cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tocantins (staot)
Historie
In de loup vaan de koloniaol historie bleef Tocantins rillatief oonbereurd. 't Is allein te bereike euver 't Braziliaans Hoegland, of euver de revier. E paar dörpkes vaan de koloniste kaome hei wel, zoewie get quilombo's. Langen tied hoort 't bij de vreuger immense provincie São Paulo. In 1744, nao de oontdèkking vaan goud in 't gebeed, woort de staot Goiás aofgesplits. Ouch de goudkoorts liet Tocantins oonbereurd. Heidoor raakde 't noorde vaan Goiás sterk achtergestèld bij 't rieker en diechter bevolk zuie. Al in 1821 hoort me de roop um aofsplitsing.
In d'n twieden hèlf vaan d'n twintegsten iew woort dee roop helder. In 1956 riechde 'n gróp intellectuele 'n beweging op um 'nen eige staot te beginne. In d'n tössetied woort 't versjèl mèt de res vaan Goiás nog sterker. Oet Goiaans groondgebeed oontstoont 't Federaol Distrik, en diverse groete stei oontstoonte in 't binneland. Oonderwijl kaom de regio Tocantins in 't vizier vaan landbouwoondernummers. Bij 't herstèl vaan de Democratie in de jaore tachteg besloot 't parlemint tot Tocantins 'nen eige staot moch weure. President José Sarney spraok dao in 1985 evels zie veto euver oet: heer riddeneerde tot me zjus aon 'n nui Groondwèt bezeg waor en tot zoe'n dinger beter dao-in kóste weure geregeld. Die groondwèt kaom in 1988, en Tocantins woort es 26e staot geaccepteerd. Bij de stiechting vaan de staot waor ouch veurzeen in de bouw vaan 'n nui (geplande) hoofstad, Palmas. De stad woort opgelieverd in 1989 en woort in 1990 'n apaarte gemeinte. Sindsdeen zien Tocantins in 't algemein en Palmas in 't bezunder sterk gegreujd. Toch heet de staot zie lendelek karakter good weite te behawwe.
Bronne
Dit artikel is deils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, de corresponderende Ingelstaolege en Portugeestaolege artikele, en wel in dees respectievelek dees versie.
Ouffet
Ouffet is 'n plaats en gemèndje inne pervincie Luuk in 't Belsj. De gemèndje tèltj ruum 2500 inwoeaners.
Witlouk
thumb|Witlouk. Witlouk, knóflouk of knoeplouk (Letien: Allium sativum) is 'n plantj oete loukfemielje (Alliaceae). Toet dees femielje behuueren ouch anger saorte wie de ooj enne bieslouk.
Ouffet
Anger kerne
Ellemelle en Warzée.
Witlouk
Juus wie de ooj enne bieslouk is de witlouk e bolgewas det veure wintjer zien enerzjie in 'ne bol opsleitj zodet 't in 't veurjaor 'ne veursprónk haet en hieël snel kan greujen en bleuje. De plantj greudj op good-doorlaotendje gróndj en inne vól zón.
Gesjiechte
Witlouk wuuertj zowaal vers (gepers) es in poejervorm (gedruueg en gemaole) toegepas. Witlouk is e kroed mit 'nen hieël doordringendje smaak en ruuk det in Frankriek enne mediterraan lenjer biezunjer väöl wuuertj gebroek. Witloukaek kan waere gemakk door oetgepersdje witlouk in gekaokdje, kajen aek te doon. Dit mót den twieë waeke blieve staon, wonao d'n aek gezif deentj te waere.
Kesjtieël Wienesrao
thumb|200px|right|Vuurbörch en grach va Kesjtieël Wienesrao Kesjtieël Wienesrao (Kasteel Wijnandsrade) is geleëge in 't gelieknamig dörp, Wienesrao (in de gemeënte Baekdale) aan 'n doer de Hölsbergerbeëk bewaterde grach en viever neëve de parochiekèrk van de heilige Sjteëve (Stephanus). 't Huuëdig aazieë, 'ne 100 mieëter lange geëvel mèt in de midde 'n rón ingangspaort, datiert oeët d'r 16e en 18e ieëw. Dit is eëgelik de vuurbörch. Baoëve de paort hingk 't waoëpe van de Bongarts. Links is de kesjtieëlhaoëf en rechs 't woeëngedeëlte mèt haoëks daoë-op twieë vluuëgele. Ene daoë-va, d'r oudste, heët 'ne taore mèt koepeldaak en windvaan. De lang opriejlaan wuurt doer de luj va Raoë de Lingelei genump. Achter 't woeënhoeës bevingk zich, binne de grach, 'n 12e ieëwse motte, woeë-i zich de fundamente van 'ne Middelieëwse donjon zouwe bevinge. Allewiel heët 't kesjtieël 'n woeën- en kentoerfunctie.
Euverbrook
Euverbrook (Nederlandjs: Overbroek) is 'n buurt van Gebrook inne gemèndje Haerle. 't Vörmp same mit Euverlotbrook en Nuuj Lotbrook ein wiek.
Wermte
In'ne natuurkunde is wermte ein vorm van energie wovan de hoeväölheid weurdj oetgedröktj in'ne eenheid Joule (J). Wermte is gedefinieerd es de energie die es gevolg van ein temperatuursversjil door ein diathermane (wermtegeleidendje) wandj sjtruimptj. D'r kan dus neet gesjpraoke waere euver 'de wermte' van eine hoeväölheid sjtof (ein begrip det dao väöl op liektj, is inwendige energie).
Kesjtieël Wienesrao
Gesjiedenis
thumb|200px|'t Kesjtieël aan d'r binneplei achter de inriejpaort in de vuurbörch In d'r 12e ieëw sjtóng op de motte, die 'n doersnjieë heët va 42-45 mieëter, 'ne taore. In d'r 15e ieëw zou deë in ónbroeëk zi geraak. In 1554 lieët Werner von Bongart 'n geboew van twieë verdepinge optrekke va mergelsjteën. 't Is 'n saort woeëntaore mèt aan beëds kante 'ne aanboew. Dikke moere, keldersj en sjeëtlaoëker verwieëze naoë dees boewfase. In d'r wesvluuëgel bevingk zich 'ne ridderzaal mèt 'n renaissancesjouw en waoëpesjilder. In d'r tópgeëvel is 't waoëpe van Bongart-Mascherel aagebrach. Rónd 1718 wuurt 't rechtergedeëlte opgenómme in d'r groeëte zuudvluuëgel en krig 't gehieël 'n uterlik va baksjteën. Rónd vènstere en dure kómme helsjteëne lieëste. Daoë wuuët aoëch nog 'ne nuje vluuëgel bieëgeboewd mèt 'n mansardekap. Dan óntsjteët 'ne groeëte vierkentige binnehaoëf. In 1726 krig de paorttaore 'n koepeldaak woeë-op in 1773 'n windvaan wuuët geplaats. D'r linker vuurhaoëf oeët 1634 heët sjeëtlaoëker in de moere en twieë vierkentige taores. Aoëch hie kaoëme in 1718 nog drie haoëks opeesjtaoënde vluuëgele en 'n groeëte ingangspaort mèt achhuuëkig täörentje. In 1990 vingk 'n groeëte restauratie plaats.
