cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alveolairen tik
Kènmirke
Kènmirke vannen alveolairen tik zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs is dit 'n meugelike oetspraok veure <r>.
Gewuuenlik is d'n alveolairen tik stumhöbbendj in 't Limbörgs, behauve allofoon in stumloeas ómgaevinge. Wie bieje anger sonoranten in 't Limbörgs kan d'r verlingk waere wen de veuropkómmendje klinker 'ne klinker mit sleiptoean is ennen opvolgendje mitklinker 'nen obstruent is, wie in derm (inkelvaad) [d̺ǽɾ:m]. Me mót opmirke det meistes in dit val waal 'nen alveolairen tril wuuertj gebroek of e svarabhaktivokaal wuuertj ingeveug, wie [d̺ǽɾəm]. In 't Mofers is van vreuger oet hiebie 'n allofoonverhajing wobie d'n tik veurkump es de klank kort is (bie 'ne stoeattoean, e neutraol toeanverloup en tösse twieë klinkers in) en d'n tril bie 'ne sleiptoean dae völg op 'ne korte klinker.
Aurland
thumb|De ligking van Aurland in de pervincie Sogn og Fjordane. Aurland is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 1.733 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.488,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,2. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
Alveolairen tik
Limbörgs
In väöl Limbörgse dialekte guldj deze klank es 'n oearsprunkelike oetspraok veure <r>, mer allewiel is de oetspraok bieje meiste (jónger) spraekers nao uvulair peziesjes versjaove.
Aurland
De gemeintecode is 1421.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Alveolairen tik
Limbörgs
Anger meugelike oetspraoke veure <r> zeen:
Brieulles-sur-Bar
Brieulles-sur-Bar ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 221 inweunersj, die Brieullois (mannelik) en Brieulloises (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 13,23 km2 groat. Dao woonde dus zoan 17 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Vouziers, wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrondissemint van Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 162-246 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Cincinnati
thumb|'n Fotokollaasj euver Cincinnati. Cincinnati is 'n stad in 't zuudwèste vanne staot Ohio inne Vereinigdje Staote. Zie ligk ane reveer d'n Ohio. Inne gemèndje zelf wóndjen in 2020 zón 300.000 luuj, waat 't de op twieë nao grótste stad van Ohio maak. De ganse agglomeratie tèltj aevel bao 2 miljoen inwoonders.
De stad Cincinnati woort gestif in 1788 en in 1790 verneump nao 'n verein van ex-offesjeren oete Amerikaansen Ónaafhenkelikheidskrieg, die nao d'n aafloup vanne krieg trögkmóste nao häör börgerlaeve. Dit waas nao 't veurbeeldj vanne Romeinsen dictator Cincinnatus dae nao aafloup vanne kriegstrèkke van dem drek trögk achtere ploog góng staon.
Nao d'n aanlag van 't Eriekenaal woort de stad al drek e wichtig centrum vanne sjeepvaart oppe reveer d'n Ohio. In 1850 talj de stad al 115.000 inwoonders womit 't ein vanne grótste stej wèstelik vanne Appalacheberg waas.
Veure aafsjaffing vanne slavernie waas Cincinnati 'ne wichtige tössestaasje vanne Underground Railraod, woreuver de vriegekómme slave nao 't naorde vlöchdje.
Linköping
Linköping is 'n gemèndje in Östergötlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 138.606 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.435,80 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 96,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
10,69% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Molecuul
E molecuul is 't kleinste deilke van 'n moleculair stof det nag de sjemische eigesjappe van die stof bezitj. Wen e molecuul opgedeildj zów waeren in nag kleinder deilkes zówwe die sjemische eigesjappe verangere.
E molecuul is opgeboedj oet atoeame die in 'n vaste rangsjikking van sjemische binjinge mitein verbónje zeen. 'n Sjemische stof is gediffenieerdj dore atome woroet 't molecuul besteitj enne óngerling sjemische verbinjing die tösse de atoeame bestaon.
De massa van e molecuul, of molecuulmassa, is geliek ane gezamelike massa vanne atoeame woroet 't molecuul besteitj. De molecuulmassa wuuertj oetgedrök in atomair massa-einheje (waergegaoven es u (unit)). Oetgedrök in kilogram is det:
De aafmaetinge van molecule ligken inne orde van nanomaeters (1 nm = 1 × 10-9 m, eine miljoenste millimaeter).
't Waord molecuul is aafgeleidj van 't Letiense molecula ("klein massa").
Duipkapel
thumb|right|Baptisterium in [[Florence]] 'n Duipkapel of baptisterium (Grieks woord), ies 'n cirkelvörmig of väölhokig geboew in de buurt van 'n kathedraal woa-in de biesjop op vasgesjtèlde tieje (zaoterdig veur Paosje en Pinkstere)  d'n duip oetveurt door de duipeling ónder water te dómpele. Dat gebeurt in 'n groat bekke, de piscina, dat in 't miede van de ruumte sjteit.
Awstroa
thumb|right|210px|De "Kloes", koepelgrot in 't park van Austroa
Awstroa (Nederlands: Amstenrade, plaatselik meistal gesjrieve es Austroa) is 'n dörp in de gemeente Baekdale in Nederlands Limburg. 'n Buurtsjap is Hómmert.
Awstroa haet 'n kesjtieël mèt e wanjelpark d'r achter. 't Kesjtieël wurt nog ummer bewoeënd doer de graofelike familie. Sinds op 17 februari de graof, Lambert Marchant et d'Ansembourg gesjtorve is, haet zien oudste dochter, Gravin Leila de Marchant et d'Ansembourg, zien taak uvergenomme.
Marlene Dietrich
thumb|right|240px|Dietrich in Touch of Evil, 1958 Marie Magdalene (Marlene) Dietrich (Berlien, 27 december 1901 - Paries, 6 mei 1992) waor een Duitse actrice en zangeres. Ze stoont ouch wel bekind es de Europese Marilyn Monroe.
De film boe ze 't miest bekind mèt is geraak is Der blauwe Engel, boe-in ze de nommer Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestellt zingk.
In de Twiede Wereldoorlog woort ze ouch bekind bij de 'vijande' (de Amerikane), umtot ze väöl Duitse klassiekers in dee tied vertaolde in versjèllende taole, zoe es 't Ingels. In 1944 en 1945 heet ze väöl gezoonge veur Amerikaanse militaire aan 't froont. In dee konteks heet ze ouch in Mestreech opgetroje; in de Bonbonnière zoong ze toen veur de soldaote vaan 't Amerikaanse 9e Leger. Charles Eyck heet toen 'n sjelderij van häör gemaak.
Bronne
<References />
Awstroa
Awstroa haet nog mieë bezeenswaerdighede: de Oranjerie, Villa de Streek, 't Kloeëster en de ouw Sjoeël.
Bis 1982 waor Awstroa inne zefsjtendige gemeente, daonao hoeërt 't dörp bis 2019 bie Sjènne.
