cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sakse-Anhalt
Sakse-Anhalt is 'ne deilstaot in 't midde vaan Duitsland. Op 9 juli 1945 woorte de Regierungsbezirken Maagdebörg en Merseburg vaan de veurmaolege Prusische provincie Sakse en het land Anhalt door het Sovjet-bestuur samegeveug, en op 21 juli 1947 woort de provincie Saksen-Anhalt verheve tot Land Sakse-Anhalt. Op 25 juli 1952 woort het land Sakse-Anhalt evels weer opgeheve en opgedeild in de distrikte Halle en Maagdenbörg. Nao de Duitse hereiniging in 1990 woort de deilstaot in iere herstèld.
Militaire Gouverneur vaan Mestreech
thumb|350px|Plan vaan de vestingstad Mestreech oet 1753.
D'r Militair Gouverneur vaan Mestreech of Gouverneur vaan de Vestiging waor ein militair functie in de vestingstad Mestreech vaan 1567 bies 1867, perceis 300 jaor. D'r militair gouverneur waor d'r opperbevelhöbber vaan de vesting. De titel mot me dus neet verwarre mèt dee vaan de gouverneur vaan de provincie.
Historie
Mestreech had in de 16e iew waal stadsmoere mehr gein garnizoen of eineg aander vörm vaan militaire einheije. De stad waor dus gein vestingstad, in tiede vaan belegering waore het de Mestreechtenere zelf dee de stad verdeidigde. Dit veranderde wienie Margaretha vaan Parma, landvoogdes vaan de Nederlen veur Filips II, in 1567 besluut ein garnizoen in de stad te plaotse. Dit besluut volgde oet de touwnummende spanninge vaan den Tachtegjaorege Oorlog. Vaanaaf toen waor de stad ein vestingstad. Dat beteikende dus ouch tot het garnizoen en de vesting einen opperbevelhöbber nudeg had. Dit zouw dus d'r militair gouverneur weure. D'r ierste militair gouverneur waor d'r Gilles de Berlaymont. Dat dit gebeurde wèlde neet zègke tot me in Mestreech heij appriciatie mèt hadde. De stad verloog naomelek éín deil vaan häör autonomie. Tot de militaire op gespanne voot stonde mèt de Mestreechtenere kin me beveurbeild zien aon het feit tot de bevolking in 1576 d'r militair gouverneur Francisco de Montesdoca gevange numde. Den Tachtegjaorege Oorlog en de stad häör rol es vestingstad maagkde ein inde aon de bluiende Maoshandel vaan de Middeliewe. De militaire zouwe in de koumende iewe ein belaangrieke rol speule in de Mestreechse economie. De lakehal oppe Merret, de lakewevers en de lurelooiers verdwiende oet de stad. Meh lankzaam vergruide de bevolking mèt de vesting. De vesting en eine militair gouverneur waore ouch waal nudeg; de stad is deks belegerd gewees. En jaore aonein genoot het Fort Sint Pieter, geboewd deur militair gouverneur Daniël Wolf baron vaan Dopff, zekere bekindheid. Oonder aandere Napoleon Bonaparte en tsaar Peter de Groete zien het fort goon bekieke. In de 19e iew begos de industrie in de stad te gruije. En de moere van de vesting raokde in ongebruuk. Aafnummende spanninge en de nötteloesheid vaan de moere dee mehr wieneg konde beije tege de moderne waopes höbbe geleijt tot het besluut vaan het aafbreke, ouch waal ontmantele genump, vaan de vesting. Daomèt koum in 1867 ouch ein inde aon d'r functie vaan militair gouverneur, ein functie dee percies 300 jaor had bestoon.
De Naom
Ouch al besteit de functie neet mie de naom is waal gebleve. Zoe heit de commesaris vaan de keuning(in) in Mestreech en Lèmburg nog ummertouw Gouverneur en 't provinsiehoes nump me 't Gouvernemint. Ein verklaoring heijveur is tot de militair gouverneur zien ambtswoening, 't gouvernemint, had in de Bouillonstroat boe later ouch d'r gouverneur vaan de keuning (noe commissaris vaan de Keuning(in)) kaom te woene. Allezeleve same mèt 'n geveul vaan afzoonderlekheid vaan Lèmburg te opzichte vaan de aandere provincies is de naom gebleve (de titel gouverneur klink get aofstandelekker daan commissaris). En zoe heet me ouch besloete, wienie ze in 1980 ein nui gouvernemint gonge boewe, 't provinciehoes ouch officieel 't Gouvernemint (op 't Holles Het Gouvernement) te bleive numme.
Emile Seipgens
thumb|right|Emile Seipgens Emile Seipgens (1837-1896) woor 'ne negenteende eeuwse Remunjse sjriever dae korte verhaole en toneelsjtökker sjreef, veural euver Limbörg. Allewiel is hae veural bekind veur zie toneelsjtök de Schinderhannes.
Laevesloup
Seipgens woor de zoon van 'ne beerbroewer. Nao ziene legeresjooltied zoot t'r 'ne korten tied op 't internaat van Rolduc. Dao zeen gein aanwieziginge det t'r veurbesjtump woor priester te waere; Rolduc sjting in dae tied ouch aop veur neet-priesterkandidate. Nao veer jaor sjtapde d'r euver nao 't Bisjoppelik College in Remunj, wo d'r zien gymnasiumóngerrich aafmaakde. Nao zien injexame volgde d'r e jaor lang zónger väöl succes 'n opleijing toet notaris. In 1856 trooj d'r in deens bie de beerbroewerie van zie vader. Vanaaf 1859 haj d'r, same mit 'ne zjwaoger, de feitelike leijing.
In 1860 troewde d'r mit Anna Maria Berentze. Ze krege veer kienjer.
In 1874 besjloot t'r eweg te gaon bie de broewerie en zich te wieje aan zien roping. Hae ging Duits sjtudere in Göttingen. E jaor later koom d'r truuk en lag t'r in D'n Haag mit good gevolg 't sjtaotsexame veur de MO-akte Duitse taal- en lètterkunde aaf.
Daonao waas t'r Duitslerer aan de hogerebörgersjole van Tiel (1876), Zutphen (later in 1876) en Leie (1883). In die lètste plaats waerde d'r bevrundj mit de Nederlandshooglerer Jan ten Brink. Vanaaf 1893 toet zie sjterve in 1896 woor Seipgens sikretaer van de Maotsjappie van de Nederlandse Lètterkunde. Juus wie ziene vrundj Ten Brink haj d'r de Leidse begraafplaats Groenesteeg es lètste rösplaats.
