cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Munteinhede vaan de Europese Unie
De munteinhede vaan de Europese Unie (EU) zien alle oficieel munte gebruuk in de lidstaote vaan de EU. De 2021 gief 't d'rs nege. D'n Euro is de munteinheid veur de mierderheid vaan dees lidstaote mèt de euverege ach opererend in oonaofhaankelek monetair polletiek. De EU-lidstaote die d'n Euro höbbe aongenomme staon bekind oonder de naom Eurozone en deile de Europese Centraol Baank (ECB) en de Ikkenomische en Monetair Unie. De ECB en de nationaol centraol baanke vaan alle EU-lidstaote, dus ouch die nog hunnen eige munt höbbe, make deil oet vaan 't Europees Systeem vaan Centraol Baanke.
't Geit in totaal um vief lidstaote die heidoor hun verwachte deilnaome aon d'n Euro toch veuroet kinne sjuive: Tsjechië (Tsjechische kroen), Hongarije (Hongaarse florint), Pole (Poolse zloty), Roemenië (Roemeense leu) en Zwede (Zweedse kroen). Twie EU-lidstaote zien wel deilnömmers vaan 't Wisselkoersmechanisme gewore en zalle dus op de kort of lang termien Euro-lidstaote weure: Bölgarije (mèt de Bölgaorse lev) en Kroatië (mèt de Kroatische koena). Wijers gief 't twie drei regio's in de EU die officieel binne de Eurozone valle mer um hun aofhenkelekheid aon bepaolde len boete de EU in de praktiek dèks d'n Euro neet gebruke. Veur 't Duits Büsingen am Hochrhein en 't Italiaans Campione d'Italia geit 't um de Zweitserse fraank (Zweitserland). Veur Noord-Cyprus geit 't um de Törkse lira.
Bertus Aafjes
miniatuur|Bertus Aafjes (1965) Lambertus Jacobus Johannes (Bertus) Aafjes pseudoniem Jan Oranje (Amsterdam, 12 mei 1914 - Swolgen, 22 april 1993), is 'ne Nederlandse sjriever en dichter.
Aafjes begoosj iësj aan 'n preesteropleiding, sjtudeerde daonao 'n tiedje archeologie in Raome en wiejde zich daonao aan literair en journalistiek werk. Hae debuteerde in 1940 es dichter mèt "Het gevecht met de muze".
In 1946 sjreef hae "Een voetreis naar Rome", 'n romantisch-poëtisch reisversjlaag, womit hae nationale bekèndheid verwórf. In 1953 versjeen "De karavaan", veurluipig ziene lètste dichbundel, ómdat 't literair klimaat ónger invloed van de Vieftigers óngertösje erg waas verangerd en Aafjes zich daotège hevig verzat, wat tot ein beheuërlik conflik leijde.
Hienao lag hae zich toe op reisbesjrievinge, veurnamelik van 't Middellandse Zeëgebied. Ónger angere sjreef hae "Capricio Italiano", 'n autobiografisch versjlaag, gesjreve tiedes zien korte archeologische sjtudie in Raome, en "Goden en Eilanden". Hiein woort 'n reis door Griekeland besjreve aan de handj van Homerus' Odyssee.
Bertus Aafjes is in 1969 geridderd mèt de Orde van de Gulden Humor.
Lónge
De lónge zeen de gepaardje aomhaolingsorgane van gewèrveldje bieëster, mit oetzunjering vanne meiste vissen en sómmige amfibieje.
Inne lónge vindj gaaswusseling plaats tösse lóch en blood veur 't metabolisme. De lónge van zougdere zeen gein hol ruumdjes die gevöldj waere mit lóch, mer höbben 'n spónsechtige structuur zodet 't oppervlak wo gaasoetwusseling meugelik is väöl grótter wuuertj. De lónge van amfibieje zeen waal te vergelieke mit 'n laeg toet, die dus neet hieël efficiënt is. Ze aome denouch door kaelaomhaoling en dore hoed.
Gaaswusseling
Door te aome kan gaaswusseling plaatsvinje; zoerstof diffundeertj den 't blood in en koolstofdioxide d'roet. Zoerstof is nuuedig veure verbranjing van voor, wobie energie vriekump veur e groeat aantaal processe. Ouch wuuertj mitte aomhaoling koolzoer eweggehaoldj det wuuertj geproduceerdj bieje verbranjing van voorstoffe. De concentratie van koolzoer in 't blood wuuertj geregeldj door 't aomcentrum in 't herre.
Harry S. Truman
Harry S. Truman (8 mei 1884 - 26 december 1972) waor de 33e President vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika. Heer waor president vaan de Vereinegde Staote vaan 12 april 1945 bis 20 jannewarie 1953.
De president waor lid vaan de polletieke partij vaan de Democraote (Ingels: Democrats).
Zuug ouch: Lies van presidente van de Vereinigde Sjtaote
Russisch hierevoetbalèlftal
thumb|Trainer [[Guus Hiddink en staarspeuler Sergej Semak mèt president Dimitri Medvedev in 2008, nao 't behole vaan de haaf finaal op 't EK in Oosteriek en Zwitserland.]] 't Russisch hierevoetbalèlftal, bijgenaomp 'De Bere' (Медведи) of '’t Roed leger' (Красная армия) vertrejt Rusland in internationaol voetbalwèdstrije. Officieel besteit 't team pas sinds 1992, wie 't nao 't oetereinvalle vaan de Sovjet-Unie nui gevörmp woort. 't Russisch team en ziene Sovjet-Russische veurgenger höbbe door de jaore heer wisselend gepresteerd. Ze kóste ziech dèks mèt de groete voetbal-len mete, meh bij de wereldtop heet 't team noets ech gehoort. 't Russisch voetbal weurt gereguleerd door de nationaole voetbalboond RFS (Российский Футбольный Союз). Zien toesmatches späölt 't team in d'n Otrkrytnije-Arena, 't Loezjniki-stadion, 't Lokomotiv-stadion (alle drei in Moskou) of 't Petrovskistadion (Sint-Petersbörg). In december 2016 stoont 't team op de 56e plaots vaan de FIFA-Wreldraanklies.
Historie
Nao de Revolutie doort 't tot 1923 ietot weer e nationaol èlftal kós weure geformeerd. D'n iersten officiële match waor in 1924, tege Turkije, en woort mèt 3-0 gewonne. Sindsdeen späölde dit team evels aamper wèdstrije, oonder mie umtot de Olympische Speule en de Wereldkampioensjappe woorte geboycot. In 1958 sjreef 't land ziech veur 't iers veur 't WK en späölde verdeenstelek. Bij 't EK vaan 1960, 't ierste oets, woort 't land zelfs de winner. Ouch 't WK vaan 1966, boe 't land veerde woort, waor e succes. Nao 1970 evels góng 't minder; tot 1982 zouw 't land ziech neet veur de groete toernoje plaotse. In de jaore 1980 góng 't get beter, meh de twiede plaots op 't EK vaan 1988 waor 'nen oetsjeter nao bove. 't Lèste optrejje op 'n indtoernooj waor 't (oonsuccesvol) WK vaan 1990. Bij 't formeel opluffe vaan de Sovjet-Unie in 1991 waor de kwalificatie veur 't EK vaan 1992 al begós. Es Gemeinebès vaan Oonaofhenkeleke Staote (GOS) moch dit team doorgoon; 't haolde de indrunde meh had gei succes.