Wermte
Wanneer wermte weurtj toegevoegdj aan ein veurwerp komme de atomaire deilkes daovan in bewaeging. Dees bewaeginge zeen willekeurig van richting. Dit sjtuitj in taegesjtelling toet waat d'r gebeurtj es d'r kinetische energie aan 't veurwerp (eine auto biejveurbeeldj) weurdj toegevoeg. Ouch dan komme de deilkes in bewaeging maar deze keer allemaol dezelfdje kantj op. Biej 't aafremme door de vrieving geit dees gerichdje bewaeging euver in de ongerichdje vorm: wermte in'ne remme.
Kesjtieël Wienesrao
Bewoeëning
In 't midde van d'r 12e ieëw is 't lieëngood bekènd es Rhode, Rhade of Raoë (beteëkent: geroojde plaats) en is eëgedóm van 't riddergesjlach de hiere va Sjènne. In 1516 trouwt Maria van Mascherel mèt ridder Wilhelm von dem Bongart, hier van de Duutsje kesjtieële Paffendorf en Bergerhausen. In 1539 erf zie Wienesrao. In d'r 14 ieëw zal Johan van Rhode zich d'r naam van zieën moeëder, Elisabeth Mascherel van Schönau, aannumme en nump zich Johan Mascherel. Zieëne vader en zieëne zoeën heësje allebei Wienand. Zoeë is d'r naam Wienesrao verklaord. De hieërlikheid Wienesrao is in d'r 14e ieëw 'n lieën van de graafsjap Valkeberg.
In 1516 trouwt Maria van Mascherel mèt ridder Wilhelm von dem Bongart, hieër van de Duutsje kesjtieële Paffendorf en Bergerhausen. In 1539 erf zieë Wienesrao van häöre vader. Van de 2 zoeëne, Werner en Wilhelm, zal Werner 't good erve. Heë lieët in 1554 'n nuj kesjtieël boewe, woeë-aa in d'r 17e ieëw d'r vuurhaof wuuët toegevoog. In 1634 wuurt zoon Werner II von dem Bonghart, getrouwd mèt Anna Catharina gravin van Vlodrop, doer de keizer tot baron verheëve. In 1718 zal baron Joseph Clemens baron von Bongart nog oeëtbreijinge laoëte oeëtvure. Umdat 'r geen kinger heët wuuët neëf Sigismund eëgeneër en heë lieët aoëch nog 'n deël opknappe. In 1916 mót 't good verkoch weëre vanweëge sjölde. D'r börgemeëster van Wienesrao Opfergelt gölt 't complex, um 't in 1928 te verkaoëpe aan de minderbroedersj conventuele, die d'r een college vuur preëstersjtudente sjtichte. D'r haoëf blif van Opfergelt en wuuët vanaaf 1958 verpach aan de Sjtichting Proefboerderie Wienesrao. Zie zal 'm 1980 in eëgendóm verkrieëge. 't Kesjtieël zelf wuuët in 1967 eëgendóm van ingenieurs- en architectebureau Haskoning. In 1990 gölt de Sjtichting tot Behoud va Kesjtieël Wienesrao 't good. Dao volg 'n groeëte noeëdzakelike restauratie. Allewiel zint 'r woeënruumdes en kentoere in gevestig.
Wermte
Wermte weurdj waal gezeen es ein leegwaardige vorm van energie, omdet allerlei anger vorme van energie gemekkelik (det wiltj zegke mit ein hoog rendement) in wermte zeen om te zitte, terwiel 't omgekeerdje neet zo gemekkelik geit.
D'r is ein verbandj tösse wermte en temperatuur: 't toeveure van wermte aan ein hoeväölheid sjtof haetj, tenziej d'r eine faseeuvergangk optreujdj, ein verheuging van'ne temperatuur toet gevolg. De hoeväöelheid wermte die neudig is om eine kilo van ein bepaoldje sjtof ein graad Celsius (°C) of ein Kelvin (K) in temperatuur te doon stijge is (onger meer) aafhankelik van'ne sjtof en sjtuitj bekindj es de saortelikke wermte.
De relasie tösse de verangering van'ne wermteinhoud van ein veurwerp, de temperatuursverangering en'ne wermtecapaciteit weurdj gegaeve door de volgendje formule: Hiej in is \delta Q de verangering van wermte-inhaad (energieverangering) in J, \Delta T de temperatuursverangering (K) en C_v de wermtecapaciteit in J/K.
Kiek ouch
Dit artikel is vertaaldj vanoet de Nederlandse versie van Wikipedia.
Orsbach
thumb|De St. Peterkirch in Orsbach Orsbach is e dörp mit unjeveër 600 inwuënesj dat litt in 't Ochese sjtadsdeel Laurensberg i j'ne Dütsjen bondssjtaat Noardrien-Wesfale. 't Dörp litt zoeën zeëve kilometer van Oche, jet t'n noarde va Lemieësj bei Vols en jet t'n zude van Bóches. Orsbach litt op 'n hüh van 200 meter op 't Dütsj sjtök van 't Plateau va Bóches. In 't dörp sjteet 'n burch, die hüts i jebróch is as wuëning.
Orsbach litt i 'n lengelige umjeëving en durch de Ocher waeët de jejend as recreatiejebeed jenüts. Jet beizungesj is dat Orsbach vanoes 't inkel paar hungerd meter entfaeënde Lemieësj nor mit 'nen umwaeëg via Bóches of Vols berieëkbaar is. Dit kunt durchdat de bruk uvver de Sinselbaach en anger kling bruksjkes plaatsjelig tse sjmaal zunt vuur auto's.
Jechichte
In 1338 woeëd Orsbach ungerdeel van 't Ocher Rieëk, 'n vrieëj rieëkssjtad binne 't Hillig Roeëmse Rieëk. 't Dörp loog aa j'ne oeës-wesverbinding va j'n rieëkssjtad noa Masjtrich. Jet t'n weste van Orsbach loge de fortificaties van Oche. De burch deende as wachtoerm en woar óch centrum van 't dörp.
Nuuj Lotbrook
Nuuj Lotbrook (Nederlandjs: Nieuw Lotbroek) is 'n buurt van Gebrook inne gemèndje Haerle. 't Vörmp same mit Euverlotbrook en Euverbrook ein wiek.
Ripuarisch-Limbörgs
't Ripuarisch-Limbörgs of Oeaslimbörgs-Ripuarisch is de beneuming veur 'n groep aan dialekte die 'n óngerdeil vörme van 't Limbörgs. Dees dialekte kènmirke zich doordet ze zujelik vanne Uerdinger Linie ligke en naordelik vanne Benrather Linie; det hèltj in det ze waal make of makke zègke (en dus neet maache of mache), mer ouch ich of èch (en dus neet ik of èk). Waat dees dialekte óngersjèdj van anger Limbörgse dialekte is det ze ouch kènmirke höbbe die tupisch zeen veur 't Ripuarisch. Ze vörme 'nen euvergank (dialekcontinuüm) tösse de Oeas-Limbörgse dialekte en 't zuver Ripuarisch (wie in Kölle).
