cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lies van börgemeistersj van Hölsberg
Bronne
Dees paasj is gekopieerd van häör Nederlandstalig equivalent, en wel in dees versie; de paasj neump zelf de volgende bronne:
Réaumursjaol
De temperatuursjaol van Réaumur (°Ré of °R) is verneump gewaore nao de Franse netuurkóndige René-Antoine Ferchault de Réaumur (1683-1757). 't Vreerpuntj van water is gestèldj op 0 °Ré en 't kaokpuntj van water bie normaal atmosferische drök op 80 °Ré. In Frankriek spraak me vanwaege de verdeiling in 80 graoje ouch van 'n octogesimaal verdeiling.
Gelangentied woort dees temperatuursjaol gebroek in Europa, meh ze woort mittertied verdreve dore sjaol van Celsius. Allewiel wuuertj de temperatuursjaol van Réaumur alein nag bieje werm verwirking van sókker gebroek.
Ulvik
thumb|De ligking van Ullensvang in de pervincie Hordaland. Ulvik is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hordaland in Nórwaeg. De gemeinte had 1.142 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 722,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,6. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1233.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Aa en Hunze
frame|Ligking vaan de gemeinte Aa en Hunze in Drente Aa en Hunze is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Drente, gedeiltelek in de Veenkolonië, tege de grens mèt Groninge, mèt 'n oppervlak vaan 278,16 km2 (daovaan 0,18 km2 water) en per 1 april 2016 25.242 inwoeners. De gemeinte erkint neet minder es 35 kerne, naomelek Amen, Anderen, Anloo, Annen, Annerveenschekanaal, Balloërveld, Ballo, Deurze, Eext, Eexterveen, Eexterveenschekanaal, Eexterzandvoort, Ekehaar, Eldersloo, Eleveld, Gasselte, Gasselternijveen, Gasselternijveenschemond, Gasteren, Geelbroek, Gieten (hoofplaots), Gieterveen, Grolloo, Marwijksoord, Nieuw Annerveen, Nieuwediep, Nijlande, Nooitgedacht, Oud Annerveen, Papenvoort, Rolde, Schipborg, Schoonloo, Spijkerboor, Vredenheim. Väöl vaan die plaotse zien mer geuchte mèt hoegoet tientalle inwoeners; toch gief 't in dees gemeinte ouch nog 'n aontal naobersjappe die neet es kern weure erkind.
De gemeinte Aa en Hunze, geneumd nao de revere de Drentsche Aa en de Hunze die allebei door de gemeinte struime, is gevörmp in 1998 oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Anloo, Gasselte, Gieten en Rolde.
Peter Harings
Peter Harings (Sub, 16 jannewarie 1961) is 'ne veurmalige Nederlandse fitserenner.
Biografie
Harings waas professioneel fitserenner van 1986 pès 1990. Hae sjtamp oet ein Limburgse fitserennersfemilie en is eine oomzègker van Huub, Jan en Ger Harings. Aleër hae eindj 1986 op 24-jaorige laeftied euversjtapde nao de profs hèj hae vief jaor es amateur gereje, wobiej hae zich óntwikkelde in zien sjpecialiteite, de cyclocross en 't rieje in heuvelechtig terrein zoa-es de Ardenne. Biej 't veldjrieje woort hae in 1985 Nederlands kampioen biej de amateurs.
In 1985 behaolde hae es amateur zien groatste euverwinning in zien loupbaan wie hae individueel Nederlands Kampioen op de waeg woort. In 't zelfde jaor behaolde hae ouch ein euverwinning in 't eindjklassemènt van de Triptyque Ardennais.
Biej de professionals waas hae minder succesvol en waas d'r allein mèr ein knechterol veur häöm weggelag. Zien ènnige aansjpraekende euverwinning waas ein etappe-euverwinning in de Runj van Denemarke in 1987.
Tourdeilnames
Gein
Hof vaan Zjustitie vaan de Europese Unie
thumb|rechts|200px|'t Logo vaan 't Hof vaan Zjustitie vaan de Europese Unie 't Hof vaan Zjustitie vaan de Europese Unie is 'n instèlling vaan de Europese Unie. 't Is de euverkoepelende term (ingeveurd sinds 't Verdraag vaan Lissabon) veur 't Europees Hof vaan Zjustitie, 't Gerech en gespecialiseerde rechbaanke. Op basis vaan artikel 19 vaan 't Verdraag rakende de Europese Unie verzekert 't de eerbiedeging vaan 't rech bij 't verdutse en de touwpassing vaan de Europese verdrage. Sinds de opriechting in 1952 gief 't doezende zake die bij 't Hof aonhengeg gemaak zien. Um dizze stroum te verwèrke en de rechsbesjerming vaan de börgers te verbetere, is in 1989 e Gerech touwgeveug. Dit Gerech sprik ziech in ierste instantie oet in bepaolde categorieë vaan zake, zoewie gesjèlle die verband hawwe mèt Mededinginsrech en hoeger beroep wat door particuliere is ingedeend. Euvereges is 't sinds 't Verdraag vaan Nice meugelek gewore um gespecialiseerde rechbaanke in 't leve te rope. 't In 2004 ingestèld Gerech veur ambtenerezake vaan de Europese Unie is bis allewijl 't einegste. 't Hof vaan Zjustitie vaan de EU is, zjus wie 't Europees Hof, gevesteg in Luxembörg.
Vossener
De Vossener is ein woeënwiek in Blierik. De wiek loog naeve de "Knoepert" (Vleugelflat in de wiek Sint-Annakamp), ein van de groeëtste woeëncomplexe van Nederland.
Methaan
Methaan (CH4M) is 't einveljigste kaolwaterstof en behuuertj toete groep vanne alkane. 't Bezitj 'n tetaëdrische moleculair geometrie. 't Centraal sp3-gehybridiseerdj kaolstofatoeam is gans verzaodig. Methaan is bie kamertemperatuur en bie atmosferische drök e gaas. 't Woort in 1778 óntdèk door Alessandro Volta.
Methaan, ouch bekèndje ónger naam moorgaas, is 't veurnaamste bestandjsdeil van aerdgaas. Aerdgaas wuuertj inne netuur aangetróffen in samehang mit aerdaolje en anger fossiel brandjstoffen en haet 'ne vergeliekbare geologischen oearsprónk, óntstangen oet vergange resten aan organisch matterjaal.
Óntstaon
Methaan óntsteitj ónger anger bieje aafbraak van organische stoffe door bacteriejen ónger anaerobe (zuurstofloeas) ómstenjigheje. Anaerobe ómstenjigheje kómme väöl in moorbaome veure. Ouch in zuurstoferm grundj wuuertj ónger anger dore aafbraak van doeaj plantjreut methaan gevörmp. Ouch bie bósbrenj kan methaan óntstaon door verhitting van organische stof.
Oet anaerobe vergaesting van biologische aafvalstoffe wuuertj methaan gewónne veure perduksje van gruuen stroum of wurmdjekrachkoppeling.
Calcutta
thumb|Calcutta. Calcutta (Ingels (modern): Kolkata) is 'n stad in India. 't Is de houfstad vannen deilstaot Wès-Bengale. De stad zelf haet zoea 4.580.000 inweuners (2001) enne stejjelike agglomeraasje zoea 13.200.000 inweuners (2001). In 2001 waas 't de op twieë nao grótste stad van 't landj, nao Bombay en Delhi.
