cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Redies
Aeteswaerd
100 gram verse redies bevatj:
Parnas
thumb|250px|Parnas
D'r Parnas (Aajdgrieks: Παρνασσός, Parnassos, Grieks: Parnassós Óros) zeunt ruig en oonherbergzaam berg in 't zuide van Phocis (Griekeland) van maximaal 2457 meter hoeëg. De twieë belangriekste, dèk besjniejde, toppe zeunt d'r Tithorea en d'r Lycorea. An d'r voot d'r van liekt Delphi. D'r Parnas beveend zich in de periferie Middel-Griekeland.
De berg zeunt gewiejd an Apollon en de hemèt van de muzen. In de Corycaeïsche Grot óp d'r zuidhelling voonde de Bacchische plechtighede plaatsj. Oet 'n kloof geneumd de Phaedriadae oontsjpróng de brón Castalia die dichters inspireerde (zoewie zoeväöl brónne in de aodheed). Ten westen hievan bevoond zich de Pythia van 't Orakel van Delphi.
Tiedens d'r zondvloed blaef allèng d'r top van de berg baove water. Deucalion kieëm d'r mèt z'n sjip óp terech. Apollon verwondde op d'r Parnas de sjlang Python.
D'r Parnas is riek an bauxiet en in de buurt beveende zich allewiel aluminiumfabrieke. D'r berg is e populair skigebied. De wiek Montparnasse in Paries en de Franse dichtsjoeël Parnassiens zeunt nao d'r Parnas verneumd.
Vic Reinders
Vic Reinders (1888-1961) waor 'ne Mestreechse beeldend kunsteneer. Daoneve sjreef heer ouch gediechte in 't Nederlands en 't Mestreechs.
Leve
Vic Reinders woort gebore in 1888 es Mathieu Antoine Victor Reinders. In 1910 riechde heer, same mèt 'n aontal aander kunsteneers de Limburgse kunstkring op. Heer storf in 1961.
Werk
Vic Reinders waor in de ierste plaots beeldend kunsteneer. 't Sjrieve vaan gediechte waor veur häöm 'n nevenactiviteit. Heer heet noets zelf poginge oondernome um zie werk te publicere. Zien Nederlandstaolege gediechte zien oetgegeve in twie bundels; de ierste bundel is oetgegeve door zien vrun ter iere vaan ziene zestegste verjaordaag, de twiede bundel nao zienen doed.
Ouch zien Mestreechse gediechte zien nao zienen doed oetgegeve. Zie dialek-werk umvat achtien gediechte, gesjreve tösse 1937 en 1956. Väöl vaan zien gediechte goon euver de stad Mestreech, Mestreechse gebruke en persoene. Wijer sjreef heer veerze mèt e religieus karakter.
Stäölke
Aon m'n Geboortestad
Wie leefste in m'n hart, mien Starestad,<BR> mien Treech; iech zeen d'n Maos, d'n tores, pleine, straote,<BR> iech huur d'n taol, dat bijnao zingend praote,<BR> en weet: diech höb iech àltied leefgehad.<BR>
Parnassiens
De Parnassiens waor in de brèj betekenis 'n literair sjtroming die de klassieke waerke es maotsjtaf nome vör literair waerk. Oonder leiding van d'r sjriever - mae väöral d'r ópsjtèller van 'ne literaire canon - Nicolas Boileau loge de aanhengers van dis sjtroming saer d'r 17de ieëw överhoop mèt de Moderne. In engere zin verwiest me mèt Parnassiens nao 'ne Fraanse dichtersgroep in de twiede helft van d'r 19de ieëw, dae 't principe L’art pour l’art hanteerde. D'r naam kraeg dae groep in d'r in 1866 dör Alphonse Lemerre heroetgegaeve Anthologie Le Parnasse contemporain dae betrèkking how óp de hie baove bedoelde historische bewaeging en mieë specifiek nao d'r gelieknamige „Berg van de Muze“ oet de Griekse mythologie. De berg sjtaon nog ummer bekind es de Parnas. E literair en inhoudelek monumaent vör de Parnassiens makde Paul Verlaine mèt 't essay Les Poètes maudits. Es belangrieke vertegenwoordigers gelde Leconte de Lisle en Théophile Gautier. De beroemdste vertegenwoordigers zeunt Paul Verlaine und Stéphane Mallarmé. Ooch Charles Beltjens hoeërt bie de Parnassiens.
Vic Reinders
Stäölke
[...]
Wie hunkerde m'n hart nao diech, mien stad,<BR> es iech soms wied vaan diech eweech mòs leve;<BR> ao, àltied is die beeld miech bijgebleve:<BR> iech höb diech àl mie leve leefgehad.<BR>
(Oet: Mestreechter Veerskes, 1962)
Bibliografie
Reinders' gediechte in 't Nederlands zien versjene in de bundels:
Gediechte vaan Reinders zien ouch trök te vinde in versjèllende blomlezinge:
Waterpistoeal
E waterpistoeal is e stök speelgood inne vorm van e pistoeal (of e gewaer) womit me vleujstóffe, meis water, kan ewegspuite. 't Speelgood haet 'ne kleine veurraodtenk veur 't water en e pumpke. Daomit kónne de kinjer einanger of veurbiegengers naatspuite. Veural mit werm waer waere waterpistoeale väöl oete kas getróch.
De ieëste modelle van róndj 1915 woorte vervaerdig oet bleek.
Eidsberg
De gemeintecode is 0125.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 6,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Sumatra
thumb|'n Topografische kaart euver Sumatra. Sumatra of Soematra (de oetspraok mit "uu" kump 't meiste veur) is 't op vief nao grótste eilandj oppe werreld, nao Greunlandj, Nuuj-Guinea, Borneo, Madagaskar en Baffineilandj. 't Besleit 'n oppervlakdje van 474.481 km² en wuuert aafgepaoldj doren aopen Indischen Oceaan in 't zuudwèste, de Andamanse Zieë in 't naordwèste, de Zuud-Sjinese Zieë in 't naordoeasten enne Javazieë in 't zuudoeaste. Langs de kus van Sumatra ligk 't eilandj Bangka.
Op Sumatra wone zón 50 miljoen luuj, wovan 't euverdeil besteit oet Maleisiërs; 't naordwèste wone veural Atjehneze. De meiste inwoonders zeen islamitisch, mer 't haet ouch 'n gooj minderheid kristene.
Sumatra steit, juus wie Borneo, mit naam bekandj veur 't raengewaad. Dit is d'n insigsten habitat veuren orang oetan; dore sterke óntbóssing wuuert de saort aeval ernstig bedreig.
1828
1825 - 1826 - 1827 - 1828 - 1829 - 1830 – 1831 1828 (MDCCCXXVIII) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'nen dinsdag op de Gregoriaanse kalender.
Sjemisch element
E sjemisch element is 'n atoeamsaort. Zón saort wuuertj bepaoldj door 't atoeamnómmer: 't aantaal aan protonen inne kern van 't atoeam. Dees diffenisie is abstrak en op gein inkel wies te koppelen ane macroscopisch zichbare werreld. Boetedet steitj die häöks op 't gangbaar spraokbroek. Daoveur wuuertj 't begrip "element" döks gebroek mitte volgendje diffenisie: 'n stof die is opgeboedj oet ein saort aan atoeame.
