cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Twieëde Geldersje Suksessiekrieëg
Tegeliek besjawde d'r keuning Sigismund va 't Hillig Roeëmsen Riek de grónkgebeder va Gulik en Gelder as óngerdeel va 't riek, weil deë noa de doeëd va Reinald IV vólges him truuk zoa mótt vervalle tót ge Roeëmse riek. Vuur 'n bedraag va 14.000 gulde moag Arnold i 1424 't grónkgebeed va Gelder behawwe, allewiel heë ieësj neet voldónde geld beieen bringke kón. I 1425 makde Sigismund 'tzèlfde bod, oeë-Adolf va Gulik toen aa voldón kón. De Geldersje besjtuësorgaan weigerde Adolf te erkanne, en noa-dat Adolf heë-uëver as nüj lokaal maachöbber hat geklaag bei Sigismund, hat de Roeëmse keuning Arnold ontboade, meh heë reëgeerde hei neet óp, oeë-noa de ban uëver höar oetgesjproake woeëd. In 1434 hant óch paus Eugenius IV, 't Concillie va Bazel en de tót keizer verwórde Sigismund hön óngersjtuëning oetgesjproake vuur Adolf va Berg. Meh Arnold blieëf zing sjtankpunt vólhawwe, oeë-ónger zing aasjproak óp Gelder en Gulik.
Óch eisjde Adolf va Berg va Arnold de irfenis va Reinald IV, meh zunger sukses. In 1437 is Adolf gesjtórve en zing ónkel Gerard va Gulik-Berg zatte d'r krieëg mit Gelder vuurt. Heë behaalde wins i d'r Sjlaach um Linnich (1444) bei de gelienamige sjtad i 't Rienlank. Dit woar allewiel geë garandering vuur wieër militair sukses vuur 't hertogdóm Gulik. Heë verkóch zing aasjproak óp Gelre aa d'r Boergondisje heësjer Fillips d'r Goje in 1448, waat 't eng beteëkende va d'r krieëg. Gerard va Gulik deed aafsjtank va zinge aasjproake op Gelder, en hei-óp deed de bruër va Arnold, Willem va Egmond aafsjtank va zinge aasjproak óp Gulik en de Boergondieësj woeëde vuur 80.000 Gulde d'r nüj heësjer uëver 't gebeed. D'n tied d'r noa woeëde obbenüts insjpanninge gedoa va'noet Geldersje ziej, meh dees woeëd óch i 't Verdraag va Hirkebusj va 1499 officieel beindigd.
San Jose (Californië)
San Jose is 'n stad in de Amerikaanse staot Californië, Santa Clara County en tèlt 904.522 inwoeners. De stad is de hoofplaots vaan 't graofsjap. Dao neve is 't ouch de groetste plaots vaan Santa Clara, en huurt daomèt bij de daarteg groetste stei vaan de VS.
Twieëde Geldersje Suksessiekrieëg
Allewiel koam 't neet tót echte vreëde, went in 1543 de vereënigde hertogdómme Gulik, Kleve en Berg as nüj maachhöbber i 't Rienlank mit de groeëter maachhöbber va 't Hillig Roeëms Riek inne konflik hant uëver Oppergelder, waat hütsje daag uëverinkumt mit groeëte deler va Noard- en Midde-Limburg en óch sjtökker va 't aagrénzjenke Pruusj, zoeëwie Wasseberg en Wegberg.
San Jose (Californië)
Demografie
390 px|thumb|left|De boulevard vaan San José Vaan de bevolking is 8,3 % awwer daan 65 jaor en besteit veur 18,4 % oet einpersoenshoeshawwes. De werkeloesheid bedroog 2,3 % in 2000.
Heterofonie
Heterofonie is 'n soort muzikaol textuur boebij 't muzikaol betoog weurt gebrach door diverse stumme die oongeveer meh neet perceis dezelfde melodie speule. Daoneve kin 't ouch nog stumme zoonder melodische weerde geve; dit hoof evels neet. Heterofonie steit daomèt in tegestèlling tot monofonie (einstummege meziek), polyfonie (mierder stumme mèt apaarte melodieë), homofonie (ein bovestum boe de aander stumme in mètgoon) en monodie (ein melodie en de res allein begeleiing). Heterofonie kump in de Westerse "klassieke" meziek neet veur (tenzij in bepaolde avant-gardewerke) meh heet wel zien plaots in de New Orleans jazz/Dixieland, boe klarinèt, trompöt en trombone de hoofmelodie eder op hun eige wijs umspeule. Wijer kump 't in diverse vörm vaan neet-westerse meziek veur. Zoe zèt in de Japanse gagaku 'n grop melodie-instruminte dèks dezelfde toen expres neet tegeliek in, um 'ne geleideleken euvergaank vaan d'n eine nao d'n aanderen toen te kriege.
Jack Goldstone
Jack A. Goldstone (30 september 1953) is 'nen Amerikaanse professor, socioloog en politicoloog vaan Harvard University, mer is ouch wirkzaom aon de Presidentieel Universiteit vaan Moskou. Heer is gespecialiseerd in sociale beweginge, rivveluties en internationaal polletiek relaties. Heer is d'n autäör vaan o.a. Revolution and Rebellion in the Early Modern World (1991) en Revolutions: A very short introduction (2013).
Monnem
't Op 40 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twie stadsdeile.
Groeaten eecheltenrek
De groeaten eecheltenrek of sokina (Letien: Setifer setosus) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Is de ènsigste saort van 't geslech Echinops. De saort is inheimsj op Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische druueg busj, subtroeapische en troeapische vöchtige lieëglandj- en bergbusj, druueg en vöchtige savanne, subtroeapisch en troeapisch struuk- en graaslandj, zowaal druueg es vöchtig en hoeag- es lieëggelaenge, lenjelike häöf en steielike gebiede. De saort kump door gans Madagaskar veur.
't Is d'n ènsigste saort van 't geslech Setifer. De bieëster gelieke d'n eechel good, meh de twieë zeen neet nej-verwantj.
Bruusjterbusj
thumb|250px|right|Tuinpilere van de Roosenhof Bruusjterbusj (Nederlands: Bruisterbosch) ies 'n buurtsjap van Se-Gietere (Sint Geertruid) in de gemeinte Èèsjde-Mergraote op 't plateau in Zuud-Limburg. De beteikenis van de naam ies "bösj van Breusj" en verwies nao de sjtiechting van Bruusjterbusj vanoet Breusj bie Èèsjde (Eijsden). In 't gehuch liegke 25 häöf en hoezer.
Gesjiedenis
In de archieve besjteit 'n oarkónde oet 1157, woa-in zeve inweunersj van Breusj, mèt naam geneump, toesjtumming kriege van de hièr van 't kapittel van Sint Maarten (Martinus) in Luuk um op 't plateau 'n nederzètting te sjtiechte. Ze neume 't dörpke nao hun geboorteplaats Breusj.
Liebik
thumb|300px|[[Vakwerkhoes in Libeek]] Liebik (Nederlands: Libeek) ies 'n buurtsjap van Se-Gietere (Sint Geertruid) in de gemeinte Èèsjde-Mergraote op 't plateau in Zuud-Limburg. Ouwer sjriefwies zint: Libec, Libois en Libay (Waalse variante). Liebik grens aan 't Belsj. Dao sjtoon 25 häöf en hoezer.