Gesjiechte
Van 1912 toete ónaafhenkelikheid van India in 1947 waas Calcutta de houfstad vanne veurmaolige Bengale.
Geografie
Calcutta ligk innen delta vanne Ganges, ane reveer de Hooghly. Anen euverkantj vanne Hooghly ligk Haora, de grótste veurstad van Calcutta en döks ouch de twèllingstad van Calcutta geneump.
E groeat deil vanne stad waas oearsprunkelik 'n oetgemaete zómpgebied, det inne loup vanne ieëven is druueggelag wore veur ruumdje te maken ane sterk-greujendje bevölking. 't Nasjenaal park Sundarbans sjèdj 't stejjelik gebied vanne Golf van Bengale, die zoea 154 km te zuje vanne stad ligk.
Leo Kierkels
Leo Petrus Gerardus Kierkels (Baexem, 12 december 1882 - Roame, 7 november 1957) waas 'ne Nederlandse roams-katholieke geistelike.
Biografie
Kierkels waas de eësjte zoon van Laurentius Kierkels (22-2-1858 - 22-1-1930) en Catharina Hubertina Ronckers (18-11-1856 - 7-7-1929). Op jónge laeftied verhoesde hae nao ’t Limburgse Haele. Op 23 mei 1899 woort hae in Ere (Belsj) biej Doornik es frater Leo geprofest in de Congregatie van de Passioniste. De preesterwiejing óntving hae op 22 december 1906 in Brugge (Belsj) wonao hae in Baexem zien eësjte mes opdroog. Hae voltoajde zien sjtudies in Roame en woort aangesjtèld es perfessor in de filosofie aan 't internationaal Sjtudiehoes van de Congregatie in Roame. In 1915 woort hae aangesjtèld es algemein Secretaris en in 1920 es generaal-procurator. In 1925 woort hae gekaoze tot Generaal van de Congregatie van de Passioniste. Hae woort op 26 april 1931 in Roame door Kardinaal van Rossum tot bisjop gewied, wobiej hae es waopesjpreuk koos: "Quae sursum sunt, quarite". Op 22 december 1956 biej de viering van zien 50-jaorig preesterfeës woort hae ouch beneump tot Commandeur in de Orde van Oranje Nassau.
Monseigneur Leo Petrus Kierkels (Passionist) woort beneump tot Titulair Aartsbisjop van Salamina en in 1948 woort hae ouch beneump tot Internuntius van India. Hae waas bevrundj mèt Pandith Nehru en anger groatheje, hindoes zoawaal es moslims.
De volgende titels haet hae maoge veure: Apostolisch Delegaat van Brits-Indië, Birma, Ceylon en Malakka, Consultor van de Congregatie veur de Veurtplanting van 't Geluif, Consultor van de Congregatie veur de Religieuze, Consultor van de Congregatie veur Boetegewoon Kirkelike aangelaegeheje, Awt-Generaal van de Congregatie van de Passioniste, Commandeur in de Orde van Oranje-Nassau.
In Baexem (Leudal) is ein plein nao häöm verneump, 't Mgr. Kierkelsplein.
Ôdishon
Ôdishon is 'ne film oet 1999.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms, horror, mystery (mysterie).
De film woort geregisseerd door Takashi Miike en heet 'nen doer vaan 115 menute.
Vetse
Vetse is ein in väöl Limburgse dialekte gebruuk woord dat tweë beteikenisse haet:
1. Vetse in de zin van hel loupe, ’t op ein loupe zètte, biejveurbeeld es me zaet wiej de peliesie kaom, doe zaogs te emes vetse.
2. Vetse (sóms ouch waal vetsele) in de zin van rafele van sjtóf of kleijer, biejveurbeeld es me zaet miene nuje truij begoosj al nao ein paar daag te vetse(le). Ein raofelke wirt 'ne vets of ein vetske geneump.
Etymologie
’t Woord vetse is aafgeleijd van ’t Middehoagduutsj vetze = lómp, flard of rafel en vetzen wat sjöre of kepotsjöre beteikent. ’t Duutsje "Fetzen" haet dezelfde beteikenis. Oet ’t Middenederlandjs is ’t woord "vertschen" bekènd.
Hydroniem
E Hydroniem is 'ne toponiem van e water, zoewie 'n reveer, 'n baeëk of 'n zieë. Väöl hydronieme in de Limburge, de provincie Luuk e.o. haant Keltische wórtels.
Fricatief
Fricatieve of wriefklenk zeen mitklinkers die waere gemaak door lóch door e smaal kenaal te paerse; dit kenaal wuuertj gemaak door twieë articulatore kórt biejein te haje. Dit kan de óngerlup taenge de baovetenj zeen, wie bieje stumloeaze labiodentale fricatief, de baktóng taenge 't zaach verhieëmeldje, wie bieje stumloeaze velaire fricatief (de ch van lach); de ziekantj vanne tóng taenge de sniejtenj, wie bieje stumloeazen alveolaire laterale fricatief en zo wiejer. Deze turbulentje lóchstroum neump me fricatie. 'n Apaarte categorie óngere fricatieve zeen de sibilante; wen me 'ne sibilant maak, maak me ouch e smaal kenaal wodoor me de lóch lèdj, meh daobie wuuertj de tóng ónna inne lingdje gekróldj zodet de lóch euvere randj vanne tenj geit.
Kaeverpuuetige
Kènmirker
Einougkrieëfkes zeen euveren algemein vrie kluuerloeas. 't Sjaalloeas lief enne kop vörmen ei gehieël. 't Ieëste paar aan aanhingsele van t bórsstök waere gebroek bie 't aete; de euverige doon deens es zwumpuuet en waere gebroek veure veurtbewaeging. Ze höbbe gein samegestèldje ouge. De meiste höbben 'n maximaal lingdje toet 5 mm, dewiel sómmige parasitair saorte 10 cm lank kónne waere.
Rankpuuetige dao-intaenge höbben 'n sjaal van verkalkdje plaetjes rónjelóm 't lief en zès paar aan aanhingselen aan 't bórsstök.
Laefwies
Ónger anger door häör totaal massa (inkel miljarde tónne) zeen de kaeverpuuetige, en den veural de einougkrieëfkes, 'n wichtige voorbrón veur anger zieëdere. De meiste rankpuuetige zitte vasgehech ane baom of aan driefhout, al dan neet mit 'ne steel. De meiste zeen hermafrodiet; anger weer van gesjeie geslech. Aenjmoesjele vindj me döks in groeate aantalen anen óngerkantj van sjeper.
Verspreijing
Einougkrieëfkes kómmen algemeint veur in alle groeate oceane, meh kómmen ouch veur in zeutwatere, wie bergmaeren en werm brónne. Rankpuuetige dao-intaenge kómmen allein veur in zaltwatere.
Himnusz
thumb|right|Orzjeneel blaadmeziek óngerteikend deur Erkel Himnusz, ouch waal gekènd es Isten, áldd meg a magyart nao de ieste regel, is 't nasjonaal volksleed van Hongarieë. De teks is e gedich op 22 jannewarie 1823 deur Ferenc Kölcsey gesjreve. In 1844 woor 't es teks veur 't volksleed gekoze en op meziek gezat deur Ferenc Erkel.
