cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mergelgrot
thumb|300px|Winkelberg of Bemelerberg 'n Mergelgrot of mergelgroeve ies 'n opegegrave plek of koel, woa mergel gewonne weurt. De Limburger kalt van "in de berg", es de mergel van deper oet 'ne gank oet de berg kump. De geng in de grotte zint dèks tièntalle kilomaetersj lank. 't Binnegoon en róndwandele in de berg gebeurt allein ónder leiding van ervare gidse. Op eige gelegenheid verkènne ies verbao en levesgevièrlik. Vanwege de duusternis en 't gebrek aan markante punte zal me zeker verdwale. 'ne Miensj hèlt 't dan neet langer oet es 'n paar daag in de grot. De temperatuur ies vochtig en liek rónde de 12 grade celsius. De ingank weurt look of laok geneump.
Gesjiedenis en toepassing
thumb|300px|Valkeberg, mergelsjtedsje Vanaaf de Miedelièwe (13e ièw) woort mergel gewonne door dae oet te kappe, in zgn. mergelsjteul, oet de berg. Zoa vörmde ziech de geng van de grot. Daonao woort de mergelsjtool gezaeg tot blök um mèt te boewe. De reste woorte vermale um daomèt 't land te bemèste, 't zgn. mergele, of woorte gesjtook in kalkoves. De Romeine gebruukde de mergel ouch al es boewsjtein, meh vermoedelik höbbe zie de sjtein oet ope groeves gehaold. Ouch ies 't "mergele" van 't land van hun bekènd. De vreugs bekènde inscriptie in de berg dateert oet de 15e ièw. De ièrsjte sjrieftelike vermelding zou zin van de Romeinse sjriever Plinius, dae vermelde dat "in de provincie Belgia, wiete sjtein weurt gezaeg, es waor 't hout". In 't Dinbook van Sint Pieter (circa 1460) weurt gesjreve euver de handel in mergel oet de Sint Pietersberg.
Tot wied in de umtrèk woort de mergelsjtein gebruuk veur 't optrèkke van geboewe of gedeiltes daovan. Veurbeelde zin: de dóm van Utrech, de St. Jan in Den Bosch, de St. Jan in Remung en de Saint Lambert en Saint Jacques in Luuk. Ouch väöl kèrke in Mestreech en de basilieke van Meersje en Tóngere, Kesjtièl Valkeberg, Kesjtièl Neercanne, windmeules- en watermeules, boerderieje, sjure, kloastersj en woonhoezer. Veural in de plaatse in de buurt van de mergelgrotte versjene väöl geboewe van mergel. Dat gebeurde tot rónd 1900.
Tot nao de Twiède waereldoorlog woorte de mergelgrotte veurnamelik gebruuk veur de 't wegbreke van blök veur de boew van kesjtièle, boerderieje en hoezer. Ouch kweekde me grotchampignons, Brussels lof en kardoen in de berg. Later ouch nog produkte zoa-es grottesjink en grottekiès of gebruuk es wienkelder. In de oorlog, veural in de bevriedingstied, höbbe de inweunersj ziech versjtop in de berg. Dao zint toen zelfs kinger gebore. In Valkeberg en Geulem waor op 't ing van de Twiède waereldoorlog 'n Duutsje oorlogsindustrie in de berg gevestig. Sómmige mergelgrotte zint toegankelik veur 't publiek zoa-es die van Mestreech en Valkeberg, o.a. veur toersime en sjportactiviteite. In Sub weurt allewiel nog ummer boewmergel gewonne, dae veural weurt gebruuk bie renovatie en restauratie.
Mergelgrotte liegke bie Mestreech (Sint Pieter), Neerkan, Kan, Valkeberg, Oud-Valkeberg, Berg, Geulem, Meersje, Sub, Bemele en bie Zichen-Zussen-Bolder.
De blokbreker
De blokbreker waor de man, dae in de berg de mergelsjtool oetbrook mèt 'ne biel of mèt 'n sjtoatbeitel. Van zoane sjtool woorte mèt de blokzaeg mergelblök gezaeg, die gebruuk woorte um te boewe. De blokbreker kreeg oetbetaald aan de hand van 't aantal blök wat 'r hou geproduceerd. 't Transportere van de mergelblök nao boete gebeurde mèt paerd en kar. Wiejer ging de reis per sjeep euver de Maas.
Volkskuns
In de berg kènt me väöl teikeninge vinge. Meistal ies dat gedoon mèt houtskool, vanwege 't roew en zugend oppervlak. Dao zint ganse portrètgallerieë van beroemde en plaatselik bekènde persone. Ouch kómme väöl reliëfs, fresco's en beelhouwwerke veur. In de Jezuïeteberg woort de berg verseerd door theologiesjtudente, aafkómstig oet allerlei leng. Kruusweegsjtasies, aafbeeldinge van heilige zint te zeen o.a. in óndergróndse kapelle. Umdat veur de meiste luuj dees vörm van kuns ónziechbaar ies, haet me in Valkeberg in 2008 'n beukske oetgegeve mèt foto's oet 5 mergelgrotte: mèt de titel "OnderArts".
Mergelgroeves
thumb|150px|Laok in de Bemelerberg Groeves, woa mergel gewonne woort in ope sjachboew, waore groeve 't Rooth, die neet miè in functie ies en groeve Curfs in Geulem die in 2008 ies gesjlote. Allebei de groeves zint wir aan de natuur truukgegeve. Ze kriege noe hunne eige flora en fauna.
'ne Op mergel liekende natuursjtein weurt gewonne in groeves bie Kunder en Krawbich. Deze kundersjtein ies ouch geelechtig van kleur, meh helder es mergel en neet te zaege. De sjtructuur van de sjtein blief onreigelmaotig en roew.
Fossiele
Umdat blokbrekersj veurziechtig te werk ginge, zint 'r fossiele, reuze sjildpadde en Maashagedisse, o.a de Mosasaurus, bewaard gebleve. Van dees lètste ies gein gaaf exemplaar opgegrave, meh haet me aan de hand van diverse fragmente zoan exemplaar kènne samevoge. In 1770 vóng me in de Sint Pietersberg 'ne Mosasauruskop. Deze ies in de Franse tied in Paries terech gekómme. 'n Gipse aafgeetsel bevingk ziech in 't Natuurhistorisch museum in Mestreech. 'n Ander groat fossiel ies gevónge in de Bemelerberg in 1954, van vermoedelik 18 maeter lengde.
De Limburgse mergelgrotte
thumb|300px|Ingank van de Fluwelegrot in Valkeberg
Federaol Staote vaan Micronesië
De Federaol Staote vaan Micronesië (officieel (Ingels) Federated States of Micronesia) zien 'n eilandnatie in Oceanië, bestaond oet hoonderde versjèllende eilen georganiseerd in veer staote. De eilen ligke in 'n oetgestrèk oceaongebeed, oostelek vaan Palau, westelek vaan de Marshalleilen, zuielek vaan Guam en noordwestelek vaan Nauru. Hoofstad (of beter hoofplaots) is Palikir (gemeinte Sokehs); groetste stad is evels Weno, dewijl ouch Net en Kitti nog groeter zien. De eilen höbbe oonderling verwante taole en culture en zien deil vaan de groeter regio Micronesië. Daorum verdeent 't gein aonbeveling d'n officiële naom vaan 't land aof te korte tot Micronesië.
