cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roufdiere
Roufdiere of Carnivora is de naom veur 'n orde vaan zoogdiere boetouw väöl uterlek sterk versjèllende bieste hure. Oondaanks de naom zien neet alle bieste (zij 't wel de mieste) oet de orde vleiseters; väöl bere zien omnivoor en inkele, wie de reuzepanda, zelfs herbivoor. Ouch zien hiel väöl neet-verwante bieste ouch carnivoor (en ouch roufdier), wat tot verwarring tösse de orde en de ecologische markering kin veure.
De Roufdiere zien vrij groet en dèks hiel krachteg, boedoor ze gemeinelek aon d'n top vaan de voodselkette stoon.
Taxonomische indeiling
't Gief twie oonderordes mèt eder zes femilies, es me de oetgestorve soorte mètnump.
De Gièlender
Limburgs landsjap
't Typisch zuud-Limburgs landsjap tuènt ziech hie mèt velder, kalkweie, bösj, grave en hol waeg en hun biebehuèrende plante. Miede in 't gebeed sjteit de Sjaopspöt, 'n waterpöt mèt zaaldaak.
Natuurmonumente haet 'n korewoufroute gemaak, die bie kesjtièl Sjaloen sjtart. Ouch Sjtaatsbosjbeheer haet diverse routes oetgezat.
22 december
22 december is d'n 356en daag vaan e gewoen jaor en d'n 357en vaan e sjrikkeljaor.
Blawtóng
thumb|300px|De knut.
Occitaans
't Occitaans is de euverkoepelende naom vaan 'n groete gróp dialekte in Zuid-Fraankriek en 't begrenzend gebeed in Spaanje en Italië. De naom (ouch wel langue(s) d'oc) kump vaan 't Middeliewse woord veur "jao"; 't Frans en zien zöstertaole heite langue(s) d'oïl. De taol weurt door zoe'n twie tot tien miljoen lui gesproke; wie euveral in Fraankriek weure ouch hei de minderheidstaole bedreig. Evels zien in de jongste tied väöl projekte oontstande veur de taol nui leve in te bloze, boe-oonder écoles d'immersion veur klein kinder.
Ciborie
De pyxis ies ’n verseerd duèske van goud of zilver woa-in zoan hostie weurt verveurd op weeg nao ‘ne kranke, dae de communie wilt óntvange.
Occitaans
't Occitaans kint de volgende hoofgrópe, die soms ouch es apaarte taole gezeen weure: 't Aranees, 't Auvernhat, 't Gascons, 't Lengadocian, 't Limoeziens, 't Provençaals en 't intösse oetgestorve Judeo-Provençaals.
Blawtóng
De knut
De blawtongkraenkde keumt normaal alling in werm leng väör, väöral in sub-tropische gebiede roond de Middellandse zieë. De kraenkde wert veroorzaakt dör 't Orbivirus dat dör bietende vleegskes, van 't gesjlach Culicoides, wert uvverbrach. Och in Nederland kaome van dat gesjlach vleegskes väör, n.l. de knut en die kinne och 't virus uvverdrage. Bies noe waor 't virus hie nog neet bie knutte vasgesjtild. An 't ing van de herfs sjterve de knutte mae 't virus kuus in de uvverweenterende larve uvverlaeve.
Ciborie
De altaarciborie ies 'n baldakijn euver 'n altaor.
Blawtóng
't Klimaat
Umdat de blawtongkraenkde in versjillende Noord-Europese leng is vasgesjtilt kint 't oetbraeëke va blawtong in e direc verbaand sjtoeë mit de klimaatsverendering. 't Virus haat 'n gemiddelde temperatuur van 23,5 graden nuëdig en dat waor in d'r mond juli 2006 zieëker 't geval. Oet 't zuide geïmpoteerde besjmette sjäöp kuusse bie dis temperatuur de infectiebron zieë. D'r inheemse knut zurgt väör de verspreiding van 't virus. 't Laefgebied van de zuiderse Culicoides imicola wert dör de sjtijgende temperature och groeëter. Bies noe kieëm de kraenkde bies Zuid-Fraankriek.
De kraenkde
De kraenkde kan väörkaome bie sjäöp en sommige saoërte herte. Väör sjäöp kan ze doeëdelek zieë. Reender en aander herkauwers kinne drager van 't virus zieë en nog 'n 50 daag nao de besjmetting 'n bron van infectie zieë.
Kraanke sjäöp kriege hoeëg fieëber en oontsjtaeëkinge in d'r moond en de tong. Oontsjtaeëkinge an de puuj kint de dere kruppel make. De oeterleke kenmerke van de kraenkde lieke op moond-en klauwzeer mae bie blawtong kriet 't sjaop 'ne dieke kop van 't oedeem. De blauw tong keumt mer bie 'n klee deel van de besjmette sjäöp väör. Groeët versjil mit moond- en klauwzeer is dat blawtong neet va deer op deer besjmettelek is, mae de knut nuëdeg haat väör de versjpreiding.
De blawtongkraenkde is oongevaeërlek väör d'r meinsj.
D'r väörlitste oetbraak waor in juli 2006 in Algerije. Op 18 augustus 2006 waoërt de kraenkde vasgesjtilt in Kirchroa en op 19 augustus in Voere en de provincie Luuk. Op 21 augustus sjtilde me 't virus och vas bie ee sjaop en reender in Aoke en op 16 sjaopsboerderieje in Nederlands Limburg. Op 23 augustus kaome besjmettinge, mae och de kraenkde väör in Frieslaand, op mieë plaatsje in Voere, in de buurt va Aoke en de in de provincie Luuk.
Uniforme aanpak
Op 21 augustus vergadere top-experts in derekraenkdes oet alle 25 lidsjtate van de Europese Unie uvver 'ne uniforme aanpak van d'r blawtong-crisis. D'r aanpak van de driej betrokke leng, Nederland, Belsj (Vlaandere en Wallonië) en Duutsjlaand, versjilt in opvatting of 'n exportverbod op z'n plaatsj is, of insecticides gebruukt motte werre en of ophokke 'n oplossing is. 'n Euregionaal platform va deskundige en betrokkene zow in de toekomst flotter en doeltreffender kinne reagere.
Op 21 augustus in de nao-de-noon wirkt de Europese Commissie an 'n uniform regeling, zoewie e verbod op verveur van laevende herkauwers, väör de groeëtste dele van de Benelux-leng, Noord Fraankriek en 'n deel va Duutsjlaand. Och wilt de EU 'n oonderzeuk.
Op 23 augustus haant de afzoonderleke leng eeder hun eege maatregele genaome. Ze houwe waal raeëkening mit besjmettinge in 't aangrenzende laand in 't vasstille van kringe oeëbinne gee verveur mog plaatsjveende.
Virus Blawtong Kirchrao
Op 28 augustus is de blawtongkraenkde va Kirchrao oonderzoch in opdrach van de Europese Commissie. 't Geet um d'r blawtongvirus-variaant type 8 dae vriewel uniek is in Europa en normaal alling väörkeumt ten zuide van de Sahara. De blawtongkraenkde veroorzaakt dör dizze virus is minder gevaerlek vör de sjäöp. Wie de virusbesjmetting hie is kaome, is neet dudelek.