De ieste stroof weurt bie offesjeel gelaegehede gezonge.
Teks
Himnusz
<b>Isten, áldd meg a magyart Jó kedvvel, bőséggel, Nyújts feléje védő kart, Ha küzd ellenséggel; Bal sors akit régen tép, Hozz rá víg esztendőt, Megbűnhődte már e nép A múltat s jövendőt!</b>
Őseinket felhozád Kárpát szent bércére, Általad nyert szép hazát Bendegúznak vére. S merre zúgnak habjai Tiszának, Dunának, Árpád hős magzatjai Felvirágozának.
Értünk Kunság mezein Ért kalászt lengettél, Tokaj szőlővesszein Nektárt csepegtettél. Zászlónk gyakran plántálád Vad török sáncára, S nyögte Mátyás bús hadát Bécsnek büszke vára.
Fight Club
Fight Club is 'ne film oet 1999.
Himnusz
Teks
Hajh, de bűneink miatt Gyúlt harag kebledben, S elsújtád villámidat Dörgő fellegedben, Most rabló mongol nyilát Zúgattad felettünk, Majd töröktől rabigát Vállainkra vettünk.
Fight Club
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms.
Himnusz
Teks
Hányszor zengett ajkain Ozman vad népének Vert hadunk csonthalmain Győzedelmi ének! Hányszor támadt tenfiad Szép hazám, kebledre, S lettél magzatod miatt Magzatod hamvvedre!
Fight Club
De film woort geregisseerd door David Fincher en heet 'nen doer vaan 139 menute.
Himnusz
Teks
Bújt az üldözött, s felé Kard nyúlt barlangjában, Szerte nézett s nem lelé Honját e hazában, Bércre hág és völgybe száll, Bú s kétség mellette, Vérözön lábainál, S lángtenger fölette.
Vár állott, most kőhalom, Kedv s öröm röpkedtek, Halálhörgés, siralom Zajlik már helyettek. S ah, szabadság nem virul A holtnak véréből, Kínzó rabság könnye hull Árvák hő szeméből!
Szánd meg Isten a magyart Kit vészek hányának, Nyújts feléje védő kart Tengerén kínjának. Bal sors akit régen tép, Hozz rá víg esztendőt, Megbűnhődte már e nép A múltat s jövendőt!
Ertwèk
thumb|d'n Ertwèk. d'n Ertwèk (Vicia pisiformis) is 'n mieëjäörige plantj oete roewvogelbloomsfemielje (Leguminosae of Fabaceae). De plantj kump veur in bus, mit naam loufbus, in gans Europa, van Zuud-Scandinavië toet ane Kaukasus.
De plantj kump veur toet in Naordrien-Wèsfale; in Nederlandj en op 't Belsj kump de plant sporadisch veur.
d'n Ertwèk is 'n mieëjäörige, kroedechtige plantj die toet 1,8 m hoeag greutj. De blome zeen twieëgeslechtig enw aere bestaove door insekte; wiejer is de plantj ouch zelfbestuvendj. d'n Ertwèk kan stikstof vaszètte.
De blajer enne zäöj zeen aetbaar.
Vaksdal
De gemeintecode is 1251.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Stemwede
De op 42 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 166,13 km², op 31 december 2018 13.111 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdiechte van 79 de veerkante kilometer.
Hanoi
right|thumb|Hanoi (2006) Hanoi is de houfsjtad van Viëtnam en ouch 'n zelfsjtenjige gemeinte mit de sjtatus van 'n pervincie. De sjtad haet óngeveer 6,5 miljoen inweuners en is de op ein nao grótste sjtad van 't landj, nao Ho Chi Minhsjtad. De sjtad ligk op de rechse oever van de Rooj Reveer (Sông Hồng), óngeveer 60 kilometer van de mónjing van de reveer in de Golf van Tonkin.
Hees
thumb|Torie vaan de Aw Kèrk (Quintinuskèrk) in Hees Hees is e dörp en 'n deilgemeinte in de provincie Belsj Limbörg, stad Bilze, mèt per 1 jannewarie 2006 772 inwoeners en 'n oppervlaakde vaan 3,72 km². 't Ligk gans in 't ooste vaan 't Bilzer stadsgebeed, zoe'n twie kilometer westelek vaan Kessel. Hees is boete e landbouwdörp ouch e forenzedörp, boe väöl Nederlanders woene.
Historie
Hees, veur 't iers geneump in 965, hoort al vreug tot de èlf benk vaan Sintervaos. In de veertiende en vieftienden iew waore de hertoge vaan Braobant besjermhiere vaan 't dörp. In 1785 woort Hees aon de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen touwgeweze, die 't bij Staots-Braobant veugde. Juridisch veel Hees oonder de sjepebaank vaan Vlèètege. Kèrkelek gezeen maakde Hees tot 1842 deil oet vaan de parochie Vlèètege.
Tot 1970 waor Hees 'n zelfstendege gemeinte; dat jaor woort ze bij Móppertinge heringedeild. Dees lèste gemeinte woort in 1977 zelf weer opgeheve en aon Bilze touwgeveug.
Beziensweerdeghede
De aw neogotische dörpskèrk, gebouwd in 1850, is in d'n twintegsten iew um constructiefoute ingevalle; de euvergebleve mör zien intösse besjermp. Ouch d'n daartiendeniewse gotischen torie steit nog. De umgeving vaan de aw kèrk, mèt oonder mie de pastorij en 't veurmaoleg raodhoes zien sinds 1996 besjermp dörpsgeziech. In 't dörp vint me wijer nog e paar achtienden-iewse veerkantshäöf.
Sagittarius A*
thumb|Foto vaan d'n [[eventhorizont roond Sagittarius A, mèt 't look zelf in 't midde, in 2022 mèt behölp vaan d'n Event Horizon Telescope gemaak.]] Sagittarius A* is e supermassief zwart look in 't midde vaan de Mèlkweeg. 't Is 't centrum (centraol massief objek) vaan eus starestèlsel.
Drama (keuns en cultuur)
't Waoërd drama of dramatiek is aafgeleid van 't Griekse woord δράμα (drama) dat handeling betekent.
Es genre haat 't drama väöl aafsplitsinge, oeëvan de belangriekste de komedie en 't treursjpel zeunt.
Sommige versjteunt oonder "drama" in enge zin allèng 't ernstig toneel.
Sagittarius A*
Oontdèkking
Sagittarius A* maak deil oet vaan Sagittarius A, e complex vaan supernova-restante in de Baogsjötter. Al in 1933 oontdèkde Karl Jansky tot ziech op dees plaots 'n sterke radiobron bevoont. Later oonderzeuk maakde dujelek tot 't objek oet mierder deile bestoont; umtot die ziech deils euverlappe, waor 't neet gemekelek ze vaanein te sjeie.
Umtot A* e hendeg compak objek is (dit is inherent aon zwarte loker), woort 't betrèkkelek laat oontdèk. Pas in 1974 concludeerde Bruce Balick en Robert Brown tot dit 'n objek op ziech waor. Brown leet de naom Sagittarius A* veur 't iers valle in 'n artikel oet 1982. D'n asterisk is oontliend aon de kernfysica, boe aongeslage atome zoe weure aongegeve.