Dörpsvereiniginge
Awstroa haet ouch 'n sjötterie (St. Gertrudis) en 'n harmonie (de Nederlande). Wiejer haet Awstroa nog 'n toneelvereiniging ([Ongeros), 'n zate hermenie (Ut Zal Waal), 'n voetbalvereiniging (V.V. Amstenrade) en sjportvereiniging (OMNI vereniging Amstenrade sport). ETTELBRÜCK - AMSTENRADE is een joarliks wielerevenement.
Waope
't Waope vaan de vreuger gemeinte Awstroa geit trök op dat vaan 't aajd graofsjap Awstroa en woort op 11 miert 1925 door d'n Hoege Raod vaan Adel verliend. 't Liet ziech zoe umsjrieve:
De femilie Huyn koch in 1610 de sjepebaank boe oonder mie Awstroa touw huurt, en nao de aonkoup vaan Gelaen in 1654 woort dit gebeed verheve tot 't graofsjap Awstroa-Gelaen. 't Dobbel slangekopkruus waor vaanajds 't waope vaan de femilie Huyn, de drei keuk koume oet 't waope vaan de aw femilie Printhagen wat de Huyns toen ouch droge. 't Twiede deil, de liew en de eeg, koume oet 't femiliewaope vaan de Marchant d'Ansembourgs, de lèste femilie die ziech graove vaan Awstroa neumde. Sint-Geerte is de petroenheilege vaan 't dörp.
Historische inwoenertalle
De volkstèllinge tuine e twievajdeg verhaol veur Awstroa. Tot aon d'n Ierste Wereldoorlog sjogkelde de bevolking um 'tzelfde niveau; in d'n tied tot väöl plaotse in Limbörg begóste te greuje, kroomp hei de bevolking zelfs. Tenao zuut me wie 't dörp versteidelek oonder invlood vaan de mijne in en um Heële, dewijl de greuj nao d'n Twiede Wereldoorlog weer laankzaam tot stèlstand kump.
(x1830=100)
Greun: Gemeinte Awstroa Blauw: Provincie Limbörg
1929
1926 - 1927 - 1928 - 1929 - 1930 - 1931 - 1932 1930 (MCMXXX) waor e gewoen jaor wat begós op maondag op de Gregoriaanse kalender.
Maan vaan 't Jaor
Owen D. Young
Målselv
thumb|De ligking van Målselv in de pervincie Troms. Målselv is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Troms in Nórwaeg. De gemeinte had 6.578 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 3.321,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1924.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Limburgs keteerke
't Limburgs keteerke is 'n zèkswies die algemein in Limburg veurkump. De oetdrökking wies dich drop det es 'nen tied aafgespraoken is, 't neet óngebroekelik is es 't e keteerke later wuuertj. 't Is 'n favoriete smoes wo me zich mer al te gaer op bereup es me te laat kump.
Ouch wuuertj gekaldj van  't Limburgs keteerke in ieëre haje.
Keteerke per plaats
Ofsjoean 't keteerke in gans Limburg waal veurkump, refereertj me meistal nao de eige plaats:
Mofers keteerke, Mestreechs kerteerke, enz.
Laatkómmers
Mit al die keteerkes is nag neet gezag det Limburgers wörkelik dökker later op de plaats van bestömming arrivere es neet-Limburgers. Daobie is 't bewöste keteerke neet noeadwendig gebónje ane grenze van Limburg. Ouch keteerkes anen angere kantj vanne päöl wie 't Braobantjse en Gelderse waere gehuuerdj.
Gerd Leers
thumb|right|250px|Gerd Leers Gerd Leers (Kèrkraoj, 12 juli 1951) is 'ne Limburgse politicus vaan 't CDA. Heer waor vaanaof 4 september 1990 lid vaan de Twiede Kamer en waor vaan 1 fibberwarie 2002 tot 14 fibberwarie 2010 börgemeister vaan Mestreech. Op deen datum trooj Leers trök nao aonleiding vaan 't BING-rapport euver d'n aonkoup vaan 'ne Bulgaarse villa. Vaan 2010 tot 2012 waor heer minister in 't kabinèt-Rutte I.
Vreug carrièr
Leers is z'n politieke carrière begonne bij de PvdA boevaan heer vaan 1975 töt 1976 lid waor. De reie veur zien verandering vaan partij is oonbekind. Es kamerlid waor heer bekind um zien gooj kinnes vaan dossiers. Heer concentreerde ziech veural op de NS, meh brach ouch de Bouwfraude aon 't leech. Dit kin me es 't huugdepunt vaan zien carrière es kamerlid zien.
Börgemeister vaan Mestreech
Es börgemeister kraog heer de reputatie doortastend en effectief te werk te goon, zoonder te väöl börgers tege ziech in 't harnas te jaoge. Heer besloot beveurbeeld veur de gemeinteleke subsidie aon foetbalclub MVV te stoppe, wat häöm op väöl proteste kaom te stoon. Ouch sjikde heer nao jaore gedoogbeleid de pelitie op 't woenwagelekamp Vinkeslaag aof, woe talloos sjarzjes verriech woorte. Proteste heitege lègke korten tied de A2 plat. In 2005 lojde heer de alarmklok euver 't Nederlands gedoogbeleid veur softdrugs, wat in Mestreech veur extreem euverlas zörgde. Mèt al dees acties haolden 'r 't landelek nuits.
Fosnes
thumb|De ligking van Fosnes in de pervincie Nord-Trøndelag. Fosnes is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Trøndelag in Nórwaeg. De gemeinte had 714 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 545,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Gerd Leers
Börgemeister vaan Mestreech
Heer heet ziech herhaoldelek kritisch oetgesproke euver de regering vaan Jan Peter Balkenende, dee evels premier veur zien eige partij is. Zoe vint 'r hun hajding tegeneuver asielzeukers te hel. Sins jannewarie 2003 is 'r, es nevefunctie, veurzitter vaan 't LOCOV, 'n organisatie veur 't verbetere vaan de deensverliening op 't spoor.
Fosnes
De gemeintecode is 1748.
Gerd Leers
Börgemeister vaan Mestreech
In 2006 wèrkden 'r es rapper mèt aon 'n single, geneump Da's toch dope man!, vaan de Haorster punkband De Heideroosjes. Hei-in pleit heer veur de legalisering vaan softdrugs.
Fosnes
Veur de fusionering tösse Nord- en Sør-Trøndelag beheurde dees gemeinte toet Nord-Trøndelag.
Gerd Leers
Börgemeister vaan Mestreech
In 2008 deeg Leers 'n poging um börgemeister te weure vaan Den Haag en Rotterdam.
Op 14 januari 2010 trooj heer aof es börgemeister, nao e sjendal in de gemeinteraod euver ziene verkantievilla. De maond denao, op 26 februari naom heer aofsjeid vaan de Mestreechtenere in 'n goodbezochde bijeinkóms.
Minister
Op 9 oktober 2010 woort bekind tot Leers zitting zouw numme in 't kabinet-Rutte I, en wel es minister vaan Immigratie en Asiel.
