cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amstelveen
Historie
In 1896 woort de grens tösse Amsterdam en Amstelveen verlag vaan de Boetesingelgrach nao de huidege Kalfjeslaan. 't Museumplein heet daodoor nog tijdelek binne de grènze vaan Nieuwer-Amstel, wie de gemeinte toen nog hètde, gelege. Ouch laog in dit gebeed 't dörp Buitenveldert, allewijl 'n stadswiek vaan Amsterdam. Kort gezag is de groond vaan 't Amsterdams stadsdeil Zuid op vreugere Nieuwer-Amstelse groond gebouwd. In 1964 veranderde me de gemeintenaom nao Amstelveen. Nao d'n oorlog woort Amstelveen mie es oets 'n euverloupgemeinte, veurnaomelek veur de middelklasse.
Gereformeerd vriegemak
In 1944 haet zich ing sjplitsing veurgedaon binne de Gereformeerde Kèrk Nederland. Oet die sjplitsing is de Gereformeerde Kèrk vriegemak voetgekómme. Op 't memint is dit de sjnels grujende kèrkgemeinsjap in Nederland besjtaonde oet ongevaer 270 kèrkgemeintes. Limburg haet vriegemakde kèrke in Mesjtreech, Broensem en Venlo.
Achtergrond
In de jaore dertig kaom d’r binne de Gereformeerde kèrke ‘n bewaeging op gank die euver lier en lève opnuuj wou naodinke vanoet de biebelse bronne. Daoveur bleek ging ruimte te besjtaon. In ‘n tegereaksie wert d’r ‘n generaal synode georganiseerd. Mit dwangmaatregele probaerde men de biebelse kritiek ‘t zjwiege op te ligke. Zelfs d’r oorlog kos neet veur vurzöning zörge. Vanaaf 1944 höbbe zich väöl onger d’r geistelike dwang oetgewèrkt. Dat wurt gemeind mit vrie-gemak: zich neet gebonge veule durch de liersjteliinge en disciplinair maatregele van de generaal synode. Volges de vriegemakte waore dees namelik in sjtried mit Gods woerd en de ongerling kèrkelike aafsjpraoke. De Vriemaking waor in ‘t begin veural ‘n kirkelijke aangelegenheid. Al sjnel bleek dat de vriegemaakte terechkaome in ‘n proces van losmaking oet de gevestigde gereformeerde cultuur. De vriegemak-gereformeerde nomme in de jaore vieftig aafstand van de ontwikkeling waobie de Nederlands-Hervormden en de Gereformeerden ‘n fusie aangaon in ‘t Samen-op-Weg-proces. Ze wilde vasthouwe aan de gereformeerde belijdenisse. Op hun beurt ginge ze zich maatsjappelik organisere. In de politiek is veural hun partie ‘t GPV bekend gewoere. (‘t GPV is later gefuseerd in de huudige ChristenUnie.) Verder höbbe de vriegemak-gereformeerden ‘n eige dagblaad, ‘t Nederlandsch Dagblad, eige sjoeële en allerlei organisaties veur vorming en ongerlikke hulpverleining.
Sjtructuur Gereformeerd Kèrkverband
Elke Gereformeerde Kèrk vriegemak vormt ‘n zelfsjtandige, plaatsjelijke eenheid. De leiding berus bie de kèrkeraod. Dees besjteet oet ouderlinge, gelaufige manne mit ervaring. Es predikant wurt émes van boete de gemeinte aangetrokke. Dae geit veur in eredeenste en gaeft leiding aan de kèrkeraod. Regionaal vergadere de kèrke (minstes 4) binnen de classis. De classis sjtuurt aafgevaardigde nao de particulère synode, de provinciale vergadering. De landelijke vergadering wurt generaal synode genump.
Extern linke
Gereformeerd vriegemaakte kèrke in Limburg:
Maatsjappelijke organisaties:
Henry Ford
Hae richte de Detroit Automobile Company op, mer det ging al snel failliet. Ouch mit de Henry Ford Company waat d'r daonao oprichte wis t'r de mert neet te vereuvere en de aandeilhaojers dwónge 'm 't bedrief te verlaote. Pas mit zie derdje bedrief, de Ford Motor Company, haw d'r succes, te beginne mit de T-Ford.
In zien febrikke introduceerdje d'r 't princiep van de loupendje bandj; e princiep det t'r haw aafgekeke van groate slechterieje. Dees innovatie maakdje massaproductie van wages meugelik. Dit waas 'n revolutie in de industrieel productie.
Lies vaan Germaanse taolvariante
't Oonderstoonde is 'n zoe compleet meugeleke lies vaan Germaanse taole, hun dialekte en hun diverse variante. Me vint hei ouch links nao artikele euver de grammatica en klaanklier vaan diverse variante, ouch es die nog neet bestoon.
Ingweoons
Veur Nedersaksisch, ouch deils Ingweoons vaan karakter, zuug oonder "Continentaol Wes-Germaans".
Creooltaole
Gemingde creooltaole, die mèt 't lexicon vaan miejer taole zien oontstande, zien neet opgenome.
1992
1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 1994 - 1995 1992 (MCMXCII) waor e sjrikkeljaor wat begós mèt 'ne goonsdag op de Gregoriaanse kalender.
Maan vaan 't Jaor
Bill Clinton
CGL
't CGL of 't Corpus Gesjproke Limburgs ies e projek dat in december 2010 gesjtart ies mèt de bedoeling um  'n digitaal geluidsdatabank te kriege, die 'ne doorsjnee zal vörme van de Limburgse dialekte, wie die allewiel in de Nederlandse provincie Limburg gesjproke were. 't Initiatief liek bie de stjreektaalfunctionaris en weurt óndersjteund door 't Hoes veur de Kunste en de Raod veur 't Limburgs. De opnames besjtoon oet dagelikse gesjprekke euver versjeie onderwerpe; daoneve tv- en radioversjlage, interviews, lezinge en telefoongesjprekke in 't plat. Fragmente van de geluidsdatabank zin te huère op de website Limburgse dialecte: []. Wiejer zölle de opnames ter besjieking were gesjtèld aan luuj die weitesjappelik ónderzeuk wille doon mèt behölp van de data.
Externe link
| geluidsdatabank
bron: Hoes veur de Kunste december 2010
Simon Pegg
Simon Pegg, (Gloucestershire, 14 fibberwarie 1970 – ) is 'nen Ingelse acteur, komediant, sjriever, producint, zènger en rezjisseur.
Kesjteël Neubourg
thumb|300px|right| Kesjteël Neubourg in Gulpe
Kesjteël Neubourg is gelaege bie de Nederlands Limburgse plaatsj Gulpe, die allewiel deil oetmaak van de gemeinte Gulpe-Wittem.
Besjrieving van 't kesjteël
Bie 'n doorwaadbare plaatsj in de Gäöl aan de waeg van Mesjtreech nao Aoke woort in de vreug Middeleëuwe 'n motte geboewd. Dees motte waas de veurganger van 't kesjteël Neubourg dat nao 1288 woort geboewd. 't Hujige kesjteël is in aanlègk veërtieënde-eëuws, mèr is in de hujige vorm groatedeils zevetieënde- en achtieënde-eëuws. De taore sjtamt oet 1640, mèr woort geboewd mèt gebruukmaking van middeleëuws moerwerk. De tweë zievleugele en de achtervleugel zint achttieënde-eëuws. Bie de lètste verboewing door Oscar d'Ansembourg in 1850 óntsjtónd de frontvleugel, en woort de zoa óntsjtaone bènneplaatsj euerdek mèt 'n glaze kap wo-ónger 'ne groate aetzaal woort geboewd.