In de jaore tachteg woort dujelek tot 't hei woersjijnelek um e zwart look geit. Umtot 't bestoon vaan zwarte loker langen tied theoretisch waor, en umtot me ze in principe neet kint zien, waor dat langen tied neet gans zeker; in de praktiek twievelde evels wieneg astronome aon 't bestoon daovaan. E superzwoer objek op die plaots zouw ouch 't bestoon en de samehaank vaan de Mèlkweeg verklaore. Reinhard Genzel en Andrea Ghez kraoge in 2020 de Nobelpries in de Natuurkunde veur de oontdèkking tot Sagittarius A* e zwart look moot zien.
D'n Event Horizon Telescope brach veraandering in de observatie vaan zwarte loker. Mèt speciaal technieke, door boete de golflengdes vaan 't ziechbaar leech te loere, kós me noe de krink roond 't zwart look oetbeelde. Wat me op zoe'n foto's zuut is de materie die spiraolsgewijs aon 'n hoeg snelheid in 't look getrokke weurt, zjus veur 't memint tot 't d'n eventhorizont passeert (de grens boenao ouch leech neet mie aon de zwuurtekrach kin oontsnappe, zoetot de materie oonziechbaar weurt). Naotot 't team roond d'n telescoop ierder al M87* in beeld had gebrach, volgde in mei 2022 e beeld vaan Sagittarius A*.
Bauchem
Bauchem is e dörp inne gemèndje Geilekirke in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale, mit zoeaget 3.000 inwoeaners. 't Ligk tösse Niederheid, Hochheid, Süggerath en Geilekirke in. 't Dörp is gans vergreudj mit Geilekirke.
Toet 1 jannewarie 1972 vörmdje Bauchem zien eige gemèndje; daonao is die heringedeildj bieje stad Geilekirke.
Levalloistechniek
De Levalloistechniek is de term veur 'n 250.000 jaor aw techniek en methode um vuurstein aof te hawwe die woorte oontwikkeld door neanderthalers en aander aapechtege en oerminse oet 't Paleolithicum (de Awwe Steintied). De naom stamp vaan de Pariese boetewiek Levallois-Perret, boe op dees meneer gemaakde wèrktuug in de 19en iew woorte oontdèk tiejes archeologische opgravinge.
De levalloistechniek is 'n verfiende versie vaan ierdere vörm vaan steinbewèrking en umvatte 't ewegslaon vaan steinsjilvers vaan veurbewèrk kernstein. De wèrktuugmeker had zoe väöl mie controle euver de vörm en de groette vaan d'n oetindeleke sjilver. De techniek begint mèt 't keze vaan de zjuste stein, oongeveer zoe groet es 'n hand. Aon de eine kant vaan de stein weurt 'n sleegplak gecreëerd en langs de ren weure splinters aofgebötteld roond de umtrèk vaan de gewönste sjilver. Daonao weurt tege de basiek vaan de stein gebötteld um de kènmerkende dorsale richel te producere. Wie d'r daan tege de sleegplak weurt gebötteld, kump de sjilver mèt zien karakteristieke platbolle vörm los vaan de kernstein. De ren zien sjerp door 't ierder aofslaon vaan de splinters. De sjilver is veerdeg veur gebruuk es mets of speerpunt.
De levalloistechniek woort gebruuk door volkere verspreid euver e groet gebeed, vaan Zuid-Afrika tot Scandinavië. Door dees methode kóste de neanderthalers hun spere perfectionere, wat nötteg waor bij de jach op groete bieste. Groetere bieste kinne doeje en daodoor mie lui kinne voje wijl d'r minder tied aon de jach woort besteid, leide tot de vörming vaan stabiele minsegróppe en dat maakde 'n mie sedentair levensstijl meugelek. De levalloistechniek leide ouch tot de productie vaan sjerpe punte veur vreug boegsjeettechnieke. 't Feit tot dees techniek door de neanderthalers woort verfiend en geperfectioneerd toent aon tot 't populair beeld vaan primitief, weus aapechtege neet riechteg is.
Ierste Kamer
De Ierste Kamer, in 't Nederlands voloet Eerste Kamer der Staten-Generaal, oonofficieel Senaot geneump, vörmp same mèt de Twiede Kamer de Staote-Generaol, 't Nederlands parlemint. Häör functie is te verglieke mèt de Belzje Senaot, 't Brits Hoegerhoes en d'n Duitse Boondsraod. Anders es de Twiede Kamer weurt de Ierste Kamer indirek gekoze.
Historie
In 1814, nao de Franse bezètting, woort de Staote-Generaol obbenuist opgeriech, meh mèt ander take es in d'n tied vaan de Republiek. Vaanaof 1815 weurt ze, nao boetelands veurbeeld, in twie kamers verdeild. De Twiede Kamer, mèt 110 leie, weurt door de Provinciaal Staote gekoze, de Ierste Kamer, mèt 55 leie, weurt door de Keuning beneump. Ze deent oonder mie um beslute boe de keuning 't neet mèt eins is tege te hawwe.
Nao de hervörminge in 't revolutiejaor 1848 weurt 't systeem veranderd. Vaanaof deen tied weurt de Twiede Kamer direk gekoze en de Ierste Kamer door de leie vaan de Provinciaol Staote. 't Aontal ingezetene geit umlieg nao 50. Sins 1956 zien dat 'rs 75. Tot 1983 zaote de leie vaan de Ierste Kamer zes jaor. Um de drei jaor stumde de Staoteleie veur de helf vaan de Kamer. Sinsdeen weurt de Ierste Kamer um de veer jaor gekoze, ederskier es Staoteverkezinge zien gewees.
De Ierste Kamer heet nog altied zitting in d'n aajdbouw aon d'n Haagse Binnenhoof.
Dèks höbbe politici gestèld tot de Ierste Kamer euverbojeg is en aofgesjaf kin weure. Allewel tot heiveur al veur d'n oorlog stumme opgónge gief 't de lèsten tied väöl veural kleinder partije die dat wèlle. Vaan de noe zittende poltieke partije zien dat GroenLinks, de SP, de PVV en D66.
Mach en bevooghede
De Ierste Kamer is neet zoe mechteg es de Twiede Kamer. 't Veurnaomste versjèl is tot de Ierste Kamer gein ingedeende wètte kin verandere en zeker gein nui wètte kint indene. De Ierste Kamer kin allein wètte aonnumme of verwerpe. 't Geit daan um wètte die in de Twiede Kamer al zien goodgekäörd.
De Ierste Kamer heet ouch väöl bevooghede die de Twiede Kamer ouch kint, meh ze maak dao väöl minder gebruuk vaan. De Ierste Kamer heet 't rech op informatie, dat wèlt zègke de leie kinne kamervraoge stèlle (meh allein sjriftelek), en tot me e debat mèt 'ne minister kin aonvraoge en moties in kin dene (interpellatierech). De Ierste Kamer heet daomèt ouch 't rech um 'n Parlemintaire Enquête te beginne (al heet ze dat nog noets gedoon) en moot 't budget vaan 'n regering good- of aofkäöre.