Inne netuur guuef 't veerenneugetig versjillige element. Bie kernreacties zeen nag zoea twintjig anger elemente te make. 't Aantaal aan kónsmaesige elemente nump nag ummer toe: in 2008 woren 't 's drieëntwintjig. De elemente waeren oppe einveljigste meneer ingedeildj in metaal en neet-metaal. De neet-metale zeen 't mins divers (achtieën saorten in totaal). Bieje metale guuef 't 's zeve die kwa eigesjappe e bietje oetwieke richting de neet-metale. Daoveur waere ze ouch waal halfmetale geneump.
Johannes Paulus II
thumb|150px|right|Johannes Paulus II in 1993 Zien Heilegheid Paus Johannes Paulus II, gebore Karol Józef Wojtyła (Wadowice, Pole, 18 mei 1920 - Roeme, 2 april 2005) waor vaan 1978 tot zienen doed paus, en daomèt bisjop vaan Roeme, hoof vaan de Roems-Kathelieke Kèrk en staotshoof vaan Vaticaanstad.
Biografie
Paus Johannes Paulus II woort in 1920 es Karol Wojtyła gebore in 't stedsje Wadowice, in de naobersjap vaan Krakau. Laoter góng heer ouch in Krakau woene. Heer wèrkde es sjemis en had väöl contak mèt de door de Nazi's vervolgde Joede, wat häöm op väöl probleme mèt de machhöbbers kaom te stoon. In deen tied veel heer positief op door 'n groete taolekènnis, sportiviteit en talènt es toneelsjriever.
In 1946 woort heer priester, boenao heer ethica góng docere aon de universiteit vaan Krakau. In 1958 woort heer vaan dat bisdom hölpbisjop, in 1963 eertsbisjop. Heer naom deil aon 't Twiede Vaticaans Concilie. In Pole zetde heer ziech in veur de gelouvege vaan 't land, die door de communistische regering oonderdrök woorte. In 't oontstoon vaan de vakboond Solidarność heet heerv 'n groete rol gespeuld. In 1967 woort heer tot kardinaal beneump.
Wienie in 1978 paus Johannes Paulus I nao 33 daog pontificaat storf, voont me in 't Vaticaan tot 'ne relatief jonge kardinaal paus mós weure. Me koos de Poolse kardinaal, dee es charismatisch en bekind gold. Heer woort in 1981 door 'nen Törksen assassien aongesjote. Es pacifis zoch heer de maan in de cel op veur mèt häöm te praote. Sommege meine tot de USSR heitouw had opgedraoge. De paus reisde väöl: heer brak 't record vaan paus Johannes XXIII, dee um dezelfde eigensjap de bijnaom "Johnny Walker" had. In 1986 kaom heer nao Nederland. In de jaore negenteg kraog heer ummer mie las vaan gezoondheidsprobleme, mèt naom de Krenkde vaan Parkinson. Heer storf in 2005. Zienen opvolger waor d'n Duitser Joseph Ratzinger, dee de naom Benedictus XVI aonnaom.
Relaties mèt ander religies
De kathelieke kèrk stoont traditioneel bekind es antisemitisch. Wotyła evels heet ziech al in d'n Twieden Wereldoorlog veur de Joedse zaok ingezat. Later bezoch heer dèks leislui vaan aander religies boemèt de kathelieke kèrk laankloupende conflicte had: d'n Islam, 't protestantisme, orthodoxe kèrke, boeddhisme en zoe wijer. Daomèt zat heer de lijn vaan Johannes XXIII en aander recènte veurgengers door.
Seksueel kwesties
Dees conservatief standpunte en de otoritair hajding vaan 't Vaticaan lieverde zeker ouch in Nederland väöl ergernis op; hei riechde me de progressief Ach-Meibeweging op.
Canonisering
Al kort nao zienen doed kloonk de roop um Johannes Paulus zoe gaw meugelek heileg te verklaore ('santo subito'), 'n proceduur die normaal väöl decennia in beslaag nump. De paus zien opvolgers Benedictus XVI en Franciscus gónge dao-in mèt: op 1 mei 2011 woort Johannes Paulus zaoleg verklaord. Op 27 aprèl 2014 (Beloke Paose) volgde zien heilegverklaoring door paus Franciscus. In dezelfde ceremonie woort ouch Johannes XXIII gecanoniseerd.
Makemake (dwergplaneet)
(136427) Makemake (symbool: ; uitspr. Ma-ke-ma-ke) is 'n dwergplaneet in eus zonnestèlsel. De dwergplaneet woordt oontdèk op 31 miert 2005.
De naom waor tijdelek, mer de planeet woort ouch Paoshaos geneump, umtot 't bijnao Paose waor wie ze oontdèk woort. De oeteindeleke naom kump oet de mythologie van Rapa Nui, de bewoeners van Paoseiland, boe-in Makemake de sjöpper vaan de minsheid is.
Annemarie Penn
Johanna Maria (Annemarie) Penn-te Strake (Hèlmoond, 31 juli 1953) is 'n Nederlandse zjuriste. Sinds 2015 vervölt ze de functie vaan börgemeisterse vaan Mestreech.
Leve
Annemarie te Strake greujde op in Deurze (Deurne) es kleinkeend vaan industrieel Lambertus te Strake en börgemeister Lambert Roefs. In häör woenplaots doorleep ze 't Willebrordgymnasium. Nao häör sjaol góng ze rechte studere aon de Kathelieke Universiteit Nimwege, boenao in de jaore tachteg 't raiosjap volgde. Tösse de twie studies door deeg ze oontwikkelingswerk in Malawi. Tijens häör rechtestudie begós ze ouch de Wètswinkel in Deurze.
Ze is getrojd mèt dokter-chirurg Olaf Penn.
Carrièr
Penn kaom te wèrke es rechter aon de arrondissemintsrechbaank in Mestreech. Dao klom ze in 1998 op tot vicepresident. In 2006 veranderde ze vaan loupbaon door hoofofficeer vaan zjustitie te weure. Zès jaor later trooj ze touw tot 't colleesj vaan procureurs-generaol in Amsterdam.
Vaanajds waor Penn neet bij de politiek betrokke, meh häöre maan zaot dao wel in es liestrèkker vaan de Seniorepartij. Oondaanks of daankzij tot ze gei lid vaan n'importe wat veur partij waor, leide ze in 2014 nao de gemeinteraodsverkezinge de formatie in Mestreech. In 2015 kaom ze in beeld es opvolger vaan börgemeister Onno Hoes, dee zien positie door alderlei sjendaole in zie privéleve versjendeleerd waor. Op 23 aprèl droog de raod häör es insegste kandidaot veur. De installatie volgde op 1 juli vaan dat jaor. Penn is d'n ierste vrouweleke börgemeister vaan Mestreech, zoewie d'n ierste partijloeze in langen tied.
Ville-sur-Lumes
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 524 luuj op 'n oppervlaak van 3,1 veerkante kilometer en daomèt goof 't 169 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,24% de jaor.