De buurtsjap ies 'n 13e ièwse sjtiechting. De haof Liebik, Libeek nr. 27, ies 'n groate monumentaal carrévörmige boerderie. De oudste geboewe, van 'n veurmalig kesjtièl, datere oet de 13e ièw. In dae tied waor sjpraoke van 'n börch umgeve door grachte (grave). Die börch waor eigendóm van de adellike familie Van Liebeek. In de 15e ièw haet die ouch eigendómme in Maer. Ein ièw later zal 't gesjlach oetgesjorve zin. Umdat de eigenaere daonao örges andersj woonde, ies 't kesjtièl langzamerhand tot pachhaof gegreujd. 't Woonhoes van mergel, sjtamp oet de 16e en 17e ièw. Sjtel en sjure oet de 18e en 19e ièw. Eine kilomaeter van de haof liek 'n perceel mèt de naam De zaetel. Deze veldnaam wies nao de plaats of weuning van de Hièr. In 't begin van de 20e ièw zint hie reste gevónge van fundamente en aardewerkfragmente. 't Zouwe reste zin van 'ne houte woontore mèt vakwerk, zoa es die in de Mieddelièwe waal geboewd woorte.
Aan de grens bevingk ziech 'n Gaas-exportsjtation, geboewd in 1966. De exploitatie weurt gedoon door Gasunie.
Sliven
Sliven of Sliwen (Bölgaars: Сливен, spreek oet es Slivyen mèt naodrök op -yen) is 'n stedsje in Zuid-Bölgarije (dat zeet: te zuie vaan de Balkanberg. 't Is bekind um häör Cinitye Kam'nitye (Сините камъни) wat blauw rotse meint. In 2005 goof 't 95.000 lui in 't stedsje. De stad ligk op 'n hoegde vaan 243 meter. In de Veerden en Viefden iew goof 't hei Grieke en woort de stad Selymnos. In d'n Èlfden iew begos Sliven mie Arabisch te weure. Pas vaanaof d'n Twelfden iew woort de stad Slavisch. Veur 'n stad te zuie vaan de Balkanberg heet 't merkweerdeg väöl bij gedrage aon versjillende oplevinge in de Europees cultuur, wie de Opklaoreng. Allewijl gief 't hendeg väöl zigeunder in Sliven. In 1941 woort de Franstaolege sjriefster en psychoanalytica Julia Kristeva hei gebore.
Bremp
thumb|De laag va Bremp i kreis Vieëse thumb|D'r Brempter muële Bremp (Dütsj: Brempt, mit -t) is e dörp i g'n gemingde Niederkrüchten, dat i ge kreis Vieëse ligk, in 't weste va g'ne Dütsje bondssjtaat Noardrien-Wesfale. 't Ligk tussje Brüggen en Niederkrüchten in. D'r B221 geet um 't dörp hin en is 'n wichtige noard-zuudverbinding i g'n regio. Dierek ten zuje van 't dörp guëf 't 'n aasjleting va de autobaan A52, die oeës-wes geet. D'r Hariksee ligk zieër kót bei 't dörp, zoeëwie 't Insel-Schlösschen, wat ó.m. e restaurant is, en d'r Brempter muële aa g'n Zjwaam. Durch de sjoeën laag guëf 't get toerisme.
't Óp 41 bis 49 meter hoeëg ligkend dörpke dank zinge naam aa de Here va Bremp. Bremp woeëd vuur 't ieësj vermild in 'n oerkonde in 1136. 't Gesjlach Brempt is 't aodste van 't Rienland. D'r Brempter burch, oeë zie woeënde, is hüts neet mieë wie e paar sjtökker fundamentreste. Dees fundamente bevinge zich kótbei inne vusjwiejer.
Maog (starebeeld)
thumb|right|Kaart vaan starebeeld Maog Maog (Virgo, aofgekort Vir) is e starebeeld aon d'n hiemelequator. D'n ecliptica löp door dit starebeeld, en daomèt is Maog dus ouch ein vaan de teikene vaan de dierereem. De zon staat in dit starebeeld vaan 16 september tot 31 oktober.
Stare
(in volgorde vaan aofnummende helderheid)
Wienie 't bèste te zien?
Maog is nao Waterslang 't groetste starebeeld, meh umtot boete Spica de stare neet zoe helder zien, is 't slech te vinde. De bèste periood is aprèl tot juni, in 't bezunder eind mei roond 9 oor 's aovends.
Wat gief 't nog mie te zien?
In 't noordelek deil vaan 't starebeeld zien väöl extragalactische clusters te zien, zoewie 't Virgocluster op oongeveer 54 mieljoen leechjaor aofstand. 't Gief versjeie Messierobjekte, wie M49 (elliptisch starestèlsel), M58 (spiraolvörmeg starestèlsel), M59 (elliptisch starestèlsel), M60 (elliptisch starestèlsel), M61 (spiraolvörmeg starestèlsel), M84 (lensvörmeg starestèlsel), M86 (lensvörmeg starestèlsel), M87 (elliptisch starestèlsel en 'n bereumpde radiobron), M89 (elliptisch starestèlsel) en M90 (spiraolvörmeg starestèlsel). Neet tot 't Virgocluster behurend is M104, de Sombreronevel. In 't starebeeld vins te ouch de quasar 3C 273, de allerierste quasar oets oontdèk.
Vaan 7 tot 18 aprèl liek de meteoorzwerm de Virginide oet dit starebeeld te koume.
Jo Cals
Jozef Maria Laurens Theo (Jo) Cals (Remunj, 18 juli 1914 – Den Haag, 30 december 1971) waas minister-president van Nederland van 1965 toet 1966 en de 2e Limburgse premier van Nederland, nao Charles Ruijs de Beerenbrouck.
Femilie-achtergrondj
Cals' femilie kwaam al generaties lang oet Zuud-Limburg. Vader Cals waas hoof van 't klein College, ('n katholieke leger sjool die good aangesjreve sjtong) en later sjoolinspecteur. 't Katholieke geluif waas altied naodrökkelik in de femilie aanwezig. Cals zelf waas jaorelang mèsdeender en heel geluivig.
Sjudentetied
Cals sjtudeerde van 1935 toet 1940 rechte aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. In ziene sjtudentetied waor d'r dispuutgenoot van onger angere Godfried Bomans en W.C.L. van der Grinten.
Sjtraotnaam
In Herte in de nuujboewwiek "de Musschenberg" ligk ein sjtraot die genumptj is nao Jo Cals, de Jo Calssjtraot.
Moselle
thumb|Ligking van 't departement Moselle. 't Departement Moselle is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 57. 't Is gelaengen in 't naordoeastelik deil van 't landj, grenzendj aan Luuksembörg en Duutsjlandj enne departemente: Meurthe-et-Moselle en Bas-Rhin. De houfstad is Metz.
1703
1700 - 1701 - 1702 - 1703 - 1704 - 1705 – 1706 1703 (MDCCIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Juliaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|’t besjeije zomerpalies van Tsaar Peter in St. Petersburg
Gesjtórve
thumb|right|150px|[[Charles Perrault]]
Cesium
Cesium of caesium is e sjemisch element mit es symboeal Cs en 't atoeamnómmer 55. 't Is e zilver- toet góldkluuerig alkalimetaal.