Conclusie Ufsa in mei 2007
De Europese Autoritèèt väör Voedselveilighèèd (Ufsa) concludeert nao 'n oonderzeuk nao de blauwtong-epidemie in 2006 in Nederland, Belsj en Duutsjlaand, dat 't virus hie neet op èège krach terech is kaome mae es lifter mèt däör luuj georganiseerde transporte. De besjmette knutte zowwe es versjtaeëkeling in 'n lading exotische plaante ingevlaoge zieë via Maastricht-Aachen Airport, of vanoet zuideleke sjtrieëke zieë mètgerèsd mèt paerdtransporte nao de Wereldruiterspelen in Aoke. Tiedens de epidemie waoërte ènnig doezende sjäöp besjmet, e paar doezend bezjweke mae de groeëtste sjaaj oontsjtong däör de sjtreng vervoersbeperkinge va vieë. Pas begin 2007 zeunt die regels versoepeld.
Vaccinatie
In juni 2007 uvverwaegt de Nederlandse uvverèghèèd algemèng vaccinatie taege 't blowtongvirus bie sjäöp.
September 2007
D'r ömvaank va besjmette sjäöp bliekt väöl groeëter wie gedach op 't Belsj, Duutsjlaand en in Nederland. 't Gèèt in de driej leng öm mieërdere hoonderde bedrieve en doezende sjäöp zeunt gesjtorve.
Ooch zowwe in Nederland al keuj gesjtorve zieë an de kraenkde.
Occitaans
't Occitaans is vaan groet historisch belang: al ietot Paries tot bleuj kaom waor 't zuie vaan Fraankriek, boe de Kathare woende, cultureel op hoeg niveau. De troubadours sjreve hun leedsjes in dees taol op.
Blawtóng
Financiële compensatie
Limburgse professioneel sjaopsherders vraoge an d'r minister va Laandboew, Gerda Verburg, financiëel compensatie väör de gelaeje sjaaj. Ieëder waoërt zoe'n compensatie al in Belsj, Fraankriek en Duutsjlaand toegekaand.
Occitaans
Dante Alighieri sjreef dèks op 't Occitaans. Sommege stökker oet de 10e bis 13e iewse Carmina Burana zien gesjreve op 't Occitaans.
Blawtóng
December 2007
Europa gèèt akkaoërd dat vanaaf 2008 alle sjäöp gevaccineerd werre en keumt ooch financiëel tösje.
Januari 2008
De Europese Commissie besjluut op 16 januari dat de vaccinatie taege blawtong volledig dör hön wert betaald.
7 Mei 2008
Sjtart van de gratis vaccinatie vör sjäöp, reender en gete in Nederland.
Zwijndrecht (Nederland)
frame|Ligking vaan Zwijndrech Zwijndrecht is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland. 't Oppervlak bedreug 22,77 km2; op 1 januari 2011 tèlde de gemeinte 45.445 inwoeners. Zwijndrech ligk te noorde vaan de Aw Maos en ten weste vaan de Noord, op 't eiland IJsselmonde. De bebouwing is vasgegreujd aon die vaan Ridderkerk, Barendrecht en Hendrik-Ido-Ambach. Neve de stad Zwijndrecht kint de gemeinte nog de kern Heerjansdam.
Stadsfuncties
right|thumb|Zwijndrech, gezeen vaanoet Dordrech Zwijndrecht functioneert in d'n ierste plaots es veurstad vaan Dordrech en Rotterdam. Evels heet 't ouch e veurnaom industriegebeed: de Groote Lindt, wat veural vaan de binnevaort gebruuk maak.
Stadsbeeld
Zwijndrecht is bekans gans volgebouwd en de mieste bebouwing is vaan nao d'n oorlog.
Andrej Toepolev
thumb|Andrej Toepolev Andrej Toepolev, 10 november 1888 Postomazovo, Ruslandj - 23 december 1972, Moskou woor eine Russische pionier in de boew van vleegtuuge. Hae waas al sjnel geobsedeerdj door vleege en hae boewdje inkele vleegtuugskes.
Biografie
Op 22 oktober 1922 richdje hae Tupolev Design Bureau op. Andrej waerdje in 1937 opgepaktj en kreeg teen jaor gevangenissjtraof omdet ze dachte det hae ein fascistische partiej wol oprichte. Nao zeve jaor waerdje hae vriejgelaote en kwaam hae biej eine vleegtuugboewer te werke dae jachvleegtuuge boewdje. Zien eerste succesvol vleegtuug det hae boewdje waas de Tu-4 Bull, eine Russische B-29. De Tu-4 waerdje vervange door de Tu-95 Bear. Ouch dit vleegtuug waas ontworpe door Tupolev en ouch de Bear waerdje ein succes. Tupolev Design Bureau boewdje ouch civiel vleegtuuge wo onger de succesvolle Tu-114, de Tu-134 en de Tu-154. 't Boewdje ouch de "Russische Concorde", de Tupolev Tu-144 Charger dae ouch waal Concordski waerdje genumpdj.
Terts
Terts kèn zin:
Kaderverdraag inzake de besjerming van nationaal minderhede
't Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden (Framework Convention for the Protection of National Minorities) is op 1 februari 1995 dör de leden van d'r Raod van Europa gesjlaoëte. 't Doel van 't Verdrag is de juridische erkenning van nationale minderhede en de besjerming van hun rechte.
Nederland tekende 't Verdrag in 1995 en ratificeerde 't in 2004. Saer 2005 werre de Frieze es nationaal minderheid erkend.
Belsj tekende 't Verdrag in 2001, mae Vlaandere hölt 'n ratificatie taege. De Belzje federaal regering haat de Commissie va Venetië, 'n insjtèlling van d'r Raod van Europa, opdrach gegaeve te oonderzeuke wie in de belzje sjtaotssjtructuur 't concept minderhèèd versjtande kan waeëre. De advieze van die commissie zeunt neet beended vör leng mae werre mètstens opgevolgd.
Harrier
thumb|Eine Harrier van de RAF
De Harrier, ein vleegtuug det verticaal kan opsjtijge en lanje, maakdje häör eerste hangendje vluch in oktober 1960 en is noe, nao meer es 45 jaor deens te höbbe gedaon, gepensioneerd. 't toesjtel haetj genog aan ein vlak sjtök grondj van 8 biej 15 maeter. Op ein heugte van 15 á 30 maeter waere de sjtraolpiepe langsaam nao achter gedrejdj zodet 't vliegtuug horizontaal geitj vlege. D'r waerdje versjillendje versies vanne Harrier geboewdj, zowie de Gr.1. Dit type haaj eine baetere motor en waas uitgeröstj mit eine waarsjuwingsradar inne naas. De FA.2 haaj ein aangepastj frame, kos meer bewaopening drage en haaj ein ganse nuuj cockpit. In'ne Falklandjoorlog tösse Ingelandj en Argentinië waas de vuurdoup veur 't toesjtel, 't bewees dao van toegevoegdje waarde te zeen door in gevecht 21 vijandelikke toesjtelle neer te haole.
Technische gegaeves
Lengte: 14,50 m. Breidte: 7,70 m. Heugte: 3,70 m. Max. sjnelheid: 1185 km/u Vleegbereik: 800 km.
Renkum
frame|right|Liegking van de gemeinte Renkum Renkum ies 'n plaats en gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland. De gemeinte haet 31.477 inweunersj (1 mei 2006, brón: CBS) en 't oppervlak ies 47,12 km² (woavan 1,11 km² water). Renkum liek aan de Rien, tösje Arnhem en Wageninge, en besjteit oet de kerne Renkum, Oosterbeek, Heelsum, Heveadorp, Doorwerth en Wolfheze. 't Gemeintehoes sjteit in Oosterbeek.
