cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Finlandisering
De naom is aofgeleid vaan 't beleid vaan Finland in de Kawwen Oorlog. In dat land had de Sovjet-Unie direk nao d'n Twiede Wereldoorlog groeten invlood. Finland góng neet bij de NAVO, meh kós wel oontkoume aon de installatie vaan 'n communistische regering (in tegestèlling tot väöl len in Midde-Europa). Aon Jozef Stalin mós me belouve neutraol te blieve en censuur te plege op bibliotheke en bioscope. Dit censuurbeleid bleef tientalle jaore laank in stand. 't Beleid steunde veur e groet deil op de Paasikividoctrien vaan 1947, en woort jaorelaank in stand gehawwe door president Kekkonen, dee 't land vaan 1956 tot 1982 regeerde.
't Woord dook ind jaore zèsteg op 't academisch discours in Wes-Duitsland, meh voont al gaw ziene weeg nao de politiek. Veural rechse politici wie Franz Joseph Strauss en d'n Amerikaon Henry Kissinger pikden 't op. Zij gebruukden 't woord veur te waarsjouwe tegen 'n al te vrunteleke politiek nao de Sovjet-Unie: Wes-Duitsland en aander Wes-Europese len móste neet 'gefinlandiseerd' weure. In Finland zelf woort dit woord soms es beleideging opgevat.
Pas naotot oonder Gorbatsjov de glasnost es beleid woort ingeveurd - e gebäöre wat zoeget sameveel mèt 't ind vaan Kekkonen zien regering - góng me in Finland get mie kritiek op de Sovjet-Unie hure. Nao de Val vaan de Moer waor 'finlandisering' verleien tied. Wel perbeerde me ummer nog gooj relaties mèt Rusland te hawwe. Dit beleid veranderde radicaol in 2022, nao de Russischen inval in de Oekraïne. Zoewel bij de politiek es in de peblieke opinie kaom alum de roop um bij de NAVO te goon, boe de regering mèt instumde. In aprèl 2023 kaom Finland es 31e land bij de NAVO en indegde de Finse neutraliteitspolitiek definitief.
1861
1858 - 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 1864 thumb|259px|Cent vaan de Geconfiddereerde Staote 1861 (MDCCCLXI) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|150px| Inauguratie van Lincoln es 16e presidènt van de VS thumb|right|150px| De vlag van de Geconfedereerde Sjtate
In 't nuujs - Frankriek
2020
In Frankriek duke twie gevalle van de nuuj lóngkrenkde 2019-nCoV op. Dit zeen de ierste gevalle in Europa.
2019
De Pariese Notre Dame brentj oet. Allein de boetemör en de twie klokketores blieve gesjpaord.
2018
Inne Franse sjtad Sjtraasburg äöpent 'ne man 't vuur op bezeukers van 'ne krismert. Daobie zeen oetintelik vief doeje (de sjötter neet mitgetèld) en èlf gewónje gevalle.
2017
In Frankriek weurt de ierste runj van de presidentsverkezinge gehawwe. De centrumlinksen Emmanuel Macron en de extreemrechse Marine Le Pen gaon door nao de twiede runj.
Thornton (West Yorkshire)
Thornton is e pläötske deiloetmakenterend vaan de stad Bradford, de graofsjap West Yorkshire in de Ingelse regio Yorkshire and the Humber (Vereineg Keuninkriek). 't Gief 15.003 lui in 't bijstedsje. Drei bekinde Ingelstaolege sjrievers die ouch zöster vaan mekaar zien, zien hei gebore en 't is ouch door hun tot Thornton innegse bekindegheid geneet in Europa. 't Geit hei um Anne Brontë (17 jannewarie 1820), Charlotte Brontë (21 april 1816) en Emily Brontë (30 juli 1818).
In 't nuujs - Frankriek
2017
Bie 'n explosie tiedes e carnavalsfies in de Naord-Franse sjtad Villepinte, kórtbie Paries, valle zaeker twintig gewónje. Vief luuj zien d'r ernsjtig aan toe. De explosie waor e óngeval.
Chardeny
Chardeny ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 56 inweunersj, die Cardoniciens (mannelik) en Cardoniciennes (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 5,02 km2 groat. Dao woonde dus zoan 11 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Attigny, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 101-175 meter.
In 't nuujs - Frankriek
2016
François Fillon weurt verkaoze tot presidentjskandidaat veur de centrumrechse Les Républicains. Hae versjleit taegekandidate Alain Juppé en Nikolas Sarkozy, welke lèste neet daor de ierste runj waor gekómme.
Chardeny
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
In 't nuujs - Frankriek
2016
De Fransen ex-premier Michel Rochard sjtörf op 85-jäörige laeftied.
Chardeny
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
In 't nuujs - Frankriek
2015
In de twiede runj van de regioverkezinge lök 't 't Front National, óndanks gooj rizzeltate ein waek ieder, neet óm örges de mierderheid te behaole.
De twiewaekse klimaattop in Paries weurt, einen daag later es geplandj, aafgesjlaote mit 'n akkaord. De sjlotteks gilt es rillatief ambitieus en weurt alóm es 'nen daorbraak gezeen.
In Paries begèntj 'n twiewaekse klimaattop.
In Paries vènje versjillendje aansjlaeg plaats, mit in totaal zeker 128 doeje. IS eis de aansjlaeg op.
Twie Amerikaanse marineers in börger verhinjere 'nen aansjlaag in 'nen Thalys-trein dae op waeg waas van Amsterdam nao Paries. Hiebie rake drie luuj gewóndj, wo-ónger de twie Amerikaanse militaire.
'nen Duutsjen Airbus A320 op waeg van Barcelona nao Dusseldörp sjtort in de Franse Alpe denaer. De co-piloot haet zelfmaord geplaeg, 't gief gein euverlaevende.
In Paries weurt mit zjwaor gesjöt 'nen aansjlaag geplaeg op 't ketoer van 't satirisch waekblaad Charlie Hebdo. Hiebie valle twelf doeje.
2014
In de twiede runj van de raodsverkezinge haole zoewaal de rechse UMP as 't extreemrechs Front National groete winste; Paries blief aevel veur de socialiste behawwe.
Bie de gemeinteraodsverkezinge kump 't extreemrechs Front National es winner nao väöre.
2013
Presidentj François Hollande zèt zien handjteikening ónger 'n wèt die 't hoewelik veur homosjtelle opesjtèlt. Frankriek is daomit 't veertiende landj wat 't homohoewelik legaliseert.
Ouch de Senaat sjtump veur 't homohoewelik.
't Parlemènt sjtump in mit 't homohoewelik.
Frankriek begèntj aan 't militair actie in Mali, mit as doel de islamistische rebelle oet 't naorde trök te dringe.
2012
Ouch in de twiede runj wintj François Hollande de verkezinge van de zittende Nicolas Sarkozy; hae weurt daomit de twiede socialistische presindetj van 't landj.
Mohammed Merah, 'nen terroris dae twie aansjlaeg op militaire en ein op 'n sjaol haet geplaeg, weurt daor de pelitie denaergesjote.
