cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Europees kampioensjap hierevoetbal 2021
Vaan teväöre waore diverse len es favoriete getip. Oonder mie Fraankriek, 't Belsj en Spaanje woorte hoeg gesjat. Dees len vele evels veurtijeg aof. Oetindelek góng de finaal tösse Italië en Ingeland; Italië won die nao penanties.
Poule E
19 juni, 21.00 Spaanje 1 – 1 Pole Sevilla, La Cartuja Sjeidsrechter: Daniele Orsato
Poule D
14 juni, 15.00 Sjotland 0 – 2 Tsjechië Glasgow, Hampden Park Sjeidsrechter: Daniel Siebert
Haaf finales
6 juli, 21.00 Italië 1 (4) – 1 (2) (1 – 1) Spaanje Londe, Wembley Sjeidsrechter: Felix Brych
Poule F
14 juni, 21.00 Fraankriek 1 – 0 Duitsland München, Allianz Arena Sjeidsrechter: Carlos del Cerro Grande
Achste finales
29 juni, 18.00 Ingeland 2 – 0 Duitsland Londe, Wembley Sjeidsrechter: Danny Makkelie
Poule A
20 juni, 18.00 Zwitserland 3 – 1 Turkije Bakoe, Olympisch Stadion Sjeidsrechter: Slavko Vinčić
Poule D
13 juni, 15.00 Ingeland 1 – 0 Kroatië Londe, Wembley Sjeidsrechter: Daniele Orsato
Poule F
19 juni, 18.00 Portugal 2 – 4 Duitsland München, Allianz Arena Sjeidsrechter: Anthony Taylor
Poule B
12 juni, 18.00 Denemarke 0 – 1 Finland Kopenhage, Parken Sjeidsrechter: Anthony Taylor
Kwalificatie
Vaan alle poules goon in eder geval de ierste twie len door, wat neerkump op 20 plaotse. De resterende veer plaotse weure mèt play-offs oetgemaak. Me heet beslote hei ouch de nui opgeriechte UEFA Nations League in te betrèkke. Concreet: alle grópswinners vaan d'n UEFA Nations League 2018/19 waore otomatisch geplaots veur de play-offs. Dit beteikende tot ouch klein voetballen wie Wit-Rusland en Kosovo zoe al aon de play-offs mètdoen. 't Waor te verwachte tot väöl grópswinners ziech zoe al zouwe plaotse, dit gebäörde ouch. De play-offplaotse die zoe vrijkaome woorte ouch op basis vaan de Nations League ingevöld. De 16 teams speule daan in twie rundes um de euvergebleve veer plaotse. De play-offs vele oersprunkelek in miert 2020, meh woorte door de COVID-19-pandemie oetgestèld tot oktober en november.
Poule C
17 juni, 15.00 Oekraïne 2 – 1 Noord-Macedonië Boekares, Nationaolen Arena Sjeidsrechter: Fernando Rapallini
Poule E
23 juni, 18.00 Zwede 3 – 2 Pole Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Michael Oliver
Poule B
21 juni, 21.00 Finland 0 – 2 Belsj Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Felix Brych
Mofert (stad)
Toerisme
Mofert is (nag) neet bekindj bie de meiste toeriste. Daoróm is 't waal nag röstig in Mofert. Behalve inkele historische geboewe (Kestieël Mofert, de Pastorie, versjillende boerderieje) haet Mofert ouch `n aafwisselendj landjsjap.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2021
Achste finales
27 juni, 18.00 Nederland 0 – 2 Tsjechië Boedapest, Puskásarena Sjeidsrechter: Sergej Karasev
Nommers drei
Stand nao twie rundes (19 juni).
Poule C
17 juni, 21.00 Nederland 2 – 0 Oosteriek Amsterdam, Johann Cruyff Arena Sjeidsrechter: Orel Grinfeld
Grópsmatche
De loting woort verriech op 30 november 2019, dus nao de regulier kwalificatiematche meh nog veur de play-offs. De teams woorte daobij verdeild in zès poules (A-F) vaan veer. De ierste twie plaotse ziech allemaol veur de achste finales (12 teams); de resterende veer plaotse goon nao de bèste veer nommers drei. De grópsfaas woer oersprunkelek gepland vaan 12 t/m 24 juni.
Achste finales
26 juni, 21.00 Italië 2 – 1 (0 – 0) Oosteriek Londe, Wembley Sjeidsrechter: Anthony Taylor
Poule C
13 juni, 18.00 Oosteriek 3 – 1 Noord-Macedonië Boekares, Nationaolen Arena Sjeidsrechter: Andreas Ekberg
Poule B
16 juni, 15.00 Finland 0 – 1 Rusland Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Danny Makkelie
Mofert (stad)
Autobös
Arriva óngerhèltj 'ne geregeldje liendeens door Mofert. Lien 61 löp van Remunj via Mofert nao Ech en trök euver Brach. Euverdaags veurtj eder oer 'n bös nao Ech en nao Remunj. Saoves veurtj eder oer 'n belbus nao Ech en nao Berg ane Roer, wo me kan euverstappe nao Remunj.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2021
Kwartfinales
3 juli, 18.00 Tsjechië 1 – 2 Denemarke Bakoe, Olympisch Stadion Sjeidsrechter: Björn Kuipers
Mofert (stad)
't Amb Mofert
Mofert haw es hoofstad van 't Amb Mofert 'n aantal rechte, waat neet eder plaats haw. Zoea haw Mofert beveurbeeldj belastingveurdeil, stadsrechte en vriestèlling van inkwartering van seldaote. 't Naodeil van de relatie mit 't kestieël waas det Mofert döks zwaor belegerdj waerdje, veural tiedes de Kleefse invalle. Daoróm kreeg Mofert stadswalle, drie stadspaorte en grachte. Eine van de grachte waerde gevormp door de Vloeatbaek en d'n angere leep dao, wo noe 't Roeazehäöfke lik en dan ten oeaste langs de Bek, wo noe 't aad gemèndjehoes steit, toet in 't latere Paersbrook. 't Roeazehäöfke lik noe ouch nag dudelik leger es de ómgaeving.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2021
Poule D
18 juni, 18.00 Kroatië 1 – 1 Tsjechië Glasgow, Hampden Park Sjeidsrechter: Carlos del Cerro Grande
Beejperces
In alle èlf de stadions weure grópsmatche gehawwe. De achste finales weure aofgewèrk in Amsterdam, Boedapest, Boekarest, Glasgow, Kopenhage, Londe en Sevilla, dewijl de kwartfinales in Bakoe, München, Roeme en Sint-Petersbörg zien. Op Wembley hèlt me, wie bove gezag, ouch de haaf finales en de finaal.