Gesjiedenis en beweuners
In 1301 verkoch 't kapittel van Aoke zien bezittinge groatedeils aan Arnold van Julémont, heër van Wittem en Nieuwenborgh. Tiedes de sjtried óm de erfopvolging in Limburg tösje Gelre en Brabant koos de femilie Van Julémont veur Gelre, met oetzunjering van Arnold, dae koos veur de hertog van Brabant. Dae kaom es euverwinnaar oet de bös en sjónk oet dankbaarheid de heërlikheid Epen aan Arnold. Daene ziene zoon Gerard verkoch in 1344 de heërlikheid en kesjteël Wittem en vestigde zich op Neubourg. Ziene naef Arnold van Sippenake erfde 't kesjteël. In 1355 woort 't kesjteël verkoch aan Tilman van Ophem. Dae woort opgevolg door ziene naef Jan van Eppenart, en in 1398 kaom 't in hènj van ziene sjoanzoon Jan van Eynatten, van wae de femilie 't hoes drie eëuwe in bezit zou hauwe. In 1619 woort jónker Adolf van Eynatten eigenaer, en dae lag de basis veur t hujige hoes. Of hae de vleugele boewde is neet zeker, mèr hae boewde in jeder geval de taores, de veurbörch mèt hooktaores en de kesjteëlhaof.
In 1716 woort Neubourg verkoch aan de Aokese lakehanjelaer Jan Adam van Clermont en daene zien weduwe verkoch 't in 1732 aan Ferdinand Adolf, graaf van Plettenburg en Wittem. Dae leet 't hoes in 1734 grónjig verboewe dör J.C. Schlaun. In 1769 woort 't hoes waeges geldjgebrek verkoch aan Leonard Bernard, baron de Hayme de Houffalize, börgemeister van Luuk. Dae leet weer ein en anger verboewe. Via vererving kaom 't kesjteël in de loup van de neugetieënde eëuw in hènj van de femilie De Marchant d'Ansembourg. Ónger de Tweëde Waereldaorlog woort 't hoes gebruuk es internaat door de paters Jezuïete, terwiel de eigenaere in de biegeboewe woonde. Taenge 't eindj van de aorlog woort 't gebruuk es hoofketeer van 't Amerikaanse leger. In 1952 woort 't in gebruuk genómme es hotel-resterant. Allewiel is 't complex eigedom van Dassen dae ouch de Abdij va Sinnich in bezit haet. 't Geboew sjteit groatedeils laeg. Sins 2004 vènje d'r aevel resteratiewirkzaamheje plaatsj.
Kalkstein
Kalkstein is 'n aafzèttingsgesteinte det veur e groat deil besteit oet calciumcarbonaat.
Döks bevatje kalkstein ouch fossiele, wie sjelpe, ammoniete en väöl micro-fossiele.
In kalkstein traeje döks karstversjiensele op, wie grotte mit druupstein, doline, poljes en deep karstdaal.
In Zuud-Limbörg kump de kalkstein op väöl plaats ane gróndj.
Glottis
De glottis is de kómbinaasje vanne stumbenj enne ruumdje daotösse, de stumspleet (rima glottidis). Wen de stumbenj waeren aangespannen en lóch dore glottis wuuertj gepaers, den trille de stumbenje en gaeve ze stumhöbbendjheid ane vervaerdigdje klank.
De vervaerdigdje trilling is 'n essentieel óngerdeil van stumhöbbendje mitklinkers en klinkers. Wen de stumbenj in ras oeterein staon kan lóch daotössen óntkómme, det neet rizzelteertj in trilling; dit is 't val bie 't make van stumloeaze mitklinkers en bie normaal aome.
Wen me 'n klank inkel maak mitte glottis, neump me dees klank glottaal.
Heppeneert
thumb|right|Kèrk van Heppeneert Heppeneert ies 'n gehuch in de gemeinte Mezeik in de Belzje provincie Limburg. Heppeneert liek ten zuje van de sjtad Mezeik, aan de Maas. De beboewing van 't gehuch besjteit veurnamelik oet boerderieje langs de weskant van de Maasdiek die haoks op de sjtraot geboewd zin.
Heppeneert ies 'n baevaartsplaats. Me verièrt hie 't beeldsje van Slevevrouw van Rös oet de 16e ièw. Maria ies röstend aafgebeeld en Johannes de evangelis sjteit achter häör. 't Beeldsje sjteit in de neoromaanse Sint-Gertrudiskèrk. Achter de kèrk liek e park mèt keertsegalerieje en 'ne kruusweeg. In de kèrk van Herte in Nederlands Limburg bevink ziech 'n kopie van 't beeldsje van Slevevrouw van Rös, wat saer 1907 ouch 'n doel van baevaardersj ies.
Gustav Mahler
Gustav Mahler (Kalischt, Boheme, 7 juli 1860 - Wene, 18 mei 1911) waor 'nen Oosteriekse componis en dirizjènt. Es componis sjreef heer veurnaomelek symfonieë en orkeslede. Typisch veur ziene stijl is de enormen umvaank vaan zien orkeste (tot hoonderde musici), de langen door vaan zien werke (zien symfonieë dore soms mie es oonderhaaf oor), 'n rieke, laatromantische hermenie en 'n groete vrijheid in vörm. Es dirizjènt maakde heer ouch wereldwied naom. Tot op d'n huiegen daag weurt zie werk väöl gespäöld, neet in 't minste in Amsterdam door 't Concertgebouworkes.
Gerhègke
Gerhègke (Nederlandjs: Gerhegge) is e klein gehuch bie Naer inne gemèndje Leudaal. 't Gehuch ligk tösse Naer, Kessel-Eik en Heljen in, t'n naorde vanne Naerbaek. In 't naorde wuuertj Gerhègke begrens door e groeat veldj- en bósgebied richting Helje, in 't oeaste door Kappert, in 't zuje door Naer en in 't wèste door Vlaas en Drees.
Straote
De volgendje straote ligken in Gerhègke:
Bosporus
De Bosporus (Törks: Boğaziçi, Karadeniz Boğazi) is 'n zieëstraot in Törkieje die de Zieë van Marmara verbindj mitte Zwarte Zieë. Aan bèdskantje van 't zuje vanne zieëstraot ligk de stad Istanboel. Op 't smaalste stök is de Bosporus 698 m breid. De lingdje bedruueg 32 km. De deepdje varieertj vanne 36 toete 124 m.
Bie oetbreijing neump me de ganse verbinjing tösse de Middellandjse Zieë enne Zwarte Zieë owwel de Bosporus; det is dus insloetendj de Zieë van Marmara enne Dardanelle. De gansen aafstandj tösse bei zieëje is 164 zieëmiel (zoeaget 304 km).
't Gebied ane wèskantj vanne Bosporus ligk in Europa; d'n oeastelike kantj ligk in Azië. Daoveur haet de Bosporus 'n symbolische beteikenis.
De naam Bosporus mèntj "koevaort".
Roeje Bösj
D'r Roeje Bösj is 'n buurtsjap an waersziej van d'r waeg van De Plaank nao Aubel en besjtèèt oet 'n twintigtal hoezer, get boerdrieje mae groeëtendèèls oet bösj.