Sjtam (antropologie)
'ne Sjtam is in de antropologie 'n gemeensjap van luuj die groeët genog is öm oet versjillende oonderdele te besjtoeë, mae oeëin de economische situatie nog neet toelèt dat d'r 'n elite kan oontsjtoeë. Sjtamme zeunt groeëtendeels egalitair groepe die dèk oet mieërdere nederzèttinge besjteunt. Sjtamme zeunt mètstens neet groeëter wie eenkel doezende persone. 't Begrip sjtam sjleet dus óp 'n bepaalde vorm van politieke organisatie m.a.w. 'n organisatie die intern en nao boete oet de mach organiseert.
Kenmaerke
'ne Sjtam besjteet oet eenkel honderde luuj bies eenkel doezende. 't Zeunt van oorsjprong oonderling verwaante families of clans, mae neet ömmer. In 't begin waor de familierelatie 't belangriekste beendende elemaent mae naomate 'ne sjtam greujde, naeve oetbreiding dör geboorteaanwaas ooch dör ópnaeming van neet verwaante luuj in d'r sjtam, kieëm dit mieë óp d'r achtergroond te sjtoeë. 't Belangriekste beendende elemaent waoërt noe de gemeensjappeleke cultuur zoewie dezelfde taal en religie, dezelfde gebroeke bie ambachte, keuns en bie gemeensjappeleke werkzaamhede wie visje en jage, laandboew en vieëhouderiej. Dèk zeunt d'r ooch informeel leiders; opperhoofde mètstens mèt 'ne 'adviesraod' gevörmd dör ervare 'sjtamodste' en 'n in d'r loop der ieëwe gegreujde verzameling tradities en wètte, oeë in al 't belangrieke geregeld wert.
Historie
De örsjte miensjeleke gemeensjappe waore allemaol óp sjtamverbande gebaseerd. 't Zów in de westerse waelt allewiel e historisch begrip zieë. De Romeine sjraeve över de sjtamme die ze bie hön veroveringstóchte taegekieëme. Väörbeelde oet ós sjtrieëke zeunt de Germane oonderverdeeld in Franke, Batave, Frieze, Gote en väöl aander sjtamme. Oet d'r biebel en aander brónne kènne v'r de 12 sjtamme van de Israëliete en aander sjtamme oet 't midde-ooste zoewie de Amoriete. De Westerse waelt is saer de vreig middelieëwe neet mieë óp sjtamverbaande gebaseerd mae óp sjtaote. In väöl landsname van Europese sjtaote is nog waal dèk d'r naam van de belangriekste sjtamme truuk te veende die an d'r oorsjprong van dis sjtaote haant biegedrage. Bekaande väörbeelde zeunt Frankriek: 't riek van de Franke en Ingeland: 't laand van de Angele.
In de modern waelt zeunt d'r groeperinge die ooch sjtamkenmaerke haant zoewie gangsters, oeëbie waarde wie 'troew an d'r leider en groep' en soms zelfs initiatierite belangriek zeunt.
Chanakya
Chānakya (Sanskriet: चाणक्य) (zoeaget 350-283 v.Chr.) waas 'nen adviseur en d'n eerste minister van d'n eeste Mauryakeizer Chandragupta Maurya en daegene dae dem ziene greep nao de mach veurberèdde.
Oorsjprunkelik waas hae 'ne politische leraar en filosoof aan de sjool van Taksila. Hae weurt ge-ach 'n wichtige rol te höbbe gesjpeeld bie de oprichting van 't Mauryariek, 't eerste riek in de gesjiedenis van Zuud-Azië det 't grótste deil van 't Indiaas subcontinent ómvadde. Chanakya deende es de wichtigsten adviseur van zowaal Chandragupta es ziene zoon Bindusara.
Etta Palm-d'Aelders
Etta Palm-d'Aelders (Groninge, april 1743 - Den Haag, 28 maart 1799) waor 'ne Fraanstalige sjriever en de örsjte Nederlandse feministe. Óp 30 december 1790 heel ze de rede "Sur l'injustice des Loix en faveur des Hommes, en dépens des Femmes" vör 't Fraanse Nationaalconvent.
Doetinchem
frame|Ligking vaan Doetinchem in Gelderland Doetinchem (Achterhooks: Deutekem of Durkem) is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, in d'n Achterhook, mèt 'n oppervlak vaan 79,67 km2 (daovaan 0,53 km2 water) en (per 1 januari 2007) 56.225 inwoeners. Neve Doetinchem ligke binne de gemeinte de dörper Gaanderen, Nieuw-Wehl, Wehl en Wijnbergen en de naobersjappe Het Broek, IJzevoorde en Langerak.
Stadsfuncties
Doetinchem is 't steidelek centrum vaan de gooddeils lendeleken Achterhook. Boete oonderwies veurzuut de stad oonder mie in 'ne weekmerret, cultuur en oetgoonsgelegehede. In Doetinchem is ouch industrie; door de ligking aon d'n Awwen IJssel is hei ouch industrieel transport euver 't water meugelek. In Doetinchem späölt wijer de betaold-vootbalclub De Graafschap.
Stadsgeziech
thumb|right|Kestiel Slangenburg Door 't bombardemint in 1945 heet de binnestad e modern aonzien. Belangrieke monuminte zien de gotische Catherinakèrk en de Lutherse kèrk, en 't kestiel Slangenburg op 't gelieknaomeg landgood in de umgeving vaan de stad (laat-middeliews, verbouwd in de zeventiende iew).
Historie
Doetinchem weurt in 838 veur 't iers geneump, es Duetinghem. In 1236 kraog de intösse al ummoerde plaots stadsrechte vaan graof Otto II vaan Gelder. De plaots greujde oet tot 'n belangrieke stad in 't kerteer vaan Zutfen. In 1499 woort de stad door Jan II vaan Kleef belegerd. In 1527 voont 'ne groete stadsbrand plaots. De iewe daonao ontwikkelden 't ziech lankzaamaon. Tot 1920 waor Doetinchem gesplits in de gemeintes Ambt-Doetinchem en Stad-Doetinchem; in dat jaor woort die splitsing opgeheve. Aon 't ind vaan de Twiede Wereldoorlog, in aprèl 1945, leep de binnestad zwoer sjaoj op door e geallieerd bombardemint, wat per vergissing woort oetgeveurd (me wouw Kleef treffe). Nao d'n oorlog woort Doetinchem de belangriekste plaots in de regio, nao Zutfen en Doesburg, die iewelaank groeter waore gewees. In 2005 kaom de opgeheve gemeinte Wehl bij Doetinchem.
Vegårshei
thumb|De ligking van Vegårshei in de pervincie Aust-Agder. Vegårshei is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Aust-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 1.849 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 356,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5,2. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,1% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Nevel
d'n Dampkrink bevatj ummer 'n bepaoldje wieväölheid aan waterdamp, wovan meistes e deil is gekóndenseerdj op kóndensaasjekaene, wie fienstof, polle en veural zaltkristalle. Wie vöchtiger de lóch is, wie hoger de rilletief vöchtigheid, en wie mieë kóndensaasje optruuetj. Innen dampkrink kan al bie 'n rilletief vöchtigheid van zoeaget 35% vleujbaar water waeren aangetuuendj rónjelóm kóndensaasjekaene, veural wen väöl wateraantrèkkendje kaene (hygroscopische kaene) dao zeen. Wen mieë waterdamp dao is zal 't druupke greuje en los meistes de oearsprunkelike kóndensaasjekaen op. Inne meteorologie wuuertj 'n grens van 80% rilletief vöchtigheid aangehaje; daobaove sprèk me van "nevel".
