cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Machsverhöffing
Definiesje van mach
Mach hèltj verbandj mit 't begreep graod bie polynome en vergeliekinge. 'n 2e-graodsvergelieking is 'n vergelieking worin de hoogste mach 2 is.
Beraekeninge
Bie 't raekene mit mach kan me broek make vanne óngerstäöndje raekenregels:
E deil standerdberaekeninge mit machte staon hie-ónger getuuendj:
Aafgelèdje
Wen de mach e kónstantj gróndjtaal en 'ne variabelen exponent haet, wuuert t'r wie hie-ónger differentieerd:
Wen de mach 'ne variabelen exponent haet mit e es gróndjtaal, is d'n aafgelèdje gelieke ane fónksje zelf:
Loppa
thumb|De ligking van Loppa in de pervincie Finnmark. Loppa is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Finnmark in Nórwaeg. De gemeinte had 1.213 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 690,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Peter Paul Rubens
thumb|right|Peter Paul Rubens, zelfportrèt oet 1628-1630. Peter Paul Rubens (28 juni 1577 Siege (Duitsland) - 30 mei 1640 Antwerpe) waor 'ne bekinde sjèlder en diplomaot oet de barok. Heer waor bekind in gans Europa en doog daan ouch väöl reize, meh heer verbleef veural in de stad Antwerpe.
Jäög
Rubens kraog 'n humanistische opveujing in Kölle. Ziene pa, Jan Rubens, waor sjepe vaan Antwerpe gewees. Umtot ziene pa protestants waor vlöchde zien awwers (Maria Pypelinckx, die oet Kuringe bij Hasselt kaom) nao Duitsland. Zien vaajer kraog ein verhajding mèt Anna vaan Sakse. Wie me d'r achter kaom woort heer verbanne. Rubens zien moojer mós allein veur de kinder zörge. Later góng 't gezin in Antwerpe woene. Dao, in Antwerpe, góng Peter Paul in de lier bij sjèlders wie Tobias Verhaecht, Adam Van Noort en Otto van Veen. In 1598 waor heer veerdeg mèt zien opleiing en woort heer lid vaan 't Sint-Lucasambach (daan 't belaankriekste sjèldersgild vaan de Nederlen).
Italië
In 1600 vertok Rubens nao Italië. In Venetië bezaog heer sjèlderije vaan Titiaan, Paolo Veronese en Tintoretto. Ouch traoj heer in deens vaan de hertog vaan Mantova, Vincenzo I Gonzaga. Mèt geld vaan d'n hertog maakde Rubens in 1601 'n reis nao Roeme en Florence. Doa bestudeerde heer werk vaan de aw Grieke en Romeine en kopiëerde heer wèrk vaan Italiaonse sjèlders. Heer raakde bekind mèt 't wèrk vaan Caravaggio en sjèlderde zien ierste altaorstök veur 'n kèrk in Roeme. Veur d'n hertog góng heer op diplomatieke missie in Spaanje bij Filip III. In Spaanje kraog heer ouch versjèllende opdrachte, wie 't portrèt vaan de hertog vaan Lerma. In 1604 kierde heer trögk nao Italië. Wie heer in 1608 hoort tot zien moojer kraank waor góng heer trök nao de Nederlen. Oondaanks ziene wins kaom heer noets mie in Italië.
Antwerpe
thumb|right|'t binnekoer vaan 't Rubenshoes in Antwerpe. Jaomer genóg is zien ma al gestorve wie heer trökkaom in Antwerpe. Zjus roond dezen tied begós 'ne gojen tied aon veur Antwerpe. In d'n tied vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog sloot me in 1609 't Twelfjaorig Bestand. Daomèt braok 'nen tied vaan veurspood oet. In 't zèlfde jaor woort heer benump tot hoofsjèlder vaan aartshertog Albrech vaan Oesteriek en zien vrouw Isabella vaan Spanje. Heer kraog touwstumming um in Antwerpe te woene en te wèrke in plaots vaan bij 't hoof vaan de aortsjhertog in Brussel. Rubens trouwde ouch in Antwerpe mèt Isabella Brant (1591-1626). In 1610 leet Rubens 't Rubenshoes bouwe, wat ouch zien atelier woort. 't Atelier vaan Rubens kraog väöl opdrachte, daorum sjèlderde heer dèks allein de han en de geziechte um de res door zien assistente te laote doen. Ein vaan de groetste opdrachte kaom vaan Maria de' Medici, keuningin vaan Frankriek tösse 1621 en 1625. In 1626 storf zien vrouw.
Lètste jäör
In 1630 kaom heer trögk nao Antwerpe, boe heer hertrouwde mèt Hélène Fourment (1614–1673), toen pas zèstien jaor aajd. 't Nuie gezing gaot op 't boerelandj, in Elewijt (bij Brussel), woene. In 1640 storf heer aon giech in 't Rubenshoes.
Loppa
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Costa Ricaons hierevoetbalèlftal
thumb|'t Team vaan Costa Rica op 't WK vaan 2018. 't Costra Ricaons hierevoetbalèlftal vertreujt Costa Rica in internationaol voetbalmatche. 't Team is traditioneel 't sterkste team vaan Midde-Amerika. Op zien bèste meminte kin 't ziech mete mèt Mexico en de Vereinegde Staote, de twie toplen vaan Noord-Amerika. Costa Rica heet diverse kiere op 't WK voetbal gestande.
Historie
In 1921 organiseerde de Midde-Amerikaonse len 'n Iewfees vaan de Oonaofhenkelekheid, boebij ouch e voetbaltoernooj tösse de versjèllende len woort gehawwe. Hei maakde 't Costa Ricaons team zien debuut. Toen al domineerden 't land de regio: El Salvador woort mèt 7-0 geklop. In de jaore veerteg en viefteg waore ze 't twiede team vaan Noord-Amerika, nao Mexico. In 1946 woort Puerto Rico zelfs mèt 12-0 verslage.
Aon 't ind vaan de jaore zèsteg lepe de prestaties trök. Diverse aander len in de regio, zoewie ouch len in 't Caribische gebeed, kaome op. In de jaore zeventeg woort vaan 't team neet väöl gehuurd, tot 't team in 1989 de CONCACAF-cup won. Zoe plaotsde COsta Rica ziech ouch veur 't WK vaan 1990 in Italië. Hei kaom 't land tot de achste finaal. Veur de twie volgende WK's kós 't ziech neet plaotse. Ouch op de Copa América vaan 1997 - boe Costa Rica bij oetzundering veur woort oetgeneujd - kós ´t geinen indrök make. Op 't WK vaan 2002 en 2006 waor 't land weer presint, zoonder evels väöl indrök te make.
Nao 'n aofwezegheid in 2010 waore de Ticos op 't WK vaan 2014, nao 'n impressionante kwalificatie, in Brazilië weer trök. Hei wonne ze de sterk bezatte gróp (mèt Uruguay, Italië en Ingeland) en haolde ze de kwartfinaal, veural door negatief, hendeg verdeidegend voetbal. Oetindelek woorte ze nao penanties door Nederland oetgesjakeld. Ouch in 2018 kwalificeerde ze ziech euvertuigend; op 't WK zelf maakde ze evels minder indrök. De kwalificatie veur 't WK vaan 2022 in Qatar mós via play-offs gebäöre.