In 2022, nao de Russische invasie in de Oekraïne, beslote de UEFA en de FIFA alle Russische èlftalle, ouch 't nationaolt, oet te slete vaan internationaol matche. Dit beteikende oonder mie tot Rusland neet mètdeit aon 't WK in datzelfde jaor. Op 't memint vaan dat besleet had 't èlftal nog barragematche te speule um dao überhaup te koume.
Lyndon B. Johnson
Lyndon B. Johnson (27 augustus 1908 - 22 jannewarie 1973) waor de 36e President vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika. Ziene vicepresident waor  Hubert Humphrey. Heer waor president vaan de Vereinegde Staote vaan 22 november 1963 bis 20 jannewarie 1969.
De president waor lid vaan de polletieke partij vaan de Democraote (Ingels: Democrats).
Zuug ouch: Lies van presidente van de Vereinigde Sjtaote
Dwight D. Eisenhower
Dwight D. Eisenhower (14 oktober 1890 - 28 miert 1969) waor de 34e President vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika. Ziene vicepresident waor  Richard Nixon. Heer waor president vaan de Vereinegde Staote vaan 20 jannewarie 1953 bis 20 jannewarie 1961.
De president waor lid vaan de polletieke partij vaan de Rippeblikeine (Ingels: Republicans).
Zuug ouch: Lies van presidente van de Vereinigde Sjtaote
Westeleke Jordaankant
thumb|right|Westeleke Jordaanoever De Westeleke Jordaankant (Arabisch: الضفة الغربية, aḍ-Ḍiffatu l-Ġarbīyah, Hebreeuws: הגדה המערבית‎, Hagadah Hamaaravit), ouch wel (neet gaans zjus) Wesoever of Cisjordanië geneump, is 'n bergechteg gebeed wat aon de ooskant weurt begrens door de rivier de Jordaan en d'n Doeje Zie.
De Westeleke Jordaanoever is bezat door Israël, mer heet nao de Oslo-akkoorde in bepaolde deile een beperkde otonomie en weurt dao bestuurd door de Palestijnse Otoriteit.
Etne
thumb|De ligking van Etne in de pervincie Hordaland. Etne is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hordaland in Nórwaeg. De gemeinte had 3.872 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 708,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5,5. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,7% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Gerald Ford
Gerald Ford (14 juli 1913 - 26 december 2006) waor de 38e President vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika. Ziene vicepresident waor  Nelson Rockefeller. Heer waor president vaan de Vereinegde Staote vaan 9 augustus 1974 tot 20 jannewarie 1977.
Sjummel
Mit sjummel kèn waere gemeind:
Steinfort
thumb|right|200px|Ligking vaan Steinfort, in Luxemburg Steinfort (Luxemburgs: Stengefort) is 'n gemeinte in 't kanton Capellen, distrik Luxemburg, Luxemburg.
Geografie/Demografie
left|150px|thumb|Oetziech euver Steinfort De gemeinte tèlde op 1 januari 2007 4.366 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 359,05/km². Steinfort heet 'n oppervlak vaan 12,16 km².
Mamer
thumb|right|200px|Ligking vaan Mamer, in Luxemburg Mamer is 'n gemeinte in 't kanton Capellen, distrik Luxemburg, Luxemburg.
Door de gemeinte stroump de gelieknaomige revier.
Geografie/Demografie
left|thumb|150px|Ruïnes van Gallo-Romeinse bade left|thumb|'t Kestiel van Mamer, dat allewijl deent es raodhoes De gemeinte tèlde op 1 januari 2007 6.996 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 254,03/km². Mamer heet 'n oppervlak vaan 27,54 km².
Gemeinte
De gemeinte Mamer besteit oet drei plaotse.
Hoed
De hoed, huud of 't vel (Letien: cutis) vörmp de boetelste bekleijing van 't lief van miensen en dere.
De hoed is 'n óngerdeil van 't integumentair systeem.
De lieër vanne hoed neump me de hoedkónde of dermatologie.
Opboew
De hoed besteitj oet 'n aantaal versjillige läög die in drie globaal läög kónne waeren ingedeildj. Gans ane boetekantj ligk de hoearelaog. 't Kórts ane oppervlakdje ligk de epidermis, de opperhoed. Dao-ónger ligk de dermis, de laerhoed. De dermis enne epidermis waere same de cutis geneump. Óngere cutis ligk de subcutis, ouchwaal 't bindjweefsel.
Citrus × sinensis
thumb|Appelesienen en bloodappelesiene. thumb|Appelesienebuimkes in pöt. Citrus × sinensis of Citrus aurantium is 'n saort wovan de gekultiveerdje vörm bekandj staon es appelesiene, bloodappelesienen en navelappelesiene.
De vröch guldj es e wichtig landjboewproduk, zowaal veur 't saap es de sjaal. Blajer vanne buim waere waal gebroek veur tieë van te trèkke.
Neddekaassel
Neddekaassel (of de aander Ripuarische spèllingswieze: Neddekaaßel, Duits: Niederkassel) is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Rhein-Sieg-Kreis, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 35,79 km² en 36.841 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 1029 de veerkante kilometer.
't Op 55 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 7 stadsdeile.
George H.W. Bush
George H.W. Bush (12 juni 1924 - 30 november 2018) waor de 41e President vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika. Ziene vicepresident waor  Dan Quayle. Heer waor president vaan de Vereinegde Staote vaan 20 jannewarie 1989 tot 20 jannewarie 1993.
De president waor lid vaan de polletieke partij vaan de Rippeblikeine (Ingels: Republicans).
Zuug ouch: Lies van presidente van de Vereinigde Sjtaote
5 december
5 december is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. 't Is d'n 339en daag vaan e gewoen jaor en d'n 340e vaan e sjrikkeljaor; heinao koume nog 26 daog. 't Is de nationaole fiesdaag vaan Thailand; in Nederland veert me dezen daag Sinterklaosaovend.
Jimmy Carter
Jimmy Carter (1 oktober 1924 - huidig) is de 39e President vaan de Vereinegde Staote vaan Amerika. Ziene vicepresident waor  Walter Mondale. Heer waor president vaan de Vereinegde Staote vaan 20 jannewarie 1977 tot 20 jannewarie 1981.
De president is lid vaan de polletieke partij vaan de Democraote (Ingels: Democrats).