Pseudohydromys
Pseudohydromys is 'n geslach van knaagdiere oet de muusn en ratte van de Aaj Waereld det veurkömp in de berg van Nuuj-Guinea. Dit geslach is waorsjienlik 't nèjs verwantj mit Leptomys en de ónechte waterrat (Xeromys), wo mit 't de Xeromys-divisie vörmp.
Hoewaal de vief saorte van 't geslach toet 2005 in versjèllendje geslachte waerde geplaats, lieke ze toch zeer sterk op elkaar. 't Zeen allemaol kleine, spitsmoesechtige, insecte aetende muus mit 'ne dichte, fluweelechtige vach die in bergraengewoude laeve. Häör sjedele zeen zeer geliekendj. Ze höbbe allemaol de dèrde kies verlaore. Immunologisch zeen ze veur zover bekindj identiek. De kop-romplèngdje bedreug 70 toet 104 mm, de stertlèngdje 78 toet 107 mm, de achtervootlèngdje 17,9 toet 22,7 mm, de oearlèngdje 9,0 toet 12,7 mm en 't gewich 13 toet 29,5 gram.
d'r Zeen vief saorte:
Trompèt van d'r doeëd
Kenmaerke
De trompet is 'n klinge bies middelgroeëte paddesjtool mèt 'ne kórte, hólle sjteel, dun griezig vleesj en witte sjpaoëre. 't Vruchlichaam is an d'r binnekaant grówbroen bies zjwart en an d'r boetekaant en oonderziej aesjelegries.
Versjprèjjing
Van de trompet van d'r doeëd wert bewaerd dat ze sjtóffe bevat, die de oontwikkeling van tumore taeëgegeunt en/of 't afwaer- of immuunsysteeem sjtimulere.
Landkreis Bad Dürkheim
De Landkreis Bad Dürkheim ies 'ne landskrink (Landkreis) in Rienland-Palts, Wes-Duutsjland. De houfplaats ies Bad Dürkheim. Mit 'n groatte van 1.240,03 km2 en, volges de census van 31 december 2020, 133.004 inweunersj, haw de krink op dat momint 'n bevoukingsdiechte van 107 de km2. 't Gief 48 gemeintes in dizze krink.
'ne Landskrink in Rienland-Palts ies vergeliekbaar mit 'ne krink in Noordrien-Wesfale (NRW). 't Geuf ivvels get oetzongeringe. Zoa zin de gemeintes in 'ne landskrink väöl kleiner en vörme zelfs de kleinste dörpkes 'n gemeinte, wiel de gemeintes in NRW väöl groater zin (vergeliekbaar mit de Nederlandse en Belzje gemeintes.
In Rienland-Palts zin de Landskrink dan waer verdeild in verbandsvrie gemeintes (Verbandsfreie Gemeinden), verbandsgemeintes (Verbandsgemeinden) en verbandsangehuèrde gemeintes (verbandsangehörigen Gemeinden). De verbandsvrie gemeintes zin, zjuus wie de krinkvrie sjtae in NRW, neet aafhenkelek van de krink. De verbandsgemeintes zin dat, zjuus wie de geweun gemeintes in NRW, waal aafhenkelek van de krink. De verbandsangehuèrde gemeintes höbbe meh hièl wieneg mach en moete daovan 't meiste deile mit de verbandsgemeinte woa ze tot behuère. Hiedoor lieket 't gemeintebesjtuur van Rienland-Palts väöl miè op dat van Frankriek, 't land wat in 't ièrsjte decennium nao de Twiède Waereldoorlog Rienland-Palts haet opgeriech en haet bezat.
De 6 verbandsvrie gemeintes in dizze krink zin:
Aezel
thumb|Aezele d'n Aezel is lid vanne femielje van paerdechtige en haet es kinmèrke lang oeare, 'ne pluum aan 't inj vanne stert (wo ouch 'n spel van aafgelèdj is: ezeltje prikje), en 'n groeat oethajingsvermoge.
In 't bezunjer mèntj me mit aezel de saort Equus asinus of E. africanus, mer ouch anger klein paerdechtige waere waal zoea geneump (zie make same 'n óngergeslech; zuug ónger aezele).
Domesticatie
Gedomesticeerde aezele zeen good broekbaar es lasdeer, veur rietuug en es riedeer. Mitochondriaal DNA-óngerzeuk haet in 2004 laote zeen det d'r twieë populaties gedomesticeerde aezele bestaon, wo van éin dudelik aafstamp van de óngersaort Equus asinus africanus. Van de anger is de aafstamming nag óndudelik.
't Veurdeil van gedomesticeerde aezele ten opzichte van paerd is det die kleiner zeen, baeter bestandj zeen taenge extreme ómstenjigheje en mekkeliker te hanjtere en te vore zeen.
De reputatie van aezele det die eigezinnige bieëster zeen, haet veural te make mit häöre intelligentie en veurzichtigheid. Ze zeen lestig te porre es me ze beveurbeeldj mit gevaor veur häör laeve get wiltj laote daon. Höbs se eimaol häör vertroewe gewónne, dan höbs se d'r 'n dankbaar en prettig gezelsjap aan.
'n Kruutsing tösse aezelhings en paersmerrie wuuertj moeldeer geneump, die tösse aezelin en paershings hètj 'ne moelaezel. Alle mennelike naokómmelinge tösse dees kruutsinge zeen ónvröchbaar. thumb|300px|right|Twieë Catalaanse aezele in 't [[Museumpark Orientalis]]
Stasie Orthen
Orthen (Om) is 'n veurmaolige stopplaats aan de Braobantse Lien tösse Tilburg en Nijmege, naobiej de wiek Orthen van Den Bosch.
Diekirch (distrik)
thumb|right|200px|District Diekirch; ciefers, zuuch: Kantons Diekirch waor 'n in 1867 gestiech distrik in Luxemburg. 't Had ziene naom te daanke aon de stad Diekirch. Diekirch waor ouch de hoofplaots vaan 't distrik. 't Distrik bestoont tot 3 oktober 2015, toen dees bestuurlike indeiling woort opgeheve.
Geografie & Demografie
't Distrik had 'n totaal oppervlak vaan 1157.24 km², en had 'n bevolkingsaontal vaan 87.185. Heimèt waor 't qua oppervlak 't groetste distrik vaan Luxemburg, en 't ein nao groetste qua inwoeneraontal.
Kantons
District Diekirch had vief kantons:
Ben Erkens
De ièrsjte LVK-euverwinning van Erkens waor in 1979, same mèt The Country Singers en 't leedsje Dan kal ich plat. Mèt Mie Limburgs blood wón hae in 1983 obbenuujts, noe same mèt kapel Roed is droof. In 1990 wón hae 't LVK veur de derde kièr, mèt Ich tik neet richtig, dat hae same mèt Miets Zijlstra-de Loo haet gesjreve. Wie d'r Herrgot Limburg hat gemaak, woamèt Frans Croonenberg in 2002 wón, ies 'n compositie van Ben Erkens. De winnaar van 2005, Wat zaeter?! oetgeveurd door Böshuuske Ontsjpannings Vereiniging oet Bor, sjreef Erkens same mèt Frank Dullens en Paul Heffels.