Op 'n joedse sjaol in Toulouse vèntj 'n sjeetpartie plaats. Sjpeurders lègke al gaw de verbinding mit ieder aansjlaeg in de regio.
2011
Awd-president Jacques Chirac weurt tot twie jaor veurwaerdelike gevangenis veroerdeild óm corruptie ('t creëre van sinecure) in zienen tied as börgemeister van Paries.
François Hollande weurt in 't volksraadplaeging tot presidèntskandidaat van de Franse Socialistische Partie gekoze.
In Paries begèntj e proces taege Jacques Chirac, dae weurt verdach van corruptie in zienen tied as börgemeister van de huidsjtad. De besjöljeigde is zelf neet debie, ómdat hae door e herse-imfark neet in sjtaot zouw zeen 't proces te volge.
Dominique Strauss-Kahn, veurzitter van 't IMF, weurt in New York gearresteerd op verdènking van aanranjing en poging tot verkrachting.
Frankriek erkèntj as ierste landj de raod van de Libischen opsjtandj as wèttelike regering van Libië.
Jean-Marie Le Pen sjtap nao 38 jaor trök es leisman van 't extreem-rechs Front National; zien dochter Marine Le Pen, weurt as opvolgster gekoze.
2010
De Franse regering nump óntsjlaag, wat president Nicolas Sarkozy accepteert.
't Frans parlemènt nump 't wètsveursjtil veur verhoeging van de persiónlaeftied mit twie jaor. Taege de wèt weurt al waeke hel geprotesteerd.
D'n in de jaore neugetig henjig populairen diëtis Michel Montignac sjtörf op 66-jäörige laeftied.
Pará
Pará is 'ne staot vaan Brazilië, in de regio Noord (Norte). Heer grens mèt de klok mèt aon Guyana, Suriname, Amapá, d'n Atlantischen Oceaon, Maranhão, Tocantins, Mato Grosso, Amazonas en Roraima. Pará, nao Amazonas de groetste staot vaan 't land in oppervlaakde, maak deil oet vaan 't Amazonebekke - de revier heet in deze staot häöre moond - en is nog gooddeils mèt oerwoud bedèk. 't Kösgebeed is cultureel verwant aon de staote vaan de regio Noordoos; 't binneland is mèt zien sterke inheimse invlood evels typisch veur 't noorde vaan 't land.
Fysische geografie
Pará, oongeveer 30 kier zoe groet es Nederland en in gruutde vergeliekbaar mèt Angola, is de twiede groetste staot vaan Brazilië, achter Amazonas meh nog ruim veur nommer drei, Mato Grosso.
De fysische geografie vaan Pará weurt gedomineerd door de Amazone, die de staot middedoor deilt. Op Paraas groondgebeed koume diverse zijreviere häör veuje; de belaankriekste zien (stroumaofwaarts) de Nhamunda (linkerkant, vörmp de grens mèt de staot Amazonas), de Trombetas (linkerkant), de Tapajós (rechterkant, bij de stad Santarém), de Zingu (rechs; zelf weer geveujd door d'n Iriri) en de Jari (linkerkant, vörmp de grens mèt Amapá). Nog ein aander groete revier löp door de staot: d'n Tocantins, de revier boe-aon de hoofstad Belém ligk. D'n delta vaan de Amazone en 't estuarium vaan d'n Tocantins zien door zijtek mètein verboonde; op kaarte vaan 't Amazonebassin weurt de lèste revier daorum soms mèt ingeteikend. In 't gebeed vaan de twie reviermun gief 't zoedoende diverse eilen, boevaan Marajó wiedoet 't groetste is.
Wat reliëf betröf is Pará get heuvelechteger es Amazonas. Groete deile vaan de staot, veural in 't noorde en in 't uterste zuidooste, zien bedèk mèt heuvele vaan e paarhoonderd meter huugde. Berg vaan beteikenis oontbreke daan weer, in tegestèlling tot Amazonas. Klimatologisch heers in 't groetste deil vaan de staot e moessonklimaot (Am), mèt gans 't jaor geliekaardege hoeg temperature (maxima roond de 30°C veur alle maonde) meh e dudelek versjèl tösse regesezoen (fibberwarie-mei) en druugsezoen (augustus-oktober). Sommege deile vaan 't regewoudbassin kinne gein ech druugsezoen; die sjrijf me e regewoudklimaot touw (Af). In 't zuidooste vaan de staot weurt de rege dudelek minder en is 't druugsezoen ech druug (Aw). Dit merk me ouch aon de vegetatie, die dao laankzaamaon euvergeit vaan tropisch bos in savanne (in Brazilië beter bekind es cerrado).
Politiek
Pará heet 'n eige parlemint vaan 41 zetele. 't Sjik 17 lui nao 't federaol Hoes vaan Aofgeveerdegde; in vergelieking mèt aander staote is Pará heimèt euververtrooje in 't parlemint. Gouverneur is anno 2016 Simão Jatene vaan de sociaol-democratische PSDB.
Pará besteit oet 114 gemeintes, die gegróppeerd zien in 22 microregio's en 6 mesoregio's. Sommege vaan die gemeintes höbbe e zier groet oppervlaak, wat samehingk mèt de lieg bevolkingsdiechheid in groete deile vaan de staot.
Bevolking
De bevolking vaan Pará ligk roond de ach mieljoen, oongeveer twie kier zoeväöl wie Amazonas. De mieste lui woene in 't kösgebeed, veural in de agglomeratie Belém; vaan de lui oet 't binneland woent de mierderheid aon of kortbij de Amazone.
Etnische gróppe
De mierderheid vaan de Paraneze is vaan gemingk blood. Lui die ziech es pardo verstoonte maakde bij de volkstèlling vaan 2010 73,0% vaan de bevolking oet. Blaanke vörmde 23,0%, de negers waore mèt 3,5%. Aziaote en indiaone same kaome neet wijer es 0,6%. Me kin dit beeld nuancere door 'n genetische analyse. Volgens oonderzeuk oet 2013 waor 53,7% vaan de Paraneze hun veurawwers blaank, 29,5% inheims en 16,8% Afrikaans.
De neet-inheimse bevolking is aofkumsteg oet diverse len. Natuurlek vörme Portugeze 'n groete gróp (zij kaome in 1610 al de latere staot in), zjus wie Wes-Afrikaone, meh ouch Japaneze, Italiaone, Fransoze, Libaneze en lui vaan örges aander oet Brazilië höbbe aon de bevolking bijgedrage.
Taol
In Pará sprik me 't Noord-Braziliaans Portugees, e neet bezunder aofwiekend dialek mèt get noordoosteleke kleuring en get aonleuning bij 't Standaardportugees vaan Portugal. Dit lèste kump doortot 't Amazonegebeed gooddeils gekoloniseerd is in de negentienden iew, wie de norm ziech in Brazilië get inger op 't veurmaoleg mojerland riechde es noe.