Zuug ouch: Lies van presidente van de Vereinigde Sjtaote
Fedje
thumb|De ligking van Fedje in de pervincie Hordaland. Fedje is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hordaland in Nórwaeg. De gemeinte had 638 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 9,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 70,9. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1265.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Imécourt
Imécourt ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Vouziers, in 't zuudoaste van 't Frans departemint Ardennes, langs de grens van de departeminte Marne en Meuse. Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes. Traditioneel weurt in dees gemeinte dan ouch Champagnois gekald en neet Welsj, wie dat weurt gekald in 't groatse gedeilte van de échte, geografisch gedefinieerde, Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 46 luuj op 'n oppervlaak van 8,42 veerkante kilometer en daomèt goof 't 5,46 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -2,5% de jaor.
Naas
De naas is 'n orgaan det veural deentje veure aomhaoling en 't ruke.
Bie de meiste gewèrveldje zitj de naas inne midde op 't gezich of aan 't ènj vanne snoet. In 'n naas zitte bieje meiste bieëster twieë naasgater. Aomhaole gebäörtj veurnamelik dore naas. De naas haet daobie es specifieke functie de lóch te reinigen en te verwurme veurdet die nao de lónge geitj.
De nate naas van zougdere deentj ouch veure richting vanne lóchstroum te bepaolen en maak daodoor de räökzin ouch richtingsgeveulig. Kaajreceptoren inne hoed reagere mit groeate geveuligheid oppe aafkeuling door verdamping ane kantj wo de lóchstrouming 't sterkste is.
Aafwiekinge
Inne naas kónne zich ónger angere de volgendje aafwiekingen en aandeuninge veurdoon:
't Behanjele van aandeuningen ane naas behuuertj toet 't wirkveldj vanne otorinolaryngologie, de tak vanne genaeskónde die zich specialiseertj inne bäövelste lóchwaeg.
Jonval
Jonval ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Vouziers, in 't zuudoaste van 't Frans departemint Ardennes, langs de grens van de departeminte Marne en Meuse. Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes. Traditioneel weurt in dees gemeinte dan ouch Champagnois gekald en neet Welsj, wie dat weurt gekald in 't groatse gedeilte van de échte, geografisch gedefinieerde, Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 102 luuj op 'n oppervlaak van 2,53 veerkante kilometer en daomèt goof 't 40,32 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +2,1% de jaor.
Fitjar
thumb|De ligking van Fitjar in de pervincie Hordaland. Fitjar is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hordaland in Nórwaeg. De gemeinte had 2.901 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 145,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 20. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1222.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Poperinge
Poperinge (Wes-Vlaoms: Poperienge; Frans en Ingels: Poperinghe) is 'n stad in de Belzje provincie Wes-Vlaandere, arrondissemint Ieper, aon de grens mèt Fraankriek. De stad mit 119,33 km² en had op 1 januari 2008 19.837 inwoeners.
Deilgemeintes
Poperinge besteit oet zes deilgemeintes. Poperinge zelf is daovaan mèt 47,61 km² en 13.318 inwoeners wiedoet de groetste. Binne zeker twie deilgemeintes ligke nog aander kerne.
Bezeensweerdeghede
Door zien bleuj in de middeliewe stoon in 't centrum vaan Poperinge 'n aontal intersante gotische gebouwe, wie de Bertinuskèrk, de Janskèrk (zuug foto) en de Slevrouwekèrk. 't Raodhoes is in 1911 in neogotiek opgetrokke. Ouch 't Weeuwhof (wedevrouwehoof), e begienehoofechteg pleintsje, is bezeensweerdeg. In de umgeving vint me versjèllende begraofplaotse oet d'n Ierste Wereldoorlog, zoewel veur Geallieerde es veur Centraol soldaote.
Historie
Poperinge weurt um 850 veur 't iers geneump, es Pupurninga. De plaots is daan nog 'ne villa, wat wèlt zègke 'dörpke'. De locatie waor evels al in 't neolithicum bewoend; in de Romeinsen tied leep de weeg vaan Kassel nao Aardenburg hei veurbij. Vaanaof de vreug middeliewe tot aon de Franse revolutie waor de abdij vaan Sint-Omaars (Saint-Omer) lienhier vaan Poperinge. Vaanaof d'n dertienden iew bleujde, wie in wel mier Vlaamse stei, de lake-industrie, die tot in de zestienden iew veur riekdom zouw blieve zörge. Daonao woort de hopcultuur (veur beerbrouwerije) belaankriek. In de Spaonse, Oosteriekse, Franse en Nederlandsen tied bleef 't stedsje ingeslaope; ouch in 't Belsj kaom 't neet tot groete oontwikkeling. In d'n Ierste Wereldoorlog laog Poperinge veur de frontlinie (vaanoet Duits perspectief); 't waor dus vrij Belsj gebeed. Ouch heet de stad neet, wie Ieper wel, te lije gehad vaan besjetinge. Kortbij Poperinge stoont e lazarèt. In 1977 woorte de gemeintes Proven, Reningelst, Roesbrugge-Haringe en Watou aon Poperinge touwgeveug; Proven had daoveur in 1971 zelf al de gemeinte Krombeke geannexeerd.
Harricourt
Harricourt ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Vouziers, in 't zuudoaste van 't Frans departemint Ardennes, langs de grens van de departeminte Marne en Meuse. Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes. Traditioneel weurt in dees gemeinte dan ouch Champagnois gekald en neet Welsj, wie dat weurt gekald in 't groatse gedeilte van de échte, geografisch gedefinieerde, Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 43 luuj op 'n oppervlaak van 7,87 veerkante kilometer en daomèt goof 't 5,464 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +3,8% de jaor.
Henegouwe
Henegouwe (officieel (Frans): Hainaut, Nederlands: Henegouwen, Waals: Hinnot) ies 'n provincie in 't zuudweste van Belsj, gewes Wallonië. 't Gebeed van de provincie Henegouwe kump groatendeils euverein mèt 't vreuger graafsjap Henegouwe. De hoofsjtad ies Berge (Mons). De provincie behuèrt tot Wallonië en ies dus officieel Franstalig, de sjtreektaal ies 't Picardisch. De provincie grens aan Frankriek en aan de provincies Oas-Vlaandere, Vlaams-Brabant, Wes-Vlaandere, Waals-Brabant en Name.
In de Renaissance waor Henegouwe e belaangriek deil vaan de Bourgondische Nederlen, boe de Limbörge groetdeils ouch deil vaan oetmaakde. 't Belaank vaan Henegouwe is trök te hure in de renaissancemeziek en de bekinde kompeniste die Henegouwe veurtbrach, wie de bekinde vieftienden iewer Johannes Ockeghem oet Saint-Ghislain.