F27 Friendship
thumb|250px|F27 Friendship De F27 Friendship waerdje in 1954 door Fokker ontworpe om de aaje DC-3 Dakota te vervange. Ze waerdje oetgerös mit turbopropmotors veur gooj prestaties en ein hoog sjnelheid. Nao ein succesvol eerste vluch op 24 november 1955 waerdje ‘t prototype mit eine maeter verlengdj om ein probleem weg te werke det ontsjtong in de sjtert. Door de romp eine maeter langer te make waerdje dit opgelostj en koste ouch meer passageers waere verveurdj. De F27 booj de passageers en maatsjappieje veiligheid, ein good oetzich, comfort, weinig ongerhaad en gooj prestatie. Fokker boewdje zien vleegtuug mit materiale die sjterk maar toch lich ware. Hae gebroekdje ein liemmethode die toen revolutionair waas maar noe in bienao alle modern vleegtuuge waere toegepastj. Fokker goof ‘t Amerikaanse Fairchild Hiller lisensierechte die ‘t vleegtuug es FH-227 boewdje. Nao teentallen jaoren boewe, waerdje meer es 400 vleegtuuge aafgeleverdj. De verbaeterde variant, de F50, waerdje ouch ein groot succes.
Jan Hus
thumb|[[Duitstaolege houtteikening vaan Jan Hus, roontelum 1587]] Jan, Johan, Johannes of Jean Hus (Husinec, roond 1369/1370 – Konstanz, 6 juli 1415) waor 'ne Boheemsen theoloog dee gilt es 'ne veurlouper vaan de Rifformatie (de splitsing tösse 't aajd Kathelicisme en 't nui Prottestantisme) en es eine vaan de invloojriekste Renaissance-filosofe vaan Europa. Zien vreug theologische volgelinge staon bekinde es de Hussiete. Wijers zawwe ouch de later Prottestante, via 't Lutheranisme en 't Calvinisme, fèl beïnvloojd weure door Hus.
Jäög
Hus greuide op in 't Boheemse (allewijl Tsjechische) Husinec op de sjraom mèt Beiere. Aon dit pläötske heet heer ouch ziene naom "Hus" te daanke. Heer waor vaan sömpel komaof en góng nao 'n lokaol boeresjäölke mer bewees ziech al gauw es 'ne zier intelligente jong. Wie heer op zien 16e nao Praog góng um aldao te studere, góng 't hendeg snel mèt zien academisch carrière.
Haček
Neve zien groete wèrke in de Europese theologie, had heer 'n groet invlooj op 't Tsjechisch en versjèllende aander taole in Oos- en Centraol-Europa. Bij zien poging um 'n ierste standaardisering te make vaan 't Tsjechisch in zien vertaoling vaan de Biebel, introduceerde heer de Haček (Tsjechisch veur "häökske"), zoewie dat gebäört bij de c (č) en de s (š). 't Waor 'n pragmatisch idee, umtot in de opkommende mer nog däöre bookdrökkuns Hus wilde stoppe um constant lèttercombinaties wie "tsj" (č) en "sj" (š) te gebruke. Dees meneer vaan sjrieve woort nao Hus väölvöldeg euvergenomme door versjèllende Slavische taole die gein Cyrillisch mer Latien sjrif gebruukde. Mer ouch boete te Slavische taole um, wie in 't Fins en Estisch, woort de Haček geïnterduceerd.
Proto-Nationalisme
thumb|'t Beeld vaan Hus op 't [[Staroměstské náměstí (Awstad-plein) in Praog]] Hus weurt dèks gezien es 'ne proto-nationalis, dat wil zigke: iemes dee sentiminte oet 't later nationalisme al beliechaomde veurtot de naom nationalisme überhaup bekind waor. Hus waor 'ne groete criticus vaan de Germanisering vaan Praag: de opkoms vaan Germaonse taole te koste vaan de Slavische taole es gevolg vaan migrante oet de regio's boe ze Germaonse taole spreke (dat geit dus euver taole die oonder aandere 't allewijl Duits, Nederlands en Limbörgs besloon). De Universiteit vaan Praog stoond bekind es 'n beliechaoming vaan de väöltaolegheid vaan de Boheme in 't speciaol en 't Duits Riek in 't algemein. 't Goof binne dees universiteit veer secties: 'n Beierse, 'n Boheemse (Tsjechische), 'n Saksische en 'n Poolse. Vaan eder sectie goof 't eine stöm in 't bestuur. Hus euvertuigde evels in 1409 de keuning Wenceslaus um de stömverhawwing te veraandere: drei stömme veur de Boheemse sectio, en veur de res eder eine. Es reactie verlete väöl Beiers- en Saksischtaolege professore de universiteit en riechde zie hun eige institute op in Leipzig en Erfurt.
Excommunicatie
Oetinedelek kaom 't toch tot excommunicatie. Iers oonder eertsbisjop Zbynek vaan Praog en later oon 't Groet Anathema vaan eine vaan de drei pause in 1412: Johannes XXIII. Dit Anathema waor 'ne banvlook: Praogse inwoeners mochte op geinen inkele meneer communicere mèt Hus, ze mochte häöm niks geve (ouch gein ete), niks verkaope en niks vaan häöm kaope. Wijer es dat kos de Paus evels neet gaon. Arrestatie of doedstraof kos allein gebäöre mèt touwstömming vaan Keuning Wenceslaus en dee weigerde dit oerdeil te velle. Mer in de praktiek had Hus wieneg keus aanders es Praog te verlaote. Es gevolg begos Hus op aander plekke te predikke en bleef heer stiekem veur korte tied langskomme in Praog. Oetindelek wiste Wenceslaus ziene broor, Sigismund vaan Luxembörg (dee keizer woort vaan 't Duits Riek, Hus te euvertuige um te getuige veur 't Concilie vaan Konstanz. Es heer dat zou doen, belaofde Keizer Sigismund, zou Hus vrijgesproke weure.
Concilie vaan Konstanz
't Concilie vaan Konstanz (1414-1418) woort e kierpönt in de historie vaan 't Kathelicisme. 't Perses contra Hus waor eigelek mer 'n klein gedeilte vaan dees gebäörtenis. 't Groeter buut waor um 't Westers Sjisma vaan de drei Pause (die mekaar neet erkènde) te indege. Hus kaom oktober 1414 aon in Konstanz. Wie Paus Johannes XXIII in november arriveerde leet heer, contra de eise vaan de aander twie Pause en Keizer Sigismun, Hus esnog arrestere. Sigismund, dee gans vaanoet Aoke kaom en dus get later in Konstanz arriveerde, waor giefteg mer besloot tot heer zien eige polletieke autoriteit neet in kwestie wilde bringe door Hus vrij te laote. Wel leet heer Paus Johannes XXIII zélf arrestere en, ironisch genog, heelt heer Johannes gevange in e kloester pal tegeneuver de cel vaan Jan Hus.
