cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chuck Berry
Leve
In zienen tied in de gevaangenis waor de rock-'n-roll oet de mode gewees, meh wie 'r in 1963 weer vrijkaom, stoont de Britse Invasie op 't punt vaan beginne. De groete Britse bands waore sterk door Chuck Berry beïnvlood en hadde zien werk gecoverd. Zoe voont heer e nui tienerpebliek door zien eige songs te speule. Die populariteit heel 'r de res vaan 't decennium vas. Heer späölde in deen tied veur 't label Mercury.
Chuck Berry zie later werk steit neet hoeg aongesjreve. Toch haolde heer zjus in 1972 zienen insegste nommereinhit in de VS mèt "My ding-a-ling", e sumpel sjuins leedsje euver masturbatie. In deen tied tourde heer oonder mie mèt Bruce Springsteen en Steve Miller, die pas later bekind zouwe weure. Oondaanks 'n gedeilde intrèsse in awwerwètse rock pasde zien begeleidingsbands dèks slech bij zien podiumpresentatie.
Myra Ward
Myra Ward (Tegele, 23 augustus 1916 - D'n Haog, 26 juni 1990) waas ein Nederlandse aktris.
Chuck Berry
Leve
Berry bleef tot zienen doed speule, dèks veur e nostalgisch publiek, soms op e groeter podium. In 1984 kraog 'r 'ne Grammy Life Time Award touwgekind. In 1986, direk bij de opening, woort heer in de Rock 'n Roll Hall of Fame opgenome. Zie nómmer "Johnny B. Goode" góng mèt op de gouwe plate in de twie Voyager-ruimtetuige. Veur 2017 had heer e nui album aongekondeg, Chuck; 't is nog neet dudelek of dit nog oetkump.
Myra Ward
Myra Ward woord gebaore as Myra Sijrier. Eur moder hoot Wilhelmina Louisa Lippens en eur vader hoot Willem Hendrik Ward Sijrier; dae waas in de Vereinegde State van Amerika ónger de naam Walter Ward aktief as aktäör. De naam Ward waas de achternaam van zien moder Catharina Ward. Toen Myra begós met aktere gebroekte zeej net as eur vader de achternaam Ward. Myra Ward speulde met twelf jaor eur ieërste tenieëlrol. Daonaeve deej zeej aan ballet en operette. In 1935 debuteerde ze beej het Rotterdamsch Hofstad Tooneel van Cor van der Lugt Melsert in D'n Haog. Heej lieërde zeej Paul Steenbergen kenne, waomei zeej in 1950 zou trouwe. Vanaaf 1949 sjtóng zeej met öm op de buun met de Haagse Comedie. In 1957 won zeej de Theo d'Or, de prieës veur de beste Nederlandse tenieëlaktris. Myra Ward speulde veural tenieëlrolle, maar haet ouch in films, televisieseries en huuerspelle meigedaon.
Chuck Berry
Leve
Op 18 miert 2017 woort Berry zinneloes in zien hoes in St. Charles gevoonde. De pelitie, die debij woort gerope, stèlde zienen doed vas.
Schrödingervergelieking
Zwa zuut de Schrödingervergelieking oet:
Chuck Berry
Invlood vaan aandere
Chuck Berry späölde al sinds zien tienerjaore bluesmeziek, dee toen populair waor oonder zwarte in 't depe zuie vaan de VS. Ziene groetsten invlood waor T-Bone Walker, zoewel in gitaartechniek es in podiumact. De country kraog heer mèt wie heer mèt Johnnie Johnson späölde.
Schrödingervergelieking
Däöbie is \iota de imaginaire einheid, \hbar de gereduceerde constante van Planck. is ein vector in de Hilbert ruimte, in welke Hamiltonoperator \hat{H} auch fungeert.
Chuck Berry
Kinmerke
Ouch in zien podiumprizzentatie waor heer revolutionair. 't Gebruuk vaan de gitaar in plaots vaan de piano meinde tot heer speulentere kós loupe en 't pebliek bespeule. Zier bekind woort d'n 'duckwalk', boebij heer door de kneje góng, euver 't podium leep en oondertösse doorspäölde. Wijers weure ouch zien tekste hoeg aongeslage, oonder mie um hun dobbelzinnegheid.
Invlood op aandere
Moot me eine aonwieze mèt de groete muzikaolen invlood op de rock-'n-roll en all later genres, daan is 't Chuck Berry. Tot de elektrische gitaar zoe'n centraol rol späölt in de rockmeziek is gooddeils aon häöm te daanke. Zoe wèrk zienen invlood indirek tot op dezen daag door. Meziekhistoricus Reebee Garofalo meinde tot zoonder 't racisme wat Amerika zeker toen teikende, zeker Chuck Berry en neet Elvis Presley es 'keuning vaan de rock-'n-roll' bekind waor koume te stoon.
Get concreter zuut me zienen invlood trök in de covers die oonder mie de Beatles en de Rolling Stones in 't begin vaan hun carrière maakde. Wie me bove kin leze, brach dit Berry zien carrière midde jaore zèsteg trök op gaank. De Beach Boys waore in hun vreug werk zier good huurbaar door häöm geïnspireerd: 't gitaarveurspeul vaan "Fun fun fun" is beveurbeeld geliek aon dat vaan "Johnny B. Goode". Ouch de progrockband ELO deeg 'ne cover, "Roll over Beethoven". Heimèt erkóste ze de groete beteikenis vaan Berry veur de rockmeziek, ouch al hadde ze oppervlakkeg neet väöl gemein.
Dietrich Fischer-Dieskau
Dietrich Fischer-Dieskau (Berlien, 28 mei 1925 - Berg, 18 mei 2012) waor 'ne Duutsje zenger. Fischer-Dieskau goldj es eine van de belangriekste zengers van de late twintigste ieëw. Zien opnames van de Schubertlieder beheure volges kinners toet de sjoonste opnames van die wirke en höbbe väol biegedrage aan de 'rivival' van die sjtökker. Boetedet is Fischer-Dieskau mit meer es 400 versjillende plaatopnames eine van de mees opgenomme (klassieke) musici ooit.
Fischer-Dieskau zóng bariton. Wiewaal er dus 'n leeg mannesjtum hauw, hauw 'r gein 'donker' sjtum. Fischer-Dieskau is ummer dudelik te herkinne aan de helder, 'sjtraolende' baovetone die altied in zien zank te ongersjeije zeen.
Biografie
Fischer-Dieskau kwaam oet 'n femilie mit 'n lang muzikaal traditie. De Bauernkantate (BWV 212) waerde door Bach al aan eine van Fischer-Dieskaus väorvadere (Kammerherr Carl Heinrich von Dieskau) gewied. Ziene opa woor musicoloog; zien aojers sjtimuleerde 't talent van häor zoon al vreug.
Nao de aorlog kwaam Fischer-Dieskau in kreegsgevangesjap in Italië, wo d'r zien zanksjtudie autodidaktisch doorzat. Zien eejste optraeje goof d'r in zien Amerikaans krijgsgevangenekamp in Italië.
