cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
China
Bestuurleke indeiling
De provincies besloon 't gebeed wat vaanajds in mierderheid door etnische Chineze (Han-Chineze) weurt bewoend. In de otonoom regio's gief 't evels väöl etnische minderhede. Um die rei is 't dees gebeje touwgestande um hei en dao aofwiekende wètgeving te höbbe, die cultureel otonomie touwliet. De speciaol bestuurleke regio's zien Hong Kong en Macau, tot veur kort Europese kolonies die aon China zien geretourneerd oonder de veurweerde tot me e democratisch bestuur aonheel (ei land, twie systeme).
Politiek
China is 'n einpartijstaot, boe-in de Communistische Partij allein aon de mach is. Oonder Mao Zedong waor 't 'n totalitair dictatuur, meh door hervörminge sinds 1978 (zuug oonder Historie) heet de bevolking get beperkde vrijhede gekrege. Binne de Partij kin edere börger politiek participere, meh de hiërarchische en bureaucratische structuur maken 't neet gemekelek um op te klummele. In 2015 haolde China 3,14 punt op de Democratie-Index vaan The Economist, wat neerkump op 'n otoritair rezjiem. Boete 'n complete aofwezegheid vaan pluralisme en wieneg börgerleke vrijhede scoorde 't land ouch maoteg op 'politieke participatie'. De politieke cultuur woort wel vrij good beoerdeild.
De Volksrippubliek heet 'ne president, meh dees positie op ziech lievert neet väöl mach op. Umtot de mach in de leninistische traditie bij de Partij berös, is de secretair-generaol de mechtegste maan. Dèks vervölt dee ouch de functie vaan president, wie dat beveurbeeld op dit memint (2016) Xi Jinping deit. De president heet 'n regering, boevaan 't hoof ziech premier maag neume. Binne de partij weure de beslissinge genome door 't Politbureau. 't Parlemint vaan China is 't einkamereg Volkscongres, boevaan de leie um de vief jaor indirek weure gekoze door lieger parleminte. 't Heet neet väöl mach en weurt door critici gezeen es 'n stumpelmechien die al bepaold beleid moot goodkäöre. Officieel heet 't parlemint tot taak um de kwesties en inziechte vaan oonderop (lokaol en regionaol partijaofdeilinge zoewie de bevolking) bij de centraol regering aon te kaarte.
In internationaol verband
China is stiechtend lid vaan de Vereinegde Naties, al is Volksrippubliek pas in 1971 erkind es de legitiem regering vaan China. 't Land heet ouch 'n permaninte plaots in de VN-Veilegheidsraod en maag es zoedaoneg kernwaopes höbbe. Nederland heet 't Roed China al in 1950 erkind, 't Belsj volgde in 1971 't besluut vaan de VN. De Vereinegde Staote waore pas in 1979 zoe wied. E klein aontal staote erkint de Volksrippubliek nog ummertouw neet; 't geit veural um len in Midde-Amerika, 't Caribisch gebeed en Oceanië.
Insignes
't Veendel vaan China is roed, mèt in 't vrijkerteer 'n gouwe staar rechs vergezèld vaan veer kleindere. 't Roed vendeel is 'n universeel symbool vaan 't socialisme. De veer klein stare stoon veur de veer klasse die Mao aonwees in zien touwspraok De democratische dictatuur vaan 't volk. 't Veendel woort kort nao de machseuvernaome in 1949 oontworpe.
't Nationaol embleem of waope volg de typische stijl vaan waopes in 't veurmaoleg Oosblok: binne twie korenaore, bijeingehawwe door e tandraad, de vief stare oet 't veendel zoewie de Verboje Stad in Peking. Dit waope woort in 1950 aongenome.
Oonder 't keizerriek waor 't heraldisch symbool vaan China 'nen draak. Dee weurt noe nog wel oonofficieel gebruuk, en sinds de hervörminge vaan de jaore 1970 zien dao ouch gein ideologische bezwoere mie tege.
Defensie
China heet 't groetste paraat leger vaan de wereld mèt 2,3 miljoen maansjappe, rizzerviste neet mètgetèld. Volgens officieel ciefers vaan de euverheid gaof 't land in 2014 123 mieljard dollar aon 't leger oet; boetelandse inleechtingedeenste meine evels tot dat väöl hoeger ligk. China heet es permanent lid vaan de Veilegheidsraod 't rech kernwaopes te bezitte. Nao sjatting heet 't land zoe'n 50 tot 75 langeaofstandsrakètte en nog gans get rakètte veur korte aofsten. 't Land perbeert 'nen inhaolslaag te make mèt aander mechtege len in de wereld en riech daorum dèks nui devisies op. Zoe woort in 2012 't ierste vleegdeksjeep in gebruuk genome. Väöl devisies zien evels nog verawwerd; door hunnen umvaank kos 't väöl tied en geld die de modernisere.
Economie
China is langen tied e typisch oontwikkelingsland gebleve. Poginge vaan 't communistisch bewind um de bevolking snel te oontwikkele (de Groete Sprunk Veurwaarts) wèrkde sterk contraproductief en de oonras die dao-op volgde maakden 't ouch neet beter. In 1978 besloot Deng Xiaoping evels economische vrijheid in 't land touw te laote: in weerwèl vaan de communistische ideologie leet heer privébezit touw. Zie beleid lieverde zeker rizzeltaot op: de veerteg jaor dao-op greujde de economie wie 'ne wèlle. Pas de lèste jaore keult de economie aof. Ierstens is 't land gooddeils aofhenkelek vaan d'n export vaan gojekoupe industrieprodukte, die duurder weure noe tot de eige bevolking rieker weurt. Twiedens gief 't nog ummertouw e groet aontal bureaucratische regele boe boetelandse investeerders tegenaon loupe. Oondaanks de inveuring vaan merretwèrking maak de regering nog ummer Viefjaoreplanne.
Munteinheid
Al sinds de aajdheid kint me in China munte, die hei oonaofhenkelek vaan de oontwikkelinge in Klein-Azië en Europa zien oetgevoonde. Oonder Qin Shi Huang, d'n ierste keizer vaan 't land, is dao einheid is gekoume. Vaanaof dat memint kós me de kasj, 'ne kopere munt mèt e look drin. Later oontwikkelde de Chineze 't pepiergeld, wat evels tot hyperinflatie leide. Um dat probleem aon te pakke, baseerde me oonder de Ming-dynastie 't geldsysteem op de zèlvere standaard, boebij de zèlveren tael de einheid veur groete betaolinge woort. In 1917, in d'n tied vaan de Rippubliek, woort de yuan ingeveurd, gebaseerd op d'n dollar, dus op westerse munte. Ouch de munt vaan de Volksrippubliek hèt in de volksmoond yuan, meh officieel sprik me vaan renminbi. De renminbi is allewijl (juni 2016) oongeveer 13 eurocent weerd.
Fysische geografie
China is mèt mie es 9,6 mieljoen km² bekans eve groet es gans Europa. Door zienen umvaank maag 't neet verbaze tot 't land geografisch hendeg divers is. 't Relief löp vaan 8848 meter (de Mount Everest, op de grens mèt Nepal) tot 154 meter oonder de ziespiegel (in 't Turpanbassin). Allebei de extreme vint me in 't weste, wat in 't algemein e stök ruiger is es 't ooste. Zeker de regio Tibet weurt gedomineerd door d'n Himalaya. In 't noordweste vint me de oetgestrèkde Gobiweuste.