Sigismund kraog twie contradictieve eise opgestèld. 't Concilie vaan Konstanz eiste tot Hus aofstand naom vaan zien eige tekste um neet op de brandpiel terech te komme. Dit weigerde Hus evels te doen. Aon d'n aandere kant oontvaan Sigismund in april 1415 'n petitie vaan 50 Boheemse edele die häöm d'r aon rappeleerde tot heer 't salvus conductus had oonderteikend boedoor Hus eigelek vrijgelaote moos weure. In mei dat jaor kaom 'n twiede petitite, noe geteikende door 250 prommeninte oet Boheme, Moravië en Pole. Sigismund koos oetindelek de petities te negere. Hus woort op de brandpiel gegoeid op 6 juli 1415.
Doed op de brandpiel
Op weeg nao de brandpiel leep Hus langs de meinegste mèt 'ne peppère hood op mèt dao-op drei duivelkes geteikend. Wie heer langs Sigismund leep keek heer häöm rech in de ouge en rappeleerde heer häöm aon zien belofte. Sigismund zou op force vaan de brónne mèt 'ne roeie kop höbbe trök geloerd. Nao de brandpiel woort 't verbrend skelet vaan hus mèt iezere staove kapot gemaak en woort de as oetgestruuid in 't meer vaan konstanz. De lèste wäörd die Hus zou höbbe oetgesproke waore Pravda vítězí  (de woerheid euverwint).
Hussiete
thumb|left|De aajds bekinde aofbeelding vaan Hus, oet [[Martinická-Biebel (1430)]] Nao Hus' doed begos 'n beweging op te komme in Boheme die bekind zou komme te stoon es de Hussiete. Wie keuning Wenceslaus in 1419 hiemelde zou Sigismund de troen opvolge. 'n Comité vaan wèthawwers die zienen oontvangs aon 't veurbereie waor, woort door 'n woedende meinegte in Praog oet de vènsters vaan 't stadshoes gegoeid boe zie neerkaome op de speerpunte vaan de Hussiete. De gewelddaojege actie boe-in lui oet vènsters woorte gegoeid en pebliekelek woorte vermoor góng bekind stoon es d'n Iersten Diffenestratie.
Es reactie dao-op organiseerde Sigismund zeve kruustochte contra de Hussiete tösse 1420 en 1463. Zie leger vaan Duitse ridders woort iedere kier weer trökgeslage door e Boheems boereleger oonder leiing vaan d'n einougege volksginneraol Jan Žižka. Žižka zou bekind komme te stoon es 'ne moderniseerder vaan 't oorlog veure mèt tactieke die lieke op allewijl guerillastrategieë. Ouch introduceerde zie de pistool en houwitser.
De Hussiete veurde ouch väöl oonderling gevechte oet umtot de theologie vaan Hus väöl ruimde veur interpretatie touwleet. Dit leide oonder mie tot de aofsplisting vaan de ultraquiste, taboriete en horebiete. Toch lökde 't de Hussiete nao versjèllende intern oorloge 'nen hussitische keuning oet te rope: Jiří z Poděbrad (George vaan Podiebrad, 1420-1471)
Invlooj op allewijl Europa
De invlooj vaan Hus op 't Christendom vilt neet te oondersjatte. Heer waor de persoen dee Wyclif poppelaire en polletieke beteikenis goof. Nao zienen doed had heer 'n groet invlooj op niemes minder es Martin Luther, dee wietoet 't belaangrieks figuur is in de Rifformatie - de religieus rivvelutie die zou zörge veur de aofsplitsing tösse 't nui Prottestantisme en 't aajd Kathelicisme. Mèt de opkoms vaan 't Prottestantisme, wat Hus' en Wyclifs kritiek op 't Kathelicisme es arguminte gebrook um oet de Kathelieke Kèrk te stappe, begoos 't religieus monopolie vaan 't Kathelicisme in Wes-Europa en Scandinavië (en mèt minder maote ouch Centraol-Europa) aof te brokkele. Die monopoliepositie zou 't Kathelicisme noets mie trökkriege. Anno 2021 is 't door Hus geïnspireerde Prottestantisme nog ummertouw 'n groet religie in Europa. Zoe'n 10% vaan de EU-bevolking is prottestants. In 't modern Tsjechië, boe 't groetse gedeilte vaan 't allewijl Boheme touwbehuurt, zien de meiste lui inmiddels "cultuur-Prottestante" gewore. Dat wil zègke: de meiste Tsjeche veule ziech traditioneel gezien verboonde mèt 't Prottestantisme, mer umerme allewijl 't atheïsme. De meiste kèrke in Praog zien allewijl Prottestant, ouch de kèrke die veurheer Katheliek waore.
Boete de invlooj op Luther, waor Hus vaan groet belaank veur väöl aander Europees dinkers, wie John Wesley, Jerome vaan Praog, Savonarola, Henry VIII en Johannes Calvien.
Mèt de opriechting vaan Tsjechoslowakije in 1918 goof 't 'nen herapprèciatie vaan Hus en woort 't geprissentierd es 'ne nationalen held. Zienen daag van hiemele, 6 juli, woort 'nen officiele feesdaag vaan Tsjechoslowakije.
Canadees hierevoetbalèlftal
thumb|Sfeerbeeld bij de gewonne toesmatch tege de Vereinegde Staote vaan 15 oktober 2019. 't Canadees hierevoetbalèlftal (bijnaom The Maple Leafs of The Canucks (Ingels); Les Rouges (Frans)) vertreujt Canada in internationaol voetbalmatche. Voetbal is al 'nen iew geinen ech groete sport mie in Canada, boe ieshockey en Canadees voetbal väöl mie de aondach opeise, en Canada is ouch binne Noord-Amerika gei groet voetballand. Toch heet 't team op e paar meminte gepiek en bezunder rizzeltaote gehaold.
Historie
Op de Olympische Speule vaan 1904 in Saint-Louis späölde voetbalclub Galt F.C. de rol vaan Canadees nationaol èlftal. Aon 't voetbaltoernooj dege wijer allein twie Amerikaonse clubs mèt; Galt versloog ze allebei en zoedoende pakde Canada de gouwe medalje in 't voetbal.
De ierste officieel erkinde match vaan 't Canadees èlftal waor in 1924, wie 't team op tournee góng nao Australië. 'ne Match tegen 't gasland woort mèt 3-2 verlore. 't Jaor dao-op späölde ze hun ierste officieel matche tege de VS, hunne awwe sportrivaol (1-0 wins in Montréal, 6-1 verlees in New York). In 1928 trok Canada ziech, in naovolging vaan de Britse team, ziech trök oet de FIFA. 't Land sjreef ziech dus veur de ierste WK's neet in. In 1946 kaome ze weer trök, meh pas in 1957 dege ze veur 't iers 'n (succesloes) poging veur ziech veur 't WK te kwalificere. In 1962 trok 't land ziech trök en in 1966 sjreve ze ziech gaaroet neet in.
Vaanaof de jaore '70 woort get opgebouwd. In 1977 en 1981 haolde Canada de kwartfinales vaan de CONCACAF Cup, die ze in 1985 - wie 't toernooj in eige land waor - zelfs veur 't iers wonne. In 1986 deeg 't team daobij veur d'n ierste kier mèt aon e Wereldkampioensjap, al maakde ze mèt drei kier verlere geinen indrök.
