cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leuve
Historie
De naam Leuve kump veur 't ièrsj veur in 891 es Loven. In datzelfde jaor woorte de Vikinge definitief versjlage bie Leuve. De sjtad óntwiekkelde ziech tot e belangriek handelscentrum in de Mieddelièwe en kreeg sjtadsrechte in 1161.
De universiteit woort gesjtiech in 1425. De broewerie die later Interbrew en nog later InBev zou were woort gesjtiech in de 18e ièw. In de 20e ièw woort de sjtad zjwoar besjadig in bei waereldoorloge.
In 1968 waor de sjtad e centrum van de Belzje taalsjtried. Hiebie woort de universiteit gesjpliets in e Nederlandstalig deil, dat in Leuve bleef, en e Franstalig deil, dat gevestig woort in de nuuj gesjtiechde plaats Louvain-la-Neuve ("Nuuj-Leuve").
Metamodernisme
Metamodernisme ès ein term dae den tiedsgeis' vaan noa het pos'modernisme prebeert te bevaange. De term behoud ziech dös oppe filosofie vaan nao het pos'moderne tiedpèrk en kump tot oêting in cutureel óntwikkelinge mer ouch bie maotsjappelèk óntwikkelinge wie inne politik en de economie. Het metamodernisme haet zienen oerspróng in het begin vaan de 21ste iêw en ès ein reactie es ouch ein oêtbreiing op het pos'modernisme.
Het pos'modernisme kinmerkt ziech doer constructivisme, relativering en scepsis. Ouch geit de pos'modern gedachte der vaanoet tot der gein absolute woerheid besteit. Dit umtot wie me de waereld woernump subjectief ès en oêtgeit vaan ein bepaolde cultureel percepsie. Vaan dao-oêt kump de metamodernistiese gedachte dae ziech bewus is vaan de gevaore vaan bieveurbeild communisme, kapitalisme, religie en ideologië, en ziech bewus ès vaan de grenze vaan ös weite en kónne mer dennoch weier wèl inne óntwikkelinge. Terme dae gebroêk waere um het metamodernisme te umsjrieve zeen; 'Taege baeter weite in', 'Geïnformeerde naïviteit' en 'Pragmaties utopisme'. In het metamodernisme liek het te óntbraeke aon ein ideaol zoêwie veer dae kinne oêt de 20ste iêw. Meh dennoch haet me waal ideaole en wèl me get bewèrkstèllige, de G500 en de Occupy Wall Streetbewaeging zeen doa veurbeilder vaan. Dae lieke gein ideaole te höbbe meh wèlle dennoch get veraangere.
Naomgaeving en Verspreiing
De term veur het metamodernisme verwies nao het modernisme. De prefix Meta kump aaf vaan het relativerendje en het doer-ewegk herpositionerendje kerakter vaan het metamodernisme en is aafgeleid vaan het Griekse 'metaxis' boemèt Plato ein 'bewaeging tösse' besjrief, ein bewaeging tösse twie pole dös. De term metamodernisme ès bedach doer Robin van den Akker (Promovendus oan de Erasmus Universiteit Rotterdam ) en Timotheus Vermeulen (docent algemein cultuurweitesjappe aon de Randboud Universiteit ) in 2010. Dees twie studievrun bogonne in juni 2010 mèt het web-zine Notes on Metamodernism. Laoter det jaor woort de term gebroek gelink oan ein exposisie in Berlien in Galerie Tanja Wagner. Luke Turner publiceerde in 2011 het Manifes' vaan het Metamodernisme.
Oerspróng
thumb|8 House in [[Kopenhagen (2010) ès geboewd doer architectebureau BIG (Bjarke Ingels Group). Dit pragmaties idealisties architectenbureau weurt besjoewt es metamodernisties .]] Het metamodernisme ès het gevolg vaan de óntwikkelinge en de cultureel struiminge (naomelèk het modernisme en het pos'modernisme) inne 20ste iêw. De oêtvènjing vaan de fotocamera èng 19de iêw bedruijg de sjèlderkuns', want boerum zow me ziech nag ei portret laote sjèldere wienie me ouch ein geliekende foto kins make. De auw rol vaan de kuns' in de maotsjappie verdwiendj en de kunstenaere móste op zeuk nao get nuijs. Zoê óntstonge der stiele wie Impressionisme, Expressionisme, Futurisme en Dada. Daobie gaeve de nuie oêtvènjinge ein positief energie. Doer het verwerpe vaan de tradisies en de strang esthestiese lier inne kuns' tiedes het modernisme brach det väöl vrieheid veur de creativiteit en het dinke.
De loeter gruiendje industrie veraangerde de maotsjappie. Väöl dinger waore noê op massasjaol te verkriege, dinger dae me ouch vaanwaege de touwnummendje riekdom kós koupe. Daonaeve kump ouch de massamedia op. Doer dae media krieg de beväölking ouch touwgank tot mie informaas en weurt me ouch kritiesser, dink meh aon de kritiek oppe Vietnamkrieg. Dae massacultuur vaan media en industrieel producsie kómme tot oêting in de popart en in ein tiedsgeis dae me laoter pos'modernisme ès goon numme. Oan het èng vaan de iêw begós duudelèk te waere tot de groêt ideaole neet mie wèrke of beginne te defunctionere. Ónger aangere de val vaan de Berliense moer loeje het èng vaan het communisme oan. En de economiese crisise doon det deils bie het kapitalisme.