Vogeze
De Vogeze (Frans: Vosges, Alemannisch: Vogesen) zeen 'n rie aan middelhoeag berg in 't oeaste van Frankriek. Dees berg beginnen ane grens mit Zwitserlandj en strèkke zich nao 't naorde oet euvere wèstelike kantj van 't Riendaal innen Elzas. De rónj tuup vanne Groeate Vogeze waere ballons (bolvörmige berg) geneump.
Renkum
Functies
De gemeinte kènt zjwoar en liechte industrie. In de plaats Renkum liek de papierfabriek Norske Skog (veurheen Parenco) en 'n rubberfabriek die tot in de jaore 80 in Heveadorp sjtóng. Wiejer wone d'r väöl forenze die in Arnhem wèrke. De gemeinte haet ouch toerisme, veural vanwege de bösjrieke umgeving.
Aanziech en bezeenswaerdighede
thumb|right|250px|R.K. parochiekèrk in Renkum 't Dörp Renkum ies groatendeils verwoes in de Twiède Waereldoorlog en daonao weer opgeboewd. In de Roams-Katholieke parochiekèrk (óntworpe door Jos Cuypers in 1923) bevink ziech 't beeldsje van Maria van Renkum, dat al sins de mieddelièwe doel van baevaarte ies.
In Doorwerth liek Kesjtièl Doorwerth, 'n oarsjprónkelik mieddelièwse waterburch. In de buurt van Wolfheze liegke graafheuvele oet de bronstied.
Heveadorp ies tösje 1916 en 1921 geboewd veur de wèrknummersj van de Hevea-rubberfabriek. 'n Deil van de arbeidersjweuninge in cottagesjtiel ies in 't miedde van de jaore 80 gerestaureerd.
Historie
Renkum weurt veur 't ièrsj geneump in 'ne breef van Keizer Ono I oet augustus 970 es Redinchem. In 't begin van de 11e ièw woort d'r 'n kapel geboewd woa in 1380 't beeld van Maria van Renkum versjene zou zin. In 1405 woort bie de kapel 'n kloaster gesjtiech, dat in 1585 verwoes woort.
Oosterbeek, allewiel de groatste kern van de gemeinte, waor in de jaore 60 van de 19e ièw 'n kunstenaersjdörp, woa ónder andere Jan Toorop wèrkde. 'ne Kruusweeg van häöm ies te zeen in de Bernulphuskèrk in dees plaats.
Róndjwörm
Róndjwörm (Letien: Nematoda) is 'n groeate groep (stam) van hieël algemein veurkómmendje wörm. Mieër es 25.000 saorte staon besjreve. Ouch de pierelinge behuuere toete nematode. Nematologie is de weitesjap die dees bieëster bestudeertj. De term "nematoda" kump oet 't Grieks en mèntj "draodechtig".
Väöl róndjwörm laeven inne baom van doeaj organische stof. Anger saorte laeven es parasiet en veroearzake plantjgekrenkdjes wie aerpelmeugheid of zitten in 't dermkenaal van zougdere wie de speulworm of d'n aarsjworm en waeren in 't litste geval den döks es draodworm aangeduudj.
Sómmige róndjwörm kónne waal ach maeter lank waere, meh de meiste zeen ónzichbaar veur 't naaks oug. Ze zeen den hoeagoet 1 mm lank en hieël smaal. De veerkantje maeter baom kónne toet e miljoen klein wörm laeve. Ze kómme wiejer ouch euveral veur.
De saort Caenorhabditis elegans wuuertj gebroek es modelorganisme. 't Is d'n ieëste mieëcellige eukaryoot wovan 't genoom gans in kaart gebrach is gewaore.
Fylogenie
Fylogenie (van 't Grieks φυλη, phulè = "vouksstam" en γενεσις, genesis = "gewaering") is de studie van de óntstaonsgesjiechte van 'n groep aan organisme. 'n Fylogenie is de besjrieving van wie de ein groep aan organisme is óntstange oet anger gruup. Dees wuèrtj meistes grafisch waergaove in 'ne fylogenetische stamboum.
De fylogenie óngerzeuk de evolutie van de organisme oet gemeinsjappelike veureljers en neet zoazièr de euvereinkumste tösse versjillige organisme. Cladistiek is 'n wichtige analysmethood die wuèrtj gebroeke veure fylogenie te bestumme op gróndj van synapomorfieje.
Kernfusie
Kernfusie is 't samesmultje van de kerne van versjillendje atoame, wobie 'n anger element wuèrtj gevörmp. Wen atoame van lichte elemente, wie waterstof, samesmultje kump energie vrie. 't Fusere van zwaor atoame kos juus energie.
Kernfusie is de energie wo de sterre op drejje. Ouch is 't de energie achter 'n waterstofbóm. Bie kernfusie blieve, in taengestèlling toet kernsplieting, neet nuèdzakelikerwies radioaktief matterjale achter. Daoveur zów ze 'n zuverder vorm van energie kónne zeen es kernsplietingscentrale. 't Is waal nag neet meugelik óm kernfusie ikkenomisch in te zètte veur energiewinning.
Ppm
De Ingelse aofkorting ppm steit veur parts per million oftewel deile per miljoen en pas in 't rijke procent ("per hoonderd") en promille ("per doezend"). Dat wèlt dus zègke tot 1 ppm ein deil in 1.000.000 is, ofwel doezend kier zoe wienig es 'n promille.
De (dimensieloze) einheid ppm weurt veural väöl gebruuk um lieg concentraties te duie in de scheikunde en daan in 't biezunder binne de toxicologie en milieukunde. Beveurbeeld es te 1 liter (ca. 1 kg, 1.000 g) water drinks wat mèt 1 massa-ppm loed verontreinig is, krijgs te in totaal 1 milligram (1000 g/1.000.000) vaan 't zwoer metaol binne.
Maximaal aonvaarde concentraties vaan verontreiniginge weure dèks in ppm's oetgedrök of in einhede die nog kleiner zien, zoe-es ppb (parts per billion) en ppt (parts per trillion). Heibij weurt de Amerikaanse korte schaol vaan groete getalle gebruuk; parts per billion moot dus es "deilkes per miljard" begrepe weure, parts per trillion es "deilkes per biljoen".
In 'n euverziechtelek rijke:
1 procent = 10-2; 1 promille = 10-3; 1 ppm is 10-6; 1 ppb = 10-9; 1 ppt = 10-12
Douglas DC-9
thumb|right|Originele DC-9De Douglas DC-9 is ein relatief klein vleegtuug det mit twee sjtraolmotors is oetgerös. Dees motors zeen, net es biej de BAC-1-11, de Sud Aviation Caravelle, de F28 Fellowship en de Tu-134 Crusty, aan de romp onger de sjtert bevestigdj zodet de vleugels minder lochweersjtand beeje. Ouch weurdj 't geluid in'ne cabine gedemptj. 't Vleegtuug waerdje ontworpe om aaj propellervleegtuuge die op korte aafsjtenj vlooge, te kinne vervange. De DC-9 bleek 't perfecte vleegtuug te zeen veur väöl maatsjappieje. Dit bliektj oet 't aantal geboewdje toesjtelle (bienao 1000) en versies.