Bestuurleke indeiling
De Federaol Staote vaan Micronesië zien verdeild in de veer eponiem staote die ziech concentrere op ein eiland of e grupke eilen en daoboete ouch nog versjèllende klein (dèks oonbewoende) atölkes umvatte. De veur staote zien Chuuk (Truk), Kosrae (Kusaie), Pohnpei (Ponape) en Yap. De naome tösse häökskes zien de verwesterse naome die vreuger (veural veur de oonaofhenkelekheid) gebrukelek waore. Pohnpei gelt min of mie es 'hoofeiland'; dao zien de hoofstad Palikir en de aw hoofstad Kolonia gevesteg. Chuuk heet evels mie inwoeners. Alle veer de staote zien wijer verdeild in gemeintes (municipalities).
Fysische geografie
't Land besteit oet neet minder es 607 eilen en eilendsjes, die me ziech 't bèste zoe kin veurstèlle: 't gief de bekinde veer staote, die of bestoon oet ei groet eiland en e paar satellieteilendsjes, of oet e grupke eilen binne 'n laguun; daoneve gief 't geïsoleerde, kleinder eilen die geinen eige staot vörme. De klein eilen zien dèks atolle, dewijl de veer hoofeilen of -eilandgróppe mie bergechteg vaan karakter zien. Hoegste berg is d'n Totolom op Pohnpei, mèt 791 meter. Wie de naom zeet hure de eilen bij de regio Micronesië, miebepaold bij d'n arsjipel de Caroline. Vaan dees eilandgróp besloon de Federaol Staote 't mierendeil; 't weste evels vèlt oonder Palau. Mèt 702 km² is 't areaol bepaold klein - 't land is 178e zelfstendeg land op de wereld, nao Tonga en veur Singapore - meh 't zieoppervlaak binne de grenze vaan 't land is väöl groeter: zoe'n 2,6 mieljoen km². Alle eilen höbbe e tropisch klimaot mèt vrijwèl constante temperature gans 't jaor, zoe'n 30°C euverdaag en 25°C 's nachs, en väöl rege, in de zomermaond vaan 't Noordelek Haafroond get mie es daoboete.
Etnische gróppe
Wieväöl etnische gróppe 't gief in de Federaol Staote vaan Micronesië hingk aof vaan wie me rekent. Es me in ach nump tot volker in principe taolgemeinsjappe zien, gief 't 'n klein twinteg volker. Oonder Amerikaans bewind woorte alle inheimse bewoeners es 'NHPI' ('Native Hawaiian/Pacific Islander') aongemerk. Gebrukeleker is allewijl evels um de mies in taol, kuns, materieel cultuur en/of raskinmerke verwante volker in ein etnische gróp same te vatte. Zoe besteit de bevolking oet 48,8% Chuukeze, 24,2% Ponapeeërs, 6,2% Kosraëze, 5,2% Yapeze, 4,5% Boete-Yapeze (op deile vaan deen arsjipel sprik de bevolking gans aander taole); daoneve nog 1,8% Aziaote, 1,5% Polynesiërs, 6,4% aanders en 1,4% oonbekind. Relatief väöl lui höbbe Japans blood, umtot oonder Japans bewind väöl Japanners ziech mèt de inheimse bevolking höbbe vermingk.
De Ponapeeërs, in 't bezunder de inwoeners vaan 't atol Pingelap, zien bekind gewore door 't oongewoen hoeg percentaasj complete kleureblindheid. De Yapeze zien bekind gewore door hun materieel cultuur, boevaan 't zoegenaomp 'steingeld' (rai) deil oetmaak: dikke rón stein (variërend in diameter vaan 'nen decimeter tot mie es twie meter) die es betaolmiddel woorte (en soms nog weure) gebruuk.
Taole
Ethnologue erkint 18 taole in 't land: 't Ingels, 't Ngatik-mansluicreool (gebaseerd op 't Ingels en inderdaod neet door vrouwlui en kinder gebruuk) en 16 inheimse taole, mèt daoneve Chinees en Japans in immigrantegemeinsjappe. Alle inheimse taole zien Austronesisch, meh versjèllende tale hure bij versjèllende gróppe. Dit kin, wie bove al gezag, leech werpe op de etnische samestèlling vaan de bevolking. Um te beginne hure alle Austronesisiche taole vaan 't land ouch nog bij de inger gróppe vaan de Malayo-Polynesische taole (de taole vaan d'n Austronesische diaspora) en de Oceanische taole (de oostelekste gróp). 12 vaan de 16 inheimse taole zien Micronesisch; oetzunderinge zien 't Yapees (wat binne 't Oceanisch 'n westeleke gróp op zien eige vörmp), 't Kapingamarangi en 't Nukuoro (Polynesische taole, dus deil vaan de oostelekste gróp oet de ganse familie), en 't bekans oetgestorve Nuguluwees ('n mingtaol tösse Yapees en Ulithiaons). Binne dees twelf taole gief 't drei families, Trukese taole, Ponapese taole en 't Kosraëes (geïsoleerd binne dees tak). De ierste twie zien inger aonein verwant es de derde. Trukees zien 't eigelek Chuukees, daoneve 't Mortlockees, 't Namonuito, 't Pááfang, 't Puluwatees, 't Satawalees, 't Ulithiaons en 't Woleais, Ponapees zien 't eigelek Pohnpeis, daoneve 't Mokilees en 't Pingalepees. Daoneve höbbe de relatief groete taole Chuukees en Pohnpees ouch versjèllende dialekte.
Op staotniveau weure de veer staotstaole officieel gebruuk, op lendelek niveau is allein 't Ingels officieel.
Religie
De inwoeners vaan de Federaol Staote vaan Micronesië zien euver 't algemein gekeerstend, en door de koloniaol historie vaan de eilen vint zoewel kathelieke es versjèllende protestantse genoetsjappe. Kosrae is zier euverwegend (ca. 95%) protestants, Pohnpei is oongeveer 50-50 verdeild en in Chuuk en Yap zien de kathelieke in 'n klein mierderheid (60% um 40%).