De inheimse taole zien in Pará gooddeils oetgestorve of bekaans oetgestorve. Roontelum de groete revierluip spraok me iers de noordeleke variant vaan 't Klassiek Tupi en later gewoen Portugees. De taole die euverbleve waore euver 't algemein zier klein en beperk tot ei volk of 'nen inkele stam. Wienie die volker in intensiever contak mèt de boetewereld kaome, ruilde ze miestal hun taol snel in. De volker die noe nog hun eige taole spreke, leve miestal in rillatief isolatie in 't binneland. Väölal is e groet deil vaan de stam eintaoleg en weurt de taol neet of wieneg opgesjreve. Min of mie vitaol inheimse taole zien 't Apalaí, 't Arára, 't Araweté, 't Asurini, 't Enawené-Nawé, 't Gavião, 't Guajá, 't Mbyá, 't Hixkaryána, 't Kaapor, 't Karajá, 't Kayabí, 't Kayapó, 't Mundurukú, 't Panará, 't Parakanã, 't Sateré-Mawé, 't Suyá, 't Tembé, 't Tiriyó, 't Waiwai, 't Wayampi en 't Zo'é. De mieste vaan dees taole hure bij de Tupi-Guaranítaole; de res weurt veur e groet deil oetgemaak door Caribische taole en Macro-Jêtaole.
Belasting
Belasting kan verwieze nao:
Pará
Economie
E groet deil vaan 't binneland is slech bereikbaar euver de weeg, meh te beter euver 't water: de Amazone kin zelfs de allergroetste types boete aon. Weeg in 't binneland loupe daorum dèks in Noord-Zuidriechting, zoetot de industrie häör produkte in 'n binnenhave op vrachsjeper kin euverlaoje. Persoeneverveur geit dèks door de loch.
Pará is ein vaan de ermer staote in 't land: bij de volkstèlling vaan 2010 had 't land 'ne Minseleken Oontwikkelingsindex vaan 0,646, wat neerkump op 'gemiddeld' en te vergelieke vèlt mèt Irak en Kaapverdië. Heimèt is 't de veerde ermste staot vaan Brazilië. Wel is Pará, wie gans 't land, de lèste decennia hendeg in welvaart gegreujd: in 1991 laog d'n index nog mer op 0,413, in 2000 op 0,518.
Historie
Nao de Europese oontdèkking vaan Amerika woort 't huieg Pará aon de Spanjole touwgeweze. Zij waore de ierste blaanke die ziech in dit gebeed waagde; nao Vicente Yáñez Pinzón in 1500 zouwe nog diverse aander Spaonse oontdèkkers de revier op- en aofvare. Zij vestegde ziech hei evels neet. Naotot diverse Hollenders en Ingelse ziech in dit gebeed begóste te wage, voonte de Portugezen 't tied um dit gebeed op te eise en get forte neer te zètte. Zoe oontstoont in 1616 Belém. Datzelfde jaor stiechde me 't kapteinsjap Grão-Pará op. Dit kapteinsjap mós gans 't noordelek deil vaan 't Braziliaans kösgebeed besloon en wat dao eventueel aon binneland bijkaom. Santarém woort in 1621 gestiech es gevolg vaan zoe'n expeditie Oetindelek zouw dit kapteinsjap 't groetste deil vaan 't Amazonegebeed goon umvatte. Tot 1850 zouw dit zoe blieve; 't toenmaoleg Grão-Pará umvatde daomèt ouch 't huieg Amazonas en Roraima.
In 1822 verklaorde Brazilië ziech oonaofhenkelek vaan Portugal; Grão-Pará sloot ziech pas in 1823 bij 't nui keizerriek aon. Zjus wie naoberstaot Amazonas profiteerde Pará sterk vaan de opgekoume rubberhandel in de late negentienden iew. Belém veraanderde in deen tied in 'n zier rieke stad mèt e groet aontal gebouwe in fin-de-sièclearsjitectuur. Naotot de rubberhandel instortde, woorte Amazonas en Pará twie vaan de ermste staote in 't land. De koms vaan de mijnbouw brach get verliechting, meh zörgde ouch veur zwoeren drök op 't milieu in de rieken habitat vaan de Amazone.
Texcocomaer
thumb|'t Texcocomaer róndj 1519. 't Texcocomaer (Spaans: Lago de Texcoco; Nahuatl oetspraok: Tesjkóko) is e veurmaolig maer inne Vallei van Mexico. De Azteekse stad Tenochtitlan laag op 'n eilandj midden in 't maer. 't Maer waas 't deepste puntj van 't endorheïsch bekke vanne vallei; waat inhèltj det 't water wiejer nörges mieër haer struimp. Naodet 't maer bao gans druueggelag is gewore, ligk allewiel hie Mexico-Stad.
Ethanol
Ethanol of ethylalcohol is de bekèndjste en meis-veurkómmendjen alcohol. 't Wuuertj döks gebroek es oplosmiddel en 't is ouch d'n alcohol dae in drank zitj. Inne vouksmóndj hètj ethanol meistes gewuuen alcohol. De molecuulformuul van ethanol is C2H5OH. Verwantje stoffe zeen methanol en propanol.
Texcocomaer
Gesjiechte
Tenochtitlan woort in 1325 dore Azteke gestif op e klein eilandj in 't wèstelike deil van 't maer. Rónjelóm boedje de Azteke e groeat kónsmaesig eilandj op 'n gelieksäörtige meneer es det zie de chinampa's (drievendje eilenj) maakdje. Veur perbleme mit drinkwater te veurkómme boedje de Azteken e diekstèlsel veur 't zaatwater apaart te haje van 't zeutwater, det door baekskes en revere aafkumstig van raengewater waas. Ouch kóste zie mit dees dieke de huuegdje vanne waterstandj regele; inne stad zelf logen e deil knale.
Ethanol
Ethanol vörmp mit water e mingsel van 96% ethanol en 4% water det e vas kaokpuntj haet en neet mieë mit destillatie is te sjeie. Dit neump me azeotroop. Zuveren alcohol wie te vinjen innen hanjel is daoveur slechs 96% zuver, of op 'nen angere waeg verkrege. 100% zuveren ethanol bevatj döks späör van benzien det vriewaal 'tzelvendj kaokpuntj haet, meh vergiftig is. Daoveur is 't gevieërlik veur consumptie.
Väöl saorten aan gis kónne sókkers anaeroob ómzètten in ethanol en koealdioxied. Dees gisting wuuertj gebroek bie 't make van alcoholischen drank wie beer en wien. Bie zoeaget 12% ethanol gaon de giste zelf doead; sterkeren drank kan allein op kónsmaesige wies waere gemaak.
Texcocomaer
Gesjiechte
Mit 't belag van Tenochtitlan van Hernán Cortés in 1521 woorte de dieke verinneweerd; daorop woorte die noeatj mieër heropgeboedj, wodoor euverstruimingen e groeat perbleem woorten inne nuuj Mexico-Stad die baovenop Tenochtitlan geboedj woort.
Inheimsje bieëster van 't maer, wie de axolotl, zeen allewiel in 't wildj bao oetgestórve.
Vouziers
Vouziers ies 'n sjtad en gemeinte in 't departement Ardennes in 't noorde van Frankriek. De gemeinte haet 4456 inweunersj (2013). De sjtad liek aan de Aisne.