Verkezing
De Ierste Kamer weurt, wie bove gezag, indirek gekoze. Es de Provinciaol Staote geïnstalleerd zien kin begós weure mèt de verkezing. Neet edere stum vaan eder staotelid weeg eve zwoer. De stumming weurt gewoge nao de bevolking vaan 'n provincie. 'ne Stum vaan e staotelid oet Zuid-Holland weeg dus zwoerder es ein oet Flevoland.
Licht (Stockhausen)
thumb|Stockhausen in 2004, kort nao de voltoejing vaan Licht. Licht ("leech") is 'ne cyclus vaan zeve opera's, tösse 1977 en 2003 gecomponeerd door d'n Duitse componis Karlheinz Stockhausen. De zeve deile zien allemaol aovendvöllend en behandele edert einen daag vaan de week. Gans de meziek is gebaseerd op ein superformuul, die oet drei deilformule is opgebouwd. De intriesj drejt um drei allegorische persoene Michael, Luzifer en Eva. Licht is nog noets integraol oetgeveurd; de diverse losse deile evels wel.
Aonluip
Vaanaof 1970 góng ziech Stockhausen, nao 'n periood boe-in heer zier väöl aon de interpretatie vaan de speulers euverleet, weer riechte op perceis genoteerde meziek, en wel op formulecompositie: 'n techniek boemèt 'n vrij korte, aofgeslote melodie (de 'formuul') de basis vörmp veur alle melodische, harmonische en ritmische eleminte vaan gans 't werk, wie ouch de indeiling op macroniveau. Nao Mantra, boe-in heer dees techniek boven d'n duipvoont heel, volgde oonder mie Tierkreis, Inori en Sirius. In dees werke góng heer ziech tounummend op 't esoterische en (quasi)religieuze concertrere. Dees oontwikkeling brach häöm tot de thematiek en de muzikaolen opbouw vaan Licht.
Me moot wijer neet d'n invlood vaan Philip Glass zien Einstein on the Beach oondersjatte. Stockhausen huurde dit werk en heet ziech heidoor laote inspirere, wat me veural trökhuurt in 't compulsief tèlle vaan Lucifer (bij Glass besteit de teks gooddeils oet niks aanders es getalle) en in de breid oetgesponne meziek.
Jenkinssjaermoestenrek
De jenkinssjaermoestenrek (Letien: Microgale jenkinsae) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische druueg busj of struukgebied. De saort wuuertj bedreig door 't verluus aan laefgebiede.
Licht (Stockhausen)
Opbouw
De cyclus besteit wie gezag oet zeve deile, die eder los kinne weure opgeveurd of aanders achterein, te beginne mèt n'importe welken daag. Toch deit de aard vaan de deile dinke tot me mèt maondag moot beginne (in de twiede ak huurt me de Wochenkreis, 'n introductie op alle zeve weekdaog) en mèt zondag moot indege ('nen daag vaan mystieke vereineging). 'n Alternatief zouw zien um de reeks bij doonderdag te laote beginne - d'n daag tot Michael op Eerd weurt geïncarneerd - en op goonsdag te laote indege, es de drei hooffigure tot 'n samewèrking koume.
Ierste Kamer
Samestèlling
Veurzitters:
Jenkinssjaermoestenrek
De jenkinssjaermoestenrek is bezunjer klein, meistes tösse de 143 en 147 mm, wovan 71 toet 81 mm stert. De vach is hieël toe; de haortuup zeen zónbroen mit duusterder agoutivlekke. Ane hoed zeen ze valer gries. De stert is achteraan duusterbroen, meh väöl leechter aan 't lief.
Licht (Stockhausen)
Besjrieving en handeling
De zeve deile zien neet in de volgorde wie ze hei stoon gecomponeerd. Zuut me aof vaan de Jahreslauf, daan is de volgorde zoe: Donnerstag, Samstag, Montag, Dienstag, Freitag, Mittwoch, Sonntag.
Montag aus Licht
Maondag steit in 't teike vaan Eva en de geboorte. Eve bevèlt vaan zeve kinder, tot oontzètting vaan Luzifer dee dat gaar neet wèlt. De kinder zien ouch neet perfek; Luzifer merk dat op en tege zien argumint vèlt wieneg in te bringe: de ganse bevalling moot euver. De pianis, in de oersprunkeleke oetveuring Pierre-Laurent Aimard, moot Eva bevröchte (in theatraol oetveuring steit de piano mèt ziene vleugel in de vagina vaan e gigantisch vrouwebeeld); heer deit dat mèt 't Klavierstück XIV. Ze bevèlt vaan zeve nui kinder. In de daarde ak trèk oonder mie 't vertèlselke vaan de Rattevenger vaan Hamele veurbij.
Dienstag aus Licht
Dinsdag drejt um de kamp tösse Michael en Luzifer. Hei kump neet zoe väöl direkte actie in veur, de kamp weurt veural muzikaol oetgebeeld (hemelse trompötte vaan Michael tege hèlse bazuine/trombones vaan Luzifer). Dezen opera incorporeert de Jahreslauf, mèt diverse veraanderinge. Veer luipers tuine 't actueel jaor. Luzifer perbeert ze mèt verleiinge (blomme, meh ouch seks) te stoppe. Ouch 't slotstök, Synthi-Fou, is bekind gewore: hei-in heet 'ne klaveerspeuler drei synthesizers te drage, boe heer loupentere op moot speule. Synthi-Fou is tegeliek Klavierstück XV; Stockhausen verstoont de synthesizer es 't 'modern klaveer' wat 't awwer akoestisch instrumint euverbojeg hej gemaak.
Mittwoch aus Licht
Op de goonsdag stoon alledrei de figure centraol. Ze mote mètein samewèrke,oondaanks hun versjèlle. Dat doen ze in 't Wereldparlemint, boe gedebatteert weurt euver de leefde totdat Luzikamel versjijnt (ierste scène). Daonao kump e stök op mie muzikaol niveau: Orchester-Finalisten (twiede scène). In 't Helikopterkwartèt weure veer striekkwartètspeulers euver veer helikopters verdeild, hunne 'Luciferische' meziek, die ze vlegentere speule, weure op de groond mèt de klaanke vaan de helikopters gemix (daarde scène). De veerde scène, Michaelion is gooddeils muzikaol.
Donnerstag aus Licht
Doonderdag drejt um Michael en sjèldert diverse otobiografische scènes oet 't leve vaan Stockhausen (Michael), mèt ziene pa (Luzifer) en zien ma (Eva). Vaan alle deile liekent dit nog 't mieste op 'nen traditionelen opera mèt speul en scène. Michael greujt op in e boeregezin. Luzifer bringk häöm handwerk bij, Eva de leefde veur meziek. Daan goon de awwers ziech vreigele; Eva kump in e gekkehoes en weurt dao umgebrach, Luzifer störf aon 't froont. Michael weurt verleef op 'n aander incarnatie vaan Eva (Mondeva), lègk 'n exame aof en maak 'n reis um de wereld. Die reis weurt neet mie scenisch, meh muzikaol oetgebeeld, mèt 'nen trompöttis dee euver de buun roond 'ne wereldbol zweef. Heer heet tijens zien reis meziek te speule mèt invlood oet alderlei deile vaan de wereld. Aon 't ind kump Michael trök in zien hiemelse woening.