Dovre
thumb|De ligking van Dovre in de pervincie Oppland. Dovre is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Oppland in Nórwaeg. De gemeinte had 2.826 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.365,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,1. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0511.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Sjpoor
Sjpoor kènt zin:
Zuid-Afrika
Zuid-Afrika is 'n federaal democratische rippebliek aon de zuidpunt vaan Afrika. In vergelieking mèt aander len oet zuielek Afrika is 't etnisch divers: me vint hei lui vaan diverse hoedskleure en taolgróppe. 't Land heet èlf officieel taole en drei hoofstei: 't Parlemint resideert in Kaapstad, de regering in Pretoria en 't hoeggerechshoof in Bloemfontein. Groetste stad vaan 't land is Johannesburg. Zuid-Afrika is ein vaan de sterkste economieë vaan 't continent.
Bestuurleke indeiling
Sinds mèt de apartheid ouch de toeslen zien aofgesjaf, is Zuid-Afrika in nege geliekweerdege provincies opgedeild. 't Zien:
Taole
Wie gezag kint Zuid-Afrika 11 officieel taole (zuug de tabel). Daomèt moot 't land allein India nog veur ziech laote. Wijer erkint de regering ouch Fanagalo, Lobedu, Noord-Ndebele, Phuthi, Zuid-Afrikaanse gebaretaol, Khoi, Nama en San.
A g'n Eke
A g'n Eeke is 'n buurtsjap va S'n Maeëte en liegkt hoeëg op 'n häövel en óp mènstens 'ne kilometer aafsjtand va Ulvend, De Plaank, d'r Krindel en d'r dörpskern. 't Haat dao ene groeëte boerehoof en e klèè hoes geboewd va silexsjtèè, dat lang bewónd is gewes dör 'n VPRO-journalist. Daomèt is dit buurtsjap 'n typisch vörbeeld van de, in 't Laand va Herf gaans gewuuën, versjprèjde bewoning.
Ceará
Ceará (oetspraok (lendelek) daan wel  (lokaol)) is ein vaan de 26 staote vaan Brazilië. De staot maak deil oet vaan de macroregio Noordoos en grens mèt de klok mèt aon d'n Atlantischen Oceaon, Rio Grande do Norte, Paraíba, Pernambuco en Piauí. Hoofstad is Fortaleza, de veerde stad vaan 't land. De staot weurt geteikend door e tropisch klimaot en e koloniaol verleie; binnelands steit 'r bekind um zie strand en zien vröchtebuim.
Fysische geografie
Ceará steit bekind um zien kös, die 573 km mit en bij toeriste zier in trèk is. In de kösregio vint me ouch restante tropisch bos, zij 't neet allemaol regewoud: 't klimaot in Ceará is druger es in 't Amazonegebeed. Get mie nao 't binneland vint me de druug steppes (caatinga) en ouch savanne-echteg gebeed (cerrado, al ligk Ceará boete de eigeleke cerrado-zone). In 't zuie vaan de staot vint me de oetluipers vaan 't Braziliaans Hoegland. Ech hoeg berg heet de staot neet; de Pico da Serra Branca in de gemeinte Catunda is mèt 1154 meter d'n hoegste berg vaan de staot. Dit bergland vingk väöl voch aof; hei vint me daorum nog mie tropisch bos. De carnaúbapalm, de staots-boum vaan Ceará, is hei väöl te vinde. Diverse reviere (boe-oonder de Coreaú, de Curu en de Choró) struime door de staot nao d'n Oceaon, meh ech groete zien dao neet bij. 't Revierke de Ceará bij Fortaleza is mer klein. Wie in gans 't land gief 't ouch in Ceará väöl stouwmere, die neve energie ouch drinkwater lievere. Twie groete zien d'n Orósdam (oet 1960) en de Castanhãodam oet 2003.
Politiek
Ceará, 'ne middelgroete staot, sjik 22 parlemintariërs nao 't Hoes vaan Aofgeveerdegde. 't Deilstaotparlemint is 36 leie groet. Gouverneur is anno 2018 Camilo Santana vaan de Arbeierspartij.
Etnische gróppe
Wie gebrukelek in 't noordooste is 't mierendeil vaan de bevolking vaan gemingk blood: in 2008 neumde 63,39% ziech pardo. 33,05% zaog ziech es blaank, betrèkkelek wieneg lui - 3,03% - es zwart. Aziaote kaome op 0,33%, Indiaone op 0,14%.
Vaan de lui die ziech es Indiaons besjouwe (of eventueel vaan gemingk inheims blood - die valle oonder de pardos) zien de Tapeba de groetste. Dit is gei traditioneel volk, meh 'n syncretische gróp vaan lui mèt versjèllende aofkomste die in e rizzervaot in de gemeinte Caucaia, kortbij Fortaleza, woene. Aander volker zien de Potiguara, de Tremembé, de Tabajara en de Anacé.
Taol
De Cearenses spreke 't zoegenaomp Noordkösdialek. Dit dialek vertuint väöl euvereinkomste mèt 't algemein noordoostelek dialek, meh ouch get opvallende versjèlle. Euvereinkomste zien oonder mie 't algemein veurkoume vaan tu (zoonder versjèl tösse formeel en informeel, dus tege edereine) i.p.v. você en de palatalisatie vaan s en z. De reductie vaan [e] en [o] tot [i] en [u], algemein in de res vaan 't noorde, kump hei mer gedeiltelek veur. Palatalisatie vaan t en d, in Zuid-Brazilië hendeg algemein, waor in 't noorde ummer oonbekind meh vint veural in Fortaleza noe wel ingaank.
In Ceará weure gein inheimse taole mie gesproke. Ethnologue neump 'rs nog twie, Tapeba en Tremembé, es 'slaopend' (d.w.z.: de taol weurt neet mie gesproke meh 't gief nog wel lui mèt kinnes vaan de taol) - in wèrkelekheid is 't Tapeba gein taol (de Tapeba zien e nui volk en spreke oonderein gewoen Portugees) en is 't Tremembé al iewe oetgestorve.
Economie
thumb|D'n export vaan Ceará is divers en umvat zoewel landbouw- es mijnbouw- en industrieprodukte. Wie gans 't noordooste vaan 't land is Ceará rillatief erm: de minseleke oontwikkelingsindex (HDI) vaan de staot bedroog in 2014 0,716. Heimèt is 't de 17e staot, Federaol Distrik mètgerekend, vaan de 27 die 't land tèlt. De staot is wel e stök geïndustrialiseerder es de res vaan de regio; 'nen trend dee ziech vaanaof de jaore zèsteg heet doorgezat. D'n deenstesector (handel en toerisme) kaom al in de negentienden iew op; heer is nao 2000 nog sterk gegreujd.
In de landbouw vint me väöl veur 't noordooste gebrukeleke produkte wie sókkerreet, katoen, cassaaf, boene, ries en mais, väölal veur binnelandse consumptie. Typischer veur Ceará zien cashewnoete en vröchte wie droeve, ananas, banane, appelsene, meloene en kokosnoete. Die produkte weure, intak of es vröchtesap, alum geëxporteerd. Ouch de viehawwerij is wiedverbreid, mèt oonder mie keuj, verkes, peerd en geveugelte. Vèsserij, oonder mie nao sjaolbieste, weurt ouch bedreve. De mijnbouw exploiteert oonder mie eerdolie, iezererts, graniet en mica.