Mofert (stad)
Fietse
Ouch veur de fietser is Mofert 'ne sjoeane oetvalsbasis. De bekindje knouppuntjeroute löp ouch door Mofert. In Mofert is ouch 'n startpuntj van de jaorlikse Niederrheinischer Radwandertag.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2021
't Europees kampioensjap hierevoetbal 2021 had plaots vaan 11 juni tot en mèt 11 juli vaan dat jaor. 't Waor oersprunkelek gepland veur 2020. D'n officiële naom is, oondaanks 't oetstèl, UEFA Euro 2020 gebleve. Veur 't iers waor neet ei land 't gasland; in plaots daovaan woorte de matche in èlf versjèllende Europese stei gehawwe, verspreid euver eveväöl UEFA-lidstaote. Veur dit formaot waor gekoze um 't zèstegjaoreg bestoon vaan 't kampioensjap te vere. Zjus wie op 't veureg kampioensjap naome 24 len deil. Titelverdeideger is Portugal. De kwalificatie waor gepland vaan miert 2019 tot en mèt miert 2020; ouch de nui opgeriechde UEFA Nations League woort drin betrokke.
Poule D
18 juni, 21.00 Ingeland 0 – 0 Sjotland Londe, Wembley Sjeidsrechter: Antonio Mateu Lahoz
Achste finales
28 juni, 18.00 Kroatië 3 – 5 (3 – 3) Spaanje Kopenhage, Parken Sjeidsrechter: Cüneynt Çakır
27 juni, 21.00 Belsj 1 – 0 Portugal Sevilla, La Cartuja Sjeidsrechter: Felix Brych
Grópsmatche
Alle tije zien nao de Midde-Europese zomertied. In Londe is 't ein oor iejer, in Sint-Petersbörg en Boekarest ein oor later.
Poule F
14 juni, 18.00 Hongarije 0 – 3 Portugal Boedapest, Puskásarena Sjeidsrechter: Cüneyt Çakir
Kwalificatie
Nao de poulfaas waore de volgende 20 len direk gekwalificeerd:
Beejperces
Ei land trok ziech veurtijeg trök. 't Belsj wouw ziech insjrieve mèt 't Eurostadion, e nui te bouwe stadion wat 't Keuning Boudewijnstadion in Brussel hej mote vervaange. Oetindelek woort me 't dao neet euver ins en besloot me 't stadion neet te bouwe.
Mofert (stad)
't Óntstaon van de stad Mofert
De persiezen tied van 't óntstaon van Mofert is neet väöl bekindj. Waal is zeker det 't ontstaon van de stad samehink mit de boew van Kestieël Mofert. Wersjienlik kreeg Mofert in 1263 stadsrechte. Zeker is, det Mofert veur 1295 'n stad waas, ómdet doe in 'n raekening vanne Graafsjap Gelder Mofert es stad betiteldj wuuertj. D'r mót doe spraoke zeen gewaes van 'n stad mit vestingwerke en bepaoldje rechte. In 't jaor 1310 bleek det de rechte aan Mofert verlieëndj wore, zónger vergunning vanne keuning van 't Heilige Roeamse Riek. Keuning Hendrik VII van 't Heilige Roeamse Riek tróch in det jaor alle ónrechmatig verlieëndje stadsrechte van Gelderse staej in. Op 4 december 1312 tróch graaf Reinoud I van Gelder de stadrechte van Mofert in en verlieëndje tegeliekertied nuje stadsrechte. De luuj die binne de grachte van Mofert woondje krege hiemit dezelfdje rechte es de inwoners van Remuunj.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2021
Haaf finales
7 juli, 21.00 Ingeland 2 – 1 (1 – 1) Denemarke Londe, Wembley Sjeidsrechter: Danny Makkelie
Poule D
22 juni, 21.00 Kroatië 3 – 1 Sjotland Glasgow, Hampden Park Sjeidsrechter: Fernando Rapallini
Beejperces
De stadions mèt 'nen asterisk voldege neet aon de eise vaan d'n UEFA. De twie aander stadions dege dat wel, meh haolde de oetindeleke selectie neet.
Knockoutrunde
De knockoutrunde waor oersprunkelek gepland vaanaof 27 juni 2020 en zouwe op 12 juli 2020 indege mèt de finaal op Wembley. De nui data zien 26 juni 2021 t/m 11 juli 2021.
Poule E
14 juni, 18.00 Pole 1 – 2 Slowakije Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Ovidiu Haţegan
Kwalificatie
Via play-offs plaotsde ziech nog:
Achste finales
29 juni, 21.00 Zwede 1 – 2 (1 – 1) Oekraïne Glasgow, Hampden Park Sjeidsrechter: Daniele Orsato
Poule E
23 juni, 18.00 Slowakije 0 – 5 Spaanje Sevilla, La Cartuja Sjeidsrechter: Björn Kuipers
Poule C
21 juni, 18.00 Oekraïne 0 – 1 Oosteriek Boekares, Nationaolen Arena Sjeidsrechter: Cüneyt Çakır
Poule A
16 juni, 21.00 Italië 3 – 0 Zwitserland Roeme, Olympisch Stadion Sjeidsrechter: Sergej Karasev
Kwartfinales
3 juli, 21.00 Oekraïne 0 – 4 Ingeland Roeme, Olympisch Stadion Sjeidsrechter: Felix Brych
Lies van popacts
Zuug ouch: Lies vaan Limbörgstaolege bands en artieste
F
Fatboy Slim; 50 cent
M
The Mad Trist; Madonna; Marillion; Bob Marley; Ricky Martin; Paul McCartney; Meat Loaf; Metallica; Mika; Millionaire; Kylie Minogue; Monza; Alanis Morissette; Van Morrison; Mumford & Sons; Muse
G
Peter Gabriel; The Gathering; Genesis; Golden Earring; Gorki; Green Day; Raymond van het Groenewoud; Boudewijn de Groot; Guns N' Roses; The Guru Guru
E
eels; Eminem; Brian Eno; Evil Superstars
Z
Frank Zappa; Zornik; Zuco 103
B
Ali B.; The Band; Bawrence of Aralia; Beach Boys; Beatles; Beef; Bee Gees; Chuck Berry; Björk; Black Sabbath; Bløf; Frank Boeijen; Bon Jovi; Marco Borsato; David Bowie; James Brown; Buena Vista Social Club
A
ABBA; Acda en De Munnik; AC/DC; The Afterpartees; America; Christina Aguilera; Air; Ali B; Tori Amos; Anastasia; Anouk; Aphex Twin; Arno; Atomic Kitten; Audioslave
X
The xx; Xzibit
W
Tom Waits; Whispering Sons; The White Stripes; The Who; Robbie Williams; Amy Winehouse; Winterslag; Within Temptation; Stevie Wonder
V
Van Dik Hout; Velvet Underground; Volumia!