Besjtuurlike indeiling
right Henegouwe ies verdeild in zeve arrondissemente: Aat, Charleroi, Berge, Moeskroen, Zinnik, Thuin en Doornik. De provincie haet 69 gemeintes:
Joseph Lebeau
Zuug ouch: Lies van premiers van 't Belsj
Kantonees
thumb|Verspreiing vaan 't Kantonees in China. 't Kantonees, ouch wel Yue-Chinees geneump, is ein vaan de hoofdialekte vaan 't Chinees, gesproke in zuielek China. Wie bij de aander Chinese hoofdialekte kin me 't hiel good es 'n apaarte taol zien, umtot 't zier sterk vaan aander soorte Chinees versjèlt en neet demèt oonderling verstoonbaar is. Um politieke en cultureel reies weurt 't Kantonees toch es e dialek gezeen: de sprekers zien Han-Chineze, zjus wie de sprekers vaan 't Mandarijn en aander soorte Chinees.
De gemeine naom Kantonees kump vaan de stad Kanton (Gwanzhou) in Zuid-China, 't cultureel middepunt vaan 't taolgebeed. Heidoor is de nomenclatuur neet gans dudelek: sommege verstoon oonder Kantonees allein d'n tóngval vaan Kanton en neume de ganse dialekgróp Yue, aandere gebruke 't begrip Kantonees veur de ganse dialekgróp en neume de taol vaan Kanton Standaardkantonees. De lèste optie weurt in dit artikel ouch opgevolg.
't Kantonees zit wat status betröf tösse volkstaol en cultuurtaol in: 't gief (wie gezag) 'ne standaardvörm, 't weurt soms officieel gebruuk (veural moondeling) en vrij dèks opgesjreve. Gesjreve Kantonees kint 'n aontal karakters wat in 't Mandarijn gaaroet neet weurt gebruuk. De ISO 639-3-code is <tt>yue</tt>. De taol had in 1984 nao sjatting 56 mieljoen sprekers. Inheims is ze in groete deile vaan de provincie Guangdong, in Hong Kong en Macau; groete migrantegemeinsjappe (de zoegeneumde Kantonesen diaspora) leve in Vietnam, Maleisië, Singapore en de Vereinegde Staote; ouch de Chineze in Nederland zien vaanajds Kantoneestaoleg.
Historie
De historie vaan 't Chinees in de regio begint mèt de invasie vaan Chinese leger in d'n tied vaan de Qindynastie, aon 't ind vaan d'n daarden iew veur Christus. Tot daan touw waor dit gebeed bevolk gewees mèt zoegeneumde Baiyuevolker, die 'n oonbekinde taol spraoke. Wat mèt die lui is gebäörd, wèt me neet perceis, meh in eder geval kaome (Han-)Chineze dao massaol woene en naome hun taol, 't Aajdchinees, mèt.
Tot aon d'n tied vaan de Tangdynastie - rouw-eweg de zevenden tot en mèt de negenden iew - bleve de versjèlle tösse de Chinese dialekte te euverzien; mèt 't Middelchinees vaan toen moot me ziech zoewel in noord es in zuid good verstoonbaar höbbe kinne make. Tenao evels raakde 't zuie vaan 't land geïsoleerd vaan de machsbasis in Peking, en dewijl ziech dao 't Mandarijn oontwikkelde, behele de zuieleke dialekte väöl awwerwètse trèkke (zoewie plosieve es indklaank), dewijl ze zelf wel aander veranderinge doorveurde. Zoe woorte ze veer toene vaan 't Middelchinees deils opgesplits. Al deen tied waor de positie vaan 't dialek oonbedreig, neet allein door de maotege communicatie mèt Peking, meh ouch doortot de gesjreve cultuurtaol Klassiek Chinees bleef.
Wie de Europeaone nao Oos-Azië kaome, leet allein Kanton de boetelandsen handel touw. Daorum riechde ziech de blik vaan 't weste op die stad. Westerse handelere die Chinees lierde, riechde ziech neet op Klassiek Chinees of Mandarijn meh op Kantonees. Me zuut deen invlood beveurbeeld nog in de westerse naom veur de hoofstad, Peking: dee leit ziech neet aof vaan 't Mandarijn Beijing meh ieder vaan 't Kantonees Bak1 king1 (spreek oet pakking). Dat gaof 'nen iersten aonzat tot Kantonees es prestiesjdialek. Ouch waor 't zjus oet dees stad tot in de negentienden en vreug-twintegsten iew versjèllende Chineze migreerde nao aander len in de regio of nog wijer eweg.
De val vaan 't Keizerriek (1911) maakde de weeg vrij veur 't aofsjaffe vaan 't Klassiek Chinees te geunste vaan 't Mandarijn es officieel taol. Sindsdeen waor 't Kantonees oondergesjik. Decennialaank - zeker ouch oonder Mao - streefde me sterk denao um de standaardtaol euveral in 't land in te veure. Aon d'n aandere kant kraog 't Kantonees in Hong Kong en Macau väöl beteikenis es de spreektaol vaan dao geproduceerde films en series. De lèste jaore is de hajding vaan de Chinese regering get coulanter.
Oonderverdeiling
thumb|De Kantonese dialekgróppe. 't Kantonees liet ziech oonderverdeile in 'n aontal versjèllende dialek(sub)gróppe:
De lèste vief dialekte weure same wel Guinan geneump. 't Geit hei um 'n gróp relatief sterk vaan 't Kantonees versjèllende variëteite.
Status
Zoewel op 't vasteland vaan China es op Taiwan gelt 't Pekinees dialek vaan 't Mandarijn es de officieel taol. 't Beleid vaan de euverheid is drop geriech op dit Mandarijn te promote, zoetot me ziech in gans 't land verstoonbaar kin make. De dialekte höbbe geinen officiële status, meh ze weure neet structureel oonderdrök (wie in Fraankriek laank is gebäörd). Noe en daan kump e beriech binne euver lierlinge die straaf kriege veur 't spreke vaan Kantonees, meh ech frequint is dit neet. Publicaties gesjreve in 't Kantonees weure algemein touwgelaote en Kantoneestaolege films en meziek zien hendeg populair, neet allein in China meh ouch daoboete.
In Hong Kong en Macau is de situatie aanders. De regering sjrijf allein veur tot de officieel taol 'Chinees' is, meh zeet neet tot dat Mandarijn moot zien. In de praktijk deent 't Kantonees dao in eder geval es officieel gesproke taol: in de regering en 't oonderwies weurt miestes gei Mandarijn gesproke, al sjrijf me 't wel op.
Wie gezag leve väöl sprekers vaan 't Kantonees in Zuidoos-Azië en heet me dao touwgaank tot Kantonees gesproke popcultuur. Allein in Singapore weurt 't Kantonees actief oonderdrök, same mèt de aander Chinese dialekte: umtot de Chinese gemeinsjap dao nogal heterogeen is, wèlt me door 't gebruuk vaan de standaardtaol mier einheid smeie. 't Opebaar gebruuk vaan Kantonees is verboje en de geneumde films en meziek zien neet te kriege.