De secundaire sector besteit veur e groet deil oet industrieë die de eige produkte verwèrke. Zoe weure in Ceará oto-oonderdeile en consumente-artikele vaan staol gemaak. Belaankrieker is evels de sjone-industrie. 't Leer veur zien sjeun kump vaan de keuj die me in de staot hèlt. Daoneve maak me hei ouch rubbere stievele, al moot daoveur de groondstof oet 't Amazonegebeed koume. De sjone-industrie is alles bijein good veur e kwart vaan d'n export, de leerindustrie nog ins veur zoe'n 15% (zuug grafiek heineve).
D'n tertiaire sector euverheers allewijl de economie vaan de staot. Neve 't (massa)toerisme, wat hei al hiel laank vaan groete beteikenis is, is ouch d'n haandel zier dominant, zeker in de hoofstad Fortaleza. Mèt de snelle greuj vaan de economie sinde de jaore tachteg - 'nen trend dee gans Brazilië sterk heet veraanderd - gief 't alum winkelcentra.
Historie
Veur de koms vaan de Portugeze woort Ceará bewoend door diverse volker, veural Tupi- en Macro-Jêsprekende. Nao de Europese oontdèkking vaan Amerika dreve de inheimse volker handel mèt oonder mie de Franse. De Portugese kolonisatie kaom rillatief laat op gaank, al kaom 't gebeed volgens 't Verdraag vaan Tordesillas wel aon Portugal touw. E plan oet 1534 um ziech dao te vestege mislökde en 'n kolonie bij de moond vaan de Ceará-revier oet 1603 heel 't ouch neet laank oet. De inheimse hadde e contrak mèt de Franse geslote en vele daorum de Portugeze aon. Pas in 1618 kóste Portugese koloniste ziech hei langer vestege. In 1637 naom de W.I.C. 't mèt hölp vaan de inheimse in en maakde ze 't deil vaan Nederlands-Brazilië, meh in 1644 kierde de Indiaone ziech zjus tege de Nederlanders en woorte de koloniste vermaord. De W.I.C. deeg nog 'n poging in 1649; um de posities noe te hawwe, bouwde ze bij de moond vaan 't revierke de Pajeú 'n vesting, Fort Schoonenborch. Naotot in 1654 de Nederlanders oet Brazilië woorte verdreve, kaom 't fort in Portugese han. De Portugeze helen 't en bouwden 't oet; hei-umheen oontstoont de stad Fortaleza (lètterlek 'fort'). In 1680 woort Cereá formeel ingelief bij 't kapteinsjap Pernambuco. In 1799 woort 't veur 't iers e zelfstendeg kapteinsjap.
In de Braziliaansen Oonaofhenkelekheidsoorlog waor Ceará vaanaof 't begin e bolwerk vaan de rebelle, oondaanks fel aonvalle vaan de loyaliste. Ceará, mèt zien groete hoofstad, begós ziech in 't Keizerriek te oontwikkele vaan 'nen typische plantagestaot tot e belaankriek handelscentrum mèt 'n veur deen tied gooj infrastructuur. Dit had ouch te make mèt 'n zwoer druugde in 1877-78, die de landbouw hel raakde. In 1884 sjafde de staot es ierste in 't land de slavernij formeel aof, veer jaor ietot dat lendelek vaan krach zouw weure.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg (in dees versie) en Portugeestaoleg (in dees versie) artikel.
New Deal (VS)
D'r Amerikaanse New Deal waor 't legislatief programma van d'r Amerikaanse presidaent Franklin Delano Roosevelt öm de Verenigde Staten oet de malaise van de Groeëte Depressie te trèkke. Me noom doe aa dat de depressie veroorzaakt waoërt dör de inheraente insjtabiliteet van d'r maert en dat interventie dör de överheed noodzakelek wieër öm de economie te rationalisere en te sjtabilisere. Roosevelt geleufde dat 't de taak van de överheed waor öm 't Amerikaanse vólk bie te sjtoeë in laestige tieje.
Kiek ooch:
Renaissance
De Renaissance ies ein periode oet de Westerse cultuurgesjiedenis, die volg op de Mieddelièwe. Dees periode begoes in de 14e ièw en doerde tot in de 16e ièw. De letterlike beteikenis van 't woord "renaissance" ies wedergeboorte. Deze naam haet betrèkking op 't weer opnuujts belangriek were van de kuns oet de klassieke oudheid. In Italië neump me de Renaissance Rinascimento, wat 't zelfde beteikent.
Kènmerke
In de Renaissance waor 't humanisme 'n belangrieke levesbesjouwing. Me kièrde truuk nao de leveshouding van de oudheid en heróntdèkde de klassieke cultuur (kuns, literatuur, filosofie). Me kièrde ziech aaf van 't mieddelièwse waereldbeeld woa-in allein god belangriek waor en 't individualisme begoes op te kómme. In sjilderieje is de Renaissance te herkinne aan de volgende versjille met de middeliewe:
Óntsjtoon en versjpreijing
De Renaissance óntsjtong in Italië, woa ziech in daen tied belangrieke sjtae houwe óntwiekkeld. Me riechde ziech dao op 'n geïdealiseerd verleje, woa-in Roame de belangriekste sjtad waor. Op dees meneer óntdèkde me de klassieke cultuur opnuujts. Doordat 't economisch good ging in de sjtae, houwe de rieke families 't geld um kunstenaersj te betale. De kuns koes zoa tot groate bleuj kómme.
Vanoet Italië versjpreide de Renaissance ziech euver gans Wes-Europa. Es ièrsjte bereikde zie Frankriek, woa door de keuninge Italiaanse artieste (bieveurbeeld Leonardo da Vinci) woorte ingehuurd öm hun kesjtièle te versere. Van hie-oet kaom de tiedgeis nao de Lièg Leng en Duutsjland en oeteindelik ouch in Ingeland. Door de kolonisatie bereikde de Renaissance ouch de kolonieje in bieveurbeeld Zuid-Amerika.
Maaslandse renaissance
De Maaslandse renaissance ies 'n 17e en 18e ièwse cultuurperiode, in veural de boewsjtiel, die woort toegepas in Zuud Limburg, Belsj Limburg, de Voorsjtreek en 't land van Herf. Bie 't boewe in deze decoratieve en deftige sjtiel, woort gebruuk gemaak van inheemse boewmateriale, zoewie baksjtein, helsjtein (Maaslandse kalksjtein, blauwsjtein, Naamse sjtein of arduin) en mergel.
Mestreechs
't Mestreechs is e Limburgs dialek. 't Behuurt tot 't Centraal-Limburgs (zuug de indeiling bij Limburgse dialekte) en is 't meis gesproke vaan alle Limburgse dialekte in Nederland, 't Bèlsj en Duitsland; 't gief zoe'n 70.000 sprekers, es me de lui vaan boete Mestreech mètrekent en de aw dörpsdialekte vaan Ittere, Borghare, Amie en Hier neet oonder "Mestreechs" wegzèt. Binne Mestreech zelf gief 't nog altied liechte dialektische versjèlle per wiek, al verdwijne die snel. Ouch gief 't nog twie sociolekte: 't Kort Mestreechs en 't Laank Mestreechs (zuug oonder). Door Limburgers vaan boete Mestreech weurt 't dialek wel Sjengs geneump.
