cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Byzantijns Riek
Historie
In 1422 heet Murat II, dee 'n ind had gemaak aon dynastieke twiste in 't Osmaans Riek, belègk geslage veur Constantinopel, verwikkeld in de intriges vaan 't Osmaans hof. Heer plundert de Byzantijns bezèttinge in de Peloponnesos. De sultan oonderhandelt neettemin euver e vrijverdraag en tribuut Johannes VIII Paleologus t'n ind trök te kiere um 'nen opstand in Anatolië neer te houwe. In 1430 weurt Thessaloniki door de Törkse strijdmachte ingenome en geplunderd. De Osmaanse opkoms weurt ummertouw mie veulbaar en de basileus Johannes VIII Paleologus is vasberaoje um tot 'n akkoord mèt de kèrk vaan 't Weste te koume. Daorum oondernump heer in 1438 'n reis euver zie nao Italië en bringk mèt ziech theologe en bissjoppe mèt; zie zien mèt bekans 700 maan. De twie kèrke hereinege ziech op 't concilie vaan Ferrara-Florence. In 1439 gief 't vrei tösse de Latiense en orthodoxe kèrke. In 1440 weure de Törke veur Belgrado trökgedreve en de paus oontlient heiaon 'n groeten hoop. Heer spreek dus veur 'ne nuien kruustoch. Dizze weurt door Wladislaus geleid, keuning vaan Pole en Hongarije. In 1444 weure de kruusvaarders tot de aoftoch gedwonge in de slaag bij Varna, boebij Wladislaus störf.
Sint-Janskloes
De boew
De kloes ies 'n rechheukig boewwerk van baksjtein mèt horizontaal mergele sjpeklaoge. Aan de noordkant bevóng ziech 'n kapel mèt 'n sjteine teurentsje. Gesjeije door 'ne gank waor aan de ander zie 'n woonruumde mèt 'ne kelder. Nao de lètste renovatie in 1985 functioneert 't gans gebuuwke es baekapel. Aan de veurgevel leze v'r 't jaortal 1699 in de moerankersj.
Seychelle
De Seychelle (officieel (Frans) République des Seychelles, (Ingels) Republic of Seychelles, (Creools) Repiblik Sesel) zien 'n eilandegróp en e land in de Indische Oceaon, oostelek vaan Afrika ('t hoofeiland ligk zoe'n 1600 kilometer vaan Kenia). 't Wiedoet belaankriekste eiland is Mahé, meh in totaol kint 't land 115 eilen, de mieste daovaan hendeg klein. De Seychelle deile e Frans-creools erfgood mèt aander eilen in 't weste vaan de Indische Oceaon. De eilen zien de lèste jaore geleef geraak es bestumming veur strand- en ecotoerisme.
Bestuurleke indeiling
De Seychelle zien verdeild in 25 distrikte. Daovaan ligke 'rs ach in de hoofstad (gedefinieerd es 'Groet-Victoria') en nog ins veertien in 't boetegebeed vaan Mahé. Praslin umvat twie distrikte, La Digue eint (dees drei distrikte umvatte ouch perifeer eilendsjes um Praslin en La Digue heer). De oetligkende eilen, die hiel klein en gooddeils oonbewoend zien, hure neet tot welk distrik daan ouch.
Fysische geografie
De 115 eilen - 155 volges de groondwèt - vaan de Seychelle make 't land neet groeter es 451 km², oongeveer zoe groet wie de Noordoostpolder in Flevoland en nog get kleinder es Andorra. D'n arsjipel kin weure verdeild in versjèllende kleinder eilandegróppe. 42 eilen make de Graniet-Seychelle oet, solide eilen die hoonderde meters oet de zie kinne rieze (Morne Seychellois op Mahé, mèt 905 meter de hoegste berg vaan 't land). De groetste vaan die eilen zien (in aofloupende volgorde) Mahé, Praslin, Silhouette, La Digue, Curieuse, Félicité en Frégate. Noordelek vaan de granieteilen ligke twie koraol-zandkaoje: Denis en Bird. Zuielek vaan de granieteilen ligke twie koraoleilen: Coëtivy en Platte. Westelek vaan de granieteilen ligke de Amirante, 29 klein koraoleilen, boevaan Desroches 't groetste is. Zuidzuidwes vaan de Amirante ligke de Farquhar-eilen, 13 eilendsjes roontelum 't Farquhar-atol. Dao weer westelek vaan ligke 67 atolle die de Aldabra-eilen heite.
De Seychelle höbbe e tropisch klimaot mèt werm temperature en väöl rege gans 't jaor door. De keulsten tied is de winter op 't zuielek haafroond, i.c. de maonde juli en augustus.
Levende natuur
De Seychelle höbbe 'ne rieken en gevarieerde flora en fauna, mèt, wie typisch veur aofgelege eilen, väöl endemische soorte. Wie dat normaal is bij eilandpopulaties heet de natuur te lije gehad vaan de kóms vaan lui, meh in vergelieking mèt aander eilen wie Mauritius of Hawaï vèlt dit mèt. Zoewie te verwachte koume vaanajds gein landzoogdiere veur op de eilandegróp. Wel vint me hei versjèllende vleermuis, zoewie de endemische vlegenden Aldabra-voes (Pteropus aldabrensis) en de Seychelle-sjeestartvleermoes (Coleura seychellensis), allebei kritiek bedreig, en ziezoogdiere wie d'n doejong (Dugong dugon) en versjèllende walvèsechtege. 238 vogelsoorte stoon gerapporteerd, daovaan 12 endemische. De nationale vogel is de zwarte Seychellepappegej (Coracopsis nigra barklyi). Sinds de koms vaan de mins zien e paar vogelsoorte oetgestorve, wie de Seychelleparkiet (Psittacula wardi). Um de Seychelle vint me einege vaan de groetste zievogelkolonies vaan de wereld. Ouch zien mie es doezend soorte vèsse bekind; sinds 't destructief vèsse, mèt oonderwaterharpoene of dynamiet, verboje is, höbbe ziech de populaties dudelek herstèld. Wat de plantewereld betröf vint me zoe'n 75 endemische soorte op de Granieteilen en nog zoe'n 25 op de Aldabra-arsjipel. De bekindste plant is de ziekokosnoet of Coco de mer (Lodoicea maldivica), 'n zeldzaam en kritiek bedreigde plant is de kwalleboum (Medusagyne oppositifolia). Umtot de Seychelle veur e groet deil economisch aofhenkelek zien vaan 't ecotoerisme; weurt väöl werk gemaak vaan conservatie.
Cultuur en demografie
De Seychelle höbbe mèt zoe'n 84.000 lui de kleinste bevolking vaan alle Afrikaanse len. 't Groetste deil besteit oet Creole, wijer gief 't blaanke, Indiërs en Chineze. De bevolking sprik 't zoegenaomp Seychels Creool, 'n op 't Frans gebaseerde creooltaol die tot de Bourbonse creooltaole huurt en daomèt ing verwant is aon 't Mauritiaans en 't Réunions. 't Is neve 't Frans en 't Ingels 'n officieel taol.
De Seychellers zien in groete mierderheid christelek; 82,3% vaan de bevolking is katholiek, 6,4% Anglicaons, 4,5% aanders christelek. Klein gróppe moslims en hindoes bestoon, oonder de Indische bevolking.