Vouziers ies 'n ónderprefectuur van 't departement. Wiejer ies 't de hoofplaats van 't arrondissemint van Vouziers en van de Communauté de Communes de l'Argonne Ardennaise, 'n samewèrkingsverband van 100 gemeintes in de Ardense Argonne.
De naam Vouziers woort veur 't ièrsj geneump in 1140. In de miedelièwe waor de sjtad 'n belangriek landboewcentrum. In 1516 kreeg de sjtad van Frans I opnuujts mert- en jaorbeursjrechte, woadoor ze tot bleuj koes kómme. De kèrk Saint-Maurille haet 'n renaissanceportaol oet ca. 1540.
In Vouziers woorte de fietserenner Jean Robic en de filosoof Hippolyte Taine gebore. Op 't kèrkh'f van Vouziers liek Roland Garros begrave, dae vlak bie Vouziers sjtorf wie zien vleegmesjien woort neergesjote.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Karlshamn
Karlshamn is 'n gemèndje in Blekinge län, Zwede. De gemèndje tèltj 31.199 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 491,33 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 63,5 luuj de km².
Lordi
300px|miniatuur|Lordi (2023) Lordi is 'ne metalband oet Helsinki, Finland.
Karlshamn
Demografische óntwikkeling
7,57% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Oregon
thumb|right|125px|Veendel vaan Oregon thumb|right|500px|Oregon en de res vaan Amerika Oregon (bijgeneump the Beaver State, Limbörgs: De Bever Staot) is de 33ste staot vaan de VS, en weurt dèks aofgekort tot OR. De hoofstad is Salem.
Geografie
't Oppervlak vaan de staot bedreug 255.026 km², boevaan 2,4 % water. Oregon heet e noordelek zieklimaat, zjus wie Nederland en 't Belsj dat ouch höbbe. 't Hoegste punt vaan Oregon is Mount Hood (3426 m). Oregon grens aon Washington, Idaho, Nevada en Californië.
Lies van burgemieësters van Brokeze
Brokeze waas tot 2001 'n apaarte gemieënte en had de volgende burgemieësters:
Oregon
Graofsjappe
Oregon besteit oet 36 graofsjappe, boevaan 't groetste Harney County en dat mèt de mieste bevolking Malheur County is.
Lies van burgemieësters van Brokeze
Bron
Dit artikel had beej 't schrieve nog gieënen Hollandse pendant; de informatie kump van nl:Broekhuizen (Horst aan de Maas).
Dieren
Dieren is 'n plaats in oeastelik Nederlandj. 't Ligk inne gemèndje Rheden, Gelderlandj, tösse Zutphen en Arnheim, ane randj vanne Iessel.
Dieren waas 'n eige gemèndje toet 1818, wen 't óngerdeil woort van Rheden.
'n Stoumspaorlien verbindj Dieren via Beekbergen mit Apeldoorn. Dees wuuertj dore Veluwsche Stoomtrein Maatschappij bedeendj.
De fietsfabriek van Gazelle ligk in Dieren.
Gesjiechte
"Hof te Dieren" waas 't hoes vanne Nederlandjse stadhajer Frederik Hendrik van Oranje, aevenes Willem II van Oranje, Willem III van Oranje en Willem IV van Oranje. Zie vergruuedjen 't hoes en hele jachfieëster inne bieligkendje bósse. 'ne Waeg woort geboedj dae Dieren mit Den Haag verbónj, de "Koningsweg". Deze waeg kan nag ummer in väöl plaatse langse route trögkgevónje waere, wie in Otterlo. 't Hoes "Hof te Dieren" woort tiedes de bevriejing dore Canadeze kepótgesjaote, die abusievelik dachte det dao SS'ers oet Pruses zote. Eigentlik zote die in "Avegoor", e geboew det zuudwèstelik van Dieren ligk.
Biejemeis
thumb|right|Biejemeis 'n Biejemeis, biemeis, of Biejevraeter en Kieësmuutsjere (Nederlands: Koolmees), Parus major, ies de groatste van alle meize, ongevaer 14 cm, gewiech 16-20 gram. Menneke en wiefke zint 't zelfde. Kop en haus zint glimmend blauwzjwart mèt wiette wange, gaele boek, zjwarte band euverlangs in de miedde. Bie de jónge ies dae sjmaler. De bovekant ies greun-blauwgriesechtig. De jónge höbbe 'n broenechtig kepke en gaelige wange. De biejemeis ies 'ne acrobatische vogel, dae dèks óndersjtebove hingk zeumerend nao voor. 't Voor besjteit oet insekte, poeppe, neutsjes en zónnebloompitte. Kump veur in tuine, parke en gebösjkes. Laeftied 11 jaor.
Zank
Pink, Pink en variaties op 'n zaegend tieta tieta tieta. Aap sóms ander veugel nao.
Veurtplanting
't Nèske weurt geboewd in holtes en loker in buim, brevebösse en nèskeskes. De 6-12 eikes zint voelwiet mèt rossige vlekke. Breujt twiè kièr per jaor. Algemeine breuj- en sjtandvogel, dae in de winter róndzjwörf. Sóms op trèk.
Orde: Zangveugel Passeriformes Suborde: Echte zangveugel Passeri Familie: Meize Paridae
Toewen óngerónje veurklinker
d'n Toewen óngerónje veurklinker of óngerónje geslaote veurklinker is 'ne klinker dae inne meiste gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vannen toewen óngerónje veurklinker zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n toewen óngerónje veurklinker veur in alle dialekte. In väöl dialekte haet deze klinker 'n, lichtelik, palataliserendje wirking, juus wie de meiste anger óngerónje veurklinkers.
Bieje stoeattoean wuuertj de vernejjing op 't lits in Midde-Limbörgse dialekte zoea toe det me de klank den zów kónnen analyseren es 'n opeinvolging van 'ne klinker en 'nen approximant, wie [ìj].
De toewen óngerónje veurklinker wusjeltj döks aaf mitte palatalen approximant:, wie in piano: of , in snel oetspraok. Anen ènj van wäörd die ènjigen op 'n ie-klank kan d'r wiejer, wen 't waord wuuertj benaodrök, zelfs waere naogegange door 'ne stumloeaze palatale fricatief, wie in eigename: Annie!.
In 't Mestreechs haet de lang versie mit stoeattoean van deze klinker 'n diftongeringspercès mitgemaak nao [ɛi̯], wodoor pare wie knien - knijns en sjrieve - (heer) sjrijf zeen óntstange. Dit fenomeen neump me owwel de Mestreechse braeking.
Scarborough
Scarborough (spreek oet wie Skarbörö of Skarbrö) is 'n stad aon de Noordzie in 't graofsjap North Yorkshire, in de Ingelse regio Yorkshire and the Humber (Vereineg Keuninkriek). Mèt 61.749 inwoeners (2013) is Scarborough de groetse toerismeplaoster vaan Yorkshire. De inwoeners vaan de stad weure Scarborians genömp. Gehiemeld is hei de bekind Ingelstaoleg sjriefster Anne Brontë, op 19 december 1849; 29 jaor aajd waor ze.