Wen 't zich in nevel minder es 1000 m wuuertj, den sprèk me van mis. Bie mis is de rilletief vöchtigheid get ónger of oppe 100%
Soiron
thumb|250px|Soiron, dörpsgeziech Soiron (Waals: Sweron) ies 'n dörp en deilgemeinte op 't Belsj in Wallonië. Saer 1977 huèrt 't bie de gemeinte Pepinster in de provincie Luuk.
Historie
Soiron ies gesjtiech in 1005.
Bezeenswaerdig
't Dörp huèrt bie de categorie: Les plus beaux villages de Wallonie vanwege zien good bewaarde sjträötsjes vol ouw, gries natuursjteine hoezer oet de 17e en 18e ièw. Vènstere en deure höbbe lateie en/of kruzer van helsjtein. De daker zint gedèk mèt leie. 'n Ouw wesjplaats, besjtaonde oet ‘ne viever mèt wesjtrap, ’n pómp en ’n wesjhuuske mèt ’ne róndbaog en ’n bad binne, bevingk ziech ónder aan de kèrkheuvel. 't Water kump oet 'n brón. In 1983 ies dit allenei gerestaureerd. De kèrk, oet 1723, ies gewiejd aan de heilige Rochus. ’t Geboew haet ‘ne ouwere sjpietse tore mèt ’n groat sjeep van later datum.
't Kesjtièl van Soiron, opgetrokke in natuur- en helsjtein, tösje 1723 en 1749, haet twiè tores. 't Bevingk ziech aan de rand van de beboewing, gelege in 'n park. Binne sjteit meubilair in Lodewiek XIV-sjtiel. Bie de aanliegkende boerderie sjteit 'n druègsjuur oet 1836, woa in vreuger jaore, toen de textielindustrie in 't dörpke nog bleujde, kaardebolle woorte gedruèg. Mèt die kaardeböl woort de wöl gekemp. De veurgevel van dees sjuur haet miè es 90 ventilatieloker. De textielindustrie besjtóng oet sjpinnerieje en weverieje.
In de buurt van 't kesjtièl sjteit 'n Rochuskapelke. Wiejer zin d’r nog 'n aantal Mariakapelkes, de ouw pastorie en 'n veurmalige beerbroewerie te zeen.
Fredrikstad
thumb|De ligking van Fredrikstad in de pervincie Østfold. Fredrikstad is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Østfold in Nórwaeg. De gemeinte had 70.791 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 290,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 244,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0106.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 7,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Dentergem
Dentergem is 'n gemeinte in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, in 't arrondissemint Tielt aon de grens mèt Oos-Vlaandere. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 25,94 km² en had op 1 januari 2008 8.223 inwoeners.
Deilgemeintes
Dentergem besteit oet veer deilgemeintes. Dentergem zelf heet 'n oppervlak vaan 11,76 km² en had in 2006 2.625 inwoeners.
Economie
Tot 2007 waor in Dentergem de beerbrouwerij Riva gevesteg. Dit bedrief is intösse pleite en euvergenome door Duvel; de vesteging in Dentergem zelf weurt neet mie gebruuk.
Historie
In 1977 woort de gemeinte Dentergem oetgebreid mèt de opgeheve gemeintes Markegem, Wakken en Oeselgem.
Visby
Visby is de grótste stad op 't Zweedse Oeaszieë-eilandj Gotlandj enne houfstad van zowaal de pervinsje Gotlands län es de gemèndje Gotlandj., die bei 't ganse eilandj (en inkel rónjelómligkendje eilenj) beslaon. De hanzestad tèltj 22.236 inwoeaners (2005), haet 'n oppervlakdje van 1208 hektaar of 12,08 km² en is ei vanne veertieën Zweedse werreldirfgeujer oppe Werreldirfgoodlies van UNESCO.
Visby woort róndj 't jaor 900 'n stad. In 1314 brandje de stad gans aaf, wonao die weer woort opgeboedj. Visby waar de moderstad van Riga (det noe de houfstad van Letlandj is) en haw ei vanne grótste hanzekentoearen en zitj allewiel bie de Nuuj Hanze.
Stadsbild
Visby steitj houfzakelik bekèndj veure gooddeils intakte, oeten dertieëndjen ieëf stammendje 3,4 km lang stadsmoer (ringmoer) rónjelóm 't aad deil vanne stad. Ouch guuef 't väöl middelieëfse geboewe (mieër es 200). De stadsindeiling stamp nag oete middelieëve. Doe ware zevetieën middelieëfse kirken in Visby, wovan de meiste toet rwiens zeen vervalle; ein is nag intak.
Visby is de bès-bewaardje en kómplieëtste hanzestad. De stadsmoer mitte veer paore (Norderport, Österport, Söderport en Skansport) enne dertieëndjenieëfse taores zeen nag bao gans intak. De rwiens vanne middelieëfse kirke getuge van e riek vergange, esouch 't middelieëfs straoteplan enne euverbliefsele van mieër es 200 opslaaghoezer en hanjeleershoezer oet dees periood.
Vireux-Molhain
Vireux-Molhain ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
Meuleraad van 't kloaster Redemptoriste
thumb|250px|right| ’t Meuleraad van ’t Redemptoristekloaster in Wittem. 't Meuleraad van 't Kloaster Redemptoriste is 'n waterraad dat zich in 'n gebuuwke in de tuin achter 't kloastergeboew bevundj van 't geneumde Redemptoristekloaster in Wittem. Dit waterraad deende veur de aandrieving van 'n waterpómp veur 't völle van watertanks, die (vreuger) woorte gebroek veur de waterveurzening in 't kloaster. Dit gebeurde tot in de jaore 1990 toen ’t kloaster op de waterleiding woort aangesjlaote.
't Kloaster is róndj 1730 geboewd door paters Kapucijnen en geliektiedig is ouch de ziejtak van de Selzerbeek aangelag veur 't ómleije van baekwater. Aanvankelik waas de baek achter 't kloaster nog aope, mèr allewiel is löp dees door 'ne gewelfde gemetselde tunnel dae kort nao of tiedes de boew van de 500 maeter wiejer gelaege Wittemermeule is aangelag. Dees meule is kort nao 1836 geboewd in de tied dat de Redemptoriste zich in 't kloaster vestigde. De eigedomsrechte op de Selzerbaek die door de kloastertuin sjtruimp, is in 't begin van de twintigste eëuw betwis door de eigenaer van de Wittemermeule en ’t kloaster. In 1907 kaom ’t dan tot ’n minnelike sjikking.
't Waterraad, aanvankelik 'n houte raad oet 1886, woort in 1939 vervange door 'n iezere raad.
Allewiel besjtaon d'r planne veur 't werve van fondse veur 't geheël restaurere van de insjtallatie, wobie 't raad vervange zal waere.
Vireux-Wallerand
Vireux-Wallerand ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 1.954 luuj op 'n oppervlaak van 21,07 veerkante kilometer en daomèt goof 't 92,74 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,8% de jaor.