Klaanklier
thumb|Vocaole (klinkers) in 't Standaardkantonees. Sommege zien allofone; zuug de teks. De Yue-dialekte zien oonderein hendeg divers en vaan ein klaanklier vèlt daan ouch neet te spreke. Toch kin de klaanklier vaan n'importe welk dialek 'ne gojen indrök vaan ze allemaol geve, in 't bezunder vaan de versjèlle tösse 't Kantonees en 't Mandarijn. Hei weurt de klaanklier vaan 't Standaardkantonees besjreve.
Beginklaanke
Wie bij alle Chinese dialekte weurt 'n syllaab opgebroke in beginklaanke en oetgeng of indklaanke. De beginklaank is ofwel 'ne consonant (mètklinker) ofwel 'ne nulklaank (daan begint de syllaab mèt 'ne vocaol; eventueel kin de nulklaank weure gerealiseerd es 'ne glottisslaag). In de Standaardkantonesen inventaris vaan beginklaanke oontbreke, zjus wie in 't Mandarijn, mediae (weike plofklaanke); me kint tenues (hel plofklaanke /p/, /t/ en /k/) en geaspireerde tenues (/pʰ/, /tʰ/, /kʰ/). E versjèl is tot de Mandarijnse retroflexe (/ɻ/, /ʂ/, /ʈ͡ʂ/, / ʈ͡ʂʰ/) en palataole (/t͡ɕ/, /t͡ɕʰ/, /ɕ/) hei gans oontbreke. Wel heet 't Kantonees gelabialiseerde klaanke (/kʷ/ en /kʷʰ/) die 't Mandarijn weer neet kint. De h is in 't Kantonees weiker es in 't Mandarijn: mier 'n echte /h/ en gein /x/.
Oetgeng
Ouch de behandeling vaan klinkers is aanders. In 't Mandarijn kint me e groet aontal klinkerklaanke, die door taolwetensjappers tot vief foneme weure trökgebrach. 't Kantonees kint minder allofonie, meh wel ach klinkerfoneme. Zoe maak me in dees taol versjèl tösse /u/ ('oe') en /y/ ('uu'), dewijl dat in 't Mandarijn variante vaanein zien, die in de transcriptie ummer es  weure gesjreve. Ouch kint 't Kantonees, aanders es 't Mandarijn, versjèl tösse lang en korte vocaole. Wel weure lang en korte vocaole dèks e bitteke aanders gerealiseerd: 'n lang a klink wie /a:/, 'n korte a wie /ɐ/.
Soms höbbe syllabes gaaroet geine vocaol. D'n indklaank besteit daan allein oet /m/ of /ŋ/.
Toene
Vaan 't Kantonees weurt dèks gezag tot 't 'n aofsjrikwèkkend groet aontal toene heet; nege weurt dèks geneump. E bitteke oetlègk kin evels laote zien tot de situatie neet zoe gecompliceerd is wie ze liek.
De toene zien te verdeile in toene vaan ope syllabes en die in geslote syllabes. In ope syllabes zien zes of zeve toene meugelek, in geslote mer drei. (Twie traditioneel toene oet 't Standaardkantonees zien in modern variante, zeker in Hong Kong, goon samevalle; 't is op dit systeem tot de gaankbaar indeilinge zien gebaseerd.)
Toene in ope syllabes zien:
Toene in geslote syllabes zien: <li> 上陰入: hoeg (˥; kump euverein mèt 1) <li> 下陰入: midde (˧; kump euverein mèt 3) <li> 陽入: lieg (˨; kump euverein mèt 6) </ol> De cieferkes zien in transcripties e.d. gebrukelek.
Grammair
Wie alle soorte Chinees is 't Kantonees isolerend (analytisch), meh neet mie zoe strik wie 't Klassiek Chinees: zoe good wie 't Mandarijn en in tegestèlling tot de klassieke taol maak de taol gebruuk vaan versjèllende suffices. Zoe weurt 't partikel 哋 (-dei6) gebruuk veur 't miervoud vaan substantieve, wie in 't Mandarijn 們 (-men). In tegestèlling tot dat lèste kin 't Kantonees suffix allein nao wäörd veur zakes koume. Aander suffices of partikele (kwestie vaan analyse) kinne nujeg zien um de woordsoort oet te make.
Wie 't Mandarijn heet ouch 't Kantonees zoegeneumde maotwäörd die nao tèlwäörd e.d. mote koume um de aard vaan de getèlde objekte oet te drökke.
De syntaxis vaan 't Kantonees SVO (oonderwerp - werkwoord - veurwerp), meh umtot de Chinese dialekte topic prominent zien, kin 't veurwerp good nao veure koume. Door 't oontbreke vaan naomvalle o.g.d. kin de beteikenis vaan 'ne zin daan dobbelzinneg weure; gemeinelek wijs de conteks evels oet wat of wee 't oonderwerp is.
Gesjreve Kantonees
Al in de late Qing-dynastie woort 't Kantonees opgesjreve, en wel in de zoegeneumde Kantonesen opera. In d'n twintegsten iew oontwikkelde ziech veural in Hong Kong, boe väöl lui gei Mandarijn kinne of kóste, 'n op 't Kantonees gebaseerde sjrieftaol wijer. De lèste decennia heet die 'n groete vlöch genome. Me zuut 't allewijl väöl op 't internet (chatboxe, sociaol media etc.) zoewie in pretentieloes publicaties wie roddelblajer. In de riechszaol weure vaanajds al getugenisse gesproke in 't Kantonees lètterlek oet de moond vaan de spreker opgeteikend.
Karakters
Wienie 't Kantonees weurt opgesjreve in Chinese karakters, heet me globaol gezag twie keuze. De ierste keus is etymologische 'spèlling': me gebruuk daan veur e Kantonees woord 'tzelfde karakter wat me veur dat woord gebruukde in 't Klassiek Chinees, en wat me nog ummer gebruuk in 't Standaardchinees. In zoe'n gevalle versjèlt gesjreve Kantonees neet zoeväöl vaan gesjreve Mandarijn en zien Kantonese tekste veur alle Chineze te begriepe. Sommege wäörd, die in 't Mandarijn intösse verawwerd zien meh in 't Kantonees wijer leve, gebruke ouch 't bijbehurend klassiek karakter wat me in 't Standaardchinees neet mie kint. Ouch daan blijf 'nen teks veur d'n erudiete Chinees leesbaar.
De twiede optie is 'fonetisch spèlle'. In dat geval gebruuk me veur 't Kantonees e karakter wat in de Mandarijnse oetspraok 't Kantonees 't bèste weergeef. In dat geval is 't väöl lesteger veur 'ne Chinees dee gei Kantonees kint um 'nen teks in die taol te leze.