Po (reveer)
thumb|Euverzichskaertje van de Po-vlakde in Naord-Italië De Po (Latien: Padus; Duuts (veralderd): Pfad) is 'n reveer in 't naorde van Italië. Ze óntspringk in de Cottische Alpe, op de Franse grens, stroumt in de regio's Piëmont, Lombardieje, Emilia-Romagna en Veneto, waonao ze kórtbeej de stad Adria oetmónd in de Adriatische Zieë. Ze is mit 'n lingde van 652 kilomaeter de langste reveer van hiel Italië; 't stroumgebeed is 75.000 km² groeët. Ze is baovedeen naamgaefster van de Povlakde (Pianura Padana). Doordet de reveer vuul vröchbaar slib aafzet, is de grónd in häör vlake stroumgebeed hiel geschik veur intensieve landboew. Veural de bereumde risottories wuurt heej vuul geoogs.
Scheepvaart
De Po kint wies aan de mónding van d'n Ticino bevare waere (389 kilomaeter). Commerciële scheepvaart geit van Cremona wies zieë. Det is 'nen aafstand van 292 kilomaeter.
Brón
Dit artikel baseert zich op 't corresponderend Ingelstaolig artikel.
Moers
Moers is 'n Rienlandse stad in de krink (Kreis) Kreis Wesel, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 67,68 km² en 103.108 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1523 de veerkante kilometer.
Passiesjpel
't Woord passie, oet 't Latien haet de beteikenisse 't lieje, 't gemood en de hartstocht. Es passiesjpel sjtèlt 't 't verhaol veur van 't lieje en sjterve van Jezus-Christus of van 'ne martelaer of martelares. In de Passietied en veural in de Gooj week veur Paosje weurt dit in de Katholieke kèrk herdach. De oetbeelding in de opeloch kreeg de naam passiesjpel. De gezónge en ander muzikaal gedeiltes, die betrèkking höbbe op diet thema heisje passiemuziek. De componis Johann Sebastian Bach componeerde in 1723 de Johannes-Passion en in 1729 de Matheus-Passion. Bekènd zin de passiesjpele in Tegele in Limburg en Oberammergau in Duutsjland.
Brits-Ingels
Ingeland
't Ingels is, wie de naom al zeet, de inheimse taol vaan gans Ingeland. Allein in Cornwall, wat pas later woort ingelief, heet ziech nog iewelaank 'n Keltische taol ('t Cornisch) kinne hawwe. De Germaanse kolonisatie vaan Brittannië kaom in de viefden iew op geng. De Angele, Sakse en Jutte spraoke toen al versjèllende taole; sommege dialekversjèlle in Ingeland (en Zuidoos-Sjotland, zuug oonder) goon nog dao-op trök. Later woort de taol oonder mie gevörmp door de Deense invasie vaan 't noordooste, de Normandische euverheersing, de vörming vaan graofsjappe, de tegestèlling tössen 't Zuidooste en de Periferie, de Industrieel Revolutie (explosieve greuj vaan de stei) en de ziech oontwikkelende standaardtaol. Me deilt de dialekte in Ingeland gemeinelek in zès hoofgróppe in: Noord-Ingels, Wes-Midlandsingels, Oos-Midlandsingels, Oos-Anglisch, Zuidwestelek Ingels en Zuidoostelek Ingels. Noord-Ingels en Oos-Midlandsingels zien geteikend door 'ne groeten invlood vaan 't Aajdnoords, dewijl dezen invlood in 't Zuidwestelek Ingels 't kleinste is. 't Zuidooste kinmerk ziech veural door diverse taolvernuiinge, die ziech deils wel meh dèks ouch neet euver de res vaan Ingeland höbbe verspreid.
Passiesjpel
Passiesjpele in Tegele
In Tegele vinge de passiesjpele, saer 1931, meistal um de vief jaor plaats in 't opelochtheater "de Doolhof". Umdat de oetveuringe aafhenkelik bleke van de waersjumsjtendighede, kreeg in de jaore 60 't publiekgedeilte, mèt dan 3400 zietplaatse, 'n euverkapping zoadat 't sjpele neet miè aafgelasj hoofde te weure. Neve 'n 12-tal hoofrolle en 40 bierolle, allenei door amatäörsj, loupe ganse gezinne mèt es figurante. Zie sjtèlle 't volk veur, zint Romeins soldaot of hofdame en danseres. In de hoofrolle weure Jezus, Lazarus, Kajafas, Annas, Judas, Johannes, Petrus, Maria, Maria-Magdalena, Herodes, Pilatus en Centurios oetgebeeld. De bierolle sjtèlle o.a. de euverige apostele en 't Sanhedrin veur. De ganse groep besjteit oet 350 luuj, woa-ónder ouch 'n veersjtummig koar mèt 90 lede. Zie verzörge 6 kièr 'n gezónge intermezzo dat 'n soort commentaar geuf op 'n bepaalde scene.
Moers
De bekinde Limbörgse volleyballspeuler Guido Görtzen brook hei door.
Brits-Ingels
Ingeland
De standaardtaol is in de ierste plaots gebaseerd op 't Zuidoostelek Ingels, umtot Londe in dit gebeed ligk. De perceis historie is evels neet zoe sumpel. In de loup vaan de iewe woort de taolnorm strenger, um in de loup vaan de iewe oet te kristallisere in 'n Received Pronunciation. Oonderzeuk heet aongetuind tot deze norm neet oonveraanderlek waor: begin twintegsten iew kloonk ze alweer aanders es in de negentienden iew, en roond 1950 waore weer diverse veraanderinge opgetrooje. Traditioneel waor 't gebruuk vaan de RP 'ne sterke sociaole markeerder; in de gelaogde Britse maotsjappij kós 'n regionaol gekleurde oetspraok, nog mie es in aander taole, iemes zien reputatie en carrièr hendeg sjaoje. De lèste decennia is de taolnorm evels minder streng gewore; de RP klink väöl lui, veural joongere, zelfs pretentieus en stief in de oere. In plaots daovaan wint 't Estuariumingels aon belaank, 'ne spraokvariant dee gebaseerd is op de dialekte vaan Londe en umgeving meh ziech wel aon de standaardtaol heet aongepas. In Ingeland besteit zoedoende e verticaol continuüm tösse de aw dialekte en de zuver standaardtaol.
Passiesjpel
Passiesjpele in Tegele
De ièrsjte tekssjriever van de passiesjpele waor pesjtoar Anthonis van Delft oet Sint-Anthonis. In 1940 woort gesjpeeld mèt 'n teks van preester-diechter Jacques Schreurs en muziek van van Hubert Cuypers. In 1955 krege de passiesjpele 't recordaantal van 160.000 bezeukersj en in 1971, de 10e reeks oetveuringe ónder regie van Gabriël Beckers, zakde dat aantal tot 'n deeptepunt van 15.000. Daonao ging 't wir beter. De teks van Schreurs kreeg 'n aantal kière 'n aanpassing. Diverse regisseurs woorte aafgewiesseld zoa-es Hubert Thissen, Har Huys, Richard Den Dulk en Ben Verbong. In 2005 vingk de 18e reeks oetveuringe plaats ónder de regie van Pierre Driessens mèt 'n nuuj teks van Wiel Kusters oet Kèrkrao aafgewiesseld mèt muziek van Bach, Bruckner en Duruflé.