Historie
De Austronesiërs kaome 't gebeed good 4000 jaor geleie in; aon de gesproke taole (zuug bove) vèlt te zien tot dat 't ierste gebäörde op Yap. Op versjèllende eilen vörmde ziech daan voorstedómme, die allein oet euverlievering bekind zien. Neumesweerd is veural de Saudeleurdynastie, die in de Europees middeliewe Pohnpei regeerde en dao häör hoofstad Nan Mandol aonlag, e nètwerk vaan monumentaol kunsmaotege eilen opgebouwd oet groete steine blokke. Vaanaof de zestienden iew kaome Europeaone 't gebeed in; iers de Portugeze, toen de Spanjole, die 't gebeed same mèt de Filipijne opeisde meh neet väöl werk vaan de kolonisatie maakde. Dat gebäörde eigelek pas in de negentienden iew. In 1899 woorte de eilen euvergedoon aon Duitsland, wat ze nao d'n Ierste Wereldoorlog aon Japan mós aofstoon. De Japanners gebruukde de eilen bezunder intensief en vestegde ziech hei mèt doezende. Sókkerreet en versjèllende aander landbouwprodukte woorte ingeveurd. In d'n aonloup nao d'n Twiede Wereldoorlog woorte de eilen good versterk, in 't bezunder de laguun vaan Chuuk. In d'n Oorlog kaom 't hei daan ouch tot hel gevechte, zoewie Operatie Hagelstein, 'n campagne vaan de Amerikaone tege de Japanse vloot. Nao d'n Oorlog woort gans 't deil vaan de Stèl Oceaon wat vreuger oonder Japans bewind had gestande tot Beheersgebeed vaan de Vereinegde Naties oetgerope; de VS naome de rol vaan soeverein oet naom vaan de VN op ziech. Truk, Ponape, Kusaie en Yap woorte dao veer distrikte vaan. In 1979 beslote die same 'n zelfstendege staot te goon vörme, wat de VS accepteerde en wat in 1986 woort geïmplementeerd. De VS bleve verantwoordelek veur de defensie vaan 't land.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume bittekes informatie vaan en:Demographics of the Federated States of Micronesia, en:Geography of the Federated States of Micronesia, en:History of the Federated States of Micronesia en en:Religion in the Federated States of Micronesia.
Supernova
'n Supernova vörmp 't inj van 't laeve van 'n zjwaor ster. 't Binnelste van de sjter implodeertj; de boetelste sjil explodeertj.
De leechsjterkde van de supernova's weurt ca. 100 miljoen keer de oorsjprunkelike intensiteit. Es 'n supernova op de plaats van de zón zów oetberste, zów de aerd verdampe; 'n supernova op de plaats van Sirius zów meer leech gaeve es de vól maon. De Krabnevel is 'n res van 'n supernova oet 1054.
Nao 'n supernova blief van de sjter 'n zogeneumde neutronesjter euver: e klein, superzjwaor objèk of e zjwart laok es de massa groot zat waas.
Supernova's vindj me in twee types:
Anambé
De Anambé zeen 'n inheimsj vouk van Braziel, die inne Pará-staot woeane. 't Aantaal leje van 't Anambévouk ligk op 130 luuj.
Gesjiechte
De Anambé höbbe kóntak mit neet-inheimsje saer 1842. Inne 1940'er jaore woor häör bevoukingsnómmer 60. Ze nomen in aantaal aaf vanwaenge de inveur van mazele. Daobie troedje väöl Anambévrólje boete de stam. Saer de 1960'er jaore grötj 't aantaal weer.
Spraok
De Anambé spraeke de Anambéspraok, 'n Tupispraok, die bieje Tupí-Guaraníspraoke huuertj.
Boeterink Parksjtad Limburg
Boeterink Parksjtad Limburg (touwkomstig: N300) is 'n touwkomstig regionaal weëgverbinding i g'n Parksjtad. D'r weëg zal d'r A76 bei Nut verbinge mit d'r N281 bei Kirkroa, deë es Heëlesje parallelweëg va g'ne A76 fungeert. Heë vörmt zoeë 'ne breie rink um de sjteë Heële, Lankgraaf en Gebrook. 't Totaal tracé weëd 26 kilometer lank en löp groeëtedils uëver besjtoande routes, wie d'r aode N298, N299 en N300. D'r aode N300 zal weëde umgenómmerd.
Achtergrónk
De oeëstelige Parksjtad besjteet oet de gemingdes Nut, Óngerbenk, Broensem, Heële, Lankgraaf, Kirkroa, Zumpelveld en Voelender. Tezame woeëne hei óngeveër 225.000 lüj. De regio is hendig dichbevolk, dewiel 't weëgnet, dat vuural oet ouw provinciale weëg besjteet, sjlech is ópgeboewd. 't Kin d'r verkieërsdrök neet aa. Óch guëf 't vöal zjwoar vrachverkier i g'ne beboewde kómp. Dit i teëgesjtelling tot de westelige veëdele va Heële, die waal good weëde óntsjlete durch d'r N281 en d'r A76. Óch de vergriezing hat ging direkte ivlood óp 't aatal weëggebroekesj.
Planvörming
De ieësjte planne vuur d'r boeterink woare d'r al i de nuëgetiger joare. In 1999 lote de Gedeputeerde Sjtate va g'n provins Limburg 'n sjtartnotitie ópmake. In 2005 woeëd 't definitieve tracé durch de betrókke gemingdes Broensem, Heële, Kirkroa, Lankgraaf en Óngerbenk vasgelag in e convenant. Inkel kling sjtökskes van 't tracé bei Kirkroa woare nog neet vasgesjteld. Óch woeëd e budget van 163 mieljoeën euro en d'r öapeningsdatum vasgesjteld, mar de koste vuur 't projek zint in 2017 gesjtege noa 451 mieljoeën. De öapening zouw aavankelig jannewaar 2015 zing, mar de ópleëvering va d'r rink is oetintelig in april 2018 vuurzieë en de aasjleting va d'r weëg mit d'r A76 bei Nut in 2019. D'r Raad va Sjtate houw in 2011 't plan aafgewieëze, weil 't neet dudelig woar wat vuur milieueffecte d'r nuie weëg óp de natoergebede de Broensemerhei en 't Geleenbaakdaal zouw han. In 2015 góng d'r Raad akkoord mit 't aagepasde plan.
Óntwerp
D'r nuie weëg weëd inne autoweëg mit 2X2 vaarsjtroake. De maximumsjnelheed weëd 100 kilometer per sjtónde, behaove óp g'n Broensemerhei en i ge daal va g'n Geleenbaak, oeë 80 kilometer per sjtónde geld. De ouwer provinciaal routes houwe óngeveër 'tzelfde óntwerpsjtandaard. Versjil is evvel dat de zikkerheed sjterk verbeëterd weëd, weil d'r weëg neet óngerbroake weëd durch kótte sjtökskes twieësjtroakse baan en geliekvloesje krütspunte. 't Regionaal verkier mót zoeë flotter verloape.
Oapesjtellingsgesjichde
't Ieësjte deel va d'r binnerink woeëd óp 16 december 2015 geöapend. 't Geet um e weëgedilte va d'r aode N300 tussje d'r N281 en Kirkroa, dat 700 meter lank is. In 2017 volgde mieërder öapeninge, oeë-ónger óp 2 juni i verbank mit 't groeëte gebure Pinkpop i Lankgraaf.
Touwkoms
Va d'r boeterink is achtieën kilometer nüj tracé. De res löp vuural uëver d'r N299. Dizze weëg hat al 'n autoweëgclassificatie, oeëdurch heë alling nog mar aagepas hoof te weëde. Oersjprunkelig zouw d'r weëg i 2021 veëdig zing, mar de grónkverwervingsprocedoer va mar leefs doezend percele verleep sjneller es gedach. Verwach weëd dat d'r ganse rink óp 31 augus 2019 geöapend kin weëde.