Toepassinge
Cesium wuuertj toegepas in atoeamklokke. Saer 1967 wuuertj de sekónd in 't SI-stèlsel gediffenieerdj es 9.192.631.770 cycli vanne straoling die huuertj biejen euvergank tösse twieë enerzjietoestenj (ground state hyperfine splitting frequency) vannen isotoeap 133Cs bie 't absoluut nólpuntj.
Isotoeape
Veerendertig isotoeape van cesium zeen bekèndj (mit 'n atoeammassa van 112 toet 145); det is 't meiste van alle elemente. Aevel kump inne netuur slechs eine stabielen isotoeap veur: 133Cs. De radioactieven isotoeap 137Cs wuuertj gebroek in hydrologisch óngerzeuk, analoog aan 't gebruik van tritium. 137Cs óntsteitj bie nucleair explosies en wuuertj ouch gevörmp in kerncentrales.
Oler
Oler is ei vanne twieë gehuchte die oearsprunkelik Kelpen-Oler vörmdje, 't angert is netuurlik Kelpe. Allewiel wuuertj Kelpen-Oler in einen aosem same geneump, meh vreuger ware de gehuchte nag dudelik van einanger gesjeie. Mit Oler wuuertj gedoeldj op 't gebied richting Gratem. Vreuger woort dit gebied t'n naorde, richting Kelpe, aafgezunjerdj door e vingebied en t'n oeaste, richting Heiakker, door e bebósj gebied. Oler loog veurnamelik ane Velterwaeg ennen hujige Gratemerwaeg. 'nen Echte kern goof 't neet; 't woor slechs 'n vergaoring aan häöf. Tössen Oler en Gratem ligk nag ummer 't gehuch Geneige.
Dilse-Stokkem
Dilse-Stokkem (Hollese naam: Dilsen-Stokkem) is 'n stad en gemeint in Bèlsj Limburg. De gemeint haet bekan 19.000 inwoener.
De gemeint Dilse-Stokkem bestuit oet vief deilgemeinte : Dilse, Lanker, Ieële, Roeëtem en Stokkem. Nao de fusie in 1970 haetde de gemeint Dilse. In 1987 woor de gemeint es stad erkind en woor de naam oetgebreijd mèt Stokkem, de naam vanne ouwe Loeënse stad.
1704
1701 - 1702 - 1703 - 1704 - 1705 - 1706 – 1707 thumb|right|200px|Gibraltar ca. 1704
Storfors
Storfors is 'n gemèndje in enne houfstad van Värmlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 4.521 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 393,55 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 11,5 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
12,72% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Fresno
125px|thumb|right|Locatie vaan FresnoFresno is 'n stad in de Amerikaanse staot Californië, Fresno County en tèlt 427.652 inwoeners. De stad is, zoe wie de naom mesjiens al verraojt de hoofplaots van 't graofsjap. Daoneve späölt 't ouch 'n belaankrieke rol in 't oonderwies. In dees stad ligk de Fresno Universiteit.
Demografie
390 px|thumb|left|De lochlijn vaan FresnoVaan de bevolking is 9,3 % awwer daan 65 jaor en besteit veur 23,3 % oet einpersoenshoeshouwe]]s, boe v'r oet kinne opmerke tot 't 'n groete studentestad is. De werkloesheid bedroog 12,9 % in 2000.
Oongeveer 39,9 % vaan de bevolking vaan Fresno besteit oet hispanics en latino's, 8,4 % is vaan Afrikaanse oersprong en 11,2 % vaan Aziatische oersprong.
Panninger Zijlinie
De Panninger Zijlinie, dèks in de literatuur de Panninger Seitenlinie geneump, is 'n isoglosse die rech door 't Limburgs taolgebeed löp. Te noorde en weste vaan die grens zeet me schat, ten zuie en ooste zeet me sjat. 't Groetste deil vaan 't Limburgs taolgebeed hèlt de variant sjat aon, meh in o.a. Venlo, Wieërt en Hasselt kump de Hollandse combinatie sch- wel veur.
Same mèt de doe-gijlijn en twie vocaolisoglosse (de lijn-goed/good en de lijn-tied/tijd) markeert ze d'n euvergaank vaan Centraol Limburgs nao Wes-Limburgs, en vörmp ze plaotselek de Genker Barrièr. In 't noorde vörmp ze, same mèt 'ne gansen houp ander isoglosses, de wazege grens tösse Limburgs en Noord-Limburgs/Braobants. Bij Mael (Meijel) splits ze ziech aof vaan de Panninger Linie; dit dörp ligk vreemp genoog oonder de Panninger Zijlinie dewijl alle andere belaankrieke isoglosse zjus oonder Mael door loupe.
1857
1854 - 1855 - 1856 - 1857 - 1858 - 1859 - 1860
Joseph Fourier
Jean-Baptiste Joseph Fourier (Auxerre, 21 meert 1768 - Peries, 16 mei 1830) waas 'ne Franse wis- en natuurkundige. Hae waas de zoon van 'ne kleiermaeker. Hae is veural bekènd van de fourieranalyse, mer ouch 't fouriertransformatie, 't getal van Fourier en de wèt van Fourier zeen nao 'm verneump.
Taofeltrèk
De sjuuflaaj ónger ’t taofelblaad van de aettaofel woort vreuger de Taofeltrèk geneump. In dees laaj lagte de luuj vreuger ’t besjtek zoadat ze dat altied kort biej de handj hejje es ze aan ’t aete ware. Dat waas bès waal henjig, ze hoofde dan neet jedereskeër van de taofel op te sjtaon en wied te loupe es ze weer èns 'ne laepel of ein versjèt ware vergaete of extra neuëdig hejje.
Joseph Fourier
Nao de euvergaaf van de Franse in Egypte aan de Britte in 1801 góng Fourier truuk nao Frankriek, wo d'r prefek van Isère waerde. Hie deej d'r óngerzeuk nao de oetbreijing van wurmte in sjtoffe. In 1808 waerde d'r baron; in 1815 prefek van 't departement Rhône en hae verhoesde in 1816 nao Peries.
In 1822 publiceerde Fourier zien wurmtetheorie, Théorie analytique de la chaleur, worin d'r zich baseerde op Newton zien wèt van 't aafkeule die zaet det de versjpreijing van wurmte proportioneel is aan de heel klein temperatuursversjille tösse twee aangrenzende molecule. Fourier bewaerde det alle functies van 'ne variabel, continu of neet, kinne waere oetgesjreve es 'n rits van sinusse van väölvaude van dees variabele. Det klop neet, mer 't feit det sómmige neet-continue functies de som zeen van óneindige ritse waas waal 'ne doorbraak en blief noe al eeuwe e puntj van wiskundig óngerzeuk.
Anna Blaman
thumb|right Anna Blaman (31 jannewarie 1905, Rotterdam - 13 juli 1960, Rotterdam) is 'ne Nederlandstaolege sjrieverse oet Nederland, die actief is in 't sjrieversjap sinds 1941. De sjriever is bekind um wèrke wie Vrouw en vriend en Op leven en dood.
Pulp Fiction
Pulp Fiction is 'ne film vaan Quentin Tarantino oet 1994. Tarantino heet de film zoewel geregisseerd es gesjreve. De hoofrolle weure gespäöld door de aktäörs John Travolta, Samuel L. Jackson, Eli Roth, Uma Thurman en Bruce Willis. De film waor d'n ierste film dee 't zoegenaomde Nouvelle Violence gebrook, wat beteikent tot 't zoewel gewelddaodeg es erg fòffeg is.