Brits-Ingels
Wales
Naotot in 1282 d'n Ingelse keuning de prins vaan Wales versloog, woort dit prinsdom al gaw bij Ingeland ingelief. Toch kraog de Ingelse taol dao neet zoe gemekelek veuj aon de groond. Zelfs roond 1800 woort in Wales nog algemein Welsh en mer wieneg Ingels gesproke. Allein roond de oosgrens begós 't Ingels ingaank te vinde.
Genoveva
Legendes
In 't jaor 429 kaom zie de heilige Germanus tege, dae häör veursjpelde dat zie heilig zou were. Dao-op lag zie de belofte van maagdelikheid aaf. Wie in daen tied Attila mèt de Hunne Paries aanveel deeg Genoveva boete en baejde um 't gevaor aaf te wende. De Hunne veranderde hun planne. In 'ne tied van hóngerjsnoad zörgde ze dat de inweunersj van de sjtad toch te ete krege.
'n Ander legende vertèlt dat ze häör moder Gerontia van blindheid geneze zou höbbe door häör de ouge mèt gezegend water te deppe.
Leve
Genoveva laefde sjtreng en sober, baejde en sjting veur alle luuj gereid. De fièsdaag van de heilige vèlt op 3 januari. Genoveva of Geneviève (Frans), ies de petroanheilige van Paries, van de vrouwe, de hodemekersj en de herdersj. Zie weurt aangerope tege koorts, ougkrenkdes, de pes, druègde en oorlog.
Attribute
Genoveva weurt meistal aafgebeeld mèt 'n brennende keerts, umdat häör keerts zou zin oetgbeloze door de duvel, es zie sjnachs in de kèrk ging baeje.
In 't Zuud Limburgse Holset sjteit 'n romaanse kèrk gewiejd aan de heilige Genoveva.
Cassini-Huygens
thumb|right|Artistieke impressie vaan Cassini-Huygens in 'n baon um Saturnus Cassini/Huygens waor 'n ruimtesonde in de gelieknaomege missie. De missie waor 'n studie vaan de planeet Saturnus en zien maone, in 'n samewérking vaan NASA, ESA en ASI. Lancering van de sonde voont plaots op 15 oktober 1997, en de missie is geëindeg op 15 september 2017 wie de sonde in de atmosfeer van Saturnus oetergevalle is. De sonde bestoond oet twie deile, Cassini ('t deil wat um Saturnus drejde) en Huygens ('ne lander dee op de maon Titan is geland in 2005).
Brits-Ingels
Wales
Dit veraanderde mèt de Industrieel Revolutie. Aon de zuidkös immigreerde massa's Ingelse (en Iere) nao opkoumende industriecentra wie Cardiff en Newport, en de veurtaol woort Ingels. Later voont 't Ingels ouch ummer mie ingaank in de res vaan 't prinsdom, meh dat góng mer laankzaam: zelfs 'n stad wie Llanelli bleef tot 1950 euverwegend Welshtaoleg.
Cassini-Huygens
Naomgeving
De naom besteit oet twie deile: de sonde heit Cassini, geneump nao d'n Italiaons/Fransen astronoom Giovanni Domenico Cassini, dee de ringstructuur (mèt naome de oonderverdeiling daovaan) en veer maone vaan Saturnus oontdèkte, en de lander heit Huygens, geneump nao de Nederlandsen astronoom, wiskundege en fysicus Christiaan Huygens, oontdèkker vaan Titan.
Brits-Ingels
Wales
De diverse Ingelse dialekte in Wales versjèlle oonderein sterk. In de vocaole huurt me 'ne zekeren invlood vaan 't Welsh, meh veur de res basere ziech de Welsh-Ingelse accente op dialekte oet diverse deile vaan Ingeland.
Cassini-Huygens
Doel van de missie
Cassini had een aontal doele:
Brits-Ingels
Sjotland
In Sjotland is de situatie complex en gans aanders es in Ingeland. In dit landsdeil woort al in de vreug middeliewe Aajdingels gesproke, zij 't ouch allein mer in 't uterste zuidooste. Later, veural naotot 't hoof op 't Ingels euvergóng, won de Ingelse taol ummer mie terrein op 't Sjots-Gaelisch, wat ziech in euzen tied in 't noordweste heet trökgetrokke en zelfs dao bedreig is. Umtot Sjotland evels 'nen oonaofhenkeleke staot waor, baseerde ziech de taolnorm op de noordeleke dialekte. Zoe oontstoont 't Sjots (Scots), 'n gróp sterk vaan 't Standaardingels aofwiekende dialekte mèt versjèlle die veur e deil al in 't Aajdingels bestoonte. Sjots weurt nog ummer gesproke, en wel in de Uplands, de Lowlands, de Shetland- en Orkneyeilen en in 't oostelek rendsje vaan de Highlands. Allein in 't gebeed boe roond 1900 nog Gaelic woort gesproke, is 't Sjots neet inheims.
Cassini-Huygens
Huygens
't Doel vaan de Huygens-lander waor lande op Titan en mèt zien instruminte versjèllende metinge te doen, oonder aandere um de fysische eigensjappe vaan de atmosfeer vaan de maon te bepaole. De lander waor ontworpe um te kinne lande op vlaak land of bergechteg terrein of zelfs in 'ne meugeleken oceaon, aongezeen vaan te veure neet vasgestèld kós weure boe de lander neer zouw koume.
Moers
De op daarteg meter hoegte ligkende plaots is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei stadsdeile.
Cassini-Huygens
Belaankriekste gebäörtenisse
right|frame|Vlöch nao Saturnus
Ind vaan de missie
Op 22 aprèl 2017 vóng 't lèste deil vaan de missie aon. Cassini góng tösse de planeet en de ringe door vlege en korter bij de planeet koume es oets. D'n aofstand tösse de ringe en de planeet waor slechs 2400 km en de sonde góng dao mèt 'n snelheid vaan mie es 112.000 km/h doorheen. Dit zouw 'n aontal kiere gebäöre totdat op 15 september 2017 de sonde in de dampkring vaan Saturnus oeterein is gevalle. De käös um de sonde te laote neerstorte koumm umtot me zeker wouw zien tot de maone vaan Saturnus neet verontreineg raakde umtot dao meugelek leve besteit (wat op Saturnus zeker neet 't geval is).
Passiesjpel
Ander liturgische sjpele
Ander veurbeelde van liturgische sjpele zint: 't kaersjsjpel, óntsjtange in de 10e ièw; 't herdersjsjpel, 't driekeuningesjpel, 't sjpel van Herodes en 't sjpel van de kinger van Bethlehem. Dees oetbeeldinge van Christelike verhaole woorte en weure opgeveurd ter oetlèk, visualisering en verdudeliking van 't Katholiek gelouf. Veural in kloastersj(sjoale) waor diet gebrulek. Bie de Heiligdomsvaart, woavan 't hoofdoel eigelek ies um bepaalde relieke in processie te tuène aan 't publiek, weure ouch waal Christeleke verhaole oetgebeeld. Zoane heiligdomsvaart vingk um de 7 jaor plaats in Aoke, Mestreech en Tóngere.