Tot slot zien ouch 'neologistische' karakters in gebruuk, die koelek veurkoume in aander dialekte. Zoe weurt 't woord lip 'lif', e lienwoord oet 't Ingels, wel es 𨋢 gesjreve: 'n combinatie vaan 車 ('kaar', 'oto'; de lif bringk d'ch jummers nao 'n aander plaots) en 立 (lap, 'n fonetische benaodering).
Transcriptie
Wie 't Mandarijn weurt ouch 't Kantonees dèks in Latiense lètters getranscribeerd. 't Relatief groet belaank vaan 't Standaardkantonees maakde door de jaore heer de noed dao-aon ummer groet. Door zien aofwiekende klaanklier kin me evels neet veur allebei de dialekte perceis dezelfde fonologie gebruke. Toch höbbe ziech bij zoewel Mandarijn es Kantonees versjèllende analoog veranderinge voltrokke.
De ierste wiedverspreide standaard woort in 1888 door Britse missionaire oontwikkeld; me spraok langen tied vaan de Kantonese standaardromanisatie. Hun systeem woort in de jaore 1920 en 1930 verbeterd door twie Oosteriekse missionaire, Meyer en Wempe. Dees systeme gónge sterk oet vaan bestaonde transcripties veur 't Mandarijn, wie de Wade-Gilestranscriptie. Kinmerkend is tot de spraokklaanke /p, t, k/ ouch weure gesjreve es , <t> en <k>; de geaspireerde variante (zuug bove) weure mèt apostrofe gesjreve ( <p'> , <t'>, <k'>). De lang vocaole, oonbekind in 't Mandarijn, sjreve dees twie geisteleke oet mèt dobbel lètterteikes (<aa> etc.). Zoe'n transcripties koume väöl awwer studente nog vertrojd veur; tot 1980 waore ze in de Westerse wereld gebrukelek.
De ierste transcriptie die economischer mèt 't Latiens alfabet umgóng waor de Yaletranscriptie, in d'n Oorlog oontwikkeld aon de gelieknaomege Amerikaonse universiteit veur soldaote die in de Oos gónge vechte. Typisch veur de Yalesysteme is tot me veur 't iers <b>, <d> en <g> gebruuk veur stumloes plosieve, zoetot me  , <t> en <k> kós goon gebruke veur de geaspireerde variante en de apostrofe euverbojeg woorte.
Dit systeem waor ummer nog relatief umslechteg, umtot 't bepaolde typisch Kantonese versjèlle neet maakde. De klaank [y] (uu) beveurbeeld, in 't Mandarijn 'ne variant vaan /u/ (oe), woort mèt <yu> weergegeve. Um zoe'n probleme op te losse oontwikkelde me 't Kantonees pinyin (1971, Volksrippubliek) en 't Jyutping (1993, Hong Kong).
Typisch aon dees systeme is tot de lètter <y> veur de klaank /y/ weurt gebruuk, en de lètter <j> veur de klaank /j/. Mèt aander wäörd: de j weurt gebruuk wie in 't Nederlands (en Limbörgs), dewijl in awwer transcripties vaan 't Kantonees (en bekans alle systeme veur 't Mandarijn) de j op z'ch Ingels weurt oetgesproke. Ouch opvallend is tot de toene nog ummer mèt cieferkes weure aongegeve (Jyut6ping3), dewijl 't Mandarijn-pinyin dao accentteikes veur is goon gebruke. Umtot 't Mandarijn mer veer toene heet en 't Kantonees zeker zès, zouw 't gebruuk vaan accente in die lèste taol minder praktisch zien.
Bronne
''Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan de Ingelstaolege artikele Yue Chinese, Cantonese, Cantonese phonology, Cantonese grammar, Written Cantonese en vaan de apaarte artikele euver de versjèllende romanisaties.
Bloodappelesien
Me zaet det de bloodappelesien bloodj wen m'n 'm aopsniedj. Dees appelesien wuuert juus wie 'n normaal appelesien bei gaeten es oetgepaers toet saap. Gepaers geliek 't saap vanne vröch neet allein blood, mer ouch roeaje wien.
Brahma
Brahma is eine vaan de väöle hindoestaonse gaoje en euvereges eine vaan de belaangriekste. Heer steit bekind es de sjöpper en weurt ouch wel pitamaha genömp, wat groetvajer meint. Hindoes besjouwe Brahma es de veurawwer vaan alle gaoje en demone. Heer woort volges dees relizjie gebore oet e gaw äöf en sjeep de Eerd en gans en al dao-op. In inkel later hindoestaons lezjendes weurt verhaold tot Brahma oet 'ne lotusblóm woort gebore dee oet de navel vaan Vishnu greuide. De meiste Hindoestaone höbbe de veurkäör veur de gaw äöf-theorie. Brahma is ouch de god dee de priesterklasse vaan de hindoestaone representiert en de Brahmaone weure genömp. Brahma waor zoen doezend jaor laank de veurnaomste god vaan 't hindoeïsme, in de periood vaan 500 veur Christus bis 500 nao Christus, meh naomaot 't hindoeïsme ziech oetbreijde en verandere, nom Brahma neet zoene centraole plaots mie in in de hindoeïstische veriering wie Shiva, Vishnu en de Groete Godin. Allewijl gief 't gein riechting binne 't hindoeïsme boe-in allein Brahma verierd weurt, meh alle tempels die aon Shiva of Vishnu gewied zien, höbbe ouch pleetjes vaan Brahma. Brahma weurt dèks aofgebeeld mèt veer geziechte en veer erm en steit dèks oppe troen dee d'r oetzuut wie 'ne lotusblóm.
Lametz
Lametz ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Vouziers, in 't zuudoaste van 't Frans departemint Ardennes, langs de grens van de departeminte Marne en Meuse. Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes. Traditioneel weurt in dees gemeinte dan ouch Champagnois gekald en neet Welsj, wie dat weurt gekald in 't groatse gedeilte van de échte, geografisch gedefinieerde, Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 72 luuj op 'n oppervlaak van 9,46 veerkante kilometer en daomèt goof 't 7,611 luuj de veerkante kilometer. Vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,68% de jaor.
Etienne de Gerlache
Etienne de Gerlache (1785-1871) waor de premier of ierste minister vaan 't Belsj. Heer behuurde tot de polletieke partij katholiek.
Heer waor premier vaan 26 februari 1831 bis 23 maart 1831. Dat waor oonder 't keuningsjap vaan Leopold I, Keuning vaan de Belzje.
Sjpaorweeg
'ne Sjpaorweeg, sjpaorlien of iezerbaan (in de Ripuarisch-Limbörgse euvergengsdialekte ouch-waal Gleis) ies 'ne weeg veur verkièr euver rails. 't Pluraal veur sjpaorweeg ies ouch sjpaorweeg. Wat betröf sjpaortransport geit 't meistes euver treine en metro's. 'ne Sjpaorweeg haet euver 't algemein twiè sjpaore. 'n Sjpaor besjteit oet twiè evewiejeg sjtale sjpoorsjtave of rails. Sjpoorsjtave zin dieks op dweersjliegkersj gemonteerd. De dweersjliegkersj liegke in e bellasbèd, 'n bèdding of 'ne balas.