't Verhaol
Jules en Vincent wèrke veur de mechtege misdiedeger Marsellus Wallace. Vincent kump in de perbleme es heer de vrouw vaan Wallace 'nen aovend gezèlsjap moot hauwwe. Oondertösse is Wallace verwikkeld in 'n deal mèt de bokser Butch, dee Wallace belazerd en d'r mèt zien cent tössenoet geit.
Trivia
In de beginscène vaan Pulp Fiction kump e grappeg verhaol veur euver Nederland. (Vrij vertaold nao 't Limburgs.)
Blötsj
'n Blötsj is ein woord dat in väöl Limburgse dialekte veurkump. ’t Haet dan meistal tweë meugelikke beteikenisse:
1. De beteikenis van 'ne deuk, biejveurbeeld es me zaet "dae wagel zit vol mèt blötsje, dae mot neuëdig oetgedeuk waere". 2. De beteikenis van ’n ónneuëzel emes (meistal wirt hiejmit ein vrouwmesj of ein maedje bedoeld) of 'ne sukkel. Dan wirt waal gezag "dat vroumesj is ’n gooj blötsj".
Etymologie
’t Woord is aafgeleijd van ’t Middenederlandjse blutse dat blaor of buul beteikende. Ouch in Kiliaan kump, naeve butse, 't zelfde woord veur mèt dezelfde beteikenis. Opvallend is dat hiejoet in oes dialekte ein ómgekeërde beteikenis is óntsjtaon. In ’t Kölsj kump ’t woord Blötsch veur mèt dezelfde beteikenis.
Chirurgie
Chirurgie of heilkónde (Aadgrieks: χείρ cheír, "handj, erm" en ἔργον érgon = "wirk") is e medisch specialisme. De chirurg behanjeltj verwónjinge, tumore en infecties, mitnaam door 't oetveure van operaasjes.
Deilgebiede
De chirurgische vakgebiede zeen taemelik ingewikkeldj begrens. Dore toenummendje specialisaasje höbbe algemein chirurgen allewiel döks ein aandachsgebied. Los van 't verrichte van algemein ingrepe (wie blinjenderm- of galblaosoperaasjes) richte ze zich op specifieke gebiede:
Daonaeve bestaon chirurgisch gerilleteerdje specialisme wie orthopedie, plastische chirurgie, neurochirurgie, cardiothoracale chirurgie, ougheilkónde, kael-, naas- en oearheilkónde, gynaecologie, urologie en kaakchirurgie.
Regiolek
'n Regiolek ies regionaal taalgebruuk. Sóms ies 't 'n dialek, dat gevörmp ies door samevoging van mièrder dialekte, die bie-ein in de buurt gesjproke were. Umdat de grenze van de dörper vervage en de luuj miè kontakte kriege boete de eige gemeinsjap of örges andersj goon wone kries se op d'n doer 'n mengsel van bepaalde weurd, oetdrökkinge, oetsjpräök, vervoginge, verbuiginge enz. (dialekte). De semantiek en systematiek van e bepaald dialek verdwient op d'n doer. Zoan regiolek zal dan de naam kriege van de regio of van ein van de plaatse woavan 'n dialek aafsjtamp. Biekómmend versjiensel ies ouch dat de isoglosse (taalgrenze) regiogewies versjuve.
Ratjetoe, de Rugrats film
Ratjetoe, de Rugrats film is 'ne Amerikaanse animatiefilm oet 1998.
Hechtel-Eksel
De gemeint Hechtel-Eksel bestuit oet twieë deilgemeinte : Eksel en Hechtel.
Bouvellemont
Bouvellemont ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 125 inweunersj. Ze ies 4,31 km2 groat. Dao woonde dus zoan 29 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Nouvion-sur-Meuse, det weer deil oetmaak van 't arrondissemint van Charleville-Mézières. Wier liegk 't op 'n huègte van 189-258 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
1705
1702 - 1703 - 1704 - 1705 - 1706 - 1707 – 1708 thumb|right|200px|Sjtoummesjien nao 't óntwerp van [[Thomas Newcomen|Newcomen]]
Sunne
Sunne is 'n gemèndje in enne houfstad van Värmlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 13.592 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.296,39 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 10,5 luuj de km².
1705
Gebäörtenisse
Datum ónbekènd
Sunne
Demografische óntwikkeling
5,08% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Nièvre
thumb|Ligking van 't departement Nièvre. 't Departement Nièvre is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 58. 't Is gelaengen in 't centraal deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Yonne, Côte-d'Or, Saône-et-Loire, Allier, Cher en Loiret. De houfstad is Nevers.
De Varsj
De Varsj (Nederlandjs: Varst of Voorst) is e gehuch in Nederlandjs Limbörg inne gemèndje Roerdale ane grens mit Pruses. 't Huuerdje vreuger bieje gemèndje Postert. De Varsj ligk kórtbie de anger gehuchte Annedaol en Varsjerveld.
De hoezer en häöf vanne Varsj ligke geconcentreerdj aan twieë waeg: de Varsjerstraotwaeg enne Waeg langse Landjwaer.
't Varsjerveld ligk kórtbie 't gehuch Annedaol es bieje Varsj zelf.
Francium
Francium is e sjemisch element mit es symboeal Fr en 't atoeamnómmer 87. 't Is e sterk radioaktief alkalimetaal mit 'n metalliek-duustergries kluuer.
Isotoeape
Drieëndertig isotoeape van francium zeen bekèndj. 't Langslaevendj en ouch ènsigs netuurlik veurkómmendj isotoeap is 223Fr mit 'nen halveringstied van 22 menuut.
Paolstructuur vaan de Europese Unie
De Paulstructuur vaan de Europese Unie (EU) of sömpelweeg de Drei päöl vaan de EU (Ingels: Three pillars of the European Union, Frans: Piliers de l'Union européenne, Duits: Drei Säulen der Europäischen Union) vörmde de euverkoepelende organisatie vaan de EU sinds 't Verdraag vaan Mestreech (1992) bis 't Verdraag vaan Lissabon (december 2009). Dee structuur deilde de Unie op in drei gebeeje, die päöl, pilere of zuile geneump woorte: de paol vaan de Europees Gemeinsjappe, de paol vaan Gemeinsjappelek boetelands en veilegheidspolletiek en de paol vaan politiëel en zjustitiëel samewèrking in straofzake.
Binnen edere paol woort 'n aander evewiech gevoonde tösse supranationalisme en intergouvermentalisme. Supranationalisme waor 't sterks aonwezeg in d'n ierste paol, wijl de aander twie veural intergouvernementeel waore. In de twiede en daarde päöl woorte de bevooghede vaan 't Europees Parlemint, de Europees Kemissie en 't Europees Gerechshof veur e groet deil beperk, mer zie waore neet gans aofwezeg. 't Verdraag vaan Amsterdam en 't Verdraag vaan Nice maakde die lèste twie päöl al supranationaler.
't Verdraag vaan Lissabon, wat in wèrking trooj op 1 december 2009, sjafde de paolstructuur gans aof, um zoe de Unie euverziechteleker te make. De drei päöl woorte samegevoog tot eine rechspersoon geneaomp de "Europese Unie". Bis 1 december 2014 gold op groond vaan artikel 10 van Protocol nr. 36 rakende de euvergensbepaolinge tot de Hof vaan Zjustitie gei rechsmach had te aonzien vaan de politiëel en zjustitiëel samewèrking in straofzake. Sinds deen datum kèn de Europees Kemissie evels ouch te aonzien vaan deze veurmaolegen daarde pijler inbreukprocedures starte.