Nao 't ministersjap
Allewijl (oktober 2013) hèlt Leers ziech bezeg mèt 't detachere vaan ex-politici.
Baltische mythologie
Onger Baltische Mythologie weurdj euver 't algemein gesjpraoke es men 't haetj euver de veurchristelikke Mythologie van'ne Balte, dit zeen onger angere de Lette, Litouwers en Pruusse.
Aangezeen d'r beheurlikke versjille zeen tösse de Letse en de Litouwse Mythologie - euver de mythe van'ne Pruusse is bienao nieks bekindj - is dit ein radikaal veralgemeinisering. Baeter waas gewaes om euver Baltische mythologieje te sjpraeke, net zo wie men 't ouch haetj euver Baltische tale. 't Kan zeen det men mit Baltische mythologie bedoeldj det in ein historisch tiedperk wo de Oerbalte nog es ein relatief homogeen volk laefdje ouch de mythologie bienao ein waas. Dao zoew men den ouch in principe ein Oerbaltische taal oet motte haole.
Opvallendste gemeinsjappelik kinmerk is 't Polytheïsme mit ein väölvoud aan mythiese wezes van versjiedene rang en ein sjterke aanwezigheid van euverledene; talrieke euvereinkomste zeen te vinje mit de vorchristelikke mythe van anger Indoeuropese volke, veural mit die van'ne Slave, Germane en Kelte.
Zowaal in Letlandj es ouch in Litouwe geuf 't door de sjtaot erkindje (nuujheidense) religies (lv. Dievturi, li. Romowe), die häör wortels veural in häör eige veurchristelikke euverleveringe zeen, mer zich es verwantje begreipe en aope sjtaon veur de vergeliekbare Baltische en Indoeuropese ongerzeuke van'ner Ethnologe en Etymologe.
Fosnes
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 0,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Baltische mythologie
Bronne
Dit artikel is aafgeleidj van'ne artikele op'pe Duitse en nederlandse Wikipedia
Nevada
thumb|right|125px|Vlag vaan Nevada thumb|right|500px|Nevada en de res vaan Amerika Nevada is de zèlverstaot vaan de VS. De hoofstad is Carson City. Nevada is spaons veur mèt snie bedèk.
Alle illeminte vaan de vlag höbbe 'n eige symboliek. 't Blauw symboliseert de loch, 't waope veur de Nevada blom en de zin Battle Born (Limburgs: Strijdgebore) steit veur de börgeroorlog die hei begós is.
Geografie
't Oppervlak vaan de staot bedreug 286.585 km², boevaan 0,7 % water. Nevada heet 't druugste klimaat vaan hiel Noord-Amerika, en besteit veural oet berg en woestijn. 't Hoegste punt vaan 4005 meter op de Boundary Peak. Langs de grens struimp de Coloradorevier, en 't grens aon Oregon, Idaho, Californië, Utah en Arizona. Las Vegas is de stad die de meiste economie en toerisme vaan Nevada aonttrik.
Graofsjappe
Nevada besteit oet 17 graofsjappe, boevaan de groetste Nye County en dee mèt de mieste bevolking Clark County is. Ouch heet 't ein oonaofhaankeleke stad, die dus in gei graofsjap ligk, naomelek: Carson City.
Cultureel assimilatie
Cultureel assimilatie, vreuger integratie geneumd, dèèt zich väör es 'ne individuele miensj of groepe luuj, dèk immigrante, zich sommige of alle aspecte van de heersende cultuur, zoewie de religie, de taal, de norme en waeërd, ège make. Cultureel assimilatie is e socialisatieproces, dat mètstens vriewillig of "natuurlek" verlöpt. Soms is d'r evvel sjprake van gedwónge assimilatie, vreuger assimilatie geneumd, dat autochtoon bewoners oonder druk van politieke besjlute en e dao óp geënt assimilatiebeleid dwingt te assimilere.
Briquenay
Briquenay ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 94 inweunersj, die Briquenaytois (mannelik) en Briquenaytoises (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 14,5 km2 groat. Dao woonde dus zoan 6,5 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Vouziers, wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrondissemint van Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 158-258 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Buildiere
thumb|300px|'n Collectie buildiere oet versjèllende ordes. Me zuut, vaan links mèt de klok mèt: [[Grieze reuzekangoere (Macropus giganteus); Virginiaansen opossum (Didelphis virginiana); Spitsneusbuildas (Perameles nasuta); Monito del monte (Dromiciops gliroides); Tasmaansen duvel (Sarcophilus harrisii)]] De Buildiere (Latien: Marsupialia (Illiger 1811) ) zien 'n gróp zoogdiere die ziech kinmerke doortot hun joonge nao 'ne korten draagtied oonderoontwikkeld, embryo-echteg weure gebore en ziech daonao in 'ne ploej, de zoegeneumde buil, wijer oontwikkele. Same mèt de mojerkookbieste (Placentalia) vörme ze de Metatheria (levendbarende zoogdiere); dit in tegestèlling tot de Monotremata die eier lègke. Me vint ze allewijl veural in Australië en in minder maote in de Amerika's (veural Zuid-Amerika).
Evolutie
De perceis relatie tösse de gróppe zoogdiere, en tösse ordes vaan buildiere oonderein, waor langen tied umstreje. De fossiel historie vaan de buildiere geit neet wijer trök es de Kriet-Paleogeengrens, meh op basis vaan paleogeografische arguminte - 't feit tot ze zoewel in de Amerika's es in Australië veurkoume - moot me hun oontstoon wel ieder lègke. Moleculair bewies wijs oet tot ze tösse de 100 en 120 mieljoen jaor geleie zien aofgesplits vaan de moojerkookbieste. De aofsplitsing vaan de eierlègkende zoogdiere ligk nog wijer in 't verleie; de levendbarende zoogdiere vörme dus ein claad binne de zoogdiere.
Ouch euver de plaotsing vaan de ordes oonderling heet moleculair bewies oetsleetsel gegeve. De in Amerika levende soorte bleke daobij oonderein 't wiedste oeterein te stoon. Doabij bleek ouch de monito del monte rillatief ing aon de Australische buildiere verwant. Heioet kin me opmake tot de buildiere woersjijnelek in 't huieg Zuid-Amerika zien oontstande en ziech daonao euver gans Gondwanaland höbbe verspreid. Dat wèlt zègke tot ze neve Australië en Zuid-Amerika ouch in Afrika en op Antarctica mote of kinne höbbe geleef. Dao mote ze de concurrentie zien aongegaange mèt de Gondwanatheria, 'n intösse oetgestorve gróp zoogdiere of zoogdierechtege.