Zien carrière begòs serjeus in jannewarie 1948 wie d'r - nog altied mezieksjtudent - de cyclus Die Winterreise van Schubert aan de radio zòng. In detzelfde jaor verbondj 'r zich aan de Städtische Oper Berlin. In 1949 maakde hae zien eesjte plaatopname: de Vier Ernste Gesänge van Brahms. Ouch haaj er in det jaor gastrolle in de operahoezer van München en Wene. Wiejer mielpäöl: in 1951 de Lieder eines fahrenden Gesellen van Mahler bij de Salzburger Festspiele mit Wilhelm Furtwängler es dirizjent en zie debuut op het festival van Edinburgh in 'tzelfde jaor. In 1952 maakde Fischer-Dieskau zien eerste tournee in de Verenigde Sjtaote. In 1954 trooj 'r de eejste keer op bie de Bayreuther Festspiele es Wolfram in Tannhäuser.
Saer 1983 waor Dietrich Fischer-Dieskau professor aan de Hochschule der Künste in Berlien. In 1993 sjeijde d'r oet mit zinge.
In 2005 kreeg 'r de Polar Music Prize.
23 oktober
Heiligedaag van Johannes de Capistrano
Kreis Mettmann
200px|thumb Kreis Mettmann is 'ne krink (Kreis) in 't weste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). Dit Rienlands distrik ligk in 't Regierungsbezirk Düsseldorf, in 't historisch Bergisches Land. De hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Mettmann. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 407,22 km², 'n inwoenertal vaan 476.633 en 'n bevolkingsdeechte vaan 1170 de veerkante km (volgens de census op 13 dec 2013). Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'ne landraod (Landrat) in de hoofplaots. In Kreis Mettmann weurt 'n dialek gesproke dat päör taolkóndeg gezeen oonder 't Limbörgs vilt, umtot 't "Mettmannisch" gebruuk maak vaan 't Nederfrankisch wèrkwoord make(n), en neet 't Hoegfrankisch mache(n). Dit weurt strik genomme es sjeidslijn gebruuk tösse Limbörgs (make) en Ripuarisch (mache). Neettemin is 't plat vaan dizze krink, en ouch dat vaan Dusseldörp, zoe wiet beïnvloojd door 't Kölsj (wat gezeen weurt es 't cultureel hoofdialek vaan 't Ripuarisch) dat 'ne "Ripuaar" 't plaotslek dialek beter kin verstaon es 'ne Limbörger. Dit euvergensdialek vaan Limbörgs nao Ripuarisch weurt Bergisch geneump. De bekinde Neanderthaler is verneump nao dees regio.
Helshove
Romeinse waeg en kapel
Aan de Romeinse waeg van Boulogne sur Mer nao Kölle, de Via Belgica geneump, die hie euver 'n trajek van inkele kilomaetersj ónder 'n fietspaad löp, sjteit 'n kapel, gewiejd aan Slevevrouw van de Bliej Vrae, die truukgeit nao 'n baekapel oet 1254 geboewd door de Joannietersj. (Later de riddersj van de Maltezer Orde geneump). In de Tachtigjaorige oorlog brende de kapel aaf. In 1661 haet de groatcommandeur van Alden Biesen de kapel wir laote opboewe. Daovan getuug zien waope bove d'n ingank van 't gebuuwke. In 1674 moch hièremiet Gerardus van Deventer oet Terheijden neve de kapel 'n kloes inriechte. In de jaore daonao volgde 14 manne. Zie höbbe de kapel 234 jaor lang ónderhoute, kranke verzörg en ónderwies gegeve. De lètste kloezenaer, Andreas Gielen, sjtorf in 1908, naodat 'r 56 jaor in Helshoven houw verbleve. In de tuin van de kapel sjteit zien sjtandbeeld. In 1925 woort de kloes aafgebroke. 't Mariabeeld in de kapel woort bie 'n bezeuk van paus Johannes Paulus ll in 1985 in Ieper gewiejd. Binne sjteit 'ne praeksjtool in gotische sjtiel oet 1550 en 'ne biechsjtool oet 1570.
D-Day
D'n D-Day (oetspraok: Die-Deej) is d'n daag wienie 't 'ne behöbbeleken aonval of 'n militair operatie gief.
Helshove
Romeinse waeg en kapel
In Helshoven liek gein kèrk, waal bevinge ziech hie nog 'n paar carréboerderieje, hoagsjtambóngerde, fruitbedrieve, hol waeg en 'n galg. In de buurt sjtruimp de Herck.
Kreis Mettmann
De steij zien:
D-Day
Oetdrökking D-day
De oetdrökkinge D-Day en H-Hour (oetspraok: Heedsj-Ouwer) weure gebruuk um, achterein, d'n daag en 't oor aon te stèlle wienie 't 'n militair operatie gief. De lètters zien gededuceerd vaan de Ingelse wäörd boeveur zie staon: D veur day (daag) en h veur hour (oor). 't Gief einen daag en ein oor veur alle participerende tróppe die aon dezelfde operatie mètdoen.
Normandië
De bekinste militair operatie die oonder de naom D-Day bekind is geraak in de historie vaan Europa is Operatie Overlord, de geallieerde neerkaoms in Normandië op d'n dinsdag vaan 6 juni 1944. Heer zou bekind komme te stoon es e kierpönt in d'n Twiede Wereldoorlog. Deen daag op oonder aandere Omaha Beach waor de groetse amfibische invasie in de minseleke historie en d'n aonstoet vaan 't oontzat vaan Wes-Europa contra Nazi-Duitsland. In Oos-Europa waore de Nazis al aon 't verleze vaan de Sovjet-Unie en twie daog daoveur waor Roeme door de geallieerde veroverd.
Latiens sjrif
thumb|400px|Len boe 't Latiens sjrif in officieel gebruuk is, allein (doonkergreun) of neve aander sjrifte (liechgreun). Väöl vaan de grijs len höbbe neet-officieel taole die ouch op z'ch Latiens weure gesjreve. 't Latiens sjrif is 'n alfabetisch sjrifsysteem, oontwikkeld oet 't Etruskisch sjrif en 't Grieks sjrif, oersprunkelek veur de (Aajd-)Latiense taol. Sinds de middeliewe weurt 't veur 'n väölheid aon taole oet de westerse wereld gebruuk; door de dominantie vaan dit deil vaan de wereld is 't noe volop in gebruuk veur hoonderde taole op alle continente. 't Sjrif weurt gesjreve vaan links nao rechs en besteit oet in principe zèsentwinteg lètters; sommege taole gebruke die neet allemaol, dewijl väöl taole 't ouch höbbe oetgebreid door diacriete en/of nui lètters.
Oontstoon
thumb|De lapis niger ('zwarte stein'), ein vaan de ajdste Latiense inscripties, gesjreve in e zier primitief Latiens alfabet. In 't aajd Italië waore versjèllende alfabette in gebruuk. Allemaol gónge ze trök op 't Grieks alfabet (me sprik soms vaan 't Aajditalisch sjrif). Ierstens waoren 't de Grieke zelf die dit alfabet in hun Zuid-Italische kolonies gebruukde. Wijer hadde versjèllende volker hun eige, aongepasde versie daovaan, beveurbeeld de Etruske. In de zevenden iew sjijne de Etruske de Griekse lètters te höbbe euvergepak; umtot Roeme in de keuningstied bij 't Etruskisch riek hoort, naom me ouch dao 't alfabet euver.