Freitag aus Licht
In de vriedag geit 't um de kamp tösse Eva en Luzifer. Luzifer verleit Eva, en daomèt steit dezen daag, gewijd aon Venus, in 't teike vaan de seksualiteit. In muzikaole zin späölt hei ouch de verminging: d'n elektronische meziek vermingk diverse klaanke vaan alledaogsen oersprunk mètein (musique concrète). De pare weure door Luzifer zienen invlood verkierd mètein verboonde, wat gedrochte oplievert, en kinder oet de ganse wereld goon mètein vechte.
Samstag aus Licht
Zaoterdag is vaan Luzifer. Dezen daag steit veural in 't teike vaan oonminselek intellek d.w.z. op e niveau wie dat veur 'ne mins neet direk te doorzien vèlt. Luzifer ligk te slaope en druimp 't Klavierstück XIII. Daonao trejt 'n kat op mèt de naom Kathinka (de fluitis Kathinka Pasveer), die Luzifers Requiem späölt. In de volgende scène - Luzifer is ingel en dus oonsterfelek - steit e gans orkes opgestèld in 'ne gigantische kop; eder instrumentaol sectie zit op e balkon, bij e bepaold deil vaan de balkon (ougsbraoj, oug, neus etc.). Eder deil vaan 't geziech heet zienen eigen dans. Bij de bovelup kump Michael nog mèt e protes, meh zien rol is symbolisch gerealiseerd tot piccolotrompöt en 't maag neet bate: aon 't ind speule alle orkesdeile 'n zier complexe compositie, rappelerend aon Stockhausen zie vreuger werk, allein veur goddeleke luusterere te volge - perceis wie Luzifer 't wèlt höbbe.
Sonntag aus Licht
Veurzeen woort oersprunkelek in 'n opveuring op drei achtereinvolgende daog.
Op de zondag vereinege Eva en Michael ziech in 'ne broelof. Heioet kump 'n nui geboorte voort, die weer in de maondag gesymboliseerd weurt. De intiesj is aofwezeg of entans zier minimaol; de handeling is veural mimetisch en symbolisch. Nao e stök mèt de naom Lichter - Wasser volge percessies vaan ingele. Daan kump Licht-Bilder, boe 'ne leechshow bij gewuns is. In Dufte-Zeichen sprik Stockhausen weer 'n aander zintuig aon: de reuk. Achterein stik 'ne zenger, verkleid es preester, zeve reukwaore aon (ein veur ederen daag); de begeleiing is beperk tot inkel extreem gerekde liveakkoorde oet 'ne synthesizer. In de vijfde scène, Hoch-Zeiten, veur de broelof geveerd door e koer en 'n orkes, opgestèld in twie versjèllende ruimtes. Wee bij 't koer zit te luustere, kin de orkesmeziek via 'n videoverbinging volge en vice versa. Daan volg nog e kort Sonntags-Abschied.
Vervolg
Nao Licht begós Stockhausen aon Klang ('klaank'), boe-in de 24 oor vaan d'n daag verklaank móste weure. Dit projek kós 'r neet mie aofmake.
Oetveuringe
De diverse opera's stèlle groete eise aon de oetveurende, neet allein in muzikale zin meh veural in praktische zin. Daorum weure ze vrij zelde gans oetgeveurd. De losse deile vaan de opera's weure soms wel allein oetgeveurd; die oetveuringe zien heioonder neet geneump.
De cyclus is nog noets integraol opgeveurd. Me heet in 2019 op 't Holland Festival in Amsterdam evels 'n zier brei selectie oet de ganse cyclus oetgeveurd. In totaol woort 16 oor livemeziek en 5 oor elektronische meziek in drei daog opgeveurd; dit kump neer op 't groetste deil vaan alle meziek. De Philharmonie de Paries wèlt ouch alle opera's oetveure, meh daan eine per jaor, te beginne mèt Samstag in juni 2019.
Receptie
'n Aander kritiek waor tot de meziek zoe breid oetgesponne is, mèt achtergroondtoene die indeloes blieve ligke. Väöl recensente voonte dat 'slaopverwèkkend'. Musicoloog Robin Maconie wees evels drop tot dat mesjiens in de westerse (kuns)meziek neet gebrukelek is, meh in väöl aander meziekculture wel; mèt 'n ope oer kin me dao bès aon wènne. Heer vergeleek de opera's mèt 't werk vaan minimaliste wie Glass en meinde tot Stockhausen ziene meziek dao gunsteg bij aofstaok. Wel had Maconie get aon te merke op de (sjijnbaar) politieke implicaties vaan veural Montag en Freitag. Vaan d'n eine opera zag heer tot "vrouwlui weure geïerd, es dat 't zjus woord is, es minseleke bijekeuninginne en blij werkbije, biologische mesjiene gewijd aon de oonversjèllege euverproductie vaan (soms neet zoe minseleke) leie vaan 't minseras." Bij d'n aandere had heer groete meujte mèt de racistisch (en soms ouch seksistisch) aondoende handeling en oetbeelding vaan zwarte lui. Richard Toop, 'ne veurmaolegen assistent vaan Stockhausen, sjreef integendeil tot de vraog vaan politieke correkheid neet rillevant waor in deze meziek dee veural um tiedloes mythes drejde: "Verwachte v'r daan vaan de Odyssee, vaan de Ramayana, jeh vaan 't Aajd Testamint tot ze politiek correk zien?
San Francisco
San Fransisco (dèks aofgekort tot SF, of Frisco) is 'n groete stad en klein graofsjap op ziech in Californië; de naom kump vaan 't Spaons veur d'n Heilege Fransiscus.
San Fransisco is de op ein nao groetste stad in Californië, en veertiende stad vaan de VS. De stad heet 'n inwoeneraontal vaan 739.426 (2007). San Fransisco steit veural bekind es de stad mèt de Golden Gate Brögk en de homowiek Castro.
Historie
Roond 3000 veur Christus leefde d'r al Inheimse Amerikane in San Fransisco. In 1542 woort de stad oontdèk door Spanje. In 1906 woort San Fransisco getroffe door 'n eerdbeving. Heiveur wis me nog neet tot de stad op de San Andreasbreuk ligk. D'r hiemelde doezende lui bij de ramp, mer de stad woort in 'ne snellen tied weer opgebouwd.
Vaanaof 1960 woort San Fransisco steeds bekinder in Europa. Ze kraog 't imago vaan 'n stad boe seks en kemp de normaalste zaak vaan d'n daag is, wat natuurlek neet hielemaol riechteg is. Mer San Fransisco woort wel 't centrum veur de Amerikaanse hippies. 't Weurt noe nog wel 's The American Amsterdam geneump.
In 1989 kraog San Fransisco te make mèt 'n twiede eerdbeving. De sjaoj waor e stök minder, mer d'r waore toch nog zoe'n 60 slachoffers. De kans tot de stad obbenuits weurt getroffe is groet. Dit kin eeder momint gebäöre. Allewijl zien de mieste gebouwe in de stad eerdbevingsbestendeg, mer 't zal nog altied väöl sjade mèt ziech mètbringe, veurspelle de mieste oonderzeukers.