Ppm
1 ppm = 10-4 procent = 10-3 promille = 103 ppb = 106 ppt
Douglas DC-9
Versies
D'r zeen meer dan 10 versjillendje versies geboewdj mit ein versjil in lengte (van kort naar lang: -10, -15, -20, -30, -40, -45) en vleegbereik.
De gesjiedenis
't Prototype, eine DC-9-10, maakdje de eerste vluch op 25 februari 1965 en kos, aafhankelik van de indeiling van'ne sjteul, aan maximaal 90 passageers plaats beeje. De DC-9-15 waas de eerste versie mit een vergroot vleegbereik. Van'ne DC-9-30, ein versie die plaats kos beeje aan maximaal 120 passageers, waerdje d'r ruum 650 van geboewdj waat euvereinkumptj mit bienao 2/3 van het totaal aantal geboewdje vleegtuuge. Naodet McDonnell en Douglas fuseerdje toet McDonnell Douglas, waerdje d'r nog langer versies geboewdj (MD-80, MD-82, MD-90).
Óngerstam
'nen Óngerstam of 'ne substam is 'n taxonomische rang of e taxon in die rang. Dae wuuertj veuraafgegange dore stam en meistes gevölg dore klas.
Gorilla's
thumb|Gorillamaan mèt zèlverrögk Gorilla is e geslach vaan twie ing verwante minsape: de westeleke gorilla (Gorilla gorilla) en d'n oosteleke gorilla (Gorilla beringei). Ze zien in versjèllende oondersoorte verdeild. 't Zien forse bieste mèt hun leefgebeed in centraal Afrika, noordelek vaan de chimpansees. 't Uterlek vaan de bieste weurt dèks es impressief besjreve, um hun krach en hunnen umvaank. 't Lichaamskleid is zwart; 't alfamenneke heet 'ne zèlvere rögk (daonao ouch lètterlek zèlverrögk geneump).
In de populair cultuur weurt de gorilla dèks es blooddeursteg en geveuleg tegeliek geportretteerd; 't prototyp is King Kong oet de bekinde Tarzan-filme vaan de jaore daarteg. Feitelek zien gorilla's vegetariërs.
Óngerstam
Anger meining
"Óngerstam" is ouch 't deil van 'ne boum of 'n plantj worop 'nen angere boum of 'n anger plantj wuuertj ge-entj en zoa vegetatief wuuertj vermieërderdj.
Douglas DC-9
Technische gegaeves DC-9-10
Heugte 8,38 m.
Vleegbereik 1050 km.
Sacristie
Sacristie, van Latiense sacristia dat kèrkbewaarder beteikent en van sacer dat heilig of gewiejd beteikent, ies in de Katholieke Kèrk 'n ruumde in 'n kèrkgeboew of 'n aangeboewd gedeilte, woa ’t liturgisch vaatwerk (bv kelk, ciborie, monstrans), kruus, keertseluuchtersj, wierouksvaat en beursjtel, kèrkbeuk of missale, lezenaere, örgelke (piano) en de paramente ( ’t liturgisch textiel, bv kazuivel, toga) bewaard were.
Preestersj, diakes, misdenersj en acoliete kleie ziech hie um veur en nao de ièredeens (Eucharistieviering of Heilige Mès), biech of boeteviering.
De, sóms fraai geborduurde of geapplikeerde mèskleier were, gehange, bewaard in 'n garderobekas of sacristiekas. De sacristiecredens deent veur 't opsjloon van kleiner en platte mèsbenuèdighede: altaorkleier, taofelklèdsjes, taofelluipersj, kaorde etc.
Chaos
Chaos (vaan 't Grieks: Χάος, wat me op dezelfde meneer oetsprik) is 'n ordeloeze massa of warboel. De benaoming heet häör etymologie te daanke aon de Aajdgriekse mythologie, boe-in chaos d'n tied is boe-oet de Gode zien gebore. Get kin 'ne chaos zien in versjillende maote. Zoe kin get rommeleg zien meh päöre chaos weurt dèks gegeve aon situaties boe-in niemes mekaar begrijp.
Filosofie
In de filosofie weurt chaos veur get algemeiners gebruuk en is 't ein vaan de hoofthema's vaan in ierste instansie de Griekse filosofie mer later ouch de Europese filosofie en ethiek. In dees zin weurt chaos gezeen es 't arbritaire en neet-begriepeleke. Sokrates heelt ziech väöl bezeg mèt ethiek en daomèt mèt dit oonderwerp. Zoe gelaof Sokrates tot 't moraol geine relizjieuze groond had, evels wel 'n gefiks ethisch staandert. Aanders, zoe zach heer, zawwe v'r leve in "chaos". Dees chaos waor get boe de Atheners ziech dèks mèt bezeg heelde en meine volges hun tot 't riem noch reij goof in de chaos. De sofist gelofte tot 't moraol aof te leije waor vaan de thesis die de homo mensura heit: De mins is de maotstaaf veur dinger. Socrates waor 't hei neet mèt eins. De essensie (Aajd- en Nuigrieks: eidos) kin volgens Sokrates oontdèk weure door humaon aksies en 't diffeniere daovaan. Dit is get boe Sokrates nao touw leefde, dat bis groete irritatie zörgde bij mèt naome de intellectueel hoeger klas umtot heer dees zelfbenömde experts bis conclusies leet komme die ze vaanteveure neet inzoge. Dees eidos is daorum volgens Sokrates oonaofhenkelek vaan 't humaon dinke. In Plato's Euthyphro weurt dees socratisch meneer vaan 't oontdèkke vaan ethisch standpunte mesjiens wel 't bes oetgelach.
Kiribati
Kiribati (oetspraok bij veurkäör ['kiribas]; officieel (Ingels) Republic of Kiribati, (Gilbertees) Ribaberiki Kiribati) is 'n eilandnatie in 't ooste vaan de de Stèl Oceaon die e zieareaol vaan doezende kilometers umspant, zuielek vaan Hawaii, noordelek vaan oonder mie Tuvalu, Tokelau en Tahiti en oostelek vaan Nauru en de Marshalleilen. Oondaanks zien gruutde is Kiribati cultureel en veural taolkundeg opvallend homogeen.
Indeiling
Vreuger waor Kiribati verdeild in e zestal distrikte, die bij de oonaofhenkelekheid zien aofgesjaf. Allewijl heet eder bewoend eiland 'nen eilandraod, boete Tarawa, wat 'rs drei heet.
Fysische geografie
Kiribati is 't 174e land op de wereld, nao Saõ Tomé en Príncipe en veur Bahrein. 't Besteit oet inkel tientalle eilendsjes, allemaol koraoleilendsjes (väölal atolle), die naovenant mer kort bove zie oetkoume. De eilendsjes groepere ziech zoe: Banaba (e geïsoleerd eiland in 't weste), de Gilberteilen (16 atolle in 't midde), de Fenikseilen (8 atolle en koraoleilen in 't zuidzuidooste) en de Lijneilen (8 atolle en ei rif in 't ooste; dao-oonder Kiritimati, 't groetste bovezies atol op de wereld). De mierderheid vaan de eilen is bewoend. Banaba haolt de veur koraoleilen oetzunderleke huugde vaan 81 meter, de res vaan 't land löp acuut gevaar veur es gevolg vaan 't breujkaseffek oonder te loupe.
'n Bezunderheid vaan Kiribati is tot 't es eineg land op alleveer de haafroonde ligk.