Historie
't Is good meugelek tot de Austronesiërs en/of de Arabiere de eilen höbbe bezeuk. D'n iersten Europeaon dee dat deeg waor admiraol Vasco da Gama in 1502. Heer neumde de koraoleilen die heer zaog nao zien eige, de Amirantes ('admiraol-eilen'). Door hun ligking tösse versjèllende kolonies woorte de eilen aoventouw bezoch door piraote. Dit brach de Fransoze in de twiede hèlf vaan d'n achteinden iew detouw de eilen te bezètte. De gróp woort geneump nao Jean Moreau de Séchelles, dee minister waor oonder Lowie XV. In de Napoleontischen tied naome de Britte 't eiland in. Bij 't Verdraag vaan Paries in 1814 woort dit geformaliseerd; de Seychelle gónge noe oonder Mauritius valle. Vaanaof 1903 woorte ze 'n apaarte kroenkolonie. In 1976 woort 't land oonaofhenkelek. 't Jaor dao-op kaom 'ne staotsgreep, dee leide tot e communistisch bewind, wat doort tot 1991. Sinds 1993 is 't land in eder geval min of mie democratisch.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie, wie ouch op en:Wildlife of Seychelles.
Siljan (Zjwede)
't Siljan is 't op zès nao grótste maer in Zjwede; 't ligk in 't landjsjap Dalarna. 't Haet 'n oppervlakde van 290 kmå en 'n maximaal deepde van 134 maeter. De oppervlakde bevindj zich op 161 maeter baove zeeniveau. De reveer d'n Österdalálven sjtruimp door 't maer. Siljan sjteit in drekke verbinjing mit 't t'n naorde gelaege maer Orsasjön, worin de reveer d'n Oreälven oetsjtruimp.
't Maer en 't ómringendj landsjap zeen óntsjtange door d'n insjlaag van 'ne meteoriet. Aan de randj van d'n doemaoligen insjlaagskrater ligke behalve Siljan nog 'n aantal kleinder maere, die same d'n ómtrèk van de geërodeerde krater aangaeve. Mit 'n doorsjnee van 52 km is 't de grótsten insjlaagskrater van Wès-Europa. De ajerdóm daovan weurt op 360 miljoen jaor gesjat.
In Siljan bevinje zich meerder eilenj, wovan 't eilandj Sollerön mit 'n lingde van 7,7 km en 'n brèdde van 4 km 't grótste is. Aan de randj van 't maer ligke ónger anger de plaatse Leksand, Mora en Rättvik. 't Maer is heel toeristisch in de zomer.
Groeëte-Spaan
thumb|Lammertskèrk in Groeëte-Spaan. Groeëte-Spaan (Nederlands Grote-Spouwen) is e dörp en 'n deilgemeinte in de provincie Belsj Limbörg, stad Bilze, mèt op 1 jannewarie 2006 1.327 inwoeners en 'n oppervlaakde vaan 4,85 km².
Historie
Groëte-Spaan vörmde oersprunkelek, same mèt Kleine-Spaan, de hierlekheid Spalden. Roond 1100 begós die hierlekheid deil oet te make vaan 't graofsjap Loeën. Vaanaof d'n daartienden iew tot aon 't ind vaan 't ancien régime vörmde Groeëte-Spaan en Gorslieëf same ei liengood, wat iers in han vaan de hiere vaan Gelenge, tenao vaan versjèllende aander femilies waor. Groeëte-Spaan had ein vaan de ajdste tribbenaole vaan de streek; me volgde hei de Luikse rechspraok en kós d'n doedsstraaf oetspreke.
Monuminte
Beziensweerdeg zien de classicistische Lammertskèrk oet 1772 mèt häör daartiendeniewse gotischen torie (foto), de Franse Winning en versjèllende boerehäöf oet de zeventienden en achtienden iew.
Rahden
Rahden (Nedersaksisch: Roh’n) ies 'n sjtad in de Wesfaalse krink Kreis Minden-Lübbecke, in de Wes-Duutsjen deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze liegk, wie de res van de krink, in 't Regierungsbezirk Detmold.
De op 39 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 137,48 km², op 31 december 2018 15.441 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdiechte van 112 de veerkante kilometer.
Stumhöbbendjen alveolopalatale sibilant
De stumhöbbendjen alveolopalatale sibilant of stumhöbbendje alveolopalataal sisklank is 'ne mitklinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is.
Kènmirke
Kènmirke vanne stumhöbbendjen alveolopalatale sibilant zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumhöbbendjen alveolopalatale sibilant neet veur.
Awtjaor
thumb|right|250px|[[Vuurwerk]] thumb|right|250px|Vuurwerk veur 't aafsjtaeke
Awt jaor of Awwejoarsdaag (ouch waal: Silvester of Silvesteraovond, verneump nao de heilige paus Silvester) wirt jaorliks gevierd op de lètste daag van 't jaor, 31 december. Same mèt de dao-op volgende nuujjaorsdaag sjprik me van Awt en Nuuj.
Herkóms
Awt jaor is de veuraovond van de oarsjprunkelikke christelikke daag óm t nuuj jaor in te luje volges de christelikke kalender. Nao middernach, went 't nuuj jaor is begoosj, wirt vuurwerk aafgesjtaoke. De Chineze, die hun eige awt- en nuujviering höbbe, geluifde dat ze mèt vuurwerk de geiste koosjte verjage.
Gebruke
In Nederlandj is ’t ein traditie óm awwejaorsaovend mèt femielie en vrunj te viere. Dat gebeurt dèks in hoeselikke krink, wobiej aolieböl en/of appelflappe, waffele en (hartige) hepkes waere gegaete en ouch gedrónke wirt. Ouch wirt dèks ein diner gehawte. De lètste seconde van 't jaor waere door väöl luuj helop aafgetèld. In Limburg wunsj me zich óngerein veurdat de aovend begint meistal eine goje roetsj.
Ouch waere d'r sjpeciaal awwejaoraovondfeëste in diverse gelaegeheje gehawte. Veural op 't plattelandj waere door väöl gemeintes zelf nachtelikke feëste opgezat, óm 't alcoholgebroek van jóngere en meugelik vandalisme in de handj te kènne hawte.
Allewiel is ’t ein jeder jaor trukkómmend gebruuk óm ein awwejaorsconference op de televisie oet te zenje van eine bekènde Nederlandjse conferencier.
In gereformeerde femielies wirt veur middernach psalm 90 gelaeze, al is dees traditie allewiel aan 't verdwiene.
Óm kloksjlaag twelf wirt traditioneel Glühwein (bisjopswien), champagne of ein dröpke gedrónke en wunsj me zich óngerein ein good en gezóndj nuuj jaor, in Limburg meistal ein zaolig nuujjaor, toe. Daonao geit me meistal nao boete óm de bure te verrasje en óm vuurwerk aaf te sjtaeke. Dat geit dan meistal ein of twee uurkes zoa door.
Ein alternatief veur vuurwerk dat meistal euverdaag wirt gebruuk is carbid; 't carbidsjete is veural in 't noorde en oaste van Nederlandj in gebruuk. In Belsj is in de Antwerpse Kempe 't Nuujjaorszènge erg in gebruuk.