Sjrieverie
Al wie d'r jónk waar sjreef Emile Seipgens gedichte. In 1855 richde d'r mit twee anger jóng dichters 't Lètterkundig Genootsjap "De Lelie" op. In 1858 gove zie same 'nen dichbunjel oet. Veur dae tied haj Seipgens aevel al zie debuut gemaak mit e gedich in de Volksalmanak veur Nederlandse Katholieke in 't jaor des Heeren 1857. In detzelfde jaor goof 'ne Remunjsen drökker d'n eerste verhaolebunjel van Seipgens oet: Limburgsche legenden.
Seipgens sjreef meer gedich, zowaal in 't Nederlands es in 't Remunjs, mer hae publiceerde daovan mer min. Nooit is 'ne bunjel versjene mit allein gedichte van zien handj.
Toen De Lelie waerde opgedoek door truukloupende belangsjtèlling waerde Seipgens lid van de sociëteit Amicitia en van de "Société Dramatique et Littéraire de Ruremonde", de Remunjse toneelverein. De vereniginge sjtinge bekind es liberaal bolwerke binne 't katholiek Remunj. Veur de toneelverein sjreef d'r 't libretto bie de opera buffa Schinderhannes, waat nog altied regelmaotig weurt opgeveurd in Remunj. Alle persone in de opera sjpraeke en zinge in 't Remunjs, mit oetzunjering van d'n duvel dae Nederlands kalt.
Politiek
In d'r tied dat Limburgse gemèngderaode nog weigerde um 'n nationaal vlag aa te sjaffe brach Seipgens de visie op Holland van z'n sjtrieëk- en tiedgenote an 't èng van d'r 19de ieëw oonder waoërd: Er zijn in Limburg ook wel enkele gereformeerden, bij uitzondering protestanten en luthersen genaamd, maar dat zijn allemaal geuzen, indringers, meestal van gene zijde der Mijerij van 's Hertogenbosch - dus Hollanders, die vroeg of laat toevallig in het land zijn gekomen.
Blitterswik
Blitterswik (officieel (Nederlands) Blitterswijck) is 'n dörp an de Maas ien Noord-Limburg, ± 20 km ten noorde van Venlo.
Blitterswik wier veur 't iers genuumd ien 1242. Ongevaer vanaf de zestiende ieëw zien d'r geschrifte bekend die wieze op de adellike achtergrond van de "hieërlikheid" van 't kastieël en dörp.
Polfermeule
De Polfermeule ies 'n veurmalige watermeule in de Plenkert in Valkeberg. Ze weurt aangedreve door de Geul. 't Böskroet of polfer, 'n mengsel van salpeter, houtskool en zjwavel, wat hie woort samegesjtèld, ies 'n soort sjpringsjtof. De polfermeule huèrt bie de top 100 van de Nederlandse Unesco-monumente.
Historie
Op de plaats woa noe de geboewe van de Leeuw-broewerie sjtoon leet Bertrand Loisel, eigenaer van 't good Den Halder, in 1820 'n kroetmeule boewe. Ze besjtóng oet twiè geboewe aan edere kant van de meuletak. 't Woonhoes waor opgetrokke oet mergel en de ander geboewe van hout, want houte geboewe geve minder weersjtand bie eventueel óntploffinge. Loisel hou de opdrach tot de boew gegeve aan Jakob Bongaerts oet Grubbenvorst. Op 9 november 1820 krege Loisel en de gebreursj Ritter, böskroetfabrikante oet Altenkirchen, bie Keuninklik Besjluut toesjtumming tot de opriechting van 'n polfermeule. In 't begin van de neugetiènde ièw tèlde Nederland zoan daartièn kroetmeules en toen d'r e paar weggevalle waore kreeg de polfermeule in de Plenkert nummer 11. Häöre officiële naam woort toen: "Kruitmolen no 11 Prins Frederik der Nederlanden." Tegeneuver de meule bevingk ziech de Polferbosj mèt Rotspark en Opelochtheater. Polfermeule ies allewiel de naam van 'n sjportcentrum en kaffée, ouch gelege in de Plenkert, 'n paar hónderd maeter miè riechting 't centrum van Valkeberg.
Ontploffinge
In 1922 en 1830 vinge óntploffinge plaats. De meule weurt dan sjtilgelag. In 1839, bie de hereniging van de provincie Nederlands Limburg mèt de res van Nederland, maog de productie wir hervat were. Zónder ongelökke gebeurt dat tot 1851. Dan weurt de meule definitief sjtil gelag. De jaore daonao rake de geboewe in verval.
In 1875 were de geboewe verkoch aan de Duutsje papierfabrikante Bauchmüller en Nagelschmidt en die reducere de twiè waterraar tot eint. De beweunersj van Houtem en Berg (Valkeberg) protestere vanwege waterverontreiniging, mèt es gevolg dat de papiermeule in 1886 moet sjlete. In datzelfde jaor weurt Wilhelm Dittman vanoet Aoke nao Valkeberg gesjtuurd um dao 'n locatie te vinge veur de vestiging van de Aachener Export Brauerei. Hae gölt de veurmalige polfermeule en papierfabriek en zoa sjtart de "Firma Aachener Export Brauerei NV" 'n beerbroewerie in Valkeberg. In 1921 geit de broewerie euver in Nederlandse heng en krieg ze de naam Leeuw-broewerie. In 2005 weurt dees opgeheve, de productie haet ziech nao 't Belsj verplaats en ouch de watermeule, die tot dan toe ingezat woort um electriciteit te make, liegk saer sjtil.
Muon
E muon is 'n elementair deilke van 't standerdmodel. 't Is de twièdje generatie-equivalent van 't elektron. Bei behuère ze tót de femielje van die fermione die me leptone neump. De massa van e muon is 207 kièr die van 't elektron, 105,6 MeV) en e muon haet 'ne spin van 1/2. E muon wuèrtj aangeduudj mit 't symboal μ- en zien antideilke haet 't symboal μ+.
Donchery
Donchery ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groat Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 2029 inweunersj, die Doncherois of Foyans (mannelik) en Doncheroises of Foyanes (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 27,36 km2 groat. Dao woonde dus zoan 74 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't ièrsjte kanton van Sedan (Sedan-1), wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrendissement van Sedan. Wier liegk 't op 'n huègte van 147-408 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Halmstad
Halmstad is 'n gemèndje in enne houfstad van Hallands län, Zwede. De gemèndje tèltj 88.934 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.020,10 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 87,2 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
13,05% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Maria Scheres
Maria Scheres is gebore in 1949 in Riêkelt (Rijckholt) / Groêselt (Gronsveld), gesjtorve 26-2-2018. Sinds 1972 woende ze in Mestreech. Veur e deil sjreef ze in 't Mestreechs en veur 'n deil in 't plat vaan häör geboortedörp.
Publikaties
Ze heet twie beuk oetgegeve in de Limburgse Literair Lies (LiLiLi).
Ze sjrijf ouch gediechte boevaan d'r väöl zien gepubliceerd in GRUELES, e heemkundebläod van Groésselt en in 't Veldekeblaad.