De Griekse en Grieksetege sjrifte in Italië versjèlde vaan 't Grieks alfabet wat me allewijl op sjaol liert. Versjèllende archaïsche lètters zaote nog drin, en de lètters hadde vörm die in 't Grieks mojerland, zeker in 't later mechteg Athene, oongebrukelek waore. Dit verklaort de versjèlle tösse väöl Griekse en Latiense lètters. 't Aajdlatiens alfabet versjèlde ouch nog in väöl opziechte vaan 't huieg. 't Had mer 21 lètters en woort neet altied vaan links nao rechs gesjreve, meh dèkser in boustrofedon (umstebeurt nao rechs en nao links).
In de loup vaan de iewe veranderde 't Latiens alfabet laankzaamaon in de vörm dee veer kinne. Y en Z kaome es 22e en 23e lètter achteraon; ze woorte allein in Griekse lienwäörd te pas gebrach. In de middeliewe woort de spatie touwgeveug (de Romeine sjreve wäörd nog allemaol aonein of sjeide ze wienie nujeg mèt punte), zoewie versjèllende leesteikes, en mierder stijle cursief sjrif (zuug oonder) - de lètters in awwe stijl gónge romein heite. Wijer kaom in de middeliewe de W bij 't alfabet, die de aw functie vaan de intösse vaan kwaliteit veranderde V euvernaom. In de renaissance woorte veurgood I en J zoewie U en V oetgesplits; heimèt waore de 26 lètters compleet.
Gebruuk
't Latiens sjrif is bij alle taole vaan westelek Europa in gebruuk. Veur taole wie 't Frans, Spaons, Ingels, Duits en Nederlands waor dit in de middeliewe, wie hun sjriftradities oontstoonte, de natuurleke gaank vaan zakes: 't Latien waor jummers de cultuurtaol in alle len boe me 't roems-katholicisme aonhóng. De grens vaan 't Latiens sjrif volg bekans getrouw de grens vaan de kathelieke wereld: Slavische taole wie Pools, Tsjechisch, Slowaaks en Sloveens gebruke Latiense lètters, dewijl Russisch, Wit-Russisch, Oekraïens en Bulgaars in 't Cyrillisch sjrif weure gesjreve, 't sjrif vaan de Oosters-orthodoxe kèrke. 't Servo-Kroatisch is verdeild: de kathelieke Kroate en de islamitische Bosniërs gebruke ummer 't Latiens sjrif, de orthodoxe Serve miestal, meh neet ummer, 't Cyrillisch. De Roemene, die ouch orthodox zien meh 'n Romaanse taol spreke, gebruukde vaanajds ouch Cyrillisch sjrif meh stapde in de negentienden iew op 't Latiens euver.
Ouch taole die pas later 'n sjriftraditie oontwikkelde, höbbe dèks 't Latiens sjrif aongenome. Dat gelt zeker veur de klein/oonofficieel taole in Europa, wie 't Limbörgs of 't Bretons, meh ouch veur 'n väölheid aon taole oet de res vaan de wereld. In door westerse machte gekoloniseerde len waor 't Latiens sjrif de ierste keus veur inheimse taole. Dat góng zoe in Amerika (mèt e paar oetzunderinge), in Afrika bezuie de Sahara, in deile vaan Zuidoos-Azië, in Australië en in Oceanië. Soms heet me zelf bestaonde sjrifsysteme te gunste vaan 't Latiens sjrif aofgesjaf (Maleis, Javaans, Balinees etc.). Recintelek gebäörde dat oonder mie nog bij 't Turkmeens, boe me 't ieder gebruuk Cyrillisch sjrif zaog es e relik vaan Russisch kolonialisme. 't Latiens sjrif gelt daomèt es e rillatief neutraol sjrif, minder geboonde aon specifieke ideologieë of culture.
Typografische variante
In de vreug middeliewe - de zoegeneumde Karolingische renaissance - woort dees meneer vaan sjrieve geformaliseerd in 'ne kalligrafische vörm, dee me minuskel geit neume. Dit woord kump vaan 't Latiens minusculus, wat 'get kleinder' beteikent; de aw lètters heite noe majusculus, 'get groeter'. In 't Nederlands, en m.m. 't Limbörgs, is me later vaan hooflètters en klein lètters goon spreke. Hooflètter is 'n lienvertaoling vaan (littera) capitalis; de naom kapitaol is in drökkerstaol nog ummertouw gebrukelek. De klein lètters weure in 'tzelfde jargon oonderkas geneump.
In Ierland, en in minder maote Ingeland, Sjotland en Wales, oontwikkele ziech de sjrieflètter tot typisch gerunde vörm die bekind zien koume te stoon es unciaolsjrif. Dit sjrif woort tot in d'n twintegsten iew gebruuk um Ierse tekste mèt te drökke, en noe nog wel in folkloristische opsjrifte.
Later in de middeliewe kriege de lètters, zoewel de minuskele es de majuskele, typische vörm die vaan de ieder gebruukde variante versjèlle. De lètters vertuine sterk d'n invlood vaan de gajzevere boe ze mèt zien gesjreve. Veur oongeoefende modern lezers kin dit soort sjrif lesteg te leze zien. Dit is veural 't geval in Wes- en Noord-Europa; in Italië hèlt me väöl mie aon awwer vörm vas. Me is dit soort sjrif Gotisch sjrif goon neume, umtot 't samevèlt mèt de gotiek; 't moot evels neet weure verward mèt 't sjrifsysteem wat de Gote in de veerden iew veur hun eige taol gebruukde.
Bij 't oontstoon vaan de bookdrökkuns kriege versjèllende typografische variante vaster vörm. De gewoen majuskele en hun oonverseerde minuskelvariante goon bekind stoon es <tt>romein</tt>, sjuinse variante heite cursief en de Gotische variante koume oonder versjèllende aander naome bekind te stoon, oonder mie. Me kós ze langen tied alledrei in tekste nevenein tegekoume (veur diverse nuances aon te geve); romein en cursief zien nevenein blieve veurkoume. Vaan alledrei bestoon diverse variante, zoegeneumde lèttertype; dit vèlt boete 't kader vaan dit artikel.
Veural in de Gotische sjrifte, meh ouch in gewoen romein/cursieflèttertype, had de s langen tied twie variante: ſ en s. Veural in 't Duits zien die twie variante laank nevenein gebruuk, zjus umtot die taol dèks in fractuursjrif gesjreve woort.