Klimaot
thumb|Klimaotkaart vaan China; legenda is incompleet. 't Maag dudelek zien tot China 'n käör aon versjèllende klimaote kint. In d'n Himalaya vint me toendra- (ET) en huuggebergdeklimaot (EH). De Gobi is ieder e kaajd weusteklimaot (BWk) mèt aon de rand zoewel werm (BSw) es kaw steppeklimaote (BSk). In 't uterste zuie, aon de grens mèt Birma en Vietnam, vint me nog wel tropische klimaote (Am, Aw), meh 't groetste deil vaan 't zuidweste besteit oet gemaotegde zieklimaote (Cfa, Cfb) die 't land dao zier vröchbaar make. In 't noordooste euverhierse, oondaanks de kortbijheid vaan de zie, landklimaote (typ Dw).
Hydrografie
Twie groete reviere dominere 't land. Door 't noorde struimp de Geel Revier (黄河, huáng hé), die op 4.800 meter huugde in t Bayan Har-gebèrgde oontsprink en 5.464 km wijer in de provincie Shandong de Bohai-Zie in struimp. De revier kleurt geel door de löss dee n 'r mètnump; in 't Mongools woort ze vreuger ouch wel Zwarte Revier geneump umtot ze in häöre boveluip nog gans helder is. De belaankriekste zijtek zien de Fen (aon de linkerkant), de Tao en de Wei (aon de rechterkant). 't Gemiddeld debiet is 2.571 m³/s.
De aander groete revier is de Yangtze, ouch wel Yangtzekiang (扬子江, yáng zǐ jiăng; jiang beteikent gewoen 'revier'). Dees revier is mèt 6.300 km nog e stök langer en de Chinese kóste langen tied de bron neet, dee in 't Tanggula-gebergde deep in 't wèste ligk. De revier struimp door e zier divers landsjap en kump laanks e groet aontal cultuurregio's, um bij Shanghai in zie te struime. De positie vaan Sjanghai es wereldhave daank dees stad neet in de lèste plaots aon de Yangtze, die sjeepvaart nao 't binneland meugelek maak. 't Aontal zijtek is zier groet. Heidoor is 't debiet ouch väöl groeter es bij de Geel Revier: gemiddeld 30.166 m³/s.
Levende natuur
thumb|De reuzepanda, 'n besjermde en bedreigde biestesoort in China, is 't symbool vaan de Chinese fauna meh ouch vaan natuurbehaajd in 't algemein. Mèt ziene groeten umvaank en käör aon diverse biotope herberg China e groet aontal diverse soorte, boevaan e groet aontal inheimse. 't Is ein vaan de 17 len op eerd die es megadivers land bekind stoon. China veurt evels pas recint e beleid geriech op natuurbehajd. Vaanajds weure väöl bieste bejaog um hun vermeinde wèrkzaamheid in de traditioneel Chinees geneeskunde, boe veural op 't platteland nog in weurt gegluif. In d'n tied vaan de Groete Sprunk Veurwaarts woorte väöl bieste allein mer es 'plaoge' bestrijd. Ouch intense milieuvervojling en projekte wie de Dreiklovendam höbbe de natuur sjaoj aongedoon.
Endemische zoogdiere zien oonder mie de reuzepanda (Ailuropoda melanoleucas), d'n Hainangibbon (Nomascus hainanus), de Zuid-Chinesen tieger (Panthera tigris amoyensis) en de Chinese revierdolfijn of baiji (Lipotes vexillifer), dee zoe good wie oetgestorve is. In 't land koume nog talloes aander soorte veur, boe-oonder ouch groete wie de wouf (Canis lupus), de wèllen hoond (Cuon alpinus), de brojne (Ursus arctos) en zwarte beer (U. thibetanus), d'n doejong (Dugong dugon), 't Przewalskipeerd (Equus ferus przewalskii), de kiang ('nen ezel; E. kiang), de wèlle kemel (Camelus bactrianus), de jak (Bos grunniens) en diverse soorte herte en civètkatte. Wijer kint 't land 1314 soorte veugel (boevaan 52 endemische), 403 reptiele (boe-oonder de Chinesen alligator, Alligator sinensis) en väöl amfibieë en vèsse.
Demografie
thumb|Bevolkingsgreuj in China sinds 1961. China is vaanajds al e diechbevolk land. Umtot laank neet gans 't land gesjik is veur landbouw en diechte bewoening, lievert dat probleme op mèt euverbevolking en veujing vaan de bevolking. Roond 't begin vaan de (christeleke) jaortèlling had China al zoe'n 50 mieljoen inwoeners, mesjiens wel d'n hèlf vaan de ganse wereldbevolking. Sinds oongeveer 1400 is die bevolking gestiedegaon gegreujd nao zoe'n 200 mieljoen in 1500 euver 400 mieljoen roond 1830, 600 mieljoen in 1950 nao ein mieljard in 1981. Tege d'n tied tot 't mieljard in ziech kaom, begós de regering de eikeendspolitiek op te lègke: lui mochte nog mer ei keend kriege, aanders woort ze 'n boete opgelag. Dit remde de bevolkingsgreuj inderdaod aof; allewijl (2016) ligk de bevolking zjus oonder de 1400 mieljoen (1333 mieljoen bij de volkstèlling vaan 2010). Umtot vergrijzing e groet probleem dreig te weure, heet de regering de politiek stapsgewijs verliech um ze in 2015 door 'n twiekeendspolitiek te vervaange.
Etnische gróppe
thumb|Etnische groppe in China. In väöl etnische gebeje höbbe Han-Chineze intösse de mierderheid; me kin dao evels ouch noe nog lui vaan de oersprunkeleke bevolking vinde. 't Euvergroet mierendeil vaan de Chinese bevolking besteit oet etnische Chineze, gemeinelek Han-Chineze geneump. Bij de volkstèlling vaan 2010 bestoont hun aondeil oet 91,60% vaan de bevolking of zoe'n 1,221 mieljard lui. Zelfs zoonder de Chineze in Taiwan en de oetgebreide Chinese diaspora zien de Han-Chineze zoe mèt veursprunk de groetste bevolkingsgróp op de wereld. Ing verwant aon de Han zien de Hui, in 2010 mèt 10,6 mieljoen lui of 0,79% vaan de bevolking. Zij praote ouch Chinees meh haange d'n islam aon (zuug oonder bij Religie). De groetste aander etnische gróppe zien de Zhuang (16,9 mieljoen), de Mantsjoes (10,4 mieljoen), de Oeigoere (10 mieljoen), de Miao (9,4 mieljoen), de Yi (8,7 mieljoen), de Tujia (8,4 mieljoen), de Tibetane (6,4 mieljoen) en de Mongole (6 mieljoen); ouch de Koreane mote weure geneump. De Mantsjoes zien gooddeils geassimileerd mèt de Han-Chineze; aander volker höbbe mie vaan hun eige taol en cultuur bewoerd. In totaol erkint de Chinese regering 56 etnische groppe. Op Taiwan leve ouch nog diverse Austronesië volker; umtot de Chinese regering dit eiland neet controleert, deit ze dao niks mèt.