Nao 20 jaor sjrieve in 't dialek wint zie in 2005 de Veldeke-literatuurpries mèt 'n autobiografisch verhaol, getiteld:'Opruime'.
Stäölkes
E veurbeeld vaan twie stäölkes in twie versjèllende dialekte:
Groêselts:
Zoëmerweend:
Voldräoge aore wege hun zonnekeender rytmisch traog ién lawwe zoëmerweend
Basaal bewoëge noete gedûip ién zjwert geriépte erd Sacraal gebraach op vluugel.
Voldrage aore wege hun zonnekinder rytmisch traog in lawwe zomerwind
Basaal bewoge noete geduip in zwart geriepte eerd sacraal gebrach op vleugel.
Vreugjaor.
En inèns weurt de dikke loch opgesjoord de boer trèk rechte regels in 't laand bevrore ink kiemp in de vore
"en inèns steit 't duuster gries ziech greun en geel te wasse
gezwolle wäörd barste oet hun knup en geve sjèlders kleure"
Oeral
D'r naam Oeral weëd óch gebroek vuur de sjtrieëk um de berg hin.
Maria Scheres
Stäölkes
oet: Vreugjaor, Limburgse gedichte en verhaole Sjrief plat 2005
1878
1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 1881 1878 (MDCCCLXXVIII) waor e gewoen jaor wat begós op dinsdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|150px| Paus Leo XIII, de 256e paus, gekaoze in 1878
Gebore
thumb|150px| Jozef Stalin, gebaore in 1878
Gesjtórve
thumb|150px| Hendrik Jut, bekènd van De Kop van Jut, gesjtórve in 1878
Irakleio (stad)
thumb|300px|Iraklion 250px|thumb|De haveplaots vaan Irakleio Iraklion (Nuigrieks: Ηράκλειο, Irákleio, mèt de naodrök op de a), op 't Aajdlimbörgs ouch wel Heraklion genömp) is de hoofstad en groetse stad vaan Kreta, 't groetse eilaand dat behuurt bis Griekeland. Ze heet 't oppervlaak vaan 223,19 km², 't goof in de 2011 173.450 lui in de stad en heet daomèt 'n inwoenersdeechheid vaan 777 inw/km². Umtot Iraklion katheliek vaan origine is, mèt nog zoen veer persent aktief bij dees kèrk, heet ze ouch in 't Vatikaon 'nen officiele naom gekrege op 't Latien, dee luid: Candia. Wie de stad nog oonder 't Ottomaons Riek veel goof 't ouch 'nen officiele Törkse naom, dee evels nao de vergrieksing vaan 't Iraklioons volk väöl minder poppelair waor es de Griekse naom, naomelek: Rabdel-Khandak. Me geit d'r vaan oet tot de allewijle naom 'n vergriekse versie is vaan d'n originelen Törkse naom. Evels weurt dat door de anti-Törks gezinde bevolking vaan de stad dèks oontkind. De stad steit bekind um häör aw beelde vaan stiere, die vreuger verierd woorte door de aw Kretaonse kultuur. Allewijl steit de stad in de ikkenemie veural bekind es de havepoort die kontinentaole goojere in sleit en daoveur de groetse leverancier is vaan 't gaans Eilaand.
Religie
Zjus wie in de res vaan Griekeland is ouch in Irakleio de mierderheid Grieks-Orthodox. Evels vèlt Irakleio es Griekse stad op mèt 'n behuurlek groete minderheid vaan Kathelieke. In 2011 gaof vief percent vaan de Irakleiaone aon katheliek te zien. Dit maak Irakleio de Griekse gemeinte mèt relatief de mieste kathelieke. De mieste Griekse kathelieke leve evels nog ummertouw in Athene. De kathelieke benaoming vaan Irakleio is Candia.
Saint-Pierre-sur-Vence
Saint-Pierre-sur-Vence ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 136 luuj op 'n oppervlaak van 4,63 veerkante kilometer en daomèt goof 't 29,37 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +1,7% de jaor.
Vestby
thumb|De ligking van Vestby in de pervincie Akershus. Vestby is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 13.159 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 133,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 98,9. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0211.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 7,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Rosa Parks
thumb|Rosa Parks mèt [[Bill Clinton ]] Rosa Louise Parks-McCauley (4 februari 1913 - 24 oktober 2005), beter bekènd es Rosa Parks, waor 'n Amerikaanse börgerrechteactiviste. Ze ies veural bekènd gewore doordat ze in 1955 weigerde um häör zietplaats in 'n bus aaf te sjtoon aan 'ne blanke.
Parks woort gebore in Tuskegee, Alabama. Ze wèrkde 't groatste deil van häör leve es niejeersj. In 't begin van de jaore '50 woort ze actief in de Amerikaanse börgerrechtebewaeging. Ze wèrkde ouch es secretares veur de National Association for the Advancement of Colored People in Montgomery. Op 1 december 1955 weigerde ze häör zietplaats in de bus aaf te sjtoon en achterin te goon ziette, wie dat door de wèt in Alabama veurgesjreve woort. De politie woort debie gehaold en Parks kreeg 'n boete van $10. Wie ze ouch weigerde die te betale, woort ze gearresteerd en veur de rechter gebrach vanwege versjtuèring van de openbaar orde.
Wie Martin Luther King van diet veurval huèrde, begoes hae de "Montgomery bus boycot". Hiedoor góng 't busbedrief bienao failliet en moos me oeteindelik de sjeiing van blanke en zjwarte in de busse aafsjaffe. D'r kaome doe ummer miè proteste tege de segregatie. Óndertösje waor de rechszaak van Rosa Parks bie 't United States Supreme Court terechgekómme. Parks woort dao in 't geliek gesjtèld en de sjeiing tösje blanke en zjwarte woort onconstitutioneel verklaord.
Aan 't begin van de jaore '60 verhuusde Parks nao Detroit, woa ze tot häören doad zou blieve wone. Ze sjtorf op 24 oktober 2005.
Louis Couperus
thumb|Louis Couperus in 1917. Louis Marie Anne Couperus (D'n Haag, 10 juni 1863 - De Steeg, 16 juli 1923) waor 'ne Nederlandse sjriever en diechter. Heer weurt algemein gezeen es eine vaan de groetste sjrievers die de Nederlandse literatuur oets heet gekind. Zie werk weurt in 't gemein tot 't naturalisme gerekend.
Ierste sjrieversjaore
Nao twie diechbundels die neet väöl indrök maakde publiceerde heer in 1889 de roman Eline Vere, dee häöm in eine kier bekind maakde. Ouch de novelles Noodlot en Extaze woorte good oontvaange, zelfs in 't boeteland. Nao 1900 verplaotsde zien belaankstèlling ziech ummer mie nao de Oriënt en de Klassieke Aajdheid; zien beuk oet deen tied speule ziech dao ouch aof.
