. Ouch zaw d'r spraoke zien gewees euver de Bommeleeër Affaire: 'n reeks aon terroristische aonvalle in 1984 en 1986, boe de daders nog altied neet vaak bekind zien en boe 't väöl complottheorieë euver gief. Es reactie op 't sjandaol woort de SREL aongeklaog veur versjèllende aander foute, wie 't illegaol aofluustere vaan politici en zoonder polletieke touwstömming actief te zien gewees in Libië, Cuba en Irak. e Rapport wat in opdrach vaan 't parlemint woort oetgesjreve concludeerde tot Juncker had gefaald um al 't irregulair gedraag vaan de inliechtingedeens bove taofel te haole. Juncker stèlde zelf evels geine sjöld te höbbe.
Nao e zevenaorlaank debat in de Kamer vaan Aofgeveerdegde op 10 juli 2013 concludeerde de Luxembörgse Socialistische Arbeiderspartij (LSAP) evels tot de reie genog waor um häöre steun oet de coalitie te trèkke, boenao Juncker geinen aandere keus mie had es nui verkiezinge oet te sjrieve. Alex Bodry, de leier vaan de LSAP en de veurzitter vaan de Parlemintair Kemissie roontelum 't SREL-sjandaol, maakde zien tekort aaon vertrouwe in Juncker bekind door te zigke: "Veer nudege de premier oet um zien vol polletiek verantweurdelekheid in dees konteks te toene en vraoge de regiering in te griepe mèt 't staotshoof um 't paad vrij te make veur de nui verkiezinge". Juncker deende zien oontslaag aon bij de Groethertog op 11 juli, d'n daag nao de tröktrekking vaan de LSAP. Juncker woort op 4 december 2013 opgevolg door 'ne nuie premier: Xavier Bettel.
Veurzitterssjap vaan d'n Eurogróp
Tijes zien twiede regieringsamb in Luxembörg verkraog Juncker in 2004 't ierste permaninte veurzitterssjap vaan d'n Eurogróp. D'n Eurogróp, 'ne gróp vaan alle ministers vaan financies binne de Eurozone, bestoond daoveur ouch al mer woort toen nog geleid door e routerend veurzitterssjap vaan lidstaote, zoewie dat nog altied geit bij 't haafjaorleks routerend veurzitterssjap vaan de Europese Unie. 't Waor Juncker zelf dee eine vaan de hoofpolitici waor dee pushte veur 't idee um 'ne veurzitter vaan d'n Eurogróp te organisere. Oetindelek kraog heer alle Euro-lidstaote mèt en kraog heer de steun vaan de ministers um d'n ierste veurzitter vaan de gróp te weure op 1 jannewarie 2005. 't Veurzitterssjap woort legaol geformaliseerd in 't Verdraag vaan Lissabon, wat in 2005 woort geteikend door alle EU-lidstaote es vervaanging vaan de gefaolde Europese groondwèt. Juncker woort daonao door de ministers vaan financies verkoze veur 'n twiede termijn. Op 21 jannewarie 2013 stapde Juncker op, umtot heer in de Europees Parlemintaire verkiezinge Spitzekandidat wilde weure um President vaan de Europees Kemissie te weure. Heer woort es President verkoze door de Europese börgers naomes de Europees Volkspartij in 2014. Zien veurzitterssjap veur d'n Eurogróp woort de Nederlandse minister vaan financies Jeroen Dijsselbloem (PvdA, S&D) euvergenomme.
In 'n debat in 2011, tijes 't hoegtepönt vaan de Eurozone-crisis reagierde heer op 'n suggestie vaan 'nen aonwezege in 'n conferentie um es Eurogróp opener te weure euver de strategie vaan Eurogróp-discussies door te zègke: "When it becomes serious you have to lie" ("Es 't serieus weurt, mot me lege"). Versjèllende ikkenome stèlde later tot 't citaot dèks oet de konteks weurt gehaold door critici vaan Juncker, aongezien dèks weurt gesteld tot monetair beleidscommittees in de meiste staote 't bes de ikkenemie weer laopende kriege door middel vaan geslote discussies roontelum belaangriek beslissinge um d'r veur te zörge tot merrete neet vreemp gaon regiere op hervörminge veurtot die überhaup höbbe plaotsgevoonde.