Anger lenj
thumb|right|200px|Vuurwerk in 2005 [[Sydney, Australië]]
Tiedversjil
Door 't tiedversjil is 't in Australië en Azië eërder awwejaorsaovend es in Europa, en in Amerika later. Biej de viering van 't nuuj millennium is in Nederlandj door de NOS ónger de naam Hallo 2000 ein marathonoetzending van 24 oer róndj de jaorwisseling euver de ganse waereld oetgezónje.
Obsinnich
Obsinnich is 'n klèè buurtsjap va Rimmersjdel en liegkt tösje d'r dörpskern en Teuve in 't dal van de Gulp. 't Is ooch d'r historische naam van 't kesjtieël dat dao liegkt. D'r naam is verboonde mèt d'r naam Sinnich, 'n buurtsjap va Teuve op nog gèng 500 meter aafsjtaand.
Daniël de Rode, 'ne Scavendriesch in d'r Limburgse successiekrèèg en d'r sjlaag bie Woeringe, waor 'ne ridder va Obsinnig. Jan van Heelu sjrieft uvver die Rode van Sinke in z'n riemkroniek vör d'r Brabantse winner van dae krèèg, Hertog Jan I. Sinke is 'ne aowe naam vör Sinnich en ooch Obsinnich, en de Rode is 'ne herkomstnaam of 'ne bienaam. D'r naam de Rode, get later de de Roide verendert oeteindelek in de Rhoe of Rohe.
Gemert-Bakel
thumb|Ligking vaan Gemert-Bakel in Noord-Braobant Gemert-Bakel is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Braobant, in 't Pieëlland, tege de grens mèt Nederlands Limburg aon. De gemeinte had op 1 januari 2006 'n inwoeneraontal vaan 27.905 en heet 'n oppervlak vaan 123,62 km2. De gemeinte besteit oet de kerne Bakel, Elzedörp (Elsendorp), Gemert (raodhoes), Handel, Milhaeze (Milheeze), De Mortel en De Rips. Börgemeister is J.H.A.G. van Maasakkers.
Twiede Kamer
De Twiede Kamer, in 't Nederlands voloet de Tweede Kamer der Staten-Generaal, vörmp same mèt de Ierste Kamer de Staote-Generaol, 't Nederlands parlemint. 't Is 't belangriekste machorgaon in de Nederlandse politiek, die es parlementair democratie georganiseerd is, en häör rol is vergliekbaar mèt de Belzje Kamer van Volksvertaegewaordegers, 't Brits Liegerhoes en d'n Duitse Boondsdaag. De Twiede Kamer weurt door verkezinge samegestèld; heibij gelt 't princiep vaan everedege vertegewaordeging.
Historie
In 1814 woort nao de Franse bezètting de aw Staote-Generaol weer opgeriech. In 't nui souverein-prinsdóm weurt de mach evels anders verdeild en krijge de versjèllende Staote minder mach in de nationaol regering. Bij de vörming vaan 't Keuninkriek en 1815 weurt de twiekameregheid ingeveurd: de Ierste Kamer, die besteit oet 55 lede, weurt door de Keuning beneump, de Twiede Kamer, mèt 110 inzittende, weurt gekoze door de Provinciaol Staote. Dees situatie blijf behawwe tot 't revolutiejaor 1848; nao liberaol demonstraties weurt de Staote-Generaol gemoderniseert. Ze krijg väöl mie take en bevooghede en de Twiede Kamer weurt noe direk gekoze, volges e distriktestèlsel. 't Aontal zetele geit heibij trouwes trök vaan 110 nao 100. In dezen tied weurt nog gestump op individueel kandidaote, partije zien nog neet algemein, allein facties wie liberaol, anti-revolutionair, conservatief, confessioneel en teslotte ouch socialistisch teikene ziech aof.
Tegen 't ind vaan de negentiende iew koume partije op, wie de Anti-Revolutionair Partij, de Roems-Kathelieke Staotspartij, de Liberaol Unie, de Christelek-Historische Unie en de Sociaol-Democratische Arbeierspartij. In 1917 verandert me de constitutie. Heibij veurt me oonder mie de everedege vertegewoordeging in, zoetot mie partije in de Twiede Kamer gekoze kinne weure, en 't algemein keesrech veur manslui. Dees veranderinge dege ziech vaanaof de verkezinge vaan 1918 dudelek gelle. Sins 1919 höbbe ouch alle volwasse vroului keesrech; die mochte in 1922 veur 't iers veur de Twiede Kamer stumme.
Bóswèk
De bóswèk (Vicia dumetorum) is 'n einjäörige plantj oete roewvogelbloomsfemielje (Leguminosae of Fabaceae). Dees saort kump veur in Middel-Europa, Naord-Europa, Oeas-Europa en Wès-Azië. This species is present in Central, Northern and Eastern Europe and in the Western Asia.
Twiede Kamer
Historie
In 1956 woort de bezètting vaan de Twiede Kamer mèt 'ne factor oonderhaaf oetgebreid vaan 100 tot 150 zetele. In 1992 verhuisde de Kamer vaan de balzaol aon de Binnenhoof nao 'ne nuibouw aon 't Plein.
Mach en bevooghede
Oondaanks wat de naom deit dinke heet de Twiede Kamer mie mach es de Ierste Kamer. 't Orgaon heet drei hooftake:
Bóswèk
De bóswèk gediejtj 't bèsten op aetesrieke, kalk- en humushajendje, steinige, losse leim- of kleigróndj. Meistes vindj me-n 'm op kalkhajendje bergbus, in gemingdje, aope bósgebieden en in hègke, op 'n huuegdje van 0 toet 1.000 m baove zieëspegel.
The Matrix
The Matrix is 'ne film oet 1999.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan actie, sciencefiction (of Sci-Fi).
De film woort geregisseerd door Lilly Wachowski en Lana Wachowski en heet 'nen doer vaan 136 menute.
Bóswèk
De bóswèk kan 'n huuegdje bereike van 60 toet 200 cm. Hae is 'n mieëjäörige, kroedechtige en rechstäödnje plantj, die betrèkkelik zeldjzaam is en väöl variaasje kèntj. De blajer zeen vaerdeilig, mit 3 toet 5 paar aan eirónj blajer, die 1,5 toet 4 cm lank zeen. De plantj maak gesteeldje klusters mit 3 toet 12 blawpaarse blome.
De bóswèk bleutj van mei toet junie.
Todo sobre mi madre
Todo sobre mi madre is 'ne film oet 1999.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms.
De film woort geregisseerd door Pedro Almodóvar en heet 'nen doer vaan 101 menute.
Twiede Kamer
Mach en bevooghede
De Twiede Kamer kin oonder mie begroetinge vaan individueel ministeries good- of aofkäöre. Wètte die door 'ne minister zien ingedeend kin ze gaans aofwieze (zjus wie de Ierste Kamer) of aonpasse; dat lèste hèt 't rech vaan amendemint en dit is bindend. Es 'ne minister 't dao neet mèt eins is kin 'r allein de ganse wèt intrèkke. Bovedeen kin de Twiede Kamer zelf wètte indene, dit hèt 't rech vaan initiatief.