Per 2009 liegk in Belsj 3518 km normaalsjpaor, woavan 2934 km ies geëlektrificeerd. 2563 ies dubbelsjpaorig. De Belzje sjpaorweeg behuère tot Infrabel. Per 2013 liegk in Nederland 3013 km normaalsjpaor, woavan 2061 km ies geëlektrificeerd en 931 km inkelsjpaorig ies. Die behuère tot ProRail. In Duutsjland guuf 't in 2020 ong. 33400 km aan sjpaorweeg, behièrd door Deutsche Bahn. Dat ies 'n fors daling: in 1994 haw 't land nog 44600 km
Saint Kitts en Nevis
Saint Kitts en Nevis (Ingels Saint Kitts and Nevis, oetspraok /seɪnt ˌkɪts ænd ˈniːvɪs/; officieel Federation of Saint Christopher/Kitts and Nevis) is 'n eilandnatie in 't Caribisch gebeed, tösse Sint Eustatius (noordwestelek vaan Saint Kitts), Montserrat (zuidoostelek vaan Nevis) en Antigua en Barbuda (westelek). Wie de mieste eilandnaties in de regio heet 't 'n Brits-creoolse cultuur. Saint Kitts en Nevis, eint vaan de kleinste len op de wereld, woort relatief laat (1983) oonaofhenkelek, meh heet 'n lang en bewoge historie achter ziech.
Bestuurleke indeiling
Saint Kitts en Nevis is, wie de naom al zeet, officieel 'n federatie die besteit oet de staote Saint Kitts en Nevis. In de praktijk is 't evels ieder 'nen unitaire staot, aongezeen de bei eilen gein eige regeringe höbbe. De eilen zien direk in veertien gemeintes/parochies (parishes) verdeild: nege op Saint Kitts en drei op Nevis. Wel keze de bewoeners vaan de eilen apaart hun parlemintariërs (e soort mini-distriktestèlsel dus). De veertien parishes höbbe allemaol zoewel hunne liturgische naom es 'ne geografische naom (dèks de naom vaan de hoofplaots).
Es hoofplaots vaan Nevis gelt Charlestown.
Fysische geografie
thumb|Nevis vaanaof Saint Kitts gezeen. De eilen ligke mer inkel kilometers oeterein. Saint Kitts en Nevis zien twie vrij klein eilen die noordwestelek-zuidoostelek vaanein ligke. Ze weure gesjeie door The Narrows, 'ne ziestraot vaan zoe'n drei kilometer breid. Allebei de eilen zien vaan völkanischen oersprunk en rieze vrij steil oet zie op. 't Hoegste punt is Mount Liamuiga op 1156 meter; hoegste punt vaan Nevis is Nevis Peak (985 meter). Vaanaof de berg loupe versjèllende beekskes die de bevolking vaan zeut water veurzeen. 't Klimaot is tropisch, mèt gemiddeldes tösse de 24 en 27°C, en vochteg, meh neet oetzunderlek naat, mèt 406 mm per jaor aon de kös tot 1524 tege de berg aon. 't Zuidoostelek sjiereiland vaan Saint Kitts is evels hendeg druug, umtot dao gein berg zien die de lochvochtegheid opvaange. In dit sjiereiland vint me e zaajtmeer, de Great Salt Pond; dit is 't eineg meer vaan beteikenis. Umtot de steil berghellinge neet veur bewoening gesjik zien, zien dees nog ummertouw diech begreujd mèt tropisch oerbos. Orkane koume mèt regelmaot veur; orkaan Georges in 1998 zörgde veur bezunder väöl versjendeleringe.
Saint Kitts is 't kleinste land vaan gans Amerika en 't westelek haafroond; mèt 261 km² is 't 't 190e zelfstendeg land nao oppervlaakde, tösse de Maledive (get groeter) en Liechtenstein (e stök kleinder) in, en kleinder es de groetste Nederlandse gemeintes.
Levende natuur
Wie op de mieste Antille zien inheimse zoogdiere beperk tot ziezoogdiere en vleermuis. De veugel zien mèt 140 soorte vertrooje, boevaan 'rs 93 zeldzaam breujveugel of daolgaste zien. Twie soorte, dao neet bij opgetèld, gelle es lokaol oetgereujd; geine vogel is gans endemisch op Saint Kitts en Nevis. Me kint hei twie amfibieë (daovaan ein, de agapad, ingeveurd), en veertien reptiele (ziesjèldpadde mètgerekend), die allemaol op Saint Kitts veurkoume en boevaan 'rs twelf op Nevis leve. Versjèllende herdissesoorte zien regionaol endemisch; gein is endemisch in 't land.
Cultuur en demografie
De verhajding in inwoeners tösse Saint Kitts en Nevis is oongeveer 3:1.
Etnische gróppe
Nao sjatting waor in 2000 zoe'n 90,4% vaan de bevolking euverwegend zwart, 5,0% mulats, 3,0% aziatisch, 1,0% blaank en 0,6% aanders.
Barthélémy de Theux de Meylandt
Barthélémy de Theux de Meylandt (1794 - 1874) waor de premier of ierste minister vaan 't Belsj. Heer behuurde tot de polletieke partij katholiek. Heer waor premier vaan 18 april 1840 bis 13 april 1841. Dat waor oonder 't keuningsjap vaan Leopold I, Keuning vaan de Belzje.
Saint Kitts en Nevis
Religie
Aontalle of percentages zien neet bekind, meh 't anglicanisme is op Saint Kitts en Nevis de hoofreligie. Ouch aander soorte protestantisme en roems-katholicisme koume veur, zoewie Rastafari en islam.
Barthélémy de Theux de Meylandt
Zuug ouch: Lies van premiers van 't Belsj
Saint Kitts en Nevis
Historie
Wie alle eilen in de umgeving höbbe Saint Kitts en Nevis in de precolumbiaansen tied versjèllende golve vaan Indiaone kolonisatie gekind. De oersprunkeleke bewoeners woort verdreve door de Arowakke en die woorte, e paar iewe ietot de Europeaone de eilen oontdèkde, zelf weer oonderworpe door de Caribe of Kalinago. Hunne naom veur Saint Kitts waor Liamuiga, wat 'vröchbaar land' beteikent; allewijl nog de naom vaan d'n eilandpiek.
