cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Franklin Delano Roosevelt
Leve
Door 't succes vaan dee New Deal woort heer neet minder es drei kier herkoze. D'n Twiede Wereldoorlog begós heer besjeie; heer beperkde ziech tot 't levere vaan inkel troepe in Noorwege, meh wie de Japanse lochmach in 1942 de Amerikaanse vloot bij Pearl Harbor vernietegde, begóste de VS vol mèt te doen aon d'n oorlog. Heer gold oonder de geallieerde kopstökker es gemaoteg, in tegestèlling tot de radicalere Winston Churchill, dee mèt Roosevelt en Jozef Stalin de "Groete drei" ging vörme.
In april 1945 storf heer aon 'n herseblojing. Harry Truman volgde häöm op.
Bruno Bruins
thumb|Bruno Bruins in 2018 bij e bezeuk in India Bruno Johannes Bruins (Arnhem, 10 juli 1963) is 'ne Nederlandse politicus vaan de liberaol-conservatieve VVD en veurmaolege minister veur Medisch Zörg (Medische Zorg) in 't Kabbinèt-Rutte III.
Bruins studeerde rechte in Groninge, dao waor heer ouch aktief es sikkertaris vaan de jäögbeweging vaan VVD, JOVD. Vaan 1996 bis 2002 waor Bruins lid vaan de gemeinteraod in D'n Haag. In 2000 woort heer ouch wèthawwer vaan dees stad en dat bleef heer bis 2006, wie heer veur e jaor Nederlands staotssikkertaris vaan Oonderwies, Kultuur en Weitesjap woort in 't Kabbinèt-Balkanende III, boe-in de CDA 'n coalitie vörmde mèt zien partij, de VVD. Dees coalitie bleek evels gei groet succes te zien en veel al in fibberwarie 2007. Datzelfde jaor góng Bruins trök nao de lokaal polletiek, en wel veur e paar maond es woernummend börgemeister vaan de Zuid-Hollandse gemeinte Leidschendam-Voorburg. Daonao góng Bruins tijdelek 't bedriefsleve in, oonder aandere es direktäör vaan 't verveursbedrief Connexxion.
Wie 't kabbinèt-Rutte III woort ingestèld in 2017, woort in 't indverslaag vaan de coalitiegesprekke veur d'n ierste kier de nuie ministerspos Medische Zörg geneump. 't Geit hei um e ministersjap zoonder portefeuille; dat wèl zègke, e ministersjap zoonder eige ministerie. In plaots daovaan vèlt de minister veur Medische Zörg direk oonder 't Ministerie vaan Volksgezoondhied, Welzien en Sport, boevaan allewijl de CDA'er Hugo de Jonge minister is. Es minister vaan Medisch Zörg waor Bruins belas mèt geneeskundege zörg, de zorgverzekeringswèt en zörgtouwslaag, touwziech op veujselkwaliteit, baone, opleiing en arbeidsmerretbeleit veur de zörg, gezoondheidsbesjèrming, medische biotechnologie, genees- en hölpmiddele, drugsbeleid en 't sportbeleid vaan de zörg.
Tiedens e laankdoereg debat in de Twiede Kamer euver 't coronavirus op 18 miert 2020 kraog Bruins las van flawwegheid, door euververmeujdheid. Einen daag later verliende de keuning 'm op eige verzeuk iervol oontslaag.
Stiermarke
Stiermarke kin verwieze nao:
Venrods
't Venrods is 't dialekt van de Nederlands-Limburgse plaots Venroj. 't Plat van 't kortbij dörp Aostrem wiekt zo wénnig van dat van Venroj âf, dat men dit òk "Venrojs" noemt.
Maastrichtien
't Maastrichtien is 'n laog in 't Baove Kriet, haat zich tussje 65-73 miljoeën jaor gelaeje gevurmd en is in Nederland te vinge in Zuid-Limburg en besjteet oet de formaties va Gulpe (de odste laog), Kunrade en Mestreech (de jongste laog), och 't Gulpener Kriet, Kunrader kalksjtee en 't Mestreechter Kriet geneumd. In d'r volksmoond kalt me va mergel.
Venrods
Indaeling en kenmerken
't Dialaekt waert door dialectologen gewoeënlik nie tot 't Limburgs geraekend, már behuurt tot de Noord-Limburgse groep van 't Kleverlands. Dit käömt doordat Venroj buute 't verspreidingsgebied van de allermeeste Limburgse taolkenmerke ligt. De belangriekste verschillen zien de volgende:
Sommige kenmaerke daelt 't Venrods wel volop mít 't Limburgs:
Cultivering van 't Venrods
't Dialaekt stöt nie in zoeën hooëg ânziēn as väöl ander Limburgse dialekte mér naor 't zuūie; de bovelaog van de bevolking praot allâng óverwaegend Algemieën Nederlands. 't Ántal spraekers van 't plat is nie precies bekend, már 't algemieën bieēld van de dialaekte in Noord-Limburg is dat ze minder gesprôke waerre dan die in Midde- en Zuud-Limburg. Literatuur is dan òk betrekkelik schàrs. Toch is in Venroj wel 'n Veldeke-kring, die ónder mieër énne Venrodsen dictionair gepubliceerd haet (1991). 'n Umvangrieke publicatie is de vertaoling van Sjang Hoex ziene streekroman in manuscrip Rijk zonder geld as Riek zònder caens. Vandaag d'n dág is dichteres Wilma Bos actief binne dìze kring.
Leve
Wat leve precies inhèlt is lesteg te zègke. Eigelek is de vraog wat leve is triviaal, mèh toch is 't begrip leve oetveureg bestudeerd in de wetensjappe. Zoe besteit d'r 'ne gansen tak vaan de natuurwetensjappe, biologie, die gewijd is aon 't leve. Toch is de discussie euver "wat is leve" nog steeds neet aofgeloupe.
Prinsbisdóm Luuk
't Prinsbisdóm Luuk woor e vörstedóm in e gebeed dèt óngevier samevult mèt de hujige Bèlsje provinsies provincie Luuk, Belsj Limburg en 'n deel van Nederlands-Limburg, n.l. 't Graafsjap Horne, bie Wieërt. Mestreech waor twieëhieërig. Oersprunkelik woor 't e bisdóm boe-euver de bissjóppe de hierleke rechte krege en dus zoewaal geisteleke es waereldleke mach hauwe. De hoofstad van 't prinsbisdóm woor Luuk.
Leve
Wat is leve?
Mèt leve weure euver 't algemein alle organisme, dinger die d'r op geriech zien um te greuje en/of te vermeinigvuldige, bedoeld. Es 'n aonvölling dao-op heet 'n organisme e begin (geboorte) en 'n ind (doed). Daoneve weurt veroonderstèlt tot 'n organisme in staot is um 'n stofwisseling (metabolisme) te höbbe. Daorum weure virusse dèks neet tot de levende wezes gerekend. Binne de biologie is daan aoch e groet debat euver de definitie vaan leve, zjus um die virusse (en prione). Es v'r leve definiëre es 'n cel (of mierdere celle) mèt 'n stofwisseling, daan zoow dat beteikene tot de kans um boetenaards leve tegen te koume kleiner is, es tot v'r leve zouwe defeniëre in 'ne vörm boe-in aoch virusse en prione levend zien.