Brónne
Dit artikel is groeëtendils gebaseerd óp 't corresponderend artikel óp de Wegenwiki.
Anambé (spraok)
't Is neet bekèndj of 't dialekte guuef. De spraok sjientj op 't Asuriní do Tocantins te lieke. De spraekers gaon lankzemaan euver op 't Portugees.
De spraokstatus veur dees spraok is bao oetgestórve (8b); det beteikentj det de spraok allein nag gekaldj wuuertj door luuj vanne groeateljergeneratie of ajer die weinig meugelikheje höbbe veur de spraok te gebroeke.
Florence
thumb|Collaasj vaan versjèllende monuminte in Florence. Florence (Italiaans: Firenze; in Vlaondere gemeinelek ouch zoe geneump) is 'n gemeinte in Italië mèt 367.825 inwoeners de 30 september 2021 en 'n oppervlaakde vaan 102,41 km². Ze is de hoofstad vaan de gelieknaomege provincie en vaan de regio Toscane. Zie is de achste stad vaan 't land; de ganse agglomeratie Florence-Prato-Pistoia heet zoe'n oonderhaaf mieljoen inwoeners.
Al in de middeliewe waor de stad e veuraonstoond cultureel en economisch centrum; in de Vreugmodernen Tied woort 't de hoofstad vaan 't Groethertogdóm Toscane oonder de femilie de' Medici, later Habsbörg-Lotharinge. De Medici's waore bekinde kunsmecenasse; zij höbbe de stad groete kunssjatte naogelaote. Vaan 1865 tot 1871 waor Florence de hoofstad vaan Italië. Allewijl is de stad neve kunscentrum ouch vaan naom es universitair centrum.
Florence weurt gezeen es de geboorteplaots vaan de renaissance; um zien groet aontal weerdevol kunssjatte steit zien binnestad sinds 1982 op de UNESCO-Wereldèrfgoodlies. Belaankrieke bouwwerke zien de Dom, de Basiliek vaan 't Heileg Kruus (de Santa Croce), 't Pittipaleis, de Ponte Vecchio (Aw Brögk euver de revier d'n Arno) en de Piazza della Signoria. In de Uffizi-galerij, zelf ouch e monumint, vint me versjèllende bekinde beeldhouwwerke en sjèlderije. Ouch d'n David vaan Michelangelo vint me in dees stad (en wel in de Galleria dell' Academia). Ouch op 't gebeede vaan Renaissancemeziek waor Florence toenaongevend. Zoe kaome hei vaandan versjèllende belaangrieke kompeniste oet die periood, zoewie Francesco Landini (oong. 1325-1397). Wijer is Florence de geboorteplaots vaan d'n opera. 't Florentijns dialek späölde 'n sleutelrol bij 't oontstoon vaan de Italiaanse standaardtaol.
Les Petites-Armoises
In daes gemeinte weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Natie
'n Natie (Duutsj, Frans én Ingelsj: Nation; van 't Latien natio, wat vouk, sibbe, femilie of geboortegemeinsjap mein, en aafgeleid ies van nasci: "gebore weure") ies 'ne groatere groep of kollektief van miensje die gemeinzame typeringe höbbe wie sjpraok, traditie, ethiek, gebroeke en/of aafsjtumming toegesjreve weure. Daes begripsdefinitie ies toch empirisch inadaquaat; zoa laot de filosoof Eric Hobsbawm toane dat gein inkel natie daes definities gans en al vervöld.
In de sociologie weurt 'n natie dieks sömpelweeg besjreve es 'n idee wat door genoeg luuj die deil van zoa'n natie zawwe moete zin de natie ouch erkènne es e legitiem idee. Zoa kalt me meistes van 'n Nederlandse natie, umdat genoeg luuj 't erkènne es zoadanig. Bie 'n Belsje natie is dat al minder 't geval. Bekans nemes ongersjrief 't idee van 'n Limbörgse natie.
'ne Sjtaat dae sjtilt ein natie te representere weurt in de politicologie 'ne natie-sjtaat geneump. 't Dinke in naties is allewiel zoa wiet versjpreid dat 't ouch gebruuk weurt in weitesjappe die ziech eigelik neet bezeg hawwe mèt de vraog wie luuj ziech identificere, wie de geografie. 'n Politiek instituut wat naties waal erkind es belangrieke politieke legitimiteit mer tegeliekertied natie-sjtate perbeert te euversjteige, weurt supranationaal geneump. 't Bekinste besjtoonde veurbeeld hievan ies de Europese Unie.
In de Zujelike Nederleng, woa 't groatse gedeilte van de Limbörge ouch toebehuèrde, woort 'n gilde dieks 'n natie geneump. Dit ongersjtreep dat de origineel beteikenis van 'n natie sömpelweeg 'n gemeinsjap waor woa versjèllende luuj toebehuèrde. Ouch weurt 't waord gebroek veur "minderwaerdig vouk" mit te ómsjrieve (wie vreuger de Roma, ofwaal zigeunders).
Ontsjtoon van 't natie-dinke
't Begrip natie ies umsjtreie umdat zie historisch gezeen väöl weurt gelink mèt de ontwikkelinge rondum de polletiek ideologie rondum de natie: 't nationalisme. De politicoloog Ernest Gellner definieerde dit es e "polletiek prinsiep, wat d'rvan oetgeit dat pelletiek en nationaal territoriaal einheje same moete valle". De definitie van de natie krieg daomèt 'n sjterk polletiek lajing en weurt ingevuld aan de hand van de achterliegkende belange.
Algemeinerwies weurt gezag dat 't nationalisme opkaom rond de Franse Rivvelutie, wiel 't pas ech häöre ganse vörm kroog in de loup van de neugentiènde ièw. In dizzen ièw woort de Verliechting de dominante meneer van dinke in de politiek en kaom 't sjtaatsnationalisme. De Duutsje Romantiek woort 'n tegereactie op de Verliechting en 'n belangrieke inspiratie veur 't cultuurnationalisme en 't etnisch nationalisme.
De sjtaat veur en nao de natie
Binne 't nationalisme guuf 't dieks e dominant idee dat de natie van e vouk (wie Franse, Nederlanders of Duutsjers) al väöl langer besjteit es de sjtaat dae de natie claimp (wie Frankriek, Nederland of Duutsjland).
De meiste historici zigke ivvels allewiel dat dit gaaroet neet 't geval ies. De meiste sjtate in Europa zin ontsjtange wiet veurdat 't 'n natie-besef goof in dae sjtaat, wie Frankriek en Nederland. Op basis hie van zag de filosoof Eric Hobsbawm: "Nationalisme kömp véúr de naties. Naties make gein sjtate en nationaliste, 't ies angersjum".
Anger sjtate zin waal opgeriech mèt 'ne zeker vörm van nationalisme binne de politieke elite. Mer ouch in dat geval ies 't natie-besef tiejes 't sjtiechte van dae natie-sjtaat nog lang neet dominant bie de res vaan de maatsjappie, wie Duutsjland en Italië. In al daes ièrder geneumde leng woort beveurbeeld de officiele landstaal door bienao nemes gekald aan 't begin van hun sjtaatsvörminge.