De Zhuang, Hui, Oeigoere, Tibetane en Mongole höbbe hun eige otonoom gebeed (Ningxia is 't gebeed veur de Hui; de res sprik al oet de naom). Kleinder groppe höbbe soms otonoom prefecture binne 'n gewoen provincie of otonoom gebeed. 't Streve vaan de regering is um de volker zoeväöl meugelek cultureel otonomie touw te laote, um gein oonras te wèkke en de politieke mach te kinne hawwe. Toch kump 't nog dèks tot relle in 't gebeed vaan etnische minderhede, veural umtot me dao vint tot te väöl Han-Chineze daonao verhuize.
Taole
thumb|Verspreiing vaan de Chinese dialekte in (Oos-)China. Zuug veur de aander taole de kaart mèt bevolkingsgroppe.
Chinese dialekte
De groete mierderheid vaan de bevolking sprik Chinees. De diverse variante daovaan stoon bekind es Chinese dialekte. De discussie euver wat 'n apaarte taol is en wat 'n dialek weurt evels dèks in samehaank mèt 't Chinees geveurd. De Chinese hoofdialekte zien oonderein mèt gein meugelekheid te verstoon zoonder kinnes vaan zakes, en wieke zeker zoe väöl vaanein aof es de diverse Germaanse of Romaanse taole. De hoofdialekte zien 't Mandarijn (官话 guān huà), 't Hui, 't Wu, 't Xiang, 't Gan, 't Hakka, 't Min, 't Kantonees (Yue) en 't Ping. 't Jin weurt soms es aofzunderleke grop behandeld, meh ouch dèks genog es (sub)dialek vaan 't Mandarijn. 't Mandarijn (mèt zoe'n 900 mieljoen mojertaolsprekers nog ummer de groetste taol vaan de wereld, zelfs es me 't Chinees in apaarte taole opbrik) weurt veural in 't noorde gesproke, meh ouch deep in 't binneland; in weze op de mieste plaotse die rillatief laat verchinees zien. Zoe sprik me in Mantsjoerije ('t noordooste) get wat bezunder kort bij 't prestiesjdialek vaan Peking steit, zjus umtot me dao nog neet zoe laank Chinees praot. De Chinese dialekte zien, oondaanks poginge um de standaardtaol in te veure, nog levend en wel, oetgezunderd op plaotse boe väöl immigrante zien samegekoume (beveurbeeld in Sjanghai). De officieel bezwoere tege 't opsjrieve vaan de dialekte beginne gestiedegaon te verdwijne.
Chinees sjrif
't Chinees weurt gesjreve in 't Chinees sjrif, wat in d'n twieden hèlf vaan 't twiede milennium veur Christus is oontstande. De Chinese besjaving heet dit sjrif oonaofhenkelek vaan de sjrifte oet 't midde-Ooste oontwikkeld, en later zelf doorgegeve aon naoberbesjavinge. 't Chinees sjrif is 'n combinatie vaan logografisch en syllabisch sjrif, wat kin weure verklaord oet de isolerende structuur vaan de taol boe-in neet-samegestèlde wäörd oet ein inkel syllaab bestoon. 't Aontal lètterteikes, karakters geneump, löp in de tiendoezende, meh daovaan weuren 'rs mer hoonderde tot e paar doezend frequint gebruuk. De communistische regering veurde e paar jaor nao häör aontrejje 't versumpeld Chinees sjrif in, boe-in bepaolde lestege teikes door sumpeler variante woorte vervaange. Boete de Volksrippubliek, ouch in Hong Kong en Macau, gebruuk me gemeinelek nog de traditioneel karakters.
Um wäörd en naome in 't Chinees sjrif nao 't Latiens sjrif um te zètte, is e transcriptiesysteem nujeg. Vaanajds waore diverse systeme in gebruuk, beveurbeeld 't Nederlands systeem (Duivendak-Hulsewé), 't Ingels (Wade-Giles) en 't Chinees possysteem. In 1958 veurde de Volksrippubliek 't pinyin (拼音, pīn yīn) in, e zier doelmaoteg systeem boe-in eder foneem oet 't Standaardmandarijn zien eige teike of combinatie heet, en boe me wienie dat gewuns is de toen (alle Chinese dialekte zien toentaole) mèt diacritische teikes kin aongeve. Door de jaore heer heet 't pinyin alle aander systeme verdroonge; zelfs Taiwan (wat tot daan toe Wade-Giles had gebruuk) stapde in 2009 drop euver. Ouch dit artikel gebruuk 't; op 'ne naom in Chinese karakters volg hei väölal de transcriptie in 't pinyin.
Turks- en Caicoseilen
De Turks- en Caicoseilen (officieel Turks and Caicos Islands) zien 'n eilandnatie in de Atlantische Oceaon, die besteit oet twie klein arsjipelle, de Turkseilen en de Caicoseilen. De eilen zien feitelek de voortzètting vaan de Bahama's, die noordwestelek devaan ligke. 't Brits territorium is bekind es toeristische bestumming en belastingparadies.
China
Aander taole
De minderhede spreke vaanajds hun eige taole (op de Hui nao, zuug bove). Soms is die taol oetgestorve of bekans oetgestorve, ouch es e deil vaan de bevolking ziech nog geine Han-Chinees veult. Dit gelt beveurbeeld veur 't Mantsjoe, mèt nog mer e hemfelke aw sprekers (zoe'n 10, op mie es 10 mieljoen etnische Mantsjoes). Die höbbe 't Chinees euvergenome oonder de Qing-dynastie, wie ze in 't centrum vaan de mach stoonte.
Turks- en Caicoseilen
Indeiling
De Turks- en Caicoseilen zien verdeild in zes distrikte, eint veur eder bewoend eiland.
West en East Caicos waore vreuger ouch bewoend, meh zien allebei sinds oongeveer 1900 verlaote.
China
Aander taole
Zier väöl taole mote vreuger nog op 't Chinees groondgebeed gesproke zien ietot de Chinese cultuur ziech dao verspreide. Me dink daan oonder mie aon leie vaan de zuieleke taolfemilies (Tai-Kadai, Hmong-Mien, Mon-Khmer). Die taole höbbe gein gesjreve documinte naogelaote; aonwiezinge daoveur moot me oet lienwäörd en plaotsnaome hole. In 't weste vaan China woorte oets de Tochaarse taole gesproke, 'n hiel bezunder grop Indogermaanse taole; dees taole höbbe wel gesjreve documinte naogelaote, al zien de volker die ze spraoke allaank verdwene.
Turks- en Caicoseilen
Insignes
't Waope vaan de Turks- en Caicoseilen is vaan goud, mèt 'ne ziesjölp, 'ne kreef en 'ne cactus, alle in natuurleke kleure, gezat 2-1. In de groete waopecompositie weurt 't sjèld gesupporteerd door twie flamingo's en gekroend door 'ne pelikaon tösse twie sisalplante.
China
Religie
thumb|Confuciaansen tempel in [[Jiangyin.]] Religie in China is get aanders es in 't weste. Chineze zien euver 't algemein neet lid vaan ein religie, meh doen dèkser aon tradities oet soms zier diverse geluifs- en gebruukssysteme. Ouch is de grens tösse religie en filosofie neet sjerp te trèkke: veur wereldvisies die me in 't weste neet es religie zouw verstoon weure ouch cultusse gehawwe.