Spitzenkandidat
In 2014 woort veur d'n ierste kier de President vaan de Europees Kemissie oonder de provisie vaan 't in 2009 oonderteikend Verdraag vaan Lissabon. Bis dit verdraag woort me Kemissie-president door inkel de goodkäöring vaan d'n Europese Raod (de gróp vaan nationaol leiers). Mer nao 't teikene vaan 't Verdraag moos de President ouch weure goodgekäörd door 't nuiverkoze Europees Parlemint.
Juncker besloot daorum es ierste Presidentskandidaot, of Spitzenkandidat, naomes de christendemocratische Europese Volkspartij, mèt te doen aon de Europese Parlemintsverkiezinge vaan 2014. Junckers rechterhand Martin Selmayr späölde 'ne centraole rol in zien campagne en bleef belaangriek nao de verkiezinge, es Junckers campagnedirektäör, es hoof vaan Junckers presidentieel transitieteam en es Junckers hoof vaan 't kabbinèt (chief as staff).
Juncker waor neet d'n einsegste Spitzenkandidat. Alle groete Europese polletieke partije brachte 'ne spitzenkandidat nao veur veur hun respectieveleke campagne. Bij 't Congres vaan de Europese Volkspartij (EVP), georganiseerd in Dublin vaan 6 bis 7 miert, woort Juncker verkoze tot candidaot vaan 't Preidentssjap, boe-in heer Michel Barnier versloog (dee later de Brexit-oonderhandeleer naomes de EU zou weure). 't Congres naom ouch 't EVP-verkiezingsmanifesto euver, boenao Juncker dèks riffereerde tijes zien campagne.
Verkiezingscampagne
De verkiezinge voonde plaots vaan 22 mei bis 25 mei (aofhenkelek vaan de lidstaot. Junckers EVP won wietoet de meiste stömme en behaolde 221 vaan de 751 zetele. Mer 't waor neet genog veur 'n mierderheid.
Institutioneel goodkäöring
Op 27 mei stèlde de zeve polletieke leiders vaan de Europartije in 'n stèlling tot Jean-Claude Juncker es Spitzenkandidat vaan de groetste Europartij, de ierste poging zou mage doen um 'n mierderheid vaan 't Europees Parlemint achter häöm en zien veurgestèlde Kemissie te sjare.
Later, op 27 mei, sjuifde d'n Europese Raod, oonder leiing vaan hunne veurzitter (Herman Van Rompuy), 't mandaot nao veure um te kieke welke Spitzenkandidat de bèste presidentskandidaot waor in de ouge vaan de Europees nationaol leiers. Gedäörende de Raodsoonderhendelinge belaofde Juncker en zien EVP tot, es heer nao veure zou weure gesjove, d'r intense samewèrking zou volge mèt de Progressieve Alliantie vaan Socialiste en Democrate (S&D) - d'n twiede groetse gróp in 't nui Parlemint. Deil vaan de sociaaldemocratische belofte waor tot 't 'n shift zou geve vaan austeriteit (ouch bekind 't es de soberheidspolletiek) nao 't aonwakkere vaan wèrkgelegeheid in de aonkommende periood. Daoneve woort de S&D 'n reeks aon hoeggepositioneerde polletieke jobs belaof. Oetindelek stömde twie leiers tege: d'n Hongaorse premier Viktor Orbán en de Britse premier David Cameron. Allewel 't gebrukelek is tot de Raod nao consensus zeuk, is de Raod hei toch wijer gegaange en heet 'r Juncker es presidentskandidaot nao veure gesjove.
Wie Juncker woort genommeneerd door de Raod begos heer de versjèllende polletieke gróppe vaan 't Europees Parlemint te bezeuke um zien visie oet te lègke en um steun te zeuke vaan de mierderheid vaan de Europarlemintariërs. Heer leet dao-in ouch mie sympathie toene aon Eurosceptici en belaofde veural Britse media tot heer geine veurstender vaan 'n "Vereingde Staote vaan Europa" is.
