cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Truierlands
Aander kinmerke
E versjèl tösse aajdlang aa en nuilang aa weurt soms gemaak, zij 't neet wie me dat in 't Oos-Limbörgs gewoen is. Veur 'nen dentaol (mèt de tan of 't verhemelte gemaakde klaank) huurt me 'n ope ao es de klaank nuilaank is, meh 'ne mie geslote oo(ë) es de klaank vaanajds laank is. Dit gief e versjèl tösse laote ('late', bijvoegelek naomwoord') en looëte ('laote', werkwoord). Op aander plaotse is de klaank ummer ao: aovend en maoke. Dit systeem versjèlt vaan 't Loeënerlands, wat de klaank vaan 't werkwoord nog wijer slut tot loeëte, meh ouch vaan 't Getelands, wat wel versjèl maak tösse aovend en make.
Romaans
D'r term romaans
Roond 1820 neumde d'r fraanse archeoloog de Gerville en in 1830 Arcis de Caumont de boewkeuns oet d'r èlfde en twelfde ieëw romaans. Ze miengde dat dis architectuur zich oontwikkeld how uit de romeinse boewmeneer, zjuus wie de Romaanse tale oet 't Latien. Ooch al waor dis opvatting 'n te eenvoudige väörsjtèlling va zake, d'r term romaans waoërd algemeen in 't gebroek.
Truierlands
Aander kinmerke
Dujelek Limbörgs is ouch de e in drejje. In 't Getelands is dit gemeinelek drooje; dao huurt me dus wie in 't Nederlands 'ne lange klinker.
In e woord wie plaots huurt me daan weer 'ne lange klinker in 't Truierlands. Ouch dit is weer typisch Limbörgs; 't Getelands heet hei plöts (wat typisch veur Zuid-Braobant is).
Wie me bove oet 't veurbeeld vaan paed(e) kint 't Truierlands gein stijgende diftonge op de plaots vaan 'n oetgevalle -r-. Dit is e dujelek versjèl mèt 't Loeënerlands en aander Haspegouwse dialekte.
De zaachlang ee weurt in 't Truierlands dèks 'ne twieklaank eej of zelfs ei. Zoe zeet me vaan eejzel, gans in 't zuie vaan eizel. Ouch in 't Getelands en wijer nao 't weste zeet me vaan eejzel, eizel of zelfs ajzel. In 't Loeënerlands huurt me zjus hiel dujelek ezel mèt 'n zuver lang ee. In e woord wie breke koume de variante breejke, breike ouch wel veur, meh minder algemein. Ouch bij de eu en de zaachlang oo vint me zoeget: leujge (meh wel sleutel), oowve, zoown. Mèt zoe'n klaanke klinke de Truierlanders aander Limbörgers al hendeg Braobants in de oere.
De eu weurt tot 'n lang uu in e woord wie juuk. Dat kin me bove al zien aon de plaotsnaom Juuk.
De Limbörgse dialekte zien in e woord wie brief/breef en goed/good dèks verdeild: de vörm mèt ie en oe zien westelek, de vörm mèt ee en oo zien oostelek. Meh gans in 't zuidweste is de vörm breef weer presint. 't Truierlands maak deil oet vaan e groet Zuid-Braobants gebeed boe me de ee kint. Vreemp genoog zeet me hei miestens neet vaan good, wat me in Zuid-Braobant wel kin hure. Euver nog zoe'ne klaank, zeut of zuut, is 't gebeed verdeild.
In 't Truierlands weurt nog vaan zoer, moer en schoere gezag, wat typisch oosteleke wäörd zien. In 't Getelands kint me nog wel zoer. 't Verkleinwoord vaan moer is mörke, wat in 't groetste deil vaan Belsj Limbörg normaal is.
De geslote oetspraok vaan de i in e woord wie diek ('dik') kump in 't Getelands wel, in 't Truierlands gemeinelek neet veur. In e woord wie keind ('keend') huurt me 'ne twieklaank, e versjijnsel wat wijer in väöl Oos-Braobantse in diverse Hollandse dialekte veurkump (meh neet in 't Getelands). 'n Neiging tot geslote oetspraok besteit nog wel bij e woord wie stoem ('stóm').
In 't Truierlands weurt nog wottel ('wortel') gezag, dewijl dat westeleker al wöttel of wèttel is.
Es Wes-Limbörgs dialek heet 't Truierlands de aw Germaanse ī neet gehawwe. Toch kin 't nog wel e marginaol versjèl geve tösse de korte ei en de lang ij: tèèd ('tied') rijmp ziech neet mèt geit. In 't Getelands rijme ziech die wel, meh umtot 't Zuid-Braobants taollandsjap op dit punt chaotisch is, moot me dao neet te väöl algemein dinger euver zègke.
Op punte boe de oosteleke dialekte 'n oe höbbe en 't Algemein Nederlands 'n ui, heet 't Truierlands dèks 'n aa: aat, haas. Dat versjèlt mèt de Limbörgse dialekte oet de umgeving, die dao 'n au kinne. Versjèl weurt gemaak mèt de ui die al vreuger 'ne veurklinker waor, beveurbeeld in fruit of Sintruin. In 't Getelands zien die klaanke allebei aa of allebei èù.
Versjèl tösse ou en au weurt gemaak: hout rijmp ziech neet mèt kaod ('kaajd'). In de aongrenzende Braobantse dialekte is dat laank neet ummer zoe. In blauw huurt me ouch 'nen twieklaank, wat in 't Limbörgs algemein is meh in 't Getelands neet 't geval is.
1826
1823 - 1824 - 1825 - 1826 - 1827 - 1828 - 1829
Gesjtorve
thumb|right|150px|Thomas Jefferson, gesjtorve op 4 juli 1826.
Sjleie (Euskirchen)
Sjleie (Duuts: Schleiden) is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Kreis Euskirchen, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 121,67 km² en 12.918 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 106 de veerkante kilometer.
't Op 370 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 18 stadsdeile.
Mach (polletiek)
Mach in d'r polletiek is d'r invloed dae 'ne persoon of organisatie haat óp aander luuj of organisaties. Mach över aander hèlt in dat d'r machhöbber aander kan ópdrage of dwinge öm z'n weunsje oet te veure. 't Gèft versjèjje gradaties van mach: in 'n dictatuur is alle mach in de heng van ene miensj of 'ne klènge groep luuj. Bie 'n tirannie zal dae miensj of dae groep probere alle mach in heng te kriege en zörgt d'r väör, mèt middele wie d'r geheime politie, terreur en aander gewaeldsmiddele, dat de mach in hön heng blieft. In 'n democratie wert mach of invloed vergruuëd mèt överlèk, lobbye, överreding en via de sjtèmbus. 'n Sjpecifieke uting van mach is gezag dat gebaseerd is óp de erkenning of rechmaotigheed öm mach oet te oefene.
Väöl luuj in d'r polletiek sjtraeve d'r nao hön mach te vergroeëte mèt alle mäögeleke middele. Vólgens 'insiders' is mach över aander versjlavend en es me eenmaol mach haat is 't verleidelek öm die ömmer wieër oet te boewe. Ooch zów 't laestig zieë öm eenmaol verwórve mach wer aaf te sjtoeë.