Etniciteit en natie
De begrippe natie en etniciteit euverlappe veur 'n groat gedeilte. Beij begrippe referere dieks nao 'ne groep mèt 'n zoadanig breid gedrage groepsidentiteit, dat leje van die groep dieks handele in de belange van die groep. Die gedeilde groepsidentiteit weurt dan meistes verdeidig door 'n bliekbaar deepgewortelde gedeilde historie.
Toch zin natie en etniciteit door de ièwe heer anger connotaties gaon drage. Bie 'n natie liegk allewiel miè de naodruk op 'n gedeilde solidariteit die ziech sociaal, en dieks ouch polletiek, oet. 'n Natie hoof ivvels neet te beteikene dat ederein binne die groep dezelfde veurawwersj deilt. Bie etniciteit is dat angersj. Ein van de groatse bingersj van 'n etnische identiteit ies dat de luuj binne dae groep 'n zeker aantal veurawwersj deilt en dus al veur lange tied mèt mekaar versjtrengeld ies, wie 'n soort van groate familie. Solidariteit is gein gegeve binne 'nen etnische groep.
Kortgezag ies 'n natie dus dieks 'n politiek gekleurd begrip, wie etniciteit dat need noadzakelikkerwies ies. Zoa kin emes ziech etnisch Turks vinge, mer ouch deil ving oetmake van de Nederlandse natie. Toch euverlappe de terme enorm. 't Natie-dinke druk ziech dieks oet door middel van etnische identiteit en haet de historisch ouch väöl gedoon bie 't opboewe van natie-sjtate. Ouch zin allebei de begrippe in de essentie sociaal constructe: ondanks claime op gedeild veurawwersjap, gief 't gein dudelik biologische bevinginge dat etnische of nationale groep significant DNA deile in vergelieking mèt anger groepe. Hie gilt dus in de sociologie en antropologie de reigel dat "es genoeg luuj geluive dat zie 'n natie of etniciteit zin, me kin sjpreke van 'n natie of etniciteit".
De natie in allewiel Europa
In allewiel Europa claime bekans alle leng dat zie 'ne natie-sjtaat zin. Dat beteikent dus dat zoe'ne sjtaat 'n bepaalde natie representere. In leng wie Frankriek, Nederland en Duutsjland is dat gans dudelek 't geval. Die natie-sjtate claime representievelik de Franse natie, de Nederlandse natie en de Duutsje natie te representere. Van oarsjpronk weur ivvels alle Duutsjtalige gezeen es deil van die Natie, zoa-ouch die van onger angere Oasteriek, Zweitserland en de Belzje Oaskantons. In leng wie Belsj is 't nog ingewikkelder. Allewaal dao ouch is getrach 'n Belzje natie te representere, identificere de meiste Vlaminge ziech allewiel miè mèt 'n Vlaamse natie es mèt 'n Belzje natie. Veur Wale liegk dat get angesj, die identificere ziech väöl miè mèt hun Belzje identiteit mer zeen ziechzelf ouch dieks deil van 'n groatere Franstalige gemeinsjap.
Anger leng zin oetdrökkelek gein natie-sjtate, wie Zjweitserland en Rusland. Dat lèste land maak in zienen eigen taal, 't Russisch, zelfs 'n expliciet versjil tusje "Russisch" es natie (Russkij, sjpreek oet: "Roesskiej") en "Russisch" es sjtaatsverwantsjap (Rossiskij, sjpreek oet: "Rassiskiej"). Ouch in Duutsjland liegk 't natie-dinke allewiel geveulig, door de nationalistisch totalitaire ideologie van 't Nazisme. Hie door sjprik me in Duutsjland, veural in formele situaties, dieks lever van Staatsangehörigkeit (Staatsaangeheurigheid) es Nationalität.
Sommige leng kampe mèt groat probleme rondum 't natie-dinke umdat hun natie neet door ederein binne dat land weurt erkènd. Zoa kalt de sjtaat van Sjpanje dieks euver 'n Sjpaanse natie, wiel väöl luuj in de Sjpaanse regio van Catalonië ziech deil vinge van 'n Catalaanse natie. 't Frans gedeilte van Catalonië is allewiel väöl succesvoller geïntegreerd in 't Frans natie-dinke, woadoor die Catalane gein groate dreiging vörme veur de legitimiteit van de Franse natie.
Walloniërs
De Welsje, Walloniërs of Wa(o)le (Frans: Wallons; Welsj: Walons) vörmen e Romaans vouk det kump oet Wallonië, 'nen deilstaot van Belsj. De Walloniërs zeen 'n eige etnische gemeinsjap binne Belsj, naeve de Vlaminge enne Duutsjers inne Oeaskantons; same vörme dees de Belzje. Zie zeen historisch en antropologisch gezeen, beveurbeildj op 't gebied van geluif, spraok en trediesjes, verbónje mitte Fransoze. De meiste Walloniërs kalle Frans, meh zie höbben ouch häör eige streekspraoke, wie 't Welsj (neet te verwarre mit 't Brits Welsh), 't Picardisch (in 't wèste) en 't Lotharings (in 't zuje).
De Walloniërs waere gezeen es aafstammelinge vanne Gallo-Romeine mit 'n Germaans-Frankische verminging.
In Luuk bevindj zich 't Museum van 't Welsj Laeve, det det Welsje völkerkónde oetbeeldj enne Welsje bewaeging documenteert.
't Waord Welsj wuuert döks gebroek in 't zuje van Limbörg veure Walloniërs aan te gaeve. Detzelvendj waord broek me ouch veure Welsje in 't Vereinig Keuninkriek en - in historisch opzich - veur e breier scala aan Franskallendje luuj, wie de Welsje kirke.
Etnische identiteit
Of 'n bepaolde bevolkingsgróp 'n etniciteit is heet veur e gedeilte te make mèt de vraog of de lui die deil oetmake vaan die gróp ziech es zoedaoneg identificere. Wat betröf dat perspectief kin me vraogteikes zègke achter wie vergeliekbaar de Waolse etniciteit mèt de Vlaomse is. Väöl Waole identificere ziech es Belzje, Franstaolege Belzje of Franstaolege Europeane (de elite in Luik identificeerde ziech historisch zelfs dèks mèt de Franse identiteit, wat wil zigke: mèt 't land Fraankriek). In Vlaondere weurt väöl dèkser geïdentificeerd mèt de Vlaomse etnische identiteit, en väöl minder mèt de Belzje of linguïstische (Nederlandstaolege) identiteit. Dit kump neet allein in 't alledaogs leve vaan Waole en Vlaominge nao veure, mer ouch bij de officiële instèllinge vaan Belsj. Zoe weure Vlaominge es Nederlandstaolege bevolking gerepresenteerd door de Vlaomse Gemeinsjap, wijl de Waole es Franstaolege bevolking gerepresenteerd weure door de Franse Gemeinsjap - 'n "Waolse Gemeinsjap" besteit dus neet.