Op 15 juli prizzentierde Juncker zien polletiek program aon 't Europees Parlemint. Nao 'n debat stömde de meiste Europarlemintariërs véúr Junckers presidentssjap: 422 parlemintariërs stömde pro, 250 stömde contra. Juncker had d'rs meh 376 nudeg um te winne, dus zien mierderheidssteun waor hendeg groet (veural in vergelieking mèt ziene lateren opvolger en EVP-partijgenoet, Ursula von der Leyen).
Ikkenomische en sociaol polletiek
De Juncker-Kemissie stoond bekind um zien groet veurstendersjap veur 'n "Sociaol Europa". Dit kaom, aon d'n eine kant, umtot boete de liberaole vaan Renew Europe (toen nog bekinde es ALDE) Junckers christendemocratische EVP ouch de sociaoldemocratische S&D es coalitiepartner d'r bij moos betrèkke. Zoe verkrooge de sociaoldemocrate Frans Timmermans, Federica Mogherini en Maroš Šefčovič de belaangriekste posities op 't presidentssjap nao: respectivelek woorte zie binne de Juncker-Kemissie d'n Ierste Vice-President vaan de Europees Kemissie, d'n Hoege Representant vaan de EU veur Extern Affaires en Veilegheidspolletiek en d'n Eurokemissaris veur Intern Rillaties (de lèste positie besteit evels neet mie sinds 2019 umtot de nuie President, Ursula Von der Leyen intern rillaties 'n verantweurdelekheid vaan de President zelf vin). Aon d'n aandere kant loog de sociaole inslaag vaan de Juncker-kemissie ouch bij 't feit tot Juncker ALDE- en EVP-Eurokemissarisse oetkoos die nao centraollinks neigde. Zoe woort de sociaol-liberaol Margrethe Vestager d'n Eurokemissaris veur Kompetitie en kaom zie in gans Europa bekind te staon es de EU-politica die Amerikaanse bedrieve wie Apple en Google zou dwinge tot 't betaole vaan boetes veur oonierleke competitie.
Junckers sociaole nao centrum-links neigende ideale zien typerende veur de linkervleugel vaan de EVP en oonderstreepe zien Luxembörgse achtergroond binne de Christelek Sociaal Volkspartij, zien poginge binne zien veurzittersjap vaan d'n Eurogróp um mie sociaole geliekheid mèt te nömme in hervörminge vaan d'n interne merret en zien ierdere oetspraoke tijes conferenties (zoe waor heer es eine vaan de wienege christendemocraote aonwezeg bij conferenties vaan de Greune).
Eurocrisis
Ouch Junckers hawwing tegeneuver de Eurocrisis oonderstreepte dees centrumlinkse opvattinge vaan häöm. Heer waor oeters kritisch euver 't baankgeheim in Luxembörg en zörgde oonder drök vaan de VS tot 't woort aofgesjaf.
Juncker waor eine vaan de opstèllers vaan 't stabiliteits- en greuipact en initieerde 'n Europees ikkenomisch stimuleringsprogram um de crisis te verzachte veur de lieger- en middelinkommegróppe. Heer kraog vaan väöl EVP-partijgenoete groete kritiek op zien idee um euro-obligaties in te veure. Heer bleef dao veurstender vaan mer accepteeerde in 2014 tot hei neet genog polletieke steun veur waor. Oetindelek zien die euro-obligaties toch ingeveurd oonder d'n opvolgende president (en EVP-partijgenoet) Ursula von der Leyen tijes de COVID-19-pandemie.
Juncker waor opelek oeterst kritisch op de Griekse premier Giorgos Papandreou wie dee lètsgeneumde 'n rifferendum organiseerde roontelum nui polletiek verpliechtinge um de Euro te stablisere.
Allewel Juncker dus ziech gere profileerde es sociaolchristelek, woort heer ouch bekritiseerd door politici en media veur 't feit tot heer dèks beleid doorveurde wat contra die ideale ingóng, zoewie de strenge austeriteit-polletiek boe-in len die de Eurozone in gevier bringe fors motte bezuinege zoonder daoveur op väöl financieel steun kinne reikene.