Historie
Wie de luuj nog in sjtamverbaand laefde waor d'r mètstens allèng 'ne leider nuëdig in tieje van crisis zoewie conflicte mèt aander sjtamme of bie natuurrampe die d'r sjtam tróffe. Da waor 't nuëdig dat ieëmes flót besjlissinge noom die dan dör de aandere oetgeveurd waoërte. Mètstens how d'r leider dan ooch e saoërt adviesraod samegesjtèld oet de owwer en ervare luuj. Wie de samelaeving groeëter en ingewikkelder waoërt oontsjtónge de örsjte sjtaote. Al flót nome de welvarendste en invloedriekste luuj en families ömmer mieë de tuwkes in de heng en lete zich ömmer minder beïnvloede dör de 'örmer' lede van de samelaeving. Dit greujde oet töt 't insjtituut van de dictatuur en de monarchie oeëbie klènger groepe en sjterke luuj de absolute mach in heng howwe. Mètstens sjtónge dis neet toe dat hön mach betwist waoërt dör aander luuj of groepen óp sjtraof van doeëdeleke sancties. Tiedens de Verlichting kieëm hie in in 't Weste langzaam verendering en waoërt de mach in sommige leng vólges de trias politica van Montesquieu verdeeld in 'n wètgaevende, 'n controlerende en 'n oetveurende mach. Allewiel is dit in de Westerse waelt d'r norm. In väöl aander gebiede van de waelt is evvel nog ömmer de dictatuur d'r norm zoewie de absolute monarchie, 'n militaire dictatuur of oonder 't mom van soms 'ne 'presidaent vör 't laeve'.
't Maeëte va mach
Mach sjpäölt in 't polletiek systeem 'n centraal ról; daovör wert an 't maeëte en registrere van mach väöl belang gehecht. Mae 't is e gecompliceerd begrip dat zich neet mekkelek lieënt vör wetensjappeleke maeëting. D'r zeunt twieë belangrieke beperkende factore:
Vólges sommige mèt eder methode 'n aandere dimensie van mach. Daovör werre dèk diverse methode tegeliek gebroekd. Soms blieke de versjillende methodes dan te leide töt oonverenigbaar oetkomste.
Machsbrónne en machsmiddele
't Gèft vief machsbrónne:
Enschede
Enschede (Nedersaksisch: Eanske) is 'n stad in 't ooste vaan Euveriesel, in de streek Twente. De gemeinte Enschede had op 1 april 2016 157.999 inwoeners, boemèt de stad de ierste vaan Euverijssel is. Ander kerne zien Boekelo, Glanerbrug, Lonneker en Usselo.
Stadsfuncties
Enschede is verzörgingscentrum vaan Twente en 't aonpaolend Duits gebeed. Mèt Hengelo, Borne en 't Duitse Gronau vörmp de stad 'n agglomeratie mèt bekans 400.000 inwoeners. Enschede zie beteikenis es industriestad is aofgenome nao 't verdwijne vaan de textielindustrie. Allewijl is dao 'n technische universiteit gevesteg, zoewie e conservatorium en 'n hoegesjaol. Bij Enschede ligk ouch de Vleegbasis Twente, die allewijl geslote is.
Stadsgeziech
Enschede heet e modern stadsbeeld, mèt naome door de brand vaan 1862 dee zoe good wie alle bebouwing in d'n as lègkde. De meiste febrikke zien gesloop en vervaange door woeninge of bedriefsgebouwe. De väöl aw arbeiderswieke geve de stad e typisch Interbellum-aonziech.
Historie
Enschede moot roontelum 'n donjon oontstande zien. Roond 1300 kraog 't stadsrechte, die in 1325 door de bisjop vaan Utrei bekrachteg woorte. De stad bleef oonbelangriek tot eind achtiende iew de textielindustrie opkaom; wie 't industrieel dommenant Bèlsj ziech in 1830 aofsjeide kós 't oetgreuje tot textielcentrum vaan Nederland. In 1862 góng door 'ne groete brand al bebouwing verlore.
Perifeer zaenstèlsel
't Perifeer zaenstèlsel is 't deil van 't zaenstèlsel det boete 't centraal zaenstèlsel is gelaenge. 't Perifeer zaenstèlsel vörmp de verbinjinge van en nao de organe en weefsele en 't centraal zaenstèlsel. 't Wuèrtj nao fónksje verdeildj in 't autonoam zaenstèlsel en 't somatisch zaenstèlsel (of animaal zaenstèlsel). 't Besteit oet einendertig paar aan spinaal zaene oet 't rögkemarg, twellef paar aan herrezaene oet de herrestam, twieë grensstrenge die links en rechs naeve de rögkegraot ligke en häör biebehuèrendje zaencelle die ouch boete 't centraal zaenstèlsel ligke. Dees zaene innervere ónger anger de spiere, organe en lidmaote. 't Perifeer zaenstèlsel verbindj de geneumdje strukture mit 't centraal zaenstèlsel; in taengestèlling tót det litste wuèrtj 't perifeer zaenstèlsel neet besjurmp door knäök of anger breers.
Drents
frame|Positie vaan 't Drents en vaan ander dialekte in Drente
't Drents (autoniem Drèents) is 'n Nedersaksische dialekgroop kinmerkend veur de Nederlandse provincie Drente.
Definitie
Dao zien twie definities meugelek, 'n geografische en 'n taolkundege definitie. In de ierste definitie is Drents gewoen alle dialekte binne de provincie Drente. Dees visie weurt oonder mie aongehaange door de stiechting Drentse Taol. Umtot binne de dialekte in Drente evels neet klein versjèlle zien definiëre väöl dialectologe 't Drents lever taolkundeg. De streiktaol besleit daan laank neet gans Drente en 't Drents weurt daan ouch boete de grenze vaan de provincie gesproke.
In de gaankbaar definitie rekent me 't Noordenvelds (gemeintes Noordenveld en Tynaarlo) en 't Veenkoloniaals (noordoostelek Drente) bij 't Gronings en 't Zuidwes-Noord-Drents (veural gemeinte Westerveld) bij 't Stellingwerfs. 't Stellingwerfs weurt alternatief ouch es deil vaan de Drentse taolgroop gerekend. E paar dialekte in 't uterste zuidooste, bij Schoonebeek, weure in de indeiling vaan Jo Daan zelfs tot 't Sallands gerekend (vaanwege d'n umlaut in de verkleinwäörd). Wel weer bij 't Drents hure daan de dialekte oet plaotse wie Staphorst, Rouveen, Nieuwleusen, Dedemsvaart, Balkbrug en Slagharen (in de gemeintes Staphorst en Hardenberg, zuug 't keertsje)
1427
1426 - 1427 - 1428
Drents
Indeiling
De stiechting Drentse Taol deilt 't Drents es volg op (de ciefers accordere mèt 't keertsje links): Aofgezeen vaan 't feit tot neet al die grope bij 't Drents weure gerekend, deile sommege lui de Drentse dialecte ouch wel anders in, of geve ander naome aon dezelfde grope.