Brojne beer
Um zien krach is heer sinds iewe door de mins gevrees en bewoonderd; heer trejt in väöl verhaole op. Dezelfde mins heet häöm evels sterk bejaog en väöl vaan zien leefumgeving en ete aofgepak, zoetot heer in diverse len is oetgereujd. In Wes-Europa en zelfs Noord-Afrika kaom heer vreuger algemein veur (ouch in Nederland en 't Belsj), meh allewijl is heer dao beperk tot respopulaties in de Pyreneeë, Alpe en Appenijne. In Noord- en Midde-Europa is heer nog in groeter gebeje te vinde (Scandinavië, de Karpate, meh ouch dao is 'r zeldzaom. Dèkser kump 'r veur in Rusland, Turkije en Centraol-Azië. De grizzlybeer is gooddeils beperk tot Alaska en Canada; in de 48 aw staote is 'r gooddeils oetgestorve, in Mexico gans.
Buskerud
De pervincie is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
Gemeintes
Einentwintjig gemeintes ligken in Buskerud:
Ham (Kirchroa)
t'n Zuje van Ham loog vreuger de watermeule Hammeule en t'n naorde de Brögkmeule.
Ravetsmaar
Ravetsmaar is 'n klein buurt en 'n straot van Nuienhage. 't Is 'n óngerdeil van Exdel.
Hoeg-Karabach
Rippubliek Artsach daan wel Hoeg-Karabach of Nagorno-Karabach (Armeens Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն Lernajin Gharabaghi Hanrapetoet'joen) is 'ne neet-erkinde staot op 't internationaol erkind groondgebeed vaan Azerbeidzjan, veurnaomelek bewoend door etnische Armene. 't Besleit 't zuidwestelek deil vaan Azerbeidzjan, boe dit land aon Armenië grens. Hoeg-Karabach geit trök op 't gelieknaomeg otonoom oblas binne de Azerbeidzjaanse SSR. In dees regio höbbe Azeri's en Armene door de iewe heer samegeleef, oonder diverse wereldrieke. Wie de Sovjet-Unie oetereinveel, kaom hei evels oonras oonder de Armeense bevolking, die vreesde te weure gemarginaliseerd. In d'n oorlog dee volgde sjoot Armenië ze al gaw te hölp; nao 'ne waopestèlstand controleerde Armenië bekans 't gans gebeed. Etnische zuveringe höbbe 't vreuger divers land gooddeils mono-etnisch gemaak. Sinds de waopestèlstand is diverse kiere geperbeerd 't conflik op te losse, zoonder inseg succes. De regering vaan Hoeg-Karabach weurt door geine VN-staot erkind, ouch door Armenië neet; in väöl opziechte functioneert 't ieder es Armeens groondgebeed es tot 't 'nen apaarte staot is.
Indeiling
De Rippubliek Artsach is verdeild in zeve regio's, boevaan 'rs zès al es distrikte bestoonte in 't veurmaoleg oblas, plus de hoofstad. Noe is 't wel zoe tot 't veurmaoleg distrik Sjahoemjan oonder Azerbeidzjaanse controle is; De Karabachse regio die me zoe neump besleit 'n aander stök groond wat boete 't otonoom oblas ligk meh sinds d'n oorlog door Hoeg-Karabach weurt bestuurd.
N.B.: De ierste plaotsnaome zien de Armeense, die tösse häökskes zien Azerbeidzjaans.
Politiek
thumb|Nationaol Assemblee in Stepankert. Hoeg-Karabach is 'n presidentieel rippubliek, boe-in de president um de vief jaor gekoze weurt en zien termijn maximaol eine kier kin verlenge. 't Gebeed heet 'n einkamereg parlemint, de Nationaol Assemblee, wat ouch um de vief jaor weurt gekoze en wat oet 33 zetele besteit.
De positie vaan president besteit sinds 1994; daoveur waor de veurzitter vaan 't parlemint feitelek staotshoof. E compleet euverziech vaan Karabachse staotshoofde:
Alle staoshoofde waore, minstens in naom, oongeaffilieerd en neet lid vaan 'n politieke partij.
Erkinning en boetelandse relaties
De insegste staote die Hoeg-Karabach erkinne zien zelf neet of zier beperk erkind. Sinds 2006 erkinne Hoeg-Karabach, Abchazië, Zuid-Ossetië en Transnistrië ziech officieel oonderein. Ouch daoveur wèrkde dees neet-erkinde staote al väöl same. Hoeg-Karabach heet wijer informeel relaties mèt Armenië, Australië, Duitsland, Fraankriek, Rusland en de Vereinegde Staote.
In Armenië zuut me Hoeg-Karabach de facto es deil vaan 't land, wat in de regio zelf ouch 't geval is. De regering vaan Armenië heet evels tot nog touw ummer devaan aofgezeen um dit territorium formeel in 't zijnt te integrere. Toch zien zelfs de regeringe vaan Armenië en Hoeg-Karabach neet zoe strik gesjeie of de president, Leonard Petrosian, verleet ind 1997 zien positie um premier vaan Armenië te weure.
Symbole
't Veendel vaan Hoeg-Karabach is geliek aon dat vaan Armenië, meh daan mèt 'ne witte keper. Dit verbeeld de aofsjeiing vaan 't 'mojerland' Armenië, die me dao es 'n historische vergissing zuut.
't Waope tuint 'ne gekroenden adeleer (liech gestileerd, meh wel mèt natuurleke kleure) mèt e boorssjèld boe-in e gebergde, 't monumint Veer zien eus berg (zuug oonder) en e stök vaan 't veendel te zien zien.
Economie
De economie laog nao d'n oorlog, wie me kin begriepe, good in pojn, en d'n opbouw kaom gooddeils veur rekening vaan 't zelf al neet riek Armenië. Pas sinds kort koume boetelandse investeringe veurziechteg binne. Me betaolt in 't gebeed mèt d'n Armeensen dram; Karabachse drams weure ouch gemaak meh dèks es souvenirs ingenome. 't Belaankriekste middel vaan bestoon is de landbouw; oonder mie de wienbouw is good oontwikkeld. In 't Drmbon-bassin weurt op besjeie sjaol goud en koper gewonne. 't Toerisme in Hoeg-Karabach, wat ziech oonder mie op wandelverkaanties en diverse aw gebouwe (beveurbeeld Armeens-Aposolische kloesters) riech, is gooddeils beperk tot etnische Armene; väöl len raoje reize nao de neet-erkinde regio aof, ierstens umtot dao geine consulaire bijstand kin weure gegeve, twiedens umtot de situatie zier gespanne is en 't conflik gemekelek weer kin opvlamme.
Fysische geografie
Wie de naom al zeet is Hoeg-Karabach bergechteg (Russisch nagornij, aofgeleid vaan gora 'berg'). 't Ligk in de oetluipers vaan de Kleine Kaukasus. E Lieg-Karabach gief 't ouch: dat zien de velder aon d'n oonderluip vaan de Koera-revier. Dit gebeed ligk oostelek vaan Hoeg-Karabach, in 't eigelek Azerbeidzjan. Wezelek bergechteger es Armenië of kortbij ligkende deile vaan Iran en Turkije is 't evels neet. Hoegste punt is de Mrav (Murovdağ) mèt 3.724 meter. Euver 't algemein ligk de regio zoe'n 1.100 meter bove zieniveau.