Vlöchtelingecrisis
In de Europese vlöchtelingecrisis, die de EU-polletiek zou dominer vaanaof de zomer vaan 2015, pleitte Juncker veur 'n migrantequota boe-in ederen EU-lidstaot verpliech is um migrante en vlöchtelinge op te nömme. 't Aontal wat ze zawwe motte opneume waor aofhaankelek vaan 't bruto nationaol produk en 't inweunersaontal. Dit plan faalde evels umtot versjèllende Centraol-Europese lidstaote hun vetorech contra dit idee gebruukde. Oetindelek woort 'n vlöchtelingedeal geslote mèt e land boete de EU, naomelek Törkije. Dat land zou daan vlöchtelinge gaon opnömme en zou dao väöl geld veur trök kriege vaan de EU. Dit zörgde inderdaad veur 'n sterk aofnaom vaan asielzeukers mer zörgde ouch veur väöl kritiek vaanwege 't feit tot vlöchtelinge dèks oonder embarmelek umstendeghede zawwe leve in Törkije.
Noord-Amerikaanse rillaties
De Juncker-Kemissie kraog te make mèt väöl oetdaginge wat betröf de rillaties mèt Canada en de Vereinegde Staote vaan Amerika (VS). Heer steunde de veurgestèlde verdrage mèt Canada (CETA) en mèt de VS (TTIP). Allewel CETA en TTIP zoegood es dezelfde inhoud höbbe, woort CETA oetindelek wel door d'n Europese Raod en 't Europees Parlemint aongenomme wijl TTIP nip woort tegegehawwe door de Raod (alle lidstaote waore d'r mèt eins mer oetindelek kierde Wallonië ziech tege TTIP boedoor Belsj gedwonge woort um contra 't veurstèl te stömme).
Wijers kraog Junckers Kemissie te make mèt 'n nuie Eurosceptische hawwing vaan de VS mèt 't presidentssjap vaan Donald Trump. Trump dreigde de al bestaonde verdrage mèt de EU te niet te doen umtot heer stèlde tot de EU aon oonierleke competitie deej. Oetindelek góng Juncker in 2018 op visite bij 't Wit Hoes in Washington D.C. boe heer 't lökde um Trump te euvertuige um de allewijl handelsverdrage mèt de EU in stand te hawwe.
Ardèche
thumb|Ligking van 't departement Ardèche. 't Departement Ardèche is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 07. 't Is gelaengen in 't zuudoeaste, grenzendj ane departemente: Drôme, Vaucluse, Gard, Lozère, Haute-Loire, Loire en Isère. De houfstad is Privas.
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
ANW
ANW of (Algemeine Natuurwiëtesjappe) is ein sjoelvak in 't Nederlands voortgezet onderwies daat sindsj 2000, door de invoering vaan de Twiëde Fase, an de baovebouw vaan de havo en 't vwo wuurt gegaeve. ANW is een zoëgenaamd sjoelexamenvak, waat beteikent daat 't vak gein centraal eindexamen kint.
N.B.: 't vak ANW wuurt frekwent abusievelik mèt hoefletter gesjreeve.
De ienhuwd van 't vak bestiët oet veer underdeile (domeine). Dees bevätte kenniseleminte oet versjillende vakke die mètein geïntegrierd zien. 't Zien de vakke:
Aongevuld mèt:
ANW is 'n metavak, dat wul zegge dat 't neet aas doel hess um kennis an te liere, ma um te liere dinke euver die kennisj. Bij ANW wurt neet gerekend, maar wel geredenierd. Underzoek, maatsjappelike toepassinge van de weitensjap en ethiek zien belangrijke underwerpen binne 't vak.
Gällivare
Gällivare is 'n gemèndje in Norrbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 19.006 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 15.825,22 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1,2 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,77% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Kilogram
thumb|300px|'t Internationaal prototype van'ne kilogram De kilogram ouch waal kilo is vanaaf 1901 de internationaal sjtandaardeenheid veur massa en daomit ein van'ne zeve basiseenhede van 't SI.
Eine kilogram is geliek aan doezendj gram; kilo is 't veurvoegsel veur 1000.