Kinmerke
De taolkundege definitie vaan 't Drents is negatief: Drents zien Nedersaksische dialekte die neet Gronings-Oosfries, neet Sallands en neet Twents-Wesfaals zien. 't Mis de klaankinnovaties vaan 't Gronings en heet ouch geinen umlaut in verkleinwäörd.
Klaanke
In 't eigelek Drents blijf de vaan oersprunk korte meh allewijl lang a in wäörd wie water good behawwe. Dat steit in contras mèt 't Gronings (wat de aajd-lang en de verlèngde a samenump in ao of oa) en 't Stellingwerfs (boe-in de verlengde a in ae veranderd is). Daodoor kin me binne de provinciegrenze de volgende zinnekes hure:
Aremark
thumb|De ligking van Aremark in de pervincie Østfold. Aremark is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Østfold in Nórwaeg. De gemeinte had 1.456 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 321,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,5. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Orange County (Californië)
thumb|200px|Graofsjappe vaan Californië thumb|200px|Ligking vaan Orange Orange is e graofsjap in Californië, VS. Opgeriech in 1889. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Santa Ana. Orange vèlt tegewoordig oonder 't metropolis vaan Los Angeles. Dit beteikent dat 't neet oonder 't stadscentrum vèlt, mer tot 't wel oonder dezelfde gemeinte behuurt.
Aremark
De gemeintecode is 0118.
Orange County (Californië)
De graofsjap heet häören naom te daanke aon de appelesiene, dee de graofsjap zoe bekènd heet gemaak. In 1994 ging Orange County failliet, 't waor 't groetst euverheids-baankroet in de VS.
Aremark
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Orange County (Californië)
Geografie
De graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 2455 km² (948 mijl²) waarvan 2045 km² (789 mijl²) land is en 411 km² (159 mi²) of 16,73% water is.
Deliberatief democratie
Deliberatieve democratie riffereert nao de vörm vaan democratisch en pebliek besleetvörming boe-in 't vergare vaan informatie, euverlègk en 't oetwissele vaan argumènte centraol staon. 't Bezej woort veur 't iers gebruuk door Joseph M. Bessette in 1981. Belaangrieke dènkers die aon 't fundamint vaan 't konsep deliberatieve democratie stoon zien oonder aandere d'n Dusseldörpse filosoof Jürgen Habermas en de socioloog John Rawls.
Orange County (Californië)
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 1,392/km² (3,606/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 2.846.289 dat bestoont oet:
't Gaof 935.287 gezinne en 667.794 femilies in Los Angeles County. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog precies 3.
Plaotse
Bekans alle plaotse vaan de graofsjap valle bestuurlek oonder Los Angeles. Toch is 't e graofsjap op ziech, umtot 't beveurbeeld e eige pelitiebureau heet.
Drents
Grammair
De grammair vaan de Drentse dialekte is neet in ein paragraaf te besjrieve. 'r Is dao wèrkelek neet uniform genoog veur. Wat veur alle Drentse dialekte, boete die vaan Schoonebeek en Nieuw-Schoonebeek, opgeit is 't oontbreke vaan umalut in verkleinwäörd. In de Nedersaksische dialekte is de umlautslijn 'n belangrieke horizontaol loupende isoglos. 't Stellingwerfs en 't Gronings höbbe ouch gein umlaut in verkleinwäörd, 't Sallands, Twents, Achterhooks en väöl Veluwse dialekte wel.
Orange County (Californië)
Plaotse
't Gief mer ein plaots die neet oonder LA vèlt:
Drents
Grammair
't Einheidsmiervoud kin in 't Drents zoewel op -t es op -en oetgoon. De ierste meneer is normaol veur 't Nedersaksisch, de twiede is in principe typisch Gronings (vaan Friesen oersprunk, en ouch in 't Hollands presint). Toch löp de grens tösse wij ma(o)ken en wij maa/okt neet gliek mèt de grens tösse Drents en Greunings. Sommege Veenkoloniaalse dialekte vörme hun miervoud gewoen op -t, en op de zandgrun in 't midde vaan de provincie vint me ouch enclaves boe-in 't miervoud op -en hiers.
In de mieste dialekte kump 't wäördsje doe neet veur. Dit is op versjèllende plaotse weer wel 't geval, neet allein in 't Noordenveld en de Veenkolonië, meh ouch in Schoonebeek.
Dialekverluus en -behaajd
't Aondeil vaan dialeksprekers in de Drentse bevolking bedräög oongeveer de helf. Dit is relatief wieneg in verglieking mèt väöl ander dialekte in Nederland en 't Belsj. Umtot de mieste sprekers awwere en lieger opgeleide zien moot me 't Drents es bedreig besjouwe. 't Is neet oondinkbaar tot 't op termijn zal verdwijne of in de marge terech zal koume. Toch leef 't Drents nog dudelek oonder (e deil vaan) de jóngere. 't Succes vaan 'ne band wie Skik (zuug oonder) maak dat dudelek.
Literatuur en muziek
De Drentse muziek begós in 1940 mèt 't Bonte Bitse Cabaret oet Roden. In 1948 woorte De Thrianta's opgeriech. Drentstaolege muziek waor in de jaore nao d'n oorlog te hure op Radio Noord. Later woort 't Duo Karst in de ganse provincie populair. Roond 1980 kraoge The Dutch Boys en 't Börker Trio zelfs landeleke bekindheid mèt Drentstaoleg werk. Bij al dees grope geit 't veural um pretentieloeze fies- en/of volksmuziek. De bekindste en door muziekcritici mies gewaordeerde band woort in de jaore negeteg Skik oet Erica. Skik-zenger Daniël Lohues begós in de jaore 2000 'n solo-carrièr, ouch mèt Drentstaoleg werk. Mooi Wark is 'ne boererockband oet Drenthe in de traditie vaan Normaal. De zengeres Martijje bringk jazzechteg repertoir in 't Drents.
't Drents woort in de jaore zeveteg hiel bekind es de taol vaan de tv-serie Bartje, nao 't glieknaomeg book vaan Anne de Vries. 't Dialek woort hei neet oondertiteld.
Deliberatief democratie
Besleetvörming oontsteit op force vaan de theorie vaan deliberatieve democratie in e kollektief perses boebij argumentatie centraol steit. Dit euverlègk veend plaots in rillatief klein grupkes um daodwèrkelek actieve participatie en oetwisseling vaan argumènte te promote. Bij deliberatieve democratie zien betrokkeheid op 't algemein belang en 't verzekere vaan 'n gelieke stöm vaan aander deilnömmers in 't besleetsvörmingsperses centraol illemènte.
Appel
thumb|'nen Appelebóngerd. thumb|'nen Elstarappel. d'n Appel of appeleboum (Letien: Malus domestica of Malus pumila) is 'ne boum oet 't geslech Malus, woraan de veural op 't naordelik halfróndj algemein bekèndje handjappele greuje. d'n Appeleboum grudj in gemaotigdje streke.