In de jaore die volgde had Canada in Noord-Amerika wisselende rizzeltaote, boe-oonder nog e Noord-Amerikaons kampioensjap in 2000. Wereldwied zakden 't land deep weg: WK's woorte noets bereik en op de FIFA-Wereldraanklies bezat 't land op zie deepdepunt (in 2014) de 122e plaots. Roond 2020 begós, vrij oonverwach, 'ne nuie bleujtied. Op de CONCACAF Cup vaan 2021 woort Canada veerde (de hoegste positie in jaore), meh veural indrökwèkkend waor de kwalificatierunde veur 't WK vaan 2022. 't Team sloot de kwalificatie es ierste aof, mèt oonder mie toeseuverwinninge op de Vereinegde Staote en Mexico.
Gotisch (taol)
thumb|Expansie vaan de Oos-Germane in Midde- en Oos-Europa tösse 1 en 200 nao Christus. Dees volker weure geach Gotisch en verwante taole te höbbe gesproke. 't Gotisch is de Germaanse taol vaan 't volk de Gote. Mie in 't bezunder huurt 't bij de Oos-Germaanse taole.
De Gote leefde vaanajds op 't eiland Gotland in de Ooszie, later trokke ze nao 't vasteland en leefde ze oongeveer in 't huieg Pole. Mèt de Groete Volksverhuizinge trokke ze door Oos- en Zuid-Europa, dèks same mèt de Hunne, en splitsde ze ziech in Wes-Gote en Oos-Gote. Oetindelek zouwe ze in Hispanië (Wes-Gote) en Italië (Oos-Gote) hun keuninkriek stiechte. E klei deil kaom terech op de Krim es zoegeneumde Krim-Gote.
Hun taole verdwene binnen e paar iewe nao de Volksverhuizinge (mèt oetzundering vaan 't Krim-Gotisch, wat tot in d'n achtienden iew bleef bestoon). 't Gotisch is evels good bekind door 't werk vaan bisjop Wulfila, dee in de veerden iew deile vaan 't Nui Testamint vertaolde en ouch oersprunkelek theologisch commentair sjreef. Dees werke zien vaan groet taolkundeg belaank: ze zien d'n insegste bron vaan beteikenis euver de oetgestorve oonderfemilie vaan de Oos-Germaanse taole, en ouch oonmisbaar in de studie nao 't Oergermaans en de Indo-Europese taole.
Corpus
thumb|E blaad vaan de Codex argenteus. 't Corpus vaan 't Gotisch weurt bekaans gans gevörmp door 't werk vaan Wulfila. Dit is euvergelieverd is diverse codices. De Codex argenteus, in de zèsden iew in Oos-Gotisch Italië gesjreve en bestoond oet 188 blaajer, umvat e groet deil vaan de veer evangelies. De Codex ambrosianus, ouch al vaan Italiaansen oersprunk, umvat 193 blaajer, mèt stökker oet Nehemia, obbenuits de evangelies en de epistele. Heer is samegestèld oet vief fragminte, bekind oonder de naom Codex ambrosianus A-E. Ouch umvat 't e theologisch werk bekind es de Skeireins (oetspraok ), wat vaan groet belaank is es oersprunkeleke Gotische literatuur meh ouch es inziech in de later oonderdrökde Ariaanse geluifslier. Wijer vint me in de Codex ambrosianus nog 'ne Gotische kalender.
Korter fragminte zien te vinde in de Codex Gissensis (ei blaad mèt deile vaan Lukas 23-24, gevoonde in Egypte) en de Codex Carolinus (veer blaajer mèt deile vaan Romeine 11-15, twietaoleg Gotisch-Latien). In 2009 woort in de Codex Bononiensis 'n Gotische palimpses-teks oontdèk; ze besteit oet 'ne preek en is dus zjus wie de Skeireins 'n oersprunkelek stök Gotisch.
Nog aander korte tekste zien e paar sleutele tot 't Gotisch alfabet, twie papyri mèt aktes en e hemfelke rune-inscripties. Vaan die lèste kin dèks neet mèt zekerheid weure gezag of 't Gotisch of 'n aander Germaanse taol is; inkel oonderzeukers betwievele of de Gote dat sjrif wel gebruuk höbbe. (Oet 't alfabet kin me opmake tot rune wel bekind waore.)
Krimgotisch
Vaan 't Krimgotisch is väöl minder bewoerd gebleve. Me heet op de Krim inscripties oet de negenden iew gevoonde, in 't Gotisch alfabet, wat aontuint tot 't in eder geval aonsleeg en laank in gebruuk bleef. D'n insegste primaire bron veur 't later Krimgotisch is e beriech oet de zèstienden iew, opgestèld door de Vlaomsen diplomaot Ogier Gisleen van Busbeke. Heer maakde 'n woordelies mèt e woord of tachteg en teikende e leed op wat heer meinde tot Krimgotisch waor. De woordelies is vaan groet belaank veur de taolwetensjap, 't leed is problematischer en 't is oondudelek of 't noe ech Krimgotisch is.
Modern
't Gotisch vrij weurt väöl veur academische doele bestudeerd. Daorum höbbe sommege lui, veural veur de aardegheid, de lèsten tied weer tekste in 't Gotisch gemaak. 'ne Wikipedia in 't Gotisch besteit sinds oktober 2004 en heet in miert 2019 bekaans 600 artikele. Ouch e hemfelke modern beuk, boe-oonder Alice in Wonderland (Balþos Gadedeis Aþalhaidais in Sildaleikalanda), kraog zien Gotische vertaoling. 't Make vaan zoe'n tekste vereis creativiteit bij 't vinde vaan neologismes veur modern zakes boe aw taole gein eige wäörd veur höbbe.
Alfabet
Wulfila oontworp veur zien gesjrifte 'n alfabet. Heer baseerde dat op 'nen unciaole variant vaan 't Grieks alfabet. Ouch oet 't Latiens alfabet en oet de Germaanse rune haolde heer inspiratie. Dat lèste zuut me oonder mie aon de naome die de lètters mètkraoge: in väöl gevalle koume die euverein mèt de naome vaan rune wie veer ze bij aander Germaanse volker kinne.
De sjrifteikes zien opgenome in Unicode en kinne ouch weure gedrök. Toch make modern werke euver en in 't Gotisch dèkser gebruuk vaan 'n Latiense transliteratie.
N.B.: De naome zien aofkumsteg oet de Codex Vindobonensis oet de negenden iew. De spèlling is dao aanders; daobij liekent de taol geëvolueerd. De naome wie ze hei stoon zien dus gereconstrueerd nao 't Gotisch vaan Wulfila. Dit verklaort ouch boeveur um 'n inkel woord oonzekerheid besteit. Veur de naom ezec (veur 𐌶) kós gein bevreiegende reconstructie weure gemaak.
Spellingskwesties
De lètters b, d en g, kinne zoewel stoon veur de stumhöbbende plosieve (mediae) [b, d, g] es veur hun fricatief tegenhengers [β, ð, ɣ]. Dat lèste is 't geval tösse twie klinkers in. De klaanke stoon dus in allofoon relatie totein: volgende de logica vaan de taol zien [b] en [β] 't ei foneem. Gibō 'gaof' kloonk dus oongeveer wie givō. In 't Grieks vaan deen tied (late Koinè) heersde dezelfde situatie; veur Wulfila waor 't dus logisch um veur die twie klaanke ein lètter te gebruke.