't SI-systeem definieert de kilogram es geliek aan'ne massa van 't internationaal prototype, det van ein platina-iridium legering is gemaaktj en bewaardj weurdj op 't 'Bureau International des Poids et Mesures' (BIPM) ('t internationaal bureau veur gewichte en maote) in Sèvres (Frankriek). 't Internationaal prototype is eine cilinder van 90 massa% platina en 10 massa% iridium, mit een heugte en diamaeter van 39,0 mm. De kilogram is de enige SI-eenheid dae is gerelateerdj aan ein door miense gemaaktj veurwerp in plaats van aan ein natuurkundige eigensjap. 't Is ouch de enige basiseenheid in 't SI die eine SI-prefix (kilo) in'ne naam haetj sjtaon. Dit is om historische en praktische raejene zo gehaje; logischer zoew 't zeen om 'gram' es basiseenheid te keze.
Utrechs-Alblasserwaards
Definitie en verspreiing
't Utrechs-Alblasserwaards, wat me kort Utrechs kin neume, is neet beperk tot de provincie Utrech (zoewie de ganse naom al zeet) en weurt aanders ouch neet in de ganse provincie gesproke. 't Noordooste vaan de provincie ('t Eemland) is zoe al neet Utrechstaoleg, meh heet 't Wes-Veluws es dialek. 't Geit hei um Bunschoten-Spakenburg, Baarn, Soest, Amersfoort, Leusden, Scherpenzeel (vaanaof 2011 in de provincie) en Renswoude. 't Zuidooste vaan de provincie (bekind es de Gelderse vallei, en inderdaod doorlopend euver de grens mèt Gelderland) weurt soms ouch neet bij 't Utrechs gerekend meh bij de nogal koelek gedefinieerde gróp vaan 't Zuid-Gelders (toch voldoen dees dialekte aon väöl Utrechse kinmerke).
Kilogram
Officieel kopieje van'ne sjtandaardkilogram zeejn es nationaal prototype besjikbaar. De huidige sjtandaard van Nederlandj, kopie nummer 53, sjtuitj in 't Van Swinden laboratorium van 't NMI in Delft. Eine veurige massasjtandaard van Nederlandj is te bewonjere in 't Rieksmuseum te Amsterdam.
Bronne
de artikele op'pe Nederlandstalige en Ingelstalige Wiki höbbe es basis gedeentj veur dit artikel
Utrechs-Alblasserwaards
Definitie en verspreiing
Wel weer deil vaan de Utrechse gróp zien de dialekte oet 't Gooi, wat bij de provincie Noord-Holland huurt. In 't ooste vaan 't Gooi geit de taol lankzaam euver in 't Wes-Veluws; in 't bezunder Huizen (en in minder maote Blaricum en Laren) heet al e dialek mèt forse Nedersaksische kleuring. Bij d'n Utrechsen Heuvelrögk evels is de grens väöl sjerper: Utrechs te zuidweste, Veluws te noordooste. Zuidelek vaan 't Gooi löp de wesgrens (mèt 't Zuid-Hollands) oongeveer geliek mèt de provinciegrens. In 't zuie strek 't taolgebeed ziech oet tot - inderdaod - in d'n Alblasserwaard, meh aanders es de naom deit dinke, vèlt allein de taol vaan 't oostelek deil vaan dit gebeed oonder 't Utrechs. De grens löp tösse Sliedrecht en Hardinxveld-Giessendam door, 't Sliedrechts is wezelek e Hollands dialek. Wel Utrechs zien de dialekte oet de Vijfheerenlanden (de streek ten ooste vaan Gorinchem) en e paar aongrenzende plaotse in Gelderland (meh zuug de opmerking heibove euver de Zuid-Gelderse gróp).
Oonderverdeiling
't Utrechs liet ziech globaol verdeile in versjèllende subdialekte. Wie dat wel dèkser 't geval is, zien ouch die subdialekte neet uniform en vèlt op de aard vaan de verdeiling wel get aof te dinge.