Vröchte
d'n Appel kump veur in väöl smake, van friszoer toet zeut. Hae wuuertj döks raw genöttig, mer hae wuuertj ouch väöl toegepas inne keuke in beveurbild appeleflaaj of es garnering op pannekeuk. Döks wuuertj t'r ouch verwirk toet appelesaap, appelcider, appelemoos of appelesjroeap.
Giftige zäöj
De zäöj vanne appele bevatte naeve sókkers ouch amygdalien, 'n glycosied det cyanied bevatj. Nao de consumptie doertj 't e paar oer veurdet de cyanied vriekump nao hydrolyse. De consumptie van klein wieväölheje höbbe gein mirkbaar gevolge; groeate wieväölheje kónne gekrenkdjes en zelfs de doead veroearzake. Slechs ei sterfgeval is bekèndj es e gevolg van 'n euverconsumptie van appelepitte. 't Slachoffer kawdje zoeaget 250 gram aan appelepitte veur die door te slikke.
Taolplanning
Taolplanning of taolnormalisatie is 't opzettelek beinvleuje vaan 't taolgebruuk vaan aandere mèt betrèkking tot 't aonliere, struktuur en de functionele allocatie vaan taol. 't Hèlt meistens 't oontwikkele vaan doelstèllinge en strategiëe in um de meneer vaan 't gebruuk vaan 'n taol te verandere. Väöl staote höbbe organisaties die de taak höbbe um taol te riggelere en dus doen aon taolplanning.
Eigensjappe
D'n term taolplanning woort lang gezeen es 'nen term dee dèks in d'n derde wereld veurkaom. Dit waor umtot d'n term woort gezeen es te make höbbend mèt de vestiging vaan nationale taole es oonderdeil vaan modernisatie en natiebouwing. Meh taolplanning is gein modern fenomeen en kump ouch neet allein veur in d'n derde wereld. E veurbeeld is de lang oonderdrökking in Frankriek vaan 't Bretoens.
Taolplanning is neet slechs 'n nationaal aongelegenheid meh kin ouch weure oetgeveurd door etnische, relizjieuse en professie-georienteerde gróppe. In de gebäörtenis vaan 'n taolgemeinsjap die gesjeie is door nationaal grenze kin taolplanning mie es ein land betrèkke (op gouvernemintaol en non-gouvernemintaol niveau).
Kattegorieë
Taolplanning kin weure verdeild in drei kaliber vaan planning:
Normatief planning
Normatief planning of corpus planning heet te make mèt wat me "zjus taolgebruuk" vint meh ouch mèt de zoegeneumpde "standaardisatie" vaan taol. Dit weurt gedoon door 'n gestandaardiseerde ortografie en grammair vas te lègke meh ouch door 'nen algemeine en officiële dictionair same te stèlle. Dit hèlt ouch in tot normatieve planning te make heet mèt zake wie taolbesjerming (taolpurisme en 't tegehawwe vaan invlood vaan aandere taole), spelhervörming, 't bedinke vaan neologisme, 't aonpasse vaan aw wäörd en alternatieve benaominge oetzeuke.
Staotusplanning
Staotusplanning heet te make mèt de opzètteleke allocatie vaan de functies vaan 'n taol in 'n spraokgemeinsjap. Heimèt bedoelt me de staotus vaan 'n taol es 'n offesjeel taol, regionale taol etc. Meistens weurt 'n dialek hei in staotus "verhoeg" tot 'n taol (boe me soms de zin "'n Taol is 'n dialek mèt 'n leger en 'n ziemach" bij gebruuk). Dit maak staotusplanning ouch 't mies controversieel oonderdeil vaan taolplanning.
Aonwinsplanning
Aonwinsplanning heet te make mèt 't liere en aonliere vaan taole, of 't noe geit um 'n ierste nationaal taol of 'n twiede of boetelandse taol. 't Hèlt in tot me 't aontal gebrukers vaan 'n taol en de distributie daovaan positief perbeert te beinvloede. Dit weurt gedoon door meugelekhede of reie te bewèrkstèllige um 'n taol te liere. Heidoor heet aonwinsplanning ouch direk te make met taolspreieng.
Kroompier
thumb|250px|Króm paere of topinamboerknólle 'ne Kroompier is in Oost Belsj 't plat waoërd vör 'ne erpel. Ooch in 't Welsj betekent "crompire", erpel. In 't Kosovaars en 't Bosnisch neumt me 'ne erpel ooch "krompir" en in 't Kroatisch "krumpir".
Etymologie
D'r oorsjproong van dae naam mót me zeuke in d'r 17de ieëw wie hie óp groeëte sjaal kròm paere (kiek plaetsje) - 'ne naam dae in d'r loop van d'r tied verenderde in kroompier - waoërt geteeld en gaeëte. Later, wie me begin 19de ieëw översjakelde óp d'r erpel góng d'r naam över óp die greunte. 'n Ander mögeleke oorsproong is oet het Hoeëduutsje Grundbirnen.
Riefkeukskes
In Wallonië werre nog ömer riefkeuk gemakd van d'r topinamboer. Me raspt d'r topinamboer en vermèngt dat mèt vèt. Da vórmt me rón keukskes die me in de pan bakt.
Beeldsjpraak
In Wallonië is "crompire" ooch 'n vreunteleke benaming, in d'r traant van 't Nederlands Limburgse gekske. In Vlaandere gebroekt me da "patat". Dis benaming gèèt dèk gepaard mèt 'ne aaj över d'r kóp. In Belsj-Limburg kènt me de oetdrökking 'ne miensj is gene erpel oeëmèt me zègke wilt dat 'ne miensj e redelek waeze is. 'n Oetdrökking die gangbaar is in Midde-Limburg is zónger aerpel geine friet oeëmèt me zègke wilt dat me get mót doon es me get wilt bereike.
Gemeinebès vaan Naties
thumb|400px|Lidstaote vaan 't Gemeinebès vaan Naties. 't Gemeinebès vaan Naties (Ingels: Commonwealth of Nations), dèks oonofficieel Brits Gemeinebès (British Commonwealth) is 'ne staoteboond dee is voortgekoume oet 't Brits koloniaol riek. 't Gemeinebès woort in 1949 formeel opgeriech, naotot Australië, Canada, Nui-Zieland en Zuid-Afrika al jaorelaank wiedgoond waore gedekoloniseerd en ouch Brits Indië ziech had aofgesjeie. 'ne Belaankrieke veurluiper waor 't statuut vaan Westminster oet 1931, boe-in de rechte vaan diverse dominions woorte vasgelag.
Aongeslote bij 't Gemeinebès zien in de ierste plaots 't Vereineg Keuninkriek en de mieste vaan zien aw kolonies. Väöl vaan die staote vörme keuninkrieke die mètein in personeel unie zien (zoegeneumde commonwealth realms, veur de opriechting bekind es dominions); dees len höbbe dus allemaol keuningin Elizabeth II es staotshoof. Sommege len zien intösse rippublieke gewore meh hure nog wel bij 't Gemeinebès; aander len zien nao de aofsjaffing vaan de monarchie wel (al daan neet vrijwèlleg) oet 't Gemeinebès gegaange. In recinte jaore zien ouch inkel neet-Angelsaksische len touwgetrejje, in de regel um veur oontwikkelingssamewèrking in aonmerking te koume.