Turks- en Caicoseilen
Insignes
't Veendel is doonkerblauw mèt in 't midde 't waope (allein 't sjèld) en in 't boveste kwart 't veendel vaan 't Vereineg Keuninkriek.
China
Religie
De ajdste traditie in China is 't Chinees volksgeluif. Dit is e neet gans samenhaangend stèlsel vaan gebruke, opvattinge en cultusse die al sinds iewe sterk aon belaank höbbe ingeboet, meh nog ummer (veural op 't platteland) leve en ouch sterk doorwèrke in de Chinese cultuur (beveurbeeld in zègkswijze en poëzie). 't Chinees volksgeluif kint gode (神 shén) en de veriering vaan d'n hiemel (天 tiān), meh veural de veurawwerveriering (敬祖, jìng zǔ) is in 't land nog levend en wel.
Turks- en Caicoseilen
Fysische geografie
De eilen mete zoe'n 430 km²; daomèt is 't landoppervlak kleinder es dat vaan Andorra en oongeveer zoe groet wie Curaçao. Ze laote ziech logischerwies verdeile in twie arsjipelkes: de Caicoseilen en de Turkseilen. Vaan de Caicoseilen, die in 't noordweste vaan 't land ligke, zien North, Middle en East Caicos de groetste, al woene op Providenciales (westelek vaan North Caicos) väöl mie lui. West en South Caicos ligke excentrieker. De Turkseilen, die in 't zuidooste ligke, zien väöl kleinder. Allein Grand Turk en Salt Cay zien bewoend. In totaol bedreug 't aontal eilen en 'cays' (eilendsjes of rotse) De eilen zien geint vaan alle heuvel- of bergechteg; hoegste punt is Blue Hills op Providenciales. 't Klimaot is tropisch, relatief druug en relatief zonneg, mèt gans 't jaor door maxima vaan roond de 30 graod en de mieste neerslaag in de herfs vaan 't noordelek haafroond.
China
Religie
Roond 500 v. Chr. kaom in China 't confucianisme (儒家, rú jiā) op, 'n filosofie gebaseerd op de gesjrifte vaan Confucius (孔子, kǒng zǐ). De kern vaan de lier is moraol; de meister besjrijf diverse relaties boe-op de hermenie vaan de wereld rös. 't Confucianisme sjrijf daorum 'n sterk hiërarchische sameleving veur, boe-in me gehuurzaam moot zien aon zien mierdere en aon awwere. Deils in reactie op 't moreel georiënteerd confucianisme oontstoont 't taoïsme (道教, dào jiào), touwgesjreve aon de lier vaan Laozi (老子). Hei-in weurt gepreek um de dinger mie hunne gaank te laote goon en vaan minselek ingriepe aof te zien.
Turks- en Caicoseilen
Levende natuur
De natuur vaan de Turks- en Caicoseilen is neet bezunder gevarieerd en kint gein groete endemische soorte. 201 veugel zien bekind, boevaan ein soort is ingeveurd en 99 soorte daolgaste of zeldzaom breujveugel zien. Inheimse zoogdiere zien beperk tot twie soorte vleermuis.
China
Religie
Oondaanks 't euverheersend sinocentrisme heet 't land wel vaan tied tot tied opegestande veur religie oet 't boeteland. Veural 't boeddhisme heet ziech vaanoet India sterk verspreid. De Tibetaone zien vaanajds allemaol boeddhistisch (lamaïsme), meh ouch in China heet 't zienen invlood gehad. Vrij kort nao 't begin vaan de jaortèlling kaome vertaolinge vaan boeddhistische gesjrifte in umloup; de iewe dao-op zouwe ziech diverse typisch Chinese sjaole oontwikkele. China gaof 't boeddhisme ouch door aon Korea en Japan, boe 't de dominante religie woort (dink ouch aon zenboeddhisme). 'n Wijer religie is d'n islam, dee ziech veural oonder Oeigoere en Hui heet verspreid. De Oeigoere waore langen tied neet oonderhureg aon China en höbbe d'n islam wie aander Turkse volker via de Perze euvergepak. De Hui vint me in groete deile vaan China, meh toch aonzeenlek mie in 't noordweste vaan 't Chinees taolgebeed, boe 't contak mèt de Turkse volker 't mies intens waor. Numeriek is d'n islam in China gein groete religie; de groete regio Xinjiang boe 't domineert is dunbevolk. Christendom besteit ouch in China. Dees religie woort al in de Qingdynastie en in de Rippubliek door missionaire en zendelinge gepreek, meh is de lèste decennia in aonhaank touwgenome.
Turks- en Caicoseilen
Etnische gróppe
De eilanders zien in groete mierderheid (ca. 90%) zwart; de res weurt oetgemaak door blaanke en lui vaan gemingk blood.
China
Cultuur
De cultuur vaan China is in väöl opziechte d'n eveknee vaan de westerse cultuur: väöl oetvindinge en oontwikkelinge zien in bei cultuurruime los vaanein gedoon. 't Gief evels ei belaankriek versjèl: boe de westerse wereld door kortstundege wereldrieke en/of 'n väölheid aon staote woort gekinmerk, heet China de aofgeloupe 2500 jaor 't ooste vaan Azië bekans oonaofgebroke cultureel gedomineerd, zelfs wienie 't militair euverheers woort door aandere. Dit heet gezörg veur de zoegeneumde sinosfeer, de Chinees cultureel invloodssfeer, boe boete China zelf oonder mie Japan, Korea en Vietnam bij hure. Ouch in de res vaan Zuidoos-Azië en in Mongolië heet de Chinees cultuur häör spoere naogelaote. In de kunshistorie weurt de Chinese kuns dèks nao dynastie ingedeild.
Bouwkuns
thumb|De noordpoort vaan de [[Verboje Stad in Peking. Dit paleis heet alles wat de Chinese arsjitectuur typeert (zuug de teks).]] Vaanoet 't ierste milennium veur Christus tot aon 't ind vaan de keizertied is de Chinees arsjitectuur oongeveer geliekaardeg gebleve. Chinees gebouwe zien vrij gemekelek te herkinne aon de liech umgeboge daker, mèt umhoegwiezende punte. Ouch hechde de Chineze, zjus wie de Europeane, vaanajds aon symmetrie. In 't midde vaan Chinese gebouwe is dèks 'nen hoof te vinde; 't kin daan goon um diverse gebouwe of gebuiwkes die oetzien op e binneplein en ziech vaan de straotkant aofkiere. De bouwtrant vaan keizerleke, börgerleke en religieus gebouwe versjèlde sterk: de keizer en veurnaom börgers wouwe veural hun riekdom tuine door breid te bouwe, dewijl pagodes es regel de huugde in sjete, es tories die oet diverse etages bestoon. Pagodes zien veural boeddhistische gebèdshoezer, meh moskeeë weure in China ouch dèks zoe gemaak. China kint ouch väöl functioneel militair arsjitectuur, boe-oonder diverse forte en stadspoorte valle meh iers en veural de Chinees Moer, 'n moer vaan mie es 6.000 kilometer (neet bebouwde meh wel verdeidegde stökker neet mètgerekend) gemeind um te besjerme tege aonvalle oet 't noorde.