Demografie
Wel 13,7% vaan de San Fransiscaone zien bove de 65. Heidoor leefde d'r in 't jaor 2000 776.773 lui, en vief jaor later nog mer 739.426. San Fransisco heet veural väöl aon de studente, die nog mèt groete aontalle eder jaor hei debij koume um te goon studere. Probleem is allein tot zie miestal nao veer jaor ouch weer eweg gaon. San Fransisco heet ouch väöl las vaan 'n aander Californische stad: Los Angeles. De stad blijf 'n väöl populairder stad es San Fransisco, en dat bliek wel oet de oonderzeuke boe me zuut tot väöl inwoeners vaan de stad nao LA goon.
Hoscheid
thumb|Laag va Hoscheid i de besjtuurlige ideling va vuur 2012 Hoscheid (Luxemburgs: Houschent) is e dörp i ge kanton Clervaux. Op 1 januari 2012 woeëd Hoscheid mit de gemingdes Consthum en Hosinge samegeveug tot de nüj gemingde Parc Hosingen. Óch woeëd Hoschied herigedeeld bei kanton Clervaux i plaatsj va Diekirch.
Geografie/demografie
Hoscheid telde 551 iwuënesj in 2007 op 'n oppervlaak van 10,42 km².
Gemingde
De vuurmalige gemingde Hoscheid besjtóng oet veer plaatsje.
Acre (Brazilië)
Fysische geografie
De staot is gooddeils vlaak mèt hei en dao get heuvelkes; de huugde löp vaan 135 tot 609 meter bove de ziespiegel, meh de mierderheid vaan 't terrein ligk tösse de 200 en 300 meter. D'n oondergroond besteit in hoofzaak oet zandstein. Diverse reviere doorkruise 't gebeed, boe-oonder d'n Acre, de Juruá en de Purús. Umtot dit regereviere zien, en umtot Acre al 'n ind stroumopwaarts ligk, zien dees reviere neet bezunder krachteg; ze zien 't bès bevaarbaar in 't regesezoen.
Es deil vaan 't Amazonegebeed is Acre extreem biodivers.
Politiek
thumb|'t Palácio in Rio Branco, zetel vaan de deilstaotregering. Wie alle deilstaote heet Acre e volweerdeg, in drei machte oetgesplitsde bestuur, mèt 'ne gouverneur plus regering, e parlemint (einkamereg, 24 zetele groet) en 'ne gerechshoof. Gouverneur is op 't memint (september 2016) Tião Viana vaan de Arbeierspartij (PT). Acre heet ach zetele in 't Hoes vaan Aofgeveerdegde (op e totaol vaan 513).
Wijer indeiling
Acre umvat 22 gemeintes, gegroppeerd in vief microregio's en twie mesoregio's. Regio's zien in Brazilië gein bestuurseinhede, meh weure allein veur statistische doele gebruuk. De 22 gemeintes zien:
Etnische gróppe
thumb|'n Geïsoleerde indiaonestam in Acre. De mierderhied vaan de bevolking is pardo (zoeget wie creool of mulat: iemes mèt ziechbaar gemingk zwart en wit blood); in 2006 waor dat 57,5%. Blaanke maakde 33,0% vaan de bevolking oet, negers 7,8%. Aziaote en indiaone same waore 1,7% - heimèt heet Acre al 'n groeter inheimse bevolking es de mieste aander staote vaan Brazilië. In de rillatief kleine staot ligke al neet minder es 34 indiaonerizzervaote (terras indígenas). De inheimse stamme umvatte de Yaminawa, Manchineri, Kaxinawá, Ashaninka, Shanenawa, Katukina, Arara, Nukini, Poyanawa, Nawa, Jaminawa-Arara en nog get geïsoleerde stamme boevaan me de naom neet wèt. Die lèste leve noordelek vaan Cruzeiro do Sul, tege de grens mèt Peru.
Taol
Wie bekaans euveral in 't land is Portugees de dominante taol. In 't Amazonegebeed, ouch in Acre, sprik me Noord-Braziliaans Portugees, 'n accent wat mer wieneg versjèlt vaan 't in Brazilië gebruuk Standaardportugees.
De indiaonestamme die in contak zien getrejje mèt de westerse wereld hure tot de Arawaanse, de Arawakse en de Panoaanse taole. De ierste en lèste zien typisch veur de regio, de Arawakse taole koume evels in groete deile vaan Zuid-Amerika veur. Väöl vaan die volker höbbe hun eige taol al gans of gooddeils opgegeve; dat gelt evels laank neet veur allemaol. Wat de geïsoleerde volker veur taole spreke, is neet ummer bekind.
Economie
Acre had in 2010 'nen Index vaan Minseleke Oontwikkeling (HDI) vaan 0,663, wied oonder 't lendelek gemiddelde vaan 0,727. Dit is oongeveer zoe väöl wie 't aonligkend Bolivia ('t ermste land in Zuid-Amerika). Veural op 't platteland heers ermooj. Wie euveral is de staot sinds 1990 wel sterk drop veuroet gegaange.
thumb|Geogliefe ('n saort [[landart) in Acre wieze op 'n hoeg oontwikkelde cultuur die hei verdween laank ietot de blaanke in 't gebeed kaome.]] Intösse wèrke ouch in Acre de mieste lui in de deenstesector. Dat kump umtot de hoofstad Rio Branco, mèt 'n kinmerkende stadseconomie, de staot numeriek gans domineert. Toch vint me hei ouch nog väöl werk in de primaire sector. Bosbouw is zier belaankriek in de staot; 't mierendeil vaan d'n export in Acre besteit oet houtprodukte. In principe weure de bosse doorzaam geëxploiteerd; praktisch gezeen geit dat evels nog dèks fout en löp ouch deze staot gevaor vaan oontbossing. De rubberbouw, oets d'n insegsten economische factor vaan belaank, is ouch nog levend en wel; oongeveer e veerde vaan al 't in Brazilië geproduceerd rubber kump hei vaandan. Ouch exporteert de staot väöl vröchte. Wijers weure ries en reetsokker verbouwd en bieste gehawwe, meh neet zoe väöl wie in de staote die ziech dao-in gespecialiseerd höbbe. Tot slot beie de reviere väöl eetbare vès.
Historie
Acre is doezende jaore laank allein door de indiaone bewoend gewees. Langen tied heet me aongenome tot de oersprunkeleke bewoeners vaan dit gebeed noets vaan get aanders es jage en verzamele hadde geleef. Wie sinds de jaore 1970 evels door oontbossing diverse geogliefe aon 't leech kaome, verstoont tot hei in 't ierste millennium nao Christus 'n landbouwmaotsjappij waor gewees die 't gebeed al ieder oontbos had en daobij indrökwèkkende kuns naoleet.
left|thumb|José Paranhos jr., leismaan (baron) vaan de oonerkinde staot Acre. Roond 't midde vaan de negentienden iew kaom in 't Amazonegebeed de rubberbouw op. Umtot de vraog nao dit produk ummer touwnaom, gónge väöl lui hei plantages inriechte, boe de latex sumpel mèt de boet nao de bewoende wereld kós weure gebrach. Umtot in Noordoos-Brazilië tegeliek 'n groete druugde en dus sjeersde aon ete waor, zochte de lui massaol hun gelök in de rubberbouw. Oetindelek droonge Braziliaone ouch door in de Purusvallei, die officieel oonder Bolivia veel. De regering van dit land begós ziech dao-aon te ergere en perbeerde in de jaore 1890 't gebeed oonder control te kriege en belastinge te inne.