Gemeinebèsrieke
De volgende len zien anno 2021 nog ummertouw monarchieë mèt de voors oet 't hoes Windsor aon 't hoof:
Rippublieke
Es mer ei jaor is aongegeve, is dit 't jaor vaan oonaofhenkelekheid plus aofsjaffing vaan de monarchie. Es de situatie aanders ligk, is dat aongegeve.
Monarchieë oonder inheimse voorste
E paar len höbbe oonder Brits bestuur hun inheims voorstehoes gehawwe, wat nog ummertouw 't land regeert. Jaortalle verwieze nao de oonaofhenkelekheid.
Neet-Angelsaksisch
Jaor vaan touwtrejjing tösse häökskes. N.B.: Dees len waore al jaore oonaofhenkelek ietot ze bij 't Gemeinebès kaome.
Synthesegaas
Synthesegas kortwaeg ouch syngaas genumpdj, zeen alle watersjtofhajende Gaasmingsels, die in ein Synthesereaktie gebeure.
Wie te make
in principe kintj synthesegaas oet vaste, vloeibare en gaasvormige grondjsjtoffe gemaaktj waere.
Houwelik
't Houwelik of d'n troew is 'n door börgerlik of religieus rech geregeldje samelaevingsvorm veur 't laeve die de fóndering vörmp vanne meiste gezinnen en die mieër in 't algemein van belang is es legaal en sociaal geaccepteerdj fóndament ónger doerzaam seksueel relaties en femieljeverbenj. Cruciaal is 't óngersjied tössen 't kirkelik of religieus houwelik anen eine kantj en 't börgerlik houwelik anen angere.
Synthesegaas
Synthesegaas oet vaste grondjsjtoffe
Biej 't make van syngaas oet vaste grondjsjtoffe kinne veer veural kieke nao kaolevergassing. Oet de tweede waereldoorlog zeen ouch nog waal bekindj de houtvergassers die op auto's waerdje geboewtj. Mer noe weurdj veural nog kaole vergaas, de kaole waere door ein onvolledige verbranjing onger verminging mit waterdamp nao ein mingsel van koolmonoxide (CO) en watersjtof (H2) omgezatj. Door 't Boudouard-aevewich sjuitj CO nog mit C en CO2 in ein chemisch aevewich:
Houwelik
De próntje diffenisie van 't houwelik is aafhenkelik vanne historische en culturele kónteks en hingk ouch same mitte religieus euvertuging vanne echgenoeate. In sómmige culture is 't toegestangen óm mit mieëder vrólje te troewe. In sómmige samelaevinge geldj 't begrip sjeijing, womit 't houwelik wuuertj óntbónje.
Synthesegaas
Synthesegaas oet vaste grondjsjtoffe
Daonaeve mot de Watersjtof-Shift-Reactie nog mitgenomme waere:
De omzetting mit zuursjtof levertj daobiej door ein exotherme reactie de beneudigdje energie om ein voldoende reactietemperatuur te kriege veur de endotherme vergassingsreactie van kaole mit watersjtof.
Door ein gooi keuze van toevoeginge kintj de samesjtelling van 't synthesegaas gesjtuurdj waere nao 't juuste watersjof- of koolmonoxidegehalte.
Omdet in kaole naev koolsjtof (C) ouch nog anger elemente zitte zowie zjwavel (S), sjtiksjtof (N) en get metale wiej Vanadium (V) en Broom (Br) mot 't gaas nao de reaktor nog sjoon gemaaktj waere, wobiej veural de zoute, water, sjtaof (vliegas), CO2, enH2S verwiedertj waere.
Naeve kaole zeen d'r nog ein deil anger sjtoffe die in aanmerking komme om te vergasse, die waere noe döks aangegaeve onger de verzamelnaam Biomassa (hout, sjtreuh, rioolsjlib, kippemés). Daobiej is waal döks aanvullendje reiniging en veurbereijing neudig, wie biejveurbeeldj veur kippemés mot de aanwezige ammoniak d'r eers oetgehaoldj waere.
Synthesegaas oet vloeibaar grondjsjtoffe
Es vloeibare grondjsjtof komme heel väöl raffinageproducte van roewe aolie in aanmerking, en ouch waal bio-aolie. Zowaal de lichte es zjwaor aolie producte komme in aanmerking om te vergasse. De aolieproducte oet zjwaore aolie motte waal eers ontzjwaveldj waere, en kinne daonao onger toevoeging van waterdamp euver eine kathalysator omgezatj waere, hiejonger sjtuitj 't veurbeeldj veur pentaan:
Bie 't gebroek van gekraakdje zjwaor fracties, kan diezelfdje formule veur pentaan zonger kathalysator en ongermaotse zuursjtofhoeväölheid waere bereiktj en zuutj d'r den zo oet:
Synthesegaas oet gaasvormige grondjsjtoffe
De belangriekste gaasvormige grondjsjtof is natuurlik aerdgaas (CH4, ouch daoveur haetj men twee keuzes, mit waterdamp vergasse, of door ein ongermaotse zuursjtoftoeveur vergasse. Hiejonger volge de twee reaksievergeliekinge:
Veur de reaksie mit waterdamp:
Aerdgaas levertj op dees meneer 't hoogste aandeil watersjtof in verhaajing toet 't aandeil koolmonoxide.
Veur de meneer mit ongermaotse, partiële verbranjing mit zzursjtof geldj:
Gebroek
't meiste waerdj synthesegaas gebroekt es grondjsjof veur:
De Fischer Tropsch synthese weurdj ouch weer veel toegepasj in Zuid Afrika, wo 't proces is vervolmaaktj in'ne periode van'ne aolieboycot taege det landj es gevolg van'ne apartheid. Ouch kan 't gaas gebroektj waere om te versjtaoke in ein gaasturbine, waat det betröf höbbe veer hiej in Limburg ein good veurbeeldj sjtaon de kaole en biomassavergassingsinstallasie in Böggenum, in'ne jaore 90 van'ne 20e eeuw neergezatj es demonstratieprojek om te laote zeen det kaolevergassing de toekoms haetj es elektriciteitsproduktievorm veur de toekoms.