De Twiede Kamer kin 'ne minister ter verantwaording rope; dit hèt 't rech vaan interpellatie. Dit maag de Ierste Kamer ouch, meh die maak dao belangriek minder gebruuk vaan. Kamerleie kinne 'n motie aannumme, die 'ne bewindspersoen get veursjrijf. Dit is evels neet bindend. Veur dinger die de Kamer hoeg opnump kin ze 'n parlementair enquête instèlle: 'n speciaol commissie deit daan 'n oetgebreid oonderzeuk nao 't oonderwerp boebij de oondervraogde oonder eid stoon. De Ierste Kamer maag dit ouch meh heet dat tot noe touw nog mer eine kier gedoon.
Samestèlling
In mei 2021 stapde Liane den Haan oet 50PLUS. Ze bleef in de Kamer zitte; heidoor heet 50PLUS noe gein fractie mie. In dezelfde maond splitsde drei leie vaan 't FvD ziech vaan de fractie aof, zoetot die partij noe nog vief zetele euver heet.
Sjpaorlien Zitterd-Haelder
Oranje Nassau
De sjpaorlien waor eigelik gans veurnaam veur de nuuj koel in Haelder, de Oranje-Nassau-mien, opgerich door de Duutsje breurs Honingmann en later kaom dao auch Henri Sarolea nog biej. Dankzij dees sjpaorlien houwe ze ein gooi verbinding mèt de res van 't landj, en koosjte de kaole sjnel waere aafgeveurd.
Drökste sjpaorlien
De sjpaorlien van Herzogenrath nao Zitterd is eine ganse tied de drökste sjpaorlien van Nederland gewaes. Allein al op 7 juli 1949 voorte euver dees lien bènne ein oer 33 kaoletreins mèt ein totaalgewich van mae es angerhauf miljoan kilo. En dat op 'n oer tied! Dees kaoletreine waore veurnamelik aafkomstig van de Oranje-Nassau koele in Haelder, Sjaasberg en Haelderhei meh ouch van de anger mienboewbedrieve in Limburg wie de Laura & Julia in Eegelsder, Dominiale in Kirkrao en de Sjtaatsmien Wilhelmina in Terwinsele.
Modernisering en tegenwoordig
In 1948 waor 't Nederlandse hoofdlienenet van de Nederlandse Spoorwegen geëlectrificeerd, dat wèl zegke dat vanaaf dae daag ouch electrische treine euver dees lien koosjte vare. De ganse lien waor bès Haelder gëlectrificeerd mèt ein baoveleidingssjanning van 1500 Volt geliekstroum, zjus wie in de res van 't landj. Vanaaf dae tied woorte de kaoletreine neet allein mae getrokke door sjtoumlocomotieve, meh ouch door electrische locs van de toen nog vrie nuuj serie 1100 en 1200. Nao 't sjlete van de koele eind jaore 60, begin jaore 70 waor 't enigste goedereverveur op dees lien mèt enige beteikenis de jaorlikse kraotecampagne. In Nut sjtóng ein euverlaadsjtatsion van de Covas, wo soekerkraote woorte verlaje veur transport nao de soekerfabriek in Roozendaal. Allewiel vare allein nog de sjtoptreine van en nao Kirkrao nao Remunj en de intercity Haelder - Haarlem nog euver dees lien. En 'ne inkele kaer vurt ouch eine goederetrein euver de lien. Euverigens, wae hagelenuuj treins van de NS wilt zeen, haet op dees lien genog kanse. Want es bie Bombardier in Aoke nuuj treine veur NS waere geboewd, gaon dees treine euver dees lien nao Utrecht.
SBV Vitesse
thumb|Vuurwerk veuraofgoond aon de 1000e Ieredevisiewèdstrijd vaan Vitesse, op 29 november 2014. SBV ('Stiechting Betaold Voetbal') Vitesse is 'n voetbalclub oet de Nederlandse stad Arnhem. De club woort in 1892 opgeriech en is daomèt ein vaan de awwer betaoldvoetbalclubs in Nederland. Vitesse heet in zien lang historie wisselende rizzeltaote gebook, meh huurt sinds de jaore 1990 bij de subtop vaan 't Nederlands voetbal. De club späölt sinds 1998 in de GelreDome, e stadion in Arnhem-Zuid. De groetste rivaliteit besteit mèt N.E.C. oet Nimwege, boetege Vitesse de Geldersen derby späölt.
Historie
De wortele vaan Vitesse goon al trök tot 1887, wie 'n voetbal- en cricketvereineging mèt de naom Vitesse woort opgeriech. Ind 1891 lufde die vereineging ziech op umtot ze häör terrein mós opgeve. In de luip vaan 1892 weurt de vereineging heropgeriech. Bij de opriechting vaan de Gelderse competitie in 1894 sloot Vitesse ziech astrein aon. Twie jaor later weurt de Ierste Klas opgeriech. Vitesse, wat oetkump in 't distrik Oos, deit dao-in väölal hoeg mèt en weurt diverse kiere kampioen vaan 't ooste. In 1915 waor Vitesse ouch aon e stadion touw; dit woort gerealiseerd aon de noordkant vaan de stad en hètde Monnikenhuize. In 1935 degradeerde Vitesse nao de Twiede Klas.
Pas nao d'n oorlog wis Vitesse de weeg umhoeg weer te vinde. In 1950 woort ouch e nui stadion gebouwd; Nieuw-Monnikenhuizen, wat kortbij 't aajd stadion stoont. Door zien sportief successe kaom de club in aonmerking veur betaold voetbal. Bij de inveuring vaan 't devisiesysteem in 1956 debuteerde Vitesse in de Ierste Devisie. De decennia dao-op brachte wisselend succes. In de jaore zèsteg brach de club jaore in de Twiede Devisie door; in de jaore zeventeg späölde de club noe en daan zjus Ieredevisie. De jaore tachteg waore neet bezunder succesvol, tot de club in 't sezoen 1988/89 kampioen vaan de Ierste Devisie woort.
Mèt 't geld vaan de nuien eigeneer Karel Aalbers kaom in de negeteg d'n ummekier. Dezen Arnhemse zakemaan investeerde sterk in (dèks boetelandse) topspeulers um vaan Vitesse 'n topclub te make. 't Sportief succes trok ouch väöl nui publiek nao 't voetbal, en Nieuw-Monnikenhuize woort oetindelek te klein. In 1998 góng de GelreDome ope, e modern multifunctioneel stadion gebouw um ouch konzèrs en aander eveneminte te kinne hoesveste. In 2000 mós Aalbers evels vertrèkke. Dit had ziene weerslaag op de sportief prestaties en de financië; de club kaom oonderin de Ieredevisie te speule en zat in constante geldnoet. Daobij heersde in de club constante bestuurleke chaos.
In 2010 koch de Georgische zakemaan Merab Zjordania de club op, mèt es doel ze kampioen vaan Nederland te make. Veur dit doel góng Vitesse intensief samewèrke mèt Chelsea FC; diverse speulers oet die Ingelse club woorte (dèks tijelek) bij Vitesse oondergebrach. In 2013 deeg Zjordania de club euver aon de Rus Aleksandr Tsjigirinski. Nao e teleurstèllend ierste sezoen brach dit inderdaod 't sportief succes vaan vreuger trök; d'n opzat um vaan Vitesse ech 'n topclub te make is evels neet gelök. Wel bereikde de club in 2017 e huugdepunt door 't hole vaan de KNVB-beker, d'n ierste pries in häör ganse historie.