Etnische gróppe
Umtot 't land euverbevolk en erm is, gief 't neet väöl immigratie en zien de mieste inwoeners etnische Gilberteze. Dit volk is Micronesisch in taol en cultuur; etnische Micronesiërs make wel 98,8% vaan de bevolking oet. 't Gief 'n klein Tuvaluaanse gemeinsjap.
Taole
De twie officieel taole zien Ingels en Gilbertees (ouch wel Kiribati of I-Kiribati geneump). 't Ingels weurt mer door e hemfelke lui es ierste taol gesproke; 't Gilbertees door feitelek de ganse inheimse bevolking.
Religie
De bewoeners vaan Kiribati zien in groete mierderheid christelek. 't Roems-katholicisme nump mèt 52% 't groetste deil veur zien rekening, 't congregationalisme is mèt 40% de twiede. Kleinder genoetsjappe zien de mormone, de zevendendaagsadventiste en de Jehova's getuiges.
Historie
thumb|Slaag bij Tarawa: oetwèrking vaan 'n Amerikaans bombardemint op Japanse stèllinge. Wienie perceis de Micronesiërs 't gebeed zien ingekoume die 't hei noe gief is neet bekind; me moot rekening hawwe mèt de meugelekheid tot 't um mierder immigratiegolve geit. In eder geval waore de eilen op 't memint tot de Europeaone ze oontdèkde homogeen vaan taol en cultuur. Dat memint veel ind achtienden iew; wijer oontdèkkingsreize gaof 't nog in 't begin vaan de negentienden iew. De Britse kaptein Thomas Gilbert waor in 1788 eine vaan d'n ierste; nao häöm heet me naodeen de Gilberts-eilen geneump. In 't begin waore 't veural walvèsveurders en handelere die dao kaome, vaanaof 1837 gaof 't Britse koloniste. In 1892 woorte de Gilbertseilen, same mèt de Ellice-eilen (Tuvalu), e Brits protectoraot, wat vaanoet Fiji bestuurd woort. Oonder Gilbertseilen góng me mèt en mèt neet allein d'n eigeleke Gilbertsarsjipel, meh ouch de eilen in buurt verstoon. Vaanaof 1916 woorte de Gilberts- en Ellice-eilen 'n apaarte kroenkolonie. In d'n Twiede Wereldoorlog bezatte de Japaneze ouch deile vaan de Gilbertseilen. In 1943 woort op 't hoofeiland de bleujetege Slaag op Tarawa oetgevochte: binne 76 oor vele in totaol mie es 6.000 doeje. De Line-eilen zien in de jaore 1950 en 1960 door zoewel de Britte es de Amerikaone gebruuk veur 't teste vaan atoomwaopes, boe-oonder waterstofbomme.
In 1971 kraoge de Gilberts- en Ellice-eilen zelfbestuur, in 1975 woorte ze, um cultureel rejes, gesplits in twie apaarte territoria. De Ellice-eilen woorte in 1978 es Tuvalu oonaofhenkelek, de Gilbertseilen in 1979. Veur de naom woort gekoze veur Kiribati; dit is de Gilbertese oetspraok vaan de naom Gilberts. De taol had wel 'n inheimse naom veur de eigeleke Gilbertseilen, naomelek Tungaru, meh me voont tot dit neet op gans 't land kós sloon. Pas in 1999 traoj 't land tot de VN touw. Versjèllende groete probleme höbbe de aondach gevraog sinds de oonaofhenkelekheid. De economie is oonderoontwikkeld, en sinds de fosfaotbronne op Banaba zien oetgepöt (oongeveer op 't memint vaan de oonaofhenkelekheid) leef de bevolking veural nog mer vaan vèsvangs en kokosnoetplantages. De euverbevolking op Tarawa heet gezörg veur 't bebouwe vaan veurheer oonbebouwde atolle. 't Urgentste is evels de ziespiegelstijging, die zoe good wie gans 't land oonder water kin goon zètte (zuug bove). In 2008 vroog de regering veur de ganse bevolking daoveur op termijn asiel aon in Nui-Zieland.
Bronne
Dit artikel is veural gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Heilige
thumb|300px|right|Heiligebeelde rónd 't [[tabernakel op 't altaor in de kèrk van Amay (Belsj)]] In 't christendom ies heilige de benaming veur ‘ne geluivige dae in zien leve zoa veurbeeldig en vroom haet gelaef, dat hae nao zienen doad door de katholieke kèrk heilig weurt verklaord. Daonao haet 'r rech op openbaar verièring. In 't Nuuj Testament beteikende heilige ’t zelfde es geluivige. De verièring van heilige kump vanoet de bewóndering veur zien meneer van leve. Sóms waoren ’t martelaere. De sjterfdaag, es sjtartpunt van ’n ander hoager leve, weurt meistal gevierd. Oetzónderinge zint Sint Jan de Duiper en Maria, woavan de geboortedaag weure gevierd.
Door de katholieke kerk ies ‘ne heiligekalender samegesjtèld woa-op alle fièsdaag van heilige sjtoon genoteerd. Op 1 november weur ’t fiès van Allerheilige gevierd. 't Fiès van de Heilige familie woort op 't ing van de 19e ièw ingeveurd ter bevordering van 'n christelik gezinsleve.
Legende
Rónd ‘ne heilige weurt dèks ’n legende vertèld. Zoa zou hae wóndere verriech höbbe of nog doon. Bie ’t graaf van zoa emes óntsjteit dan dèks ’n speciaal devotiecultus. Sóms weurt de plek ’n baevaartsoord.
Nederalemannisch
't Nederalemannisch is de taol vaan d'n Elzas en 't groetste deil vaan Baden-Württemberg. 't Oondersjeit ziech vaan 't Hoegalemannisch doortot de K- neet in Ch- verandert; 't steit dös korter bij 't Duits. De taol weurt veural in d'n Elzas minder en minder gesproke.
Name (provincie)
Name (officieel (Frans): Namur, Nederlands: Namen, Waals: Nameur) ies 'n Belzje provincie in 't gewes Wallonië. De hoofsjtad ies de gelieknamige sjtad, die teves es hoofsjtad van 't gewes functioneert. De provincie grens aan de provincies Henegouwe, Waals-Brabant, Luuk en Luxemburg en in 't zuje aan Frankriek.
Besjtuurlike indeiling
right Name ies verdeild in 3 arrondissemente: Name, Philippeville en Dinant. De provincie haet 38 gemeintes.
Historie
In de provincie Name zint sjpore van beweuning door Neanderthalersj en Kelte. Vanaaf de viefde ièw besjting 't Hertogdom Name. In 1421 weurt 't hertogdom Name eigedom van Filips de Goje, hertog van Bourgondië. 't Gebeed weurt ónderdeil van de Lièg leng.
Vanaaf de Franse revolutie vörmde 't gebeed same mèt 'n paar enclaves in Luuk 't departement Sambre et Meuse.
Vanaaf 1830 ies Name 'n provincie van Belsj.
Kreeg i Joegosjlavië
thumb|De Joegesjlavische krege vele same mit 't oeteevalle va Joegosjlavië. Dit keëtsje tuënt de gebeedsenderinge binne de ouw federaal republiek. Mit de Joegosjlavische krege (tussje 1991-2001) weëde versjeie conflikte in 't vuurmalig Joegosjlavië gemind. Neet jieëker conflik woar inne echte kreeg, wiewaal de mieëtste dat waal woare. De conflikte woeëde gekenmerk durch politiek separatisme, sommige óch durch heftig kreegsvoring en etnische zuveringe. Dees nome genocidaal proporties aa.