Aafpaoling
De grens mitte Oeas-Limbörgse dialekten is get minder dudelik aan te gaeve; euver 't algemeint wuuertj ze gevörmp dore -lik/-lich-lien enne zègke/zage-lien, wobie me op 't Ripuarisch Limbörgs dus -lich en zage zaet (zuuch ouch: Uerdinger Seitenlinie). 'n Anger diffenisie zów de g/j-lien kinne zeen; me zaet berj en jrónk en neet berg en gróndj; bie dees diffenisie zówwe waal dialekte wie 't Haerles en 't Gölpes boete de boeat valle. Tródsdet 't zuver Oeas-Limbörgs en 't Ripuarisch-Limbörgs dus groeate versjille kènne, waere ze veur gemeksraejene aevel waal döks samegegroepeerdj óngere naam "Oeas-Limbörgs", aangezeen 't Ripuarisch-Limbörgs boete Pruses neet hieël väöl is vertaengewuuerdig.
De euvergangszaon tössen 't Oeas-Limbörgs en 't Ripuarisch is in Nederlandj en op 't Belsj e betrèkkelik klein gebied. In Nederlandj geit 't hie den euver 't gebied rónjelóm Gölpe, Egelze en Haerle; op 't Belsj euver 't Oeas-Voeres door toet aan Eupe ('t Platdiets). Op Pruses besleit 't Ripuarisch-Limbörgs aevel e väöl grótter gebied, namelik 't gebied rónjelómme stej Geilekirke, Hinsberg, Erkelens en Mönchengladbach, en mit 't Bergisch d'rbie ouch Nuus, Uerdingen, Duusseldörp, Velbert, Mettmann en Solingen. Hiemit is dit gebied zoeaget aeve groeat es 't ganse Oeas-Limbörgs gebied in Nederlandj. De euvergangszaon maak 'n óngerdeil oet vanne Frankonische Rienlandjse wejjer dae de gestagen euvergank van 't Hoeagduutsj nao 't Nederfrankisch vörmp.
Óngergruup
Wie gezag vèltj 't Ripuarisch-Limbörgs wiejer ónger te verdeile. 't Grótste gruup zeen in det geval van zuud nao naordoeas 't Platdiets op 't Belsj, 't Zuudoeas-Limbörgs, de houfgroep aan Ripuarisch-Limbörgse dialekte en 't Bergisch. Dees dialekte höbbe allemaol häör eige kènmirke. De Platdietse dialekte vörme feitelik gein echte spraokkóndige óngerverdeiling; 't is de beneuming veure Zuudoeas-Limbörgse dialekte die op 't Belsj waere gespraoke. Hie-ónger valle dialekte wie 't Oeas-Voeres en 't Eupener. De Zuudoeas-Limbörgse dialekte deile det ze nag redelik Oeas-Limbörgs van karakter zeen en beveurbeildj nag de zaachte g kènnen op posiesjes wo die in anger Ripuarisch-Limbörgse dialekte woort vervange door 'n j. Gans biezunjer zeen de Bergische dialekte. Dees dialekte, worónger 't Velbedersj en 't Duusseldörper minge nag mieë mit Ripuarische kènmirke; zoea zaet me tseiche en sjproor inplaats teike en spraok; me zaet aevel waal nag ummer make. 't Velbedersj is daobie ouch opvallendj doordet 't 'n einheidsmieëvaad kèntj; det al duit dinken ane Wèsfaalse dialekte nao 't oeaste.
'n Gans biezunjer situaasje geldj veur Haerle, wo 't oearsprunkelik Ripuarisch-Limbörgs dialek nao de ziejlien is verdreve door 't óntstaon van 't Huillands (Haerles Nederlandjs) naodet die plaats explosief is gegreudj dore kóms vanne miene. 't Ech Haerles dialek laef aevel nag ummer door.
Karolingisch spraokeilandj
De Ripuarisch-Limbörgse dialekte höbbe väöl te make gehadj mitten invlood vanoet Aoke en Kölle. Gans opvallendj is denouch 't karolingisch spraokeilandj rónjelóm Aoke, worónger in Nederlandj de dialekte van Kirkraoj, Bóches en Vols valle. Dees dialekte zeen waal dudelik Ripuarisch en neet Limbörgs. Daobie kan me ouch 't dialek van Zumpelveld neume, det örges tössen 't Ripuarisch-Limbörgs en 't Ripuarisch insteit; zoea duit me dao neet ummer mit ane klankverangering van g nao j. Same neump me dees dialekte ouch waal 't Karolingisch Frankonisch of 't Drielanjelimbörgs.
Kènmirke
De Ripuarisch-Limbörgse dialekte höbben e paar kènmirker euverein. Zoea zeen ze bao allemaol tonaal en ligke ze t'n oeaste van de Panninger Linie (me zaet dus sjmaal en neet smaal). Wiejer kinne de meiste dialekte gutturalisering (hónk veur hóndj of wèngter veur wintjer), monoftóngering vanne aaj Germaanse diftónge ou (umlaut: ui) en ei nao oo/òò (umlaut: eu/èù) en ee/èè, l-vocalisatie (hòòt en jòòd veur holt "hout" en góld) en ouch klinkerverkórting (modder en vadder inplaats moder en vader) kump väölvöljig veur.
Anger algemein kènmirke die doon dinken aan 't Ripuarisch zeen r-sjoewheid ('t eweglaote van de -r in codaposiesje, wie paeëd inplaats paerd, döks mit naoslaag of kluuering richting 'n a-echtige klink, wie hat inplaats hert), 't gebroek van wirkwäördsvörm wie han en jónt inplaats höbbe en gaon, 't substituere vanne (zaachte) g door 'n j (jood veur good), 't gebroek van van 't waord zage of zare veur zègke en 't mennelik lidwaord d'r veur de/d'n (de meiste dialekte doon dus neet mit ane bdht-klinkerregel).
Opvallendj is det väöl dialekte neet mitdoon ane t-deletie, die waal algemein is veure meiste Oeas- en, in minder maot, Centraal-Limbörgse dialekte. Bie sómmige dialekte hèltj det in det t-deletie gares neet veurkump, dewiel anger dialekte 't waal nag in bepaoldje maot doorveure, meh beveurbeildj neet bie wirkwaordsverveuginge.
Get det waal redelik kónsekwentj veurkump in 't spraokgebied is n-deletie; mit naam veure dialekte op Pruses is dit algemein good. N-deletie hèltj in det bie grammaticaal wäörd, wie wirkwäördsvörm en zeker veurzètsele, die ènj-n ewegvèltj wen die neet wuuertj gevolg door 'ne klinker. Zoea zaet me "i Kölle" en "va mich", meh waal "in Aoke" en "van ós". N-deletie kump bie sómmige dialekte ouch veur bie wirkwäörd: "Èch weet zikker dat èch dat jezaat ha" (Ich weit zeker det ich det höb gezag.) taenge "Èch han 'm jezieë" (Ich höb 'm gezeen.), wobie 't litste veurbild weer n-deletie op 't vóltoeadj deilwaord vertuuentj.
Behaad
't Behaad van 't Ripuarisch-Limbörgs versjiltj hieël erg de regio. In sómmige gebiede, mit naam in Nederlandj, waere de dialekte nag good doorgegaove ane jeug, al is waal spraok van lichtelik regiolektisering, wobie de dialekte mieë richting de standerdspraok en einanger bewaege. Daotaenge steit det 't dialek zelfs in Haerle, wo 't kónkurreertj mit 't Haerles Nederlandjs, nag good euverlaef. Op 't Belsj is de situaasje get minder eindujig. 't Platduutsj haet mit naam inne regio van Eupe väöl las van kónkurrensje mit 't Hoeagduutsj en ouch oppe Voerstreek is dore spraokkwestie 't euverlaeve minder gemekkelik. Hie keze luuj döks lever veur 't Frans of 't "baeter" Standerdnederlandjs.