Prinsbisdóm Luuk
Bisdóm
't Bisdóm weurt gestich in 't midde van de veerde ièw. Teveure vult 't gebeed ónger 't bisdóm Trier. De ieste hoofstad is Tóngere. In de zèsde ièw weurt de zaetel verplaats nao Mestreech en pas in 720 kees bissjop Hubert Luuk es hoofzaetel.
Leve
Indeiling vaan 't leve
Binne de biologie (=lier vaan 't leve) zien de väöle levensvörme op Eerd, opgedeild in gróppe. De taxonomie hèlt z'ch bezeg mit 't indeile vaan organisme. Vreuger woorte alle organisme ingedeild in de zoegenaomde veer rieke (bacterië, sjummels, plante en bieste). E veurdeil vaan dees opdeiling is tot me snel de versjèlle tösse de rieke kint zien. E naodeil is echter tot dees opdeiling allein berös op de versjèlle in cellulaire opbouw. Daoneve zien virusse en prione, deilkes boevaan nog steeds neet dudelek is of ze noe wel of neet leven zien, neet opgenome in de veer rieker. De lètste jaore is e nui opdeiling sterk in opkoms. In dees nui opdeiling weurt 't leve opgedeild in drei gróppe (domeine): de Archaea, de Bacteria, en de Eukarya. Bove de domeine steit nog een opdeiling die de groondslaag veur de nui opdeiling is: de prokaryote en de eukaryote. Archaea en Bacteria behure tot de prokaryote. De Eukarya (bieste (Animalia), plante (Plantae), sjummels (Fungi) en protiste (Protista)) behure tot de eukaryote.
De veer rieker
De opdeiling vaan de veer rieker is 'n aw methode um 't leve op Eerd te deile. Dees opdeiling weurt toch nog hiel väöl gebruuk, mèt name in 't daogeleks leve. Väöl lui kinne beveurbeeld beinao metein e groet versjèl opnumme tösse bacterië en bieste, deweil ze miestal nog noets vaan beveurbeeld Eukarya gehuurd höbbe.
Prinsbisdóm Luuk
Oetbreijing
In 985 weurt 't graafsjap Hoei deur Otto II aan 't gebeed toegevoeg.
Leve
't Riek vaan de bacterië
thumb|Salmonella Bacterië
Bacterië zien de mies simpele binne de veer rieker. De basiskinmerke vaan 'n bacterie zien es volg:
Prinsbisdóm Luuk
Oetbreijing
't Hertogdóm Bouillon weurt in 1096 gekoch van Godfried V en bleef 'n ónaafhenkelik deil van 't prinsbisdóm tot 1678.
Kriet (geologie)
't Kriet is de jongste periode van 't Mesozoïcum ( 65-144 miljoeën jaor gelaeje ) en is e-zoe geneumd umdat in dit type gebied 't kriet 't vörnaamste besjtaanddeel van 't gestingde mit dizze owwerdom is. 't Kriet kump vör in Fraankriek, dele va Belsj en in Nederlands Zuid-Limburg, oeë alling 't Baove-Kriet, 't Maastrichtien ( 65-73 miljoeën jaor gelaeje ) vörkeumt, neet alling es kriet mae och es greunzaand, 't Vaolzer Greunzaand.
Prinsbisdóm Luuk
Oetbreijing
Nao de dood van graaf Lodewijk IV van Loeën weurt 't graafsjap Loeën in 1366 geannekseerd. Toch hult 't graafsjap 'n groete zelfstennigheid en waere de ouw privileges van Loeën èrkind.
Leve
't Riek vaan de bacterië
D'r zien evels wel oetzunderinge. Zoe bestoon d'r de cyanobacterië, die wel blaadgreun höbbe (allewel neet verpak in körrelkes). D'r zien ouch bacterië die zuurstof gebruke um stoffe te assimilere. Volges de endosymbiosetheorie zien cyanobacterië en zuurstofverbrukende bacterië in vreuge eukaryotische celle "gekrope" boedoor de tegewoordege eukaryote zien oontstoon.
Prinsbisdóm Luuk
Oetbreijing
Nao de ónthoofding van Filips van Montmorency kump 't graafsjap Horn in 1568 toe aan de prinsbissjop van Luuk, meh ouch dèt bleef 'n zelfstennig lieën.
Fraanse tied
In 1795 weurt 't prinsbisdóm deur Frankriek geannekseerd. 't Gebeed weurt verdeilt euver versjillige departemente: Nedermaas (Loeën), Ourthe (Luuk en 't prinsdóm Stavelot-Malmedy), en Samber en Maas (Dinant en ómgaeving).
Leve
't Riek van de sjummels
thumb|'n porseleinzwam Sjummels zien organisme die in beginsel eincelleg zien, meh miestal ouch in lang "drui" veurkoume. Paddesteul zien beveurbeeld miercellege sjummels. De algemein kinmerke vaan sjummels zien:
't Riek vaan de bieste
thumb|'n Holstein-Frisian kooi. Bieste zien de jongste organisme binne de veer rieker. De mins is e bies. Bieste kinne hun eige voedingstoffe neet zelf aonmake (of mer veur 'n gedeilte), en mote dus organisch materiaol vaan boete opnumme (ete). De algemein kinmerke vaan bieste zien:
De Drei Domeine
In 1937 heet me alle organisme opgedeild in 2 hoofgróppe, de Eukaryote (mèt kern) en de Prokaryote (zoonder kern). De lèste jaore zien de prokaryote nog 'ns opgedeild in twie gróppe: de Bacteria en de Archaea. Daorum besteit d'r noe de opdeiling vaan de drei domeine: Bacteria, Archaea en Eukarya. De Eukarya weure wijer opgedeild in de bieste, plante, sjummels en Protiste.
De Archaea
Archaea zien een gróp vaan prokaryote die ouch wel de "oerbacterië" geneump weure. Archaea distantiëre ziech doortot zie in extreme miljeus nog good kinne euverleve; vaan uters zoere en vulkanische, tot 't altied bevrore permafros. Daorum dinke väöl wetensjappers tot de Archaea de ierste levensvörme op Eerd waore. Ouch weurd gedach tot es v'r oets boetenaards leve zowwe tegekaome, tot dat daan oet variaties op de Archaea zal bestoon.
De Bacteria
De Bacteria zien sumpel organisme boe-in 't genetisch materiaol (DNA) neet verpak is in 'ne celkern, meh vrij in 't cytoplasma veurkump. Dit DNA zit in ein ringvörmeg chromosoom, en is dèks vergezeld vaan ein of mierdere kleine ringvörmege chromosome (plasmide).