Diacritische teikes
Versjèllende taole höbbe klaanke die neet mèt de 26 lètters vaan 't Latiens sjrif euvereinkoume en kinne daorum neet mèt 't basaol alfabet touw. Ein meneer um dit op te losse is 't gebruuk vaan diacriete: teikes op, door of oonder de lètter die de oetspraok verandere. Door 't groet aontal oetereinloupende taole wat 't gebruuk kint 't Latien sjrif talloes diacriete. Inkele vaan de gewoenste zien:
't Accent aigu (á, é, í etc.), aofgeleid vaan de Grieksen oxeia of acutus, woort veur 't iers touwgepas in 't Middelfrans veur de klaank /e/. In aander taole gief 't dèks de klemtoen aon, veural op plaotse boe me dat volgens de taolregele neet verwach (Spaons) of b oe e woord 'nen oongewoene naodrök krijg (Nederlands). In 't Limbörgs kump 't veur bij de <ó>, die de korte klaank /o/ weergief (tegeneuver de <o>, die veur de /ɔ/ steit). Ouch kin 't stoon veur 'n verlenging vaan de klinker mèt dezelfde weerde (Tsjechisch, Slowaaks). In bepaolde Oos-Europese taole kin 't teike ouch op consonante stoon; bedoeld weurt daan 'ne gepalataliseerde vörm. (ń, ŕ). In weer aander taole kin 't, zjus wie de volgende twie, 'nen toen aongeve.
't Accent grave (è) is 'n umgekierd accent aigu; 't geit trök op de Griekse bareia of gravis. In 't Frans woort en weurt dit gebruuk veur de klaank /ε/, entans op plaotse boe dit neet zoe al oet de contex bliek. De Limbörgse <è> steit veur 'ne klaank dee de kant opgeit vaan /e/, in tegestèlling tot de <e>, die opener is en mie nao /æ/ neig. In 't Italiaons weurt 't accent grave gebruuk veur de klemtoen op de lèste lèttergreep aon te geve.
't Accent circonflexe (â, î, ê etc.) is aofgeleid vaan de Griekse perispomenè of circumflexum. In 't Middelfrans gaof dit 'n verlenging vaan de klinker aon, miestentieds oontstande door 't ewegvalle vaan 'n -s- in 't Aajdfrans. Allewijl is vaan die verlenging niks mie te hure. Allein bij de e heet de circonflexe nog invlood op de oetspraok (ê klink zjus wie è). Sommege aander taole gebruke 't teike wel veur verlenging, of veur verandering vaan klankkwaliteit: zoe stoon â en î in 't Roemeens veur 'ne sjwa-echtege middeklinker. In verawwerd Limbörgs steit <ô> veur dezelfde klaank die me noe mèt <ó> sjrijf, in poëtisch Nederlands gief 't teike 'n oongewoen sametrèkking aon (wie beneên veur beneden). In 't Esperanto kump de circonflexe op consonante te stoon um verwante, meh dudelek gesjeie foneme aon te geve: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ. Dees taol steit dao gooddeils allein in.
De tilde (ã, ñ) stoont in middeliewse handsjrifte veur de lètter n. In taole die digrafe mèt 'n n gebruukde is dit teike gebleve. 't Spaons gief mèt <ñ> de klaank /ɲ/ aon, dewijl 't Portugees de tilde veur neusklaanke gebruuk.
De rink (å, ů) weurt in twie versjèllende situaties gebruuk. In de Scandinavische taole steit 't teike <å> op de plaots vaan de vreuger lang aa, die in de loup vaan de iewe doonker gekleurd is en noe 'n /ɔː/ of zelfs /oː/ aongief. De <ů> kump in 't Tsjechisch veur en steit dao veur 'n lang /uː/.
D'n umlaut (ä, ö, ü) heet ziene oersprunk in 't Duits en gief dao 'ne veurklinker aon dee oontstande is door miestal regelmaotege verandering vaan de corresponderenden achterklinker (ä kump dus veurt oet a etc.). Wienie aon regele geboonde neump me dit versjijnsel ouch umlaut (taolversjijnsel). D'n umlaut kump ouch in 't Limbörgs dèks veur, en wel in de ö en d'n digraaf äö. Wijer gebruke oonder mie 't Zweeds, 't Hongaars en 't Turks ze. 't Trema is qua vörm identiek aon d'n umlaut meh heet 'n aander functie: 't verhindert de vörming vaan digrafe (ië is daorum get aanders es ie). Ouch dit teike weurt in 't Limbörgs gebruuk.
D'n dobbelen aigu (ő) weurt veural in 't Hongaars gebruuk, um door middel vaan <ő> 'n verlenging vaan de ö te bewèrkstèllege. 't Is dus feitelek 'n combinatie vaan 't accent aigu en d'n umlaut.
't Teike ø weurt gesjreve mèt 'ne sjuinse striep dee in de taole boe 't gebruuk (veural Deens en Noors) gein eige naom heet. 't Correspondeert mèt de ö in aander taole.
De macron (ā, ē, ī) gief aon tot 'ne klinker laank is. Me deit dit dèks in Latiense tekste, umtot in die taol 't versjèl tösse korte en lang klinkers vaan belaank is; in de aajdheid deeg me dat evels neet. Wijer kump 't veur in transcripties vaan beveurbeeld 't Arabisch zoewie in de Polynesische taole (beveurbeeld Hawaiaans, boe 't teike es kahakō bekind steit).
De breve (ǎ, ě, ǐ etc.) gief 't umgekierde aon: 'ne korte vocaol. Zelfs in Latiense sjaolbeukskes weurt 'r mer oetzunderlek gebruuk.
D'n ogonek (ą, ę) gief in 't Pools de nasalisatie vaan 'ne klinker aon, e gebruuk wat in versjèllende aander taole is euvergenome.
De cedille (ç) weurt in 't Frans en 't Portugees gebruuk um aon te geve tot de lètter c, ouch al steit ze veur 'nen achterklinker, toch palataol weurt oetgesproke. 't Teike kump vaan de lètter z, die in 't Aajdfrans zjus wie de gepalataliseerde c woort oetgesproke es /t͡s/. Get Oos-Europese taole zètte e vergeliekbaar teike oonder aander lètters (ķ, ļ, ŗ, ş, ţ), mèt oetereinloupende effecte.
D'n haček (č, ň, ř etc.) weurt in diverse Slavische taole gebruuk veur palataol klaanke oet te drökke.
Plaattektoniek
Plaattektoniek (van 't Grieks: τεκτων, tekton, "dae dae sjaap") is 'n geografische theorie die is óntwikkeld óm 't fenomeen kóntinentversjuving te verklaore. Dees theorie hèlt in det de kóntinente op de aerd neet in 'n ónverangerlike positie op de sjil van de aerd ligke mer zich bewaege in verhajing tót einanger en sjtendig nuuj combinaties vörme.
Latiens sjrif
Ligature
Ouch versjèllende lètters mèt diacriete zien oontstande oet ligature (zuug bove), zjus wie de ß (zuug oonder) en 't leesteike & ("Et").
Plaattektoniek
Volges de theorie van de plaattektoniek besjtaon de butelste deiler van 't binnedeil van de aerd oet twee laoge, de boetenopligkende lithosfeer en de binneligkende asthenosfeer. De plaattektoniek koom nao baove door twee versjillende geologische observaties: de baom van d'n oceaan brèd zich oet en de kóntinente versjuve zich.