Fosfor
Fosfor is e sjemisch element mit 't symbool P en 't atoeamnómmer 15. 't Is e neet-metaal det in versjillige kluuere kan veurkómme, wovan roead fosfor en wit fosfor (of gael fosfor) 't bekèndjste zeen.
Toepassinge
Vreuger woort 't giftig wit fosfor gebroek veur zwaegele. In 't verli-jjen is forfor ouch väöl gebroek veur luuj te vermaorde. Later woort 't minder giftig en brandjbaar roead fosfor gebroek in zwaegele.
Groeëte Meulebaek
thumb|De Groeëte Meulebaek beej Mieëldere. De Groeëte Meulebaek is 'n middelgroeëte baek die weurt gekinmèrk door 'n meanderend petroeën. Ze óntspringk óp twieë plèkke, waorónger kórt beej De Grashook, en beej 't netuurgebeed Mariapieël. Ze struimp dan wiejer via de Schatberg en ónger d'n iezerwaeg Eindhove-Venlo beej Zaerem, Hórs, Mieëldere en Tiender. Beej Hórs struimp ze parallel aan de snelwaeg A73, waor ze ouk óm de Kestieëlruïne van Hórs hin geit. Via de have van 't dörpke Wânsem kump ze oetindelik in de Maos terech. De baek is heejmei zoeën 35 kilometer lang.
Óp de Schatberg beej Zaerem ligk 'n 200ha groeët netuurgebeed: 't Meulebaekdaal. 't Is 'nen Aerlebruuekbós in 'n rilletief smaal en deep daal, wier zeen d'r populere en moerasechtig en blomeriek land. Heej perbeert me de kleinschaoligheid van 't landschap te ónderhalde. Ouk waor de baek in de jaore dèrtig gekanaliseerd, meh rónd 't jaor 2000 haet me de loup van de Groeëte Meulebaek wier laote meandere. 'n Aantal wandelpajer zeen oetgezat, waorvan de bekindste ligk beej 't AC-ristaurant aan de Verzórgingsplaats De Wuust aan de A73.
Fosfor
Toepassinge
Inne biologie speeltj fosfor 'n wichtige rol. DNA en RNA bestaon veur e deil oet anorganisch fosfor en inne vorm van adenosine trifosfaat (ATP) is fosfor wichtig veuren opslaag en 't verveur van innerzjie. Knäök bestaon veur e groeat deil oet calciumfosfaat. In plantjen is fosfor van belang veure óntwikkeling van reut, veure bleuj en veur 't riepe van vröchten en zäöj.
Haeld
'ne Haeld (mannelek) of haeldin (vrówwelek) is ieëmes dae bewoondering verdeent.
Oorsjpronkelek is 'ne haeld 'n moedig figuur dae in (religieus) mythes, epen, sagen of legendes groeëtse dade verricht. 't Waoërd is verwaant an 't Welshe caled, wat gehard betekent. 'ne Cultuurhaeld is e mythische figuur dae de waelt verenderde dör 't doeë van 'n vör de miensjheed belangrieke oontdèkking of oetvinding. E sjtèèt daordeur aan 't begin van 'n besjaving. In väöl culture waoërt beväörbeeld de oontdèkking van d'r laandboew, 't vuur, d'r boew van hoezer of van instituties wie 't huwelijk toegesjraeve es d'r persoonleke daad van e mythisch figuur.
Rotinge
Rotinge (Duits: Ratingen) is e Rienlands stedsje in de krink (Kreis) Kreis Mettmann, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). De stad steit in gans Europa bekind um häör tienkampwedstrijde. Veur de Limbörgse sport heet Rotinge nog mie beteikenis, umtot häör kampioensjappe hei meistens weure gesjreve is de meis belaangriekste veur Limbörgse tienkampers die wille doorbreke. Zoe won de wereldbekinde in Heerle gebore tienkamper Eugène Julien Martineau hei in 2005 en verzekerde ziechzelf daomèt veur 'n ticket in Peking veur de Olympische Speule.
Haeld
Zuni mythologie
Dèk zeunt zoe'n haelde van (haof)goddeleke oorsjprong en geunt hön dade de miensjeleke vermoges wiet baove d'r kóp, zowie bie de Griekse heroi, of bie de superhaelde van allewiel wie Superman en Spider-Man.
Rotinge
Mèt häör 88,74 km² en 86.388 inwoeners (2014) gief 't in Rotinge 'n bevolkeringsdiechte vaan 973 de veerkante kilometer.
Haeld
D'r nationale haeld
"Haeld" geldt daonaeve es 'ne ieëretitel vör luuj die öm aardse dade werre bewoonderd. Vöral vanaaf d'r 19de ieëuw, mèt d'r ópkóms van 't nationalisme, waoërt 't verieëre van dergeleke haelde naodrukkelek bevorderd. Wae vör de zelfsjtendighèèd van 't vólk how geieverd waor 'ne "nationale haeld", wat ziene weersjlaag von in de vörm van sjtaandbeelde en 'n hoofdról tiedens de lèsse "vaderlandsche geschiedenis". Es 'ne "sjporthaeld" 'n prestatie verrichde waoërt edereen dae töt datzelfde vólk behoeërd aangemoedigd öm dat es z'n perzuuënleke överwinning te veren.
D'r alledaagse haeld
Wellicht es ironisch commentaar óp 't verieëre van nationaal haelde, waoërte ooch alledaagse hoofdpersone in d'r 19de-ieëuwse bellettrie dèk expliciet bie d'r laezer geïntroduceerd es "ózze haeld" of "d'r haeld van ós verhaol". 't Waoërt töt 'n cliché in lichtvoetig proza. De gewuuënde öm 'ne hoofdpersoon, oongeacht z'n dade, 'ne haeld te neume treft me allewiel väöral nog aan in sjtripverhaolen of in recensies.
D'r perzuuënleke haeld
De betekenis van 't waoërd "haeld" is allewiel brèèd. 't Kan werre aa-getróffe in eder ömsjtandighèèd oeë-in me ieëmes bewoondert. ''"Doe bès miene haeld." "E waor d'r haeld van daag."
D'r antihaeld
Es 'n personage in e verhaol gèng bewoondering mae mèdliej verdeent, kalt me van 'ne antiheld.
Extern leenke
Inleiding in de literatuurgesjiedenis mèt d'r haeld es hoofdpersoon dör [[Joep Leerssen]. Kiek ooch de recensie onderaan.]
Keulse Barrière
De Keulse Barrière is de naam van de Nederlandse ziej van d'n alde grenseuvergank van Venlo nao de Pruse autobaan A61. De Duutsje kant hit Schwanenhaus. Dizze letste naam is gebroekeliker. Saer april 2012 sluut d'n A61 aan op de Nederlandse A74. De dreejhónderd maeter lang barrière is allewiel twieëbaans in plaats van veerbaans oetgeboewd. Via 'nen aafrit sluut zeej aan op d'n A61.
Geschiedenis
In 1823 woort 't ierste Pruse douanekantoor geäöpend. In 1905 woort 'n nuuj geäöpend, det tot de äöpening van d'n A61 in 1972 deens haet gedaon. De Nederlandse en de Pruse douane woorte in ein geboew óndergebrach. Daonaeve is 't waegprofiel in de zestiger jaore verbreid gewaore en via 'n groeëte rotonde, 't Keulse Plein, verbónde mit de Kaldekerkerwaeg.