De Eukarya
De Eukarya, ouch Eukaryote genömp, zien organisme boe-in 't genetisch materiaol wel verpak is in 'ne celkern. Daoneve zien de chromosome neet ringvörmeg, mèh draodvörmeg (allewel ze dèks gespiraliseerd zien). Ouch zien d'r in beginsel minimaal twie chromosome aonwezeg (een eukaryotische cel is in beginsel diploïd); allein bij geslachscelle en sommege oetzunderinge (zoeës de bijedar) hoof d'r mèh minimaal ein chromosoom te zien (haploïd). Ouch is 't zoe tot Eukaryotische celle 'n volledege celbouw höbbe, en daorum väöl organelle höbbe.
Virusse
Virusse zien get apaarts. Me is d'r nog steeds neet oet of virusse noe wel, of noe zjus neet levend zien. Virusse höbbe namelek gein eige metabolisme, en höbbe e gashiercel nudeg um ziech veurt te plante. Virusse bestoon namelek oet e stukske genetisch materiaol (dit kin RNA óf DNA zien, meh noets allebei), umgeve door 'ne eiwitmantel. Dit virusdeilke (virion geneump) vèlt de gashiercel aon, en liet 't genetisch materiaol los. De gashiercel geit daan aon de hand vaan dat virus-DNA of virus-RNA nui virus-DNA of virus-RNA make. Ouch maak de cel daan de eiwitmantel. Vervolges kin de cel oeteinvalle (lysis), boedoor de cel netuurlek doed geit. Nuie virions koume daan vrij, en kinne daan weer aandere celle aonvalle. D'r is ouch e virus dat wel z'n eige stofwisseling heet; 't zoegenaomde mimivirus. Oonder andere door de oontdèkking vaan dit virus, is in de biologie 'ne heftige strijd euver de vraog of virusse noe wel of neet levend zien.
De cel es bouwstein vaan 't leve
miniatuur|rechts|Schematische teikening vaan 'n prokaryote cel Es me de strikte definitie vaan leve aonhèlt - dus zoonder virusse en prione - daan is de cel de bouwstein vaan al 't leve. Eeder organisme (boete virusse en prione) bestoon oet ein (eincellige) of mierdere celle (miercellige). Eincellige organisme zien beveurbeeld bacterië en giste. E veurbeeld vaan miercellige organisme is de mins, meh d'r bestoon ouch microscopische miercellige, zoës beveurbeeld (hoes)miete.
Eeder cel besteit oet minstens een celmembraan, DNA, ('n hieleboel) eiwitte, en metabolische stoffe.
't Celmembraan besteit oet vètachtige stoffe, de zoegenaomde phospholipide dubbellaog. Zoonder celmembraan zow een cel oeterein valle; zie guuf dus stevigheid veur de cel. Daoneve bepaolt de samenstèlling vaan 't membraan welke stoffe in- en oet de cel kinne kaome. 't Membraan is in die zinne semi-permeabel, dat wil zègke tot bepaalde stoffe wel in en oet kinne, oonderwijl aandere stoffe dat neet kinne. Op dis meneer trejt d'r osmose op, en hèlt de cel ongeveer dezelfde concentraties aon chemicalië.
Eedere cel bevat genetische informatie. Dees informatie is opgeslage in 't DNA in gecodeerde vörm vaan 4 zoegenaomde base. Oeteindelek codeert 't DNA veur alle eiwitte in de cel; ein gen keump grofweg euverein mèt ein eiwit. Bij prokaryotische celle hènk 't DNA relatief vrij in de cel - 't guuf gein celkern. Dat heet d'r deils mèt te make tot prokaryotisch DNA neet zo laank is. De bacterie E. coli heet beveurbeeld een genoom mèt een lengte vaan ongeveer 4.6 miljoen base (4.6 Mb). Eukaryotische genome zien väöl langer - de mins heet een genoom vaan ongeveer 6 milard base (6 Gb) - en zowe zoonder netjes opgevawwe te weure meters lang weure. Eukaryotisch DNA zit dus 'opgeslote' in de celkern. De celkern heet sjus wie de cel e membraan, allewijl de celkern eigelek 'n dubbel membraan heet.
miniatuur|rechts|Schematische teikening vaan 'n dierleke cel
Dit DNA codeert veur alle eiwitte. Dis eiwitte zien de werkeleke werkpeerde in de cel. Eiwitte bestoon oet een sequentie vaan aminozoere, die zich oeteindelek opvawwe, en zoedoende 'n functioneel geheil vörme. D'r zien ontiegelek väöl meugeleke eiwitte in 'n cel: de mins heet ongeveer 30,000 gene, mèh es me alle variante en modificaties mètrekent, kömp me oet op oongeveer tien miljoen meugeleke eiwitte ('t totale proteoom). Eiwitte doen praktisch alles in 'n cel; ze kinne stevigheid geve (beveurbeeld keratine (in de huid)), es signaalmolecuul fungere (bv insuline), 'n enzym zien (bv amylase). Dit alles is zoe complex, tot mèt name bij eukaryote de meiste eiwitte es functie höbbe 't gedrag vaan aandere eiwitte te beïnvloede.
Um vaan DNA naor eiwit te goon, geit d'r een hiel proces aon veuraof. 't DNA weurt ierst "umgesjreve" in kleine stukskes RNA. RNA liekend erg väöl op DNA, mèh is aanders daan DNA mèh eenkelstrengig. Dit nömp me transcriptie. DIt RNA weurt daan in ribosome - moleculaire febrikskes - "vertaold" naor eiwit.
In structuur howwe hej de geliekenisse tusse prokaryote en eukaryote oongeveer op. Bij prokaryote gebäörd alles vrij in de cel. Bij eukaryote, aon de aandere kant, gebäörd väöl in aofgezoondere bläöskes - de zoegenaomde organelle. De mieste eiwitproductie vint bij eukaryote beveurbeeld plaots in 't endoplasmatisch reticulum. De umzètting vaan sokker naor ATP (de biologische vörm vaan energie) vint plaots in de mitochondria. Plante zètte leech um in sokker in blaadkörrekkes.
Daoneve zien eukaryote euver 't algemein väöl groeter es prokaryote celle. 'ne Minseleke cel is zoe 'n 10 micrometer in doorsnei, deweil een bacterieke in algemeine zin meh 'ne eenkele micrometer groet weurd.
In tegestèlling tot prokaryote höbbe eukaryote wél 'n celkern. 't DNA vaan eukaryote ligk daorin opgeslage. Dizze celkern heet een dubbelmembraam um ziech heen. Um dat dubbelmembraan umguuf ziech daan 't zoegenaomde endoplasmatisch reticulum (ER). Dit is een sterk opgevawwe en "misvörmp" celmembraan. Doortot 't zoe opgevawwe is, heet 't een erg groet oppervlakte. Op de "blaaijer" van 't ER ligke allemaol kleine ribosome, die zoës ieder gezag RNA umzètte naor eiwit. Zoedoende kin 'n eukaryote cel väöl mieër eiwitte producere.
Es de eiwitte klaor zien motte ze - mèt name bei de eukaryote - nog opgevawwe weure. Dit gebäört oppenuij is speciale moleculaire febrikskes, de chaperones. Zonder de gooie väörm, kinne eiwitte namelek neet werke.