Kaole vergassing is ouch nog bekindj van vreuger biej de koele en de vreuger SBB, in Gelaen waerdje vreuger biej de miene al kaolegaas geleverdj es sjtadsgaas. <- aanvulling gewins ->
Bronne
Veur dit artikel is gebroek gemaaktj van'ne Duitse en Ingels Wikipedia
Geul
thumb|left|260px|De Geul in [[Geulem ]] De Geul ies 'n rivier in Belsj en Nederland. De Franse naam veur de Geul ies Gueule. Ander plaatselike name zint: Guuël en Gäöl. De naam zou kènne sjtamme van de waternaam Gulia (908) of van 't Fins kulju (plas). Ouw benaminge zint: middelned. goele (moeras), middelhd. gülle, Gullo (922), Guel en Goel (15e ièw in Valkeberg) en Gule. Geul beteikent sjmaal water, watergank, göt, vaargeul
Luip
thumb|right|260px|'ne [[Meander (waterluip)|Meander in de Geul in Zuud Limburg.]] De Geul óntsjprink bie de Duutsje grens in Belsj, vlakbie Aoke, in 't gehöch Lichtenbusch (gemeinte Raeren). In de kelder van de boerderie Het Todtleger bevink ziech de brón die me besjouwt es de oarsjpróng van de Geul. Nao óngevaer 20 km kump de Geul bie Cottesse Nederlands Limburg binne. Ze mondt oet in de Maas bie 't Voelwames (Voulwames) in de buurt van Bung en Ittere.
De Geul ies 58 km lank en 't totaal verval ies óngevaer 250 m. De Geul sjtruimp langs en door de volgende dörper: Moresnet, Sippenake, Kelmis, Cottesse, Ièpe, Mechele, Partij, Wittem, Gulpe, Wielder, Keuteberg, Sjin op Geul, Oud-Valkeberg, Valkeberg, Houtem, Geulem, Meersje, Raotem, Waert, Bung en 't Voelwames.
Aan de Geul liegke volgende watermeules in: Ièpe, Höfke, Euvergäöl, Wittem, Gulpe (2), Wielder, Oud-Valkeberg, Valkeberg (3), Geulem, Meersje en Raotem.
Gevel
De gevel is 't deil van e geboew det vanaaf boetenóm zichbaar is, mit oetzunjering van 't daak. De gevel ane straotkantj hètj de veurgevel; wiejer kintj m'n onnag de ziejgevel ennen achtergevel. Meis wuuert de gevel gemaak van stein, glaas, petón of hout, en aventoe ouch van metaal. Van 'ne gevel kan me dökker de boewstiel ennen tied worin d'r geboewdj is aafleie.
Geul
Luip
De Geul haet 130 ziebeke. 't Geuldal ies de sjtreek woa-door ze sjtruimp.
Gevel
De meiste gevels van woonhoezer waeren in Nederlandj gemetseldj mit brik. De voge tösse de brikke völtj me mit spies, waat ouch de gevel watertoe maak.
Geul
Ziebeke
thumb|250px|De Geul mondt oet in de Maas bie 't Voelwames, Meersje De veurnaamste ziebeke zint Wiejer zint d'r nog 'n aantal beke die in de Geul oetmonde, zoawie
Gevel
Inne gevel zitten äöpeninge veure keziene van ramen en deure. Ajer gevels höbbe nag moerankers die dene veure versterking wo de etaasjfloere ligke. Moderner gevels höbbe meis 'n spouwmoer die d'n doorslaag vanne vóch van boete nao binne veurkómme; dore spouw tösse de boetemoer enne binnemoer te völle kan m'n 't hoes baeter isolere.
Geul
Ziebeke
Vlakbie Moresnet liek 'n sjpoorweegviaduk van 1153 maeter lank en 52 maeter hoag euver 't Geuldal. Dit waor 'ne tied lang de groatste sjpoorweegbrök van Belsj.
Natuur, flora en fauna
De Geul ies e gereguleerd water gewore. Hiedoor zint 'n aantal kènmerke van van 'ne natuurlike sjtruim verdwene. Mèt Europese subsidie weurt noe de natuurlike sjtaot van de Geul hersjtèld. De Geul maog weer häöre eige luip vinge. In 't Ingendael, e natuurgebeed bie Houtem in de gemeinte Valkeberg zint Galloways en konikspaerd oetgezat.
Langs en in de Geul vink me 'ne veur Nederland unieke flora en fauna. Hie kómme de elrits, de gesjtieppelde alver en de beekforel veur. Aan de boveluip, woa kalk en zink in de grónd ziet, greujt 't zinkviuèlke. In de heuvels bie Valkeberg laef ein klein populatie gaelboekvuurkróddele. In väöl buim langs de Geul kump haamsjeut (maretak) veur.
In de Geul en de zierivierkes haet me e vösjverbod ingesjtèld van 1 oktober tot en mèt 31 mièrt.
Heksebessem
In d'r Euregio Maas-Rien zeunt heksebesseme dèk in berkebeum (Betula pendula) te zieë. De aafwieking wert veroorzaakt dör d'r sjummel Taphrina betulina (synoniem: Exoascus betulini). Me zów de kraenkde bie óppervlakkige besjoewing vör e kraojienès of 'ne hamsj kènne haowe. Aangetaste beum kènne dèk mieë wie tieën aangetaste tek ha.
Zülpich
Zülpich (Latien: Tolbiacum) is e Rienlands en veurmaoleg Roemeins stedsje in de krink (Kreis) Kreis Euskirchen, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 101,03 km² en 19.634 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 194 de veerkante kilometer.
't Op 180 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe.
Åmli
De gemeintecode is 0929.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Villers-le-Tilleul
Villers-le-Tilleul ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 237 luuj op 'n oppervlaak van 8,61 veerkante kilometer en daomèt goof 't 27,53 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,43% de jaor.
Laptevzieë
thumb|De Laptevzieë De Laptevzieë (Russisch: море Лаптевых, sprik oet: móre Láptevych) is 'n randzieë in de Naordelike Ieszieë tösse de kös van Siberië, 't schiereiland Tajmyr, Naordland (Severnaja Zemlja) en de Niej-Siberische Eilande. De naordelike grens löp naeve de Arctische Kaap (79° naorderbreidte en 139° oeësterlengde) en Kaap Anisi. De zieë haet 'n oppervlakde van óngevier 672.000 km². De reveer de Lena is de wiechtigste zeutwaterleverancier.
De Rössische naam beteikent letterlik "Zieë van de Laptevs". De zieë is ouk verneump gewaore nao de naeve Dmitri en Chariton Laptev, die 't gebeed in de 18e ieëw as óntdekkingsreizigers verkende. Doel daovan waas 't in kaart bringe van Oeës-Siberië.
De zieë is 't groeëtste deil van 't jaor bevraore. In mei begint 't ies te smelte en in november is de ganse zieë weer mit ies bedek.
Wikipathways
WikiPathways is 'ne wiki dae is oontwikkeld öm de communicatie tösje wetensjappers euver biologische 'pathways' te verbaeëtere. Me kan gegaeves oetwissele en oondereen van commentaar vörzieë en dat zoewaal tekstueel wie grafisch. Van dis versjnelling in de communicatie werre doorbrake in de wetensjap èges verwach. 't Projekt löpt saer 2007 tösje de Universiteit Mestreech en 't Gladstone Institute, Californië.
MediaWiki-software
Veur de website weurt gebruuk gemaak van de MediaWikisofware, dezelfde software boe ouch Wikipedia gebruuk vaan maak. Um mèt name de grafische weergave te oondersteune weurt gebruuk gemaak vaan GPML, 'n XML-touwpassing, wat ouch door aander pathway visualisatie- en analysesoftware gebruuk weurt, zoewie Cytoscape, GenMAPP, en PathVisio. 'n Zoegeneumpde appletversie vaan PathVisio kin zelfs in de website zelf gebruuk weure um de pathways te 'teikene' en besjrieve.