Latiens sjrif
Aofgeleide sjrifte
Wie heibove dudelek maag zien gewore, gebruke hiel väöl taole hun eige versie vaan 't Latiens alfabet. Die versies weure evels euver 't algemein neet es apaarte sjrifte gezeen, al sprik me soms wel vaan 't Nederlands, Duits, Zweeds alfabet etc. In aw tije gónge de (Germaanse) rune wel deils op 't Latiens sjrif trök (al zien ze veural via de Alpien sjrifte tot de Germane gekoume, en neet direk via 't Latien). Veur 't ogham maag me de inspiratie ouch bij 't Latiens sjrif zeuke, al heet 't neet de minste uterleke geliekenis demèt. Ouch de versjèllende sjrifte veur Amerikaanse taole zien geïnspireerd op 't Latiens alfabet: ze zien oontwikkeld nao contak tösse de Europese koloniste en de inheimse bevolking, soms door de sprekers zelf, soms door Europeaone. In 't geval vaan 't Cherokeesjrif goon de teikes veur e groet deil ouch trök op de Latiense, meh ze höbbe compleet aander klaankweerdes.
't Al geneump Internationaol Fonetisch Alfabet (IPA) heet ziene basis in 't Latiens sjrif, meh wiek dao zoezier vaanaof tot me 't es 'n eige alfabet kin zien.
Wijer basere diverse vörm vaan stenografie ziech op 't Latiens Alfabet, neet allemaol eve dudelek.
Alaska
thumb|right|130px|Veendel vaan Alaska thumb|280px|right|Alaska en de res vaan Amerika Alaska (aofkorting: AK) is ein vaan de staote vaan de VS. 't Heet 'n oppervlak vaan 1.481.347 km², en is daomèt de groetste staot vaan de VS qua oppervlak. 't Heet evels mer 655.435 inwoeners. De staot weurt ouch wel De Lèste Grens (The Last Frontier) geneump. De hoofstad vaan Alaska is Juneau.
Historie
Tot 1867 huurde de staot bij Rusland, mer woort verkoch aon de VS veur $ 7,2 miljoen dollar. Allewijl weurt Alaska nog wel 's veur de grap Russisch Alaska geneump. In 1964 woort de staot getroffe door de Gooie Vriedeg Eerdbeving, aongezeen deen eerdsjók gebäörde op 'ne Gooie Vriedeg. 't Koste 131 lui 't leve.
Benny Benson (de bedinker vaan de vlag) sjreef weier euver de symboliek: The blue field is for the Alaska sky and the forget-me-not, an Alaskan flower. The North Star is for the future state of Alaska, the most northerly in the union. The Dipper is for the Great Bear — symbolizing strength. (Limbörgse vertaoling:  't Blauw veld steit veur de loch vaan Alaska en 't vergeet-me-nietsje, 'n Alaskaanse blom. De Poolster steit veur de touwkomstege staot Alaska, de mies noordeleke in de unie. De Steelpan steit voor de Groete Beer, dee krach veurstèlt.)
Geografie
Alaska grens allein (in het ooste) aon Canada en aon gein aander staot of land. 't Ligk veur 't groetste deil in de Alaska-tiedzone terwijl e deil vaan de Aleoete in de Aleoete-Hawaï tiedzone ligke. 't Noorde vaan Alaska kump tot bove de poolcirkel.
Kesjteël Groat Buggenum
Kesjteël Groat Buggenum is gelaege aan de Loordersjtraot aeve boete 't Midde-Limburgse dörp Gratem, dat saer 2007 deil oetmaak van de fusiegemeinte Leudaal.
Gesjiedenis en beweuners
't Kesjteël woort veur 't eësj vermèld in 1419 en is eëuwelank in 't bezit gewaes van adellike femilies. De awst bekènde eigenaer waas ómsjtreeks 1400 Johan de Wilde van Mersen. In daen tied woort 't kesjteël dan ouch nao dees femilie van Mersen geneump. In 1632 woort 't kesjteël mèt alle aanheuërigheje, wo-ónger eine pachhaof, ein watermeule en alle lanjerieje beheuërende biej 't kesjteël, door 't huwelik van Josina de Wilde van Meersen mèt jónkheër Philip Wynand van Kerckum, heër van Merdeaux en Meerwyck, euvergedrage aan de femilie van Kerckem. In 1769, kaom 't kesjteël door euvererving, in 't bezit van graaf Jean Guillaume de Borchgrave d’Altena. In de Franse Tied woort 't kesjteël door soldaote van Napoleon gebruuk es hun óngerkómme, wodoor ’t vernaolessigd raakde en ein aaftakeling begoosj. In 1793 sjtoke dees soldaote 't kesjteël in brandj wodoor 't groatedeils in de vlammezeë verlaore góng. Inmiddels kaom 't restant van 't kesjteël, opnuuj door euvererving in 't bezit van graaf Theodore de Geloes van Aelse. Hae verkoch 't vervalle sjlot in 1880 aan Willem Verbruggen, eine koupman oet Luuk, gebaore in Gratem. Dae leet de restante van 't kesjteël aafbraeke en boewde op de fundamente hiejvan in 1889 't hujige jachsjlot, geheël in de Maaslandse renaissance sjtiel.
’t Heje
Naodat ’t kesjteël in de Tweëde Waereldaorlog danig woort besjadigd, verveel meë en meë. In 1971 woort de rewien gekoch door perfesser H. Hentrich, architect oet Düsseldorf. Hae restereerde 't kesjteël nao eige inzichte mèt aw boewmateriale en richde 't in mèt kunsveurwerpe oet alle kunsrichtinge. Perfesser Hentrich haet ènnige jaore geleje 't kesjteël gesjónke aan de Previncie Limburg. Op aafsjpraak waere d'r ónger leiding van desköndige gidse róndjleidinge gehawwe.
Delhi
thumb|'t Roead Fort in Delhi. Delhi (Hindi: दिल्ली Dillī) is 'n stad in India. Bestuurlik vèltj zie neet ónger 'nen deilstaot, mer is 't e territorium, det ouch 't distrik Nuuj-Delhi ómvatj, de houfstad van 't landj. Delhi haet 'n inwoondersintal van 11 miljoen luuj (in 2011). De ganse agglomeratie haet mieër es 16 miljoen inwoonders, waat 't nao Bombay de grótste stad van India maak en ein vanne grótter stej oppe werreld. Delhi is 'n industriestad, verkieërsknouppuntj en cultureel centrum mit universiteite, theaters, musea, galleriejen en historische boewtselen oete Mogoltied. Van 1912 toet 1932 waas 't de houfstad van Brits-Indië.
Wichtige bekiekeswaerdige zake zeen:
Gjemnes
thumb|De ligking van Gjemnes in de pervincie Møre og Romsdal. Gjemnes is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 2.676 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 382,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 7. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 1557.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
2 augustus
Heiligedaag van Eusebius van Vercelli
Eupener
De taal van Eupe huuët me neet väöl mieë.
Campodarsego
Campodarsego is 'n gemèndje innen Italiaanse pervinsie Padua (regio Veneto) en haet 12.209 inwoeaners (31-12-2004). De oppervlakdje bedreug 25,6 km², de bevólkingsdichheid is 477 inwoeaners per km².
De volgendje frazioni (inkelvawd: frazione) make deil oet vanne gemèndje: Sant'Andrea, Bronzola, Fiumicello, Reschigliano, Bosco del Vescovo.