Turks- en Caicoseilen
Religie
De bewoeners vaan de Turks- en Caicoseilen zien in zier groete mierderheid christelek. Groetste genoetsjap zien de duiperse (baptiste) mèt 35,8%, daonao volgde de Church of God ('n pinkstergemeinte) mèt 11,7%, de kathelieke mèt 11,4%, de Anglicaone mèt 10%, de methodiste mèt 9,3%, de zevendendaagsadventiste mèt 6% en de Jehova's getuiges mèt 1,8%. Aander geluive en onkèrkelekheid make 14% oet. De kathelieke vaan de eilen weure sinds 1984 bedeend door de missie sui juris veur Turks en Caicos, die oonder 't aartsbisdóm Nassau vèlt.
Historie
Wie bij de Bahama's zien de oersprunkeleke inwoeners vaan de Turks- en Caicoseilen de Lucayo's, Arawaks sprekende Taíno's die örges tösse 500 en 800 n.Chr. vaanaof Hispaniola nao 't noorde vore. Zij neumde e deil vaan de eilen caya hico 'kètte vaan eilen' - dit woorte de Caicoseilen. De Turkseilen oontliene hunne naom aon d'n inheimse cactus Melocactus communis, die de Britte Turk's cap ('Turkse möts') neumde. Europese krenkdes en aofveuring vaan inheimse es slaove op Hispaniola maakde tot de eilen al begin zestiende iew gans oontvolk waore. Wijer hadde de Spanjole of aander Europees machte gein intrèsse in de eilen. Pas in de decennia roond 1700 kaome op de Turkseilen de ierste nui bewoeners: zieruivers en zaajtwinners. In de late achtienden iew naom Fraankriek de eilen in, meh in 1799 annexeerde Groet-Brittannië ze, es deil vaan de Bahama's.
China
Bouwkuns
Es land mèt 'n diechte bevolking en groete stei waor in China stadsplanning vaan vitaol belaank. De principes vaan 'nen harmonieuzen opbouw zien samegevat in de feng shui (风水, fēng shuǐ), 'n lier die ing mèt 't taoïsme is verboonde en wetensjappeleke inziechte combineert mèt trope oet 't Chinees volksgeluif.
Turks- en Caicoseilen
Historie
In 1841 veroongelökde e Spaons slaovesjeep veur de kös vaan East Caicos; de slaove die 't euverleefde vestegde ziech permanint in de Britse kolonie boe de slaovernij al waor aofgesjaf. In 1848 woorte de eilen bestuurlek vaan de Bahama's losgemaak, um daonao vaan 1873 tot 1959 weer bij Jamaica te weure geveug. De jaore dao-op maakde de eilen nog kort deil oet vaan de Federatie vaan Wes-Indië, meh wie die in 1962 oetereinveel, woort 't 'n zelfstendege kroenkolonie. In 1976 woort zelfbestuur gegeve, mèt de bedoeling veur de eilen binne e paar jaor oonaofhenkelek te make, meh dit woort neet oetgeveurd. Corruptiesjendaole brachte de Britse kroen in 2009 tot 't opsjorte vaan de otonomie; sindsdeen weure de eilen weer (normaal gezeen tijdelek) es kolonie bestuurd.
Bronne
Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume bittekes informatie vaan en:Districts of the Turks and Caicos Islands, en:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands, en:List of birds of the Turks and Caicos Islands en en:List of mammals of the Turks and Caicos Islands.''
China
Bouwkuns
Recintelek heet 't land de modern westerse arsjitectuur umermp. Groete wolkekretsers, dèks door boetelenders oontworpe, kin me veural in de bleujende havestad Sjanghai vinde.
Beeldende kuns
thumb|Loquats en 'ne bergvogel, illustratie oet de zuieleke Song-dynastie. De klassieke Chinese sjèlderkuns is gans aanders es de westerse. Sjèldere gebäört neet op dook meh op pepier of zij, neet mèt olie meh mèt ink, en zoonder oetgebreid perspectief. Me kin ziech veurstèlle tot 't dèks geit um oetgebreide illustraties in bookvörm, al kin me die ouch aon de moer haange um zoe toch get vaan e sjèlderij te kriege. Teikeninge vaan bieste en plante woorte dèks gans minutieus gemaak; landsjappe zien ieder gestileerd. Ouch de portrètkuns bleujde in China. Umtot de Chinese sjèlderkuns zoe ing mèt 't book verweve is, maag 't ouch neet es 'n verbazing koume tot vaan de kalligrafie in China väöl werk woort gemaak. Es hoegopgeleide en hoeggeborene (mandarijn) woort me geach neet allein good te kinne leze, meh ouch sjoen te kinne sjrieve. Gekalligrafeerde beuk bleve iewelaank neve gedrökde beuk bestoon.
De groetste verdeenste höbbe de Chineze gehaold in 't eerdewerk. Al in de Han-dynastie lierde ze porselein make, boe-in ze sindsdeen ummer luxe pöt, theeköpkes, sjale, teleure, väöskes en aander gebruuksveurwerpe höbbe gemaak, zoewie ouch beeldsjes. De veurwerpe zien dèks oetgebreid besjèlderd, meh door de iewe heer lierde me ouch um diverse kleure in 't eerdewerk in te brande, zoetot de decoratie neet kós aofsliete. Wie in de Vreugmodernen Tied de handel euverzie mèt 't weste op gaank kaom, kaome die dinger zier in trèk en woort Chinees eerdewerk veur väöl geld verkoch. De westerlinge perbeerde iewelaank zoonder succes 't porselein nao te make.
Ouch beeldhouwkuns waor in China vaanajds bekind. Al in 't Neolithicum (oonder mie in de Yangzedelta, de Liangzhucultuur) maakde me veuwerpe vaan jade, 'ne Chinese weike stein dee, wienie good geconserveerd, laankdoreg sjoen kin oetzien. Bij 't begin vaan de broonstied, in de Xia- en Shang-dynastie, woorte riekelek bewèrkde broonze pöt gemaak. De decoraties op dees veurwerpe zien nog neet direk Chinees vaan aard. Gans indrökwèkkend is 't Terracottaleger vaan 7000 soldaote oet gebakke stein, oonderdeil (!) vaan de graafgif veur keizer Qin Shi Huang. Ouch oet de Han-dynastie die dao-op volg zien steine graafgifte bekind. De beeldhouwkuns in China kraog 'n groete impuls mèt de koms vaan 't boeddhisme: euveral in boeddhistische tempele woorte boeddhabeelder opgeriech.
Meziek
thumb|'n Ensemble vaan drei Chinese musici. Meziek had vaanajds al 'n groete rol in de Chinese cultuur. Oonder mie Confucius sjrijf dreuver. Al in de veurkeizerleken tied kaom 'n oetgebreide theorie op gaank, gebaseerd (wie de Pythagoreïsche stumming) op relaties vaan rein kwinte. Zoe oontdèkde me tot me nao twelf kwinte-transposities oongeveer, zij 't neet perceis, bij de begintoon oetkaom, e princiep wat bekind steit es shi-er-lü (十二律, shí èr lǜ). Allewel tot me zoe in feite 'n chromatische toenlèdder heet, beperkde de Chinese meziek ziech liever tot toenlèdders boebij alle toene minstens 'n ganse toen oeterein stoon. Dat is de pentatonische toenlèdder, die nog ummer sterk mèt de Oos-Aziatische meziek weurt geassocieerd (al kump ze ouch bij gans aander volker veur). De Chineze gebruukde gein getempereerde stumminge; bij trouw aon 't pentatonisch systeem zien die ouch neet nujeg.