P
Paramore; Pearl Jam; Belle Perez; Pink Floyd; Elvis Presley; Prince; Public Enemy; Puff Daddy
H
Heideroosjes; Jimi Hendrix; Buddy Holly
T
Talking Heads; Tame Impala; TC Matic; 30 Seconds to Mars; DJ Tiësto; Justin Timberlake; Tokio Hotel; Tina Turner; 2Pac
L
Lady Gaga; Nynke Laverman; Avril Lavigne; Led Zeppelin; Little Richard; Daniël Lohues; Jennifer Lopez
D
Deep Purple; Depeche Mode; Destiny's Child; dEUS; DeWolff; De Dijk; Dire Straits; Doe Maar; Doors; Dreadlock Pussy; Dream Theater; Bob Dylan
I
Iron Maiden
C
Can; Captain Beefheart; Mariah Carey; Ray Charles; Eric Clapton; Clannad; Coldplay; Phil Collins; Ry Cooder; Elvis Costello; Counting Crows; Cradle of Filth; Cream; Crosby, Stills, Nash & Young
R
Radiohead; Rage against the Machine; Rammstein; Axelle Red; Lou Reed; Gé Reijnders; Rihanna; Rolling Stones; Roosbeef; Rowwen Hèze
O
Osdorp Posse; Outkast
U
U2
Opera
Muzikaol structuur
De mieste opera's beginne mèt 'n ouvertuur (in 't Italiaons sinfonia geneump), 'n instrumentaol veurspeul. Dit kin e discreet meziekwerk zien, meh soms ouch geit de ouvertuur direk in de ierste scène euver. In de res vaan d'n opera weurt miestal aofgewisseld tösse scènes mèt dialoog en monologe, getoenzat es aria's. Twie aria's per scène is neet oongewoen. De scènes weure in de zeventienden en achtienden iew gemeinelek es recitatief gecomponeerd (declamerende, dèks oonberijmde zaank, mèt miestal allein akkoorde es begeleiing); in de negentienden iew verdwijnt 't recitatief en weurt de dialoog en scena gecomponeerd. De scena heet ziene veurgenger in 't awwer arioso. Veural bij Wagner verdwijnt ouch de aria en weurt de ganse ak tot ei doorloupend stök meziek.
In de plaots vaan aria's kinne ouch ensembles stoon; meistens zien dat duètte. In sommege operastijle koume ouch koere veur. Veural in de Fransen opera gief 't dèks ouch (instrumentaol) danse.
Enscenering
Me kin ouch deveur keze handeling, kostuums en decors gans eweg te laote. In dat geval sprik me vaan 'n concertante oetveuring: 't werk weurt neet es drama meh es meziekstök behandeld en in de vörm vaan e konzèr gebrach.
Stumtype
Veur specifieke operarolle weure dèks ouch gans specifieke stumme gebruuk, dewijl bepaolde aander stumme in d'n opera koelek veurkoume. Bij väöl opera's, zeker die vaan de late negentienden iew (Verdi, Puccini en zeker Wagner; zuug oonder), is 't daobij vereis tot de zenger 'n hel stum heet, die euver e gans orkes heen kin zinge. Zoe versjèlt dit genre sterk vaan koerzaank of klassieke ledere.
Italië
In Italië zelf kaome twie aander componiste op de veurgroond, Gaetano Donizetti (1797-1848) en Vincenzo Bellini (1801-1835). Ouch zij componere zoewel opere buffe es opere serie. De negentienden-iewsen opera seria evels liekent neet op de awwer. De vaste karakters zien gans verdwene, zoe good wie d'n iewege wijze voors dee vergief. 't Verhaol späölt miestens neet mie in de ajdheid en is neet mie gemeind um 'ne betaolenden edelmaan nao de moond te praote. Ouch typerend is tot 't recitatief verdwijnt (al kump 't bij dees componiste nog wel veur) en vervaange weurt door de scena. Dit weurt 't model wat d'n Italiaansen opera de gansen iew zal aonhaange.
Vaanaof 't midde vaan d'n iew weurt Giuseppe Verdi (1813-1901) de groete maan vaan 't genre. Ziene vreugen opera Nabucco weurt in 1842 direk e nationaol succes, umtot 'r inspäölt op nationalistische geveules die op dat memint in joonk Italië leefde. Mèt de volgende bereik heer geliekaardege sucesse. Zien ierste opera's (oongeveer tot 1850) zètte de trends ingezat oonder Rossini, Donizetti en Bellini wijer, allewel tot ze in hun soms oetgesproke sumpel doorziechtegheid al dudelek get vaan 'nen eige stijl laote zien. Nao deen tied geit heer laankzaam meh zeker euver de grenze vaan de traditioneel opera's heer: de contoure vaan aria's weure vager. Ouch verdwijnt 't klassiek bel canto: aria's weure minder virtuoos, mie touwgerös op 't drama en 't karakter wat ze zingk, in plaots vaan showstökker veur zengers. Ouch vertuine Verdi zien lèste opera's ummer mie chromatiek; dewijl de zaanklijne gooddeils diatonisch blieve, zit de begeleiing vol tössedominante en gealtereerde toene. Dees lèste twie veranderinge wieze op d'n invlood vaan Wagner (zuug oonder). Aida, wel Verdi ziene bekindsten opera, is e good veurbeeld.
De veurnaomste kritiek die Verdi zien tiedgenoete op de componis hadde betrof neet de meziek meh de verhaole. Bekaans alle opera's tot daan touw, meinde me, späölde ziech väöls te wied vaan de gewoene belevingswereld aof. (Dees kritiek betrof veural Verdi, umtot neve häöm jaorelaank geinen aanderen Italiaanse componis wezelek succes had.) Me wouw libretti euver gewoen lui. Eine vaan de ierste bekind gewore opera's die dao-aon voldege waor Cavalleria rusticana vaan Pietro Mascagni (1863-1945). Dit werk späölt in boeremilieus en vèlt muzikaol veural op door zien awwerwèts idioom. Dèks in eine zin mèt Mascagni weurt Ruggiero Leoncavallo geneump, mèt zienen opera I Pagliacci. De beweging nao opera's mèt natuurleker verhaole euver alledaogser situaties weurt verisme geneump.
Väöl groeter es Mascagni en Leoncavallo, jeh eve groet es Verdi, weurt Giacomo Puccini (1858-1924). Hiel bekind weurt beveurbeeld La Bohème oet 1896, euver 'n gróp ermeleke Pariese kunstenere. Allewel tot Puccini soms dudelek experimenteert mèt de hermenie, zien zien opera's op d'n door toch oetgesproke awwerwèts te neume. Bij zienen doed liet heer ziene lèsten opera Turandot incompleet achter.
Muzikaol structuur
Boete de ganse opera kinne ouch aander akte 'n ouvertuur höbbe; dit gebäört daan nao 'n pauze. Meziek tösse twie akte door weurt ouch entr'acte geneump, of intermezzo; dit lèste genre hoof neet per se tösse twie akte te stoon. In d'n achtienden iew waor 't intermezzo dèks e vocaol stök, 'ne kleinen opera op ziech, mèt 'ne komischen inhaajd, gemeind um de serieus handeling aof te wissele.
Enscenering
Normaliter weure opera's geënsceneerd. Trends in de opera-enscenering höbbe door de iewe heer väölal de trends oet de gewoene theaterwereld gevolg. Sommege opera's kóste bezunder spectaculair effecte en massascènes (beveurbeeld de negentienden-iewse grand-opéra in Paries), aander producties waore oetgesproke minimalistisch (zoewie de ierste nao-oorlogse Wagnerproducties in Bayreuth). Dèks weure aw opera's (wie aw speule) allewijl ouch gemoderniseerd of aanderszins anachronistisch ingekleid: de teks blijf daan 'tzelfde, meh de enscenering versjèlt vaan 't oersprunkelek verhaol.