Bedriefsterrein
Mit 't ewegvalle van de grenscontroles op 1 jannewari 1993 zien vuuel grensactiviteite verdwene. Waal gif 't bedrievigheid, veural op 't gebeed van transport en logistiek. Dit bedriefsterrein is via 't grenseuverschriedende samewerkingsverband VeNeTe (Venlo-Nettetal-Tegele) verbónde mit 't Pruse bedriefsterrein Kreuzackerfeld.
Massacommunicatie
Massacommunicatie of aopenbaar communicatie is communicatie wobie groeate gruup aan luuj waere bereik. Dit impliceertj det de zenjer of communicator gebroekmaak van kanale die 'n massaal duplicatie meugelik make. Massacommunicatie óntsteitj wen emes get wichtig vindj veur edereine inne gemeinsjap en väöl luuj belangstèlling in get gemein höbbe. De doorbraak vanne bookdrökkóns maakdje massacommunicatie es ieëste meugelik.
De communicatiemiddele die waere toegepas in massacommunicatie neump me massamedia. Massacommunicatie is 't óngerzeuksóngerwirp van 't sociaal-weitesjappelik vakgebied vanne communicatieweitesjap.
Dinkbeeld
'n Dinkbeeld, 'n convictie e gedechte of 'nen dinkwieze is wat gedach weurt of 't dinke aon get; 'n meining, 'n inziech of 'nen inval op daan wel e bezej ofwel 'n idee. 'n Dinkbeeld is e rizzeltaot of e produk vaan de dinkproceduur in de vörm vaan 'n oordeil of bezej dat rifflecteert in 't bèste geval 't algemein vaan de zwerm "einzeldinge" of fixiert d'essentie of 't gegrónde in de versjeiegheid vaan versjijninge in de minseleke wereld. Nao Gottlob Freges psychologie en de filosofie vaan Edmund Husserl (in de 20e iew) gief 't e weitesjappelek gemaak systematisch versjil tösse e subjektief-psychologisch dinkbeeld en e dinkbeeld in de objektieve zin. Hei zuut me spore vaan de filosofie vaan rationalisme en psychologie, get wat al in Europa veurtleef sinds de Opklaoreng.
1953
1950 - 1951 - 1952 - 1953 - 1954 - 1955 - 1956 1953 (MCMLIII) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen donderdag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|150px| De Watersjnoadramp van 1953. thumb|right|150px| Elizabeth II op 2 juni 1952 gekroand es keuningin van Groat-Brittanië.
Maan vaan 't Jaor
Konrad Adenauer
Gebore
thumb|150px|Tony Blair, gebaore op 6 mei 1953.
Creooltaol
'n Creooltaol is 'n taol die is oontstande oet 't vocabulair vaan ein of mie awwer taole, zoonder evels de grammair euver te numme. Gemeinelek oontsteit ze in 'n siutatie boe lui mèt versjèllende moojertaole biejeinkoume, en ziech oonderein vaan 'n prestiesjtaol of lingua franca bedene. Zoe oontsteit in ierste instantie e pidgin - 'n vrij beperkde taol die allein deent um ziech verstoonbaar te make. Es noe dat pidgin permanent weurt, en ouch de ierste taol vaan 'n gemeinsjap weurt (inclusief lui die hun kinder drin optrèkke), oontsteit 'n creooltaol. De grammatica is in 't gemein sterk analytisch, al kin me soms door väöl hölpwerkwäörd en modificeerders e groet aontal fijn nuances oetdrökke.
Wienie de brontaol nog neve de creooltaol gesproke weurt, beveurbeeld door de boveklasse, treujt dèks decreolisatie op: de creooltaol geit door de jaore heer mie op de brontaol liekene en verluis väöl vaan zien typische eigesjappe. Es evels aander taole de plaots vaan de brontaol innumme, kin de creooltaol ziech nog sterk differentiëre. Me zuut dat beveurbeeld bij 't Papiaments, wat oersprunkelek op 't Portugees gebaseerd is meh allewijl sterker nao 't Spaons touw is gegreujd en ouch väöl Nederlandse wäörd heet. Ouch 't Sranantongo vèlt op umtot 't väöl minder op 't Ingels liekent es de aander Ingelse creooltaole in 't Caribisch gebeed (beveurbeeld Jamaicaans). Dit kump umtot de Ingelse al in 1664 't land verlete.
Creooltaole kinne ouch 'ne gemingde basis höbbe. Dat gelt beveurbeeld veur 't Aucaans, 'n taol vaan de Marrons in Suriname die zoewel op 't Portugees es op 't Ingels is gebaseerd.
Creooltaole zien veural oontstande in 't Caribisch gebeed. In d'n tied vaan d'n Transatlantische Slaovehandel woorte väöl Afrikaone oet diverse len gedwoonge samegebrach; dèks woort hun ouch verbooje veur de eige taol te spreke, zoetot ze wel op de taol vaan de blaanke aongeweze waore. Ouch in d'n tied vaan 't Modern Imperialisme zien creooltaole oontstande, meh de mieste höbben 't minder good gehawwe: hun sprekers zien of trökgekierd nao de inheimse taole, of höbbe ziech 'ne neet-gecreoliseerde variant vaan de (pos-)koloniaol taol aongemete.
't Gief hei en dao twiefelgevalle euver wat al of gein creooltaol is. Väöl taole zien op e zeker memint versumpeld in hunne grammatica en dèks kaom dat ouch door migratie of aander taolkontak. Zoe höbbe sommege lui in 't Afrikaans 'n creooltaol wèlle zien. Dit is evels umstrejje umtot de vörmingshistorie vaan dees taol radicaol versjèlt vaan de 'echte' creole. Ouch twievelechteg zien taole die de grammatica vaan hun twie brontaole minge. In zoe'n gevalle (beveurbeeld 't Michif in Canada, of 't Cappadocisch in Turkije) sprik me liever vaan 'n mingtaol.
Echters
Óneigelike twieëklank
In Ech kalle ze mit de zoageheite óneigelike twieëklank. Dit zeen de klanke oa, ieë en uue.
Panninger Linie
Ech lèk ten oaste vanne Panninger Linie, wodoor me in Ech van "sjtad" en "sjtaon" kaltj. In 't Echs kump dus ein "j" tösse de "s" en de "t". Det guldj ouch veur wäörd die beginne mit zjw-, sjl-, enz.
Traditioneel gezeen sjprèk men in Ech waal van "stad" en "staon" (ten weste vanne linie), mer det is allewiel neet mièr 't geval.
Aod en awd
In 't Echs kump zoawaal de vorm aod/aoj(e) es awd veur, aafhankelik van 't zinjsverbandj.
Nen aoje miens is awd.
Euveriges kump 'n dergelik versjiensel neet alein in Ech veur. In Mestreech gebäörtj 't persies angesóm:  'Nen awwe mins is aajd.
Jordaan
De Jordaan vörp staotkundig oppe Golanvlakdje de grens tössen Israël en Syrië, en in 't oeaste vörmp t'r de grens van Israël enne Palestiense Wèstelike Jordaankantj mit Jordanië. In anger deiler behuuere de bèdskantjen aan Israël.