Jaore in 't boeteland
Heer verbleef jaorelaank in 't boeteland, veural in Italië, en heer sjreef oetgebreide reisverslage die heer in Nederland deeg publicere. Oetindelek dwong d'n Ierste Wereldoorlog häöm weer nao D'n Haag te verhuize. Zie lèste jaor brach 'r door op de Veluwezuim, in e hoes wat zien bewoondereers häöm hadde gekoch.
Postuum nuuj bekindheid
Couperus, dee bij leve oetgebreid bekroend waor en es de veurnaomste literair groetheid vaan Nederland woort gezeen, raakde nao zienen doed snel oet de mode. Ziene stilistischen euverdaod pasde neet in de tiedgeis, dee soberheid en helderheid vereisde.
Nao 1960 kaom heer weer mie in de belaankstèlling en beleefde zien beuk nui herdrökke. 'n Wetensjappeleke editie vaan zie compleet werk versjeen tösse 1987 en 1996.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel.
Malmö
Malmö is de op twieë nao grótste stad van Zwede. 't Is de houfstad van Skåne län, de zudeliks gelaenge provincie van 't landj. De stad had 258.020 inwoeaners in 2005 en 't oppervlak is 7.176 hektaar. Groeat-Malmö (de stad, de gemèndje en de ómligkendje gemèndjes) haet óngevieër 605.000 inwoeaners. De plaats ligk in 't landjsjap Sjone inne gemèndjes Malmö en Burlöv.
Te zuje van Malmö bevindj zich de Sontbrögk (aafgemaak in 2000) die Zwede mit Denemarke verbindj. De transnationaal regio Öresund wuuertj mit róndje 3,5 miljoen inwoeaners ouch waal de grótste metropoeal van Scandinavië geneump. Ane Dieënse ziej vanne 16 kielemaeter lange gecombineerdje spaor- en autobaanverbinjing ligk Koupenhage.
Demografische óntwikkeling
De gemèndje tèltj 275.564 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 155,56 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1.771,4 luuj de km².
27,27% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Helma Cremers
Helma Cremers (1950) woont en sjrief in Venlo. Ze kump van de Maagdenberg. Zie publiceerde in 2004 'ne verhaolebundel in 't Venloos, Met 'n hempelke zalt. Zie is redacteur van de Tegelse Courant/’t Gazetje.
Doumely-Bégny
Doumely-Bégny ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groat Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 73 inweunersj. Ze ies 7,8 km2 groat. Dao woonde dus zoan 9,4 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Signy-l'Abbaye, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Rethel.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Bedèkzäöjige
miniatuur|Bedèkzäöjige De bedèkzäöjige (weitesjappelike naam: Angiospermae) zeen de wichtigste groep aan landjplantje. 't Is neet bekèndj wieväöl saorten aan bedèkzäöjige 't guuef: de plausibelste sjattinge loupe tösse de 200.000 toet 450.000 saorte. Ze waere gekènmirk door bleum en doordet ze zich veurtplantje middels zäöj in vröchte.
In traditioneel classificaties bestinge de zaodplantje, Spermatophyta (of sómtieds Anthophyta) oet twieë gruup:
't Versjil is det bieje naakszäöjige de zäöj "naaks" (dus bloeat ane boetlóch) ligke, wie bie 'nen dennekegel.
Petrus Augustus de Génestet
thumb|Portrèt vaan P.A. de Génestet. thumb|Henriette Bienfait, gesjèlder door häöre sjoennoonk Jan Adam Kruseman, mèt 't debuut vaan häöre maan in de hand. Petrus Augustus de Génestet (Amsterdam, 21 november 1829 - Rozendaal, 2 juli 1861) waor 'ne Nederlandsen diechter en theoloog.
Bedèkzäöjige
De naam "bedèkzäöjige" is 'n euverzètting vanne weitesjappelike naam Angiospermae.
Petrus Augustus de Génestet
Biografie
In 1859 storve zien vrouw en eint vaan zien kinder aon de tering. Zelf had heer dao toen ouch al las vaan; daorum naom heer oontslaag es predikant. Zien lèste jaore brach heer veural in Amsterdam ('s winters) en Bloemendaal ('s zomers) door. In 1861 storf heer in Rozendaal (provincie Gelderland), boe heer ouch begrave ligk.
Werk
De Génestet weurt dèks tot de domineesdiechters gerekend, umtot heer dat vaan beroop waor. Zie werk is evels wezelek aanders es dat vaan Bilderdijk of Beets. Dit hingk same mèt ziene remonstrantse, vrijzinnegen achtergroond. Väöl vaan zie werk is satirisch vaan aard; dèks (neet ummer) in de vörm vaan epigramme. Daoneve sjreef heer ouch euver historische en religieus oonderwerpe, wie in zienen tied gebrukelek waor. Veur 't historisch werk leet heer ziech door Lord Byron inspirere. Bekind is noe veural nog 't gediech "Boutade", boe-in heer ziech euverdreve aofzèt tegen 't Nederlands klimaot.
De Génestet stoont bij leve in hoeg aonzien. Zelfs Conrad Busken Huet, 'ne criticus dee normaal zier wieneg mèt Nederlandse diechters op had, waardeerde zie werk en heel 'n touwspraok op zien begraofenis. Ouch nao zienen doed bleef heer nog laank populair; pas nao d'n Oorlog raakde heer vergete.
Werkelies
Inclusief postuum oetgaves.
Bron
Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Extern links
Werk vaan De Génestet op de Nederlandstaolege Wikisource
Naer
Naer (Nederlands: Neer) is 'n plaats in de gemeinte Leudal in Midde Limburg. Toet 1 augustus 2006 hueërdje Naer biej de gemeinte Rógkel en Naer.
De Sint-Martinuskèrk van Naer is 'n neogotisch gebouw van Caspar Franssen oet 1910. In de kèrk hingtj ein marianum det wäördj toegesjraeve aan de Meister van Aelse.
De Friedesse Mäöle is 'n ongersjlaagwatermäöle oppe Naerbaek oet 1717. De mäöle is gerestaureerdj in 2002.
In 2009 vonj in Naer 't OLS plaats, ónger 't motto: Gaer nao Naer, georganiseerdj door de Aoj Sjötte, ouch waal St. Sebastianus geneumdj.
Visegrádgroep
thumb|Visegrádgroep De Visegrádgroep of Visegrád 4 (V4) is 'n alliantie van de veer Centraal-Europese leng Hongarije, Pole, de Sjlowakei en Tsjechië. De Visegrádgroep houw ziene oersjprónk in 'ne handelstop van de regeringsleijere van Hongarije, Pole en Tsjechosjlowakei i g'n sjtad Visegrád óp d'r 15e fibberwaar 1991. De drei leng (wie Tsjechosjlowakije in 1993 in twieë woeëd gedeeld, woare dat veer) wole doamit 'n samewirking ópzette vuur 't Europees integratieproces te bevordere. De lede woeëde allenui óp d'r ieësjte mei 2004 lid van de Europees Unie.