Evolutie
miniatuur|links|Portret vaan Darwin
Toen Charles Darwin zien evolutietheorie publiceerde brach dat 'n revolutie teweer in de biologie en in de maatsjappij. Inmiddels wete v'r zoe good es zeker tot Darwin inderdaad geliek had. Evolutie keump d'r in kort op neer tot soorte langzemaon verandere in een nuij soort, oonder druk vaan allerlei umgevingsfaktore. Langzem mer zeker oontsteit een nuij soort die zich beter heet aongepas aan de omgeving.
Alle soorte op Eerd - en dus al 't leve dat veer kinne - zien door evolutie oontstande. Zoe aoch de mins.
Doortot beij eerdere veurtplanting vaan 'n organisme mutaties (kleine of groetere weiziginge) in 't DNA optreijje, zien alle generaties van e soort een bitteke aanders. Door natuurleke selectie oontsteit daan nao laop vaan tied langzemaon een petroen. Netuurleke selectie weurt dèks umsjreve es "'t recht vaan de sterkste', meh dat is in feite oonterech. De zjuste umsjreiving is: 't rech vaan de bèste aongepaste. Sjus die organisme die sjus - door willekeurige kans - genetisch beter aongepas zien aon de umgeving (wat dat daan aoch mage beteikene) make dus een betere kans om te euverleve. Dat beteikent weer tot zie 'n hoegere kans höbbe ziech veur te plante, en hun gene weer door te geve. Dit is netuurleke selectie. Door generaties en generaties vaan netuurleke selectie verandert de soort daan.
Een veurbeeld
Stèl, v'r zien in 'n bos. De bäöm zien greun en höbbe euver t algemein 'ne broene bas. In dit bos leef een gruupke vlinders. De mieste vaan de vlinders zien wit. Bij toeval heet ein vlinderke een mutatie boedoor 't een zwarte kleur heet. Dit vlinderke is väöl minder duudelek te zien bij d'n doonkergreune/broene achtergroond vaan 't bos. 't Heet dus väöl minder kans te weure gezeen door de vogel dee de vlinder op it, en dus heet 't 'ne hoeger kans ziech veur te plantte, en z'n gene door te geve. Umtot 't naogeslach die mutatie weer euvergeörve heet, is 't naogeslag aoch zwart, en höbbe die auch weer mieër kans ziech veur te plantte. En zoe weijer. Nao laop vaan tied weurt de populatie vlinders dus steeds zwarter, en sterve de witte oet. (En dit heet daan weer effec op de vogelpopulatie. Die motte noe op zeuk nao een aander voedselbron, of beter aoge evoluere!)
Divergente Evolutie
Bij divergente ("oet-mekaar-bewegende") evolutie splits een soort ziech op in mierdere soorte, die eeder hunne eige evolutionaire weeg op sloon. Dit is de mies veur de hand ligkende vörm vaan evolutie veur de mieste luij. Een veurbeeld zien de Darwinvinkskes. Diz vogels leve op de Galapagoseilande, en eeder eiland heet z'n eige soort oontwikkeld, eeder specifiek aongepas aan de condities veur dat eiland.
Confluente Evolutie
Bij confluente ("nao-mekaar-bewegende") evolutie evoluere twie (of mie) totaal versjillende soorte nao mekaar tow. Een veurbeeld zien vogels en visse. Umtot zwumme en vleege aerodynamisch neet wiet mekaar aoflègk, höbbe zoewel vogels en visse een gestroomlijnde lichaamsbouw geëvolueerd, en gebruke zie hun ledemate es stuurmiddel (vinne bij visse, vleugels bij vogels). Confluente evolutie treijt dus op es twie versjillende soorte bloetgestèld weure aon dezelfde umgevingsfactore, en daobei dezelfde evolutionaire weeg in zien geslage.
5 november
5 november is d'n 309en daag vaan e gewoen jaor, en d'n 310en daag vaan e sjrikkeljaor.
Afrikaanse Unie
De Afrikaanse Unie (aafkórting: AU) is 'n intergoevermenteel en supranasjenaal politieke unie van Afrikaanse lenjer en de opvolger van de Organisatie van Afrikaanse Einheid.
Kings County
D'r zien twie graofsjappe in de VS die kinne verwieze nao Kings County:
Hillijehoes
Hillijehoes of Hillijehuus (Limbörgse en Ripuarische naom versjèlle vaan spèlling mer neet vaan oetspraak, Duits: Heiligenhaus) is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 27,52 km² en 25.419 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 924 de veerkante kilometer.
't Op 190 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 6 stadsdeile.
Leeuwarderadeel
Historie
Leeuwarderadeel waor ein vaan de 30 historische grietenije vaan Friesland en bestoont dus al in de middeliewe. 't Waor toen in drei deile (trimdelen) verdeild. 't Middelste vaan die deile woort al in de middeliewe zelfstandeg es Leeuwarden, zoetot de grietenij in twie stökker verdeild raakde. In 1944 kaome 't zuidelek deil (mèt de dörper Wirdum, Goutum, Swichum en Huizum) en de dörper Lekkum en Miedum ouch bij Leeuwarden, zoetot mer e klei deil vaan de gemeinte euverbleef. In de jaore negeteg woorte planne um Leeuwarderadeel mèt Menaldumadeel bij Leeuwarden te veuge; ouch door oonwèl bij de bewoeners vaan de plattelandsgemeintes woort dit aofgebloze. Oetindelek góng de bevolking begin 2013 in e rifferendeum toch akkoord mèt touwveuging aon Leeuwarde; dees fusie is op 1 jannewarie 2018, es oonderdeil vaan 'n herindeiling in gans Noordwes-Friesland, oetgeveurd.
Tirol
Tirol kin verwieze nao:
Geofictie
Geofictie is 't óntwèrpe van fictieve geografische einhede wie stej, lenj en planete. Sjrievers van sciencefiction en fantasy wage zich mieë es ins aan geofictie.
Sommige daon det oet ónvreej mit de bestaondje waereld en creëre 'ne utopische druimwaereld, of op zien mins 'ne veurkeurssamelaeving. Angere zeen eerder gefascineerd door de bestaondje waereld en verwèrke interesses veur bieveurbeild kaert, taal, muziek of spaorwaeg in hun eige lenj. In geofictie kinne alle meugelikke interesses samekómme, en geofictie wuuertj daoróm waal 'n 'meta-hobby' genömp. Geofictici, beoefeneers van geofictie, óntwèrpe deensregelinge, make täöl, teikene kaert, sjrieve gróndjwet en besjrieve de óntwikkelinge in hun landj.
Sommige geofictici benaodrukke veural 't spelelement, det aanwezig kin zeen es geofictie neet solistisch, meh mit angere same wuuertj beoefendj. Interactieve geofictie kömp juus de lètste jaor, ónger invloed van 't internet, mieë in zwang. Dergelike interactieperjèkter kinne humoristisch en parodiërendj van toean zeen, meh ouch serieus; soms waere oet interactieperjèkter politieke inzichte verkrege.