Tot 1914
Wie heibove al dudelek woort, waor de Fransen opera (en de Franse meziek in 't algemein) neet direk vernuiend. Veuraonstoonde componiste waore soms oetgesproke reactonair en zatte ziech sterk aof tege d'n invlood vaan Wagner. Claude Debussy (1862-1918) daorentege tuinde ziech es twinteger al fan vaan Wagner. Tegeliek pasde heer wel op um neet wie de Duitse avant-garde te klinke en zoch heer zien eige klaanktaol. Zienen insegste completen opera, Pelléas et Mélisande, góng in 1902 in premièr nao jaorelaank meujelek werk. De meziek is typisch veur Debussy: 't orkes vèlt in e väölkleureg klaankspeul oeterein, de hermenieë zien oongebrukelek en dèks neet-functioneel, de melodieë zien modaol. De structuur evels rappeleert bij naoder inzien sterk aon de late Wagner: de meziek kump in 'ne constante luip veurbij (unendliche Melodie) en kint niks vaan aria's of ensembles, en versjèllende leidmotieve zien te oontdèkke.
Taol
't Italiaans is de taol die 't sterkste mèt d'n opera verboonde is. Neet allein is 't genre zjus in Italië oetgevoonde en dao ummer populair gebleve, ouch höbbe neet-Italiaanse componiste, veural Duitse, hiel laank opera's in 't Italiaans in plaots vaan in de eige landstaol gesjreve. De Italiaanse weurt um häör eufonische klaanklier dèks es ideaol veur klassieke zaank gezeen. De Fransen opera is evels al hiel laank gewoen Franstaoleg. Vaanaof de negentienden iew woort 't mie de gewoente um d'n opera in de landstaol te bringe. De lèste decennia weure väöl operalibretti in 't Ingels gesjreve, allewel tot ze boete de Angelsaksische wereld oontstoon; dit is oonder mie in Nederland gebrukelek. Oonorthodoxe keuze zien opera's in dialekte (al sinds 1900 beveurbeeld in 't Mestreechs ), in aw taole (Latien, Sanskriet, Akkadisch etc.), in kunstaole (einen opera in 't Klingon ) en zelfs in apesjriewe.
De Duitse len
Aon 't ind vaan de barok goon zoewel Duitse es Italiaanse componiste, veural joongere, euver op opera's mèt leedechtege aria's, die de typisch barokke sequensmaotege melodieë vervaange. De groetste en bekindste oonder hun is Johann Adolf Hasse (1699-1783). Heimèt begint laankzaamaon d'n euvergaank nao de klassieke meziek.
Fraankriek
D'n invlood vaan Fraankriek, en ouch vaan Franse meziek, leep in dezen tied trök. Nao d'n doed vaan Lully zochte bepaolde componiste hun inspiratie in Italië. E werk wie Médée vaan Marc-Antoine Charpentier (1643-1704; 't geit hei um e laat werk vaan de mins) vertuint zekeren Italiaansen invlood. Euver 't algemein kin me zègke tot Franse opera's in deen tied 't geavanceerder Italiaons idioom euvernumme (sterker expressie, dissonanter hermenieë, melisma's op sommege lèttergrepe), meh tot de vörm Frans blijf, mèt väöl danse en zoonder dacapo-aria's. De groetste Fransen operacomponis oet dezen tied is Jean-Philippe Rameau (1683-1764).
Operèt
In Groet-Brittannië kump ouch liech meziektheater op, meh in de Victoriaanse cultuur vaan preutsheid is 't woord operèt väöls te zwoer belas: 't weurt al te sterk geassocieerd mèt 't Paries nachleve. Hei sprik me liever vaan comic operas of savoy operas, nao 't Londes Savoy Theatre boe de werke in premièr goon. Savoy operas weure gesjreve door 't duo Gilbert & Sullivan, wat besteit oet librettis W.S. Gilbert (1836-1911) en componis Arthur Sullivan (1842-1900). Hun werke zien dèks euverdudeleke sociaol satires, verpak in 'n exotische of spreukskesechtege situering.
Taol
Vreuger (tot 't midde vaan d'n twintegsten iew) waor 't algemein gebrukelek boetelandse opera's in de eige taol te zinge. Allewijl weurt dat zelde mie gedoon.
Vrouwlui
thumb|Maria Callas, ein vaan de groetste dramatische sopraone, die ouch coloratuurrolle kós zinge. De mieste zengeresse in d'n opera zien sopraone. 't Is gebrukelek um die op te splitse in lyrische sopraone en dramatische sopraone. Lyrische sopraone (beveurbeeld Renée Fleming, Elisabeth Schwarzkopf, Kiri Te Kanawa) höbbe e hoeg timbre en 'n hoeg tessitura (ze klinke in de huugde 't natuurlekste) en weure dèks gevraog veur ingénuerolle of entans veur sympathieke karakters (Micaëla in Carmen vaan Bizet, Mimì in La bohème vaan Puccini). Dramatische sopraone (Maria Callas, Jessye Norman, Joan Sutherland etc.) kinne neet per se minder hoeg zinge, meh höbbe wel e doonkerder timbre en dèks 'n lieg tessitura. Bijgevolg vreug me die veur mier emotioneel belaoje, getroubleerde of sensueel rolle (Leonore oet Fidelio vaan Beethoven, de titelrol oet Turandot vaan Puccini en oongeveer alle vrouwerolle oet de Wagneropera's).
Klassiek
thumb|Christoph Willibald von Gluck, 'ne belaankrieken operavernuier. In d'n iersten hèlf vaan d'n achtienden iew stoont d'n opera seria in hoeg aonzien, meh nao 1750 begós dat te verandere. Neet veur d'n ierste kier, en ouch neet veur de lèste, waor de kritiek tot de teks en meziek te väöl 't talent vaan de zengers op de veurgroond zatte, en te wieneg 't drama oondersteunde. 't Essay Saggio sopra L'Opera in Musica vaan criticus Francesco Algarotti oet 1755 waor vaan groeten invlood op 'n nui generatie componiste. In 't bezunder lökden 't Christoph Willibald von Gluck (1714-1787) vaanaof 1760 dees ideaole in praktijk te bringe. Es heer in 1770 nao Paries weurt gehaold, wèt heer dao ouch - same mèt ziene rivaol Niccolò Piccinni (1728-1800) - de Franse opera compleet te doen vergete. 't Is zjus in de Pariesen opera tot 'ne nuien trend opkump: e bezeuk aon d'n opera geit ummer mie um de meziek drejje, en ummer minder es sociaol gebäöre deensdoen. De luusterere zien stèl en höbbe hun aondach bij de buun. Dezen trend zouw ziech in de negentienden en twintegsten iew doorzètte.