D'r naam is aafgeleid van 'n bei-einkóms van de kuëninge van de Boheme, Hongarije en Pole in Visegrád in 1335.
Noa Sjlovenië zint de veer leng de riekste postcommunistische sjtate in Europa. Alle leng hant 'n vrei maatikkenomie en kinne gemiddelde ikkenomische grui. Wier zint alle veer leng rippeblieke en parlementair democratieë mit e mieëparteiesjtelsel.
Tiedes de Europese migrantecrisis van 2015 vörmde de Visegrádgroep 'ne subgroep binne de EU. De veer Visegrádleng weigerde mit te wirke aan 't Europees vluchtelingebeleid en wole gee migrante oet Syrië en anger leng oet Afrika en Azië ópnumme.
Demerkempes
't Demerkempes is e Limbörgs subdialek in de indeiling vaan 't Woordenboek van de Limburgse Dialecten. 't Weurt gesproke in 't weste vaan Belsj Limbörg. 't Demerkempes weurt gerekend tot de Wes-Limbörgse dialekte. 't Groetste en bekindste dialek in dees gróp is 't Hessels, gans in 't zuie vaan 't gebeed, meh dit dialek is in väöl dinger neet typisch veur de ganse Demerkempese gróp.
Umvaank
Tot 't Demerkempes gebeed weure de volgende plaotse daan wel tongvel gerekend:
Kinmerke
't Demerkempes huurt tot de Wes-Limbörgse dialekte. Dit hèlt in tot me hei schaop, schoeën en schat zeet in plaots vaan sjaop, sjoen en sjat (wie in beveurbeeld in 't Maoskempes). Ouch beteikent dit tot me hei gein doe of dich zeet, mèt oetzundering vaan de vocatief (doe aoë gek!). In plaots daovaan zeet me gi-j of dzjieë. Dat lèste woord huurt me vaan de bovestaonde plaotse allein in Hasselt en umgeving; dit is mie e zuielek woord (beveurbeeld in 't Loeënerlands gezag).
Québec
thumb|De ligking van Québec in Canada. Québec (oetspraok in 't Limbörgs: ku\bek) is 'n Franskallendje pervinsje in 't oeastelik deil van Canada mit 'n oppervlakdje van 1.542.056 km². In 2016 haw de pervinsje zón 8,2 miljoen inwoonders. De houfstad vanne pervinsje is 't gelieknamig Québec-stad, meh Montreal is de grótste stad vanne pervinsje. Anger stej mit mieër es 100.000 inwoonders zeen Trois-Rivières, Sherbrooke, Gatineau en Saguenay.
De naam Québec kump oet 't Mi'kmag gepèèg "vernejjing van 'n reveer", en sleit op 't smaal stök vanne Saint Lawrence woraan noe Québec-stad ligk. 't Is de insigste pervinsje van Canada wo allein 't Frans erkindj wuuert es amtelike spraok. In taengestèlling toete res van 't landj, waat euverwaegendj próttestants is, is 'n mieëderheid vanne inwoonders hie roeams-katteliek.
Demerkempes
Kinmerke
't Demerkempes versjèlt vaan ziene noordeleke naober 't Dommellands doortot 't de Braobantse expansie completer heet doorgeveurd. Boe me in 't Dommellands nog zeet vaan hoes, ies en kruus is dat in 't Demerkempes haus, ijs en kruis (of kreis).
Québec
De pervinsje grens in 't zujen ane Vereinigdje Staote, in 't wèsten aan Ontario en in 't oeasten ane pervinsje New Brunswick. Zoeaget de hèlf vanne gróndjoppervlakdje besteit oet maeren en revere; hiemit ligk 16 percent van 't zeutwater oppe werreld in dees pervinsje.
Demerkempes
Kinmerke
Versjèlle mèt 't Loeënerlands, de zuieleke naober, zien de minder zwoer produkte vaan de aw aa. In 't Demerkempes zeet me euver 't algemein neet vaan looëte of zelfs loeëte, meh vaan laote. Ouch weurt hei make gezag, wat in 't Demerkempes maoke is. Ouch de stijgende diftonge in klinkers die veur 'n historische -r- stoon huurt me hei euver 't algemein neet. Concreet gezag: me zeet peerd en neet pjèd of pjaad. E wijer kinmerk is tot me gi-j zeet in plaots vaan zuieleker dzjieë. Wie gezag deit Hasselt dao neet aon mèt.
Oontrunding kump in de minderheid vaan de Demerkempese dialekte veur, um perceis te zien gans in 't zuie. Belsj-Limbörgs oontrundingsgebeed heet bij Hasselt 'nen oetluiper nao 't weste. Daorum zeet me hei dèrp en din veur dörp en dun.
Jaor
E jaor is de relatieve einheid van tied die de perioëde besjrief waorin ein planeet óm zien sjter drieët. In 't algemein taalgebroek is e jaor ein in daag getèlde periode die gebaseerd is op de tied die 't de aarde kos om 1 maal rónd de zon te drieë. Volges de Gregoriaanse kalender tèlt e jaar 365 daag, verdeild euver 12 maonde en 52 waeke. In de raegel óm de veer jaar weurt dao inne daag biegetèld om te kompensiere veur 't feit dat de ómgank rónd de zón neet precies in ganse daag is te miëte. Me nump zoe'n jaor e sjrikkeljaor. De Juliaanse kalender haw inne kier in de veer jaor e sjrikkeljaor en doerde dus gemiddeld 365.25 daag (365d, 6h). De Gregoriaanse kalender haet get minder sjrikkeldaag, en doert gemiddeld 365.2425 daag (365d 5h 49m 12s).
Annum
I de astrologie en geologie weëd de periode oeë-i de eëd um de zon drieët (e joar), aagedeëd mit annum (aafgekót: a), dat litterlig: joar in 't latien beteëkent. 't Weëd doarum genoteërd mit factor: 100. E annum is de klieënste eenheed va de nieëgste annum-eenheder die mit de SI-vuurveugsele weëde aagedeed:
Californië
Californië (Ingels: California) is qua inwoenertal de groetste staot vaan de VS. 't Ligk vaan noord nao zuid oetgestrek langs de weskust vaan 't land, dee grens aon de Groeten Oceaan. De hoofstad is Sacramento Stad. De groetste stad is Los Angeles. Californië grens aon Mexico, Arizona, Nevada en Oregon.