't Conflik i g'ne Preševo-vallei op g'n grens mit 't dan al afgesjeie Kosovo (1999-2001) en 't Macedonisch conflik van 2001 weëde óch waal ins gereëkend tot de Joegosjlavische krege. De mieëtste va dees conflikte zint 'ne brón vuur aahaotende etnische sjpanninge, vuural i Bosnië en Herzegovina en Kroatië. De conflikte i dees leng woare den óch 't mieëts heftig.
1788
Gebäörtenisse
thumb|259px|Ein kolenie roadpoatdrieteënmeëuwe op St George, ein van de [[Pribilofeilenj]]
BAC One Eleven
thumb|right|BAC One ElevenDe BAC one-eleven, ein tweemotorig vleegtuug det väöl weg haetj van'ne F28 Fellowship en'ne DC-9, waerdje ontworpe es vervanger veur de veermotorige Vickers Viscount. Door de geringe aafmaetinge bleek ze hiej helemaol gesjiktj veur te zeen. Door de sjtraolmotors waerdje de vluchdoer beperktj wodoor d'r leger koste ontsjtonge. De one-eleven kreeg grote vleugels die veur väöl lift zorgdje. Om 't toesjtel ouch nog gesjiktj te maake voor nóg sjlechter baane, of zelfs onverharde baane, waerdje 't vleegtuug mit grote lanjingskleppe (flaps) oetgerös. D'r waerdje inkele versies geboewdj, zowie ein verlingdje versie en de 1-11-500 die ein groter spanwiejte haaj.
Technische gegaeves
Lengte: 32,61 m.
Breidte: 28,50 m.
Heugte: 7,47 m.
Kruutssjnelheid: 870 km/u
Vleegbereik: 2380 - 3500 km.
Vosges
thumb|Ligking van 't departement Vosges. 't Departement Vosges (vreuger in Limbörg ouch döks Vogeze geneump) is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 88. 't Is gelaengen in 't centraal-naordelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Meuse, Meurthe-et-Moselle, Bas-Rhin, Haut-Rhin, Haute-Marne, Territoire de Belfort en Haute-Saône. De houfstad is Épinal.
Douglas Aircraft Company
De Douglas Aircraft Company is door Donald Wills Douglas opgerich op 5 juli 1921. 't Bedrief waas gespecialiseerdj in 't boewe van passageersvleegtuuge maar d'r waerdje ouch inkele militaire vleegtuuge gebouwd. Toet de succesvolle vleegtuuge beheurdje de: DC-2, DC-3, DC-4, DC-8, DC-9, DC-10 en'ne C-47 Skytrain. Douglas boewdje neet väöl vleegtuuge maar de vleegtuuge die waerdje geboewdj waare döks succesvol. Nao de DC-9 ging 't bergaafwaerts mit Douglas Aircraft Company. 'tzelfdje Golj veur de McDonnell Aircraft Company. Dus besjloot men om saame te werke en op 28 april 1967 waerdje d'r ein euvereinkoms geteikendj om te fusere. D'r waerdje es McDonnell Douglas inkele succesvol vleegtuuge geboewdj wo-onger de F-15, F/A-18, MD-11, MD-80 maar ouch mit dit bedrief ging 't sjnel bergaafwaerts. 't Waerdje daorom in 1997 opgenomme in Boeing.
't Maolbrook
't Maolbrook (Nederlandjs: Maalbroek) is e gehuch bie de grenseuvergank tösse Nederlandj en Pruses. Hie löp de Nederlandjse N280 euver in de Pruse Bundesautobahn 52. De Pruse kantj van de grenseuvergank hèt Elmp. De beboewdje kom van Elmp ligk echter zès kilomaeter wiejer nao 't oeaste. Maalbrook ligk kórtbie Azeraoj; anger plaatse in de buurt zeen Sjtraot, Thuserhaof, De Sjpik en De Boekoêl.
Maalbrook huuerdje tót 1959 bie de gemeinte Neel die in det jaor door de gemeinde Remunj waerde geannexeerd.
Walvisbaai
thumb|Oetzich euver Walvisbaai. Walvisbaaj (Nederlandjs en Afrikaans: Walvisbaai; Ingels: Walvis Bay; Duutsj (verajerd): Walfischbucht; Otjiherero: Ezorongondo) is 'n stad enne wichtigste zieëhave van Namibië. De vèsserie van Walvisbaai vörmp e wichtig deil vanne ikkenomie van Namibië.
Gesjiechte
Óngerwaeges veur róndj Afrika óm te vare nao India kwaam Bartolomeu Dias op 8 dieëtsember 1487 aan inne netuurlike bej van Walvisbaai. Dees bej neumdje d'r O Golfo de Santa Maria da Conceição. De Portugeze höbbe wiejer gèn mote gedaon veure bej te haje.
In 1793 nome de Nederlandjse autoriteite vanne Kaapkolonie bezitj vanne Walvisbaai. In 1878 woort 't opgeisj dore Britte. Bieje Koloniaal Conferentie van Berlien (1884-1885) woort Walvisbaai erkindj es 'n Britse enclaaf inne Duutsje kolonie Duutsj-Zuudwès-Afrika.
In 1910 góng Walvisbaai same mitte Kaapkolonie op inne Unie van Zuud-Afrika, e zelfbesturendj deil van 't Brits Riek. In 1911 woorte mit Duutsjlandj de prónte grenze vanne enklaaf aafgestump. 't Gebied besloog 'n oppervlakdje van 1124 km² tösse de reveermunjinge vanne Swakop enne Kuiseb.
Nao d'n ónaafhenkelikheid van Namibië in 1990 bleef de enklaaf nag toet en mit 28 fibberwarie 1994 bie Zuud-Afrika huuere; daonao woort de enclaaf opgehöf en is Walvisbaai 'n óngerdeil van Namibië gewore.
Bretagne
Bretagne, (Bretoens: Breizh; Gallo: Bertaègn) is d'r naam van ing regio en gelieknamig sjiereilank i Frankriek. Bis 1941 hoeëte 't departement Loire-Atlantique, mit Nantes as hoofsjtad, óch tot Bretagne. De hüj regio kunt vuur 80% uëveree mit de kultoer-historische regio die 't ganse sjiereilank umvatde. De hoofsjtad is Rennes en anger groeëte sjteëj zint Brest, Vannes, Quimper en Saint-Malo.
1946
1943 - 1944 - 1945 - 1946 - 1947 - 1948 - 1949 1946 (MCMXLVI) waor e gewoen jaor wat begós op dinsdag.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|De ENIAC, de eësjte computer.
Bretagne
Naamgeëving
D'r naam Bretagne hat dezelfde oersjprung as deë va Groeët-Brittannië. I vöal sjproake weëd ungersjeid gemak tusje de twieë gebeder. Zoeë zaat me op 't Ingelsj Brittany teënge-uëver Great Britain en op 't Franzuësisj Bretagne teënge-uëver Grande Bretagne.
Thuserhaof
Thuserhaof (Nederlandjs: Thuserhof) is e klein gehuch det bie de gemeinte Remunj heurt. 't Ligk aan de Neelderbaek tösse 'nen oetlouper van de Mienwaeg en de plaatse Sjtraot en Azeraoj (allebei aan d'n euverkantj van de baek).
1946
Maan vaan 't Jaor
James F. Byrnes
Thuserhaof
Sjtraotname die hie veurkómme zeen: Melikerbóswaeg, Thuserhaof en Heisterhaofwaeg.