Kinmerke
't Mestreechs ligk nog zjus ten weste vaan de Panninger Linie. Daodoor weurt de s- in combinatie mèt 'ne consonant es [s] oetgesproke. In de wieke Amie en Hier, die vreuger apaarte dörper waore, sprèk me die s- breid oet (sj-). Sommege oonderzeukers (Salemans en Aarts 2002) meine tot me in Mestreech zelf noe ummer dèkser ouch dee klaank huurt.
't Dialek heet väöl dèkser ao es aander soorte Limburgs. Vergliek daag-daog, taal-taol, aaf-aof.
Door 't "laank trèkke" vaan vocale, get wat in Limburg algemein gehuurd weurt es "Mestreechs accent", zien sommege oorsprunkelek korte vocale laank gewore, wie van > vaan en hond > hoond. Geümlaute vocale höbbe häör lèngde evels behawwe: hoond, hun.
't Mestreechs kint, door de instroum vaan Waolse arbeiders tot in de negentiende iew en de geweente vaan de bourgeoisie Frans te spreke, mie Franse lienwäörd es welk aander Nederlands-Limburgs dialek ouch. Tot 1920 waor deen invlood hiel dudelek.
Kort en Laank Mestreechs
't Mestreechs kint twie sociolekte, die ziech naoventrint totein verhawwe wie 't Algemein Nederlands en 't Rotterdams. Ze stoon bekind es Kort Mestreechs (KM) en Laank Mestreechs (LM). Kort Mestreechs weurt geassocieerd mèt de bourgeoisie en de middelklasse, Laank Mestreechs mèt lieg opgeleide. 't Veurnaomste versjèl is 't "trèkke" vaan vocale; in 't LM gebäört dat väöl extremer. In 't LM weure väöl veural boetelandse wäörd verhaspeld, boedoor ze mie vaan 't Hollands aofwieke es in 't KM. Zoe weurt KM medalje in 't LM medajel, verhèlt kenaal ziech tot kenaar, sjaatse tot sjaarse, etc. 't LM kint väöl Begoons, get boevaan 'ne KM-spreker neet gaw gebruuk maak. Tenslotte koume in 't LM dèks constructies veur mèt häöm es subjek vaan 'ne zin.
Lui die KM praote weure dèks door sprekers vaan 't LM besjuldeg es lui die verhollands Mestreechs spreke. Aandersum vinde väöl sprekers vaan 't KM tot lui die LM spreke slech zien in de Nederlands taol en väöl Limbörgs-Mestreechse foute make. Hun Nederlands weurt daan ouch ummertouw dèkser door taolweitesjappers Nedertreechs genump, wat evels 'n term is die nog neet hendeg populair is oonder de bevolking.
't Gief ouch nog aander terme veur variante vaan 't Mestreechs die neet es zoedaoneg weure erkind binne de taolweitesjap. Dit zien dus terme die mie gebruuk weure in 't alledaogs, zoewie Tempeleers Mestreechs - wat zoeväöl meint es verawwerd Mestreechs of e soortemint Mestreechs wat me klaorbliekelek allein nog sprik binne de vastelaovesvereineging vaan de Tempeleers.
Dialeksjrijvers
Zuug ouch de lies vaan Mestreechse literatuur
Muziek
't Mestreechs is dèks in de muziek gebruuk. De klassieke veurbeelde zien de komische opera's vaan Olterdissen en de operettes vaan Dumoulin - zuug bove. Daoneve gief 't versjèllende zengers en gróppe die in 't Mestreechs zinge. Miestal geit 't hei um vastelaovendsmuziek of muziek die dao sterk tegenaon hingk. Mestreech heet dao al sinds jaor en daag zien eige konkoer veur, 't Mestreechter Vastelaovendsleedsjes Konkoer.
Bibliografie
Euver 't Mestreechs is mie gesjreve es euver welk indiviueel dialek in Nederland en 't Belsj daan ouch. Dees lies neump allein de belaankriekste publicaties. Veur 'n oetgebreider lies, thematisch gesorteerd en vaan korten oetlègk veurzeen, zuug de geannoteerde bibliografie.
Israël
Israel, officieel de Staot Israël (Hebreeuws: מדינת ישראל, Medinat Jisraël; Arabisch: دولة اسرائيل, Dawlat Israïl), is e land in 't Midde-ooste en de einege staot op de wereld mèt 'ne Joedse groondslag. 't Land is in 1948 gestiech op 't groondgebeed vaan de aw Britse kolonie Palestina, boevaan 't oongeveer dreikwaart besleit.
Geografie
Israël is gelege op de samekoms vaan Europa, Azië en Afrika. 't Land is gelege aon de oosteleke Middellandse Zie en is zoe groet (of beter gezag klein) es haaf Nederland (binne de Greun Lijn). Oondanks zien beperkde gruutde, heet Israël een zier oeteinloupend klimaat. In 't weste - de Sjaron - bevind ziech e redelek vlaak dal. 't Klimaat in de Sjaron is werm en erg vochtig; zoewie 'nen benajde zomerdaag. In 't noorde zien mierdere berge (boe-onder de Karmel bij Haifa), boe ouch regelmaoteg snie völt. In 't noordooste lègke de heuvels vaan Galilea, boe ouch de bekinde Zie vaan Galilea lègk. Mie richting 't ooste (in de buurt van Jeruzalem) steig 't landsjap snel en weurt 't dudelek druger. Door die huugde - Jeruzalem ligk op umtrint 'ne kilometer bove de ziespiegel - is 't dao ummer e paar gräödsjes kawwer es in de Sjaron. Nog mie nao 't ooste keldert 't landsjap: de Doei Zie is 't deepste punt op Eerd (~400 meter oonder zieniveau). De zuieleke haaf vaan Israël besteit veur z'n gehiel oet de Negev-weustenij. Dao kin 't extreem werm weure, en regent 't meh ein of twie keer per jaor.
Biebelsen tied
't Weurt euver 't algemein aongenome tot Israël zoen 3500 jaor geleije iers dudelek vörm heet gekrege oonder lui oet Kanaän. In Aajd-Egyptische tekste keump de naom 'Israël' veur 't iers veur in 1209 veur de jaortèlling. In 1020 veur de jaortèlling woorte de Israëlische dörpkes vereinig oonder ein keuninkriek, mèt Saul es keuning. Dit "Vereinig Keuninkriek vaan Israël" heet bestande tot 930 veur de jaortèlling, en in totaal drei keuninge gehad: Saul, David en Solomon. Nao de doed vaan Solomon heet dit keuninkriek ziech gesplits in twie deile: 't noordeleke Keuninkriek vaan Israël, en 't zuideleke Keuninkriek vaan Judah.
Dees situatie bestoont tot 722 veur de jaortèlling, toen 't neo-assyrische riek Israël bezat en häör hoofstad (toen Samaria) vernetigde. In de zèsde iew veur de jaortèlling woort Judah veroverd door Nebuchadnezzar II oet Babylon, boenao d'n tempel vaan Solomon vernetig woort en de bevolking woort verbanne nao Babylon. Viefteg jaor later woort Babylon zelf weer veroverd door Perzië, en oonderdaone vaan aander volke woorte relizjieus vrijheid gegeve, boenao de lui van Judah (de Joede) zien trökgekierd nao Judah. D'n Twiede Tempel vaan Jeruzalem woort gebouwd. Roond dees tied heet 't Joedse geluif, wie v'r tot noe kinne, ziech dudelek oontwikkeld ('t woort 'Joed' kump oeteindelek vaan 'Judah').