Pónskaart
thumb|'ne Jacquardwaefstool mit pónskaart. 'n Pónskaart is e gooddeils vereljerd medium worop m'n infermaasje kan opslaon. Oppe kaart waere gäötjes gemaak; de próntje peziesje vanne gäötjes druueg de infermaasje. Later kónne dees kaart masjinaal waere gelaeze, zowaal mechanisch es optisch.
Inne neugentieëndjen ieëf woorte pónskaart veural gebroek veur 't behieëre van mesjiender, mer innen twintjigsten ieëf ouch veur gegaevesverwirking, wie programma's, databenk en persuuenlike gegaeves (wie 't pónskaertje van 't krankenhoes). Hiemit kan me de pónskaart betrachten es d'n aanzat veur automatiseerde infermaasjeverwirking. Mitte kóms van moderner menere veur gegaeves op te slaon, wie magneetbenj en hel sjieve raakdje de pónskaart in ónbroek. Allewiel kump me pónskaart vriewaal oetsloetendj taenge bie waefmesjiender en orgels.
Herman Hollerith bedach in 1896 standerdmaoten en nuuj, automatiseerdje toepassinge veure pónskaart, woveur me pónskaart owwel hollerithkaart neump. Hae is aevel neet d'n oetvinjer vanne pónskaart; 't kóncep is al väöl ajer.
Geer (gemeinte)
thumb|250px|Liegking va Geer in de provincie Luuk Geer (Welsj Djer) is `n gemèngde middenin Haspengouw in de provincie Luuk in Wallonië op `t Belsj. In `t dörp Lens-Saint-Servais beveende zich de bronne van de Jeker of de Geer. De kèrk is gewiejd an Seent Hubertus. In 't dörp Darion zeunt reste van 'ne Romeinse villa voonde. Lands d'r waeg nao Borgworm of Waremme liegkt 'ne tumulus.
Demografie
Op d'r 1sjte juli 2004 tèlde de gemèngde 2749 inwoners op 'n oppervlakte van 23,61 km².
Externe leenk
Website van de gemèngde
Øksnes
thumb|De ligking van Øksnes in de pervincie Nordland. Øksnes is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 4.567 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 317,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 14,4. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1868.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Chimpansees
thumb|Groete chimpansee (Pan troglodytes) thumb|Bonobo (Pan paniscus) De chimpansees zien twie soorte minsape oet 't geslach Pan. 't Geit um de groete of gewoene chimpansee (Pan troglodytes) en de bonobo of dwergchimpansee (Pan paniscus). Ze liekene sterk opein en stoon ouch kort bij de mins; ze zien eus ingste verwante. De groete chimpansee leef in e gebeed vaan Wes- tot Midde-Afrika, de bonobo kump allein in Kongo-Kinshasa veur. Tot 1929 woorte ze veur ein soort aongezeen.
Allebei de soorte zien get klein veur minsape en leve 't bèste deil vaan d'n tied op de groond, al kinne ze good klumme. Ze loupe gemeinelek op veer pu, die wie de mieste minsape alleveer wie erm oetzien (mèt han aon veur- en achterpu), meh kinne good rechop goon. Ze zien bezunder intelligent en weure dao ouch dèks op getes; tot aon 't daarde jaor verlöp hun oontwikkeling zelfs snelder es die vaan e minsekeend. Hun dieet is omnivoor. Versjèlle tösse de bei soorte zien tot de bonobo e stök kleinder is (de groete chimpansee kin maanslaank weure, de bonobo noets groeter es e keend), get dèkser rechop löp en minder vleis èt. De belaankriekste versjèlle zitte evels in 't gedraag: de groete chimpansee leef in 'n ing en hiërarchische gemeinsjap mèt 'n alfamenneke wat in de jach veuraon steit, de bonobo evels is matriarchaol, egalitair, minder op vechte en mie op seks geriech.
Sacramento County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Californië thumb|200px|Ligking vaan Sutter thumb|200px|Sacramento Stad vaanoet Riverwalk Sacramento is e in 1848 opgeriech graofsjap in Californië, en is 't ierst opgeriech graofsjap vaan Noord-Amerika. Sacramento Stad is zoewel de hoofplaots vaan 't graofsjap, es de hoofstad vaan Californië. Sacramento is mesjiens op poletiek gebeed gezien, 't hoofgraofsjap vaan Californië, al besteit dee term neet. Qua inwoenertal is Sacramento 't zevende graofsjap vaan Californië. De naom kreeg heer vaan de reveer Sacramento, die häöre naom weer te daanke heet aon de Spaanjaorde. Sacramento beteikent (zoe es g'r mesjiens al kos raoje) Sacrament, en de mieste lui zègke tot 't get mèt de biebel te make heet.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 2578 km² (995 mijl²) waarvan 2501 km² (966 mijl²) land is en 77 km² (30 mijl²) of 3.00% water is.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 489/km² (1267/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 1.233.499 dat bestoont oet:
't Gaof 453.602 gezinne en 297.562 femilies in Sacramento County. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,64.
Plaotse
Yuba heet 26 plaotse (boevaan ein steit geregistreerd es spookstad, dit zien de twie bekènste:
Endocrien systeem
't Endocrien systeem of hormoonsjtèlsel besjteit oet 'n aantal klere die hormone aafsjeie in 't lief. De aafsjeijingsperdukte van dees klere waere opgenómme door 't blood of weefselvleujsjtof.0
Wádneeler
Wádneeler is d'r dialekt vän Wádneel. Auch in Löttelfors en Scheer is t gekald.
Endocrien systeem
Klere
De klere valle in twee gruup te verdeile.
Dees klere sjeie de hormone zowaal aaf binne 't lief (endocrien) es boete det (exocrien).
Wádneeler
Mä säed mákke vöör machen/maken, män wál ich vöör ich/ik. t D bliet in vöörstand, sua dág vöör Tag/dag. d'r dialekt behäld t (sáfte) G, wänt t wäed gein J, sua grönd mit gedoaën, wo mä in Ripoarisch jrönd säed. Auch bliet t T n'wäed t gein Z, tú vöör zu/te.
Adrien de Gerlache
thumb|Adrien de Gerlache Adrien Victor Joseph de Gerlache de Gomery (Hasselt 2 augustus 1866 – Brussel 4 december 1934) waas 'n Bèlsje ontdekkingsreiziger en offeseer in de Bèlsje Köninklike Marine. Hae waas leijer vanne Bèlsje Zuudpoolexpediesie van 1897-1899. Zien kompanie woor de ieëste die euverwinterde oppe Zuudpool.
Jeugdjaore
De Gerlache is gebore in Hasselt, en deeg burgelik inzenjeur aan de Vrieë Uneverseteit van Brussel. Zen vakanties wirkde hae es kebine gas aan baord van transatlantise osejaansjeep. Zoegauw hae aafsjtudeerde in 1885 ging hae bie de Bèlsje Marine.
Nao de Zievaartsjaol in Oostende keem hae es ieste lutenant terech oppe Belgique, 'n hydrografis sjeep. Dao keem hae op 't idee van 'n expediesie nao 't Zuudpoolgebeed.