Sjtiermarke (deelsjtoat)
Sjtiermarke (Dütsj: Steiermark; Beiesj: Steiamoak; Sjloveens: Štajerska) is 'nen deelsjtaat van Oeësteriek. E is d'r twieë noa groeëtsten deelsjtaat van 't lank qua oppervlaak. Sjtiermarke grens aan Opper-Oeësteriek en Neder-Oeësteriek aan 't noarde, aa ge Burgenland aan 't oeëste, aa Sjlovenië en Karinthië aan 't zude en aa Salzburg aan 't weste. De hoofsjtad is Graz, de twieë noa groeëtste sjtad van Oeësteriek.
Waals-Brabant
Waals-Brabant (officieel (Frans): Brabant wallon, Waals: Braibant walon) ies de kleinste provincie van Belsj; ze liek in 't gewes Wallonië. De provincie ies óntsjtange wie me in 1995 de ouw provincie Brabant sjplietsde in e Waals deil, e Vlaams deil (Vlaams-Brabant) en 't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes. Waals-Brabant grens aan de provincies Vlaams-Brabant, Luuk, Name en Henegouwe. De hoofsjtad van Waals-Brabant ies Waver.
Sjtiermarke (deelsjtoat)
Geografie
Sjtiermarke hat 'n oppervlaak van 16.401 km². De grens mit Sjlovenië is 145 kilometer lang, oeë mit d'r deelsjtaat de kótste grens mit 't boetelank van alle nuëge deelsjtate hat, mit oetzundering va Wene. De binnegrens mit anger Oeësteriekse deelsjtate is i totaal 870 kilometer lang. Sjtiermarke weëd ungerverdeeld i mieëder regio's, oeë unger Obersteiermark, Weststeiermark en de Oststeiermark. Graz en umgeëving weëd aageduud mit "Mittelsteiermark", dewiel Wes- en Oeëssteiermark bei-ee vuur d'r Ieësjte Weltkreeg óch Mittelsteiermark heesjde. Toen woeëd mit "Untersteiermark" de Sjloveenssjproakige gebeder bedoeld. Dit gebeed kam noa d'r Weltkreeg aa Kuëninkriek Joegosjlavië en 't ligk noe i Noard-Sjlovenië. De Untersteiermark moog me evvel neet verwarre mit de "Südsteiermark", 't mieës zudelige deel van 't hüj Sjtiermarke, al zint die name i de umgangssjproak synonieme gewoeëde.
Waals-Brabant
Bestuurleke indeiling
right Waals-Brabant haet ein arrondissement, Nijvel, en 27 gemeintes.
Mestreechter Kriet
't Mestreechter Kriet of de Formatie va Mestreech behuurt tesame mit d'r Kunrader kalksjtee en 't Gulpener Kriet tut 't Maastrichtien, och waal mergel geneumd. Aafzittinge van 't Mestreechter Kriet die aan de oppervlakte kaome zeunt:
Caribisch Nederland
thumb|Caribisch Nederland binne 't Caribisch gebeed. Caribisch Nederland is de naom veur de drei Caribische eilen die integraol deil oetmake vaan Nederland. 't Geit hei um Bonaire, Saba en Sint Eustatius, same ouch wel de BES-eilen geneump. Aruba, Curaçao en Sint Maarten hure wel tot 't Keuninkriek vaan de Nederlen meh neet bij de staot Nederland; zij weure daan ouch neet tot Caribisch Nederland gerekend. De huiege situatie oontstoont op 10 oktober 2010, wie de Nederlandse Antille es land woorte aofgesjaf en de drei kleinste eilen (nao inwoenertal) gei land in 't Keuninkriek wouwe/kóste weure.
Um oetereinloupende praktische reies - cultuurversjèlle, 'nen aofstand vaan zoe'n 7.200 kilometer mèt Europees Nederland, 'ne liegere levesstandaard en de aofwezegheid vaan provincies - gief 't nogal get bestuurleke bezunderhede op de drei eilen. Deils is 't de bedoeling tot die later weure opgeluf.
Euverheid
De Wèt opebaar liechame Bonaire, Sint Eustatius en Saba (WolBES) stèlt de drei opebaar liechame Bonaire, Sint Eustatius en Saba in, in de geis vaan artikel 134 vaan de Nederlandse Constitutie. Dees eilen fungere zoe es bezunder gemeintes vaan Nederland. De wèt besjrijf oonder mie de bestuurleke inriechting, de samestèlling en de kwalificatie vaan de besture en de bepaolinge umtrint 't touwziech op de bezunder gemeintes.Bij de opstèlling vaan 't wètsveurstèl waor de Gemeintewèt 't oetgaankspunt. De orgaone vaan de opebaar liechame zien mèt die vaan 'n gemeinte te vergelieke, meh drage aander naome, in dit geval naome die stamme oet d'n tied vaan de Nederlandse Antille. Neet de gemeinteraod meh de eilandraod vertrejt de bevolking, en 't bestuur besteit oet 'ne gezaaghöbber en eilandgedeputeerdes (in plaots vaan börgemeister en wèthawwers).
Caribisch Nederland is neet bij 'n bestaonde of nui provincie ingedeild en maak ouch gei deil oet vaan 't Schengengebeed. 't Werk wat normaal 'n provincie heet, weurt deils zelf door de bezunder gemeintes oetgeveurd. De nui opgeriechte Rieksdeens Caribisch Nederland is verantwäördelek veur pelitie, oonderwies, volksgezoondheid en oetkieringe. De eilandraodsverkezinge vinde op dezelfden daag plaots es de Provinciaol Staoteverkezinge in Europees Nederland, um zoe op d'n door de eilandraode te betrèkke bij 't keze vaan de Ierste Kamer. Ouch 't Statuut vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen is veranderd (zuug oonder).
Umtot de Nederlandse regering meint tot de huiege constitutie gein gooj definitief oplossinge beit um Caribisch Nederland in 't Nederlands verband op te numme, is ze in 2011 mèt e veurstèl gekoume um nao artikel 132 vaan de Nederlandse constitutie e nui artikjel 132a op te numme, boe-in weurt bestump tot in 't Caribisch deil vaan Nederland territoriaol opebaar liechame, aanders es gemeintes en provincies, kinne weure ingestèld en opgeluf. In 't daarde lid vaan dat nui artikel moot weure bepaold tot 'regele weure gestèld en aander specifieke maotregele weure getroffe mèt 't oug op bezunder umsten boedoor dees opebaar liechame wezelek versjèlle vaan 't Europees deil vaan Nederland.' 't Wètsveurstèl veurzuut ouch in 't keesrech, aon de eilandraode te geve, veur de Ierste Kamer. De ierste lezing is door de Twiede Kamer aongenome, meh de Ierste Kamer heet op 19 miert 2013 beslote um de behandeling op te sjorte tot de evaluatie vaan de staotkundege vernuiing in 2015 is gewees.
Gestiedege inveuring vaan Nederlandse wètgeving
't Veranderd Statuut bepaolt tot veur Caribisch Nederland regele kinne weure gestèld en aander specifieke maotregele kinne weure getroffe mèt 't oug op de economische en sociaol wèrkelekheid, de groeten aofstand tot Europees Nederland, hun eilandkarakter, klein opperflaakde en bevolking, geografische umsten, 't klimaot en aander factore die dees eilen wezelek aanders make es Euopees Nederland.