Eric Wiebes
Eric Wiebes (Delf, 12 miert 1963) is politicus en d'n huidege Nederlandse minister vaan Economische zake en klimaot in 't Kabbinèt-Rutte III sinds 26 oktober 2017. Wiebes is lid vaan de liberaol-conservatieve polletieke partij VVD, die op EU-niveau deil oetmaak vaan de conservatievere vleugel vaan de EU-partij ALDE (de partij boe ouch de Nederlandse D66, de Belzje Open Vld en MR en de Duitse FDP bis behure).
Wiebes studeerde aon de Technische Universiteit Delft, boe heer tot ingenieur is opgeleid. In ziene studentetied woort heer lid vaan de VVD. Daonao runde Wiebes ouch 'n opleiing in bedriefskunde aof. In de tachteger en negeteger jaore waor Wiebes werkzaom bij de bedrieve Shell, McKinsey en OC&C.
Vaan 2010 bis 2014 waor heer Wèthawwer in Amsterdam. Tijdens 't wèthawwersjap, in 2013, waor heer 'nen deilnummer vaan de adviescommissie die staotssikertaris Wilma Mansveld samestèlde nao aonleiing vaan de probleme roond de Italiaonse Fyra-treine. Nao die carrière waor Wiebes vaan 2014 bis 2017 staotssikkertaris vaan Financië. Dit had heer euvergenomme vaan Frans Weekers, naotot Weekers waor aofgetroje op 30 jannewarie 2014. Weekers trooj aof naotot versjèllende Nederlandse en Bölgaorse tèllevisieprogramme hadde aongetoend tot Weekers al e jaor op de huugde waor vaan belastingfraude die gepleeg woort door Bölgaorse börgers in Nederland.
Jannewarie
Jannewarie of januari ies de ièrsjte maond van 't jaor in de Gregoriaanse kalender. Jannewarie haet 31 daag. De maond ies verneump nao Janus, de Romeinse god van poorte en deure.
Eric Wiebes
In 't naojaor vaan 2016 raakde Wiebes in polletieke probleme. Heer had de Twiede Kamer bewös neet geïnformeerd euver de probleme en euversjrijinge bij de vertrèkrangatie veur wèrknummers bij de Belastingdeens. In miert 2016 waor Wiebes heieuver al geïnformeerd. Wijer waor heer stèl euver 't vreugpensioenkarakter vaan de rangatie in de Kamer en dit woort häöm in jannewarie 2016 al gemeld. Wijer waor, tege de procedures in, gein advies gevraog aon 'n speciaal kemissie die mós advisere euver de reorganisatie.
Jannewarie
Jannewarie en fibberwarie zint de lètste twiè maonde die aan de kalender woorte toegevoog, aangezeen de Romeine de winter es 'n periode zonder maonde zoge.
Heilegedaag in deze maond
1 januari. Silvester en nuujjaorsdaag
Epirus
200px|right|thumb|Veendel vaan Epirus, sinds 1914 270px|right|thumb|Periferieë in Griekeland: 1.[[Attika, 2.Centraol-Griekeland, 3.Centraol-Macedonië, 4.Kreta, 5.Oos-Macedonië en Thracië, 6.Epirus, 7.Ionische Eilen, 8.Noord-Egeïsche Eilen, 9.Peloponnesos, 10.Zuid-Egeïsche Eilen, 11.Thessalië, 12.Wes-Griekeland, 13.Wes-Macedonië]] Epirus of Epiros (Grieks:  Ήπειρος, Ipiros, Albanees: Epiri) is 'n periferie (vergeliekbaar mèt de regio's in Fraankriek) in Griekeland.
Geografie
Epirus heet 'n oppervlak vaan 9.203 km². De weskös ligk aon de Ionische Zie en de Ionische Eilen zien daorum vaanoet de noordkös vaan Epirus good te zien.
Natuur
't Gief väöl berg in Epirus. De Pindos is 't bekinste gebergte vaan Epirus. Me vint tot Pindos liekent op de rögkegraot vaan Griekeland. De Acheron is de bekinste revier vaan Epirus. Ze steit naomelek bekind es ein vaan de reviere oet de oonderwereld oet de Griekse mythologie. In d'n tied vaan 't Ottomaonse Riek woort dees regio daodoor Acheron geneump.
Aongrenzende regio's
In 't noorde grens Epirus aon "boete-Europees" gebeed, gebeed dat neet oonder de Europese Unie vilt, naomelek Albanië.
Demografie
Volges de census vaan 2011 heet Epirus 'n inwoeneraontal vaan 336.856 en 'n deechde vaan 9.203,22/km². Dit is 'n liechting stijging vergeleke mèt 2001, wie 't nog 353.820 inwoeners had. De hoofstad is Ioannina. Epirus waor tot 2004 de ermste regio vaan de EU.
Departeminte
De periferie is oonderverdeild in 4 departeminte (nomos):
Fotografie
Fotografie is 't make van aafbeildinge mit behulp va leech en anger vorme va sjtraling. 't Woerd is aafgeleid van 't Grieks en beteikent letterlik sjrieve mit leech (φωτος phootos=leech, γραφειν graphein=sjrieve). Immes dae aan fotografie deit numt me 'ne fotograaf. Veur 't make van 'n foto mak me gebroek van 'ne kamera.
Gesjiedenis
In 1816 maakde Joseph Nicephore Niépce de eirste foto vanoet zien raam mit ein plaat van lichtgeveulig materiaal in eine camera, dae der camera obscura neumde. 't Beeld det daomèt gemaakt wurt waas ein negatief. 't Woort neet gefixeerd woodoor 't nao beleechting boete de camera verloeare ging. De foto's die der haaj gemaakt numde der retinas.
In 1826 maakde heer de ierste foto boebei de plaat met bitumen (asfalt) bedèk waor. Dees foto kós wel weure gefixeerd. Mer Louis Jacques Mandé Daguerre weurt duk besjouwd es de oetvinjer van de fotografie. In 1831 ging hae verder mit 't ongerzeuk van Joseph Niépce, mer hae gebroekde gein asfalt mer zilverjodide. In 1837 ondèkde hae toevallig det der ein latent beeld haaj gemaakt. Hae haaj 'n verzilverdje koperplaat mit zilverjodide beleecht en die in kwikdamp gehaoje. Dao-op kosj der 't beeld zeen. Hae neumde dit Daguerreotype.
In 1843 ontwikkelde William Henry Fox Talbot ein maneer om papeer leechgeveulig te maken door 't onger te dompele in ein zoutoplossing en daonao in 'n zilvernitraatoplossing. 't lökde um 't beeldj te fixere en hae ontdèkdje de negatief-positiemethode.
Bajkalmaer
thumb|'n Satellietfoto van 't Bajkalmaer en zien ómgaeving. 't Bajkalmaer of Baikalmaer (Róssisch: Озеро Байкал Ozero Baykal [ˈozʲɪrə bɐjˈkɑl]; Boerjatisch: Байгал нуур Baygal nuur "riek maer") is e maer gelaengen in 't zuje van Siberië, in 't Aziatisch deil van Róslandj, kortbieje grens mit Mongolië. 't Is 't aadste en deepste zeutwatermaer oppe aerd. 't Haet 'n maximumdeepdje van 1.637 maeter en haet zich veur mieër es 25 miljoen jaor trögk gevörmp. De wèskus van 't maer wuuert ómgaeve dore Bajkalberg; 't zuudwèste dore Primorskiberg; 't zuudoeaste dore Chamar-Dabanberg; en 't oeaste dore Bargoezinberg. De lingdje is zoea 640 kilomaeter, mer 't maer is nörges breier es 80 kilomaeter.