Brits-Ingels
Sjotland
Naotot Sjotland en Ingeland in personeel unie kaome (1603) en in ei keuninkriek woorte vereineg (1707), voont 't zuielek Ingels ingaank in Sjotland. Sommege gelierde en hoeggeplaotsde Sjotte gónge noe 't Ingels vaan Ingeland spreke. Hun oetspraok woort evels weer zier sterk door hun eige Sjots beïnvleujd. Zoe oontstoont 't Sjots-Ingels, wat in feite neerkump op Standaardingels door 'ne Sjotse moond. Ouch allewijl weurt dit nog väöl gesproke. Sommege Sjotte gebruke wel de Received Pronunciation, meh dit accent heet in Sjotland veur väöl lui negatief connotaties. Dèks gief 't e verticaol continuüm vaan Received Pronunciation euver min of mie Sjots gekleurd Ingels tot ech Scots.
Noord-Ierland
In Noord-Ierland weurt Ulster-Ingels gesproke. Dit heet ziech gevörmp oonder invlood vaan 't Scots, wat hei door groetsjaolege immigratie in de zeventienden iew is ingeveurd. Dit Ulstersjots weurt allewijl nog in e paar enclaves door 'n (klein) minderheid gesproke. Wat de mierderheid vaan de Noord-Iere sprik, is ieder 'n accent vaan 't Ingels, zij 't wel e hendeg aofwiekend accent. Gemeinelek weurt 't Ulster-Ingels tot 't Iers-Ingels gerekend; de versjèlle mèt 't Ingels oet de res vaan 't eiland zien evels dujeleker es de euvereinkomste.
Isle of Man en de Kenaaleilen
't Eiland Man en de Kenaaleilen hure formeel neet bij 't Vereineg Keuninkriek. Toch is 't zinvol veur hei vaan Brits-Ingels te spreke, umtot de taolnorm Brits is. Op al dees eilen is 't Ingels rillatief recintelek ingeveurd; 't heet de plaots ingenome vaan 't Manx en 't Normandisch. 't Manx-Ingels is sterk beïnvleujd door de kortbij dialekte op 't vasteland, d.w.z. Liverpool en umgeving. 't Ingels vaan de Kenaaleilen versjèlt in 't gemein neet zoe sterk vaan 't Standaardingels; bij sommege bewoeners mèt 'nen inheimsen achtergroond kin d'n invlood vaan 't Normandisch doorklinke in 't vocabulair en de woordkeus (gallicismes).
In 't boeteland
Brits-Ingels is in de regel de norm in de len vaan 't Brits Gemeinebès. Dat gelt veural veur len boe 't Ingels gein inheimse taol is (beveurbeeld India en de mieste Afrikaanse len), en in zekere zin ouch veur Australië, Nui-Zieland en Zuid-Afrika. Allein Canada riech ziech sterker op 't Amerikaans-Ingels. In spellingskwesties volge de Gemeinebèslen ofwel gans ofwel deils de Britse spèlling; veural in Canada kin me compromisse tösse Britse en Amerikaanse spellinge vinde.
In väöl neet-Ingelstaolege len, beveurbeeld Nederland en 't Belsj, weurt 't Brits-Ingels es taolnorm op sjaol gelierd. In de praktijk evels riechte ziech väöl lui nao sjaol op 't Amerikaans-Ingels, umtot ze dao (door de oetgebreide Amerikaanse popcultuur) väöl mie mèt te make höbbe.
Spelling
't Ingels, n'importe wat veur variant, heet gein officieel vasgelagte spelling. In plaots daovaan riech me ziech op gewuunte, zoewie op gezaghöbbende dictionaire. 't Ingels kraog veur 't iers vastegheid in spelling in 1755, wie d'n dictionair vaan Samuel Johnson versjeen. In 1828 versjeen in de Vereinegde Staote 'nen aanderen dictionair, dee vaan Noah Webster, dee 'n 'vereinvajdegde' spelling gebruukde. Sindsdeen höbbe 't Vereineg Keuninkriek en de Vereinegde Staote versjèllende spellinge.
In väöl oet of via 't (Aajd-)Frans geliende wäörd die in de oetspraok indege op /-ə(r)/ spelt 't Brits-Ingels -re: centre, lustre, mitre. 't Amerikaans-Ingels heet dao -er. Britte spelle intösse in väöl wäörd ouch -er boe etymologisch get veur -re te zègke vèlt (en boe dat vreuger ouch dèks woort gedoon): chapter, enter, proper en de maondnaome vaanaof September.
't Brits-Ingels heet 'n -c- in wäörd wie defence, offence, pretence. 't Amerikaans-Ingels heet dao 'n -s-.
Oet 't Latien of Grieks aofkumstege werkwäörd op /-aiz/ höbbe in 't Brits-Ingels miestens de spelling -ise/-yse (advertise, analyse), allewel tot de 'Amerikaanse' spelling mèt -z- (advertize, analyze) ouch väöl veurkump.
Es e werkwoord op -l indeg, weurt die l in aofleiing ummer verdobbeld, ouch wienie de syllaab die ze aofslut neet de klemtoen heet: travel - travelling - traveller. In 't Amerikaans-Ingels weurt die lètter allein verdobbeld wienie de klemtoen op de lèste stamsyllaab ligk (control - controller), in lijn mèt wie dat bij aander lètters geit.
In väöl Gemeinebèslen, veural in Australië en Canada, weure soms mingvörm tösse de twie spellinge gebruuk. Ouch dao bestoon dictionaire die hun eige regele vaslègke.
Vocabulair
De versjèlle in vocabulair tösse 't Brits Ingels en de aander variante, in 't bezunder Amerikaans-Ingels, zien talriek en trejje in alle rezjisters op, vaan de wetensjap (Brits trapezium tegeneuver Amerikaans trapezoid; Brits aluminium tegeneuver Amerikaans aluminum) tot op straottaol-niveau (Brits poof tegeneuver Amerikaans fag(got) 'homo, zjanet'; Brits wank of toss tegeneuver Amerikaans jerk off 'wikse'). Zeker bij wäörd veur alledaogse dinger, die ziech neet zoe gemekelek euver de media verspreie, kinne zoe'n versjèlle in stand blieve (green/red pepper 'paprika' tegeneuver Amerikaans bell pepper en Australisch capiscum; Brits pavement 'stóp' tegeneuver Amerikaans sidewalk en Australisch footpath, wat in 't Brits- en Amerikaans-Ingels iejer weurt verstande es 'wandelpaad').