Opzat vaan de handeling
De handeling weurt dèks wezelek aanders gebrach es in gewoen theater. In de teks - 't teksbook vaan 'nen opera weurt libretto geneump - weure de gebrukeleke dialoge constant aofgewisseld mèt monologe, die weure getoenzat es aria's (zuug oonder). Aofhenkelek vaan 't typ aria weure wäörd, zinne en zinsfragminte ouch dèks herhaold. De naodrök op muzikaol mominte maak de handeling wezelek statischer. Dao tegeneuver steit tot de meziek dèks mètspäölt in de handeling. Heer kin de gezoonge teks illustrere en oondersteune, meh ouch tegespreke. Ouch is 't meugelek, door middel vaan zogeneumde leidmotieve, veuroet of trök te wieze nao dinger boe-euver neet gezoonge weurt en die 't karakter in kwestie dèks neet wèt. In modern opera's weure soms, wie in modern speule, ouch algemein conventies losgelaote; zoe gief 't opera's boe-in edere vörm vaan handeling oontbrik en de scènes zien gereduceerd tot statische tableaus.
Vrouwlui
Nog twie aander types mote hei weure geneump. De soubrette (beveurbeeld Barbara Bonney) liekent op de lyrische sopraon meh klink jäögdeger en hiel helder, zoonder oetzunderlek bereik in de huugde. Ouch zij weure gere gevraog veur ingénues, en mier in 't bezunder veur jäögdege rolle. Oondermier umtot ze neet euver groete orkeste hove kinne zinge, zien soubrettes geleef in Mozartopera's (Susanna oet Le nozze die Figaro, Zerlina oet Don Giovanni).
De Duitse len
In 1697 kump de nog joonge componis Reinhard Keiser (1674-1739) aon 't hoof te stoon in Hamburg. Ouch heer liet ziech dudelek inspirere door Italiaanse componiste, meh nump hunne stijl neet euver. De thematiek vaan de opera's is väöl breier. 't Kump veur tot de aria's in 't Italiaans zien en de recitatieve in 't Duits.
Italië
thumb|Alessandro Scarlatti, pioneer vaan d'n opera seria. In Italië waor opera tot e woer volksvermaak oetgegreujd, mèt zelfs in dörper operatheaters, meh de kritiek op de intriges naom touw. Opera's waore dèks komisch aongelag, hadde mierder verhaollijne doorein loupe en zelfs de mies verheve karakters vervele in slech gedraag. Väöl lui voonte tot e späöl, ouch 'nen opera, de klassieke einheid vaan tied, plaots en handeling mós bewoere. Aon 't ind vaan de zeventienden iew weure de ierste 'neoklassieke' opera's op de plenk gebrach, en wel in 't Venetiaans Grimini-theater. De jaore tenao zal dit type opera ziech euver de res vaan Italië (en Europa) verspreie.
Aon 't begin vaan d'n achtienden iew kump 'n nui generatie componiste dit typ opera opnumme. 't Geit hei um Antonio Lotti (1666-1740), Alessandro Scarlatti (1660-1725), Antonio Caldara (1671?-1736) en d'n Duitser Georg Friedrich Händel (1685-1759). Hunne stijl weurt opera seria geneump, 'irnstegen opera' (es tegedeil vaan opera buffa, kemikken opera). Bekinde librettiste zien Apostolo Zeno, dee väöl mèt Caldara samewèrkde, en dee zienen opvolger Pietro Metastasio (1698-1782), dee zien routineus libretti de gansen iew in gebruuk zouwe blieve. Kinmerke vaan dees opera's zien e verhaol vaan 'n tragedie in 'n klassieke setting, boe 'ne goodhertege voors veur de gojen aofloup zörg, (obbenuits) 'n aontal standaardaria's (zoe good wie ummer in dacapovörm, zoetot de zenger bij de reprise verseringe kós improvisere), die virtuoos zengers de kans geve um mèt eine specifieken aria de theaters laanks te reize, dèks zès rolle, drei manneleke en drei vrouweleke, en - in d'n tiedgeis - e deep vertrouwe in en gebruuk vaan de laatbarokke affektelier. Händel nump d'n opera seria mèt nao Londe, es heer dao kump te wèrke. Nao 't ind vaan de barok weurt dit typ minder belaankriek, meh opere serie zalle nog tot in de negentienden iew weure gecomponeerd.
Operèt
Tot slot oontsteit, tegen 't ind vaan de negentienden iew, in de Vereinegde Staote ouch 'n soort liech meziektheater: de musical. De ierste musicals lieke sterk op operèttes, meh in de loup vaan d'n twintegsten iew zal dit genre zien eige leve goon leie en in de ganse westerse meziekwereld populair weure.
thumb|Plakkaot vaan Orphée aux enfers vaan Offenbach, de ierste succesvol operèt. 't Frans woord opérette bestoont al langer en beteikende sumpelweg 'kleinen opera'. Dit sloog gewoen op de lèngde vaan 't stök; euver 't karakter vaan de intrige zag 't niks. Wat veer allewijl 'n operèt neume, e komisch, löchteg, opera-echteg werk mèt es regel gesproke dialoog, oontstoont midde negentienden iew in Fraankriek, en wel bij Jacques Offenbach (1819-1880). Heer zelf neump zien werke nog opéras comiques, en inderdaod zien ze oet dat genre oontstande, meh de stijl is aanders: mèt zien sumpel, leed-echtege aria's en modieus (soms seksueel gelaoje) danse rappeleert dit genre aon de vaudeville. Offenbach zien ierste groet succes weurt Orphée aux enfers (1858, mèt de bereumde can-can); later triomfe veert heer mèt La belle Hélène (1864) en La vie parisienne (1866). In 1881 geit nog postuum Les contes de Hofmann in premièr. Boete amusemint lievere dees operèttes ouch sociaol satire.
Fraankriek
In d'n twieden hèlf vaan d'n iew raakde de Franse buun neet zoe sterk wie de Duitse of Italiaanse door eine componis gedomineerd. 'ne Nuien trend waor d'n opera lyrique, 'n besjeie reactie op de grand opéra. De opéras lyriques höbbe dèks literair sjablone en neujege neet oet tot euverdreve groete ensceneringe. De bekindsten exponent waor Charles Gounod (1818-1893), ouch Ambroise Thomas (1811-1896) en Jules Massenet kaome oonder de aondach. De bekindsten operacomponis is evels Georges Bizet (1838-1875), dee gere opera's euver exotische oonderwerpe sjrijf. Ziene Carmen, allewijl de mies opgeveurden opera vaan allemaol, dreug nog de naom opéra comique, meh kint zeker gei komisch verhaol.
In de revolutionairen en Napoleontischen tied weurt de Franse operabuun nog gedomineerd door Italiaone, te weite Luigi Cherubini en Gasparo Spontini. Ouch later koume in Paries nog gere Italiaonse componiste aon 't werk, wie d'n al geneumde Rossini. 'nen Inheimse componis vaan einege naom in dezelfden tied waor Daniel Auber (1782-1871). In de jaore 1830 en 1840 evels kump de zoezjus geneumde grand-opéra tot volle bleuj, mèt Giacomo Meyerbeer (1791-1864) es groetste componis. Dees opera's kinmerke ziech door e historisch verhaol mèt dèks 'n dudeleke liberaol laojing (de werke waore daan ouch veur e börgerlek publiek gemeind), wat es vehikel deent veur gruutse massascènes. Zoe'n scènes weure gemeinelek begeleid mèt sumpele, sterk ritmische meziek. Allewel tot deze vörm vaan opera later oonder hendege kritiek zouw koume te stoon, spraok me entans in Fraankriek unaniem geunsteg euver Meyerbeer zie werk, in 't bezunder Les Huguenots.