Zjus wie in 't Grieks steit de combinatie gg veur de cluster [ŋɣ] en steit gk veur [ŋk]. Nao analogie daovaan steit gq ouch veur [ŋkw].
In 't Koinè-Grieks kloonk de combinatie ei (ει) wie [i:]. In 't Gotisch is dat mèt zekerheid ouch zoe: eis moot me leze es īs.
Bij twie aander combinaties is dat problematischer. ai en au kinne naomelek op twie plaotse optrejje. Veur 'n r stoon ze op de plaots vaan 'n etymologische e daan wel o: bairkna 'berk', waurd 'woord'. Dao stoon ze zeker veur de monoftonge [ɛ:] en [ɔ:]; dat kump euverein mèt de weerdes die de combinaties αι en αυ in de (late) Koinè hadde. Ze stoon evels ouch op plaotse boe 't Oergermaans 'nen diftong had (en väöl Limbörgse dialekte noe nog): ainaz 'ein', baumjo 'boum'. Sommege oonderzeukers meine tot 't Gotisch dao toen al monoftonge vaan had gemaak [ɛ:, ɔ:], e bitteke zoewie dat in 't Hollands en 't Grieks is gegaange. Aandere meine evels tot me de ai en au gewoen es diftonge moot leze es ze neet veur 'n r stoon. Diftonge [ai] en [au] kóste evels zjus zoe good weure gesjreve es aj en aw, wat in vreem wäörd soms ouch gebäörde (Pawlus 'Paulus'). Dit maak de ierste optie (ai en au stoon veur lang haafope monoftonge) wel de woersjijnelekste. In transcripties gebruuk me soms 't accent aigu op 't lèste lid es me zeker wèt tot 't um 'ne monoftong geit: baírkna, waúrd.
Veraanderinge
Aofgezat tegen 't Oergermaans heet 't Gotisch besjeie veraanderinge doorgeveurd. D'n Oergermaanse culster *-jj- woort in 't Gotisch verzwoerd tot -ddj-, 'n oontwikkeling die algemein is veur de Oos-Germaanse taole. Vaandao *addi 'ei' oet Oergermaans *ajji (neet euvergelieverd bij Wulfila, meh wel oet 't Krimgotisch bekind es ada). Wijer veraanderinge waore de versumpeling vaan sommege oetgeng (*-az in de twiede declinatie nominatief woort -s, zuug oonder bij 'Grammatica'). Meugelek woorte de Oergermaanse ai en au ouch gemonoftongiseerd; zuug direk bove. De nasaole die veur 't Oergermaans kinne weure gereconstrueerd, zien ouch verdwene.
Wijer valle veural archaïsmes op. Väöl gevalle vaan rotacisme (de veraandering vaan -s(-) in -r(-) op sommege plaotse), die algemein veurkoume in de Germaanse taole, zien in 't Gotisch (nog) neet doorgeveurd. Dius 'hert', kump euverein mèt deer/dier. Zowel in de Noord-Germaanse es in de Wes-Germaanse taole is dat algemein. Ouch umlaut, e versjijnsel wat in einen of aandere vörm door gans 't Germaans taolgebeed optreujt of optrooj, is oonbekind.
Vocaole
Al bij al kin me veur 't Gotisch de volgende vocaole reconstruere:
Ouch is 't good meugelek tot 't Gotisch zoeget wie 'ne sjwa had (/ə/), dee neet woort oetgesjreve. Dee zouw daan höbbe gekloonke in lestege clusters wie ga sts  (< Oergermaans gastiz).
Wat de diftonge betröf had 't Gotisch D'n diftong iu (< Oergermaans *eu) kaom väöl veur. Dezen diftong kloonk wie in 't Nederlands nieuw (Gotisch niujis). In de Limbörgse dialekte (oetgezunderd de Wes-Limbörgse) steit hei miestens ee.
Prosodie
Zier woersjijnelek veel in 't Gotisch de klemtoen op de ierste lèttergreep, oetgezunder bij veurveugsele wie bi-, fra- en ga-. Dit is algemein 't geval in de Germaanse taole. Wie dat bij geredupliceerde werkwoordsvörm wie haihait zaot, is oonzeker.
Grammatica
De Gotische grammatica is de vörmeriekste en mies awwerwètse vaan alle Germaanse taole. Diverse archaïsmes die bekind zien oet aander tek vaan de Indo-Europese taole meh bekaans oonbekind in de Germaanse taole koume bij 't Gotisch nog wel veur. Zoe kint de taol nog 'nen dualis, neet allein bij veurnaomwäörd meh ouch bij werkwäörd, reduplicatie in de verleien tied en 'n euvergeèrf synthetisch passief. Ouch oontbrik 't lidwoord. D'n instrumentalis is evels al bekaans opgegaange in d'n datief, wat in aw Wes-Germaanse taole wie Aajdingels en Aajdhoegduits nog neet gans 't geval waor.
Zelfstendege naomwäörd
Zelfstendege naomwäörd valle in diverse declinaties oeterein. Veur e groet deil koume die nog euverein mèt hun equivalente in 't Latien, Aajdgrieks en Sanskriet.
a-declinatie
Hei-in valle de mieste manneleke en oonzijege wäörd. Dees gróp kump euverein mèt de twiede declinatie vaan 't Latien en de o-declinatie vaan 't Grieks. In 't Oergermaans indegde de manneleke nominatief op -az (* dagaz).
Wie in alle Indogermaanse taole zien nominatief en accusatief geliek veur oonzijege wäörd. Veur de spelling vaan waúrd mèt accent aigu zuug bove.
Nog diverse subtypes kinne weure oondersjeie mèt bezunderhede in de stam.
ō-declinatie
Veural vrouweleke wäörd. Kump euverein mèt de ierste declinatie vaan 't Latien en de a-declinatie vaan 't Grieks.
Ouch hei zien nominatief en accusatief geliek. Noe kump dit evels neet voort oet 'n grammaticaol noedzaak, meh oet 'n historische oontwikkeling. Wie me aon 't volgend paradigma kin zien, gief 't ouch vrouweleke wäörd mèt apaarte accusatief-vörm.
Aander types
Zjus wie 't Latien en 't Grieks heet ouch 't Gotisch 'n u-declinatie, boe evels mer rillatief wieneg wäörd bij hure. Door 't väöl kleinder corpus vaan 't Gotisch zien mer e paar wäörd bekind die dao-in valle.
Väöl belaankrieker is de zwake verbuiging: stamme op -n. Ouch gief 't in 't Gotisch nog echte consonantstamme en, wie in mie Indo-Europese taolgróppe, de femiliewäörd op -r (wie swistar 'zöster'). Tot slot heet me rekening te hawwe mèt aw participia die zelfstandege naomwäörd zien gewore, wie frijōnds 'vrund' (vaan frijōn 'hawwe vaan', cognaot mèt vrije). Dees types valle in 't Latien en Grieks allemaol oonder de gemingde declinatie.