Hun loot daonao waor versjèllend. In e groet deil vaan hun gebeed krege ze al gaw mèt moojerkookbieste te make, die dèks beter waore oetgerös. In Zuid-Amerika móste ze de concurrentie aon mèt de Xenarthra, zoetot ze mer e beperk aontal niches kóste völle. Väöl later raakden 't continent verboonde mèt Noord-Amerika, wat de Groete Amerikaanse Oetwisseling tot gevolg had. Dit had irnstege gevolge veur de Zuid-Amerikaanse fauna; ouch de buildiere: ze waore in isolatie opgegreujd en hun concurrente waore väöl competitiever. Väöl buildiere zien toen oetgestorve. 't Aontal buildiere wat ziech, umgekierd, in Noord-Amerika vestegde waor hendeg beperk.
In Afrika zien ze gans verdwene, woersjijnelek naotot dit continent aon Eurazië vas kaom te zitte. Op Antarctica zien ze oetgestorve naotot dit continent al te zwoer aofkeulde en veur 't mieste leve gaaroet neet mie gesjik waor.
Toepaja's
thumb|Belangertoepaja (Tupaia belangeri), 'n soort die in Indochina algemein veurkump. Toepaja's of boumspitsmuis (Letien: Scandentia) zien 'n orde vaan klein zoogdiere die uterlek väöl vaan eikhores höbbe en in de oerbosse vaan Zuid-Azië, Indochina en Indonesië leve. 't Gief 19 soorte in 6 geslachte. Ze zien rillatief ing verwant aon de Colugo's en de Primaote, meh splitsde ziech, aofgoond op DNA-oonderzeuk, al in 't laat Kriet vaan aof. Es fossiele zien ze evels neet ieder bekind es 't Eoceen.
Buildiere
Evolutie
Australië evels raakde neet door de moojerkookbieste gekoloniseerd (op de vleermuis nao); hei bleve de buildiere in hun vol glorie bestoon. Ze völle hei alle niches die örges aanders veural door moojerkookbieste weure opgevöld; door convergente evolutie liekene ze dèks väöl op 'gewoen' zoogdiere oet de res vaan de wereld.
Toepaja's
't Woord toepaja kump oet 't Maleis, al weurt dat woord in die taol dèks beter verstande es 'eikhore'. In 't verleie woorte ze mèt de Insekte-eters, in 't bezunder de spitsmuis, in verband gebrach, wie d'n Ingelse naom treeshrew verraojt.
Buildiere
Evolutie
Door de rillatief kleinen habitat dee Australië is zien de mieste buildiere neet zoe competitief. Dit woort good dujelek mèt de koms vaan de mins. E groet deil vaan de megafauna verdween astrein al oonder de jachdrök, meh de inveuring vaan d'n dingo waor funes veur jegers wie d'n Tasmaansen builwouf. Nao de koms vaan de Europeaone kreeg de ein nao de aander soort 't zwoer, zoewel door concurrente (knijn, brumby) es door nui jegers (fóks, verwèlderde kat). Me deit väöl meujte um dit probleem te controllere, meh de exotische populaties zien zoe excessief tot ze neet oet te reuje zien.
Indeiling
BUILDIERE (Marsupialia)
Levescyclus
Nao de bevröchting zit de vröch neet laank in de baarmoojer - dèks mer e paar weke en noets väöl laanger es 'ne maond. 'ne Reuzekangoeroe weurt nao gemiddeld 42 daog zwaangersjap gebore, tegeneuver 270 veur 'ne mins en 336 veur e peerd (heibij is neet d'n tied mètgerekend tot 't embryo weurt 'stèlgelag' in aofwachting vaan de spiening vaan 't veureg joonk - zuug oonder). 'nen Opossum kump al nao twelf daog op de wereld, dewijl de nerts (e vergeliekbaar moojerkookbies) dao 57 daog veur nudeg heet. Es gevolg daovaan is 't joonk extreem klein bij de geboorte - dèks minder es eine gram zwoer en compleet kaal. 't Insegste wat 't daan kin doen is instinctief nao d'n tepel kroepe en mèlk goon drinke.
Es 't joonk d'n tepel gevoonde heet, oontwikkelt 't ziech wijer tot e behaord bies wat al mie op zien awwers liekent. Nao verluip vaan tied zal 't de buil noe en daan ins verlaote. Zoe kort es 't in de boek vaan zien moojer heet doorgebrach, zoe laank blijf 't kinneke aon de moojermèlk; tege d'n tied tot 'ne reuzekangoeroe weurt gespiend, is 't bies al bekaans volwasse.
Vergeliekende anatomie
Wie alle zoogdiere höbbe ouch de buildiere mèlkkliere, haor op hun lief en drei middeste gehuurskneukskes. Versjèlle mèt de aander twie hoofgróppe zien evels legio. 't Opvallendste versjèl is de buil boe de gróp nao is geneump. Dit is 'ne ploej in 't vel bij de vruiwkes, boe 't joonk in weurt gebore. Dit zörg veur 'ne groeteren euverlevingskans bij de joonge, die hölpeloes weure gebore (zuug bove). In de buil zitte diverse tepele boe 't joonk mèlk oet zók (in tegestèlling tot de Monotremata, bij wee de mèlk direk oet de kliere löp en daan door 't joonk weurt opgelek). De buil weurt oondersteund door builkneuk, die me ouch bij de mennekes vint (en ouch bij Monotremata, boe ze natuurlek neet dezelfde functie höbbe).
Buildiere höbbe euver 't algemein gein beinege kneesjijve. Hunne sjeel is get kleinder es bij de moojerkookbieste; ouch de herses zien minder oontwikkeld en missen 't corpus callosum (wat Monotremata ouch neet höbbe). Oonder- en bovekaak höbbe miestal versjèllende aontalle tan; soms is 't aontal sterk gereduceerd.
Mijl
De mijl is een lengdemaot, die tegewoordeg veurnaomelek nog in de Ingelstaolege wereld weurt gebruuk. Vreuger woorte reisaofstande in mijle aongegeve. De lengde vaan 'ne mijl waor evels neet euveral geliek. Vaanajds waor 't de lengde vaan doezend dobbel stappe. In 't metriek stèlsel is de mijl vervaange door de kilometer.
't Gief versjèllende mijle:
Missing link
D'r Missing link kènt zieë:
Remtempe
Remtempe is Limburgs plat veur kabaal make, luidröchtig zeen of optraeje mèt völ ramaent. Remtempe en ramaent zeunt naevevorme van rementen ofwaal 't ópsjtèlle van 't regimaent.
Breuker
't Breuker plat is 't Limburgs dialek dat gekald waert in de Zuud-Limburgse plaatsj Gebrook (gemeinte Haerle). Ómdat 't i Gebrook doer de koel vuural luuj haat mit 'n anger aafkóms, kalle de mieëste luuj dit dialek neet, meh 'n saoërt Hollendsj mit sjterke invlode oet 't Limburgs. Óndanks dat laeëft i Gebrook nog ummer 'n aege dialek ónger de luuj. 't Is evvel lestig óm te sjpraeëke van út Breuker plat, 't haat versjejje variante die op get klein punte vanein versjille, meh die zich waal richtig óngersjejje van anger dialekte.