Plantkónde
miniatuur|Plante Plantkónde of botanica is de weitesjappelike sjtudie van plante. 't Is 'n tak van biologie. Plantkónde besjtrik 'n ganse reeks van weitesjappelike disciplines die de gruj, de reproductie, 't metabolisme, de óntwikkeling, de ziektes en de evolutie van 't plantelaeve besjtudere.
Californië
't Symbool vaan de staot is 'ne beer, dee ouch op de vlag steit aofgebeeld. De bijnaom vaan Californië is Golden State (Gouwe Staot).
Plantkónde
Zoeas bie anger laevesvurm in biologie, kint 't plantelaeve weure besjtudeerd op versjillende nivo's, van 't molekulaire, 't genetische en biosjeimische nivo via de organelle, celle, weifsels, organe en de biodiversiteit van ganse plante. Aan de top van dees sjaal kinne plante weure besjtudeerd in populaties, gemeinsjappe en ecosysteime (zoas in ecologie). Op edert van dees nivo's kint inne botanis zich bezighouwe mit de classificatie (taxonomie), de sjtruktuur (anatomie) of de functie (fysiologie) van 't plantelaeve.
Californië
Geografie
't Oppervlak vaan de staot bedreug 411.049 km², daomèt is Californië de op twie nao groetste staot vaan de VS, nao Alaska en Texas.
't Hoegste punt vaan Californië is Mount Whitney, dit is ouch 't ein nao hoegste punt vaan Noord-Amerika (Canada en VS). 't Liegste punt vaan de staot, is ouch 't liegste punt vaan de VS, geneump: Badwater, Dead Valley. Daoneve heet 't ouch de hoegste buim ter wereld, en is Californië 't op ein nao heitste "land" (want in de geografie weure de staote vaan de VS mètgerekend es len) op Eerd.
Sierra Nevada
left|300px|thumb|De groete Sierra Nevada In 't ooste vaan Californië ligk de Sierra Nevada, Spaons veur "berg mèt snie". 't Is 'n bergkete, en 't gebeed strek ziech oet euver 'n lengte vaan 650 kilometer, vaan Fredonyer Pass in 't noorde tot Tehachapi Pass in 't zuie. 't Ligk veur 't groetste gedeilte in Californië, evels is ouch e groet deil te vinde in Nevada. Zoewie me al kin hure, is Nevada verneump nao de Sierra Nevada. 't Gief in de Sierra Nevada hiel väöl mammoetbuim (reuzesequoia, sequoia sempervirens) te vinde. Aander bijnaome veur de Sierre Nevada zien The Sierra, The Sierras en (aofgekort) de SN.
Klimaat
't Klimaat is subtropisch in 't zuie, in 't noorde is 't get keuler en aon de kösstreke heers e zieklimaot.
Watere
right|200px|De ligking vaan de Sacramento
Californië heet 'n hiele houp watere. De Sacramento is ein vaan de groetste reviere vaan Noord-Amerika, en de groetste vaan Californië. De revier is bevaarbaar, en struimp langs Fresno, Modesto en natuurlek Sacramento Stad, dat ziene naom te daanke heet aon de Sacramento. Aander watere in Californië die erg bekind zien, zien 't Clear Lake en 't Mono Lake.
Demografie
Californië had in 2006 36.457.549 inwoeners, en 'n bevolkingsdichtheid vaan 83,78/km².
Oontdèkking
Juan Rodríguez Cabrillo (1499 - 1543) waor d'n iersten Europesen oontdèkkingsreiziger dee 't allewijle Californië bereikde. In 1542 verkènde zien expeditie de kus tot aon de moonding vaan de Russische Revier. Heer claimde al 't land ten noorde vaan de Spaonse nederzèttinge veur Ingeland en neumde dit Nova Albion.
Etymologie
thumb|left|250px|'t Eiland Californië De naom Californië, is aofgeleid vaan 't Spaonse California. Dit weurt evels neet allein gebruuk door de Amerikaanse staot, 't gief ouch in Mexico 'ne staot mèt de naom California. Dit weurt daan weer neet vertaold in 't Limburgs. Dit gief daan ouch aon tot Californië 'ne groete naom heet gekrege bij de Europeane. 't Mexicaans en Amerikaans Californië same weurt ouch wel Las Californias (De Californië) geneump. Väöl lui meine tot Californië is aofgeleid vaan 't Inheims-Amerikaans, of 'n Aziatische taol. Toch zien de mieste dreuver ins tot 't vaan 't Spaons kump, boe-in de naom al lang in gebruuk waor. Hiel lang woort door Europeane gedach tot Californië 'n eiland waor.
De naom Californië woort veur 't ierst gebruuk door de Spaonse sjriever Garci Rodríguez de Montalvo (1450). De naom steit veur 'n ierder gezag fictief eiland. Heer sjreef hei euver in 't book Las Sergas de Espandián, dat zienen iersten drök kraog roond 1496. De Montalvo's paradieselek eiland zou bevolk weure door de Amazaone die oonmeiteleke riekdomme bezaote en geregierd woorte door koenengin Califia, boe 't eiland nou zou zien verneump.
Oonderwies
right|250px|thumb|The Torrance Highschool, in Torrance 't Oonderwies in Californië is neet opvallend good. Californië had mie es 6.2 miljoen sjaolstudente in 't sjaoljaor vaan 2005 - 2006. 't Vèlt zoewiezoe op tot Amerikaans middelbaar sjaol-oonderwies in 't weste vaan de VS slechter is daan in de res vaan 't land. In 2006 gaof 't 'n groet oonderzeuk nao 't Amerikaans middelbaar oonderwies. Dao oet bleek tot allein Arizona en Utah slechter oonderwies had. 't Gief in Californië, zjus wie in Nederland, 'n groete vraog nao oonderwiezers. De klasse zien dao door ouch erg groet in Californië, miestal gevarieerd vaan 21 tot 35 lierlinge.
De groetste middelbare sjaol vaan Torrance, is de Torrance High School. Zie steit bekind es de ajdste sjaol vaan Californië. Aongezien Torrance neet wied vaan Hollywood ligk, weure väöl films hei opgenome.
Universiteite score väöl hoeger in Californië. Veural San Francisco blijf 'n hiel populair studentestad, dewijl de ein nao groetste stad vaan de VS, en de groetste vaan Californië, Los Angeles, hielemaol neet zoe populair is. Kleiner stei wie Fresno en Sacramento Stad zien väöl populairder es LA.