1946
Gebore
thumb|right|200px|George W. Bush, gebaore op 6 juli 1946. thumb|right|200px|Freddie Mercury, gebaore 5 september 1946. thumb|right|200px|Joop Zoetemelk, gebaore 3 december 1946.
Gesjtorve
thumb|right|200px|Anton Mussert, terechgesjtèld op 7 mei 1946.
Yonne (verdudeliking)
Yonne  kan verwieze nao:
Henri Jonas
Henri Jonas, Mestreech 8 mei of 28 mei 1878 - 15 september 1944, waor 'ne Limburgse kunssjèlder en glazeneer. Jonas behoeërt bie d'r groep vernujjende keunstenaers oeë ooch o.m. Charles Eyck, Joep Nicolas, Harry Koolen en Edmond Bellefroid dèèl van oetmakde.
Laevesloop en waerk
Henri Jonas waor 't twiede keend en d'r aodste zoon va Charles Jonas en Fieneke Jungslaeger. Z'ne vader waor mèèster-knech-hoessjèlder en ooch al waor-e va juudse komaaf, e waor Nederlands-Hervormd opgevoed. Dit lètste zow jaore later nog invloed ha op de keuze va oonderwaerpe oet d'r Biebel van z'ne zoon Henri.
Nao de lieëger sjoeël waoërd ooch Henri Jonas hoessjèlder. E gong tösjedör 'n tiedsje wèrke op de decoratieaafdeling van de Sfinx, mae ömdat-e laestèg koes sjtèlzètte gong-e toch wer an d'r sjlaag bie 'ne hoessjèlder. Dae löt 'm ooch decoratief en monumentaal sjèlderwaerk oetveure en zoe oontsjtèèt de behoefte an mieë sjoeëling.
Opleiding
Nao ènège lèstied op de Patronaatstekensjoeël vör jeugige wèrkluuj volgt-e vanaaf 1898 lès an 't Sjtadstekeninstituut. Robert Graafland how dao de leiding. Nao vèèr jaor begoes Graafland mèt 'n Zoondègssjoeël vör ènnège van z'n lieërlinge die e begaafd genog von öm te bezieë of me dao richtige keunstenaers va koes make. Ooch Henri Jonas waoërt oetverkaore. De lèsse waore gratis.
Örsjte huwelèk
In 1903 trowt Henri Jonas mèt Netteke Roukens en es verantwoordeleke hoesvader bleef-e wèrke es hoessjèlder. Al gow blaeëk dat Netteke tbc how en Henri sjtong in vör 't gaeld en de zörg vör z'n vrow. Wie-e in 1912 compagnon waoërd van 'n sjèldersbedrief waore de gaeldzörg pas van de baan. Driej jaor later sjtorf Netteke Roukens.
D'r keunssjèlder
In de jaore die volge zeukt-e z'ne èège waeg en gèft vöral lès an 't Sjtadstekeninstituut en later de Middelbare Kunstnijverheidsschool.
In 1923 makt Jonas, same mèt d'r architect Alphons Boosten 'n rèès dör Europa.
In 1925 kriet Jonas vör 't örsj las va neersjlachtighèèd en tiedens die periode verbrent-e e groeët dèèl van z'n waerk.
De twieë muzes
In 1926 trèft Jonas Eugénie Servais, die es cassière wèrkde in 'n Luuks restauraant oeë de Mestreechse keunstenaers väöl kieëme. Volges owwer bronne waor Servais 'n sjèldersmodel oet Paries. Ze wert z'n geleefde en muze, en ooch z'n model. Vör Henri Jonas volge 'n paar gelökkige jaore, oeë-in e 'n aantal sjön naakte, prachtige laandsjappe in de Ardenne en sjtadsgezichte va Mestreech, toch nog ömmer z'n twiede muze, sjèldert.
De insjtorting va Jonas
E paar daag nao d'r bräök mèt Servais sjtort Jonas in en belandt es 'n psychiatrisch wrak in 't Venrayse Sint-Servatiusgesjtich, wiet e-weg van z'n twieë muzes. In 't gesjtich kriet-e oondaanks z'n örmooj 'n örsjte klas behandeling en 'n èège atelier. Z'n therapie besjtèèt oet sjèldere. De psychiaters va doe haant nèèt kènne achterhaole wat Jonas mankeerde mae huutsedaag gèèt me d'r van oet dat Jonas 'n bipolaire stoornis how. Dat verklaort z'n forsje sjtèmmingswisselinge en z'n hyperactivitèèt en ooch 't feit dat-e in z'n korte carrière van nog gèng 30 jaor zoeväöl waerke haat gemakd. An de depressies keumpt 'n èng es vrun Jonas en Servais wer biejèè brènge in 1935. Toch blieft-e nog bies 1937 in Venray.
Ow vör ow, taant vör taant
In 1937 gèèt Jonas truuk nao Mestreech en trowt Servais. Toch blieft-e zjuus wie in Venray somber taferele oet 't Aod Testamaent sjèldere. De sjèlderieje va vrowwe die 't sjlachoffer zeunt va maatsjappeleke conventies oet 't O.T. kènne gezieë waeëre is 'n uting va aodtestamentische vergelding (Exodus. 21:24 Ow vör ow, taant vör taant).
Doeëd
Op 15 september 1944, 'ne daag nao de bevrijding va Mestreech, sjtörf Jonas an 'n bacterieel infectie.
Proces
In 1952 sjpant Servais de Broeders van Liefde va Venray en èènkel particuliere, artse, 'n proces aa. Dis lètste howwe in dat jaor in Venray 'n expositie gehaowe va Jonas' waerk en bewaerde dat 't hönne èègendom waor. An 't proces kieëm 'n èng wie Servais op 14 februari 1954 sjtorf. Later waoërd 'n sjikking getroffe tössje de broeders en de artse en de twieë erfgename.
Tentoonsjtèlling
Henri Jonas: zijn muzen en demonen. Museum Spaans Gouvernement, Maastricht van 10.11.2007 tot 10.2.2008
Strandjwaegbrei
Strandjwaegbrei of zieëwaegbrei (Plantago maritima) is 'n vaste plantj die behuuertj toete waegbreifemielje (Plantaginaceae). 't Is 'n plantj die 'n veurkäör haet veur sjorre, kwelders en strandjvlakdjes achtere zieëreep, en wiejer ouch veurkump langs zieëdieke, in ziltje graas- en reetlenj en in waeggrave. Strandjwaegbrei kump van netuur veur in Eurazië en is oetgediedj nao Naord-Amerika.
De plantj wuuertj 15 toet 60 cm hoeag en haet e wrotelrozèt. De toet mieër es 10 cm lang en 2 toet 6 mm brei, vleisjige blajer zeen lienvörmig en höbbe drie toet vief nerve.
Strandjwaegbrei bleutj van mei toet september mit witsige blome, die zeen gerangsjik in 'nen 3 toet 10 cm lange, cilindrischen aor. De echelste kelchsluppe höbben 'ne sjerpe keel. De helmhökskes zeen gael. De steel vannen aor is rolróndj.
De vröch is 'n eivörmige doeasvröch.
De plantj liek väöl op klein plantje vanne hirtshäörewaegbrei (Plantago coronopus), meh versjiltj daovan doordet 't blaad neet ein, meh drie toet vief nerve haet. Jóng blajer kónne juus wie biejen hirtshäörewaegbrei raw of gekaok waere gaete.