De ierste vief jaor zal in Caribisch Nederland veural Antilliaonse wètgeving vaan krach blieve. In de Inveuringswèt opebaar liechame Bonaire, Sint Eustatius en Saba (IBES) is 'n lies opgenome mèt Antilliaonse verordeninge die tot Nederlandse wèt zien verklaord. Zoe is de aw Landsverordening Elektriciteitsconcessies umgezat in de Nederlandse 'Wèt elektriciteitsconcessies BES' die allein in Caribisch Nederland gelt. In 't Europees deil vaan Nederland blijf de Elektriciteitswèt vaan 1998 vaan krach. Sommege landsverordeninge zien neet euvergenome, meh vervaange door nui wètgeving. E veurbeeld is de Belastingwèt BES. Mèt behölp vaan mierder aonpassingswètte is de vaan de Antille euvergenome wètgeving aongepas. 't Geit daan dèks um technische verandering, wie 't vervaange vaan 'Nederlandse Antillen' door 'Openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba'. De Aonpassingswèt opebaar liechame Bonaire, Sint Eustatius en Saba bepaolt zoe tot de Wèt aofbreking zwaangersjap (um get te neume) mèt inkel aonpassinge uterlek nao e jaor (per 10 oktober 2011 dus) vaan touwpassing is gewore.
Nao dees ierste vief jaor volg 'n evaluatie. Tenao weurt de behandeling vaan de bove geneume Groondwètsverandering wijergezat. De geneumde bepaoling in 't Statuut zouw daobij weure vervaange door 'n soortgelieke bepaoling in de Groondwèt, meh daan zoonder opsomming. 't Is de bedoeling tot nao de evaluatie laankzaamaon zoe väöl meugelek Nederlandse wètgeving in Caribisch Nederland vaan krach geit weure.
Es gevolg vaan de Wèt geldstèlsel BES is op 1 jannewarie 2011 d'n Amerikaansen dollar es officieel betaolmiddel in Caribisch Nederland ingeveurd. Daoveur waor d'n Antilliaanse gölle de officieel munteinheid. Veur dit feit sloog de Keuninkleke Nederlandse Munt einmaoleg 'ne speciaolen herdinkingsdollar, de BES-dollar. Allewel tot 't gei wètteg betaolmiddel is, acceptere de baanke op de drei eilen de BES-dollar wel, in de winkele kin ouch demèt weure betaold. Neet alle eilandbewoners waore blij mèt alle staotkundege veranderinge, 't gaof proteste.
Op 1 jannewarie 2011 woort ouch e nui belastingstèlsel ingeveurd, wat dèks weurt aongegeve es 't 'Nui Fiscaol Stèlsel' (NFS). De nui rieksbelastinge weure geregeld in de Belastingwèt BES, de Wèt inkomstebelasting BES en Wèt kezjembelasting BES. 't Belaankriekste kinmerk is 'ne vlaaktaks in de kezjembelasting vaan 30,4%, inclusief premies veur de volksverzekeringe. De eilandbelastinge weure sinds 2011 geregeld door sjapiter IV vaan de Wèt financië opebaar liechame Bonaire, Sint Eustatius en Saba (FinBES). Ouch is op 1 jannewarie 2011 'n collectief zörgverzekering ingeveurd, boemèt alle bewoeners vaan rechsweeg zien verzekerd tege krenkdekoste. De AOV-leeftied weurt tösse 2015 en 2021 in step verhoeg vaan 60 nao 65 jaor.
Op 1 augustus 2011 zien de bestaonde oonderwieswètte vervaange door oonderwieswètte nao Europees-Nederland model, boebij rekening weurt gehawwe mèt de locaol umsten. Zoe is Duits es verpliechte vreemde taol in de basisvörming vaan havo en vwo vervaange door Spaons. Ieder in 2011 woorte al de lumpsum-oonderwiesbekosteging en 'n lierpliechwèt nao Europees-Nederlands model ingeveurd.
Op 10 oktober 2011 is de Wèt aofbreking zwaangersjap ouch vaan touwpassing verklaord in Caribisch Nederland. Legaol abortusse kinne evels toch neet weure oetgeveurd, umtot 't op de eilen gein vergunninghawwende klinieke of hospitaole gief.
Rieksvertrejjing
In december 2008 woort op alle drei de eilen e Regionaol Servicecebtrum geopend. Dezen deens woort in september 2010 herneump nao Rieksdeens Caribisch Nederland. De RCN fungeert es e centraol loket vaan de Nederlandse euverheidsinstanties. Wijer besteie Nederlandse euverheidsorgaone take oet aon de rieksdeens en beit 'r hoesvèsting aon Nederlandse instanties die zelf take op de eilen oetveure.
Per 1 mei 2011 is Wilbert Stolte beneump tot Rieksvertrejjer (rijksvertegenwoordiger) veur de opebaar liechame Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Vaanaof 10 oktober 2010 waor die functie woergenome door Hans Gerritsen. De Rieksvertrejjer is de bestuurleke sjakel tösse 't Riek en de opebaar liechame. 't Betröf e nui bestuursorgaon, wat ziene groondslaag vint in de WolBES. Zien veurnaomste beveughede ligke in de sfeer vaan 't interbestuurlek touwziech en de bevordering vaan good bestuur. De beneuming gebäört per Keuninklek Besluit en gelt veur zès jaor. Henk Kamp waor in d'n aonloup nao de staotkundege veranderinge in 2009 beneump tot Commissair veur Bonaire, Sint Eustatius en Saba.
Bij e bezeuk vaan 'n parlemintair delegatie in oktober 2011 bleek veural op Saba en Sint Eustatius groete oonvrei te bestoon euver de nui structuur. Veural 'n verslechtering in 't zörgaonbod (boebij patiënte soms weure doorverweze nao hospitaole in Colombia of op Guadeloupe]) en gestege etesprijze woorte es probleem gevoolt. Ouch keuningin Beatrix stuitde 30 oktober 2011 bij häör bezeuk aon Bonaire op protesterende eilandbewoeners.
Bezunder gemeintes
De drei bezunder gemeintes kinne oonderein groete versjèlle. Bonaire ligk op 90 kilometer boete de kös vaan Venezuela; op oongeveer 810 kilometer aofstand vaan Saba en Sint Eustatius. De groete aofsten make tot de eilen geografisch en cultureel hendeg divers zien. Zoe is de (alledaogse) veurtaol op Bonaire 't Papiaments, op Saba en Sint Eustatius evels 't Ingels. Dewijl Bonaire veural besteit oet koraolkalk, zien Saba en Sint Eustatius völkaoneilen. De slaopende völkaon op Saba, de Mount Scenery, bersde in 1636 veur de lèste kier oet.
Bronne
Dit artikel is vertaold oet 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Demografie
Demografie (Grieks: dèmos; "vouk" en graphoo; "besjrieve"; "bevölkingsbesjrieving") of bevölkingslieër is de weitesjap die de kwantitatieve aspèkte vanne bevölking bestudeertj, oetgeveurdj door 'nen demograaf, dae studie verrich nao de samestèlling vanne bevölking nao dinger wie laeftied, geslech, nationaliteit, etniciteit en/of beroep. 'n Dergelike studie raak sociaal weitesjappe wie geografie, sociologie, antropologie en gesjiechte, mer ouch exakte weitesjappe wie stattestiek en wiskónde.