Hemelsbreid is de lingdje vanne reveer zoeaget 170 km, meh door 't meandere vanne luip is de feitelike lingdje väöl grótter, dinkelik tösse de 330 en 400 km.
Allewiel wuuert 70 toet 90% van 't water vanne reveer d'roet gehaoldj veur miensjelike aktiviteite, wodoor 't debiet vanne reveer sterk aafgenómmen is. Dit versneltj 't opdruuege vanne Doeaj Zieë, waat tol tieëndoezjende jaore gäöndje waas dore netuurlike negatieve waterstandj (wateraanveuring taenge verdamping). De Doeaj Zieë is hiedoor ein vanne leegs-gelaenge maere vanne werreld.
Simon Pieter Ernst
Simon Pieter Ernst (Aubel, Belsj: 2 augustus 1744 - Afden, noe 'ne kern in de Duutsje gemèngde Herzogenrath: 11 december 1817) waor kannunik va Kloosterrade, nao d'r Fraanse tied Rolduc geneumd.
Laevesloop
Ernst is gebaore in d'r haof Bruynenmorgen, effe boete 't centrum, richting De Kloes, in Aubel. Oorsjpronkelek waor 't geboew in vakwaerk opgetrokke, in 1778 waoërt 'ne baksjtènge moeër vör de rechterziej van d'r gèvel gezat en in 1955-56 waoërt d'r haof grondig gerestaureerd. D'r vader van Ernst waor griffier van Aubel en lid van de Sjtaote van Dalhem. Op 17 september kreeg Simon Pieter bie de Augustiene in Kloosterrade z'n kloeësterklèèd en op 17 augustus 1764 lag-e z'n gelofte aaf. Op 23 september 1769 waoërt-e in Luuk töt preester gewiejd en in 1774 waoërt-e in d'r abdij beneumd töt professor in de theologie. In z'n theologische opvattinge sjtong-e gaans in de rigoristische traditie, die in Kloosterrade saer de hervorming van 1680 gold. Abt Chaineux von 'm evvel al te rigoristisch en droog 'm in 1787 bie d'r aardsbisjop va Kölle vör vör de vacante pesjtoeërsplaatsj in Afden. De beneuming von plaatsj op 7 maart 1787. Ernst waor te väöl wetensjapper en te wènnig zeelzörger öm gelökkig te kènne zieë mèt dis besjlissing. Op 14 december 1817 waoërt Ernst begrave op d'r kèrkhof van z'n parochie Afden. 't Graaf is d'r neet mie, waal 'n herdeenkingsplaquette in d'r moeër van de kèrk. Nao z'ne doeëd voond me in z'n pastorie 'n kis vool mèt middelieëwse origineel manuscripte, ooch d'r Annales Rodenses, die e vör de Fraanse verborge how gehaowe.
Fraanse tied
Bie 't opheffingsdecreet va 1 september 1796 waoërt ooch Kloosterrade opgehaove. Ernst zow informeel d'r väörmaan en sjpraeëker werre van z'n medebroeders en e how groeëte en besjlissende invloed op de koers die de gèselekhèèd in de wiej ömgaeving zow aa-haowe.
Waerk
In dèèl 1, blz 330 zaet Ernst dat Villa Furonis, dae gewoeënlek in Voere geplaatsjd wert, mäögelek in S'n Maeëte loog. Vermits plaatsjname aafkomstig va watere owwer zeunt es plaatsjname geneumd nao hèllige en o.m. de etymologie van ge Vitsje, keumt Leerssen töt de conclusie dat d'r Merovingische/Karolingische villa in Voere loog. Dit is ooch de plaatsj oeë Hubertus mäögelek gesjtóve en gebaore zów zieë.
Kalium
Kalium is e sjemisch element mit 't symbool K en 't atoeamnómmer 19. 't Is e zilverwit alkalimetaal. In Angelsaksische en Romaanse lenj steitj 't element bekèndj es potassium. Deze naam is aafgelèdj oet 't Nederlandjse "potas", vanwaengen 't feit det kaliumcarbonaat oearsprunkelik woort verkrege door 't loge van hout enne substantie vervolges te verhitte toet "as" in 'n pot.
Toepassinge
Dore hoeag reactiviteit van kalium kump kalium inne netuur allein meh veur inne vorm van zate. Kaliumnitraat, kaliumchloraat, kaliumperchloraat en sómtieds kaliumpermanganaat waere veure oxidatieve eigesjappe gebroek es component van zwartböskroet en anger sasse. Ouch is kaliumcarbonaat 'ne wichtige katalysator in houtskaol, det weer invlood haet oppe brandjsnelheid. Inne vorm van kaliumcarbonaat is kalium van belang veure perduksje van glaas. Kaliumoxied, kaliumsulfaat, kaliumnitraat en kaliumchloried waere väöl gebroek in kónsmès. Vriewaal alle kaliumzate zeen good oplosbaar in water. 'n Oetzunjering is di-kaliumtartraat, e reactieperduk van kalium en wiensteinzoer det in wien kan zitten en den de aanwaezig kristalliene droesem guuef.
Anger toepassinge van kalium zeen:
Serialisme
't Serialisme is 'n compositietechniek en 'ne meziekstijl boebij ziech gans 't muzikaol materiaol, of entans 't mieste, baseert op ein serie. Dat hèlt in tot de groondreeks neet allein de toenhuugde regelt, meh ouch toendoor, dynamiek en nog aander parameters (klaankkleur/späölwijs, tempo etc.). 't Serialisme is roond 1950 oonaofhenkelek vaanein oontstande in Wes-Europa en de Vereinegde Staote oet de twelftoensmeziek, in 't bezunder 't werk vaan Anton Webern, en heet de ierste jaore op praktisch alle westerse componiste vaan beteikenis invlood gehad. In de jaore 1960 kump 'n tegereactie op gaank, boebij componiste ziech mie op de groete vörm riechte, of 't touwval 'n groeter beteikenis geve. Ouch de icone vaan 't serialisme zelf hantere hunne stijl dèks minder streng of verlaote häöm gans. Allewijl sjrieve neet väöl componiste mie seriële meziek; de historische beteikenis is evels zier groet.
Veurgesjiedenis
Arnold Schönberg, dee roond 1909 d'n atonaole meziek had oetgevoonde, kaom begin jaore 1920 mèt 't twelftoenssysteem, boebij de twelf chromatische toene vaan 't octaaf op 'n rij woorte gezat. Dit gaof häöm e systeem um laankdorege atonaol werke te componere. 't Waor veural Schönberg ziene lierling Anton Webern dee in de jaore 1930 dat systeem zier getrouw góng touwpasse, en daobij zien (wienege) composities ouch vaan aander structureel eleminte góng veurzien. In de Symfonie opus 21 weure toene gekoppeld aon specifieke octave en specifieke instruminte; in de Variaties opus 27 weurt ouch toendoor specifiek geregeld.
In 't Interbellum, zeker in de jaore daarteg, waor 't twelftoenssysteem 'n rillatief marginaol compositietechniek, en de werke vaan Webern waore al hielemaol oonbekind. Vaanaof 1945 begós dit evels laankzaam te verandere. De Fransoos Olivier Messiaen componeerde in 1949 en 1950 zien Quatre études de rhythme. De twiede daovaan, Modes de valeurs et d'intensités, baseert ziech sterk op Webern en regelt alle veer de parameters, toenhuugde, toendoor, dynamiek en meneer vaan aonslaag, in ziech herholende reekse. Ouch 't Livre d'orgue vaan dezelfde componis moot in dit verband weure geneump. Soms weurt Mode de valeurs al es begin vaan de (Europese) serieel traditie gezeen; hei zien de veer parameters evels nog neet vaan ein serie aofgeleid.