De Ieste Expediesie
In 1896 koch de Gerlache de Patria, 'n walvèssjeep öwt Noorwege. Nao verboewing woor det Belgica geduip. Mèt 'n multinasjonaal bemanning vertrok hae öwt Antwerpe op 16 augustus 1897. Aan baord wore ouch Roald Amundsen es navigator en Frederick Cook es doktoor.
In januari 1898 keem de Belgica aan bie de kus van Grahamlandj. De Gerlache neump de straot tusse de kus van Grahamlandj en de eilènj in 't weste de Belgica Straot. Dees daag wörd die de Gerlachestraot geneump. Op 15 fibberwarie 1898 stook de expediesie de zuudpoolsirkel euver.
Op 28 fibberwarie 1898 vroor 't sjeep vas in 't ies. Wie hel de men ouch prebeerde 't los te kriege, 't bleef vaszitte. Oetèntelik besefte de bemanning det ze dae winter aanne Zuudpool moste blieve. Inkel maonde later, op 17 mei, woor 't kompliet duuster. Det bleef zoe tot 23 juli. Daonao prebeerde de men nog zeve maonde 't sjeep los te kriege zónger suksès. Versjillige zieluuj wore gek, óngerangere ne Bèlsje metroos dae 't sjeep verleet óm 'trök nao Bèlsj te gaon'.
Oetèntelik, op 15 fibberwarie 1899, koste ze 't sjeep 'n klein kenaal in trekke det ze de waeke teveur gegrave hauwe. 't Doorde bekan ne maond om zoeget èlf kilomaeter aaf te legge. Op 14 miert lete ze 't Zuudpool ies achter zich en op 5 november keem 't sjeep trök in Antwerpe aan.
In 1901 versjeen 't book van De Gerlache, Quinze Mois dans l'Antarctique (Viëftiën Maonde in Antarctica). E jaor later kreeg 't de pries vanne Académie Française.
Later Laeve
De Gerlache naam deil aan versjillige angere expediesies, woe onger:
Bar-lès-Buzancy
Bar-lès-Buzancy ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 127 inweunersj. Ze ies 14 km2 groat. Dao woonde dus zoan 9,4 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Vouziers, wat waer deil oetmaak van 't gelieknamig arrondissemint van Vouziers. Wier liegk 't op 'n huègte van 166-305 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Eechel
d'n Eechel of e staekelverke (Erinaceus europaeus) is 'n algemein, wiedverspriedj zougdeer oete femielje vanne eechele (Erinaceidae). d'n Eechel is 'n bekèndje versjiening in häöf in Wès-Europa. Hae is veural bekèndj veur zien staekelige vach en zien gewuuendje zich bie gevaor op te rolle.
De lingdje is óngevieër 22,5 toet 27,5 cm. Eechelen höbben 'ne stert van 15 toet 30 mm en waere 12 toet 15 cm hoeag. Ze waere maximaal 8 toet 10 jaor aad in gevangesjap, mer inne netuur zoeaget 4 toet 6 jaor. 't Gewich ligk tösse de 400 en 1200 gram. De rögk vannen eechel is bedèk mit róndje 6000 stekele, mer is kansloeas taenge wages. Hae wusseltj zien stekele zeljen en ónregelmaesig; gemiddeldj gaon de stekele zoea 18 maondj mit. Eechele höbbe döks e kènmirkendj petroean inne stekele.
't Dieet besteitj oet (naaks)slek, wörm en insekte wie mèskaeveren en roepse; eechele zeen daomit nöttige helpers inne bestriejing van óndere. Ouch aete ze spinnen en 'nen inkele kieër ouch klein gewèrveldje bieëster wie kwekkerten, aektese, jóng knaagdere, veugeleier en aos, of plantjaerdig voor wie vröchten en duvelsvleis. Bewaeringe det t'r ouch slange kan doeaje zeen noeatj beweze gewaore. Eechel zeen nachdere die gemiddeldj zoea 70 g voor de nach aete.
Kórtstertsjaermoestenrek
De kórtstertsjaermoestenrek (Letien: Microgale brevicaudata) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische druueg en vöchtige lieëglandj- en bergbusj. De saort wuuertj bedreig door 't verluus aan laefgebiede.
De Hemelpaort
De Hemelpaort ies de titel van 'n Limburgse serie op de Limburgse televisie. De serie weurt 'n soap geneumd meh 't gebruuk concept haet väöl miè euvereinkómste mèt 'n telenovela. De 20 deile zölle wekeliks bie L1-TV oetgezónde were vanaaf 22 februari 2007.
Celsiussjaol
Celsius is 'n temperatuursjaol. Formeel is aafgemaak gewaore det temperatuur inne SI-einheid kelvin waeren oetgedrök. In bepaoldje vel, wie bie 't aangaeve vanne boetetemperatuur in e waerberich waeren aevel graoje Celsius (°C) gebroek, went me is det gewèndj en mit dees einheid zeen de temperaturen in handjzamer getalen oet te drökke. Inne Vereinigdje Staoten en op Jamaica wuuertj meistes de sjaol van Fahrenheit gebroek.
De Hemelpaort
't Verhaol
't Verhaol sjpeelt in 'ne café, de Hemelpaort, gelege in 't fictief dörp Aelsrao (Elsenrade). De opnames vónge veur 'n groat deil plaats in Baek in Zuud-Limburg.
Celsiussjaol
Oearsprunkelik waas de Celsiussjaol gediffenieerdj mit twieë ijkpuntje: 't Bereik hietösse wuuertj verdeildj in 100 gelieke deiler.
De Hemelpaort
Limburgs
In de serie weurt in väöl Limburgse dialekte gekald. De acteursj kómme bekans allenei oet de provincie Limburg. Wim Kuipers verzörgde de vertaling van 't scenario in 't AGL, meh de acteursj sjpreke hun eige dialek. Daoneve klink d'r Limburgse muziek (ó.m. van Rowwen Hèze, mèt de titelsong Blaad an de palm). Wiejer zal 't Limburgs landsjap en de Limburgse volksaard aan bod kómme en kènt de kieker kènnis numme van typisch Limburgse gebruke.
Productie
De serie ies geproduceerd door Johan Nijenhuis.
Celsiussjaol
Ein graod Celsius temperatuursversjil is aeve groeat es ein kelvin versjil. 0,00 °C kump aevel dore baovestäöndje diffenisie euverein mit 273,15 K en 100,00 °C mit 373,15 K. 'n Temperatuur in kelvin wuuertj nao graoje Celsius ómgeraekendj door dao 273,15 van aaf te trèkke.
Lens-Saint-Servais
thumb|250px|Waeg nao bronne van de Jeker Lens-Saint-Servais (Welsj Sint Servå Lin) is `n dörp in de gemèngde Geer in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj. In dit dörp beveende zich de bronne van de Jeker of de Geer. De kèrk is sjtamt oet 1769.
Celsiussjaol
De graod Celsius is verneump gewaore nao de Zweedsen astronoom Anders Celsius (1701-1744) dae dees sjaol veur 't ieës veurstalj in 1742. Oearsprunkelik haw Celsius veur ouge det 't vreerpuntj van water bie 100° zów ligken en 't kaokpuntj bie 0°. Anger luuj (meugelik Linnaeus, Daniel Ekström of Martin Stromer) zoge det lever angesóm.