Demografie
Campodarsego haet óngeveer 4.117 hoeshajes. 't Aantal inwoeaners stieëg inne periode 1991-2001 mit 9,7% volges ciefere oete tieënjaorlikse vólkstellinge van 't ISTAT (Istituto Nazionale di Statistica).
Eupener
Mae: braaf, hane (haa / höbbe).
Campodarsego
Geografie
Campodarsego begrinsj de volgendje gemèndje: Borgoricco, Cadoneghe, San Giorgio delle Pertiche, Vigodarzere, Vigonza, Villanova di Camposampiero.
Eupener
E gaans opvallend waoëd:"ettig", vör "80" (acht > aat < ettig).
Väörbeelde
Online (gedèltelig): Digitaal oetgaaf
Fernelmont
thumb|Locatie va Fernelmont in Name. Fernelmont is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Name. Op 'n oppervlakde va 65,61 km² wonne 7.551 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 115 minse per km².
Fernelmont is 'n oonderdael van d'r Haspengouw.
Aander kerne
left|thumb|Kesjtieël va Fernelmont. Bierwart, Cortil-Wodon, Forville, Franc-Waret, Hemptinne, Hingeon, Marchovelette, Noville-les-Bois, Pontillas et Tillier.
Silvia Pepels
Silvia Maria Johannes Pepels (Sjtein, 6 jannewarie 1975) is 'n veurmalige triathlete.
Zie nóm in 2000 deil aan de Olympische Sjpele in 't Australische Sydney en eindigde dao op de Olympische triathlon op de 26e plaatsj in 'ne tied van 2.07.05,01. Zie gong in deze wedsjtried veurtvarend van sjtart en laog nao ‘t 1,5 km zjwömme op ein 8e plaatsj. Nao ’t fitserenne laog ze op de 19e plaatsj, wonao ze nao ’t renne nog mer 26e waas.
Häör groatste prestatie is ’t Nederlandjs kampioensjap in ’t Olympische jaor 2000. In 1999 waas ze al èns derde gewore biej ’t NK en in 2002 woort ze tweëde.
Floreffe
thumb|Locatie va Floreffe in Name. Floreffe is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Name. Op 'n oppervlakde va 38,89 km² wonne 7.887 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 203 minse per km².
1959
1956 - 1957 - 1958 - 1959 - 1960 - 1961 - 1962 1959 (MCMLIX) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen donderdag op de Gregoriaanse kalender.
Maan vaan 't Jaor
Dwight D. Eisenhower
Hornindal
thumb|De ligking van Hornindal in de pervincie Sogn og Fjordane. Hornindal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 1.206 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 190,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 6,3. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1444.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Chania (departemint)
Chania (Nuigrieks: Χανίων, Chanion) is ei vaan de veer Griekse departeminte in Kreta. Bis 2011 waor 't departemint 'n perfektuur (nomos). Dat hilt in tot 't d'r 'n regiering goof. Dit is sins dat jaor evels nimmie 't geval, en dat gilt ouch veur de aander departeminte in Griekeland, die noe neet es perfekture mer regionaol einheije bekind staon (perifereiaki enotita). Qua oppervlaak, meh ouch cultureel belaank, stoon de Grieks departeminte geliek aon de Franse départements, de Duutse Regierungsbezierke en de Belzje en Neerlandse provincies. In de EU steit zoe Grieks departemint, zjus wie de zjus genömde bestuurlek laoge, bekind es 'n distrik en gei regio. De hoofplaots vaan Chania is 't gelieknaomeg Chania. In d'n Aajdgrieksen tied stoond Chania bekind es Kydonia. 't Oppervlaak vaan Chania is 2.376 veerkante kilometer. 't Gief d'r 156.220 inwoeners volgens de census vaan 2011. Dit maak 't bis 'n deechde vaan 65,75. 't Gief 23 gemeintes in 't departemint, 2 gemeinsjappe (plaotse die gein oonaofhenkeleke gemeinte vörme) en 2 provincies, die neet te vergelieke zien mèt de Limbörgse provincies. Ze zien door de EU geliek gestèld aon de arrondisseminte, zoewie de Belzje arrondisseminte, Duutse Kreuzen en Neerlandse COROP dat ouch zien.
Sorsele
Sorsele is 'n gemèndje in Västerbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 2.880 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 7.464,95 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 0,4 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,17% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
1967
1964 - 1965 - 1966 - 1967 - 1968 - 1969 - 1970 1967 (MCMLXVII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zóndag op de Gregoriaanse kalender.
Tektoniek
Tektoniek besjtudeert de percèsse, mechanisme en krachte die höbbe gelèd tót vervörminge in de koosj. De besjtuderinge van de vervörminge zelf vèlt ónger de sjtructureel geologie. De netuurkundigen achtergróndj van de tektoniek weurt besjtudeerd door de continuümmechanica.
Internationaal ruumdestation ISS
250px|thumb|'t ISS 't Internationaal ruumdestation ISS (Ingels: International Space Station) is e ruumdestation in 'n baan öm de aeërd, dat dör versjillende leng betaald, geboewd en bemand wert. Op 20 november 1998 waoërt de örsjte module gelanceerd en saer 2 november 2000 is 't station permanaent bewónd. Gedorende 't örsjte decennium van d'r 21e ieëw zal 't station continu uitgebreid werre. In de ISS werre allerhaand oonderzeuke, teste en experimaente oetgeveurd óp allerlèj gebied.
Tektoniek
Saer de jaore sestig waere op aerd de meiste tektonische versjiensele verklaord mit de theorie van de plaattektoniek. Op anger hemellichame in 't zónnestèlsel kump det neet veur en waere vervörminge van de planeetkoosj mit anger mechanisme verklaord.
1967
Gebäörtenisse
thumb|right|150px| Herdènkingsmonemènt veur Tommy Simpson op de flanke van de Mont Ventoux.
Kaersjwunsj
Kaersjwunsj gecombineerd mèt nuujjaorsjwunsj in diverse Limburgse dialekte:
1967
Maan vaan 't Jaor
Lyndon B. Johnson (twiede kier)
Internationaal ruumdestation ISS
Water wert in de ISS gerecycleerd oet urine. Wie èng van de twieë wc's in juli 2009 kapót góng waor de reperatie daovan dan ooch prioritair.
Kaersjwunsj
Gelaens
wunsje uch eine zeëlige Kosjmes en e gelökkig nujaor
Kirchröadsj
Freulieje Krismes (Wainachte) en jelökziëlig nuijaor
1967
Gebore
thumb|right|150px|Laura Dern, gebaore op 10 Fibberwarie 1967. thumb|right|150px|Kurt Curbain van Nirvana, gebaore op 20 fibberwarie 1967. thumb|right|150px|Raymond van Barneveld, gebaore op 20 april 1967. thumb|right|150px|Koen Wauters, gebaore op 17 september 1967. thumb|right|150px|Gavin Newsom, gebaore op 10 Oktober 1967. thumb|right|150px|Boris Becker, gebaore op 22 november 1967.
Internationaal ruumdestation ISS
D'r Belsje astronaut Frank De Winne kriet in de lètste twieë mond van zie verblief dao in 2009, es örsjte Europeaan, 't commando över de ISS. In die periode wilt me o.m. naogoeë wie 't samelaeve in 'n klèng ruumde van luuj mèt versjèjje nationaal achtergroonde verlöpt.