Plaots binne de Nederlandse dialekte
De ajdste generaties Nederlandse dialectologe deilde 't Utrechs steivas in mèt 't Zuid-Hollands. Dat ligk ouch veur de haand, aongezeen zoewel de mieste Utrechse es de mieste Zuid-Hollandse dialekte wieneg vaanein en vaan 't Standaardnederlands versjèlle. Hiel wied góng Jac. van Ginneken, dee 't Hollands boete 't Utrechs ouch nog 't Ziews en 't Wes-Vlaams leet umvatte, en de dialekte vaan Noord-Holland es "Fries" bestumpelde. In 't interbellum begóste opvattinge euver dialekte evels te verandere en kaome dao theorieë vaan de Braobantse expansie en de Hollandse expansie. Zoe vestegde ziech 't beeld vaan dialekgróppe die ziech oonderein beïnvleujde. Daodoor zouwe in 't verleie 't Utrechs en 't Zuid-Hollands nao-ein kinne zien touwgegreujd.
thumb|Kestiel Nijenrode (neet: "Nieuwenrode") bij Breukelen (neet: "Broekelen"): twie toponieme die in oosteleke en neet in westeleke (Hollandse) riechting wieze. Kort nao d'n Oorlog góng Jo Daan dao wijer op in. Zij concludeerde tot de relikdialekte (awwerwètse dialekte oet geïsoleerde plaotse, die ziech aon veranderinge oet de hoofstroum hadde oonttrokke) vaan 't Zuid-Hollands en 't Utrechs gans versjèllend waore. Zuid-Hollandse dialekte wie 't Katwijks en 't Oud-Beijerlands weze ieder op 'n historische einheid mèt 't Noord-Hollands, Utrechse dialekte wie 't Larens en 't Soesters dege mie aon de oosteleke (Nedersaksische) dialekte dinke. Zoe oontbraoke in 't Utrechs typisch Ingweoonse oontrundige (wie pet veur put). In Zuid-Holland had me weer gein typisch oosteleke dinger wie d'n eu-klaank in greun (Hollands groen), of nij ('nui', Hollands nieuw). De grens tösse wel of geinen umlaut in e woord wie greun/groen maak in Utrech 'n raar buiging nao 't ooste. Dewijl in 't groetste deil vaan Noord-Braobant gruun weurt gezag (mèt umlaut dus), zeet me in 't groetste deil vaan 't Utrechs taolgebeed groen, boenao de umlautgrens weer nao 't weste trèk bij Laren. Utrech vörmp zoe 'n blöts in 't umlautgebeed, en dat kin me touwsjrieve aon de expansie vaan 't Hollands. Toponieme en aander taolrelikte in Utrech zelf oondersteune dat ouch: vergeliek de straotnaome Neude (<*Hnodi; Hollands zouw zien "Noede") en Nijenoord (Hollands zouw zien "Nieuwenoord") allebei in Utrech-stad, en de plaots Breukelen (<Broclede) tegeneuver beveurbeeld Lutjebroek en Grootenbroek in Noord-Holland.
Daan góng es ein vaan de wienege zoe wied um 't Utrechs-Alblasserwaards - de naom is trouwes vaan häör - neet oonder 't Hollands te plaotse. Modern indeilinge, wie die vaan C. en G. Hoppenbrouwers, meine tot 't modern Utrechs, oondaanks zien historische wortele, neet oonder indeiling in de Hollandse gróp oetkin.
Lang vocaole en diftonge
De Standaardnederlandse aa weurt in de Utrechse dialekte euver 't algemein gerealiseerd es ao (oetspraok, wie in 't Limbörgs, is [ɒ:]). In 't weste vaan 't taolgebied (vaan Hilversum tot in d'n Alblasserwaard) is dee klaank minder of neet gerund ([ɑ:]). Dao weurt (in tegestèlling tot 't Limbörgs) gei versjèl gemaak tösse de aajd-lang en de verlengde aa. Sommege dialekte make wel nog versjèl bij de Standaardnederlandse aa die ziech veur r oet 'nen e-klaank heet oontwikkeld. Zoe'n dialekte höbbe beveurbeeld peerd en keers ('boezjie') veur Standaardnederlands paard resp. kaars. Variante zien paerd (Alblasserwaard, Lopikerwaard) en perd (Kromme Rienstriek, oonder aandere Wijk bij Duurstede). In 't Stad-Utrechs is dit verawwerd en zeet me paord en kaors; 't Absteders deit dao neet in mèt. In de stad Utrech vint me ouch nog altied 't toponiem Bemuurde Weerd (vergliek Hollands waard). Väöl oetzunderleker nog is d'n umlaut vaan de historische â nao ee in e paar wäörd. Dit typisch oostelek versjijnsel strek ziech oet tot in 't Larens, boe me kees ('kies') kint, tegeneuver beveurbeeld Stad-Utrechs kaos en Standaardnederlands kaas. De ao-klaank vaan 't Utrechs is eint vaan de belaankriekste en mies structureel versjèlle mèt 't Zuid-Hollands (boete Amsterdams), wat miestal 'n helder aa en vaanajds ae heet. Väöl beter slut de klaank aon op de oosteleke dialekgróppe Nedersaksisch, Kleverlands en Limbörgs.