Bijvogeleke naomwäörd
't Gotisch heet twie soorte verbuiging vaan bijvogeleke naomwäörd, de sterke en de zwake. Dees verdeiling is typisch veur de Germaanse taole. De zwake verbuiging weurt oonder mie nao aonwiezende veurnaomwäörd gebruuk. De naome sterk en zwaak, die oet 't Hoegduits koume, zien veur 't Gotisch neet zoe gelökkeg: allebei de verbuiginge zien oongeveer eve vörmeriek.
't Gief diverse declinaties, meh de a-declinatie is de gebrukelekste. Hei-oonder volg 't paradigma blinds 'blind' in de sterke en zwake verbuiging.
Persoeneleke
Persoeneleke veurnaomwäörd koume veur in veer naomvalle en drei getalle: inkelvoud, dualis en miervoud. 't Veurkoume vaan d'n dualis bij persoeneleke veurnaomwäörd is neet uniek veur 't Gotisch: ouch in aander aw Germaanse taole kaom 't veur, in 't Söl'ring (e Noord-Fries dialek) zelfs tot 1900. Dualisvörm veur d'n daarde persoen koume neet veur en höbbe in de Germaanse taole dinkelek noets bestande.
't Gief ouch e wederkierend veurnaomwoord: seina, sis, sik.
Bezitteleke
Bezitteleke veurnaomwäörd zien meins, þeins en seins veur respectievelek d'n ierste, twiede en daarde persoen inkelvoud. Seins weurt ouch veur d'n dualis en 't miervoud gebruuk. Of de bezitter boenao verweze weurt mannelek of vrouwelek is maak neet oet. Dit heet 't Gotisch gemein mèt de mieste aander Indo-Europese taole, meh neet mèt de aander Germaanse taole. De bezitteleke veurnaomwäörd veur d'n dualis zien ugkar en igqar (veur respectievelek de ierste en twiede persoen), die veur 't miervoud zien unsar en izwar.
Meins, þeins en seins weure verboge wie gewoen adjectieve vaan 't typ blinds. Ugkar, igqar, unsar en izwar höbbe geinen oetgaank in de nominatief mannelek inkelvoud en de nominatief-accusatief oonzijeg inkelvoud, meh weure veur de res ouch wie gewoen adjectieve verboge.
Aonwiezende
De vertaoling vaan dit woord is gemeinelek deze(n)/dees/dit of dee(n)/die/dat (versjèl daotösse bestoont in 't Gotisch neet). Noe en daan kin me 't es lidwoord vertaole. Miestentieds blijf 't Grieks lidwoord in 't Gotisch evels oonvertaold; allein es 't in 't orzjineel get vaan aonwiezende beteikenis in ziech dreug, keus Wulfila deveur um sa/sō/þata te gebruke.
Toch bestoont de behoofte aon e naodrökkeleker aonwiezend veurnaomwoord. Daoveur gief 't e verzwoerd alternatief: sah/sōh/þatuh.
Betrèkkeleke
Weurt gemaakt door 't aonwiezend voornaomwoord te verzwoere mèt 't achtervoogsel -ei: saei/sōei/þatei. Allein veur de nominatief mannelek zien aander vörm besjikbaar: izei en izē (allebei zoewel inkelvoud es miervoud).
Vraogende
De vertaoling vaan dees vörm is 'wee' of 'wat'. Alle vörm zien inkelvajdeg; miervoudsvörm sjijne te höbbe bestande meh koume in gans 't corpus mer eine kier veur. D'n instrumentalis oonzijeg is 'ne versteinde vörm en kin good weure vertaold mèt 'wie'.
Aander vraogende veurnaomwäörd zien ƕaþar 'welke (vaan twie)', ƕarjis 'welke (vaan mie)', ƕileiks 'wat veur' en ƕēláuþs 'wie groet'.
Werkwäörd
Zjus wie in de levende Germaanse taole zien de werkwäörd in 't Gotisch te verdeile in zwake, sterke en oonregelmaotege. Gotische werkwäörd weure vervoog nao persoen (drei) en getal (drei), in drei modi (indicatief, conjunctief [ouch wel optatief] en imperatief) en in twie 'genera' (actief en passief).
Veural dat lèste is zier bezunder: Gotisch is de insegs bekinde Germaanse taol die 't Indo-Europees mediopassief heet bewoerd. (In 't Ieslands kump ouch zoe'ne vörm veur, meh in die taol is 't 'n later innovatie.) 't Gotisch passief is wel väöl vaan zienen oersprunkeleke vörmeriekdom kwietgeraak, meh niks wijs trop tot 't aon 't verdwijne waor: in de Gotische biebel weurt 't mèt groete regelmaot gebruuk.
Zwake
Zwake werkwäörd gief 't in veer klasse: die mèt d'n infinitief op -jan, op -ōn, op -an en op -nan. De ierste koume 't mieste veur; hei-oonder volg de vervoging vaan nasjan 'rèdde', e werkwoord vaan de -jan-conjugatie.
Sterke
't Gotisch heet drei hooftypes sterke werkwäörd:
Umtot de oetgeng veur alle klasse dezelfde zien, volsteit 't hei um allein de vervoging vaan niman te geve.
Oonregelmaotege
Die zien in 't Gotisch neet zoe talriek wie in de modern Germaanse taole. Väöl werkwäörd die beveurbeeld in 't Limbörgs oonregelmaoteg zien, waore in 't Gotisch gewoen zwaak.
Wel oonregelmaoteg zien in dees taol de praeterito-praesentia (werkwäörd wie kan, mag en skal, die hei en dao vörm veur de verleien tied gebruke mèt 'n praesens-beteikenis), 't werkwoord wiljan 'wèlle' (kint allein conjunctief-vörm) en wisan 'zien [esse]', wat in alle Indo-Europese taole oonregelmaoteg is. Es veurbeeld volg hei-oonder dat lèste werkwoord.
D'n imperatief kump neet veur; daoveur in de plaots gebruuk me de conjunctief. Merk wijer op tot wisan ziech in de verleien tied wie e gewoen sterk werkwoord gedreug (vergeliek niman heibove).
Syntaxis
Wie gebrukelek in de Germaanse taole neig de syntaxis nao de volgorde oonderwerp - werkwoord - objek. 't Oonderwerp kin weure weggelaote es de persoensvörm niks aon dudelekheid te wunse euverliet, meh dat hoof neet.
Maoslen
thumb|right|'t struimgebeed vaan de Maos, boein de Maoslen zeen gesitueerd. De Maoslen of de Maoslande is ei cultureel gebeed in de Neêrlen. 't Gebeed, wie de naom al deit vermuije, ligk aon de overs vaan de Maos. Graovegwegk bevat 't gebeed de provincies Name, Luuk en Nederlands en Belsj Limburg (meh ouch Aoke kin me op zekere zin mètrekene). 't Gebeed kin me indeile in twie gebejer, naomelek ei Zuudneêrfrankisch gebeed (boe me Limburgs kalt) en ei Waols gebeed. Ouch al heet 't gebeed noets ein echte bestuurleke einheid gevurmp, op cultureel gebeed kinne de Maoslen toch ein bepaolde univörmiteit. Regionaole stijle wie de Maoslandse kuns (11e, 12e en 13e iew), de Maosgotiek (13e, 14e en 15e iew), Maoslandse renaissance (16e en 17e iew) en de Maoslandse barok (17 en 18e iew) zien veurbeelder. De Maos vörmp allezeleve de bindende factor in 't gebeed.