't Bajkalmaer haet 'n oppervlaakdje van mieër es 31.720 veerkantje kilomaeter; de waterinhaad, zoea twintjig percent van al 't zeutwater oppe aerd, is zoea groeat det 't veur vief jaor lang de miensjheid van drinkwater kós verzeen. Wen de waterinhaad geliekmaesig euvere aerd woort versprèdj zów dit 'n laog van twintjig centimaeter aan water beslaon. 't Maer bevatj mieë water es alle Naord-Amerikaanse Groeate Maere biejein.
't Water van 't Bajkalmaer wuuert aangevöldj door ruum driehóngerd revere, wovan de Selenga vanoet 't zuje de vernaamste is. De ènsigste reveer die water oet 't Bajkalmaer aafveurtj is d'n Angara. Deze struimp de Jenisej in en mundj dore Karazieë oet innen Arctischen Oceaan. 't Gebied róntjelóm 't Bajkalmaer guldj saer 1996 es werreldirfgood.
'n Bekandje deersaort waat in en róndj 't maer laef is de zieëhóndj de Bajkalrob (Pusa sibirica).
Coritiba Foot Ball Club
Coritiba Foot Ball Club, miestens kort-eweg Coxa geneump, is 'n Brazilië voetbalclub oet Curitiba. Ze is opgeriech op 12 oktober 1909 en maak sinds 'ne kleinen iew deil oet vaan de lendeleke top. Coritiba speelt in 't Couto Pereira stadion dat 'n capaciteit haet van 37.182 plaatsje.
Coritiba wón eine kier de Brasileirão, 37x de Campeonato Paranaense en 1x de Torneio do Povo.
Clubleed
't Clubleed van Coritiba is sins 1999: ''Lá no alto de tantas glórias ''Brilhou, Brilhou um novo sol ''Clareando com seus raios verde e branco ''Encantando o país do futebol ''Palco de artistas, jogadores, de um passado sem igual ''Da arte dos teus grandes valores ''O seu nome pelo mundo vai brilhar ''Coritiba, Coritiba campeão do Paraná ''Tua camisa alviverde ''Com orgulho para sempre hei de amar ''Jogando pelos campos brasileiros ''Despertando na torcida emoção ''Coritiba Campeão do Povo ''Alegria do meu coração ''Coxa, Coxa, é garra, é força, é tradição Coxa, Coxa, explode coração.
De melodie heivaan woort in de negetiende iew gesjreve door Cláudio Ribeiro / Homero Réboli.
Mascotte
De offisjeel mascotte van Coritiba is Vovô.
Rivaliteite
De grootste rivaliteit besteit mit Atlético-PR.
Arnicourt
Arnicourt ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est, te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 156 inweunersj, die Arnicourtois (mannelik) en Arnicourtoises (vrouwelik) geneump weure. Ze ies 8,33 km2 groat. Dao woonde dus zoan 19 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Rethel, wat waer deil oetmaak van 't arrondissemint van Rethel. Wier liegk 't op 'n huègte van 72-147 meter (gemiddeld 106 meter).
In daes gemeinte weurt d'r van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 463 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Duinkerke (arrondissemint)
thumb|Ligking vaan 't arrondissemint Duinkerke in 't Noorderdepartemint. Duinkerke (Frans: Dunkerque) is eint vaan de arrondisseminte vaan 't Frans Noorderdepartemint. 't Kump euverein mèt de historische regio Frans-Vlaondere. 't Huieg arrondissemint is bij decreet vaan 10 september 1926 oontstande oet de sameveuging vaan de ieder arrondisseminte Duinkerke en Hazebroek
Kantons
't Arrondissemint umvat de volgende kantons:
Afar
Afar kan verwieze nao:
Wes-Fries (historisch)
't Wes-Fries is 'nen oetgestörve vörm vaan 't Fries dee vaanajds in de provincie Noord-Holland woort gesproke.
Historie
Kort nao de Groete Volksverhuizinge woort 't Fries in gans de Nederlandse kösstreek gesproke, tot in Zieland. Naotot de Frieze door de Fraanke woorte oonderworpe, naom e deil vaan de Frieze 't Frankisch euver. Noordelek vaan 't IJ bleef me evels Fries praote. Wie alle Frieze hele ze 'n rillatief maot vaan oonaofhenkelekheid binne 't Frankisch, later Heileg Roems Riek.
Heiaon kaom 'n ind wie graof Floris V vaan Holland Friesland beweste 't Vlie inlijfde bij Holland. Vaanaof dat momint verloor 't Fries hei zie prestiesj en begós 't te verdwijne. Dit góng evels mer lankzaam: nog in de zeventienden iew woort 't gesproke in deile vaan Waterland (die es vaardörper bezunder geïsoleerd waore) en roontelum Schagen. Roond 1700 moot 't toch zien oetgestorve.
Restante
Mèt Wes-Fries meint me allewijl 't Hollands dialek wat in Noord-Holland bove 't IJ weurt gesproke, en bij oetbreiding ouch ing verwante dialekte wie 't Texels, Wierings, Zaans en Waterlands. In die dialekte vint me väöl Fries taoleige. Vreuger meinde me dao-in d'n invlood te zien vaan e Fries substraot. Mèt die conclusie moot me evels oppasse, umtot me väöl vaan die frisismes ouch in awwerwètse Zuid-Hollandse en zelfs Ziewse dialekte kin vinde. Wie de Wes-Frieze op 't Hollands euvergónge, höbbe ze die mesjiens gewoen euvergenome. Sommege kinne evels wel aon direkten invlood vaan 't Fries substraot weure touwgesjreve, wie 't gebruuk vaan lutje veur 'klein'.
Ouch direk opvallend zien de talloeze plaotsnaome vaan Friesen oersprunk, wie Lutjebroek ('klein moeras') en Twisk ('tössenin').
Corpus
't Aontal tekste in 't Wes-Fries is zier beperk. Iewelaank had me allein de besjikking euver glosse: veural losse wäörd en get korte zinnekes. In 2018 evels herkós taolkundege Arjen Versloot 'n (al bekind en obbenuits gepubliceerd) erotisch leed oet 1643 es Wes-Fries. Dit leed (deil vaan de leedbundel Amsteldamsche minne-zuchjens) is noe d'n insegsten teks vaan beteikenis in de taol.
Kinmerke
't Wes-Fries stamde zjus wie de aander Friese taole aof vaan 't Aajdfries. Veur e deil had 't dezelfde oontwikkeling doorgemaak wie 't Westerlauwers Fries. Zoe waor de Aajdfriese ê ouch hei veraanderd in ie (oetspraok /iə/ of 'ne soortgelieken diftong). De typisch Westerlauwerse wäörd sa en ta koume hei neet veur (soo en to). Sommege veranderinge in 't Wes-Fries höbbe totaol geine pendant in 't Westerlauwers Fries (tioegen tegeneuver Westerlauwers tsjin 'tege', haus tegeneuver Westerlauwers hûs 'hoes'). Ouch de breking vaan 't persoenelek veurnaomwoord jeck 'iech' (Aajdfries ic, Westerlauwers ik) vèlt op.