Brazilië erkós de souvereiniteit vaan Bolivia in 't gebeed, meh de Braziliaanse bevolking stumde dao neet mèt in. Ze kaom in opstand en riechde zelfs 'n (neet-erkinde) staot op: de Rippubliek Acre, geneump nao de revier mèt dezelfde naom die door 't gebeed struimp. Umtot de Boliviaanse regering inzaog tot ze mèt zoe'n börger wieneg kós beginne, besloot ze 't gebeed te verkoupe. In 1903 naom Brazilië 't stök land euver veur twie miljoen Britse poond. 't Jaor dao-op woort officieel 't territorium Acre ingestèld.
Acre bleef 'nen dunbevolkde staot, boevaan de bevolkings zelfs nog aofnaom naotot in d'n iersten hèlf vaan d'n twintegsten iew de rubberprieze daolde. Nao 1940 naom de vraog nao rubber oet Brazilië weer touw, naotot de Japanners de concurrernde len Maleisië en Indonesië hadde bezat; vaanaof dat memint begós de bevolking ouch weer te greuje. In 1962 woort Acre 'ne volwerdege staot, naotot 't ieder al zienen eige gouverneur (1921) en zien eige aofgeveerdegde in 't parlemint (1934) had gekrege. Ierste gouvernant woort Iolanda Fleming, direk ouch de ierste vrouw die gouverneur vaan 'ne Braziliaanse staot woort.
Bronne
Dit artikel baseert ziech op de corresponderende Ingelstaolege en Portugeestaolege artikele, zoewie op pt:Lista de municípios do Acre.
Ballay
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Bere
thumb|Brojne beer Bere of Ursidae zien 'n familie vaan Carnivore, die e beperk aontal soorte umvat. De naom bere weurt ouch wel ins beperkder gebruuk veur de oonderfemilie Ursinae/ 't geslach Ursus. Bere oondersjeie ziech door 'ne krachtege bouw en zien oondanks de naom vaan hun orde omnivoor, mèt 'n veurkäör veur plante. 't Zien zaolgengers, die wie de hun en de katte in korten tied hoeg snelhede kinne bereike.
De taxonomie vaan de bere is umstreje: de hei-oonder vermelde drei geslachte vaan de subfemilie Ursinae weure soms alle es ei geslach, Ursus genómme.
Taxonomie vaan de bere
Femilie URSIDAE
Mizar
right|thumb|250px|Mizar en Alcor Mizar (zeta Ursae Maioris) is 'n staar in 't starebeeld Groete Beer (Ursa Maior). 't Is de twiede staar in de steel vaan 't asterisme de Steelpan. Same mèt Alcor vörmp Mizar ouch weer 'n asterisme, "Peerd en Ruiter" geneump. Mizar ligk zoe'n 78 leechjaor vaan de Eerd verwijderd.
't Is de iers oontdèkte visueel dobbelstaar (woersjienelek in 1617 door Benedetto Castelli, 'ne lierling vaan Galileo, allewel Riccioli dèks weurt vermeld es oontdèkker in 1650) en de iers oontdèkte spectroscopische dobbelstaar (in 1889 door Pickering). In dit geval zien alletwie de stare vaan de visueel dobbelstaar eder weer dobbelstare. Dit beteikent tot de staar oet minstens 4 kleiner stare besteit. Ouch Alcor is 'n dobbelstaar. D'n aofstand tösse Mizar en Alcor is bijnao 3 leechjaor, en allewel ze dezelfde eigebeweging höbbe weure ze neet es echte dobbelstaar besjouwd.
Gaes
Gaes of gaers (Hordeum vulgare) is 'n saort aan kaore. Hae stamp aaf vanne wilje gaers (Hordeum spontaneum), dae nag ummer in 't Midden-Oeaste veurkump. Bei saorte zeen diploied (2n = 14 chromosome). Gaes behuuertj juus wie de euverige grane terve, haver, rögke, hirs (gierst) en ries toete graasfemielje. Óntkeendje gaes (mout) is 'ne wichtige gróndjstof veur beer en whisky.
Gaes is 'n einjäörige, oetloupendje plantj mit 50 toet 130 cm lang stengele woraan zich 'n aorvörmige bleujwies vörmp. Aan waersziej vanne getendje aorspil staon ummer drie einbleumige äörkes ingeplantj. De butelste vanne drie äörkes zeen sómtieds mennelik of rudimentair. De kèlkkaefkes zeen smaal, lancet- toet naoljvörmig enne ungelste kroeankaefkes vanne vröchbaar bleumkes zeen gewuuenlik lang genäöldj. Sómtieds is de kaafnaolj vervange door e drietenjig versjet (gevorkdje gaes). De cultivars zeen euverwegendj zelfbevröchtendj.
De kaorevröch is meistes bedèk en min of mieë struuekluuerig, mer 't guuef ouch "naakszäöjige" gaes en ouch gaes mit zwarte kroeankaefkes (zwarte gaes). Bie gewuuene gaes is de korrel vergreudj mitte ómhöllendje kaefkes, wodoor deze gepeldj mót waeren in 'n pelmeule veure kaefkes van 't zaod te sjeie.
Jan Harings
Jan Harings (Haersjtraot, 26 juni 1945) is eine veurmalige Nederlandse fitserenner.
Biografie
Harings waas professioneel fitserenner van 1967 pès 1971. Hae sjtamp oet ein Limburgse fitserennersfemilie en is eine broor van Huub Ger en 'ne noonk van Peter Harings. Net es zien breurs óntwikkelde hae zich es amateur in de cyclocross en 't rieje in heuvelechtig terrein zoa-es de Ardenne. In 1965 wón hae twee etappes in de Triptyque Ardennais en behaolde hae de eindjeuverwinning in diezelfde runj.
Belangriekste euverwinninge en eëreplaatsje
1965 1967 1968 1969
Greunlandzieë
thumb|De Greunlandzieë
De Greunlandzieë (Noors en Daens: Grønlandshavet, Russisch: Гренландское мoре) is 'n deil van de Naordelike Ieszieë tösse Greunland, Spitsberge, Jan Mayen en Iesland en umvat óngevier 1.205.000 km2. Tösse Iesland en Greunland verbindt de Daenemarkstraot de Greunlandzieë mit d'n Atlantischen Oceaan. Soms wuurt zeej ouk geraekend tot dae letsten oceaan, mer gewoeënlik neet. Door driefies is 't naordelik deil van de zieë bald noeëts aop veur 't scheepsverkier. De gemiddelde deepde van de Greunlandzieë is 1.450 maeter.
De wind kump oet 't naorde en bringk kalde lóch mit zich mei. Zelde kump de temperateur baove de 0°. Tösse Spitsberge en Greunland ligk de Straot Fram mit ten naorde daovan de Wandelzieë. Twieë wiechtige plaatse aan de kös zien Ittoqqortoormiit op Greunland en Longyearbyen op Spitsberge.