De Standaardnederlandse ee weurt miestal es echte monoftong of mèt mer 'ne kleine naoslaag oetgesproke ([e:] of hoegstes [ei]), in tegestèlling tot de /ei/ vaan väöl Randsteideleke dialekte. In 't Stad-Utrechs weurt de ee in sommege posities geslote tot [ɪ:ə]; in zoe e geval krijg de klaank 'ne sjwa-echtege naosleeg (in veurbeelde weurt dit gesjreve es eê). 't Versjèl tösse ee(j) en eê besteit in väöl aander dialekte es reflex vaan twie soorte historische ee's (zachlaank en sjerplaank); in 't Stad-Utrechs is dat evels neet 't geval. Vaan plattelandsdialekte zien nog extremer veurbeelde vaan dit versjèl veurhan ([iə]). In sommege gevalle huurt me 'n eu, dèks in wäörd die dat in zuieleker en oosteleker dialekgróppe ouch höbbe (veul, speule, žeuve).
D'n diftong ei/ij kin op drei menere weure gerealiseerd, versjèllend per regio, wie dat evezoe 't geval is in 't Zuid-Hollands en 't Braobants. In 't zuie, oonder mier in de Lopikerwaard, huurt me daoveur dèks èè. In de res vaan de provincie euverhiers ai, meh in de stad is de klaank vaanajds dezelfde wie in 't Nederlands. Ai veur ei/ij vint wel ingaank bij de jonglui. De ij is ie gebleve in 't noordooste vaan de provincie, vaanaof Baarn en Soest en wijer 't Veluws taolgebied in. In Laren en Huizen, die nog zjus in 't ij-gebied ligke, kump de klaank soms veur op plaotse boe heer in de Standaardtaol neet steit: nijt 'neet', aanders euveral niet.
De oe oet de Aajdgermaanse ô woort in vreuger iewe es eu oetgesproke (greun tege Hollands groen). Dat is noe nog zoe aon de rand vaan 't taolgebied, in Huizen, Blaricum en Laren. Örges aanders in 't taolgebied vint me deze klaank nog trök in e woord wie heuje 'keerse mèt geroop besjerme tege klawwende spriewe' (Schalkwijk, gemeinte Houten). Zuug bove veur mie veurbeelde.
Fleigneux
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 215 luuj op 'n oppervlaak van 13,65 veerkante kilometer en daomèt goof 't 15,75 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,71% de jaor.
Utrechs-Alblasserwaards
Lang vocaole en diftonge
De ui weurt meistal oetgesproke wie in de Standaardtaol, mèt e gerund, u-echteg twiede deil ([øy]). De variant die v'r oet 't Limbörgs kinne ([øi]), trejt veural op in de mier conservatief dialekte wie 't Larens en 't Gorinchems (spelling soms, um dit dudelek te make, uy of euy). Aon 't woordind heet de ui wel 'n i-echteg ind (lui, bui; 't Standaardnederlands heet hei dèkser ouch de gerunde oetspraok), zoe good wie tösse twie vocaole in (luie, buie; hei priffereert ouch de standaardtaol 'nen i-klaank). In 't noordooste vaan de provincie Utrech is de oetspraok uu gebleve. 't Huizens heet 't kinmerk neet, wat veur dit dialek 't versjèl tösse Utrechs aon d'n eine kant en Wes-Veluws vaan d'n aandere kant maak.
Korte vocaole
De korte a weurt mie nao veure oetgesproke es in 't Standaardnederlands, e versjijnsel wat 't Utrechs gemein heet mèt oonder mier 't Venrods. Veur sommege consonante weurt ze gerek. De spelling is daan dèks â.