Nao de val vaan de Qing is China sterk oonder invlood vaan westerse meziek gekoume. Diverse soorte klassieke en populaire meziek voonte hunnen ingaank in 't land en woorte väöl geïmiteerd. Oonder Mao mós alle meziek revolutionair en politiek vaan karakter zien; dit kós zoewel westerse marsjmeziek es Chinesen opera mèt propagandetekste betreffe. Nao de liberalisering oonder Deng is 't land weer veur alle soorte meziek, traditioneel en westers, geëupend. Vaan de westerse klassieke meziek weurt de lèste jaore, in eder geval vaan hoegerhaand, väöl werk gemaak. Klassieke musici die ouch boete China väöl succes höbbe zien oonder mie componis Tan Dun en pianis Lang Lang. In 't land weurt wijer väöl zoegeneumde Mandopop gemaak: popmeziek in 't Mandarijn.
Literatuur
thumb|Gekalligrafeerde bladzij oet de Shi Jing, mèt illustratie. Chinese heet 'n rieke literair traditie. Veural de poëzie steit vaanajds al hoeg aongesjreve. De gesjreve traditie liet me gemeinelek beginne mèt de bundel Shi Jing (诗经), gepubliceerd roond 600 veur Christus meh mèt tekste die deils weure geach tot 1000 veur Christus trök te goon. 'n Joonger blomlezing is de Chu Ci, bijeingebrach in d'n Tied vaan de Vechtende Rieke en stammend oet 't zuie. Dees twie beuk höbbe es groondslaag gedeend veur de mieste poëzie die daonao in 't keizerlek China gesjreven is. Zoe kaom de klassieke poëzie tot stand: regele vaan veer syllabe (en dus veer teikes), dèks mèt 'n cesuur in 't midde, en in rijmende couplètte gegróppeerd. Lang gediechte vertuine dèks 'nen opbouw in stofe. De gediechte vaan Qin- en Han-dynastie vertuine wieneg vernuiing. De diechters vaan de Tang-dynastie, oonder wee Li Bai en Du Fu, woorte evels zier populair. Ouch oonder de Song bleujde de Chinese poëzie. In de Ming- en Qing-periodes stoont 't sjrieve vaan gediechte hoeg aongesjreve en e zier groet aontal veerze zien bewoerd gebleve, meh vaan beteikenisvol innovatie waor gein spraoke.
Proza had in China veural de vörm vaan neet-fictioneel tekste, dèks filosofisch of religieus vaan aard. Zier aajd en nog ummer hoeg aongeslage door deile van de Chinese bevolking is d'n I Ching. Oet de klassieken tied stamme de Analekte vaan Confucius, de gesjrifte vaan Mencius en de Groete Lier vaan 't taoïsme (大学 dà xué). In totaol kint me Vief Klassieke en Veer Beuk. In lateren tied woorte nog wel encyclopedische werke en exegees oetgegeve. Fictioneel proza wie de Chinese roman stoont in lieger aonzien (wie dat in Europa ouch langen tied zoe waor); buunwerk wort hoeger aongesloge en had ummer 'ne gezoonge vörm (zuug Chinesen opera).
Door 't hoeg prestiesj wat de werke vaan de klassieke hadde bleef hun taol in vergeliekbaar aonzien stoon. Later oteurs bleve in principe 't Aajdchinees gebruke, al spraoke ze dat wel op z'ch Mandarijns oet. Dees taol weurt Klassiek Chinees geneump. 't Gevolg heivaan is soms wel, tot aw gediechte in de leestrant vaan vaandaog neet mie rijme, wat ze 2500 jaor geleie wel dege.
Nog veur de val vaan de Qing kaom 'n beweging op veur 't gebruuk vaan de volkstaol en veur literatuur nao westers veurbeeld. Nao 1912 kraog die ruim baon en versjene op groete sjaol essays, romans en vrij veerze. Groete maan vaan de Rippublikeinse literatuur waor Lu Xun. Mèt de communistische machseuvernaome woort 't socialistisch realisme ouch in de literatuur de norm, wat veur 'ne groete stroum aon propagandabeuk zörgde. Nao d'n doed vaan Mao woort dat beleid opgegeve, meh sjrievers höbbe, mie es kunstenere in aander sectore, nog sterk te make mèt censuur en beperkinge in sjrieftrant.
Media
Mèt de economische hervörminge naom 't tv-bezit in China enorm touw, en heimèt ouch 't mediapebliek. De Chinese media hure mèt e pebliek vaan hoonderde mieljoene tot de umvaankriekste en miesgebruukde vaan de wereld. D'n tied tot in China allein staotsmedia bestoonte is sinds de jaore 1980 veurbij. Neve de staotstillevisie (CCTV) en de Volksgezèt zien sindsdeen diverse particuleer gezètte en zenders opgekoume. In de regel wèrke dees media regionaol. Wel stoon dees media oonder aonzeenleke censuur. De censuur sjrijf neet direk veur wat de media mote melle, meh griep wel in wienie kritiek op 't systeem of de hoegste leiers weurt gelieverd. Ouch beriechte euver volksopsten of subversief bevoonde beweginge weure oonderdrök. De censuur gelt ouch gans bezunder 't internèt, wat ouch in China väöl weurt gebruuk. Nui media weure dèks neet op 't Chinees nèt touwgelaote of mage allein mèt filters operere.
In Hong Kong en Macau gelle dees beperkinge neet, umtot de Chinees regering bij de euverdrach vaan dees kolonies heet belouf dao democratie en vrijheid vaan meiningsuting in stand te hawwe.
Oonderwies
In 1950 waor nog mer 20% vaan de bevolking gelètterd; sindsdeen is dat opgeloupe tot 94% in 2010. Oonder 't bewind vaan Mao woort hoeger oonderwies gewantrouwd; basisoonderwies woort evels in alle oetheuk vaan 't land geregeld. 't Oonderwies op 't platteland en in provinciestei is evels nog neet zoe good wie in de groete stei. Allewijl (sinds 1986) geit e keend iers nao de lieger sjaol en daan nao de middelsjaol, wat same nege jaor doort. De mieste goon daonao nog drei jaor nao voortgezèt oonderwies. Daonao kin me 't hoeger oonderwies of e beroopsopleiing in goon. Veur hoeger oonderwies moot me 'n exame aoflègke. 't Niveau vaan de Chinees wetensjap is de lèste decennia sterk umhoeg gegaange; 't land heet diverse Nobelprieze binnegehaold en e ruimtevaartprogram is in oontwikkeling.
Sport
thumb|Twie Chinese koppels badmintonne tegenein. In deze sport zien de Chineze vaanajds bezunder sterk. Al in 't aajd China woort aon sport gedoon, dèks in samenhaank mèt 't kriegsweze. Zweerdvechte en baogsjete waore populair oonder de elite en weure nog ummer gedoon. Wijer folkloristische sporte zien cuju (e soort voetbal) en drakebootrace (龙舟, lōng zhóu). Taichi (太极拳, tài chí quán), e systeem vaan oefeninge aofkumsteg oet de vechsportwereld, is ouch in 't weste populair geraak.