Europees serialisme: Darmstadt
In 't Duits Darmstadt waor in 1946 e zomerkamp veur jong componiste opgeriech. In 1951 leet Messiaen dao 'n opnaome vaan zien veer etudes hure. Dit memint weurt algemein es 't begin vaan de serialistische traditie opgevat.
Boulez
'ne Fransoos, Pierre Boulez, waor al sinds 1946 bezeg mèt werke die d'n invlood vaan Webern (en in minder maot Schönberg) verraoje. Heer brik de melodie dao-in ummer mie op in geïsoleerde toene, 'n effek wat me 'pointillistisch' is goon neume. Geïnspireerd door Mode de valeurs et d'intensités sjrijf heer Structures veur twie piano's. Hei-in zien de veer parameters vaan Messiaen allemaol in reekse vaan twelf verzaomeld. 't Muzikaol materiaol umvat de volgende rije vaan twelf:
De veerde en tiende leie vaan de aonslaagreeks zien neet bekind, umtot Boulez ze neet gebruuk (zuug oonder); geit me oet vaan dezelfde twelf die Messiaen gebruuk daan zien dat sforzato (in lètters, meh zoonder wijer teike) en sforzato legato.
Centraol in de compositie blijf de toenhuugdereeks, ofwel de twelftoensrij, stoon. Boulez zeuk ziech de volgende rij oet: es - d - a - as - g - fis - e - cis - c - bes - f - b. Dees twelf toene kriege noe allemaol e nommer vaan ein tot twelf. Wie eder twelftoensrij kin me ze èlf kier transponere um zoe twelf rije mèt dezelfde intervalle te kriege. Boulez sorteert de transposities zjus zoe wie heer de rij ordent: nao 1 (de groondreeks die begint mèt es) kump 2 beginnend op d ('nen have toen lieger), daan 3 beginnend op a ('nen tritonus bove de groondreeks), daan 4 beginnend op as (e kwart hoeger) etc. Zouw me noe reeks nommer 2 gans in de oersprunkeleke getalle oetdrökke, daan krijg me: 2 (d) - 8 (cis) - 4 (as) - 5 (g) - 6 (fis) - 11 (f) - 1 (es) - 9 (c) - 12 (b) - 3 (a) - 7 (e) - 10 (bes).
Es me dit veur alle rije deit, daan lievert dat de volgende matrix vaan 12x12=144 getalle op:
Me kin de reeks ouch umkiere, d.w.z. stijgende intervalle weure daolende en aandersum. In 't geval vaan dees reeks weurt de umkiering es - e - a - bes - b - c - d - f - fis - as - cis - g. 'Vertaold' nao de getalle vaan de groondreeks is dat 1 - 7 - 3 - 10 - 12 - 9 - 2 - 11 - 6 - 4 - 8 - 5. Mèt dees getalle kin me de umkiering op dezelfde wijs wie de groondteeks oetbouwe tot 'nen twiedimensionaole matrix.
De reekse vaan toendoor, dynamiek en aonslaag kriege allemaol nommers vaan 1-12, boebij 1 gewoen veur 't ierste lid steit en 12 veur 't lèste. Zoe beteikent toendoor 4 'n achste noot, en intensiteit 4 inkelvoudeg piano (zuug bove). Me kin de getalle vaan de ierste transpositie umzette in 'n toendoorreeks: 1/16-noot (2) - 1/4-noot (8) - 1/8-noot (4) - 1/8+1/32-noot (5) - gepuncteerde 1/8-noot (6) - 1/4+gepuncteerde 1/6-noot (11) - 1/32-noot (1) - 1/4+1/32-noot (9) - gepuncteerde 1/4-noot (12) - gepuncteerde 1/16-noot (3) - dobbel gepuncteerde 1/8-noot (7) - 1/4+1/6-noot (10). Veur de dynamiek geit Boulez diagonaol door de matrices; dit lievert palindroom-reekse op (beveurbeeld 12 - 7 - 7 - 11 - 11 - 5 - 5 - 11 - 11 - 7 - 7 - 12; in dynamische teikes ffff - mf - mf - fff - fff - quasi p - quasi p - fff - fff - mf - mf - ffff). Ouch veur de meneer vaan aonslaag baseert de componis ziech op diagonaole.
Es de reekse eine kier zien vasgestèld sjrijf 't stök ziech gooddeils zelf. Zelfs de volgorde boe-in de toenhuugde- en toendoorreekse weure gebruuk, kump oet de matrix. Toenhuugde en toendoor verandere per individueel noot, dynamiek en en aonslaag verandere per gróp vaan twelf note. Piano I en II speule tegeliek versjèllende vörm vaan de reeks. 't Veurnaomste wat de componis oonder 't sjrieve nog zelf bepaolt, is 't zètte vaan röste en 't bepaole in welk octaaf 'n bepaolde toenklas moot klinke (d.w.z.: op 'ne piano zitte ach versjèllende c's, de methood vaan Boulez zeet niks euver welke vaan die ach moot klinke es op e zeker memint de c aon de beurt is).
Stockhausen
De Pruus Karlheinz Stockhausen is nog e paar jaor joonger es Boulez, en aanders es de Fransoos nog neet bekind es 'r in 1951 nao Darmstadt geit. Heer zit op 't conservatorium boe heer e paar vrij traditioneel werke heet gesjreve, meh compositie is neet zien groetste intrèsse. Op de Ferienkurs evels huurt heer neet allein 't werk vaan Messiaen, meh tröf heer ouch ziene Belzje generatiegenoet Karel Goeyvaerts. Goeyvaerts heet op dat memint zjus zien Sonnaat veur twie piano's veerdeg, die ze dao same speule. Vaanaof dat memint bekiert Stockhausen ziech tot 't serialisme.
Aonvenkelek componeert Stockhausen zjus wie Boulez punctueel (deen term is vaan häömzelf), dat wèlt zègke mèt losse toene ('klaankatome'). Vaanaof 't begin evels kin me 'n huurbaar structuur in zien werk aontreffe. In Kreuzspiel oet 1951, zien ierste serieel compositie, weurt de ritmische puls gegeve door twie tumba's, en kin me ouch dudelek hure wie de diverse rezjisters ziech kruse (vaandao de naom; de pianopartij beveurbeeld begint mèt extrem hoeg en lieg toene en wèrk gestiedeg nao 't midderezjister touw). Dit maak Stockhausen zie werk in verhajding tot dat vaan Boulez good luusterbaar. Ouch al typerend is tot de componis neet vertrojt op ein reeks, meh diverse permutaties vaan 't materiaol gebruuk. Heimèt liet 'r 't twelftoenssysstem dus los.
Amsterdams
't Amsterdams is 't Hollands stadsdialek vaan de Nederlandse hoofstad Amsterdam. 't Modern Amsterdams versjèlt neet väöl vaan 't Algemein Nederlands en is in de ierste plaots 'n accent, al is 't wel e hendeg herkinbaar accent. 't Dialek heet evels 'n groete rol gespäöld bij de vörming vaan de Nederlandse standaardtaol en heet in 't verleie väöl aander dialekte - soms tot boete Holland - sterk beïnvleujd.