1428
1427 - 1428 - 1429
Strömsund
Strömsund is 'n gemèndje in Jämtlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 12.807 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 10.566,84 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1,2 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,07% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
1884
1881 - 1882 - 1883 - 1884 - 1885 - 1886 - 1887 1884 (MDCCCLXXXIV) waor e sjrikkeljaor wat begós op dinsdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|130px| 't [[Vriejheidsbeeld (New York)|Vriejheidsbeeld in Ney York]] thumb|130px|left|Grover Cleveland, nuje president van de VS
thumb|130px|Copeland mèt ziene sjtoummoterfits
Gesjtórve
thumb|150px| Bedřich Smetana, gesjtórve in 1884
Neosjtiel
De neosjtiele neumt me 'n aantal boewsjtiele tösje 1850 en 1930 in de lètste fase van d'r Romantiek. De neosjtiele waore 'n heroplaeving van owwer boewsjtiele. D'r Romantiek kenmaerkt zich in de architectuur dör de besjtudering van boewsjtiele oet 't verlaeje. Dat zat aa tut naodoeë en neet tot 't sjeppe van 'ne èège boewsjtiel.
De neosjtiele woaërte sóms in ein keuns- of boewwerk gecombineerd: 't eclecticisme. Nao de neosjtiele begint es reactie de art nouveau of jugendstil ( 1900-1915), 'n ganse nuuj richting in de keuns en, saer d'r gotiek, d'r örsjte internationale sjtiel dae niks an de historie versjöldigd waor.
Meubelindustrie
In de Mechelse meubelindustrie is zjuus wie in de aander keunste waal 'ne romantische, èègetiedse sjtiel oontsjtande.
Vietnamees
thumb|Verspreiing vaan 't Vietnamees. In 't greun gebeed is de taol inheims daan wel de taol vaan de mierderheid.
Vietnamees is 'n Austroaziatische taol die weurt gesproke door de mierderheid vaan de Vietnamese bevolking en door diverse vlöchtelinge- en migrantegemeinsjappe wereldwied. 't Aontal sprekers bedroog in 2009 nao sjatting 76 mieljoen, boemèt 't ein vaan de groeter taole op de wereld is. 't Vietnamees is de officieel taol vaan Vietnam en ein vaan de werktaole vaan de ASEAN.
Waterkringloup
thumb|E diagram vanne waterkringloup. De waterkringloup is 'ne biogeosjemische kringloup mit betrèkking toet water; 't is 't procès van wie zieëwater via wouke, naerslaag en waterwaeg of gróndjwater trögkkump bieje beginstaot es zieëwater.
Vietnamees
't Vietnamees vörmp 'nen taolboond mèt diverse, deils oonverwante taole in de regio, wat ziech uut in de klaanklier (korte, einlèttergrepege wäörd mèt toene), grammatica (isolerende taol) en woordesjat. In tegestèlling tot aander cultuurtaole in de regio gebruuk 't Vietnamees gei Brahmaans sjrif. In 't verleie woort 'ne vörm vaan 't Chinees sjrif gebruuk; allewijl gebruuk me 't Latiens sjrif mèt hiel väöl diacritische teikes.
Binne Vietnam
Vietnamees weurt door gans 't land gesproke. Es ierste taol vint me 't veural in 't kösgebeed en landinwaarts in de delta's vaan de Roej Revier en de Mekong. 't Gebeed boe aander taole inheims zien is vrij groet, meh väöl dunner bevolk es 't deils zier versteidelek gebeed boe Vietnamees weurt gesproke. Veural in 't binneland vaan 't noorde, wat eigelek al direk westelek en noordelek vaan Hanoi begint, huurt me diverse aander taole (Muong, Tay, Dao, Hmong, um de groetste te neume). Ouch in 't zuie gief 't aander taole mèt väöl sprekers (veural Khmer en Bahnar). In 't binneland vaan Midde-Vietnam gief 't diverse Austronesische taole. Me maag aonnumme tot e groet deil vaan hun 't Vietnamees intösse beheers. Groeter stei wie Pleiku, wat aanders middenin Austronesisch gebeed ligk, zien al Vietnameestaoleg.
Waterkringloup
Van netuur verdamp 't zieëwater veur e klei deil waat doren invlood vanne zón wuuert versterk. Dit procès hètj evaporatie: 't water wuuert waterdamp, det veur e deil trögkvèltj inne zieë en veur 'n anger deil wouke vörmp. De waterdamp (in gaasvorm of es zichbaar wouke) wuuert daonao verplaats door lóchstruiminge. Wen deze waterdamp baoven 't landj wuuert geblaoze kónne twieë dinger passere:
Nagelsjrif
Aander taole in en um Mesopotamië naome 't systeem euver, iers 't Akkadisch, daan 't Eblaïtisch, Elamitisch, Hattisch, Hethitisch, Hoerritisch, Luwisch en Oerartisch. 't Karakter vaan lèttergreepsjrif pasde väöl vaan die taole evels minder good. 't Aajdperzisch en 't Oegaritisch gebruukde daorum wel (sommege) teikes vaan 't nagelsjrif meh gaove compleet aander weerdes draon. Mèt 't oetsterve vaan 't laat-Akkadisch kort nao 't begin vaan de jaortèlling raakden 't nagelsjrif boete gebruuk.
Nagelsjrifteikes weure allewijl allein nog in wetensjappeleke contex gebruuk. Me heet de teikes opgenome in Unicode, zoetot ze allewijl zoonder kunsgrepe op de computer te leze zien en me, zoe me wèlt, ouch drin kin type en databases demèt kin aonlègke.
Waterkringloup
Mit 't trögkkómme van 't water inne zieë is de kringloup aaf.
De lange waterkringloup is oetgebrèdj mit 'nen extra binneloup, wobie 't water vanoet 't gróndjwater wuuert opgenómme door plantjen en buim. Dit opgenómme water zal weer gooddeils via de blajer verdampe (evapotranspiraasje) en zoea es waterdamp inne lóch terechkómme. Ouch gebroek de miens gróndjwater veur drinkwater, woveur 't wuuert opgepómp oete gróndj (of mit 'n waterpöt opgehöf), wodoor ouch de waterkringloup wuuert verlingk.
E procès det nej verbónjen is ane waterkringloup is eroozje: bie 't trögkstruime van water nao de zieë nump 't zich mineralen en sedimènte mit.Hiedoor wuuert de zieë zater ('t zaat blief achter inne zieë wen 't water verdamp) en wuuert zandj en stein aafgezatj bieje munjing van revere.