Seeraod
De ierste seeraode stamme veur zoewiet bekènd oet 't paleolithische Midde-Ooste, boe me good 135.000 jaor trök sjelpe vaan zieslekke gebruukde um kraole te make. Seeraode bepèrke ziech evels neet bis de homo sapiens, want 't gief bewieze tot de homo neanderthalensis al good 500.000 jaor trök in Spanje seeraode maakde en gebruukde. Me geit d'rvaan oet tot dees vreug seeraode deende es besjerming tege 't koed of es symbool vaan status of raank.
Pinguïns
Pinguïns zien middelgroete tot groete neet-vleugende veugel oet de orde Sphenisciformes en de femilie Spheniscidae. Ze leve allemaol op 't Zuielek Haafroond en veural in kösgebeje; de mieste soorte bringe e good deil vaan hun leve in 't water door. Mèt hun klein mer krachtege vleugele kinne ze neet vlege, meh dees lidmaote zien speciaal oontwikkeld veur oonder water te zwumme. Hun dieet besteit bekans compleet oet vès en aander ziebieste. Allewel tot ze gemeinelek mèt Antarctica weure geassocieerd, koume sommege soorte zjus in de trope veur.
Seeraod
In de loup vaan de millennia höbbe lui seeraode gemaak vaan kneuk, stein, hout, sjelpe, vere, tan een aander netuurleke materiaole. Metaole seeraode versjene veur 't iers good 5000 jaor v.Chr. ('t Neolithicum). Roontelum 3000 v.Chr. begóste de aw Egyptenere, wie ze al oet de prehistorie waore gekomme (Limbörgers bleve d'r nog zoen 1000 jaor in zitte), gouwe en zèlvere seeraode te creëre, soms in combinatie mèt glaas en edelstein. De Egyptenere geluifde tot eder edelstein bepaolde mystieke forces bezat, die euvergónge op d'n drager vaan 't seeraod. Dees associatie vaan seeraode mèt spiritualiteit en mystiek leide d'rtouw tot seeraode mèt de doeje woorte mètgegeve in 't graaf – 'n geweunte die in väöl aw culture algemein waor. e Groet deil vaan de seeraode oet de Aajdheid die ziech in archeologische collecties bevinde kump daan ouch oet grave.
Pinguïns
Pinguïns leve in gróppe vaan tientalle tot hoonderde of zelfs doezende exemplare, aofhenkelek vaan soort. Dèks breujt 't menneke 't ei oet of nump temeenste e deil vaan de verzörging vaan 't kuke op ziech.
Seeraod
't Gebruuk vaan seeraode en zjuwiele brach de minsheid 'n nui vörm vaan flannere én 'n nui meneer vaan communicatie. Mèt seeraode veult d'n drager ziech sjoener, mechteger of belaangrieker en tegeliekertied weurt de kemissie euvergebrach tot hei 'n riek, goodlösteg of invloodriek persoen steit, of zelfs iemes dee besjikbaar is – of zjus neet – veur de leefde.
Hazeklieë
thumb|Hazeklieë Hazeklieë (Letien: Oxalis acetosella; Nederlandjs: witte klaverzuring) is 'n plantj oete hazeklieëfemielje (Oxalidaceae). 't Is 'n klein plantj die veurkump in bós, hègken en bie haol waeg, veural op vóchtig plaatse. 't Is 'n einjäörige of mieëjäörige plantj.
De stengelen óntspringen oete wrootstek en kroepe zoeaget.
De blajer rappelere get aan die van klieë (Trifolium), meh zeen bleiker greunsig van kluuer. 't Blaad is gelsig greun en drietalig.
Edere bloomssteel druueg 'n bloom mit twieë sjötblaedjes. Hazeklieë haet in april en mei alleinstäöndje blome. De bloom is wit en haet paarse äörkes en gael plekken ane vote vanne kroeanblaedjes. De lingdje vanne bloomsblaedjes is 0,8 toet 1,5 cm.
De plantj druueg 'n doeasvröch van 3 toet 4 mm lank. De zäödjes zeen lichbroen.
Hazeklieë haet oxaalzoer en kaliumoxalaat in zich en 'ne zoere smaak.
Meppel
Meppel (Stellingwerfs/Drents: Möppelt of Meppelt) is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Drente, tege de grens mèt Euverijssel, mèt 'n oppervlak vaan 57,03 km2 (daovaan 1,34 km2 water) en per 1 april 2016 32.824 inwoeners. De hoofplaots Meppel heet mie es 26.000 inwoeners; ander kerne zien Kolderveen, Kolderveense Bovenboer, Nijeveen, Nijeveense Bovenboer en Rogat; daovaan heet allein Nijeveen mie es 1.000 inwoeners.
Meppel heet einege beteikenis es industrieplaots. Zoe is de grafische industrie hei good vertegewoordeg.
Historie
Meppel weurt veur 't iers geneump in 1141; 't is daan neet mie es e gehuch. De groete bleuj kaom pas vaanaof de zestiende iew, wie 't dörp e regionaol centrum vaan törfstekerij woort (wie wel mie plaotse in Noord-Nederland). De kenale die veur de törfwinning gegraove woorte deende ouch ander bedrieveghede, boedoor Meppel tot 'n handelsplaots oetgreujde. In 1809 verliende Lowie Napoleon Meppel (symbolische) stadsrechte. Vaanaof de negentiende iew oontwikkelde de plaots ziech op industrieel gebeed. Daorum woorte in de twintegste iew inkel grachte touwgegoejd.
Veurstad
Karakter
Veurstei höbbe wie boetewieke 'ne slechte naom: me associeert ze mèt karakterloesheid es börgerlekheid. In len mèt groete sociaol versjèlle (veural in Fraankriek) weure veurstei (banlieues) ouch geassocieerd mèt verpaupering en geweld (getto-karakter).
Historie
Al zoelaank es 't stei vaan 'ne zekeren umvaank gief, gief 't perifeer stadsgebeed wat me veurstad kin neume. Zoe had Utrech de Bemuurde Weerd en de boetegeriechte. Mestreech had Wiek, wat, umtot 't boete de mör laog, neet tot 't eigelek Mestreech woort gerekend. Pas sinds de stiechting vaan de welvaartsstaote nao d'n Twiede Wereldoorlog is de zoegeneumde suburbanisatie hel op gaank gekoume en kraoge alle stei vaan einegen umvaank veurstei. D'n aonlag vaan veurstei woort in Nederland geregeld in d'n daarde Nota Ruimdeleke Ordening, boe-in greujkerne (specifieke plaotse die mochte greuje um örges aanders de ruimde ope te hawwe) woorte aongeweze. Neet alle greujkerne zien typische veurstei; väöl evels wel. Later stèlde me in dit land de plusregio in; dit zien dèks steideleke agglomeraties vaan 'n groete stad en häör veurstei.
Veurbeelder
Gooj veurbeelder in de Limbörge zien lesteg te zeuke. Gelaen en Gènk waore oets veurstei veur respectievelek Zitterd en Hasselt, meh allewijl zien ze dao eigelek te groet veur. Broensem en Gebrook zien nog wel veurstei veur Heële (zelf 'n typische greujstad). De veurstei die Mestreech en Remunj hadde, zien intösse geannexeerd (Amie, Hier; Neel). Dudeleker veurbeelder in de Benelux boete de Limbörge zien Amstelveen (veur Amsterdam), Capelle aan den IJssel (Rotterdam), Veldhove (Eindhove), Brasschaat (Antwerpe) en alle gemeintes oet 't Breusels Hoofsteidelek Gewes boete Breusel zelf.