Operèt
Vaanaof de jaore 1870 sleit de Parijse operèt euver nao Wene. 't Is veural Johann Strauß jr. (1825-1899) dee bekind weurt mèt werke wie Der Fledermaus. E bitteke in ziene sjeem maak ouch Franz von Suppé (1815-1899) naom. Ze kriege hiel väöl naovolgers en Wene zal in dezen tied de hoofstad vaan de operèt weure. Nao Strauß zienen doed nump Franz Lehár (1870-1948) zien leiende positie euver. Ouch nao d'n Ierste Wereldoorlog blieve operètte versjijne, beveurbeeld vaan Emmerich Kálmán (1882-1953). Vaanaof 1899 (Frau Luna vaan Paul Lincke) kump ouch in Berlien 'n traditie op. Zoewel de Weense es de Berliensen opera vertuine in de jaore daarteg sterken invlood vaan jazz, boedoor dees operètte wie musicals aondoen.
Duitse len/Duits Riek
thumb|Heldetenor [[Heinrich Gudehus es Siegfried oet Wagner ziene Ring des Nibelungen, dee 't zweerd Notung smeit.]] Versjèllende vreugromantische componiste in de Duitse len hele ziech mèt opera bezeg, al laog in Wene nog ummer (of obbenuits) de publieke intrèsse bij Italiaansen opera. De opera's vaan Franz Schubert (1797-1828) hadde in zienen tied nog minder succes es zien aander werk en weure ouch allewijl nog koelek opgeveurd. 't Werk vaan Louis Spohr (1784-1859) en E.T.A. Hoffmann (1776-1822) stoont in de negentienden iew in hoeg aonzien meh heet ouch gei rippertoir gehawwe. De groetste componis vaan Duitse opera's in dezen tied is evels Carl Maria von Weber (1786-1826). Naodat dee mèt zie vreug werk Silvana (1810) al de aondach had getrokke, braok heer in 1823 ech door mèt Der Freischütz. Väöl aon dezen opera is oetgesproke Duits en oetgesproke romantisch; zoe woort 't werk ouch begrepe. 't Libretto besjrijf 'n bijgluiveg verhaol gebaseerd op 'n middeliewse legende, wat de componis aonleiing gief tot sinistere meziek en volksleedechtege aria's. Ouch doorbrik Weber 't traditioneel recitatief-ariapaar door ouch begeleid recitatief, arioso en melodrama-echtege meziek in te veuge. Tot slot begint heer leidmotieve touw te passe.
Dees trends weure in de volgende jaore wijergezat in twie nui werke, Tristan und Isolde en Der Ring des Nibelungen. 't Lèste werk is zelfs 'n tetralogie (veerluik) die veer aovende doort um op te veure. De chromatiek weurt noe nog wijer opgeveurd, mèt ingriepende dissonante (Tristan-akkaord) en 'n neiging um d'n einen dominant in d'n aandere te doen euvergoon (en neet nao d'n tonica op te losse). Veural in de Ring weurt noe veur 't iers consequent gebruuk gemaak vaan leidmotieve, muzikaol fragminte die nao 'n figuur of e begrip verwieze. Veur zoewied 't nog restante vaan nommers gaof, zien die noe gans verdwene. Wagner hèlt daorum op zien werke opera's te neume, meh sprik in plaots daovaan vaan meziekdrama's. Nao de Ring zouw Wagner nog twie opera's sjrieve. De ierste is de kemikken opera Die Meistersinger von Nürnberg, e nog relatief traditioneel werk boe-in heer gein gaode of helde meh gewoen lui deit optrejje, d'n twieden is Parsifal. In Bayreuth (Beiere) deit heer e speciaol theater bouwe um zien opera's op te veure.
Italië
Vaanaof oongeveer 1630 koume in Italië versjèllende operagezelsjappe op, die, um hun lieg loen aon te völle, vaan stad nao stad trèkke. Ze trejje dao dèks in ein program op mèt traditioneel commedia dell'artegezelsjappe. Zoe krijg de börgerij in theaters opera's te hure. Zoe'n tróppe kaome veural vaanoet Roeme. Umtot ze zelf hun geld móste verdene, en geinen edelmaan hun betaolde, waore de budgette lieger, 't aontal rolle beperk en de enscenering besjeie. Ouch kraoge de opera's, um de werke aontrèkkeleker te make, mie en langer aria's. 'ne Veurnaome componis vaan dat soort werk waor Benedetto Ferrari (1603/04-1681). Door de reizende gezelsjappe koume ouch operatradities op in Napels, Genua en veural Venetië.
Fraankriek
thumb|Jean-Baptiste Lully, de groetste Fransen operacomponis vaan veur 1700. In Fraankriek waor de politieke situatie gans aanders es in Italië. 't Land woort centraol geregeerd en keuning Lowie XIV trok allein nog mer mie mach nao ziech touw. Heer perbeerde ouch 't cultureel leve te monopolisere en veurde in Versailles groete spektakele op, veural es propaganda geriech aon d'n adel. Fraankriek maakde al vreug kinnes mèt d'n opera door keuningin Maria de' Medici, op wee häör broelof mèt keuning Hendrik IV Peri zien Euridice waor gedoon. D'n ierste Fransen opera sjijnt Le triomphe de l'Amour sur des bergers et bergères, vaan Michel de La Guerre, te zien. Neet oonbelaankriek waore de werke vaan Robert Cambert (1628-1677). De groete maan in dit genre woort evels Jean-Baptiste Lully (1632-1687). Zien opera's kin me neet los zien vaan aander werke aon d'n hoof vaan Lowie XIV. Zoe sjreef heer ouch dansante buunmeziek (intermèdes, 'intermezzi') bij wijer gesproke stökker, en väöl hoofballètte (ballets de cour). Danse waor me es edele in Fraankriek aon ziene stand verpliech; zoe kaome danse ouch wie vaanzelfsprekend in de Fransen opera terech. Dit zouw tot wied in de negentienden iew zoe blieve.
Duitse len/Duits Riek
Nao d'n doed vaan Wagner veel 't Duits operaleve gooddeils stèl; componiste voonte 't lesteg um in ziene sjeem nog get vaan belaank te componere. 'nen Opera dee repertoir heet gehawwe is Hänsel und Gretel vaan Engelbert Humperdinck.
Vreugbarok
thumb|Begin vaan Euridice door Jacopo Peri, d'n ierste bewoerden opera. D'n opera oontsteit aon 't ind vaan de zèstienden iew aon d'n hoof vaan de femilie de' Medici. De leie vaan dit geslach stoonte bekind es kunsmecenasse, en lete sinds de jaore 1530 al intermedi, gezoonge klassiek geïnspireerde tableaus, tösse de akte vaan door hun gesponsorde (gesproke) speule oetveure.
In de popmeziek
Ouch boete de rock heet me inspiratie gezoch bij d'n opera. R&b-zenger R. Kelly zien albumserie Trapped in the closet is ouch es opera umsjreve (hip-hopera, urban operèt), allewel tot 't ieder 'nen epische (vertèllende) leedcyclus is es 'nen dramatischen (op rollespeul gebaseerden) opera.