Rizzeltaote sinds 1957
Opmerking: 't Sezoen 2019/20 woort in verband mèt de COVID-19-pandemie aofgebroke.
Indogermaanse taole
thumb|300px|Taolfemilies vaan de wereld. De Indogermaanse taole zien liechgreun aongegeve. thumb|300px|Len boe Indogermaanse taole es spreektaol dominere (oranje) of (meugelek neve ander taole) officieel zien (geel). thumb|300px|Indogermaanse taole De Indogermaanse taole of Indo-Europese taole zien 'n familie vaan e paar hoonderd taole en dialekte. Ze weure vaandaog d'n daag op alle continente gesproke en in 'n mierderheid vaan alle len op de wereld is 'n Indogermaanse taol officieel. Sommege leie vaan dees taolfemilie, wie Ingels, Spaons en Hindi, höbbe hoonderde miljoene sprekers. In totaol bedräög 't aontal sprekers vaan Indo-Europese taole oongeveer drei miljard, de helf vaan de wereldbevolking, meh 't gief nog ongeveer 250 anger taolfemilies. De Indogermaanse taole valle wie alle groete taolfemilies oeterein in 'n aontal kleinder families.
Oorsproonk vaan 't idee
De hypothese kaom pas good op gaank ind achtiende iew, wie 't Sanskriet in Wes-Europa bekind woort. Sir William Jones deeg in 1786 'n lezing euver de euvereinkómste tösse veer aw taole: Sanskriet, Aajdperzisch, Grieks en Latien. Deepgoonder oonderzeuk woort verriech door Franz Bopp, dee z'ne systematische grammair tösse 1833 en 1852 versjeen. Dit zuut me euver 't algemein es 't begin vaan de vergliekende studie nao de Indogermaanse taole. De naom Indogermaans koam voort oet 't oostelekste en 't westelekste volk wat me in de hypothees betrok. Pas later in de negentiende iew woorte de Keltische taole es Indogermaans herkind; 't Tochaars woort pas in 1890 oontdèk. Ouch 't Hethitisch woort, um ziene sterk aofwiekende woordesjat, pas later bij de Indogermaanse taole ingedeild.
De naom Indogermaans is gebrukelek in de Duitstaolege wereld, de term Indo-Europees euverhiers in de Angelsaksische en Romaanse wereld. Gein vaan bei naome dek de laojing good. Veural in de negentiende iew waor de term Arische taole veur alle Indogermaanse taole (en neet allein de Indische en Iraanse taole) in gebruuk, veural vaanwege 't groet belaank wat me aon 't Sanskriet touwkós.
Historie
thumb|300px|De Indogermaanse taole roond 3500 v.Chr. volges de gaankbaar hypothees
De Indogermaanse Urheimat
't Volk dat de Indogermaanse groondtaol gesproke moot höbbe weurt de Indogermane geneump. Weitesjappers zien 't oonderein neet eins boe dat volk geleef heet. De locatie vaan dit volk weurt de Urheimat geneump.
De mies geaccepteerde visie is tot de Indogermane oorsprunkelek aon de noordkös vaan de Zwarte Zie leefde (zuug 't keertsje). Dit hèt de Kurgische hypothees en die is in 1956 door Marija Gimbutas opgestèld. Ze stèlde dees theorie op mèt behölp vaan archeologische aonwiezinge: zoe meint me bepaolde kunsveurwerpe en ander archeologische voondste aon de Indogermane touw te kinne sjrieve. 'n Ander theorie stèlt tot de Indogermane in Anatolië (oongeveer 't modern Turkije) hunnen oorsproonk höbbe. Daonao zal 'n groete groop esnog nao de noordeleke Zwarte-Ziekös getrokke zien. Dees hypothees kump vaan Colin Renfrew en woort opgestèld in 1987. Verawwerde of entans neet door de mainstream geaccepteerde hypotheses laote de Indogermaanse taole oet India koume, of zelfs oet Noord-Europa. Dees lèste hypothees heet oonder mie aonleiing gegeve tot väöl rassetheorieë en gelt vendaog d'n daag es pseudo-wetensjappelek.
Vaanoet de Urheimat, woersjijnelek dus Kurgië of Anatolië, höbbe ziech de Indo-Europeane verspreid. Hun taol moot lankzaamaon versjèlle zien goon vertuine. De ierste groop die 'n contak mèt de ander Indogermane verloor waore de Anatolische taole. Dit leit me aof oet de groete versjèlle die 't Hethitisch vertuint mèt de ander aw Indogermaanse taole, dewijl 't de allerajdste euvergelieverde Indogermaanse taol is en me dus zjus zouw verwachte tot 't väöl mie gemein zouw höbbe mèt de andere leie vaan de groop. Sommege höbbe zelfs gestèld tot 't Proto-Anatolisch 'n zöstertaol waor vaan 't Proto-Indogermaans, en neet 'n aofstammeling. De mieste taolwetensjappers goon dao neet vaanoet.
Satem en kentum
thumb|300px|Sjematische weergaof vaan de satem- en kentumtaole, mèt 't kerngebeed vaan de satemisatie in vol roed. Intösse bleve de ander Indogermaanse variante in 'n aoneingeslote gebeed bijein. In deen tied moot ziech de sjifting tösse satem- en kentumtaole höbbe veurgedoon. Negentiende-iewse taolwetensjappers merkde op tot de oosteleke taolgrope - Baltisch, Slavisch, Armeens en Arisch - 'n aontal klaankveranderinge consequint hadde doorgeveurd die in de westeleke grope - Keltisch, Germaans, Italisch, Grieks - oetgebleve waore. De naome vaan de bei grope koume vaan respectievelek 't Avestisch en 't Latiens woord veur hoonderd en geve al mètein ei belaangriek versjèl tösse bei grope: de verandering vaan *kV- in *sV (V steit veur "vocaal"). Me meinde tot de Indogermane ziech op e zeker memint in twie grope hadde verdeild. In de oosteleke groop zouwe daan de bewöste taolveranderinge plaotsgegrepe höbbe.
Dat is evels neet noedzakelek en lievert e probleem op. Vaanaof 't ind vaan de negentiende iew kraog me kinnes vaan 't Tochaars, 't oostelekste lid vaan de Indogermaanse taolfemilie, wat de satemkinmerke neet had. Toch laog 't neet veur de haand 't Tochaars bij de kentumtaole in te deile. Daorum geit me noe vaan 't volgende oet. De Indogermaanse taole minus Anatolisch zien nog laank es e dialekcontinuüm in 'n aoneingeslote gebeed blieve bestoon. De ierste trèkke vaan 't later Germaans, Keltisch, Italisch enz. waore al presint, meh 't waore nog dialekte die in eder geval veur de directe naobervolke te verstoon waore. De satemkinmerke höbbe ziech toen vaanoet örges oostelek in 't Indogermaans taolgebeed euver mierder dialekte verspreid. Noch de westeleke dialekte, noch 't Tochaars höbbe aon die expansie mètgedoon. Daonao pas gónge de Indogermane en hun taole definitief oeterein.