In de Volksrippubliek kaome 't taofeltennis en badminton sterk op. Op internationaol toernoje in dees sporte dominere de Chineze gemeinelek. Oonder de jong generatie is basketbal allewijl evels populairder. Voetbal is neet zoe bekind, meh boetelands voetbal, boe väöl op weurt gewèd, greujt in populariteit. 't Chinees èlftal deeg in 2002 mèt aon 't WK voetbal. In 2008 organiseerde Peking de Olympische Zomerspeule, in 2021 waore in dezelfde stad de Winterspeule.
Prehistorie
Wie in groete deile vaan Azië heet me ouch in China spoere gevoonde vaan d'n Homo erectus. De Chinesen oondersoort weurt de Pekingmins geneump, nao zien vindplaots, en de fossiele stamme vaan zoe'n 750.000 jaor geleie. Oongeveer 100.000 jaor geleie kaom d'n Homo sapiens 't land binne, aofgoonde op fossiele oet Hunan. De umgeving vaan de Geel Revier neujde oet tot de oontwikkeling vaan 'n landbouwcultuur. De hirscultuur geit trök tot oongeveer 7000 veur Christus, dewijl de riescultuur doezend jaor joonger is. Ries is sinds minsehäögenis 't basisete in Oos-Azië. Mèt oongeveer 3000 veur Christus begint in China de broonstied.
Diverse oeraw voondste vertuine e soort protosjrif. Sommege höbbe de teikes die me dao-op zuut in verband gebrach mèt 't huieg Chinees sjrif; dit zouw kinne beteikene tot dit sjriefsysteem al 9000 jaor aajd is. Zoe'n hypotheses höbbe evels e zwaak punt, umtot 't sjrif daan doezende jaore moot höbbe euverleef zoonder spoere nao te laote tot 't in de late broonstied weer opduuk. 't Is daobij neet gezag tot de bewoeners vaan de Geel Reviervallei Chineze waore.
Veurkeizerleken tied
De lèste keuning vaan de Xia-dynastie zouw zien aofgezat door de Shang-dynastie, die oet 't ooste kaom. Oet de dinkeleke Shang-tied zien al väöl mie veurwerpe bewaord gebleve. Ouch dateert oet deen tied 't orakelknokesjrif, d'n ajdste vörm vaan 't Chinees sjrif. De korte inscripties, veural veur woerzègkerij gebruuk, beeje evels gein inziech in 't al of neet bestoon vaan de Shang. Diverse stei zien wel bloetgelag, in 't bezunder Yinxu bij Anyang, wat volgens later werke de lèste Shang-hoofstad waor. Me heet op 't groondgebeed vaan 't huieg China evels nog aander voondste gedoon, die ouch op 'n hoegoontwikkelde besjaving wieze meh boebij e verband mèt de Shang-besjaving neet veur de hand ligk.
Qin- en Han-dynastie
D'n tied vaan oonderein vechtende staote kaom abrup tot 'n ind wie Qin Shi Huang, voors vaan de staot Qin, gans China vereuverde. Heer leet ziech tot keizer (皇帝 huáng dì) kroene, en waor daomèt d'n ierste Chinesen hierser dee deen titel droog. Heer smeide mèt hel haand 'nen einheidsstaot door de inveuring vaan 'n muntunie (gebaseerd op de kasj), gelieke maote en gewiechte, standaardisering vaan 't sjrif en opluffing vaan de aw staote um ze te vervaange door nui provincies.
Nao zienen doed brook al gaw 'nen opstand oet tege dees rigide politiek en dreigden 't land obbenuits oeterein te valle. Mèt Han Gaozu kraog China evels snel 'ne nui keizer en 'n nui dynastie, de Han-dynastie. De nui dynastie heel de legalistische vereinegingspolitiek vaan de Qin aon, al dreef ze ze neet zoe hel door. Daank China ziene (boetelandse) naom aon de Qin-dynastie, de Han-dynastie waor zoe belaankriek veur de Chinese identiteit tot me 't volk nog ummer Han(-Chineze) neump. De han consolideerde hun mach en breide 't riek sterk oet nao 't weste en zuie. Zoe kós de Zijroute oontstoon, boe-aon d'n iersten handel mèt 't weste (veural Perzië, meh oetindelek zelfs Roeme) woort gedreve.
De Han-dynastie kaom oetindelek aon häör ind in 220 nao Christus, naotot 't land al tientalle jaore door opsten geplaog waor.
Tied vaan verdeildheid
Oondertösse waore de noordeleke staote ouch mètein in oorlog, tot de Noordeleke Wei (zoe geneump um ze te oondersjeie vaan 't ieder Wei-riek), góng euverheerse. Deze staot woort in 385 gestiech meh pakde de koumende decennia ummer mie mach um oetindelek gans 't noorde in han te kriege. De Wei-keizers perbeerde einheid te sjöppe oonder de diverse bevolking door e sinificatieprogram, oondaanks tot ze zelf vaan oersprunk Xianbei, dat wèlt zègke Mongools waore. Aon d'n aandere kant woorte Han-Chineze gediscrimineerd; allein de Xianbei kóste in de regering wèrke. De ganse viefden iew góng dit good, meh in de zèsden iew begós de verdeildheid tösse de generaols touw te numme. Dit leide in 535 oetindelek tot 'n splitsing vaan de dynastie in Westeleke en Oosteleke Wei, dynastieë die mer kort bleve bestoon.
Oondertösse in 't zuie woort in 420 de Jin-dynastie door de Liu Song-dynastie aofgelos. Dees dynastie waor gei succes: wanbeleid en oonderdrökking zörgde veur 'n opeinvolging vaan militair staotsgrepe. Vaan 479 tot 502 regeerde de Zuieleke Qi, boe 't al neet väöl beter waor. Oonder de Liang-dynastie bleujde 't zuie weer eve op, meh in de Chen-dynastie (557-589) zakde 't zuie finaol inein. Toch kaom in de bei China's de wetensjap tot bleuj, en verriekde de opkoms vaan 't boeddhisme en taoïsme 't religieus leve.
Sui- en Tangdynastie
thumb|Keizer Yang Guang vaan de Sui-dynastie. Roond 580 kaom d'n hertog vaan Sui aon de mach in Noord-China. Heimèt had dit landsdeil veur 't iers in iewe weer 'nen Han-Chinees es machhöbber. Nao 'ne bleujetege zuvering begós heer 'n campagne tege de Chen-dynastie in 't zuie; mèt häöre val in 589 waor gans China weer oonder eine keizer vereineg. De Sui-dynastie heel 't evels neet laank oet: d'n twiede Sui-keizer rinneweerden 't land mèt 'n mislökde campagne tegen Korea en woort door zien eige ministers umgebrach.