Kinmerke
't Breuker plat kint waal 'n deil Ripuarische versjiensele die 't Haerlesj dialek aoch haat, meh 't Nuther neet, zoeëwie 't lidwoeërd d'r vuur mennelike wuuërd, allewaal me dat huuj d'r daag neet mieë zoeë consequent gebroekt es vreuger. Dit versjiensel kump nog 't mieës nao vuëre bie berope, zoeëwie d'r bekker en d'r plies, of bie mannename, bevuurbeeld d'r Sjarel en d'r Piet. Aoch is Gebrook ein van de westelikste plaatsje die de lidwuuërd g'ne, g'n en ge nog gebroeke, die sóms achter 'n vuurzetsels waeëre gezat, vuural bie sjtraot- en hoesname: i g'ne kaffee, aa g'n kirk, aa g'n èng, etc. D'r naam Gebrook haat aoch zoeën lidwoeërd in zich (ge brook = 't brook).
Naosjlaag
'n Opvallend versjiensel in de dialekte vanaaf Nuth nao 't oeëste va Zuud-Limburg is 't gebroek va naosjlaeg in d'r oetsjpraok van bepaolde wuuërd mit lang klinkesj. Zoeëne naosjlaag waert genoteerd mit 'n trema op de e. Vuur 'n r hooft d'r naosjlaag neet ummer genoteerd te waeëre ómdat ze (bie sómmige sjlaeptoenwuuërd) vazelf in d'r oetsjpraok te huëre is.
Zuug aoch 't artikel: Wienesraos.
Vuurbeelder mit naosjlaag
Opmerking: In Haerle en Kirkrao sjrieft me dèkker oa vuur d'r aoë-klank.
Spaanje
Spaanje is e keuninkriek in 't zuidweste vaan Europa, op 't Iberisch sjiereiland, mèt klein gebeedsdeile in Noord-Afrika. 't Grens aon Fraankriek, Andorra, Portugal, Gibraltar en Marokko en ligk aon de Golf vaan Biskaje en de Middellandse Zie. Hoofstad en groetste stad is Madrid; aander groete stei zien Barcelona, Sevilla, Valladolid en Zaragosa.
Oontstande vaan Spaanje
't Groondgebeed vaan Iberiërs, Kelte, Feniciërs, Baske een aander volker woort roontelum 't jaor 200 door de Roemeine vereuverd en Hispania geneump. Nao de val vaan 't Wes-Roemeins Riek en de Groete Volkerverhojzing woort dit gebeed door de Visigote veruiverd, boenao de Mohammedaonse More 't Visigotisch Riek in de 8e iew binnevele. Aon hun hiersjappij, die ziech euver bekans gaans allewijl Spanje oetstrèkde, kaom pas mèt 't verveerdege vaan de Reconquista in 1492 'n ind.
Kolonialisme
In rap tempo en in naovolging vaan 't naobers Portegal oontstoond daonao 'n oetgestrèk wereldriek door middel vaan agressief kolonialisme, boebij 't ouch 't groetdeils oetsterve vaan inheims volker in Zuid-Amerika en groetsjaolege slaovernij vaan Afrikaone goof. De Spaonse stempel op Zuid-Amerika zouw zoe dominant weure tot allewijl de meiste Zuid-Amerikaone Spaons es mojertaol höbbe. Daorum tot 't Spaons- en Portegeestaoleg deil vaan de Amerika's Latiens-Amerika weurt geneump. Oondaanks groete riekdomme oet hun kolonieë zakde Spaanje vaanaof de 17e iew door väöl Europees oorloge wijer en wijer trök.
Pos-koloniaol Spaanje
De 19e iew woort gekènmerk door binnelandse konflikde die Spaanje teisterde. Die kaome tot hun climax in de Spaonse Börgeroorlog (1936-1939). De fasciste wonne dezen oorlog, mèt es rizzeltaot tot Francisco Franco d'n dictator vaan Spanje woort. Ziene vörm vaan 't fascisme weurt ouch dèks Francoïsme geneump. Franco bleef evels strategisch neutraol in de Twiede Wereldoorlog, oondaanks tot de VS, 't VK en de Sovjet-Unie d'n oorlog hadde verklaord aon Franco zien mede-fasciste: Adolf Hitler en Benito Mussolini. Nao Franco zienen doed in 1975 woort de constitutioneel monarchie en de parlemintair democratie obbenuits opgebouwd. Spaanje woort lid vaan de NAVO in 1982 en woort 'ne lidstaot vaan de Europese Unie in 1986.
Bestuurleke indeiling
thumb|left|Spaanje mèt zien regio's. Spanje kint zevetien otonoom regio's, die in 52 provincies oonderverdeild zien. Ceuta en Melilla valle boete dees indeiling es vrijhandelsstei.
De regio's, mèt hun hoofstei, zien de volgende:
Lerum
Lerum is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 37.070 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 260,29 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 142,2 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
8,35% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Kreis Coesfeld
150px|thumb Kreis Coesfeld (spreek oet Keusveld) is 'ne krink (Kreis) in 't noordweste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). Dit Wesfaals distrik ligk in 't Regierungsbezirk Münster, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Coesfeld. Behurend bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't hei 'n oppervlak vaan 1.112,04 km², 'n inwoenerntal vaan 215.282 en 'n bevolkingsdeechte vaan 194 de veerkante km (volgens de census op 13 dec 2013). Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geregeerd door 'ne landraod (Landrat) in de hoofplaots. In Coesfeld weurt 'n dialek gesproke dat oonder 't Nedersaksisch vèlt.
Zómpsjiljkróddel
De zómpsjiljkróddel (Emys orbicularis) is 'ne sjiljkróddel oete femielje vanne moorsjiljkróddele (Emydidae).
't Is 'n middelgroeate saort die ónopvallendje dónker kluuere haet mit gaelsige vlekskes op 't sjildj enne hoed. De sjiljkróddel kump in groeate deiler van centraal Europa toet in Azië veur. 't Is 'nen tupische moorbewoeaner dae in stilstäöndje, begreudje watere laef. Op 't Belsj en in Nederlandj is de sjiljkróddel neet mieër inheimsj, mer hae wuuertj sómtieds waal in Limbörg aangetróffen es 'nen dwaalgas.
De zómpsjiljkróddel is 'nen omnivoor dae zowaal deerlik es plantjaerdig matterjaal èt. De paartied is op 't vreugjaor; dae eikes waeren aafgezatj in zelfgegrave gater langs de waterkantj. De sjiljkróddel haet versjillige vieënj en parasiete, meh geitj veural in aantaal en verspreijingsgebied achteroet door toedoon vanne miens, wie 't dreuglègke van moorgebiede. De sjiljkróddel tèltj zèstieën óngersaorten en is in 't verli-jjen ónger versjillige weitesjappelike name besjreve. De óngersaorte versjille döks in laefgebied, meh zeen lestig te óngersjeie.