Zoe'n theorieë stoon bekind es de golftheorie.
De taole goon oeterein
De golftheorie weurt vendaog d'n daag algemein geaccepteerd. Ze is naomelek neet allein good gesjik um d'n aard vaan de satemisatie te verklaore, ouch ander zakes kinne vaanoet zoe'n theorie weure oetgelag. Zoe zien d'r dèks subtiel euvereinkómste tösse twie naobergrope die me allein in die twie grope aontröf en neet in wèllekäörege ander Indogermaanse taole. Zoe'n euvereinkómste zien d'r beveurbeeld tösse 't Germaans en 't Keltisch, Germaans en Baltisch-Slavisch, Keltisch en Italisch. Bovedeen gief 't soms dudeleke missing links tösse twie taolgrope. E veurbeeld is 't Venetisch, 'n taol die mer oet e paar inscripties bekind es, meh die, allewel tot ze väöl op 't Italisch liekende, ouch deepgoonde euvereinkómste mèt de Germaanse taole vertuinde. Zoe'n affiniteite kinne neet verklaord weure oet de stamboumtheorie, de klassieke visie die allein rekent mèt veurawwertaole boe-oet ziech door taolverandering ander taole oontwikkele, meh te beter oet de golftheorie.
Op e zeker memint ligke de taolgrope toch zoe wied oeterein tot ze eine kier neet mie oonderein te verstoon zien en dudeleke grenze kriege. De versjèllende Indogermaanse volker vele dèks len binne die al door ander lui bewoend woorte. Genetische studies tuine ouch dudelek aon tot de Indogermane genetisch väöl diverser zien es taolkundeg, en tot sprekers vaan ander taole in Europa en westelek Azië dèks zjus genetisch neet neumesweerd versjèlle vaan Indogermane. De volker in de door Indogermane binnegevalle len gaove hun eige taole gewoenelek op. Toch lete ze hun spore nao in de taol vaan de euverhiersers (substraot). 't Vèlt evels op tot de rol vaan die substraote in alle Indogermaanse taole beperk is gebleve. 't Geit veural um wäörd die neet mer in ein taolgroop veurkoume. Klaankveranderinge zien ouch droet te verklaore: zoe weurt de Germaanse klaankversjuving touwgesjreve aon 't substraot vaan de Monumintebouwers, die de Germaanse len veur d'n inval vaan de Indogermane bewoend mote höbbe.
Classificatie
De volgende families weure tot de Indogermaanse taole gerekend:
Veurgestèlde superfamilies
Sins 't begin vaan de twintegste iew höbbe versjèllende taolkundege de meugelekheid oetgesproke tot de Indogermaanse taole deil oetmake vaan 'n nog groetere groop. De bekindste vaan dees grope is die vaan de Nostratische taole, die boete 't Indogermaans ouch de Oeralische taole, de Altaïsche taole, de Zuid-Kaukasische taole en, aofhenkelek vaan definitie, nog ander taolgrope zouw mote umvatte. Zoe'n theorieë zien controversieel en weure neet algemein geaccepteerd.
Kinmerke
Umtot ziech de Indogermaanse taole wied vaan de groondtaol aof oontwikkeld höbbe is 't lesteg um gemeinsjappeleke kinmerke te geve. 't Is evels wel meugelek de kinmerke vaan de Indogermaanse groondtaol in de moderne taole aon te wieze.
Consonante
Me heet, veural op basis vaan 't Hethitisch, geconcludeerd tot 't Proto-Indogermaans neet minder es drei versjèllende h's had. Die weure gesjreve es h1, h2 en h3. In de modern taole is dao in directe zin niks vaan euvergebleve.
Vocale
't Proto-Indogermaans waor bezoonder erm in vocale. Väöl taolwetensjappers vermeuje tot 't in 't begin vaan zien oontwikkeling mer einen echte vocaal had, de e, in twie klaanklengdes, kort en laank. Door ablaut kós de e in 'n o verandere; dit kaom väöl veur. De i en de u bestoonte allein es allofone vaan de j en de w, twie haafvocale. De a teslotte weurt geach ziech oontwikkeld te höbbe oonder invlood vaan de h1 (zuug heibove). Dit kaom in de praktiek drop neer tot 't Proto-Indogermaans aon 't ind vaan zien oontwikkeling gewoen vief vocale had, die ouch volop tot diftonge gecombineerd kóste weure.
In de modern Indogermaanse taole zien dat 'rs dèks mier gewore. De mieste taole höbbe 't versjèl tösse korte en lang vocale behawwe. De Limburgse dialekte zitte zeker in de veurhoede es 't geit um welke taol de mieste vocale heet.
De consonante l, m, n en r kóste es vocale deensdoen es t'r geinen echte vocaal in 'n syllaab stoont. De mieste Indogermaanse taole höbbe dat systeem laote valle en steunvocaole ingevoog um syllabes gemekeleker oetspreekbaar te make. Me zuut 't evels nog väölvöldeg in 't Sanskriet en ouch in de mieste Slavische taole is 't (mèt de r en soms ouch mèt de l) meugelek gebleve um 'ne consonant es vocaal deens te laote doen.
Klemtoen en pitch accent
In 't Proto-Indogermaans kós de klemtoen woersjijnelek op alle syllabes valle. Dat is noe nog zoe in oonder mier 't Grieks en in de mieste Slavische taole. Ander taole höbbe op de lang door wètte oontwikkeld die regele boe de klemtoen vèlt. 't Latien hèlt ziech hiel streng de dreisyllabewèt en in de Germaanse taole vèlt de klemtoen consequint op de stam (bij samestèllinge: op de stam vaan 't ierste lid).
Oet 't Aajdgrieks en 't Vedisch is e muzikaal accint bekind, wat in de taolkunde miestentieds pitch accent weurt geneump, en wat bestoont oet drei versjèllende manere um 'n beklemtoende syllaab oet te spreke. Die systeme zien in later taolfases verdwene. De picth accents in 't Noors en Zweeds zien aon later taolveranderinge touw te sjrieve, zoe good wie de sleip- en stoettoen vaan 't Limburgs.
Vörmlier
't Proto-Indogermaans waor 'n flecterende taol mèt 'n groete vörmeriekdóm. Kinmerkend veur flecterende taole is tot grammaticaol betrèkkinge weure aongegeve mèt oetgeng: door d'n oetgaank vaan e woord te verandere verandert de beteikenis en/of de grammaticaol functie. Dit steit in tegestèlling tot de agglutinerende taole, die 'nzelfde soort betrèkkinge mèt achtervoogsels, die vaan ziechzelf nog beteikenis höbbe, aongeve.