Chinesen opera
Neet allein in de Westerse meziek gief 't opera's, ouch in de Chinese cultuur koume zoe'n buunwerke veur. Sterker nog: vaanajds weure alle Chinese speule gezoonge. Hei kint me dus gei versjèl tösse opera en speul. Opera's zien bekind vaanaof d'n daarden iew nao Christus. In de loup vaan de iewe höbbe ziech versjèllende regionaol stijle oontwikkeld; de Pekingopera is de bekindste, dewijl ouch de Kantonesen opera vaan groet cultureel belaank is. De handeling is mime-echteg en nao westerse begrippe statisch. De zaankpartije ligke hoeg: manslui zinge dèks in falsètstum, vrouwlui gebruke de hoegste toene vaan hun bereik. De begeleiing is ritmisch en contrasteert mèt de vleujende zaanklijne. Chinese opera's höbbe ziech ouch in d'n twintegsten iew vrij good kinne hawwe.
Interbellum
Väöl populairder en väöl talrieker evels zien in 't Interbellum de neoklassieke componiste. Väöl vaan hun hele ziech bezeg mèt opera; dèks waore barokke en klassieke componiste daoveur de inspiratie. Vermeldensweerd zien veural de werke vaan Igor Stravinski (1882-1971), de veurmaan vaan de neoklassieke beweging. Kinmerkend aon zien opera's is de relatief statische formuul, boebij heer 't dramatische oet de weeg geit en boebij e deil vaan de handeling weurt vervaange door veurdrach en/of dans. In 1918 geit zien Histoire du soldat in premièr. Mesjiens wel belaankrieker is 't oratorium-echteg Oedipus Rex (1927), op e Latiens libretto. 'nen Aandere groeten operacomponis oet de neoklassieken hook is Paul Hindemith (1895-1963), dee 't sterk historiserend werk Mathis der Maler (1935) sjreef.
Manslui
thumb|Luciano Pavarotti, de populairsten tenor vaan de late twintigsten iew. Vaanaof de laten achtienden iew is de manneleken held dèkser 'nen tenorzenger. Die höbbe de stumbreuk wel gehad en zinge in boorsstum, meh höbbe e relatief hoeg bereik. Sommege vaan hun partije reike tot aon de hoeg c ( c'' ), 'n noot die veur de gemiddelde maan compleet oonbereikbaar is. Wie de sopraon weurt d'n operatenor ouch weer in versjèllende subtype verdeild. De liechste weure tenore leggero geneump (beveurbeeld Léopold Simeneau); dees tenore weure veural gevraog veur beweegleke rolle mèt colorature die aon vrouwestumme doen dinke (veural bel cantorolle wiegraof Almaviva in Il barbiere di Seviglia vaan Rossini of Ernesto in Don Pasquale vaan Bellini). Dèkser kump de lyrischen tenor veur, 'n liechte, meh helle stum mèt e hoeg timbre (José Carreras, Luciano Pavarotti) en 'n hoeg tessitura. Euver 't algemein, meh 't gief oetzunderinge, is zoe'n stum in trèk veur joongesechtege rolle (David in Die Meistersinger vaan Wagner, Roméo in Roméo et Juliette'vaan Gounod, titelrol in Werther vaan Massenet). Tegeneuver häöm steit d'n dramatischen tenor (beveurbeeld Enrico Caruso), dee mie vocaol gewiech heet en daodoor beter klink in de liegte. Heer weurt mie ingezat veur getroubleerde rolle (titelrol in Otello vaan Verdi of Peter Grimes vaan Benjamin Britten). De mieste rolle evels stoon tösse dees twie extreme in; me vreug daoveur daan ouch gere tenore die wel good zien inde huugde, meh ouch hun stum tot dramatische climaxe kinne duie. Zoe'nen tenor neump me tenore spinto (beveurbeeld Plácido Domingo). E wijer typ is d'n Heldetenor (Jacques Urlus, Wolfgang Windgassen). Zoe'n zengers zien nog e bitteke zwoerder es dramatische tenore. Hun rolle zien veural de helde oet de Wagneropera's (sjaolveurbeeld: Siegfried) meh ouch bij aander componiste zien ze gewuns (Florestan in Fideolio vaan Beethoven, Herodes in Salome vaan Richard Strauss, Mao in Nixon in China vaan Adams).
Italië
In Venetië veurde me ze gere oet in de carnavalstied, dee dao vaan Twiede Keersdag tot de Vastelaovend doorde en ummer väöl 'toeriste' trok. Zoewel de roondtrèkkende gróppe es de Toscaanse operacomponiste woorte hei opgeveurd. Venetië zouw in de res vaan d'n iew ummer mie de veuraonstoonde operastad vaan Italië weure. In de Venetiaansen opera weurt de handeling ummer minder belaankriek: te gunste vaan de meziek weure oonwoersjijneleke en gecompleceerde libretti gesjreve, die 't de componis meugelek make veur versjèllende contrasterende standaardaria's en -scènes te sjrieve.
Ingeland
In Ingeland had 't in de vreuge zeventienden iew hei en dao poginge tot opera's gegeve, al woort 't theater in d'n tied vaan 't Cromwelliaans Gemeinebès hel oonderdrök en is geine meziek bewoerd gebleve. Mèt de Restauratie struimde Italiaanse, meh veural Franse opera's binne. D'n ierste bewoerden opera oet Ingeland - en in 't Ingels - is Venus and Adonis vaan John Blow, oet 1682/83. Väöl succesvoller evels woort Dido and Aeneas (oet 1689) vaan Henry Purcell (1659-1695). Dezen opera, oongetwieveld de mies gespäölden opera oet de zeventienden iew, is in hoofzaak Frans vaan opzat (mèt väöl denskes en gepuncteerde ritmes), meh vertuint ouch dudeleken Italiaansen invlood.
Sinds 1970
Nao 1970 geit de nao-oorlogse avant-garde nao d'n achtergroond. Versjèllende stijle geassocieerd mèt postmodernisme numme noe de aondacht in, beveurbeeld de minimal music. Ouch dees struiming begint besjeie mèt korte werke, meh ind jaore zeveteg begint Philip Glass (*1937) ziech veur opera te intrèssere. Zien ierste werk op dat gebeed, Einstein on the Beach oet 1975, is geinen echten opera: in plaots vaan traditioneel handeling is eder scène e statisch tableau boe-in de zaank ziech beperk tot solmisatiesyllabe en 't oettèlle vaan maote. Muzikaol huurt 't nog tot de echte minimal music, mèt extreem väöl herholinge en extreem wieneg muzikaol materiaol. Einstein is t ierste deil vaan e dreiluik euver bekinde persoene, meh de opvolgers Satyagraha (euver Mahatma Gandhi) en Akhnaten zien väöl traditioneler, zoewel muzikaol (minder minimalistisch) es dramatisch (mier echte handeling). Glass blijf daonao opera's sjrieve.
Fraankriek
Ouch Lully zien opera's woorte boete de keuninkleken hoof oetgeveurd, en wel in Paries.