9 april
Nationale fièsdaag in Georgië Heiligedaag van Prochorus
Ringelaot
200px|thumb|Reine Claude Verte Ringelaote of Rèngelaote (reine claude) is 'n awt proemeras. De Limburgse naam is ’n verbastering van de in Nederlandj en Belsj algemein gangbare naam reine claude. Dit proemeras sjtamt vermoedelik oet de 16e eëuw en besjteit in versjillende variante, wó-onger Reine Claude d'Althann, Reine Claude d'Oullins en Reine Claude Verte. De proem is in roaj en greun variëteite verkriegbaar en wirt ouch gebruuk es basis veur limmenadesjroap of ranja. Ze zint ouch heël gesjik veur 't make van confiture. De proem óntleënt ziene naam aan keuningin Claude, de echgenote van Frans I van Frankriek.
De tied dat de proem riep is óm geplök te waere, varieert van hauf augustus pès eindj augustus. 't Is 'n relatief klein proem. 't Formaat van de proem ligk tösje de 32 en 42 mm in doorsjnee. De buim wo-aan ze greuje zint middelmatig tot vriej hoag (haufsjtam en hoagsjtam).
In Limburg zint dees proemebuim vriewaal heëlemaol verdwene, mèr allewiel waere ze weer sjteeds meë in ’t landjsjap waargenómme.
Aod Norbiks versje
''De ringelaot ''is inderdaod ''de paerel van de proem
David Bowie
thumb|right|270px|David Bowie in 1990 David Bowie (Brixton (allewijl Groet-Londe), 8 jannewarie 1947 - New York, 10 jannewarie 2016) waor 'ne Ingelse muzikant, acteur en sjèlder. Heer is veural bekind gewore um ziene kunszinneg ingestèlde popmeziek.
Zie Leve
In 't midde vaan de jaore '80 späölde heer 'n hoofrol in de film Labyrinth, geproduceerd door Jim Henson. Zien tegespeulers waore, boete 'n ech meidske en 'ne baby, allemaol póppe.
Balestrand
thumb|De ligking van Balestrand in de pervincie Sogn og Fjordane. Balestrand is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 1.406 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 430,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1418.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 8,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Zèlvermiew
De zèlvermiew (Larus argentatus) is 'ne vogel oet de familie Miewe (Laridae), dee langs de meiste köste vaan Europa veurkump. Daoneve zuut me ze ouch in Canada en de Vereinegde Staote aon de kös, en in Europese len ummer dèkser in 't binneland.
Aontalle en oontwikkeling
De zèlvermiew is in 't waterriek Nederland hiel algemein: me sjat 't aontal breujpare op 62.000 tot 67.000. In 't Belsj ligk 't aontal väöl lieger: tösse 1700 en 1800. In Nederland naom 't aontal zèlvermiewe tot aon d'n Twiede Wereldoorlog touw, daonao naom 't eve aof door eierrouf en jach. In de lèste decennia is de populatie weer herstèld door besjermingsmaotregele. Door herintroductie vaan vosse in 't duingebeed kaom de vogel weer get mier oonder drök te stoon. Dao steit tegeneuver tot ze sinds de jaore zesteg ummer mier in 't binneland (inclusief de bei Limbörge) te zien is.
Versjijning
De zèlvermiew mit 55 tot 66 centimeter en heet 'n vleugelspanwijde vaan oongeveer 145 centimeter; 't menneke is get groeter es 't vruiwke. 't Verekleid is wit, mèt grijze mantel en bovevleugele en zwarte vleugelpunte. De kleur vaan de pu varieert vaan greungeel via geel en vleiskleureg tot raos en roedechteg, aofhenkelek vaan oondersoort. In eus streke zien raoze en vleiskleurege pu 't mies gebrukelek. Oonderop de helgele snavel heet de zèlvermiew 'n karakteristieke roej vlek. De ouge zien geel, mèt 'ne zwarte pupil en 'n roej umranding. 't Winterkleid versjèlt aamper vaan 't zomerkleid: de vogel heet daan gries striepe op de kop, nak en boors.
Juveniel stadia
De zèlvermiew heet neet minder es veer versjèllende uterleke stadia, boe-in allein de kleur vaan de pu dezelfde blijf. De jónge weure mèt brojn vere gebore, die ummer witter kleure. De ouge zien in 't begin nog zwart, zoetot de jónge neet gemekelek te oondersjeie zien vaan die vaan de störmmiew of de klein mantelmiew.
Gedraag en veurtplanting
De zèlvermiew leef euver 't algemein in groete grópe bijein. Ze breuje in kolonies en trèkke dèks ouch mèt mier exemplaire nao 't binneland. Zèlvermiewe zien echte standveugel, die ziech good aon lieg temperature aon kinne passe. Wel pare ze meistens in e beperkter gebeed es boe ze foeragere; in de paartied zien belaankriek väöl minder zèlvermiewe in 't binneland en belaankriek mier in 't kösgebeed te vinde.
Tösse veer en zeve jaor deit de zèlvermiew dreuver um geslachsriep te weure. Ze breujt in groete kolonies meistal bij zie en lègk gewuunlek drei eier in e nes wat zjus op de groond gemaak weurt. Zoe'n neste zien gemekelek te bereike veur roufdiere wie ratte en vosse.
Dieet
Zèlvermiewe zien alleseters, die vaan nature evels veural sjelpdiere en klein vèsse ete. Ouch pieringe en vogeljónge stoon op 't menu. In 't binneland ete ze nog väöl aander bieste; daobij kinne ze ouch nog minselek aofval wie appelekitsje, friete en vaan alles wat op drekstortplaotse te vinde is vertere. Miewe ete dèks zoeväöl tot ze daonao e tiedsje neet mie kinne vlege; woersjijnelek doen ze dit um in tije vaan sjaarsde zoonder ete te kinne.
Donetsk (sjtad)
thumb|right|Zich óp de sjtad, mit hoeëgbouw en arsjitektoer oet d'r Sovjet-tied Donetsk (oetsjproak: Don(j)etsk; Oekraïenisj: Донецьк; Róssisj: Донецк) is 'n sjtad in 't oeëste va g'n Oekraïne mit óngevier 905.000 inwuuenesj. Donetsk is 'n sjtad mit 'n gevarieerde etnische samesjtelling. Zo'n 40% van de inwuuenesj is etnisch Oekraïenisj, de anger 40% is Róssisj, mar ruum 75% van de inwuuenesj kalt Róssisj. 't Is de jure 't bestuurlik centrum van d'r gelieknamige oblas, dewiel 't de facto seër 't begin van d'r pro-Róssisje opsjtand in d'r Donbass in 2014 de hoofsjtad va g'n Volksrippebliek Donetsk is, 'ne aafsjeiingssjtaat deë besjtuurd weëd durch pro-Róssisje rebelle.