9 miert
9 miert is de 68ste daag van 't jaor (69ste daag in ein sjrikkeljaor) in de Gregoriaanse kalender. Nog 297 daag pès 't eindj van 't jaor.
Gebore
thumb|Amerigo Vespucci gebaore in 1454
Gesjtorve
thumb|Wilhelm I gesjtórve in 1888
Schintaler
miniatuur Schintaler is 'ne Limburgse band. Schintaler, ieësj opgerich as Orginale Schintaler, hat zingen oersjprung i de vreuge jöare nuëgetig. D'r band woeëd gevörmt vanoet fanfare St. Cecilia Schinnen en d'r band zóng mitnaam traditioneel Oeësterieëks en Limburgs volksmezeek. De gróp besjtóng oet zengesj va versjillige Zuud-Limburgse dörper: Martin Diederen, John Diederen, Willy Brouns (Sjömmert), Eric Heijnen (Hulsberg), Roger Diederen, Patrick Zelissen (Puth) en Guido Frissen. I de midde en ind nuëgetiger jöare beleëfde zie dön groeëtste succes. In 1995 kam de hit Mien Limburgs Landj oet en in 1996 vólgde 't succes Golvend Heuvelland. De anger wichtige cd, mit d'r naam Sjpringlaevend, kam in 1999 oet. Inne va de wichtigste muzikante, Leon van Wijk, vertrók toen u.a. noa André Rieu, oeë noa d'r band minder actief woeëd. In 2004 kam 't succes Welkom in Limburg oet en i de jöare doanoa vólgde nag get leder, meh in 2010 woeëd d'r band opgeluf. In 2013 makde Schintaler 'ne richtige comeback mit Ich wil 'ne polka huère. Anger hits in d'r top 10 va L1 woare  'ne Limburgse jong, Druimdanser en Blief neet langer druime. I d'r L1mbo Top 100 sjtónge anger leedsjes wie Limburgse Meid, Greumelevla, De Waeg door 't hart en Mergraote hoeëg i de lieës.
De hütse bezetting besjteet oet de mieëtste oersjprunkelige bandleje (Martin en Roger Diederen, Patrick Zellisen, Leon van Wijk en Guido Frissen), meh aagevuld mit Charles Coppens en Peter Johansen.
Nobelium
Nobelium is e sjemisch element mit es symboeal No en 't atoeamnómmer 102. 't Is wersjienlik e gries of zilverwit aktinied.
Isotoeape
13 isotoeape van nobelium zeen bekèndj. 259No is mit 'nen halveringstied van 58 menuut 't stabielste. Anger isotoeape höbben aanmirkelik kórter halveringstieje.
Utrech
Mèt Utrech kinne minstes veer dinger bedoeld weure:
De Graaf
Grave is e stedsje en 'n en 'n geweze gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Braobant, in 't Land vaan Kuuk. Neve de stad Grave kinde de gemeinte nog de kerne Escharen, Gassel en Velp.
Grave ligk aon de Maos. Vaan de aw gotische kèrk zien nog e paar erste bewoerd gebleve; ze heet evels 'n groete negentiende-iewse aonbouw. vaan de aw ummoering is allein nog de Hampoort euver. Bij Grave euver de Maos ligk de John S. Thompsonbögk, die 'n veurnaom rol speulde in de operatie-Market Garden.
't Gebeed roond Grave waor al in de Roemeinsen tied bewoend. Volges de euverlevering woort de stad in de twelfde iew gestiech door d'n hertog vaan Kuuk. Waorsjijnlik besteit ze evels al langer. Es vestingstad op 'n strategische plaots is ze in väöl oorloge vereuverd en dèks verweus. In 1942 woorte de gemeintes Velp en Escharen aon Grave touwgeveug. In 1994 woort e gedeilte vaan de gemeinte Beers aon Grave touwgeveug, inclusief 't dörpke Gassel. Op 1 jannewarie 2022 fuseerde de gemeinte mèt Bóksmaer, Kuuk, Mill en Sint Hubert en Sintunnis tot de nui gemeinte Land vaan Kuuk.
Kaspische Zieë
De revere de Volga, d'n Oeral, d'n Terek en de Koera mónde in de zieë oet.
Lande um de zieë haer
Um de zieë ligge de lande Rusland in 't naordweste, Kazachstan in 't naordoeëste, Turkmenistan in 't oeëste, Iran in 't zuje en Azerbeidzjan in 't weste.
Joule
De joule (symbool J) is in 't SI de eenheid van energie. De joule is vernumpdj nao James Prescott Joule.
1 calorie kumptj euverein mit 4,1868 joule. 1 joule kumptj euverein mit 0,2388 calorie.
Elektrische energie weurdj meistal gemaete in kilowattoer (kW·h). 1 kW·h is 3.600.000 J of 3,6 MJ.
Joule weurdj meistal oetgesjpraoke es dzjoel, zjoel of gewoon zjoule.
kilojoule
kJ is 't symbool veur kilojoule, ofwaal doezendj joule.
De energie van laevesmiddele (voedingswaerde) weurdj uitgedröktj in kilojoule of, es erfenis oet 't verleeje, in calorieën (1 joule=0,2388459 calorie).
Eine volwasse persoon haetj per daag ongeveer 8000-12.000 kilojoule aan energie oet voeding neudig. Opname van 20.000 kilojoule die 't lichaam neet kan gebroeke resulteertj in ein gewichstoename van ongeveer eine kilo.
Megajoule
MJ is 't symbool veur megajoule, ein energie-eenheid van 1.000.000 joule. 't Weurdj biejveurbeeldj gebroektj om de energiewaerde van kerosine, gaasof kaole aan te gaeve.
Broekhuizen
Broekhuizen kan verwieze nao:
Kogenbroich
Kogenbroich  is e plaatsjke i de gemingde Jellekerke i 't weste va de Pruusje bóndssjtoat Noardrien-Wesfale. 't Hat óp 31 november 2014 82 lüj. 't Óp 60 bies 64 meter hoeëg ligkende Kogenbroich weëd óntsjloate durch d'r L42 en um 't gehuch heer sjtruimp 't reveerke d'r Worm. De beboewing va 't dörpke is get versjpried mit 'ne kót weëgke deë leet noa 't vallei va d'r Worm. I 1565 woeëd Kogenbroich vuur 't ieësj vermild ónger de naam Kogelbroech. -Broich (en vergeliekbaar wöaddeler) beteëkent verlieëging va 't lanksjap, en döks is dat óch waterriek, zoeëwie bei Kogenbroich 't geval is mit d'r Worm.
't Zieër klieëne dörpke hat, óndanks de geringe umvang en inwoeënertal, e leëvendig verenigingsleëve mit joarligse truukkeërenke eveneming, zoeëwie 't sjuttersfieës, 'ne dörpfsfieës, 'ne hirfskirmes, vasteloavenk en verjsiedene kattelige fieësdaag.
300px|right|Sjtroatzich. 275px|left|Kogenbroich op e awwer kieërtsje va d'r kieërtemaker Tranchot. 275px|right|Kieërtsje va 't moderne Kogenbroich.
Schwalmtal
d'r Zeen twieë Pruse plaatse die Schwalmtal heite:
Lies vaan instrumente
Dit ies 'n alfabetische lies van muziekinstrumente.