Demografie besleitj de studie vannen ómvangk, de structuur enne spreijing vanne bevölking en wie de bevölking doren tied verangertj door gebaordje, stèrfgevalle, migratie en vereljering. De demografische analys kan oppe ganse maotsjappie of op bepaoldje gruup betrèkking höbbe die door criteria waere bepaoldj wie óngerrich, nationaliteit, godsdeens en 't behuuere toet 'n bepaoldje etniciteit.
1860
1857 - 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 1863 1860 (MDCCCLX) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne zoonsdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|Giuseppe Garibaldi (in 1866)
Skånland
thumb|De ligking van Skånland in de pervincie Troms. Skånland is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Troms in Nórwaeg. De gemeinte had 2.918 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 494,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5,9. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1913.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Veer
Veer (4) is e ciefer en 't netuurlik getaal det völg op 't getaal drie en veuraafgeit aan vief.
Veer is 't klènste samegestèldj getaal; me kan 't deile door 1 en 2. Wiejer is 't ouch 'n hoogsamegestèldj getaal; det wil zègke det gein inkel leger getaal door aeve väöl of mieë netuurlike getale kan waere gedeildj. 't Volgendj hoogsamegestèldj getaal is zès.
Veer is 't derdje kwadraotgetaal, nao nól en ein. Raekentj me de nól neet toet de netuurlike getale, dan is veer 't twieëdje kwadraotgetaal.
E getal is deilbaar door veer wen de lèste twieë ciefers det ouch zeen. Dit is 't geval wen
Ciefer
't Teike det inne moderne wèsterse werreld wuuertj gebroek veur 't getaal "4" aan te gaeve geit trögk nao India. Wo de getale klènder es "4" woorte gesjreven es 't aantaal lienkes det me kós tèlle, wirkdje det veur "4" neet. 't Woort vereinveljig door e kruuts te make mitte veer liene, wie 't plusteike: "+". Daonao veugdje me-n 'n horizontaal lienke baoven 't kruuts toe. De Arabiere verangerdje dit in 't oug op efficiëntie nao e sjeif kruuts en tróchte 't horizontaal lienke van 't linkse puntj nao 't bäövelste puntj. De Europeane maakdjen 't teike daonao weer rech (dus neet cursief), wodoor 't weer väöl góng lieken op 't teike det de Indiërs broekdje.
In Japan en Sjina gebroek me-n 't teike "四" veur 't getaal "4".
Spoonze
thumb|[[Gewoene badspoons (Spongia officinalis).]] Spoonze (Porifera (Grant in Todd 1836) ) zien 'ne stam vaan in zie levende bieste, en same mèt de Plakbieskes (Placozoa) eine vaan de twie stamme oet 't oonderriek vaan de Spoonsechtege (Spongiformes). Ze hure tot de primitiefste diere die 't gief en bestoon al väöl hoonderde mieljoene jaore. Ze versjèlle (mèt de Placozoa) vaan aander bieste doortot ze gein (of koelek) orgaone höbbe en veur hun metabolisme aofhenkelek zien vaan 'ne constante waterluip door ze heer. Ouch misse ze symmetrie. Nao de inziechte vaan modern biologe zien de Spoonze parafyletisch; ze deile geine veurawwer dee aander bieste neet höbbe en cladistisch gezeen weure ze daorum negatief geformuleerd: alle levende bieste die gein Placozoa of Eumetazoa zien. Op groond vaan de moleculair klok en de veurvaajerpositie die de spoonze in de cladistiek bekleie, maag me aonnumme tot ze al in groete deile vaan 't Neoproterozoïcum höbbe bestande; fossiele zien evels, wie mèt zoeväöl aander ziebieste, pas mèt zekerheid bekind oet 't Cambrium.
Indeiling
thumb|Aphrocallistes vastus, 'n glasspoons. Tot veur kort woorte de spoonze verdeild in drei klasse. De ajdste, entans de klas die ziech es ierste aofspleet vaan alle aander bieste (inclusief, dus, de aander spoonze), zien de Glasspoonze (Hexactinellida). Daoneve gief 't de bekindste gróp vaan spoonze, Kiezelspoonze (Demospongiae), die ouch wel gewoen spoonze weure geneump. 't Kortste bij de neet-spoonze stoon, genetisch gezien, de Kalkspoonze (Calcarea). Sinds kort oondersjeit me ouch nog 'n veerde klas, de Homoscleromorpha, die vreuger tot de kiezelspoonze woorte gerekend meh dao genetisch al te sterk vaan versjèlle: ze blieke nog korter bij de Metazoa te stoon en de kalkspoonze mote dus fyletisch tösse kiezelspoonze en de Homoscleromorpha weure ingezat.
Umtot dees klasse al väöl hoonderde mieljoene jaore bestoon, is de variatie in 't genotyp enorm. 't Fenotyp vaan al dees bieste liekent evels mier opein; dit is de oerzaak devaan tot biologe ze nog ummer bijein in ei riek zètte.
Totnogtouw zien zoe'n 9000 soorte spoonze besjreve.
Bouw
thumb|Sjematische weergaaf vaan de bouw vaan spoonze. Vaan boete bestoon ze oet choanocyte (roed) en pinacocyte (geel). De ierste dene es poompe um 't water (liechblauw pijle) door de pories (oranje) te hole. Vaan binne zien de spoonze hool en gevöld mèt mesohyl (liechgries). In de mesohyl zitte versjèllende aander celle en structuurkes, zoewie de lofocyte (mauve), de oöcyte (doonkergreun), de archeocyte (liechgreun), de sclerocyte (doonkerblauw) en de spiculae (doonkergries). Zuug wijer de hoofteks.
Basisbouw
Spoonze höbbe gein echte orgaone, meh wel gespecialiseerde celle. De belaankriekste celle zien de choanocyte. Dao-aon zitte conische of cilindrische zuimkes mèt dao-in flagella (lètterlek 'smikskes'). De constant bewegende flagella make tot 't water door de spoons zie lief kin stuime. Dit kump trin door de pories, die nao 't binneste vaan de spoons leide. Dit binneste is hool, en gevöld neet mèt celle meh mèt mesohyl, e gelei-echteg spöl wat veural oet collageen besteit. De pories kinne weure aofgeslote door porocyte, celle die binnenin de spoons e läögskes euver 't mesohyl vörme. In dit mesohyl nump de spoons häöre zuurstof op en verteert ze de bacterië of 't organisch aofval wat nao binne löp. Ouch kin via de pories 't aofval (verteerd ete en koledioxied) weer nao boete weure gepoomp. De spoons heet nog 'n aander typ hoofcelle: de pinacocyte, e soort dèkplaote vaan 't mesohyl. Dees celle höbbe gein flagella, meh zien wel in staot um groeter stökskes ete, die neet in de pories passe, te vertere.