Historie
't Is neet dudelek of d'r spraoke is vaan ein einheid in 't gebeed tot de middelieuwe. Wie de Karolinge de Maoslen tot häör toesbasis make bluijt de kuns in 't gebeed (zuug Maoslandse kuns). Neet allein de architectuur kump tot zien rech in väöl geboewe ouch de smeijkuns weurt ontwikkeld. Laoter is 't 't Prinsbisdom vaan Luuk dat eine stempel drögk op 't gebeed. 't Prinsbisdom heet kraog naomelek de mach euver groete deiler vaan de Maoslen, zoe heet 't de euver 't Graafsjap Loên en de stad Mestreech. Heijmèt kós ein eige variaant vaan de gotiek oontwikkeld weure (zuug Maosgotiek) tege-euver bijveurbeild de Braobesse gotiek. Meh ouch laoter kriege internationaole stiele zien vörm in de Maoslen (zuug ouch Maoslandse stiel). Weier is 't de Maoscommerce dee de len verbind. Naodat de Franse in 1795 groete deiler vaan de Neêrlen innump woorte de graofsjappe en 't prinsbisdom aofgesjaf. Daonao is d'r gein spraoke mie vaan ein Maoslandse cultuur. 't Is mie ein economieke factor dee de len verbind, de industrie en de miene. Noe ouch dee verdwene zien heet me bestoete same te werke door middel vaan de Euregio Maas-Rien.
The Big Bang Theory (tillevizieserie)
The Big Bang Theory is 'n Amerikaanse komiese tillevizieserie, bedach door Chuck Lorre en Bill Prady. De serie ging in première op CBS op 24 september 2007. De serie fókust zich op 't laeve van de vief personages, diej in Pasadena wone. De hoofrolle waere vertolkt door Jim Parsons es Sheldon Cooper, Johnny Galecki es Leonard Hofstadter, Simon Helberg es Howard Wolowitz, Kunal Nayyar es Raj Koothrappali en Kaley Cuoco es Penny.
In Nederlandj is de reeks sins 2 meert 2009 te zeen op Veronica. In Vlaondere is d'r sins 21 desember van det jaor te bekieke op Q2.
In augustus 2018 höbbe studio CBS en producent Warner Bros aangekondig det de suksesvolle serie nao 't inj van sezoen 12 (279 aafleveringe) definitief zal sjtoppe.
Verhaol
De tillevizieserie geit euver veer vrunj: Leonard Hofstadter, Sheldon Cooper, Howard Wolowitz en Rajesh Koothrappali, diej allemaol wèrke biej Caltech. Leonard, Sheldon en Rajesh zin gepromoveerd en höbbe ein PhD in de natuurwetensjappelike richting. Howard is 'n ingenieur mit 'n masterdiploma. 't Zin alle veer echte geeks: bolleboze mit 'n veurliefde veur wiskunde en fysica, ze sjpraeke versjillende tale (zo-es Klingon) en höbbe allemaol 'n hoog IQ. In häör vrieje tied sjpele ze veural kompjoetersjpelletjes, laeze ze strips en kieke ze gaer nao sciencefictionfilms en/of -series.
Leonard en Sheldon deile 'n vledding. Op eine daag kriege de twee 'n nuuje euverbuur: Penny. Aanvangkelik is ziej (in häör wäörd  tiedelik  ) serveerster biej aetgelegenheid The Cheesecake Factory mit akteerambizie. Ze is neet zo sjlum es de manne, mer häör sosiale vaerdigheje zin sjtökke baeter. Penny kump oet Omaha en is nao Los Angeles gekómme om 't te make in de sjowerreld, mer det wil neet zo good lökke. Leonard is ónmiddelik verleef op Penny, en zien vrunj plaoge hem daomit, omdet Penny volges häör ver boete zien bereik lik. Toch klikt 't tösse häör beije, maar door häör grote versjille in perseunlikheid en laevessjtiel is häör relatie/vrundjsjap de eerste sezoene van wisselend sukses. Oeteindelik trouwe ze in Las Vegas, om vervolges te sjeije. In sezoen 10 trouwe Leonard en Penny veur de tweede keer. Wiej Penny zei in häör gelofte: "I can't explain how happy I am to stand here, marrying you. Hopefully for the last time."
Waardering
The Big Bang Theory en häör makers zin mit versjillende prieze bekroond, worónger drie Emmy Awards en ein Golden Globe veur Jim Parsons. Twee angere hoofrólsjpelers, Kaley Cuoco en Johnny Galecki, nome in 2012 èlk ein Satellite Award in óntvangs; de serie zelf waerde det jaor ouch bekroond mit 'nne Satellite.
Måsøy
thumb|De ligking van Måsøy in de pervincie Finnmark. Måsøy is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Finnmark in Nórwaeg. De gemeinte had 1.376 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.136,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1,2. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 2018.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Vijfde iew
veerde iew - vijfde iew - zèsde iew De vijfde iew vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 401 tot en mèt 500. Me rekent dees iew gemeinelek tot de late aajdheid. Dit waor de iew boe-in 't Wes-Romeins Riek opheel te bestoon door golf nao golf vaan Germaonse invalle, die samehónge mèt de Groete Volksverhuizinge. Oetindelek kristalliseerde de Germaonse stamme ziech oet tot good geregelde, christeleke keuninkrieke. 't Oos-Romeins Riek, ouch bekind es Byzantijns Riek, bleef bestoon, iers oonder de Theodosiërs, daan oonder de Leonide. In Perzië heersde wie veurheer de Sassanide, in India bereikde 't Guptariek ziene groetsten umvaank. China waor verzeild geraak in 'nen tied vaan groete chaos die de ganse iew neet mie oetsjeide. In Midde-Amerika bleujde de stad Teotihuacan en versjèllende Maya-stadsstaote.
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (Vinci, Italië 15 april 1452 - Amboise, Fraankriek 2 mei 1519) waor 'ne kunsteneer, weitesjapper, oetvinder, arsjitek, astronoem en diechter. Centraol stoond zien gaof es teikeneer. Zie sjèlderwèrk weurt gekinmerk door beweging en expressie. Oondaanks zien vernuijende inziechte en al bij leve groete faom, is zien invlood op aander sjèlders laank neet zoe groet gewees wie die vaan aander groete artieste oet de Renaissance.
Jäög
Gebore in 't allewijl Italiaonse dörpke Vinci, woort Leonardo gevurmp in 't naoventrint gelege Florence, boe heer oondermie studeerde oonder Andrea del Verrocchio. In 1482 vertrok heer nao Milaon, boe heer bij Ludovico Sforza verbleef en o.a. 't Lètste aovondmaol maakde. Naodat Milaon door Franse tróppe woort ingenómme (1499) reisde Leonardo weer nao Florence, boe heer vaan 1503 tot 1506 verbleef. In 't Palazzo Vecchio wèrkde heer aon - groetendeils verlore gegaange - moersjèlderinge. Tot 1512 hójde heer obbenuits in Milaon, 'n periood boe-in heer väöl weitesjappeleke studies oetveurde. Väöl aonteikeninge en sjetse heivaan zien bewaord gebleve.