Alle levende Indogermaanse taole, creooltaole neet mètgerekend, zien ouch flecterende taole. Daobij zien evels twie oontwikkelinge aon te wieze. T'n ierste gief de aard vaan flecterende taole aonleiing tot 't oontstoon vaan oonregelmaotege flexie. Verbuiginge die väöl gebruuk weure oontwikkele ziech zelfstendeg tot vörm die neet volges de (hoof-)regel tot stand koume. Me zuut in awwer taole dudelek minder oonregelmaotege vörm optrejje es in modern taole, en de oonregelmaoteghede zien ouch minder sterk. T'n twiede nump de vörmeriekdóm door de iewe heer dudelek aof. Gein levende Indogermaanse taol heet nog zoeväöl vörm wie 't Proto-Indogermaans. De snelheid boemèt dat gebäört versjèlt hiel sterk vaan taol tot taol. De mieste Slavische taole, de Baltische taole en 't Armeens vertuine nog altied hiel väöl flexie, taole wie 't Afrikaans en 't Ingels zien bekans isolerend.
Naomwäörd
't Proto-Indogermaans had ach naomvalle (nominatief, genitief, datief, accusatief, vocatief, ablatief, instrumentalis en locatief) en drei getalle (inkelvoud, miervoud en dualis [twievoud]). De ach naomvalle koume nog allemaol trök in de klassieke Arische taole Sanskriet, Aajdperzisch en Avestisch. Vaan de modern taole heet 't Armeens (alle naomvalle boete de vocatief) 't mieste vaan de naomvalsinflexie bewoerd. D'n dualis vint me, boete in aw taole wie 't Sanksriet, Episch Grieks en Aajdkèrkslavisch, nog in e paar modern taole trök, naomelek Opper- en Nedersorbisch en Sloveens. De substantieve valle oeterein in drei woordgeslachte, mannelek, vrouwelek en oonzijeg. De verbuiging vaan manneleke en oonzijege wäörd is veur e groet deil dezelfde. De mieste taole höbbe teminste twie vaan die geslachte bewoerd (en dèks genoog nog alledrei), 'n opmerkeleke oetzoondering is 't Armeens (wat wijer zoe awwerwets is).
De adjectieve sjikke ziech nao 't substantief boe ze bijhure. Hunnen oetgaank weurt verboge nao geslach, naomval en getal, zoetot 'n adjectief dèks dezelfden oetgaank krijg es 't substantief boe 't bijhuurt. Flexie vaan adjectieve is in bekans alle Indogermaanse taole bewoerd gebleve.
In 'n ieder fase had 't Proto-Indogermaans woersjijnelek mer twie woordgeslachte: geslachtelek en oonzijeg. Vrouweleke wäörd zien daan pas later 'n grammaticaol klasse op ziech goon vörme. De belaankriekste aonwiezing daoveur is 't Hettitisch, wat dit systeem heet behawwe. Wijer beit 't Aajdgrieks 'n sterke aonwiezing: samegestèlde adjectieve höbbe dao gein vrouweleke vörm (athanatos doksè 'oonsterfeleke roem'). Me dink tot 't Hettitisch vaan de aander Indogermaanse taole is aofgesplits veur de inveuring vaan 't vrouwelek woordgeslach.
Veurnaomwäörd
Dao waore oorspunkelek allein persoenleke veurnaomwäörd veur de ierste en twiede persoen, verboge in alle naomvalle en getalle. Veur de daarde persoen gebruukde aonwiezende veurnaomwäörd.
Dao waore in 't Proto-Indogermaans in weze twie aonwiezende veurnaomwäörd. 't Versjèl laog in de aonwiesbaarheid vaan 't besprokene. Allewel tot väöl modern Indogermaanse taole ouch e vergeliekbaar versjèl kinne moot me constatere tot väöl dochtertaole vaan 't Proto-Indogermaans dit aontal höbbe oetgebreid. Zoe leit me deze/dees/dit en dee/die/dat vaan 'tzelfde woord aof, naomelek so/seh2/tod. 't Ander aonwiezend veurnaomwoord (h1e/ih2/id) deeg dèks deens um nao 'n persoen te verwieze (zuug heibove) en greujde beveurbeeld in de Germaanse taole oet tot 't gewoen persoenlek veurnaomwoord: heer, zie, het.
't Vraogend veurnaomwoord en 't betrèkkelek veurnaomwoord waore sterk verwant. Groondvörm (nominatief mannelek inkelvoud) waor kwis, wat v'r in väöl taole trökvinde (Latien quis, Limburgs wae/wee).
't Proto-Indogermaans had gei lidwoord. De Germaanse taole, de Romaanse taole en 't Grieks höbbe 't lidwoord later oet aonwiezende veurnaomwäörd oontwikkeld.
Telwäörd
De Indogermaanse telwäörd tot en mèt hoonderd kinne vaanoet haos alle taole weure gereconstrueerd. De taol had ouch e woord veur doezend, meh dat vint me neet in alle taole trök. Allein de telwäörd ein, twie en drei woorte verboge, en wel wie adjectieve. Veer en hoeger waore oonverbuigbaar, tenzij 't geit um samegestèlde telwäörd. Dat is opmerkelek, oonder mier umtot dat in ander taolgrope gans normaal is. In later Indogermaanse taole is 't soms wel meugelek gewore hoeg telwäörd te verbuige, beveurbeeld in de Slavische taole.
3 jannewarie
3 jannewarie is d'n daarden daag vaan 't jaor. In e gewoen jaor koume daan nog 362 daog, in e sjrikkeljaor nog 363. In de Roems-Kathelieke Kèrk is dit d'n heilegedaog vaan Genoveva.
Indogermaanse taole
Werkwäörd
Ouch 't werkwoord is vaan oorsproonk gecompliceerd en hendeg vörmeriek. 't Proto-Indogermaans vervoogde 't werkwoord in drei persoene (ierste, twiede en daarde persoen) en drei getalle (inkelvoud, miervoud en dualis). Doortot veur edere persoen 'nen apaarte vörm waor kós me de persoenleke veurnaomwäörd eweglaote. In de mieste noe nog gesproke Indogermaanse taole is dat nog ummer zoe: de werkwoordsvörm allein is genoog um de persoen te bepaole. 't Italiaans faccio beteikent dus "iech maak" en neet allein "maak". In mieste Germaanse taole, de mieste Keltische taole en 't Frans is dat anders. Dao is de werkwoordsvörm te zier aofgeslete um oet te kinne make wat 't oonderwerp is. 't Limburgs maak drök vaan ziechzelf neet oet wat 't oonderwerp is; daoveur moot me persoenleke veurnaomwäörd gebruke (iech maak, heer maak, geer maak).
't Proto-Indogermaans kós veer modi of "wijze": indicatief, conjunctief, optatief en imperatief. 't Vedisch kint ouch nog d'n injunctief, meh in morfologisch opziech is dat geinen echte modus. Gein modern taol heet ze alleveer behawwe. De conjunctief en optatief zien dèks goon samevalle en in sommege taole zien ze zelfs hielemaol verdwene.
De groondtaol had twie agensvörm: actief en mediopassief. Mèt de lèste vörm kós - in eine werkwoordsvörm - weure oetgedrök tot 't subjek 'n actie veur ziechzelf deeg ("heer èt ziech twie stökker broed"), 't subjek ouch 't objek vaan zien eige actie waor ("heer was ziech") of tot 't subjek de handeling neet zelf deeg, meh oondergóng ("heer weurt gezeen"). De ierste twie beteikenisse neump me mediaal, de lèste passief. In 't Aajdgrieks zien mediaal en passief oetereingetrokke zoetot d'r drei agensvörm oontstande zien. In ander aw taole heet 't mediopassief allein de passieve beteikenis euvergehawwe (Latien, Gotisch). In de modern Indogermaanse taole is vaan 't mediopassivum neet väöl euvergebleve; 't Nuigrieks evels kint 't nog wel.