Columbus deeg de eilen, in eder geval Nevis, aon in 1498, op zien daarde reis. De nomenclatuur vaan de twie eilen en versjèllende umringende eilen bleek nogal lesteg: Sint-Chritoffel ziene naom waor oersprunkelek aon Saba verboonde (San Christobal). 'ne Kopiïs dee de ziekaart euverteikende laos de aofkorting S †bal verkierd es Saba; de naom vaan d'n heilege kós op dat aander eiland euvergoon door de slechte kwaliteit vaan vreug ziekaarte en verwarring euver de väöl klein eilen die opein liekende. In 't Ingels hèt 't eiland daan Saint Christopher, wat in de volksmoond Saint Kitt woort; later is deze naom mèt officieel gemaak. Bij Nevis góng 't umgekierd: dat verloor zienen awwere naom aon 'n aander eiland. Columbus neumde 't San Martin, wat later de naom woort vaan 't eiland wat noe nog Sint Maarten hèt. Zienen huiege naom is 'n verkorting en veringelsing vaan Noestra Siñora delas Neves (archaïsch Spaons veur Slevrouw-ter-Snei).
De Spanjole vestegde ziech neet op dees eilen, wie ze de mieste Klein Antille links lete ligke. In 1538 woorte Franse Hugenote de ierste Europese bewoeners vaan Saint Kitts. De Spanjole tolereerde dat evels neet en verweusde die hun nederzètting. Vaanaof 1623 kaome de Britte nao Saint Kitts, al gaw gevolg door de Fransoze; die 't eiland verdeilde en in 1626 de Indiaone oetmaordde. De Ingelse bezètting vaan Nevis volgde in 1628. De Spanjole bleve allebei de eilen evels claime en zatte hun claims in 1629 door. Oetindelek lökde 't de Britte en Fransoze veur 't bezit vaan de eilen aof te dwinge. Op d'n door gónge ze evels oonderein vechte, wat in 1713 (Vrei vaan Utrei) 't eiland gans tot Brits bezit maakde. Saint Kitts en Nevis waore sindsdeen twie apaarte kolonies, tot ze ind negentienden iew vaan hoegerhand mètein en mèt Anguilla in ein kolonie woorte vereineg. Nao e krot verblief in de Wes-Indische Federatie (1958-1962) woort in 1967 Saint Christopher-Nevis-Anguilla 'ne geassocieerde staot mèt 't Vereineg Keuninkriek. In 1971 verleet Anguilla dees federatie nao proteste. Oonaofhenkelekheid kaom in 1983; daomèt is Saint Kitts en Nevis 't jungste land in de Amerika's. E referendum in 1998 euver de aofsjeiing vaan Nevis, wat ziech historisch bij Saint Kitts veult achtergestèld, haolde neet de nujege twiedaarde mierderheid.
Bronne
Dit artikel is veural gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer kump ouch informatie vaan en:Demographics of Saint Kitts and Nevis, en:Geography of Saint Kitts and Nevis, en:List of amphibians and reptiles of Saint Kitts and Nevis, en:List of birds of Saint Kitts and Nevis en en:List of mammals of Saint Kitts and Nevis.
Appelesien
thumb|'n Appelesien. 'n Appelesien is de vröch vannen appelesieneboum Citrus sinensis, behuuerendj toet 't geslech Citrus. Me neump 'm owwel de zeute appelesien veur 'm te óngersjeie van anger saorte wie de bloodappelesien enne zoer of bitter appelesien.
Appelesiene waeren in Belsj en Nederlandj veural ingeveurdj oet subtroeapische lenjer róntjelómme Middellandjse Zieë, wie Israël, Spaanje en Marokko. Tiejes de rieping verkluuertj de vröch van gruuen nao oraansig. Vröchten oet troeapische gebiede wie Suriname verkluuere slech, doordet 't gein kaaj nachte guuef, wodoor me die döks kónsmaesig mót biekluuere. De kluuer vanne sjaal maak gei versjil veure smaak. Väöl paersappelesiene kómmen oet Breziel.
Appelesiene kan me pellen en dan es fruit aete, of oetpaerse toet saap. 't Vröchvleis is lich oraansiggael van kluuer en haet 'ne vese smaak. Ouch guuef 't appelesiene mit roead vröchvleis: de bloodappelesiene. De vröch is ouch de gróndjstóf van limmenaad, wie ranja. De sjaal wuuert gebroek veur marmelaad en es smaakmaeker veur ónger anger witbeer en baksele.
Jean-Batiste Nothomb
Jean-Baptiste Nothomb (1805 - 1881) waor de premier of ierste minister vaan 't Belsj. Heer behuurde tot de polletieke partij liberaal. Heer waor premier vaan 13 april 1841 bis 18 april 1843. Dat waor oonder 't keuningsjap vaan Leopold I, Keuning vaan de Belzje.
Fjell
thumb|De ligking van Fjell in de pervincie Hordaland. Fjell is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Hordaland in Nórwaeg. De gemeinte had 20.392 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 146,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 139,7. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1246.
Käöme
thumb|Käöme gief 't es paddesteul, in mosechtege vörm en es microscopisch klein wezes. De käöme, ouch wel sjummele (wetensjappelek Latien Fungi) zien e riek vaan eukaryote organismes die uterlek op plante liekene meh bestoon oet e compleet aander soort celle. Individue kinne microscopisch klein en eincelleg zien, meh ouch de gruutde vaan 'n aardeg plentsje höbbe; bij dat lèste sprik me vaan zwamme en/of paddesteul. Voortplanting gebäört zoewel door parthenogenese (klone) es door meiose. Käöme koume dèks in symbiotische kolonies mèt plante, alge um perceis te zien, veur; me sprik daan vaan koorsmosse. Väöl ziech in kolonie vörmende käöme zien sjäöjelek veur de mins: ze zörge veur bederf vaan ete en spik in textiel. De eigesjap vaan vergisting, die normaal gezeen bederf veroerzaak, weurt evels ouch wel gebruuk veur ete op smaak te bringe (beveurbeeld in Herfse kies en väöl aander kiessoorte, zoewie in alcoholische draanke), dewijl bepaolde soorte es antibioticum kinne dene. Echte käöme zien vaanaof 't vreug Devoon bekind; sjummelechtege organismes bestoon al väöl langer. Me erkint allewijl zeve stamme. 't Deil vaan de biologie wat ziech mèt käöme bezeghèlt weurt mycologie geneump.
Burdinne
Burdinne is 'n plaats en gemèndj inne pervincie Luuk in 't Belsj. De gemèndje tèltj ruum 2500 inwoeaners.
Anger kerne
Hannêche, Lamontzée, Marneffe, Oteppe en Vissoul.
Bezeenswaerdigheje
Inne gemèndje bevindj zich ónger angere de volgendje bezeenswaerdigheid:
Lançon
Lançon ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Vouziers, in 't zuudoaste van 't Frans departemint Ardennes, langs de grens van de departeminte Marne en Meuse. Vreuger loog dit gebeed in de provincie van de Champagne. Nao de Franse Rivvelutie woort Sedan deil van 't departemint Ardennes. Traditioneel weurt in dees gemeinte dan ouch Champagnois gekald en neet Welsj, wie dat weurt gekald in 't groatse gedeilte van de échte, geografisch gedefinieerde, Ardenne.