Manslui
thumb|Carlo Broschi alias [[Farinelli, de bekindste castraotzenger oets, zong oonder mie in de opera's vaan Händel.]] Ouch veur mannestumme heet me in d'n opera vaanajds 'n veurleefde veur hoeg stumtype. In de barokmeziek gebruukde me dao zelfs castraotzengers veur: manneleke zengers die es keend waore gelub um de stumbreuk te veurkoume. Allewel tot 't gebruuk um veur de zaank te castrere al in de zèstienden iew bestoont, naom 't 'n groete vlöch mèt de koms vaan d'n opera. Al in L'Orfeo vaan Monteverdi kump 'n castraotrol veur (Speranza). Ze weure evels 't mieste geassocieerd mèt d'n opera seria, dee begin achtienden iew bleujde (zuug oonder). Daonao raakde de traditie laankzaamaon in oonbruuk, allewel tot Meyerbeer nog in 1824 'ne castraot veursjreef (Armando in Il crociato in Egitto). Castraotrolle waore miestal sopraone en minder dèks alte, meh hun partije bevatte dèks note die veur vrouweleke sopraone get te lieg ligke.
thumb|Versjijning vaan de Keuningin vaan de Nach in de premièr vaan [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart zienen opera Die Zauberflöte.]] 'nen Opera (Italiaans; lètterlek 'werk(stök)') is e buunwerk op meziek, in de regel gans gezoonge. 't Genre kaom roond 1600 op in Florence, in 'n poging veur 't klassiek Grieks drama nui leve in te bloze. In d'n iew dee volgde, oontwikkelde opera ziech tot e volksvermaak in Italië en woort 't genre ouch in de res vaan Wes-Europa bekind. Sommege len, in 't bezunder Fraankriek, kaome al gaw mèt eige opera's, dèks in de eige taol. In de loup vaan d'n achtienden iew bleef d'n opera populair. In de negentienden iew woort 'r zelfs algemeiner es oets teväöre, dewijl 't genre toen ouch groete veranderinge doormaakde. Ouch de twintegsten-iewse componiste höbbe ziech algemein mèt d'n opera bezeggehawwe en väöl demèt geëxperimenteerd. D'n opera gelt es 't mies prestigieus genre wat de westerse meziek kint. Heer is vaan groet historisch belaank es 't ierste meziekgenre boebij (ouch börgerlek) publiek kaom luustere.
Sinds 1970
't Veurbeeld vaan Glass vaan 'nen opera euver de recinte historie inspireerde John Adams (*1947) tot Nixon in China (1987), 'nen opera euver 't staotsbezeuk vaan Richard Nixon aon 't China vaan Mao in 1972. Ouch de later opera's vaan Adams zien in dee geis gesjreve, beveurbeeld Doctor Atomic oet 2005.
Manslui
De bas tot slot besteit ouch weer in versjèllende type. Euver 't algemein gelt: wie lieger de stum, wie minder viriel, joonk of sympathiek de rol. Bastumme speule dèks de batteraof (Méphistophélès oet Faust vaan Gounod, Hagen oet Götterdämmerung vaan Wagner) of de wijzen awwe maan (Sarastro oet Die Zauberflöte vaan Mozart).
Vreugbarok
Al hiel vreug, in 1600 um perceis te zien, kump ouch in Roeme 'nen opera vaan de groond, en wel Rappresentatione d'Anima, et di corpo vaan Emilio de' Cavalieri (ca. 1550-1602). Aander opera's volgde. In de theocratie die de Kèrkeleke Staot waor, hadde dees werke evels gein mythologische meh christeleke oonderwerpe. Dees werke weure ouch wel oratoria geneump; dit is oonderwerp vaan musicologische discussie.
Manslui
Baritons weure mèt einege regelmaot veurgesjreve. Ouch hun verdeilt me dèks in lyrische bariton (zenger: Dietrich Fischer-Dieskau; typisch rol: Figaro in Il barbiere di Seviglia vaan Rossini) en dramatische bariton (zenger: Norman Bailey; typische rol: Escamillo oet Carmen vaan Bizet). Get tösse die twie in steit de Verdibariton. Verdi sjrijf naomelek in väöl vaan zien opera's baritons veur bij de helderolle (titelrolle in Falstaff, Macbeth en Rigoletto).
De Duitse len
Veural in Oosteriek droonge al vreug Italiaanse opera's door. Hei en dao woort geprobeerd get vaan 'nen Duitstaolege operatraditie op te zètte. Heinrich Schütz (1585-1672) sjreef 'nen opera (Daphne), dee verlore is gegaange; Seelewig (gepubliceerd 1644) vaan Theophil Staden (1607-1655) is wel bewoerd. 't Gros vaan de opera's waor in 't begin evels Italiaans; dèks ouch vaan Italiaanse componiste. Vaanaof oongeveer 1660 woorte versjèllende vaan hun aon d'n keizerleken hoof vaan Leopold I in Wene ingehuurd; de belaankriekste vaan hun is Antonio Draghi (1634-1700). Zien opera's zien geënt op 't Venetiaans model, meh vertuine wel Fransen invlood mèt hun koere, ensembles en ballètte.
Vreugbarok
De Florentijnse 'Camerata', e soort wetensjappelek bureau vaan de Medici's, kaom in 1581 bij moonde vaan Vincenzo Galilei tot de conclusie (allewijl es vergissing gezeen) tot klassieke Griekse drama's gans gezoonge woorte, en wel in monodie. Um dat klassiek ideaol te doen herleve kós me dus neet de polyfonie vaan de zèstienden iew gebruke (die tekste oonverstoonbaar maakde). Allewel tot de Camerata noets 'nen opera heet gecomponeerd of opgeveurd, is 't book vaan Galilei beslissend gewees veur de compositie vaan de ierste opera's.
Opzat vaan de handeling
'nen Opera, wat in essentie niks es e speul op meziek is, is wie e gesproke speul gemeinelek verdeild in akte en scènes. Allewel tot 't klassiek ideaol tot e drama vief akte moot höbbe, hoeg stoont aongesjreve, naom 't aontal akte al gaw aof tot drei. In de Franse opera bleve vief akte langer de norm; later kraoge ouch dao korter opera's de euverhand. Drei, soms twie of veer aktes zien ouch bij later operavörm de norm gebleve. Einakters bestoon ouch; dèks (meh laank neet ummer) zien dit wieneg pretentieus, komische stökker.
Avant-garde
't Neoclassicisme blijf tot kort nao d'n oorlog in de belaankstèlling stoon, meh weurt in de jaore 1950 in hoeg tempo awwerwèts wienie de nao-oorlogse avant-garde doorbrik. De veurlui vaan 't serialisme en aander modernistische struiminge hawwe ziech aonvenkelek evels neet zoe mèt opera bezeg meh sjrieve ieder korte werke. Luigi Nono (1924-1990) sjrijf wel 'ne seriëlen opera Intolleranza 1960, en weurt in 1965 in dit veurbeeld gevolg door Bernd Alois Zimmermann (1918-1970), dee zien Die Soldaten zeker nao vörm sterk rappeleert aon Wozzeck.