Door invlood van de Grieke woort Israël later hellinistischer, meh kraog in 160 veur de jaortèlling toch volledig zèlfbestuur oonder de Hasmoonse dynastie. Dit keuninkriek waor Joeds, allewel de bureaucratie vaol zaot mèt Grieke. De Hasmoonse dynastie heet 't tot 37 veur de jaortèlling oetgehawwe, toen de Romeine keuning Herod op d'n troen zatte. Neet väöl later moot Jezus vaan Nazareth gebore zien in Bethlehem.
'n Paar decennia nao de doed vaan Jezus höbbe ziech 'n aontal Joedse opstande tege de Romeine veurgedoon, mèt es einde d'n Opstand vaan Bar Kochbah, vaan 132 tot 136. Tiedes dees opstand voonte volges de Cassius Dio 580.000 Joede d'n doed, en woort d'n Twieden Tempel in Jeruzalem vernetig. Keizer Hadrianus verbooj Joedse zake, boenao de bevolking wijer kroomp en lankzaamaon ewegtrok, mèt de Joedse diaspora es gevolg.
Zionisme en d'n Britsen tied
miniatuur|links|Theodor Herzl, grondlègker vaan 't zionisme In de negetiende iew waor 't credo vaan 't Joedse establishment in Europa um ziech ummertouw mie te assimelere in de Europese maatsjappij, in de hoop tot dit anti-semetisme zouw vermindere. Tot d'n Oosterieks-Hongaarse journalis Theodor Herzl in 1895 zien book Der Judenstaat publiceerde. In Der Judenstaat betoogde heer tot de Joede beter aof zouwe zien in hun eige land, tot bij veurkäör in 't historische Joedse toesland - Israël - zouw mote koume te ligke. Dit idee vaan zionisme bleek aon te sloon bij väöl Europese Joede, en woort versterk door de herleving vaan 't Hebreeuws es daogelekse taol door Eliezer Ben-Jehudah. 't Joeds Nationaal Fonds en aandere organisaties woorte opgeriech um Joedse immigratie nao Palestina te oondersteune. In 1922 waore 'rs 83.000 Joede in Palestina; in 1946 waore tot 'rs al 608.000.
Nao 't einde vaan d'n Ierste Wereldoorlog veel 't Ottomaans Riek oeterein, en naome de Britte de mach euver in e groet gedeilte vaan 't Midde-Ooste, boe-onder 't allewiel Israël, noe umgedäöp tot 't Britse Mandaat in Palestina. Al in 1917 stèlde de Britte veur um 'n Joedse staat op te riechte in 't Mandaat, mèt de Verklaoring vaan Balfour. Nao etnische relle in 1920 woort de Haganah opgeriech, um de Joede te verdedige tege Arabisch en Brits geweld. Nao de oonaofhenkelekheid vaan Israël in 1948 transformeerde de Haganah tot 't Israëlische leger. In 1922 woort de Balfourverklaoring in groete maote euvergenome door de Volkerebond, tot de Britte e mandaat gaof um tot 1948 te zörge veur de splitsing vaan Palestina in 'ne Joedse staot en 'nen Arabische staot. In dees tied gaof 't väöl Joedse immigratie nao 't mandaat, tot in grofweg vief golve - de Aliyah's ("trökkoms") - bestoont. Nao de opkoms vaan 't Nazisme in Europa greujde dees immigratie ummertouw gawwer, wat de spanninge in 't Mandaat op sjerp zat. De Britte perbeerde vaanaof 1939 Joedse immigrante tege te houwe; väöl Joedse immigrante die de holocaust zjus hadde oontvlöch, kaome in Britse detentiekampe terech (oonder aandere op Cyprus).
Nao d'n Twiede Wereldoorlog woorte de Vereinigde Naties opgezat, dat al in 1947 een resolutie aonnaom (33 veur, daartien tege en tien blanco) tot splitsing vaan 't Mandaat in 'ne Joedse staot en 'nen Arabische. De Joede zouwe 'ne smale kösstrook kriege en daoneve de noordeleke vlaktes en de Negev-weustenij, de Arabiere de res vaan 't land. Jeruzalem zouw direk oonder VN-bestuur kaome te valle - neet Joeds, neet Arabisch.'t Partitieplan woort door de mieste Joede good oontvaange; me waor daan ouch euver 't algemein content. De Arabische inwoeners waore daorentege fel gekant tege 't plan, en neet väöl later braok daan ouch 'nen börgeroorlog oet. De Joede zaote in 't begin vaan dees börgeroorlog in 't defensief, meh sloge later trök mèt succes. De Palestijns-Arabische economie implodeerde en 250.000 Arabiere vluchtte of woorte verdreve. Daotegeneuver vlöchde väöl Joede venoet Arabische en Noord-Afrikaanse len nao Israel. miniatuur|rechts|VN-partitieplan veur 't Brits Mandaat in Palestina. Oranje: gebede gemeind veur de Joedse staot. Geel: gebede gemeint veur de Arabische staot.
Staot Israël
Op de veuraovend vaan 't einde vaan 't Brits mandaat, op 14 mei 1948, verklaorde David Ben-Goerion Israël veur oonaofhaankelek. Op dat momint waor d'n börgeroorlog nog in volle gaank. De Haganah, de groetste Joedse paramilitair gróppering, woort umgevörmp tot 't Israëlische leger. D'n aanderen daag verklaorde Egypte, Transjordanië, Syrië, Libanon en Irak de nuien Israëlische staot d'n oorlog. In december vaan datzelfde jaor annexeerde Jordanië (toen nog Transjordanië) de gebiede die me allewijl de Westeleke Jordaanover neump. In 't veurjaor vaan 1949 woorte versjèllende wapenstilstande geslote mèt de Arabische len, mèt op z'n lès Syrië op 20 juli 1949. De grenze die toen zien aofgesproke (de greun lijn) gelle euver 't algemein nog ummer es internationaol erkinde grenze. 't Westelek deil van Jerusalem kaom in 't Israëlische gebied te lègke.
Nao d'n oorlog kraog Israël te make mèt groetsjaolege immigratie. Zoe'n 700.000 Joedse vluchtelinge, veurnamelek oet Europa en de Arabische wereld, zowwe Israël bereike in de drei jaore tösse 1948 en 1951. Nog mie zouwe later kaome. De bevolking greujde vaan 800.000 in 1948 naor 2 miljoen in 1958. Dit had ziene weerslaag op de ikkenomie. Op vaan alles waor e tekort. De socialistische regering vaan Ben-Goerioen had meujte roond te koume, gezeen de mieste immigrante vlöchtelinge waore mèt wieneg of gein bezittinge en geld. In september 1952 woort daan ouch 't in Israël zier controversieel Verdraag vaan Luxemburg geslote tösse Israël en Wes-Duitsland, boemèt de Duitsers de Israeli's inkel miljarde Duitse marke zouwe betaole es compensatie veur 'tgeen de Nazi's de Joedse bevolking höbbe aongedoon.
Demografie
Israël heet zoen 8,6 miljoen inwoeners, boevaan ongeveer dreikwaart Joeds is. De res is mèt name Arabisch (boevaan weer de meiste moslim zien, mèt 'n klein christeleke minderheid). De euvergroete mierderheid vaan de christene is etnisch Arabier. Israël heet al jaore de hoegste bevolkingsgreuj in de OECD.