't Kump ouch dèks veur tot wäörd in twie versjèllende Ingelse taolnorme aander beteikenisse höbbe, wie bove al bleek oet 't veurbeeld vaan footpath. Zoe weurt oonder football in Brits-Ingels ummer 'voetbal' verstande; in de VS evels miestens American football en in Australië Australian football (de sport die veer 'voetbal' neume, steit dao es soccer bekind). Ouch bij hockey besteit soortgelieke verwarring: Britte verstoon dao, wie Nederlanders en Belzje, 'veldhockey' oonder; Amerikaone en Canadeze dinke daobij direk aon ieshockey. Sick weurt in 't Brits-Ingels, wienie predicatief gebruuk, verstande es 'misselek' (I'm sick); wèlt me zègke tot me kraank is, daan gebruuk me dao ill, dewijl 't Amerikaans-Ingels dat neet deit. Shorts weurt in 't Vereineg Keuninkriek verstande es 'korte brook', in de VS es 'oonderbrook'. Fanny is Brits-Ingels veur 'kut', meh beteikent in 't Amerikaans-Ingels 'vot'. 't Werkwoord to table weurt in 't Brits-Ingels verstande es 't'r taofel bringe', in de VS iejer es 'oonder de taofel sjuive'. Nao me zeet leide dit in d'n Twiede Wereldoorlog tot verwarring wie Churchill veurstèlde um e bepaold oonderwerp te bespreke. De versjèlle kinne zier subtiel zien: 't woord veur 'verkaantie' is in 't VK holiday en in de VS vacation, meh de twie wäörd koume in allebei de dialekte veur (holiday in de VS es 'opebare fiesdaag', vacation in 't VK es 'recès vaan de universiteit').
De mieste Amerikaanse wäörd weure in 't Vereineg Keuninkriek wel verstande, door de dominantie vaan de Amerikaanse massamedia. Umgekierd is dat neet ummer 't geval.
Algemein
't Gief miejer Britse accente, die neet allemaol dezelfde foneme deile. Vreuger waor de norm hendeg streng: in alle formeel situaties woort me geach Received Pronunciation te spreke, en lui oet de hoeger klasse hele ziech ouch privé aon dee norm. De lèste decennia weurt dee norm get losser. Veural 't Estuariumingels, de oetspraok beïnvleujd door 't dialek vaan Londe en umgeving, wint snel terrein. Diverse klaanke oet dit accent weure allewijl al in de standaardtaol geaccepteerd.
Algemein veur Standaardingels is de splitsing tösse trap en bath. In 't Amerikaans- en Canadees-Ingels is dat ei foneem (/æ/), meh in 't Brits-Ingels zien die gesplits in twie foneme, /æ/ en /ɑ/. De splitsing kin mer deils op basis vaan de umligkende lètters weure veurspäöld; dat maak ze dus fonemisch.
Opvallend aon Brits-Ingels is ouch tot de /r/ ewegvèlt wienie ze neet door 'ne vocaol weurt gevolg. Langen tied waor dit typisch veur 't zuidooste, meh nao d'n Twiede Wereldoorlog woort dit vrij algemein in Ingeland.
De zaachte th klink in 't Brits-Ingels dèks es 'ne stumhöbbenden detaole plosief [d̪]. 't Insegs versjèl mèt d'n awwe /d/ zit daan in de plaots vaan articulatie: de /d/ is alveolair, weurt dus e klei bitteke wijer nao achter in de moond gemaak.
In oet 't Frans geliende wäörd mèt u, die in die taol kloonk es /y/, en e deil inheimse wäörd, wie new, höbbe in 't Brits-Ingels ummer /juː/, dewijl dit in 't Amerikaons-Ingels neet ummer 't geval is (neet nao dentaole naomelek). E woord wie dune klink wie /djuːn/.
'nen Tiedlaank waore nog twie fonemische versjèlle bepaolend. Historisch bestoont e versjèl tösse horse en hoarse, en tösse morning en mourning. In Ingeland stoont dit versjèl al iewe oonder drök, meh in Amerika kaom 't tot in d'n twintegsten iew väöl veur. (De perceizen aard vaan 't versjèl leep en löp oeterein.) In gans awwerwèts en correk Standaardingels kaom 't vreuger ouch nog veur, meh algemein waor dat zeker neet. Allewijl is dit versjèl in de VS evels ouch dialectisch gewore: zoewel in 't Brits- es in 't Amerikaans-Ingels weure ze allebei oongeveer es /ɔː/ oetgesproke.
Ouch 't versjèl tösse wine en whine waor 'nen tiedlaank typisch Amerikaans. De wh-wäörd woorte daan mèt /ʍ/ oetgesproke. Allewijl is dit versjèl ouch in de VS zeldzaom aon 't weure. In Ingeland kump 't al gaaroet neet veur, mèt oetzundering vaan gans awwerwètse RP. Me kin 't veural nog hure in Sjots- en Iers-Ingels.
Received pronunciation
thumb|Monoftonge in de Received Pronunciation Received Pronunciation is de vörm vaan Brits-Ingels die me kin hure op de nationaol tv en radio (veural in 't nuits), in 't oonderwies en oet de moond vaan politici en aander peblieke figure. Sommege lui höbben 't es moojertaol.
Sinds de twiede hèlf vaan de negentienden iew weurt de spreeknorm vrij perceis bijgehawwe, en opnaome bestoon ouch al mie es hoonderd jaor. Dao-oet kin me opmake tot de norm in deen tied wel veraanderd is. De bove besjreve versjèlle tösse horse/hoarse en wine/whine woorte vreuger wel gemaak. De /r/, dee allewijl algemein es approximant [ɹ] weurt gemaak, woort vreuger dèkser gerold ([r], allewijl nog wunselek in klassieke zaank). De /ou/ kloonk vreuger oongeveer zoe wie noe nog in 't Amerikaans-Ingels, es gans gerunde, stijgenden twieklaank. Allewijl is de realisatie mie [əu], wat ouch de gebrukeleke transcriptie in dictionaire e.d. is gewore. 't Foneem /ʌ/, wat vreuger ouch ech zoe kloonk, weurt allewijl wijer nao väöre gebrach en klink wie [ɐ]. 't Foneem /e/ is hendeg umlieg gegaange en kump allewijl mie euverein mèt [ɛ]. 't Versjèl mèt de /æ/ weurt daodoor kleinder; dee klaank kin de kant vaan [a] opgoon um 't contras dujelek te hawwe. In e woord wie there klink vaanajds 'nen twieklaank (/ðeə/), meh allewijl is dee ouch gemonoftongiseerd tot [ðɛː ~ d̪ɛː].
De situatie die heibove en op 't pleetsje heineve weurt weergegeve, is de klassieke vörm vaan de Received Pronunciation. Allewijl weure diverse variante vaan de Ingelse diftonge, aofkumsteg oet 't Estuarium-Ingels, ouch es standaard geaccepteerd. Ouch de glottisslaag es vervaanging vaan /t/, vreuger absoluut verboje, is allewijl touwgelaote.
Regionaol gekleurd Ingels
Väöl Britte spreke mèt regionaol accente. Alderiers doen dat de Sjotte, Noord-Iere en Welshmen (zuug bove). Binnen Ingeland waor dat langen tied min of mie taboe. 'n Belaankrieke oetzundering waor in d'n Twiede Wereldoorlog, wie de BBC 't nuits expres in regionaol gekleurd Ingels góng geve (umtot de Pruse propaganda-bulletins oetzoonde in de RP). Sinds 1970 is de taolnorm evels get losser gewore en kin me väöl regionaol gekleurd Ingels hure.