Sport
Mie es in aandere staote is in Californië 't baseball hiel erg populair. Daoneve zien natuurlek bekinde Amerikaanse sporte zoewie ieshockey, basketbal en American Football hiel erg populair. Los Angeles heet twie baseballteams, die bekind stoon es twie vaan de bèste baseballteams in Noord-Amerika, naomelek de Los Angeles Dodgers en de Los Angeles Angels of Anaheim. Aander gooj baseballteams zien de San Diego Padres vaan San Diego en de San Fransisco Giants vaan San Fransisco. De Oakland Raiders oet Oakland, de San Diego Chargers oet San Diego en de San Francisco 49ers oet San Fransisco zien de drei groetste American Football-teams. Evels heet Los Angeles gein groet American Football team. Wel höbbe ze 'n bekind ieshockeyteam, naomelek Los Angeles Kings. Aongezeen Californië neet väöl groete basketbalteams heet, zien väöl teams same ein team geworde, wat gaans Californië vertegenwoordeg: de Golden State Warriors. Vootbal weurt nog altied neet hiel serieus genome in Californië, en is volges de mieste lui in de staot get veur Europeane. 't Groetste vootbalteam is de California Cougars, wat gaans Californië vertegenwoordeg.
Brieëme
Brieëme is d'r naam van 't plantegesjlach mèt d'r wetensjappeleke naam Rubus. D'r naam van de vrucht is brommel of framboos.
Waord
'n Anger diffenisie van "waord" is de kleinste psychologisch-spraokkóndige einheid inne spraok die op zichzelf kan staon, in taengestèlling tot 't gebónje morfeem. E waord besteitj oet minimaal ei vrie morfeem en nól of mieë gebónje morfeme. Inne praktiek is 't 'n opeinvolging van aanein gesjreve littere, woraan ein door conventie euvereingekómme meining verbónjen is. Dit mèntj neet det e waord per diffenisie 'n "meiningsdragendje" (semantische) einheid is, went de deiler woroet 't is samegestèldj bezitten op zichzelf ouch 'n meining: de affixe be-, ver-, -e en zo wiejer höbben allemaol 'n eige meining.
De meining van lexeem kump vriewaal gans euverein mit die van waord. De term lexeem wuuertj aevel specifiek gebroek veur 't waord te óngersjeie vanne meiningsvól einheje op e lieëger niveau, ofwaal de gebónje morfeme.
Abortus
Abortus sjleit op 'n óntiejige gebaorte of 'n miskraom. In 't Nederlandjs sjteit 't döks synoniem mit abortus provocatus: de medische term veur 't veurtiejig aafbraeke van 'n zjwangersjap door medisch ingriepe.
Abortus es medische ingreep is op ethische grunj ómsjtreje. In Nederlandj is abortus in principe meugelik toet de einentwintjigste waek van de zjwangersjap es aan 'n aantal regels is vóldaon. Eine van die regels is 't feit det de oetveuring van de zjwangersjapsóngerbraekeing mót zeen veuraafgegange door 'ne bedinktied van e paar daag en det de zjwangersjapsóngerbraeking mót waere oetgeveurd door 'ne medicus.
In sómmige lenjer weurt abortus es e "veurbehoodsmiddel achteraaf" gebroek, wie de morningafterpil.
Zelfs in lenjer wo abortus wèttelik is toegesjtange vinje nag abortusse plaats ónger riskantje ómsjtenjigheje, wie mit zeip, breinäölj of vergif.
Etymologie
De etymologie of woordaafkóms is 't deilgebeed vaan de taolkunde dat de herkoms vaan wäörd bestudeerd. 't Woord kump vaan 't Grieks: Étymon (ἔτυμον) (oersprunk vaan e woord) en logía (λογία) (wetensjap). De etymologie vaan e woord is de historische verklaoring veur de meneer boe op de vörm vaan 't woord tot stand is gekoume; daorum weurt 't ouch wel de woordherkoms (Duuts: Wortherkunft) geneump.
Iemes dee etymologie bedrief is 'ne etymoloog. Etymologen wèrke dèks bij oetgeverije vaan dictionairs en encyclopedieje.
Bekinde Limburgse etymologe zien Jos Schrijnen, Jac van Ginneken en J. Verbeeten. Same höbbe ze nog de Groete Dialek Enquête oet 1914 oonderzoch.
Wie wèrk etymologie?
E woord krijg 'n etymologie es 't qua vörm en beteikenis zoedaoneg euvereinstump mèt e woord in 'n aander taol, tot 'r gein sprake kin zien vaan touwval. De etymologie maak in die gevalle oondersjeid tösse veer versjèllende categorieë. In de ierste twie categorieë is spraoke vaan 'n etymologisch verwantsjap (cognate), in de lèste twie neet.
I Gemeinsjappeleke Bron: Väöl taole höbbe weurd dee op mekaar lieke en tegeliek 'n vergeliekbare beteikenis höbbe. Es dit bij väöl weurd tösse twie taole 't geval is, spreke veer vaan twie taole dee ziech oet dezelfde brontaol höbbe oontwikkeld. Meh 't kin ouch veurkómme tot twie of mier weurd in 'n nuuj taol ziech oet e zelfde gróndwoord in de brontaol oontwikkele of tot ein vaan de twie weurd laoter geliènd weurt (zuug heej onjer). In dit geval weurt gesjproke vaan e doublet.
III Klaanknaoboetsinge: Weurd oet versjillende taole kinne ouch op mekaar lieke umtot ze klaanknaoboetsinge zien vaan 'tzelfde geluid. Dit neump me 'ne klaanknaoboetsing of e onomatopee. Zjus wie bij lienweurd stumme onomatopeeën in versjillende taole dèks euverein in vörm en beteikenis, mer trotsere ze de zoe meugelek gevoonde klaankwette.
IV Elementaire begrippe: Wier is 't nog zoe tot de fonetiek vaan taole 'r op natuurleke wijze veur zurg tot in väol taole de weurd veur zier elementaire concepte qua vörm op mekaar lieke, allewel ze etymologisch in gei ènkel opziech verwant zien. Dit zien meistal de weurd dee e taollierend keend 't ierst liert, dus de articulatie daovaan mot ouch wel hiel invoudeg zien. Zoe beteikent 't Chinese ma 't zelfde es 't Limbörge woord ma (vaan mama). Hej is gein spraoke vaan etymologische verwantsjap, mer de klaanke boe oet de weurd bestaon zien zeer invoudeg te articulere terwijl 't tevens zoe'n bietje de ierste weurd zien dee e keend liert.
Boek
De boekholte is aafgesjèdj van 't hert enne lónge door 't midderif of diafragma, 'n spier inne vorm van 'n dun koeppelvörmige plaat die bie sametrèkking de bórsholte vergruuetj t'n koste vanne boekholte, zoeadet de lónge zich vól mit lóch kónne zuge. Ómdet de boekinhaad koum samedrökbaar is, zal hiebie de boekwandj get nao boete kómme. Inne midde vanne boek zitj de navel.
Oppe boek van mansluuj (en sómmige vrólje) greutj, aafhenkelik vanne gene, boekhaor. Dit haor óntwikkeldj zich inne puberteit en kan bestaon oet 'ne streep aan haor tösse de sjaamstreek enne navel, mer 't kan ouch de ganse boek bedèkke.