Kaersjwunsj
Maels
wense ollie 'ne zalige Kórsmis en 'n gelukkig nèjaor
Maers
winsje uch 'ne zaolege Keersjmes en 'n gelökkig nujaor
1967
Gesjtorve
thumb|right|150px|Konrad Adenauer, gesjtórve op 19 april 1967. thumb|right|150px|René Margritte, gesjtórve op 15 augustus 1967. thumb|right|150px|Che Guevarra, gesjtórve op 9 oktober.
Meziek
De volgende plate waere Top 3-hits in de Veronica Top 40:
Wèrm
Wèrm (Frans: Waremme, Nederlands: Borgworm, Waols: Wareme) is 'n stad en gemèndje inne pervincie Luuk in 't Belsj. De gemèndje tèltj ruum 14000 inwoeaners.
Kaersjwunsj
Moferts
winse uch 'ne zalige Kèrsmès en e good nuujjaor ('ne goje roetsj)
Wèrm
Anger kerne
De grótter kerne zeen: Bettehaove (Bettincourt), Bleret, Bòòmster (Bovenistier), Grand-Axhe, Lankminge (Lantremange) en Liek (Oleye). De kleinder kerne zeen: Hartinge (Hartenge), Longchamps, Mouhin en Petit-Axhe.
Kaersjwunsj
Norbiks
weunsjt uch 'ne zalige Kaeërsjmes en e gelökkig Nuujjaor
Nuts
wunsje uch ene zieëlige Kaesjmes en e gelökkig nuujjaor
Rimmesjdèls
weunsjt uch 'ne Joyeux Noël en Bonne Année
Valkebergs
wunsje uuch zalig Keersjmes en zalig nuujjaor winsje uuch zalig Kaersjmes en zalig nuujjaor
Venloos
winse óch 'ne zalige Kersmes en 'n gelökkig niejaor
Völzer
Freuliesje Wainachte en jelökzèllisj nuijaor
Wieldesj
wunsje uch 'ne zieëlige Krismes en 'n gelökkig nuujjaor
Zittesj
wunsje uch eine zelige Krismes en ein gelukkig nuujaor
Pruuk
'n Pruuk kan waere gemaak van synthetisch haor, paershaor of ech haor; det litste is aanzeenlik duurder. Ouch eige kophaor die zeen aafgeknip gewore kónne waere gebroek, meh det kump neet väöl veur.
Pruke waere veural gedrage door luuj die ónvraej höbbe mit häör eige kapsel. Manskaerele die zoea kaal zeen gewore drage bao noeatj 'n pruuk, meh luuj die chemokuur óngervinje, höbbe döks las van haoroetval. De wins veur die luuj is det de pruuk netuurlik haor geliek, zoeadet anger luuj neet kónne zeen det zie 'n pruuk ophöbbe. In Limbörg drage luuj döks pruke mitte vastelaovendj es óngerdeil van 't zich verkleie.
In 't Vereinig Keuninkriek drage richters 'n witte pruuk die óngerdeil is van 't ambskostuum.
Praemium Imperiale
't Premium Imperiale (Latien veur 'Keizerleke Pries'; Japans: 高松宮殿下記念世界文化賞, romaji Takamatsu-no-miya Denka Kinen Sekai Bunka-shō, lètterlek 'Wereldcultuurpries t'r naogedachtenis aon Zien Keizerleke Hoegheid prins Takamatsu) is 'n Japanse kunspries die in diverse disciplines weurt oetgereik. De weurt sinds 1989 eder jaor oetgereik door de keizer vaan Japan en besteit oet 'n gouwe medaje en e bedraag vaan 15 mieljoen Japanse yen.
De pries kint vief disciplines: sjèlderkuns, beeldhouwkuns, arsjitectuur, meziek en film/theater. De pries is min of mie gedach es aonvölling op de Nobelpries; dit verklaort boeveur 't Praemium gein categorie literatuur kint.
Marimba
right|thumb|'ne Marimba 'ne Marimba is 'n slaagwerkinstrumint, verwant aon de xylofoon, oet de femilie vaan idiofone. De toetse zien miestal vaan roezehout gemaak, mer soms ouch vaan synthetische materiaole.
Amstel Gold Race
De sjtart van de Amstel Gold Race ies op de Mert van Mestreech. De finish liek saer 2003 bovenaan de Cauberg. Ièrder finishplaatse waore Meersje en Mestreech.
Bies in de jaore 90 woort de Amstel Gold Race veural door Nederlandse en Belzje fietsrennersj gewónne. Wie de wedsjtried ónderdeil woort van de Waereldbeker woort 't deilnummersjveld internationaler. De Nederlandse fietsrenner Jan Raas haet de Amstel Gold Race 5 kièr gewónne tösje 1977 en 1982. In zienen tied kalde me ouch waal van Amstel Gold Raas.
Op d'n daag veur de wedsjtried veur profrennersj ies d'r 'n toerversie van de Amstel Gold Race.
In 2020 woort de Amstel Gold Race veur de ièrsjte kièr neet gehouwte, in verband mèt de COVID-19-pandemie. 't Jaor dao-op gaof 't 'n aangepasde versie.
Beklumminge
In de race were of woorte de volgende berg beklómme:
Bas van der Vlies
Bastiaan Johannis (Bas) van der Vlies (Sliedrecht, 29 juni 1942 - Utrech, 7 november 2021) waas 'ne Nederlandjse politieker vanne Staotkóndig Gereformeerdje Partie (SGP).
Van der Vlies waas van 10 juni 1981 toet en mit 17 juni 2010 (10.599 daag) lid vanne Twieëdje-Kamerfractie, saer 1986 es fractieveurzitter. Daomit behuuertj t'r toete luuj die 't langste zitting höbbe (gehadj) in ein vanne kamers vanne State-Generaal.
Inne Kamer besjeftigdje d'r zich ónger anger mit landjboew, financieje, vouksgezóndjheid, waalzeen, sport en óngerrich.
Media
Tróds det de SGP 't beleid haw det die veur religieus-ethische raejenen 'n actief optraejen oppe tillevies vermiedj (me leet zich waal dore parlementaire pers inne wanjelgeng van 't parlemèntsgeboew interviewe), versjeen Van der Vlies op 30 september 2005 veuren ieëste kieër in 'ne tilleviesactualiteiterubriek (NOVA Politiek). Daonao trooj d'r dökker op in tilleviespergramme.
Vulgair Latien
frame|Graffiti in Pompeii, e vreug veurbeeld vaan Vulgair Latien Vulgair Latien of Volkslatien (eige naom sermo vulgaris) waore de volks- of spreektaolege dialekte vaan 't Latien in lateren tied. De taol oontwikkelde ziech min of mie oet 't Klassiek Latien (zuug oonder) en week dao ummer mie vaanaof tot ze in de vreug middeliewe oetereinveel in de Romaanse taole.