Vaanaof 618 waor de Tang-dynastie aon de mach. Die waor väöl bestendeger es de Sui, en zeker in de beginiewe vaan de Tang bleujde China op. De centraol regering, gevesteg in Chang'an, controleerde de Zijroute en pakde väöl gebeed op de Turke (Oeigoere). Diverse vazalstaote waore aon de Tang sjatpliechteg, en door conscriptie oonder de ummer touwnummende bevolking kós me euver 'n enorm leger besjikke. Chineese sjèlderkuns kaome tot 'ne noets gekinde bleuj, en de poëzie hoort tot de bèste sinds de klassieke. 'n Bezunderheid is ouch de regering vaan keizerin Wu Zetian (690-715), 't insegs vrouwelek staotshoof wat China oets heet gehad. 't Chinees boeddhisme, al sterk opgekoume in de veurgoonde iewe, vertakde ziech oonder de Tang in typisch Chinese sjaole. In 'n tienden iew verzwaakde de regering en kaom 't tot tal vaan opsten oonder de bevolking, oonder mie tege boetelandse handelere. In 907 veel de dynastie definitief.
Song-dynastie en nuien tied vaan verdeildheid
Mèt de val vaan de Tang begint d'n tied vaan de Vief dynastieë en tien rieke. De naom zeet genoog: e groet deil vaan d'n tienden iew waor China weer gans verdeild. Nao 't midde vaan d'n iew kaom dao veranderind in: in 960 woort de Song-dynastie opgeriech, mèt häör residentie in Bianjing ('t huieg Kaifeng). In 't noorde löp de Song-tied tot 1127, wienie de nui Jin-dynastie aon de mach kump. De Zuieleke Song, mèt es hoofstad Lin'an (Hangzhou), blijf bestoon tot 1279. Oonder de Song woort 't Chinees amtenere-examen ingeveurd, boemèt aonkoumende mandarijne woorte getes up hun kinnes vaan de klassieke. Dit hingk same mèt 'nen algemeinen trend in de Song-tied: de beteikenis vaan 't boeddhisme en 't taoïsme naome aof en 't confucianisme woort gepropageerd es de basis vaan de Chinees sameleving. Wijer bleujde de landsjapssjèldering in dezen tied en kaom de productie vaan porselein op punt te stoon. De oetvinding vaan polfer maakde tot de constante dreiging vaan de Jin en de Mongole mèt revolutionair nui waopes kós weuren aofgeweerd. Oetindelek kaome de Jurchen (Mantsjoes), vazalle vaan de keizer, in opstand um de geneumde Jin-dynastie aon de mach te helpe. De Song heel stand bezuie de Huai.
Yuan-dynastie
thumb|Kublai Khan, d'n ierste Mongoolse khan dee ziech keizer vaan China neumde. Oetindelek waoren 't neet de Jurchen meh de Mongole die gans China zouwe pakke, en wel oonder Kublai Khan. De leier vaan de Mongole waor sinds 1260 aon de mach en had al diverse deile vaan Noord-China gepak wie heer ziech in 1271 ouch tot keizer leet kroene en 'n dynastie stiechde, de Yuan-dynastie. Dit volk had al veur de oonderwerping vaan China e wereldriek bijein vereuverd, tot in Oos-Europa touw. De Yuan-keizer waor tegeliek ouch groetkhan en (in eder geval in naom) opperste leismaan vaan gans 't riek. De residentie vaan de keizer en khan woort Khanbaliq, 't huieg Peking, umtot dit noordelek laog, kortbij 't Mongools stamgebeed. Heimèt woort Peking dus veur 't iers hoofstad vaan China. De beginjaore vaan de Yuan-dynastie kóste veurspood: de Zijroute waor veileg, want gans en ferm gecontroleerd door de Mongole, en de Chinese cultuur woort mèt rös gelaote. 't Waor oonder de Yuan tot Marco Polo zie werk euver China sjreef. De cultureel en technische trends vaan de Song-dynastie gónge wijer. De lèste jaore góng 't evels minder: 't wereldriek veel oonder twiedrach oeterein, 't land zöchde oonder hyperinflatie (door 't väölvöldeg bijdrökke vaan pepiergeld) en ruiversbendes, die door de verzwaakde Yuan-legers neet mie woorte gestop. De beslissende klap waor de Zwarten Doed, dee ziech in korten tied door gans 't riek verspreide.
Ming-dynastie
In 1368 kaom daan mèt de Ming-dynastie weer 'n femilie vaan inheimse Han-Chineze aon de mach. De ierste taak vaan keizer Hongwu, de stiechter vaan de dynastie, waor um de hoongersnoed in 't land aon te pakke. Dat góng nog neet zoe gemekelek en genoog ete veur de mieljoenebveolking zouw nog iewelaank e probleem blieve. De dynastie heel twie hoofstei aon, Nanking, boe ze vaandan kaom, en Peking, wat oonder de Yuan al tot bleuj waor gekoume. Dit verklaort de naome vaan bei stei, die lètterlek "zuieleke hoofstad" resp. "noordeleke hoofstad" beteikene. Ouch lete de Ming in Peking de Verboje Stad bouwe. Um de Mongole definitief boete de deur te hawwe, versterkde me de Chinees Moer (die al bestoont, meh veural es eerde wal) tot wie me ze noe kint. De vloot woort daorentege genegligeerd, umtot me vaan op zie minder te vreze meinde te höbbe.
'n Nui economische impuls kaom mèt de Europese oontdèkkingsreize. De Europeaone, veural de Portugeze, later ouch Spanjole, Ingelse en Hollenders, hadde väöl euver veur Chinees porselein, en betaolde mèt zèlver. D'n instruim vaan zèlver in 't land maakde tot de Ming aof kóste vaan 't pepiergeld en zoe de iewege inflatie kóste stoppe. D'n inveur vaan maïs en eereppel oet de Nuie Wereld brach verliechting in de situatie vaan mieljoene oonderveujde lui.
In de zeventienden iew stortde de dynastie toch weer oonder häör eige probleme inein. 'ne Militair, Li Zicheng, greep in 1644 de mach, meh e jaor later kaome de Mantsjoes oonder Hong Taiji 't land binne en stiechde de Qing-dynastie. Heer kraog de mach neet zoemer in han: op väöl plaotse in 't land boje soldaote trouw aon de Ming hel verzèt. 't Oontbreke vaan eine leider maakde evels tot in 1662 ouch de Zuieleke Ming veel.
1499
1498 - 1499 - 1500
China
Qing-dynastie
thumb|Keizer Qianglong, oonder wee China ziene groetsten umvaank oets zouw hole. De vereuvering vaan de lèste verzètsheerde doort tot 1683. De militair organisatie vaan de Mantsjoes waor superieur, en in combinatie mèt de Chinese techniek maakde dit 'e leger bezunder sterk. De nui keizers dwoonge de manneleke Chineze hun haor te drage wie de Mantsjoes, mèt de veurkop kaalgesjore en de res in 'ne vlech, meh lete de res vaan de Chinese sameleving gooddeils op zie beluip. In d'n iew dee volgde bereikde 't Chinees keizerriek 'nen umvaank dee 't noets mie zouw hole (en ouch noets gehaold had, tenzij me 't Mongools wereldriek vaan de Yuan-dynastie mètrekent): Tibet, Mongolië en deile vaan Siberië woorte oonderworpe. Oonder keizer Qianlong haolde 't land zie militair en territoriaol huugdepunt.
1499
thumb|Óngerhanjelinge veure vraeje van Bazel.