't Gebeed oeë Donetsk ligk, d'r Donbass, woar i vreuger tieje bewoeënd durch de kozakke. De sjtad óntsjtóng pas in 1869, wie d'r Welsje zakemaan John James Hughes 'n sjtoalfabriek sjtichde. Ze heesjde Juzovo en sjpieëder óch Juzovka, es ierbetoeën aan d'r Hughes. In deë tied woeëde óch de ieësjte sjachte gemaak vuur de industrieel exploitatie van koale. I kótte tied óntsjtónge uueveral in en rónk de sjtad koele. Donetsk is evvel pas seër 1917 'n richtige sjtad. Tussje 1924, wie d'r Sjtalin aan de mach koam, en 1961 heesjde ze Stalin(o).
Donetsk woeëd in d'r Twieëde Weltkreeg praktisj mit d'r grónk geliek gemaak en noa 1945 herbouwd durch etnisch Duutsje dwangarbeidesj oet Centraal-Europa. Vöal Pruse woeëde óch tewirkgesjteld in de koele. De koele bleve, angesj es bei ós i Limburg en vöal anger gebede i Wes-Europa, 'ne wichtige wirkgeëver i g'n regio. Donetsk woar in de twieëde haofsjeet van d'r 20e ieëw 'n sjtad mit 'n hoeëge leëvessjtandaard.
Noa d'r val van 't communisme en de ónaafhankelikheed van de Oekraïne in 1991 noom de leëfbaarheed i g'n sjtad aaf. In de koele vónge rilletief vöal zjwoar óngelukke plaatsj (ó.a. in 2007 en 2015) en wiejer houw de regio te make mit corruptie, ermood en seër 2014 mit kreeg. De mieëtste en de heftigste gevechte vónge plaatsj in de ieësjte kreegsjoare. Wie de lófhave in d'r jannewaar van 2015 in heng koam van de separatiste, óntsjtóng 'n patsjtelling. Doa woeëd seër de invasie van 2022 ópnuits hel gevochte en nog ummer hat Donetsk regelmieësig te make mit raketaanvalle.
Marianum
thumb|right|Marianum van Zoutleeuw 'n Marianum ies 'n dubbelbeeld van de heilige Maria, umgeve door 'ne sjtraolekrans. Sóms zint in de krans roaze verwèrk. In de tied tösje 1450 en 1550 woorte dit soort beelde gemaak um deens te doon es verfraaiing van Katholieke kèrke in Nederland, Belsj en Duutsjland. Umdat ze van twiè kent te bekieke zint, kènne ze vrie hange, sjuus wie dat ouch mèt groate triomfkruzer 't geval ies. De Limburgse beeldsjniejer Jan van Steffeswert (16e ièw) maakde 'n Marianum veur de domkèrk van Aoke.
In Belsj zint tot noe toe 2 marianums bekènd. Ein dubbelbeeld, van de meister van Aelse, hingk in de Lambertuskèrk van Neeroeteren. 't Andert in de kèrk van Zoutleeuw in Vlaams-Brabant, 'n exemplaar umgeve mèt 'ne groate roazekrans en ingele. In Nederlands Limburg zint veurbeelde te zeen in de kèrke van Valkeberg, Venroj, Venlo, Haors, Naer en Toear.
Fexhe-le-Haut-Clocher
thumb|250px|Liegking va Fexhe-le-Haut-Clocher in de provincie Luuk Fexhe-le-Haut-Clocher is 'n gemèngde in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj. In de plek woort in 1316 de Vrede van Fexhe gesjloten waomit prinsbisjop van Luuk Adolf van der Marck, en nao dem alle vólgende prinsbisjoppe e deil van hun mach verloor.
Demogafie
De gemèngde tèlde op 1 januari 2005 3046 inwoners op 'n oppervlakte van 19,25 km².
Sjlaag um de Somme
De Sjlaag um de Somme (Frans: Bataille de la Somme) waor 'ne sjlaag van 1 juli bies 18 november 1916 tiejesj de Ièrsjte Waereldoorlog tusje, aan de eine kant, 't Vereineg Keuninkriek (VK) (inclusief leng oet de Commonwealth, wie Nuuj-Zièland en Canada) en Frankriek en, aan de angere kant, Duutsjland, naobie de reveer de Somme in 't gelieknamig Frans departemint Somme te Picardië (allewiel in de regio Hauts-de-France) tusje de drie sjtae Albert, Bapaume en Péronne. Hae is ein van de bloojigste sjlage van dae oorlog.
Van Britse kant goof 't 213.000 gewonde en 206.000 doaje of vermisde, van Franse kant 136.000 gewonde en 67.000 doaje of vermiste en van Duitsje kant minstes 170.000 doaje.
't Rizzeltaat van de Sjlaag um de Somme waor minimaal: 't goof 'n technisch strategische impasse die onbesjlies bleef, mèt gein terreinwins veur ein van de sjtrieënde partieë.
't Goof soldaote in dae sjlaag die later hièl bekind zouwe weure, wie Adolf Hitler en Norbert Elias aan Duutsje kant, en J.R.R. Tolkien en Arnold Ridley aan Britse kant.
Eurovisie Songfestival
't Eurovisie Songfestival is sinds 24 mei 1956 'n jaorlekse presentatie en competitie vaan leedsjes, en weurt oetgezonde op tv door gaans Europa; sinds 1967 weurt 't festival ouch in len boete Europa oetgezonde. 't Is ouch op 't internet te zien. De naom vaan 't festival keump vaan the Eurovision TV Distribution Network, wat 'n oonderdeil is vaan de European Broadcast Union (EBU). Eder EBU-lid kin mètdoen aon 't festival, ouch len die boete Europa ligke zoewie Algerije, Armenië, Egypte, Israël, Jordanië, Libanon, Libië, Marokko en Tunesië. De mieste Arabische len höbbe evels nog noets mètgedoon; Australië deit sinds e paar jaor evels wel mèt.
Tot 2003 waor 't zoe tot d'r maximaal 26 len mit mochte doen, dit is heinao verhuug tot 45. In 't verleie mochte slech presterende len 't volgend jaor neet mètdoen; allewijl mote de mieste len ziech in ein vaan de twie haaf finales veur de indrunde kwalificere. De len die 't veureg jaor in de tóp 10 zaote en daoneve de 'Big Four' zitten 't volgende jaor zoewiezoe alweer in de finaal, len die of neet 't veurige jaor in de tóp 10 geëindig waore of neet bij de 'Big Four' hure mooste vaanaof toen in dees have finaal aontrejje. Door televoting woort bepaold welke tien len door mochte nao de finaal. Umtot d'r in 2007 'n have finaal oontstande waor vaan 29 len, is in 2008 beslote um twie have finales te hawwe, eine op d'n dinsdaag en eine op d'n donderdaag. Heidoor kaom de tóp 10 vaan 't veureg jaor neet mie direk in de finaal te stoon mer mooste die zich weer obbenuits kwalificere veur de finaal. Nege len gingen door, door allein nao de televoting te loere en 't tiende land woort bepaold door 'ne vakjury dee ouch aonwezeg waor in eeder land. Door 't väöle geklaog euver 't stömme in veural 't Weste vaan Europa is in 2009 e nui systeem ingevoerd. Haaf vaan de stömme weurt bepaold door 'ne jury en de aander hèlf door de lui thoes door middel vaan televote. Tegewoordeg is 't zoe geregeld tot de len (boete de zoegenaomde 'Big five' en 't gasland) door middel vaan deil te numme in ein vaan de twie have finales in de finaal moote zien te koume. Tien len mage oet eder vaan dees have finales doorgoon.