Demografie
thumb|Etnische samestèlling vaan Hoeg-Karabach in 1989. Roej plaotse waore euverwegend Armeens, blauwe euverwegend Azerbeidzjaans. Allewijl is Hoeg-Karach zoe good wie compleet etnisch homogeen, mèt 'n bevolking die veur mie es 99% oet Armene besteit. In 2005 woorte in totaol mer zès Azeri's in gans 't gebeed getèld. Russe waore mèt 171 lui nog de groetste gróp. Dit beteikent tot ouch de Assyrische, Koerdische en Griekse minderhede hei gooddeils verjaog zien.
Geiser
'ne Geiser (oetspraok mit sleiptoean: gei~zər) is 'n netuurlike heitwaterbrón die dore aerdwurmdje wuuertj verwurmp en op min of mieë gezatje tiejen e mingsel van heit water en stoum de lóch in spötj. 't Is e vólkanisch versjiensel. De term "geiser" kump oet 't Ieslandjs geysir.
Hoeg-Karabach
Demografie
In de Sovjettied waor dat aanders. In 't otonoom oblas Hoeg-Karabach waor 'n aonzeenleke Azerische minderheid die bij de volkstèlling vaan 1989 40.000 zele had bereik (21,5%) vaan de bevolking. Hun aondeil waor oonder 't Sovjetbewind gegreujd; de angs tot Hoeg-Karabach gestiedeg wijer zouw 'verazerbeidzjaanse' waor neet de minste factor dee tot d'n oorlog leide. In 't gebeed wat noe bij de Rippubliek huurt meh vreuger neet in 't oblas laog, waore de Armene 'n klein minderheid. Hei zien de Azeri's ouch verjaog, mèt es gevolg tot dit gebeed noe bezunder dun bevolk is. Internationaol rech verbeit 't um bezat gebeed mèt de eige bevolking te völle; allewel tot de Armeense regering ziech dao neet gans aon hèlt, heet ze wel aofgezeen vaan massaol verhuizinge nao dit gebeed.
Geiser
Netuurlike geisers zeen hieël zeldjzaam. Häör bestaon kump door 'n kómbinaasje van geologie en klimaat die mer op 'n paar plaatsen oppe aerd veurkump. Geisers zeen van drie factoren aafhenkelik: 'n waterverzörging inne vorm van 'n waterhajendje gróndjlaog, 'n wurmdjebrón ('n mantjelpluum) en minstes ei rizzervwaar mit biebehuuerendj leijingssysteem.
Aajdfries
't Aajdfries is de vörm die de Friese taole in de middeliewe hadde. 't Is dus de veurawwertaol vaan 't huieg Westerlauwers Fries (gesproke in de Nederlandse provincie Friesland/Fryslân), Noord-Fries (gesproke in de Duitse kreits Noord-Friesland) en Saterfries (gesproke in de Duitse gemeinte Saterland). Daobij woort de taol nog gesproke in diverse strieke boe ze allewijl is oetgestorve; aon 't begin vaan de middeliewe zoeget vaan Zieland tot en mèt Oos-Friesland.
Geiser
't Aantaal aan geisers verangertj doordet zie snel inaktief kónne waeren en in zeldjzaam vel juus weer kónne waere geaktiveerdj door aerdsjóddele. Wiejer besteit 't gevaor det geisers inaktief waere door 't gebroek van geothermische energie, wodoor de besjikbaar wurmdje aafnump en 't waterpiel daaltj. Hiedoor wuuertj de geiser inaktief.
Siluur
thumb|Visse oet 't Siluur 't Siluur is e geologisje tiedpèrk dat óngerdeel oetmakd va de era Paleozoïcum. De periode löp va 443,4 ± 1,5 bis 419,2 ± 3,2 Ma. 't Tiedpèrk weëd vuuraafgegange durch 't Ordovicium en weëd ópgevolgd durch 't Devoon. I 't Siluur woar de algemene zieënivo hoeëger en de tempereture wermer as i 't Ordovicium. De dominante lankmassa i 't Siluur woar 't superkontinint Gondwana. Tusje de klieëner kontininter Laurentia ('t hütse Noard-Amerika en Greunlank) en Baltica ('t hütse Noard-Europa) vóng caledonisje orognese plaatsj, wie i 't vuuraagegange Cambrium en Ordovicium, oeë-durch in Noardwes-Europa en d'r oeës-kös va Noard-Amerika gebirgdes óntsjtónge. Tiëdes 't Siluur greujde de ieësjte echte plenter óp lank. Gewervelde biester koame nag neet vuur óp lank. I zieë ónjtónge de ieësjte beenvisse, die jets d'r groeëtste gróp vörme binne de visse. Brachiopode, graptoliete en trilobiete zint algemene fossiele oet de geologisje periode. I de mieëstes óndepe zieëje góf 't neëve de kaakvisse, óch groeëte koraalriffe. Óp lank woare de ieësjte óngerwervelde biester talriek, wie insekter, sjorpioene en sjpinechtige. De peilsjtaatkreëfte leëve nag sjteets i ge köswatere va de Amerikaanjse oeëskös en hawwe Siluur as oersjprung.
Hoeg-Karabach
Demografie
Euveregens heet ouch Azerbeidzjan etnische zuveringe oetgeveurd: oet de stökskes vaan 't vreuger oblas die noe in han vaan 't Azerbeidzjaans leger zien, is de Armeense mierderheid de bestandslijn euver gejaog.
Aajdfries
Neve get extreem korte inscripties besteit 't corpus vaan de taol veural oet geriechteleke en amteleke tekste oet d'n daartiende, veertienden en vieftienden iew. 't Fries is in deen tied e conservatief eiland wat oongewoen väöl vaan de Aajdgermaanse vocaole bewoert. Mèt 't verlees vaan de otonomie roond 1500 kump ouch 'n ind aon de sjriftraditie; de lèste Aajdfriese tekste versjijne tege 1550. De taol störf hei en dao oet, meh wèt in aander gebeje te euverleve.
Siluur
't Siluur woeëd rónk 1830 gedifinieërd durch d'r Sjotse wetesjapper Roderick Murchison. Murchison koam tót dees óntdekking noa geologisj óngerzeuk i 't zude va Wales. Heë benömte 't gesjteente oet 't Siluur noa de Silure, e Keltisje vólk dat leëfde óp g'n grénsj tusje Wales en Ingelank. Zingen collega Adam Sedgwick óngerzeukde 't awwer Cambrisj gesjteente en beë publiceërde same dön wirk. Óndudeligheed sjöpte verwarring uëver de persieze indeling va de geologisje tiedsjaal. D'r geoloog Charles Lapworth vóng hei-durch i de indeling 't systeem Ordovicium oet, dat de geologisje tiedperke oeteen hawwe mós.