Herdisse
De meiste soorte preferere druug gebede, meh sommege soorte (wie de basiliske) leve aquatisch. Alle herdisse kinne evels zwumme.
Lanthanied
De lanthanide zeen 'n reeks van veertieën elemente van atoeamnómmer 58 toet 71. Same waere dees element waal aangegaove mit 't symboeal Ln. 'n Groep element die e deil vanne reeks bevatj zeen de zeldjzaam aerd. In dees reeks wuuertj de 4f-subsjil (elektronsjil) opgevöldj. Doordet dees subsjil ieëre 'n binne- es 'n boetesjil van 't atoeam is lieke de elemente väöl opein kwa eigesjappe. Ze vörme meistes Ln3+-ione door drie boetenelektrone (5d16s2) te verlere. Doordat f-elektrone de lajing vanne kern neet hieël good aafsjurme waere de ione geleielik aan kleinder mit e toenummendj atoeamnómmer. Mit modern chromatografische techniek is 't meugelik de ione op gruuedje te sorteren en zoea de elemente te sjeie.
Sjema
Hie-ónger volg e sjema mit alle lanthanide.
Omal
Omal is 'n dörp in de gemèngde Geer in de provincie Luuk in Wallonië op 't Belsj en bekaand öm prehistorische neolithische vondste oet d'r tied van de van de Bandkeramiekers.
The Thin Red Line
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms, historiefilms, oorlog.
De film woort geregisseerd door Terrence Malick en heet 'nen doer vaan 170 menute.
1654
1651 - 1652 - 1653 - 1654 - 1655 - 1656 - 1657 thumb|right|200px|De Delfse dóndersjlaag, gesjildert door Egbert van der Poel.
Gesjtórve
thumb|right|150px|De sjtier van Paulus Potter
Constantien de Groete
thumb|Hoof vaan Constantiens kollesale standbeeld in 't Musei Capitolini in Rome Flavius Valerius Constantinus (27 febberwari 272? - 22 mei 337), bekind es Constantien I de Groete, waor Keizer vaan Rome. Heer numde ziech vaanaof juli 306 keizer, meh woort pas vaanaof 308 es zoedaneg erkind.
Constantien waor de zoon vaan Constantius I Chlorus en Helena. Met Constantius veurde heer in Schotland 'ne veldtoch tege de Picte. Ziene vaajer storf in Eburacum (York) in 306 en Galerius aonvaarde tot Constantien ziene vaajer op zouw volge, zij 't iers slechs es Caesar, pas later es Augustus. Nao 308 trok heer op tege de Alamanne en de Fraanke die de Rijn oonveilig maakde, heer waor verantwoordelek veur Gallië, Brittanië en Hispanië.
Flattersjtraot
Flattersjtraot (Nederlandjs: Flatterstraat) is e veurmaolig gehuch en 'n straot in Gebroek inne gemèndje Haerle. Huuj hètj de aaj straot "Nieuwstraat". en is neet mieë te zeen det 't hie vreuger óm 'n apaart gehuch góng.
Constantien de Groete
Op 28 oktober 312 versloog heer Maxentius dee de mach had gegrepe in Italië op de Brögk vaan Milvius bij Rome. Later woort gezag tot heer bij dees euverwinning 'n religieus ervaring had, woebij heer e kruus zaog en 'n stum hoort die zag In hoc signo vinces (in dit teike zals te euverwinne). Licinius in 't ooste zörgde deveur vaan Maximinus aof te kaome door te trouwe met Constantiens zuster in 313. Zie kaome euverein de vervolging vaan de christene te beëindege en kondegde dit aof in 't Edic vaan Milaan. Al gaw woorte de twie boondgenote evels vijande en in 316 streide zie um 't Balkangebeed. Oeteindelek versloog Constantien ziene medekeizer in 324 bij Adrianopel.
Daonao kós de keizer ziech goon wije aon de weier reorganisatie vaan 't riek boemèt Diocletianus e begin had gemaak, ouch al probeerde heer neet, in tegestèlling tot ziene veurgenger, de christene te vernetege meh leet ziech oeteindelek zelfs bekiere. Ironisch genóg woort heer nao ziene doed vergoddelek door de senaat, zoewie de gewoente waor um gooi keizers te iere. Heer rekende wel veurgood aof mèt de Praetoriaanse Garde. Heer maakde ouch de concilies vaan Arles (314) en Nicea (325) meugelek.
Es keizer bevorderde heer de oetbreiding vaan 't christendom, meh heelt toch vas aon väöl heidense gebruke. In 313 nao Chr. vaardigde Constantien 't Edic vaan Milaan oet. Heet gaof mèt dees verordening de christene vrijheid vaan godsdeens. Constantien leet väöl kèrke bouwe en in 321 nao Chr. stèlde heer de zoondag es rösdaag in veur 't ganse riek. Helaas brach de veranderde towstand neet allein veurdeile, meh ouch naodeile, want de keizer ging steeds mie mach oetoefene in de kèrk. Heer reep kèrkeleke vergaderinge (Concilies) bijein en stèlde bisjoppe aon of zat ze weer aof nao eige gooddunke.
thumb|rightt|Broonze kop vaan Constantien oet zienen tied. Dit is woersjienelek wie heer ech oetgezeen heet Ziene welliech groetsten daad waor de stiechting vaan 'n nui hoofstad, Constantinopel, stategisch gelege aon e kruuspunt vaan weeg zoewel te land es ter zie. De nui hoofstad laog diechter bij 't ikkenomisch zwoertepunt vaan 't riek en waor wied weg vaan 't awwe Rome. Heer lag de groondslaag veur de christeleke fase vaan 't Romeinse Riek, wat ziech vervolges oontwikkelde tot 't Byzantijnse Riek. Teves stiechte heer inkel kèrke, boe-oonder de Sint-Pietersbasiliek te Rome en de Heilig Graafkèrk in Jeruzalem
Zelf had heer e groet opvolgingsprebleem umtot heer veer zäöns had, boevaan de ajdste, Crispus, 'n aander moojer had daan de ander drei. Crispus woort op verdinking vaan euverspel met zien steefmam ter doed gebrach. De euverige drei, Constantien II, Constantius II en Constans, woorte same zien opvolgers. Dit gaof, wie hun vaajer al had gevrees, väöl strijd.
Waope van Mofert
thumb|'t Waope van Mofert thumb|'t Waope vanne gemèndje Mofert 't Waope van Mofert woort van 5 julie 1817 toet 1991 gebroek dore gemèndje Mofert. In 1991 fuseerdje de gemèndje mit Postert en saer daen tied wuuertj 't waope officieel nimmieë gebroek. 't Waope is waal in Mofert zelf nag hieël populair en is ouch verwirk in 't logo vanne lokaal vastelaovesverein.
Heraldische ómsjrieving
'n Sjildj van lazoer, belaje mit e kestieël mit twieë van kruutse verzene gekanteelde tores, alles van goud, stäöndje oppen toep van 'ne berg of heuvel van 'tzelfde.
Verklaoring
't Waope van Mofert is aafgelèdj van 'ne zegel van de sjaepebank van Mofert. De kluuere lazoer en goud zeen de kluuere van 't Hertogdom Gelder, wo Mofert hieël lang bie gehuuerd haet. 't Kestieël oppe berg symboliseert 't kestieël Mofert, waat ouch op 'ne berg geboewd is.