De Vredepieël
De Vredepieël (Nederlands Vredepeel) is e klei dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venroj, aon de grens mèt Noord-Braobant, tösse Venroj en De Rips. De Vredepieël heet (2006) 249 inwoeners en 'n oppervlak vaan 1793 hectaar.
In 1983 weure planne um op dees basis kruusrakètte te plaotse bekind gemaak; door groete proteste geit dit oetindelek neet door. In 1993 weurt de vleegbasis officieel opgeheve.
Homo heidelbergensis
D'n Homo heidelbergensis of Heidelbergmins is 'nen oetgestorve mins (aapechtege) dee leefde tösse 500.000 en 200.000 jaor geleie. Heer weurt gezeen es direkte veurawwer vaan de homo sapiens en de homo neanderthalensis (neanderthaler). Al versjèllende bezeje die de moderne mins bekind is, waore häöm ouch al bekind, wie 't behierse vaan vuur, cannibalisme, kleiaasj, 't iere vaan d'n doed en 't gebruuk vaan sjerp projectiele. Evels woort 't gebruuk vaan stein projectiele - de levalloistechniek - pas bekind bij zienen ieder geneumden opvolger, de neanderthaler.
Huub Harings
miniatuur|Huub Harings, 1966 Hubert "Huub" Harings (Haersjtraot, 31 jannewarie 1939) is 'ne veurmalige Nederlandse fitserenner.
Biografie
Harings waas professioneel fitserenner van 1963 pès 1971. Hae sjtamp oet ein Limburgse fitserennersfemilie en is de awwere broor van Jan en Ger en eine noonk van Peter Harings. Aleër hae eindj 1963 op 24-jaorige laeftied euversjtapde nao de profs hèj hae vief jaor es amateur gereje. Zien sjpecialiteit waas de cyclocross. In 1963 woort hae veur de eësjte keer Nationaal Kampioen in dees discipline. (Ein jaor doaveur woar Hub al de eësjte officieuze kampioen van Nederland). In dat jaor woort dit kampioensjap veur 't eësj verreje en reje de amateurs en de profs eine gezamelike wedsjtried. Hae zouw dit Nationaal Kampioensjap in totaal zes keër winne en in 1964 en 1968 woort hae allebei de keëre tweëde.
Es amateur wón hae in 1959 ein etappe in Olympia’s Tour en in 1961 en 1962 wón hae allebeie keëre de prestigieuze amateurklassieker Romsée-Stavelot-Romsée in de Ardennen, ein terrein wo hae zich biejzunjer good thoes veulde.
Biej de professionals wón hae in 1965 de Tour du Condroz en woort hae in 1966 tweëde in de etappekoersj Paries-Luxemburg. Ouch naom hae 4x deil aan de Runj van Frankriek, wovan hae tweë keër de eindjfinish haolde. In 1967 en 1968 woort hae allebei de keëre zösde biej 't WK cyclocross.
Homo heidelbergensis
Aander dinger die d'n heidelbergmins nog neet bekind waore zien handel, seeraod en zekere vreuge relizjeus praktiseringe, wie sjamanisme.
Obwalden
Obwalden (Duits: Obwalden, Frans: Obwald, Italiaons: Obvaldo, Reto-Roemaans: Sursilvania, Ingels: Obwalden (aajd: Obwald); officieel ouch Unterwalden ob dem Wald) is 'n haafkanton in 't midde vaan Zwitserland. 't Ligk in de Alpe. Het gebeed vaan 't kanton is verdeild: de exclave Engelberg ligk in 't kanton Nidwalden.
Plaotse en gebede
Het kanton besteit oet zeve gemeintes:
Friedrich Spee
thumb|250px|left|Friedrich Spee von Langenfeld thumb|150px|Graaf Friedrich Spee in de [[Jezuïtekèrk va Trier]] Friedrich Spee von Langenfeld (Kaiserswerth bie Dusseldörp (allewiel gemeinte Langefääl), 1591 - Trier, 1635) waor 'ne Duutsje jezuïet, moraaltheoloog en professor an de universitèèt va Alma Ernestina in Riteln. E sjreef zoonder toesjtèmming van z'r ordesövversjte in 1631 anoniem d'r Cautio criminalis, Liber de processu contra sagas oeëmèt-e d'r Heksehamer, mae ooch 'n gesjrift van ziene collegaprofessor Hermann Goehausen (Processus juridicus contra sages et veneficos) en d'r nuuj oplaevende heksewaan te lief gong.
Oejevaars
Oejevaars (in aander Limbörgs ouch Sjtorke; Latien Ciconiidae) zien 'n femilie vaan Veugel oet de orde Oejevaarechtege (Ciconiiformes) die in de mieste tropische, subtropische en gemaotegde len veurkoume. Väöl soorte doen aon vogeltrèk. De witte en de (aoventouw) de zwarten oejevaar zien zoe allein zomers in Nederland en 't Bèlsj te zien. 't Zien groete veugel, mèt lang pu en lang halze. Ze höbbe geine syrinx en kinne gei keelgeluid producere; veur ziech kinbaar te make kleppe ze mèt hunne snavel. Ze vlege dèks zweventere door de loch, zoetot ze - wie ouch albatrosse - wieneg energie gebruke.
Taxonomie
OEJEVAARS (CICONIIDAE)
Mark Rutte
Mark Rutte (D'n Haag, 14 fibberwarie 1967) is 'ne VVD-politicus en sinds 14 oktober 2010 premier vaan Nederland. Oonder 't premiersjap vaan Jan Peter Balkenende waor heer vaan 2002 bis 2004 staotssecretaris vaan Sociaal Zake en Wèrkgelegeheid en vaan 2004 bis 2006 staotssecretaris vaan oonderwies, cultuur en wetensjappe. In 2006 naom heer 't leiersjap vaan zien partij, de VVD, euver vaan Jozias van Aartsen. Op 14 oktober 2010 naom heer 't premiersjap euver vaan Balkenende. 't Kabbinèt-Rutte I waor e minderheidskabbinèt vaan de 31 zedels tèllende VVD en de 21 zedels tèllende CDA. 't Kabbinèt had evels 'n tolerantiepolletiek mèt de PVV, op weens steun de VVD kós rekene. Dat bleek evels neet 't geval wie op 21 april 2012 de PVV häöre steun introk nao zeve weke oonderhandele in 't Catshuis. 't Bleef e demissionair kabbinèt bis 23 april 2012. Op 5 november 2012 woort 't kabbinèt opgevolg door 't Kabbinèt-Rutte II. Dit kabbinèt woort op 26 oktober 2017 opgevolg door 't Kabbinèt-Rutte III. Allewijl is heer de premier oonder zien vierde kabbinèt, 't Kabbinèt-Rutte IV sinds 10 jannewarie 2022. Dit besteit oet 'n coalitie vaan veer partije: VVD, D66, CDA en CU.