Gespecialiseerde celle en structure
In 't mesohyl zitte nog aander celle, die dao vrij doorheer bewege en hun eige functies höbbe. Zoe gief 't de amoebe-echtege lofocyte, die collageen aofsjeie, en de collencyte, die 'tzelfde doen. Rabdifeer celle sjeie polysaccharide (sókkers) oet. Spoonze kinne ziech geslachtelek voortplante en höbbe daoveur daan ouch eicelle en/of zaodcelle, in dit geval oöcyte en spermatocyte geneump. De sclerocyte sjeie de hel, mineraolege spiculae ('spengskes') aof, die e soort primitief inwendeg gereemsel make. Bij de kiezelspoonze gief 't ouch spongocyte; de make e speciaol collageen aon wat transformeert in 't tej spongine, de stof die de bekinde spoonze hun kinmerkende textuur gief. De myocyte zien 't kortste wat 'n spoons bij e spier- of nervestèlsel kin koume: heimèt kinne deile vaan de spoons weure samegeduid. 'Grijs celle' dene veur 't immuunsysstem. Archaeocyte zien oonoontwikkelde, totipotente celle, die dus nog in eder aander typ kinne transformere.
Versjèlle oonderein
De glasspoonze, die ziech wie gezag es ierste vaan de aander spoonze aofsjeide, völle dit groondplan op 'n gans eige meneer in. Hun spiculae houpe ziech mikado-echteg op; tösse dit raamwerk zit 't weik weefsel. De mieste celle zien aoneingekloonterd tot e syncytium, wat me deils es e groet aontal symbiotische celle, deils es ein cel mèt mierder celkerne moot zien. De choanocyte zien ouch tot syncytia aoneingekloonterd, die bolvörmeg zien en in dees hooltes de veujingsstoffe vaange. Door dit alles is 't mesohyl neet zoe nujeg; ofwel oontbrik 't gans, ofwel is 't minimaol.
Ouch de aander drei klasse versjèlle oonderein in bouw. Samegevat kump dit hei-op neer:
Versjèlle mèt de Radiata
Allewel tot Spoonze en Radiata (kwalle en verwante) allebei sumpel, weike organismes mèt e paar elementair specialismes zien, tuine wezeleke versjèlle aon wiezier de twie gróppe oeterein ligke. De Radiata stoon evolutionair korter bij us, umtot ze, in de primitiefste meugeleke vörm, e paar vaan de kinmerke deile die hoeger bieste vaan lieger bieste oondersjeie.
Woengebeed
Spoonze leve in alle wereldzieë, vaan de pole tot de trope, meh ze prifferere stèl waters umtot de sediminte die golve in 'ne störm losmake, hun pories zouwe blokkere. Kiezelspoonze zien 't mies wendbaar en universeel: ze leve vaan kort oonder de oppervlaakde tot deep in trogke. Ouch in zeut of brak water koume ze veur, wat veur aander soorte neet gelt. Glasspoonze vint me allein in de deepzie, kalkspoonze zjus weer allein op 't continentaol plat. De spoonze versjèlle ouch in d'n oondergroond boe ze op greuje: glasspoonze zeuke sediminte op, kalkspoonze gedije op hel bojems. Ouch hei-in zie de kiezelspoonze weer de flexibelste: ze kinne op edere ziebojem veurkoume.
Voortplanting en levescyclus
Aseksueel voortplanting kin op drei versjèllende menere. De sumpelste maneer is door aofrieting vaan stökker spoons. Dit gebäört beveurbeeld in störm. Es 't fragmint op ziech mer genóg versjèllende celle bevat (choanocyte, pinacocyte en archaeocyte), kin dit weer 'n gans nui spoons weure en zal 't bies ziech aon 'ne stein vaszètte. E paar soorte plante ziech voort mèt knópvörming: 'n excentrisch, sterk gegreujd deil vaan de spoons brik wie 'ne stek vaan 't mojerbies aof en maak ziech later vas aon de groond. De daarde meneer is de productie vaan gemmulae ('edelsteinekes'): hel kerne in 't weik spoonzelief. Wienie de res vaan de spoons störf door oongunstege umsten (te hoeg of lieg temperatuur, oetdruging, te hoeg zaajtgehalte), blijf dit kernke dèks laank intak en kump 't tot leve wienie de umstendeghede weer normaal zien. Veural zeutwaterspoonze doen dat.
De levesdoor vaan spoonze versjèlt sterk vaan soort tot soort: in gemaotegde regione leve ze dèks mer e paar jaor, in tropisch gebeed en mesjien ouch in de deepzie gief 't soorte die wel 200 jaor aajd weure. Ein spoons is bekind die mer 0,2 mm per jaor greujt; umtot vaan häör 'n exemplaar vaan 'ne meter groet is gevoonde, moot dit bies, moch 't greujtempo constant zien, wel 5000 jaor aajd zien. De geslachsriepheid versjèlt al eve sterk: sommege soorte bereike die nao e paar weke, aandere pas nao väöl jaore.
Natuurleke vijande en verdeideging
Allein de Spoonsvlege, 'n femilie vaan nètvleugelege insekte, zien ech gespecialiseerd in 't ete vaan spoonze.
Gebruuk
thumb|'t Gereemsel vaan de gewoene badspoons (gans bovenaon levend te zien) es gebruuksveurwerp. Kiezelspoonze zien sinds iewe door de mins gebruuk veur versjèllende doele, boebij de wunseleke eigesjap vaan 't voch vashawwe en 't weik oppervlaak ze gesjik maak veur versjèllende doele. 't Geit daan um spoonze vaan de geslachte Spongia en Hippospongia, die gein spiculae höbbe. In 't recint verleie zien spoonze veural gebruuk es pótsgerei, bij 't baoje en es verfspreier bij 't sjèldere. Umtot spoonze evels neet al te hel greuje, leide dit midde twintegsten iew tot euverbevèssing, wat hun wijer bestoon in gevaor brach. Sindsdeen zien keukespoonze veural synthetisch. Veur de aander doele weurt speciaole aquacultuur gebruuk, boe-in spoonze speciaol veur minselek gebruuk weure gekweek.
Neve de mins heet me ouch d'n toemeleer spoonze es werktuig zien gebruke. Um perceis te zien: sommege vruiwkes in Shark Bay (Wes-Australië) doen ze um hunne snoets, allezeleve um ziech bij 't foeragere te besjerme. Door de beperkde verbreiing vaan dit gebruuk dinke gelierde tot 't hei um 'n recinte oetvinding geit.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; zuug dao veur oteurs en rifferenties.
Antoni van Leeuwenhoek
thumb|Antonie van Leeuwenhoek gesjiljerdj door Jan Verkolje. Antoni van Leeuwenhoek (Delf, 24 oktoeaber 1632 - Delf, 27 augustus 1723) waas 'ne Nederlandjsen hanjelieër en weitesjapper. Hae steit 't bèste bekandj veur zien verbaeteringen ane microscoop en es eine vanne gróndjlègkers vanne later celbiologie enne microbiologie. Hiebie borduurdje d'r door op 't werk van Jan Swammerdam.