Achtergroond
't Latien had ziech in d'n tied vaan de Romeinse Republiek lankzaamaon tot volweerdege sjrieftaol oontwikkeld, mèt 'n rieke literatuurtraditie. In de ierste iew veur Christus oontstoont wat me neump 't Gouwe Latien: stylistisch geperfectioneerd Latien, veural geassocieerd mèt Cicero en zeker ouch te vinde bij Caesar, Ovidius en Vergilius. Dit waor e zoegenaomp acrolek: de taol vaan 'n bovelaog. In de taol vaan 't gewoen volk zaote dus eleminte (wäörd, idioom, verbuiginge, oetspraokvariante etc.) die es substandaard gezeen woorte en die me aofkäörde.
In de volgende iewe woorte väöl mie veranderinge doorgeveurd, meh euver wienie welke verandering op geng kaom zien de bronne sjaars. 't Vulgair Latien woort naomelek neet opgesjreve umtot me op sjaol Klassiek Latien lierde sjrieve. De Latiense sjrieftaol oet veural de twiede en derde iew nao Christus, 't Laatlatien, vertuint dèks evels wel spoere vaan taolveranderinge die in de volkstaol hadde plaotsgegrepe. De terme Laatlatien en Vulgair Latien weure wel doorein gebruuk, toch is 't versjèl dudelek: Laatlatien is "ech" Latien, bij benadering geliek aon 't Klassiek Latien, in principe grammaticaal correk en 'n sjrieftaol, Vulgair Latien is de volkstaol die dudelek d'n euvergaank nao ander taolfases markeert.
De definitie vaan 't Vulgair Latien is neet ummer dezelfde. Me liet 't neet ummer op 'tzelfde momint beginne (soms al bij 't oontstoon vaan 't Klassiek Latien, dewijl de ech groete loker pas in de daarde iew nao Christus vele), neet op 'tzelfde momint indege (wat sommege beveurbeeld veur Aajditaliaans aonzien kin iemes anders nog Vulgair Latien neume) en daoneve is neet dudelek welke sociolekte nog veur Vulgair Latien mote weure aongezeen. In de Romeinse sameleving moot e dialekcontinuüm höbbe bestande vaan 't basilek - 't meis volkse Latien - en 't acrolek - Klassiek Latien mèt allein e paar oetspraokversjèlle. De grens tösse "good" en Vulgair Latien waor daan ouch neet sjerp. Um 't nog lesteger te make moot me constatere tot in sommege gebiede de volkstaol bij 't begin vaan de middeliewe väöl mie versjèlde es örges anders. Zoe heet me in Italië nog väöl langer in 't Latien kinne preke es in (Noord-)Gallië.
Bronne
Wie gezag zien bronne sjaars umtot sjrievers gebruuk maakde vaan Klassiek Latien. Toch kin me, op basis vaan gesjreve bronne, eint en andert oetmake euver de taol.
Um te beginne hanteerde neet alle klassieke sjrievers de normatief taol vaan Cicero. Veural diechters wie Catullus en Martialis sjreve mie in "gewoeneminsetaol" en gebruukde daobij wäörd en oetdrökkinge die in formeel Latien neet veurkaome (en neet mochte veurkoume). Post-klassieke sjrievers höbbe nog väöl minder probleme mèt 't gebruuk vaan neet-klassieke wäörd en ouch zij zien 'ne belaangrieke bron.
Teslotte kint me gans get vaan de taol reconstruere door vergliekende taolwetensjap: oet häör dochtertaole (Aajdfrans, Aajdoccitaans, Aajdspaons, Aajdportugees, Aajditaliaans, Sardiens, Roemeens), aon de hand boevaan ouch veurziechteg dialectische versjèlle in 't Vulgair Latien vasgestèld kinne weure, en aon de hand vaan lienwäörd in beveurbeeld de Germaanse taole en 't Grieks.
Vocale
De belaangriekste en mies algemein doorgeveurde verandering in de Volkslatiense fonologie is 't monoftongisere vaan diftonge: twieklaanke weure einklaanke. 't Klassiek Latien had drei diftonge: ae, au en oe, boebij aongeteikent moot weure tot de lèste relatief zeldzaam waor. De ae veranderde vrij consequint in [ɛ], iers in neet-beklemtoende syllabes (dat begós al in d'n iersten iew veur Christus), later ouch in beklemtoende. De au woort tot [ɔ]. Dit góng relatief geleidelek: al in de klassieken tied kaom dat bij sommege wäörd veur (caudex > codex en get later Claudius > Clodius). De oe woort 'n [e].
Vaan de foneme /ɛ/ en /ɔ/ weurt aongenome tot ze in 't Klassiek Latien neet bestoonte. Dat had dus tot gevolg tot 't aontal vocaolkwaliteite umhoeg góng vaan vijf nao zeve: /a/, /e/, /ɛ/, /o/, /ɔ/ en /u/. De /y/, in 't Klassiek Latien presint in Griekse lienwäörd, veranderde in /i/. Dao zien sterke aonwiezinge tot liegopgeleide lui, die gei Grieks kóste, dat altied al dege: de letter y woort i graeca ("Griekse i") geneump. Me geit trouwes devaan oet tot de klassieke korte e en o ziech ouch vaan [e] en [o] tot respectievelek [ɛ] en [ɔ] oontwikkelde.
'n Belaangrieke verandering in 't weste vaan 't Romeins Riek - Gallië en Iberië - waor 't verdwijne vaan 't versjèl tösse lang en korte vocaole: isochronie. Italië en Dacië dege dao neet aon mèt. Dat versjèl is dudelek te hure es me Spaans en Italiaans nevenein huurt praote: de ierste taol kint allein korte vocale, in de twiede taol kin 'n vocaal dudelek gerek weure. Dit had tot gevolg tot in de Wesromaanse de Latiense dreisyllabewèt desintegreerde. Ouch woort 't woordaccint dao noe dynamisch in plaots vaan muzikaal, in groete tegestèlling tot 't Italiaans, wat zoe sterk op zien vocale steunt dat e woord in die taol neet mie op 'ne consonant kin indege. Euveregens verdween ouch in 't Italiaans de langen indvocaal: de lèste vocaal in e woord kin allein mer kort zien.
De oetgeng -am en -um, hoegfrequint in 't Latien en vaan vitaal belaank in de ierste respectievelek twiede declinatie, woorte iers - en al hiel vreug - genasaliseerd tot -ã en -õ/-~u (dit moot me oet secundair bronne aofleie umtot dat neet oetgesjreve woort) en woorte daonao tot gewoen oraal vocale -a en -o. Dit droog bij aon de desintegratie vaan 't naomvallesysteem (zuug oonder bij "grammair").
In väöl Volkslatiense dialekte waor 'n neiging tot 't diftongisere vaan de aw monoftonge e en o, 't umgekierde vaan 't ieder besjreve perces vaan monoftongisatie dus. Focus (in 't Klassiek Latien "heerd", later "vuur" en daomèt vervaanger vaan 't klassiek ignis) woort fuoco in 't Italiaans, fuego in 't Spaans en feu in 't Frans (in 't Aajdfrans fou nog es twieklaank oetgesproke). In 't Roemeens, Catalaans en Portugees traoj dat neet op (foc, fogo). Diftongering vaan de e traoj op in 't Spaans en 't Roemeens (terra > tierra).