Veertiende iew
daartiende iew -- veertiende iew -- vieftiende iew De veertiende iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1301 tot en mèt 1400. Dees iew huurt in de westerse historie tot de middeliewe, en wel tot de late middeliewe. De groete besjavinge vaan de wereld stoonte nog neet allemaol mètein in contak. In e groet deil vaan d'n Awwe Wereld weujde de Zwarten Doed, dee de bevolking hendeg oetdunde. In Wes-Europa leep van de mach vaan de Kèrk, die d'n iew deveur op häör huugdepunt had gestande, weer trök; de börgerij kaom op. In groete deile vaan d'n islamitische wereld maakde Turkse voorstedomme d'n deens oet, boe-oonder 't opkoumend Osmaans Riek. Ouch India stoont oonder Turkse hiersjappij. In China kaom de Mingdynastie aon de mach; de Mongoolse hegemonie leep op häör ind. Oos-Afrika woort nog ummertouw gedomineerd door Afrika, dewijl in Wes-Afrika 't Maliriek op zie huugdepunt stoont. In Amerika bestoonte de rieke vaan de Azteke en Inca's nog neet; in plaots daovaan gaof 't stadsstaote en klein voorstedomme.
Groete gebäörtenisse
thumb|Wöllem vaan Saeftinghe deit Robert vaan Artesië doed op de Göldespoereslaag. thumb|Slaag bij Poitiers (1356). Te zien vèlt wie 't Ingels vootvolk de Franse ridders mèt sumpel handbeug bekamp. thumb|Groethertog Jogaila vaan Litouwe liet ziech duipe.
Wetensjap en filosofie
thumb|Clemens V, d'n ierste in 'n serie Franse pause. thumb|Houtsnei oet 'n drök vaan de Canterbury Tales oet 1483.
Persoenelekhede
thumb|Eduard III vaan Ingeland, de keuning dee d'n Hoonderdjaoregen Oorlog begós. thumb|Dante Alighieri.
Pens
De pens (Letien: rumen) is eine vanne veurmage bie herkawwers. Inne pens óngergeit 't voor det de herkawwer ètj 'n veurvertaering. Daoveur zörge micro-organisme; dees zeen bacterieje, protozoa en sjummele. 't Biezónjer van dees is det ze kónnen euverlaeve in anaëroob (zoerstoferm) ómgaevinge. Bieje vertaering óntstaon vètzoere (aekzoer, bótterzoer, propionzoer). Ouch greuje de micro-organisme op 't voor. De vètzoere enne micro-organisme vörme gooj voorstoffe veur 't bieës. Naeve dees voorstoffe óntstaon ouch versjeie saorte gaas, wie methaan en kaoldioxied.
Sapogne-et-Feuchères
Sapogne-et-Feuchères ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 515 luuj op 'n oppervlaak van 10,71 veerkante kilometer en daomèt goof 't 48,09 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,19% de jaor.
Sjie
'n Sjie of 'n(e) ski is 'n lang lat veur zich euver snieë of anger oppervlakde te kónne veurtbewaege. Sjies woorten oearsjprunkelik gebroek in Scandinavië wo me ze gebroekdje veur zich baeter te kónne verplaatsen euver 't besnieëdje landj. 't Waord "sjie" is aafkumstig van 't Aadnórs skiða, det "rechte plank" mèntj.
Allewiel zeen sjies veural bekèndj van 't alpineskië en 't waterskië. Sjies waeren ouch gebroek es lanjingsgestèl veur vleegtuger die lanjen in poealgebiede, of es (gedeildjelik) óngerstèl veur snieëscooters en sleie.
De vorm en oetveuring van 'n sjie is aafhenkelik vanne vorm van skië die de skiër beüub.
Sjaasberg (huëvel)
thumb|'t Krüts óp d'r Sjaasberg D'r Sjaasberg (officieel benaming: Schaesberg) is 'ne huëvel bei Hommerig i g'n gemingde Bleiberig, i g'n Belsje provins Luuk. 't Dörpke Hommerig ligk aa g'ne voot van d'r berg en d'r aafsjtand tussje 't dörp en d'r huëveltop is óngevier 200 meter. D'r huëvel hat ing huuëgde van 304 meter boave zieënivo. Boavenóp sjteet e groeët krüts dat al va wiedaaf is te zieë.
Doux
Doux ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groat Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 101 inweunersj, die Dulciniens (mannelik) en Dulciniennes (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 6,52 km2 groat. Dao woonde dus zoan 15 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Rethel, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Rethel.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
York University
thumb|right|300px|York University York University (aofgekort es YU) is 'n openbare oonderzeuksuniversiteit gevèsteg in Toronro, Ontario, Canada.
Waoërt op 1959.
Vänersborg
Vänersborg is 'n gemèndje in Västra Götalands län, Zwede. De gemèndje tèltj 37.052 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 647,48 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 57,2 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
7,84% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Frans Schleiden
Frans Schleiden (Pastoer Schleiden, Setterich-Siersdorf, Duutsjland, 7 maart 1896- Kèrkrao, 12 juli 1955) wirkde in Viele es keploan. Dat woar heë sjpieëder óch i Kirchroa (Hoots). Heë woar joarelank sikkerteer van Veldeke.
Heë is Nederlander woade beej de wet va 26-02-1914. Noadat heë gewied woar, kómp heë als kaploan noa Viele, i 1920. Doanoa kaploan i Gebrook va 1928 bis 1936. Dan óp Mölleberg va 1936 bis 1939. I 1939 beneumd als pastoer i Mheer bis 1945. Uvvergeplaatsjt noa Holz-Kirkroa bis †12 juli 1955.
Pastoer Schleiden woar besjtuurslid va Veldeke va 1929 bis 1955. Hoofdredakteur va 1931 bis 1938.
Heë is egelik d'r man dae d'r basis hat gelaad um 't Vieleter dialekt óp papier te zètte. Dat how als vurdeel dat, in ing tsiet woa nog ginge televisie en zich benoa ginge de luxe van inge radio koeënt permittere, toch get d'ra gedoa is woade dat de luuj zich ins koeënte amezere. Dat boete de kermis of e deup- of kommuniefès.
Umdat Veldeke vunnef joar besjtóng, is óp zóndig d'r 25e januari 1931, D'r brand va Bellent ópgevuurd. Dat woar i dreej bedrieve, tusjedurch koeënt me loestere noa de moeziek van 'É Heëlesj sjtriek-orkes'.
D'r brand va Bellent woat midde 70er joare durch mieë bekende luuj oet Viele (allemoal amateurs) an de Boom i Viele ópgevuurd.
Beej de ónthulling van 't monument óp d'r hoek Vieleberg/Vielenersjtroat, dónge benoa alle vereniginge mit.