Häörepaerd
Herkóms
In vreuger tieje dege klein, erm buurkes die zich gein paerd koosjte veroarlaove 'ne os of ’n kooj veur de ploog sjpanne. Dit woort door de ómgaeving es 'n ech teike van ermooj gezeen. Doordat de os en de kooj häöres op hunne kop hèje, is daomit de naam häörepaerd óntsjtaon. Aangezeen dit ein nogal sjtóm gezich waas gónge de luuj later de naam häörepaerd es sjelnaam gebruke veur emes dae veur stjómmerik woort oetgemaak.
Theophrastos
thumb|right|Theophrastos Theophrastos (Eresos, Lesbos, 370 v. Chr. - Athene, 287 v. Chr.) is 'ne filosoof en d'r groeëtste plaantkundige van de Aodheed. Es Tyrtamos gebaore, neumde z'ne lieraar Aristoteles 'm Theophrastos umwille van z'n goddeleke meneer va kalle in 't openbaar of z'ne goddeleke sjtijl.
Theophrastos waor ursj lieërling va Plato, later van Aristoteles. In 323 is e hoofd van 't Lyceum es opvolger van Aristoteles bis vlak väör z'ne doeëd. Theophrastos how ging keender en is och neet getrowd gewes. Och haat e gene directe opvolger aa-gewaeze.
De Peripatetische Sjoeël
In 't Lyceum sjtong 'n kapel väör de muze en d'r waor 'ne groeëte tuin umheen, mit waandelgaank, tuinhuuskes en aal. In dizze waandelgaank of peripatos waoërd college gehaowe en de sjoeël hat daoaan d'r naam de 'peripatetische sjoeël' te daanke.
Werke van Theophrastos
'n Lang lies va 220 titels is uvvergelieverd mae d'r zeunt mer 9 beuk Plaantkunde en zes beuk Uvver de oeërzaak van de plaante en 't beukske Karaktersjetse bewaard blaeve. Diogenes Laërtios sjreef de 'antieke' biografie van Theophrastos.
De Karaktersjetse
De daartig karaktersjetse zeunt in z'n gehieël bewaard blaeve. 't Zeunt treffende typeringe va sjtadsgenote. Theophrastos neumde hun eegenaardighede 'karakters', in breejer betekenis 'sjtaempel', en waor daomit d'r ursjte dae 't waoërd karakter haat toegepas op de minsjeleke zieël. Aristoteles sjrieft in 't algeming uvver däögde en oondäögde in z'ne Ethika en laet och norme aa. Theophratos besjrieft ieëder psychologiserend d'r gewoeëne miensj en lut d'r laezer eeges oetmake wat e d'r van vindt of oeë e zich in herkint. Karaktersjetse vilt boete alle Griekse genres. 't Waerk haat ging väörgangers, waal väöl naovolgers. D'r invloed in os daag bliekt oet Der Ohrenzeuge, Fünfzig Charaktere van Elias Canetti (1983) oeëmit Theophrastos 'ne waardige naovolger kriet. Kees van Kooten vertaalde in 2006 'n verzameling humoristische kortverhaole, oeë-oonder d'r karaktersjets D'r opsjupper va Theophrastos.
In 'n alledaags taalgebroek sjtilt Theophrastos in Karaktersjetse miensjeleke eegenaardighede mit väöl humor an de kaak. E geet op de volgende meneer te waerk: e begint mit 'n definitie en geet da te waerk esof e de symptome van 'n kraenkde besjrieft. E compleet miensjbeeld wert daomit neet gegaeve mae waal een laeëvendige sjildering, zoonder enige moralistische pretaentie.
E väörbeeld vertaalt däör Bep Mergelsberg:
D'r regaent.
Centre-Val de Loire
Centre-Val de Loire is de naom vaan 'ne regio in Fraankriek. De regio hètde veur 15 jannewarie 2015 Centre. Hiel belaankriek veur de regio, veural toeristisch, is de Loirevallei.
Waolse Medammekoer
De Waolse Medammekoer waor 'n theaterproductie, woabie Vastelaovend en theater ziech tegekaome in 't decor van 'ne café "de Waolse Medammekoer". Kasteleinse May Kraaktuut (Tilly Maessen) en sjtamgas Nikkela (Thei Dols) presentere ziech in dit ouwerwèts Belsj stamineeke mèt de kleinkuns van carnaval.
Actueel, nostaligisch, brutaal, leef, sjpiets en cabaretesk waor dees productie en same mèt Wienand (Marc Hermans) voolt de toesjouwer 't theatrale van de Limburgse levessjtiel mèt 'n kniepuigske nao 't dageliks besjtoon. Tal van gaste, woa-ónder zengersj, buuttereednersj, koare en dansgroepe kaome veur 't vootleech. 't Gehièl woort muzikaal óndersjteund door 't Medammekoer-orkes o.l.v. Ivo Rosbeek en Emile Szarkowicz. De veursjtèling waor ouch te zeen in de theaters in de provincie. De regie waor in heng van L1.
Dees Waolse Medammekoer waor 'n gedörfde kléékeunsproductie an 't begin van 't millenium. De väörsjtèllinge gènge dör in de Bonbonière in Mestreech en waoërte integraal oetgezonde op L1-TV. In dis produktie wert de Nederlands-Limburgse werkelekhèèd nao 't Belsj getransponeerd. Ooch Shakespeare transponeerde z'n sjtökker al - öm veilighèèdsraejes - nao aander leng.
Marc Didden
thumb|right|400px|Marc Didden (Londe 1977). Marc Didden (Hamont 28 juli 1949) is 'ne Vlaoms-Bèlsje rockjoernalis en filmrégesseur.
Hae is gebore in 't Bèlsj Limburgs dörp Hamont, me zen femilie verhoest nao Brössel es hae twie jaor aut is. Hae studeerd ter tejater en regie aan 't RITCS.
Hae weurt iest bekènd es meziekjournalis bie 't waekblaat Humo. Daonaeve wèrkde hae ouch freelance veur óngerangere Muziekkrant Oor. Sómmige van zen interviews zeen later in twie beuk verzameld.
In 1983 régesseert hae zien ieste langspeulfilm, Brussels By Night mèt soundtrack van Raymond van het Groenewoud.
Vickers Viscount
De gesjiedenis
't Toesjtel vloog voor het eerst in 1953 en waerdje door Vickers-Armstrongs geproduceerdj. 't Zoew ein van'ne meis succesvol naoorlogse ontwerpe zeen. Tiedes 't eerste jaor van'ne Viscount waare d'r al 445 toesjtelle aan'ne loupendje bandj geproduceerdj. Veur de passageers waas 't ein fijn toesjtel omdet 't sjtil waas en d'r weinig trilling waas. Later kwaam d'r ein verbaeterdj model. Eine order veur twee prototypes waerdje geplaatsj in meert 1946. Bienao onmiddellik begos de boew. Oorsjpronkelik zoew 't toesjtel Viceroy waere genumpdj, maar de naam mos nao de verdeiling van India in 1947 waere verangerdj.
Technische gegaeves Vickers Viscount
Breidte: 28.56 m.
Heugte: 8.15 m.
Max. sjnelheid: 566 km/u
Vleegbereik: 2790 km.
Bjuv
Bjuv is 'n gemèndje in Skåne län, Zwede. De gemèndje tèltj 14.136 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 116,17 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 121,7 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
15,97% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).