De Joedse bevolking kint opgedeild weure in de Asjkenazi, die oet Midde- en Oos-Europa koume, en de Sefardi, die oet de len um de Middellandse Zie en Arabische len koume. Wijer kint me de Joedse bevolking opdeile in de seculiere (de groetse gróp), relizjieuze en de orthodoxe Charediem.
Israël is sterk verstedelek, en grofweg de haaf vaan de bevolking woent in de metropool in en roond Tel Aviv (de Goesj Dan). De meiste stei zien etnisch homogeen, mèt plaotse boe mèt naome Joede woene, en plaotse boe mèt naome Arabiere woene. De Arabische bevolking woent mèt name in de oosteleke Sjaron en in 't noorde. Gemengde stei zien Jeruzalem, Haifa, Akko en in mindere maote ouch Tel Aviv.
Taole
In Israel zien 't Hebreeuws, gevolg door 't Arabisch, de meis gesproke taole. 't Rössisch is de daarde taol. Aander taole weure door klein minderhede gekald. Op 19 juli 2018 stumde 'n mierderheid in de Knesset in mèt 'n wèt, boe-in oonder mie steit tot de einsigste officieel taol vaan Israël 't Hebreeuws is.
Spraokkenaal
't Spraokkenaal is 't gehieël aan häöldje det zich tösse de stumbenj anen eine kantj enne móndj- en naasäöpeningen anen angere bevindj. Door behölpes articulatore (wie de luppen enne tóng) dees häöldje te vervörme, kan emes de lóch, die oete lónge wuuertj gepaers en al dan neet dore stumbenj in trilling is gebrach, 'ne bepaoldje klank mitgaeve.
Ómdet luuj, waat betröf spraokklenk, besjikken euver categorische perceptie, is 't meugelik det ze de zoea vervaerdigdje klankritse meining toe kónne kènne.
Woerden
Woerden is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Utrech, mèt 'n oppervlak vaan 92,89 km2 (daovaan 3,54 km2 water) en 'n inwoeneraontal vaan 47.872 op 1 januari 2006. Neve de stad Woerden besleit de gemeinte de dörper Harmelen, Kamerik, Kanis (neet es kern erkind meh tot Kamerik gerekend) en Zegveld, 't gehöch De Meije (deils) en de naobersjappe/polderlandsjappe Barwoudswaarder, Gerverscop, 's-Gravesloot, Indijk, Oud-Kamerik, Reijerscop, Rietveld en Teckop.
Stadsfuncties
Woerden, op 'n gooj locatie in 't Greun Hart gelege aon de spoorweeg vaan Utrech nao Rotterdam en D'n Haag, heet 'n besjeie industrie oontwikkeld, mèt twie groete levesmiddelebedrieve, 't Monafebrik (allewijl oonderdeil vaan Campina B.V.) en de smeerkiesindustrie vaan Keuninklike ERU B.V. Wijer is Woerden 'n forenzestad veur Utrech, daankzij de spoorverbinding daoveur hendeg gesjik. Es plaotselek verzörgingscentrum is de middestaand good vertegenwoordeg.
Woerden gelt sinds jaore es statistisch de mies gemiddelde gemeinte vaan Nederland. Daorum weure hei wel ins merretgeriechte experiminte gedoon, wie de inveuring vaan 'n chipkaart begin jaore 1990 of 't aofrunde vaan rekeninge in euro's in 2004.
Stadsgeziech
thumb|Veurmaoleg raodhoes vaan Woerden, mèt laat-gotischen oonderbouw en renaissancistische bovebouw. Woerden heet 'n aajd stadscentrum mèt 'n staarvörmege umwalling boevaan de grachte bekans intak zien gebleve. D'n Awwe Rijn löp vaanajds door Woerden, meh 't deil binne de umwalling is in de jaore zesteg gedemp en hèt noe Rijnstraot. 't Centrum is neet bezunder riek aon aw gebouwe; 't aontal rieksmonuminte bedreug anno 2012 60 (veur de stad Woerden zelf). 't Veurmaoleg stadhoes mèt ziene zestiende-iewse gevel (foto) is 't belaankriekste monumint oet d'n tied vaan veur 1800. De hervörmde Pieterskèrk oet de veertienden iew is veur 'n stad bezunder klein. 't Kestiel Woerden is vieftiende-iews. Belaankrieker zien de negentienden-iewse monuminte in de stad, in 't bezunder de neogotische kathelieke Sint-Bonaventurakèrk vaan Nicolaas Molenaar sr., mèt zienen torie vaan 77 meter, zoewie de kazerne aon 't Kèrkplein.
In de umgeving is 't veural hiel greun; wie gezag ligk de stad in 't Greun Hart. Veural Kamerik, Zegveld en umgeving bestoon oet e waterriek veengebeed; de kleinsjaolege polders oet de middeliewe zien weerdevol cultuurlandsjap. In Harmelen is de groond druger en 't landsjap aanders. 't Monuminteregister gief 30 riekmonuminte op veur Harmelen, 21 in Kamerik, niks in Zegveld, 2 in Gerverscop, ein in Reijerscop en 6 in Rietveld. Kamerik is es eineg dörp besjermp dörpsgeziech.
Historie
Woerden steit op de plaots vaan 'n aajd Romeins castellum, 't Castellum Laudii, aon d'n Awwe Rijn, deen in deen tied es grens deensdeeg. De naom Woerden kump vaan woerd, de Frankische vörm vaan wierd, wat wèlt zègke 'terp', woenheuvel. Woerden, 'n plaots in de froontlinie tösse Utrech en Holland, woort in d'n twelfden iew versterk en kraog in 1372 stadsrechte. In de middeliewe en de vreugmodernen tied evels waor 't gein veurnaom stad; ze had beveurbeeld gein zitting in de Staote vaan Holland. In 1572 koos de stad bij d'n Opstand de kant vaan de prins, boenao de Spanjole de stad e jaor laank zoonder succes belegerde. De groete greuj kaom in d'n twintegsten iew, wie de stad es forenzeplaots veur Utrech en es good gelege industriestad belaankrieker woort. In 1989 woorte de gemeintes Kamerik en Zegveld geannexeerd; ouch góng de nui gemeinte toen euver vaan Zuid-Holland nao Utrech (boe de geannexeerde dörper altied al bij hoorte). In 2001 woort ouch de gemeinte Harmelen aon Woerden touwgeveug.
Euverege sjrievers en diechters
In dis lies zeunt sjrievers van proza en/of toneel en dichters van gedichte en/of songtekste opgenaome. Ze sjr(i)eve in 'n ander taal es 't Limburgs, Nederlands, Fraans, Ingelsj, Duutsj, Latien of Grieks. Bie vief lemma's över sjrievers die in èng taal sjr(i)eve, wert 'n nuuj taalcategorie aagemakd.
Guinee-Bissau
Guinee-Bissau is e land in Wes-Afrika, wat grens aon Senegal, Guinee en d'n Atlantischen Oceaan.
Historie
't Land maakte vreuger deil oet vaan 't Ghanees riek en daonao vaan 't Keuninkriek Mali. In de 15en iew kaome de Portugeze, die versterkde handelposte bouwde langs de kös. De streek weurt belaankriek veur de slave- en goudhandel. Ouch de de Franse, Ingelse, Nederlanders en zelfs Zwede, Dene en Duitsers zien hei te vinde.