Door zien positie stoont de taol oonder zwoeren Hollandsen drök en had ze oongetwiefeld väöl Hollandse lienwäörd. In 't leed oet 1643 vèlt 't woord fleysch op, wat 't inheims flaesk sjijns had verdroonge. In 't Westerlauwers Fries gebäörde dat pas in de negentienden iew.
Gerlachuspötsje
thumb|'t Pötsje. thumb|'t Pötsje in zien umgeving 't Gerlachuspötsje is e rieksmonumint in 't ooste vaan Houtem (buurtsjap Sint-Gerlach). 't Is 'ne melgere waterpöt op 't landgood vaan Chateau Sint-Gerlach, kortbij Ingedaal. Heer steit op e klei veldsje umgeve door 'n hègk.
De pöt markeert volgens de legende de plaots boe d'n Heilege Gerlachus water in wien zaog veraandere. Roond 1227 weurt al 'ne pöt in verband mèt Gerlachus geneump. Later naom de beteikenis vaan de Gerlachusveriering aof en kaome minder lui nao Houtem. Roond 1600 besloot bisjop Henricus Cuyckius vaan Remund de devotie en ouch de beivaart nui leve in te bloze. Väöl lui kaome water oet 't pötsje hole in de hoop op genezing. Later, wie kortbij de Gerlachuskèrk woort gebouwd, woort 't pötsje minder belaankriek. 't Huieg pöthuiske is roond 1700 gebouwd.
Bundesliga (Duutsjlandj)
De Bundesliga is de hoogste divisie in 't Duitse betaald foetbal. Ziej is ingeveurd nao 'n besjloet van de Duitse foetbalbóndj op 28 juli 1962 in Dortmund - vanaaf 't sezoen 1963/64.
In de Bundesliga naeme achteen ploge 't taenge elkaar op in toes- en oetwedsjtrieje. De kampioen naemt automaties deil aan de UEFA Champions League, 't hoogs haolbare foetbaltoernooi van Europa. De twee leegstgeplaatste ploge degradere automaties nao de 2. Bundesliga, sins 1974 de tweede hoogste divisie van Duitslandj. De op twee nao letste klub sjpeelt degradasiewedsjtrieje taenge de nummer drie van de 2. Bundesliga.
De Bundesliga waas in eerste insjtansie allein de foetbalkómpetisie van 't veurmalige Wes-Duitslandj, mer waerde vanaaf 1991/1992 - nao de Duitse hereiniging mit Oos-Duitslandj en 't westelikke deil - de hoofkómpetisie van 't nuje Duitslandj.
De meist suksesvólle ploog is FC Bayern München mit 27 landjstitels, en taeves ouch de regerend landjskampioen. Nao Bayern München zin Borussia Mönchengladbach en Borussia Dortmund de suksesvólste klubs mit beide vief landjstitels (let waal: hiejbiej waere neet de landjskampioensjappe van veur de inveuring van de Bundesliga mitgeraekend).
Veurgengers
De hoogste klasse in Duitslandj waerde pas sins 1963 in ein reeks gesjpeeld. Duitslandj waas daodoor same mit Noorwege detzelfde jaor ein van de letste lenj ter werreld wo 't foetbal nag regionaal versjpreid waas. Rondj 1890 waerde de eerste foetbalbunj opgerich. In 1902-1903 waerde 't eerste Duitse kampioensjap gesjpeeld. Es ein klub kampioen waerde, sjtootte dees door nao de eindrunj van zien regio, diej georganiseerd waerde door de euverkoepelende foetbalbunj (Noord-Duitslandj, Wes-Duitslandj, Midde-Duitslandj, Zuid-Duitslandj, Zuidoos-Duitslandj, Berlien-Brandeburg of 't Baltiese gebied). Duitslandj waas in dae tied ein väöl groter landj den 't huidige Duitslandj. De kampioene en later ouch vizekampioene nome 't taengenein op in de Duitse eindrunj. Door 't feit det d'r zoväöl regionale kómpetisies wore, höbbe ontelbare Duitse foetbalklubs diej noe in de legere klassen sjpele ein zeer rieke gesjieddenis van eersteklassefoetbal. De klubs diej zich noe in Pole en Ruslandj beveinde zin nao 1945 oet de Duitse kómpetisie verzjwoende.
Toet 1920 heitte de hoogste klasse de Bezirksliga, daonao waerde 't de Kreisliga. Hiejin besjtónge den telkes de regionale óngerverdeilinge. Begin jaore dertig kwaam 't toet ein rel in Noord-Duitslandj toen ein aantal klubs oet Hamburg zich aafsjeurde om ein eige kómpetisie op te richte omdet d'r te väöl óngerverdeilinge wore. Het sezoen d'rnao waerde inkele kómpetisies samegevoog.
In 1933 kwoom de NSDAP aan de mach. Ziej verbooj arbeidersklubs, wodoor ein aantal klubs op moste sjeije. De Kreisliga waerde aafgesjaf es hoogste klasse en in häör plaats kwoom de Gauliga. Hiejin besjtónge zesteen regionale reekse. Det liekt nag väöl, mer toch wore dit d'r al väöl minder den eers. De regionale foetbalbunj waerde opgehaeve en d'r kwome ouch gèn eindrunj meer wovan de kampioen zich veur de Duitse eindrunj plaatste. De zesteen kampioene van de Gauliga plaatste zich veur de eindrunj, dae noe ouch nimmer in baekervorm gesjpeeld waerde, mer in groepsfases. De winnaars van de veer groepe plaatste zich veur de halve finales.
Aan 't eind van de jaore dertig en tiedes de Tweede Wereldoorlog waerde de Gauliga's nag verder óngerverdeild zodet de klubs zich neet te väöl moste verplaatse. Sins 1938 waerde Oostenriek, det vanaaf toen biej Duitslandj heurde, de Gauliga Ostmark. Rapid Wien sjlaagde d'r zelfs in om Duits kampioen te waere.
Nao de oorlog waerde de Gauliga aafgesjaf. Oos-Pruuse, Danzig, Pommere en Silizië kwoome in Poolse en Russiese henj. Oostenriek waerde weer ónaafhankelik en Elzas-Lotharinge ging weer nao Frankriek. Het resterende deil van 't vreugere Duitse Riek waerde opgesjplitst in veer bezittingszones. Het Russiese gebied waerde later de DDR en dao waerde de DDR-Oberliga opgerich. De angere drie zones waerde samegevoog en det waerde de Bóndjsrepubliek. Ouch Berlien waerde in oos en wes opgedeild.
De Oberliga waerde de nuje hoogste klasse mit vief regionale reekse: Nord, Süd, West, Südwest en Berlin. D'r plaatste zich ach klubs veur de eindrunj diej in ein groepsfase gesjpeeld waerde en wovan de groepswinnaars taenge elkaar sjpeelde.