Vietnamees
In 't boeteland
Hei en dao próts 't Vietnamees taolgebeed euver de landsgrens. Dit is in de ierste plaots zoe in 't zuie. In Zuid-Cambodja gief 't get Vietnameestaolege dörper en daoboete nog 'n significante Vietnamese minderheid. Mèt recinte migrante debij löp 't aontal etnische Vietnameze in Cambodja tegen de 800.000. Gans in 't noorde, euver de grens mèt China, gief 't 'n klein Vietnamese kolonistegemeinsjap, de Gin, meh of die nog ummertouw de taol vaan hun veurawwers spreke is de vraog.
Numeriek belaankrieker zien de migrantegemeinsjappe in 't inger en wijer boeteland. Neve Cambodja moot me daan in de ierste plaots nao Laos loere, boe intösse zoe'n 100.000 Vietnameze woene. In de loup en naosleip vaan de Vietnamoorlog zien diverse tegestenders vaan 't communistisch bewind nao de Vereinegde Staote gegaange; de Vietnamese gemeinsjap is dao intösse wel twie mieljoen lui groet. Ouch vaan belaank is Fraankriek, d'n awwe kolonisator. Aander len mèt intösse mie es 100.000 etnische Vietnameze zien Australië, Japan, Taiwan, Zuid-Korea en Duitsland. In Nederland woene zeker 20.000 Vietnameze, in 't Belsj zoeget 14.000. Vaan de joonger generaties, die neet in Vietnam gebore zien, zal e groet deil de taol vaan hun geboorteland beter spreke es 't Vietnamees.
Nao de Val vaan de Moer zien rillatief väöl Vietnameze nao Midde-Europa gegaange es arbeidsmigrant. In Tsjechië is 't Vietnamees zelfs al erkind es minderheidstaol.
Plaots binne de Austroaziatische taole
De femilie vaan de Austroaziatische taole, die weurt geach inheims te zien in Zuidoos-Azië, is al sinds de prehistorie, mesjiens zelfs al sinds de steintied, opgebroke in diverse oonderfemilies die oonderein hendeg divers zien en op 't ierste geziech neet verwant liekene. Zoedoende is 't Vietnamees oonder mie verwant aon 't Khmer, 't al geneump Bahnar, de Aslische taole (oet 't binneland vaan Maleisië), de Nicobarese taole en zelfs aon de Mundataole oet Oos-India.
't Vietnamees huurt zelf bij 'n klein, intern wel vrij ing oonderfemilie die me de Vietische taole heet geduip. 't Insegs aander lid vaan dees taolgróp mèt mie es ein mieljoen sprekers is 't Muong, wat wie gezag in groete deile vaan Noord-Vietnam weurt gesproke. Ouch 't Cuoi, op de grens vaan Vietnam en Laos, heet nog mie es 100.000 sprekers. De res vaan de taole is klein en weurt in 'tzelfde oerwoudgebeed gesproke, soms door einen inkele stam.
Historie
De Vietische taole kinne in situ zien oontstande, in d'n delta vaan de Roej Revier, meh 't is ouch meugelek tot dit gebeed oersprunkelek Thaissprekend waor en de veurawwers vaan de Vietnameze pas tösse de zevenden en negenden iew vaanoet 't zuie opkaome. Ouch oonbekind is wienie de splitsing tösen 't Vietnamees en 't Muong heet plaotsgevoonte. De gemeinsjappeleke taol die aon die allebei te groondslaag ligk weurt soms Pre-Vietnamees geneump, de taol nao de splitsing hèt daan Proto-Vietnamees. In dit stadium al moot de taol drei toene höbbe gehad. Archaïsch Vietnamees begint nao de groetsjaolegen influx vaan Chinese wäörd, 'n oontwikkeling die oonderzeukers zoeget op d'n tienden iew vaslègke. Dao-oet oontwikkelde ziech 't Aajdvietnamees, de taol die in 't ajdste chu nom weurt weergegeve. 'ne Belaankrieke bron is de Chinesen dictionair Huáyí Yìyǔ (华夷译语). In dezen taol hadde de drei toene ziech oetgesplits tot zès, wat gebäörd waor oonder drök vaan 'nen oetdunnende klaankinventair (m.a.w. mie toene waore nujeg um versjèlle te blieve make). Op 't memint tot Europeaone de taol beginne op te sjrieve en te oonderzeuke geit me spreke vaan Middelvietnamees. Dit liek al good op de modern taol, meh 'n paar belaankrieke klaankveraanderinge sjeien 't vaan de modern taol. Nuivietnamees liet me beginne bij de koloniaolen tied. Boete de al geneumde klaankveraanderinge is dit ouch 't memint tot de Chinesen invlood oetsjeit. In plaots daovaan lient de taol diverse wäörd oet 't Frans.
Chu nom
In vergelieking mèt de aander len in Zuidoos-Azië heet Vietnam vaanajds minder oonder Indischen invlood gestande en väöl mie oonder Chinese. 't Land vörmde zelfs iewelaank 'ne Chinese vazalstaot. Dit verklaort boeveur 't Vietnamees, in tegestèlling tot 't Birmees, Thais, Laotiaans en Khmer, gein Indisch sjrif gebruuk. In plaots daovaan naom 't 't Chinees sjrif euver. Vaanaof in eder geval d'n daartienden iew begós me daovaan 'ne gans eige variant te oontwikkele. Feitelek waor 't Vietnamees, wat zjus wie 't Chinees 'n isolerende taol mèt einlèttergrepege wäörd is, nog wel beter gesjik veur in Chinese karakter te sjrieve es 't Japans of 't Koreaans, boe me datzelfde góng doen. Chinees sjrif gebruuk um Vietnamees in te sjrieve neump me Chữ Nôm, lètterlek 'zuieleke karakters' (in tegestèlling tot de 'karakters vaan 't noorde', d.w.z. vaan China zelf).
Door 't logografisch karakter vaan 't Chinees sjrif, boe ei teike zoewel de klaank es de beteikenis vaan e woord in ziech dreug, kin dat opsjrieve op twie menere gebäöre. Me kós deveur keze um e karakter mèt dezelfde beteikenis (meh 'nen aandere klaank) gebruke. Zoe beteikent 本 in allebei de taole 'kapitaol', meh weurt 't in 't Chinees (Mandarijn) geleze es běn en in 't Vietnamees es vốn. Me kós daorentege ouch e karakter de klaank vaan e woord doen weergeve, ouch al had 't in 't Chinees 'n gans aander beteikenis. Zoe leus me 沒 es một, wat bès liekent op 't Middelchinees muət meh in 't Vietnamees verstande weurt es 'ein' dewijl 't in 't Chinees 'verdrinke' beteikent.
Bij Sino-Vietnamese wäörd (de väöl wäörd die 't Vietnamees door de iewe heer oet 't Chinees heet geliend) deeg ziech dit probleem neet veur: veur die woord kós me gewoen 't teike gebruke wat 't Chinees dao al veur gebruukde. Wel heet 't Vietnamees dees wäörd dèks al geliend oet 't Middelchinees ('t Chinees vaan 't ierste millennium); dit maak hunne klaank dus wel aanders es in 't modern Standaardchinees. Soms kin zoe'n 'sino-xeen' oetspraok helpe in 't reconstruere vaan 't Middel- en Aajdchinees.