Hoeg-Karabach
Cultuur
thumb|'t Middeliews Gandzasarkloester in Hoeg-Karabach. thumb|Veer zien eus berg, e beelddhouwwerk bij Stepankert, gelt es iconisch monumint vaan Hoeg-Karabach. Wie me kin begriepe liek de cultuur vaan Hoeg-Karabach sterk op die vaan Armenië. De belaankriekste cultureel troeve vaan 't gebeed zien 'n aontal monuminte en gebouwe. De bouwwerke stamme oet versjèllende tije. Gans in 't ooste (neet in 't veurmaoleg oblas meh nog zjus westelek vaan de bestandslijn) ligke de rewiene vaan de historische stad Tigranakert (Azerbeidzjaans: Şahbulaq Qıfılı). Oet de middeliewe stamme diverse kloesters en kèrke, wie Dadivank of Choetavank (Dədəvəng, Xudavəng; gebouwd tösse de negenden en d'n daartienden iew) en Gandzasar (Gəncəsər; gebouwd vaan d'n tienden tot d'n daartienden iew; zuug foto). Oet de Perzischen tied stamp oonder mie 't Askeran-fort en de Govharagha-moskee in Sjoesja. In de negentienden en twintegsten iew zien diverse religieus gebouwe opgeriech in neo-Byzantijnse stijl, wie de Ghazanchetsots-kathedraol, ouch in Sjoesja. E zier curieus monumint, veural vaan weerde veur de inheimse bevolking, is de sculptuur Menk' enk' mer lernerə ('Veer zien eus berg'; zuug foto), in 1967 door Sargis Baghdasarjan opgeriech.
Aajdfries
Historie en oontwikkeling
thumb|400px|Vermindering vaan 't Friestaoleg areaol door de iewe heer. Mauve: verlore tösse 700 en 1100. Blauw: verlore tot 1300. Greun: verlore tot 1600. Geel: verlore tot 1900. Oranje: verlore sinds 1900. Roedbroen: huieg Fries taolgebeed, eventueel twietaoleg. N.B.: 'verlore' beteikent soms 'oondergeloupe' en neet ummer 'vaan taol gewisseld'. Al in de Romeinsen tied waor spraoke vaan Frisii. 't Is evels neet zeker of dat 'tzelfde volk waor wie de Frieze vaan later. Feitelek heet 't pas nao de Groete Volksverhuizinge mèt zekerheid zin um vaan de Friese taol te spreke. Vas steit in eder geval tot de taol 'n aontal markante vernuiinge deilt mèt get Germaanse naoberdialekte, wie die vaan de Angele, de Sakse en de Jutte. Me sprik in dit verband vaan Ingweoonse taole.
Siluur
't Silurisj gejsteente kumt i Noardwes-Europa bekans uëveral vuur, meh óft hat 't ónger g'n linje Groeët-Brittannië-Scandinavië metamorfose óngergange tiëdes de sjpieër hercynisje orognese i de tiedpèrke Devoon en Carboon. Wieër i Noard-Europa, wie i Sjotland en Noorweëg, guëf 't óch Silurisj gesjteente dat metamorfose óngergegange hat tiëdes de ieëder caledonisje vaawing. Hei kumt Silurisj gesjteente óch aa de óppervlaak.
Hoeg-Karabach
Historie
Euver de vreug historie vaan Hoeg-Karabach is neet väöl bekind. 't Gebeed weurt in 'n inscriptie oet d'n achsten iew veur Christus geneump es Ortechini, daan oonderhureg aon 't keuninkriek Oerartoe. Pas väöl later duuk 't weer in gesjreve bronne op, en wel bij Strabo, dee 't Orchistena neump. Orchistena, of Artsach, is daan al deil vaan Armenië. Tigranes de Groete regeerde heimèt ouch euver dit gebeed, boe heer (woersjijnelek) Tigranakert stiechde (zuug bove). De grens vaan 't gebeed, en vaan gans Armenië, laog in deen tied bij de Koera. In 387 weurt 't Armeens riek verdeild tösse de Romeine en de Perze; Artsach kump bij 't Perzisch riek. Oondertösse had ziech hei, wie in gans 't Armenië, ouch 't christendom verspreid. Zoe aon de rand vaan 't Perzisch riek kóste de Armene hun cultuur vrij good behawwe.
Aajdfries
Historie en oontwikkeling
Zoe roond 700, oonder keuning Radboud bestoont 't Fries areaol oet de huiege provincies Zieland, Zuid-Holland, Noord-Holland, Friesland en Groninge, zoewie Oos-Friesland in Duitsland. In de loup vaan de middeliewe trèkke de Frieze ouch nao Noord-Friesland. Ouch 't Saterland huurt tot 't gebeed wat pas later woort gekoloniseerd. Toch is vaanaof 700 d'n trend veur 't Fries al gaw negatief: de Frieze weure tösse 734 en 772 door de Fraanke oonderworpe. Euver 't algemein laote ze de lokaol cultuur oongemeujd (al lègke ze wel 't christendom op). In 't later Zieland en Zuid-Holland evels koume al gaw Fraanke te woene. Hei verdwijnt 't Fries al rillatief vreug. 't Rizzeltaot zien twie Frankische dialekte mèt Friesen invlood: Hollands en Ziews.
Geiser
Verwantj aan geisers zeen de blaosgater. Dit zeen läöker inne rotse langs de zieë. De golve de grot ónger 't laok bereike, wuuertj 't water mit kraf ómhoeaggeduudj en spötj 't via 't blaosgaat nao boete.
Hoeg-Karabach
Historie
De Perzische dominantie kaom tot e verluipeg ind wie de Arabere ind zevenden iew Perzië vereuverde. In Artsach höbbe de Arabare neet väöl te zeuke; 't gebeed islamiseert neet en de inheimse cultuur kump tot groete bleuj. 'n Aander verhaol weurt dit es in d'n daartienden iew de Mongole en Tatare binnevalle, en daonao in de veertienden iew de Turke. Zoe kump Hoeg-Karabach steveg oonder Turks-Perzisch bewind. De regio krijg in dezen tied ziene naom (Karabach beteikent lètterlek 'zwarten hoof') en raak noe dudeleker es veurheer oonder invlood vaan de islamitische cultuur, door 't sameleve vaan Armene en Turke (later bekind es Azeri's). Mèt e paar iewe numme lokaol Armeense voorste, sjatpliechteg aon de sjah meh mèt 'n groete oonaofhenkelekheid, de mach weer gooddeils euver. D'n Turk Panah Ali Khan stiech hei in 1747 't khanaot vaan Karabach, in naom nog oonder de sjah meh in weze oongeveer 'nen apaarte staot. De Russische expansie in de Kaukasus maak in 1813 en 1828 definitief 'n ind aon de Perzische euverheersing en lieve 't gebeed bij Rusland in. Veural Sjoesja bleujt op oonder Russisch bewind. Oonder d'n tsaar, es orthodoxe voors min of mie 'ne geluifsgenoet, emancipeert ziech de Armeense bevolking en häör kèrk.