Awwer jaore
In 1513 weurt e sjèlderij voltoeid boe-aon heer in 1503 begos waor en dat bij edere verhojzing mètgóng: La Gioconda (beter bekènd wie de Mona Lisa, allewijl te beziechtige in 't Louvre te Paries).
Tösse 1514 en 1516 verbleef Leonardo op oetnudeging vaan paus Leo X in Roeme. In 1516 woort Leonardo door de Franse keuning oetgenudig nao Fraankriek te komme. Tot zienen doed in 1519 hojde heer dao in e laandhoes bij Amboise, same mèt zien vrun Melzi en Salai.
De väölzijegheid vaan Da Vinci blijk mesjiens wel 't bèste oet 't feit dat de maan dee veural bekènd is es sjèlder vaan de Mona Lisa ouch es de ierste geoloeg kin weure besjouwd. Da Vinci waor betrókke bij de aonlègk vaan kenare in Noord-Italië en bestudierde daoveur o.a. 't oontstaon vaan fossiele, erosie en sedimentatie door reviere en de opheffing vaan ziebojem tot laand. Daomèt nump me Leonardo da Vinci ouch wel 'nen homo universalis: iemes dee op hendeg professioneel niveau op väöl weitesjappeleke en kunszinnege dinger aktief is gewees.
Tèlwoord
E tèlwoord (numerale) is 'n woordsoort die weurt gebruuk um kwantiteite vaan 't eint of aandert aon te geve. Tèlwäörd kinne zoewel perceize (absolute) es relatieve weerdes geve. Ze koume in principe in alle taole veur, meh 't gebruuk versjèlt hendeg. Versjèlle gief 't in grammaticaol behandeling, in 't aontal besjikbaar tèlwäörd en in de gebruukde basis.
Soorte
Me deilt de tèlwäörd op twie menere in. Ierstens gief 't e versjèl tösse bepaolde en oonbepaolde tèlwäörd. De ierste geve 'n exak aontal aon: ein, vief, hoonderd, mieljoen, twie'nhaaf, nul, min-viefteg, pi, i. De aandere zien rillatief vaan aard: sommege, väöl, wieneg, mie, minder. Bij de oonbepaolde tèlwoord is de grens mèt aander woordsoorte dèks lesteg te trèkke: väöl weurt gemekelek es bijwoord in plaots vaan es tèlwoord gerubriceerd.
Daan kin me de tèlwäörd indeile nao grammaticaol functie. 't Limbörgs kint twie vaan zoe'n categorieë, hooftèlwäörd en raanktèlwäörd. Hooftèlwäörd zien tèlwäörd tout court: alle bovestaonde veurbeelder hure daobij. Raanktèlwäörd geve de plaots aon in 'n ordening, en zien daorum gemeinelek aofgeleid vaan e natuurlek getal: ierste, vijfde, hoonderdste, mieljoenste. 't Gief ouch oonbepaolde raanktèlwäörd: lèste, veurlèste, zoeväölste.
Hooftèlwäörd kin me nog wijer indeile nao hun gebruuk. Ze kinne bijveugelek weure gebruuk, um get te kwantificere (twie kinder) of zelfstendeg: es tèlvörm (ein, twie, drei, ...) of in speciaol constructies (iech höbs 'rs twie). In 't Limbörgs kinne die vörm vaanein versjèlle. Dat versjèl betröf miestens de toen; naovenant kin in sommege dialekte ouch de klaank wissele. Zoe zeet me in 't Mestreechs vie.f steul, meh iech höb 'rs vijf.
In aander taole kint me nog aander soorte tèlwäörd. Zoe heet 't Latien neve hoof- en raanktèlwäörd (numeralia cardinalia resp. ordinalia) ouch nog deilende tèlwäörd (numeralia distributiva, beveurbeeld septēni 'zeve veur zeve', 'in grupkes vaan ummer zeve') en bijwoordeleke tèlwäörd (beveurbeeld septiēs 'zeve kier'). Die lèste koume ouch veur in inger verwante taole wie 't Ingels (once, twice, thrice, meh neet hoeger).
Gebruuk en oongebruuk
Tèlwäörd weure gebruuk wienie me aon wèlt geve wieväöl 't örges vaan gief. Dit is neet ummer nujeg. In taole mèt e versjèl tössen inkelvoud en mievoud ('t Limbörgs beveurbeeld) gief 't inkelvoud al aon tot 't mer eine örges vaan gief. 't Getal 1 hoof daan neet te weure oetgedrök door 't tèlwoord ein; deit me dat wel, daan lègk me naodrök trop tot 't um get inkelvoudegs geit. In taole mèt 'nen dualis (twievoud) gelt datzelfde ouch veur 't tèlwoord twie.
Weurt 't tèlwoord gebruuk, daan vervèlt in sommege taole de noedzaak um 't mievoud te gebruke. Me kin aon 't tèlwoord jummers al zien tot 't mie es eint vaan 't gekwantificeerde gief. 't Limbörgs deit dat allein bij einhede: vief kilometer, hoonderd gram, tien hectaar, meh vief olifante, hoonderd beuk, tien hoezer. Al is in väöl dialekte bij einhede 't inkelvoud altied al identiek aon 't mievoud.
Basis
Tèlwäörd weure georganiseerd in bases. In de mieste taole, 't Limbörgs zjus zoe good, is de basis tien. Dat kump umtot de mins tien vingere heet; me maag aonnumme tot 't tèlle oersprunkelek op de vingere gebäörde. Dit systeem is evels neet universeel; zuug oonder.
Taole mèt e tientalleg stèlsel beginne nao de tien mèt 'n nui categorie tèlwäörd. De wäörd èlf em twelf tuine de rudiminte vaan 'n aander stèlsel ('t twelftalleg), meh laote in hun etymologie wel vaag zien tot ze zien aofgeleid vaan de tèlformuul 1+10 en 2+10 (Oergermaons ainlif, twalif). In de volgende getalle tuint ziech dujeleker de etymologie (dertien, veertien, vieftien = 3+10, 4+10, 5+10 etc.).
Bij de volgende mach vaan tien, 10² (hoonderd), haoke väöl taole al aof, of ze höbbe 't woord later oet 'n aander taol geliend. Zoe neet de Indo-Europese taole; 't woord hoonderd kin vrij gemekelek gereconstrueerd weure (*ḱmtom). Veur 10³ (doezend) geit dat al minder gemekelek; dao sjijne de Indo-Europeaone miejer wäörd veur gehad te höbbe, die mesjiens oersprunkelek gewoen 'väöl' beteikende. In 'n landbouwbesjaving had me dat getal minder dèks nujeg.
Wäörd veur hoeger machte es 10³
Hoeger machte tröf me 'nen inkele kier aon. 10⁴ (tiendoezend) had in 't Aajdgrieks de vörm μύριοι murioi en heet ouch in 't Chinees 'n fundamenteel positie (zuug oonder), meh weurt dèkser, wie in 't Limbörgs, es '10×1000' beneump. Nog hoeger machte koume gemeinelek pas veur in complexe samelevinge, es me wiskunde geit gebruke; 't gief evels oetzunderinge.