Eder land gief in hun eige have finaal punte en in de finaal gief eder land punte. Dit geit door televoting en sinds 2009 weurt de hèlf vaan 't punt bepaold door jury's en de aander hèlf door televoten. Eeder land gief zienen tóp 10. Nummer ein krijg twelf punte, nummer twie krijg tien, nummer drei krijg 8, nummer veer 7 en zoe weier.
Jaore '50
In de jaore '50 is 't concep vaan 't songfestival verzonne, de basis heiveur waor 't San Remo Festival in Italië. Oeteindelek voont in 1956 daan ech 't ierste festival plaots. De deilneumers waore: Belsj, Fraankriek, Italië, Luxemburg, Nederland, Wes-Duitsland en Zwitserland. 't Festival waor georganiseerd door Zwitserland en dao voont 't ouch plaots in Lugarno. D'n oeteindeleke winnaar waor ouch Zwitserland. 't Jaor drop dege drei len mèt die wat eigelek ouch al 't ierste jaor mèt hadde wouwe doen, mer dat waor ze neet gelök. Dees len waore Denemarke, Oosteriek en 't Vereineg Keuninkriek 't Volgend jaor deeg ouch Zwede mèt en 't jaor drop Monaco.
Aontal euverwinninge en aontal georganiseerde festivals
thumb|450px|right|Aontal euverwinninge per land
Wereldkampioensjap damesvoetbal 2019
thumb|300px|'t Parc Olympique Lyonnais in Lyon, boe op 7 juli de finaal weurt gespäöld. 't Wereldkampioensjap damesvoetbal 2019 waor 't achste Wereldkampioensjap damesvoetbal. 't Woort vaan 7 juni tot en mèt 7 juli 2019 gehawwe in Fraankriek. De organisatie waor wie bij alle WK's voetbal in han vaan de FIFA. 24 teams dege mèt, boe-oonder ouch Nederland. Kampioen woort de Vereinegde Staote, wat Nederland in de finaal versloog en daomèt zienen titel verlèngde.
Touwwiezing
't Beejperces begós in 2014, wie de FIFA de kandidature opestèlde. Geïntrèsseerde len kóste ziech tot 31 oktober vaan dat jaor opgeve. Oetindelek gaof 't twie kandidaote: Fraankriek en Zuid-Korea. De stumming volgde op 19 miert 2015; hei kaom Fraankriek es winner oet de bös.
Kwalificatie
Fraankriek waor es gasland vaanzelf geplaots. De aander 23 plaotse woorte zoe verdeild: vijf veur de AFC (Azië), drei veur de CAF (Afrika), drei veur de CONCACAF (Noord-Amerika), drei veur de CONMEBOL (Zuid-Amerika), ein veur de OFC (Oceanië) en ach (exclusief 't gasland) veur de UEFA (Europa).
Oetindelek plaotsde ziech de volgende len:
Chili, Jamaica, Sjotland en Zuid-Afrika make hun debuut op 't WK.
Loting
De pot-indeiling waor wie volg:
Stadions
Me gebruuk in totaol nege stadions in eve zoe väöl späölstei. De twie haaf finales en de finaal zien in 't stadion vaan Olympique de Lyon, bij de vrouwlui al jaore de succesvolste club vaan Europa. D'n openingsmatch is in Paries.
Sjeidsrechters
Veur dit toernooj zien 27 sjeidsrechters en 48 assistent-sjeidsrechters geselecteerd. Wie me dat 't in 't vrouwevoetbal leefste heet, zien 't allemaol vrouwlui. Alle zès de confidderaties höbbe officials gelieverd.
Veur 't iers is bij 't vrouwe-WK noe ouch 'ne videosjeidsrechter (VAR) presint. Umtot me dao gere ervaore krachte veur heet, zèt me dao wel weer manslui veur in; in 't bezunder manneleke sjeidsrechters die ziech op dit gebeed al höbbe beweze. In totaol zien ze mèt vieftien:
Gróp A
7 juni, 21.00 Fraankriek 4 – 0 Zuid-Korea Paries, Parc des Princes Sjeidsrechter: Claudia Umpiérrez
8 juni, 21.00 Noorwege 3 – 0 Nigeria Reims, Stade Auguste-Delaune Sjeidsrechter: Kate Jacewitz
12 juni, 21.00 Fraankriek 2 – 1 Noorwege Nice, Stade de Nice Sjeidsrechter: Bibiana Steinhaus
17 juni, 21.00 Nigeria 0 – 1 Fraankriek Rennes, Roazhon Park Sjeidsrechter: Melissa Borjas
17 juni, 21.00 Zuid-Korea 1 – 2 Noorwege Reims, Stade Auguste-Delaune Sjeidsrechter: Marie-Soleil Beaudoin
Gróp B
8 juni, 15.00 Duitsland 1 – 0 China Rennes, Roazhon Park Sjeidsrechter: Marie-Soleil Beaudoin
8 juni, 18.00 Spaanje 3 – 1 Zuid-Afrika Reims, Stade Auguste-Delaune Sjeidsrechter: María Carvajal
12 juni, 18.00 Duitsland 1 – 0 Spaanje Valenciennes, Stade du Hainaut Sjeidsrechter: Kateryna Monzoel
13 juni, 21.00 Zuid-Afrika 0 – 1 China Paries, Parc des Princes Sjeidsrechter: Katalin Kulcsár
17 juni, 18.00 Spaanje 0 – 0 China Le Havre, Stade Océane Sjeidsrechter: Edina Alves Batista
17 juni, 18.00 Zuid-Afrika 0 – 4 Duitsland Montpellier, Stade de la Mosson Sjeidsrechter: Sandra Braz
Gróp C
9 juni, 13.00 Australië 1 – 2 Italië Valenciennes, Stade du Hainaut Sjeidsrechter: Melissa Borjan
8 juni, 15.00 Brazilië 3 – 0 Jamaica Grenoble, Stade des Alpes Sjeidsrechter: Hussein Riem
Berekojl
right|thumb|De Berekojl in Mestreech De Berekojl woort in het begin vaan de jaore twinteg vaan de veurige iew door 't gemeintebestuur vaan Mestreech in 't Aldenhofpark aongelag. Veur 1350 euro waor 'n koppel bere gekoch vaan 'ne circusdirecteur. Bij aonkoms evels bleke 't twie mennekes te zien. Ze woorte Max en Pol geneump.
Wereldkampioensjap damesvoetbal 2019
Gróp C
13 juni, 18.00 Australië 3 – 2 Brazilië Montpellier, Stade de la Mosson Sjeidsrechter: Esther Staubli