Geiser
Verspreijing
Groeate clusters wo väöl geisers biejein veurkómme zeen:
Aajdfries
Historie en oontwikkeling
De res vaan de Frieze wèt 'n groete maot vaan otonomie te behawwe. Diverse edele, boe-oonder de graove vaan Holland, maakde aonspraok op deile vaan 't Fries gebeed, meh noets wiste ze 't veur langen tied te beheerse. Wes-Friesland woort ind daartienden iew door Floris V vaan Holland ingelief. In de res vaan Friesland waor me intösse ziechzelf goon organisere. Heiveur mós 't Fries rech weure vasgelag; dat gebäörde in de volkstaol. Fries greujde al gaw oet tot de gebrukeleke taol vaan 't bestuur, zoetot me neve wètstekste ouch bestuurstekste in de taol opstèlde. In 1485 versjeen zelfs e gedrök book in 't Fries - oetzunderlek vreug veur zoe'n klein taol. Literair tekste zien daan weer oonbekind.
Hoeg-Karabach
Historie
In 't revolutiejaor 1917 make de volker vaan de zuieleke Kaukasus ziech kort los in de Transkaukasische Rippubliek. Es die staot oetereinvèlt in drei len, Georgië, Armenië, en Azerbeidzjan, beginne de spanninge in Hoeg-Karabach um bij welk land me wèlt hure. In 1920 löp dit zelfs op 'nen oorlog oet. Oetindelek pakke de Bolsjevieke in 1921 gans Transkaukasië weer trök. Ze deile Hoeg-Karabach in bij Azerbeidzjan, en make oetindelek in 1923 'n otonoom oblas devaan. Oonder drök vaan Stalin weure allebei de kaampe mèt geweld gepacificeerd.
Geiser
Verspreijing
Boete dees clusters kómme individueel geisers nag op versjillige anger plaatse versprèdj euvere aerd veur.
Aajdfries
Historie en oontwikkeling
In 1498 kraog Albrecht vaan Sakse de zègkensjap euver Friesland. Dit beteikende al gaw 't ind vaan 't Fries es sjrieftaol, umtot heer 't Nederlands/Nederduits es bestuurstaol inveurde. Roond dezelfden tied raakde ouch 't aander Fries gebeed oonder vreem hiere. Tege 1550 heel 't Aajdfries op es sjrieftaol. Vaanaof daan begós 't Fries in sommege gebeje te verdwijne, dewijl 't ziech in aander gebeje in diverse dialekte oontwikkelde.
Boudouard-aevewich
't Boudouard-aevewich is 't nao Octave Leopold Boudouard (1872–1923) genumpdje aevewich tösse kooldioxide (CO2) en koolmonoxide (CO), det zich biej de omzetting van kooldioxide mit gloeiende koolsjtof insjteldj. Hoog temperature versjuve 't aevewich door de endotherme reactie aan'ne productkantj (CO), biej ein verheuging van'ne drök versjuuftj de balans nao de angere kantj. Det kumptj omdet 't aantal gaasmolekule den aafnumpdj. (Kiek daoveur biej 't principe van Le Chatelier.).
Hoeg-Karabach
Historie
Oonder Sovjetbewind blijf 't oonrösteg. De Armeense bevolking veult ziech door de regering vaan de Sovjetrippubliek Azerbeidzjan gediscrimineerd en is bezörg euver immigratie vaan etnische Azeri's. 't Kump herhaoldelek tot spanninge. In 1988, in d'n tied vaan de glasnost, loupe dees spanninge oet op massademonstraties veur de vereineging vaan 't oblas mèt Armenië. Moskou weigert dit, en hei-op kump 't in bei len meh veural in Karabach zelf tot geweld. 't Geweld löp op 'nen echten oorlog oet naotot zoewel Armenië es Azerbeidzjan ziech vaan de Sovjet-Unie aofsjeie. De Azerbeidzjaanse regering pak Hoeg-Karabach zien otonomie aof, boe-op de regio ziech nao e (door de Azerbeidzjaanse minderheid geboycot) rifferendum aofsjeit. Binne de kortste kiere zien Azerbeidzjan en Armenië mètein in oorlog. Bei len vechte mèt zwoer Sovjetmaterieel, dewijl hiel väöl Russisch huurlinge aon bei kante mètvechte. Aon d'n Azerische kant stoon ouch strijers (moedzjahidien) oet diverse islamitische len, dewijl Rusland Armenië (beperk) oondersteunt. Door de spanninge weure bei kaampe etnisch gezuverd: de twie volker kinne innins nörges mie nevenein woene. Oonder Russischen drök weurt in mei 1994 'n akkoord bereik.
Aajdfries
Historie en oontwikkeling
Opmerkelek aon 't Aajdfries is tot 't hendeg awwerwèts is. De bestoonde Aajdfriese tekste zien contemporain mèt 't Middelnederlands, Middelingels, Middelnederduits en Middelhoegduits. Dewijl de aander Wes-Germaanse taole hun oonbeklemtoende lèttergrepe allaank hadde geridduceerd, bleve die in 't Fries in vol glorie stoon. Sterker nog: aofgoonde op de (sjeerse) tekste oet de zeventienden iew liekent 't Westerlauwers Fries de Middelfase gans te höbbe euvergeslage en direk nao 't Nuifries te zien euvergegaange. Sommege oonderzeukers höbbe ziech daorum aofgevraog of 't laat Aajdfries nog wel 'n alledaogse spreektaol waor: mesjiens woort veur zoe'n formeel tekste e hoeger register gebruuk, wat nao de prestigeval in oonbruuk raakde. Daotege sprik tot 't Aajdfries vaan de vieftienden iew welzeker aanders, moderner, waor es dat vaan ieder iewe.
De belaankstèlling veur 't Aajdfries naom enorm touw mèt 't romantisch nationalisme vaan de negentienden iew. De idee vaan de middeliewse Friese vrijheid góng compleet 'n eige leve lije. Väöl nationalistisch geènte sjrievers naome 't Aajdfries es oetgaankspunt veur de spèlling vaan modern Fries. Nog tot deep in d'n twintegsten iew heet me beveurbeeld ic en hwat gespèld (allewijl ik en wat).
Boudouard-aevewich
Dees reaktie weurtj biej 't make van synthesegaas gebroektj. In industrieel katalysatore, is dit döks ein probleem; de vorming van cokegaas kin onhersjtelbaar sjaaj toebringe aan'ne katalysator en katalysatorbédde. 't Principe weurtj ouch gebroektj in'ne hoogaoves om koolsjtof oet 't roewe iezer te reducere.
Hoeg-Karabach
Historie
Sindsdeen heet me diverse kiere geperbeerd dit conflik mèt praote op te losse. De mieste len stoon aon de kant vaan Azerbeidzjan, entans in dee zin tot ze de presintie vaan 't Armeens leger in dit gebeed es 'n illegaol bezètting veroerdeile. Vreidesgesprekke zien evels ummer mislök; mierder kiere lepe ze al in 'n beginfaas stök op eise vaan ein vaan bei kante.
Aajdfries
Corpus
thumb|Ierste blaad vaan 't Freeska landriucht, 't ierste gedrök book in 't Fries. Al oet de ierste iewe nao de Groete Volksverhuizinge zien rune-inscripties bekind. 't Zien 'rs mer e paar en allemaol zien ze hendeg kort (soms mer ei woord) en veur mie interpretaties vatbaar. Vaan roond 600 dateert 'n munt mèt de persoensnaom Skanomodu. In Westeremden (gemeinte Loppersum, Groninge) is 'n inscriptie vaan roond 't jaor 800 gevoonde (aldujislu meþ jisuhildu).