Óngertösse haet de koms' vaan het internet de maotsjappie ein enorme sjat aon informaas gegaeve. De massamedia en den euvervlood aon informaas haet der veur gezörg tot me relativerendjer ès geweure óngerwiel de ontzuuling en daomèt het verval vaan het ideaolistiese gedachtegood de luuj minder idealistieser en sceptieser haet gemaak. Het pos'modernisme kin besjouwt waere es ei resultaat vaan de touwnummendje welvaort en politike stabiliteit nao den Twiede waereldkrieg. In 1989 kaom Francis Fukuyama daan ouch mèt de term "Het èng vaan de historie?" . Ouch ex-premier vaan Nederlandj Wim Kok kaom mèt de oêtspraok "Het aafsjudde vaan de ideologiese vaere". In het nuie millennium begós dit te veraangere. Inkele groêt probleem kómme in ziech': De opkóms' vaan len wie Braziel, India en China es economiese mach' (en dös cóngcerensie veur het Weste), terrorisme, de preblematik mèt de immegrasie ('multicultureel drama'), populisme, de klimaatcrisis en de kredietcrisis. Dit vraogt ouch um ein nuie attituut, boenao het metamodernisme prebeert te oscillere; me weit tot ein ideaol neet altied good kin zeen mer we wèl het waal prebere.
Definiëring
In het metamodernisem kiert het groête verhaol (waat in het pos'modernisme óntbrak) trögk mer waal mèt ruumde veur zèlfkritik, nuancering, lèstrèkking oêt twiefel en zónger ein dominante euvertuging. Het gaef bie jóng sjrievers, kunstenaere en architecte ein touwnummendje afkier tot de pos'moderne scepsis, ironie en relativering. Mer daonaeve gaef het ouch nui enthousiasme mèt ein vleugske naïviteit en oprechtheid waat get ewegk haet vaan kèngerlèkheid of het verlange daonao. Dit gaef het metamodernisme geliekenisse mèt de Romantik. Het metamodernisme liek de pos'moderne waerde te acseptere mer ouch te beseffe tot de pos'moderne esthetik oêtgepöt ès. In het metamodernisme prebeert me ziech te verhouwe tot de preblematik róntjelum de verkatseling vaan de politik, de milieu/klimaatcrissis en de kredietcrissis zónger definitief aafsjeid te numme vaan het pos'modernisme mer waal nao vernuiing te zeuke.
Ein duudelèk versjèl mèt het pos'modernisme es de oêtwirking devaan. Óngerwiel het pos'modernisme in de kuns' dinger wèl ironisere of deconstruere, wèl het metamodernisme in de kuns' enthousiasmere of reconstruere. Het metamodernisme kinmerkt ziech tot het idealisme es fanatik, enthousias' en naïef. Óngerwiel het pos'modernisme ziech sjus ierder heijtouw kinmerkt es apathies, ironies en cynies. Deur telkes wie ein slinger ziech te bewaege tösse het pos'moderne en het moderne, scepsis en enthousiasme, ironie en oprechtheid, relativering en woernumming prebeert het metamodernisme ein ewegk te vinge in de veraangerendjen tiedsgeis in ein misjmasj vaan culture en nui horizonte te óntjdekke en mèt alternatief oplossinge te kómme.
Metamodernisme inne Kuns'
Versjèllendje luuj kinne besjouwd waere es metamodernisties. In häör wirk oscillere ze dèks tösse realiteit en fantezie. Bie de sjrievers zeen dit ónger aangere Daniel Kehlmann, Haruki Murakami, Jonathan Franzen en Junot Diaz. Inne kuns' waere Darren Almond, David Thorpe, Paula Doepfner en Ragnar Kjartansson besjouwt es metamodernisties en inne film zeen dit David Lynch, Spike Jonze, Paul Thomas Anderson en Noah Baumbach. Inne mezik waere ónger aangere Antony and the Johnsons, Devendra Banhart, Grimes, Oby Nine en Raadsel besjouwt es metamodern.
Marokkaons hierevoetbalèlftal
't Marokkaons hierevoetbalèlftal (bijnaom De Liewe vaan d'n Atlas) vertreujt Marokko in internationaol voetbalmatche. 't Team huurt al jaorelank bij de bèste vaan Afrika en vaan d'n Arabische wereld en heet diverse kiere aon 't Wereldkampioensjap hierevoetbal mètgedoon. In 't èlftal höbbe door de jaore heer diverse Marokkaonse Nederlanders gespäöld.
Historie
Al in de koloniaolen tied woort e nationaol èlftal geformeerd. Dit kós gein officieel matche speule, meh späölde wel dèks tege aander èlftalle oet 't Frans koloniaol riek. D'n ierste match woort gespäöld op 22 december 1928, tegen e Frans B-èlftal (2-1 verlees).
In 1955, veuroetloupend op de oonaofhenkelekheid vaan 't land, woort 'ne nationaole boond opgeriech. Twie jaor later debuteerden 't team op de Pan-Arabische Speule mèt e 3-3 geliekspeul tegen Irak. In die jaore späölden 't ouch zwoer belaoje vrundsjappeleke matche tege 't team vaan 't FNL, de aofsjeiingsbeweging vaan 't daan nog neet oonaofhenkelek Algerije. 't Land sjreef ziech in veur 't WK vaan 1962 meh kaom in de intercontinentaol play-offs neet veurbij Spaanje. Wel wiste ze in 1961 de Pan-Arabische Speule in eige land te winne.
In 1964 deeg Marokko mèt aon de Olympische Speule, meh zoonder succes. Veer jaor later trok 't ziech trök nao 'n weigering veur tege Israël te speule. De groetste verrassing tot daan touw kaom wie 't land ziech plaotsde veur 't WK vaan 1970. In de grópsfaas haolde ze ei punt; mie waor vaan teväöre ouch neet vaan de Marokkaone verwach. Op de Speule vaan 1972 woort de twiede runde gehaold. Daonao góng 't get op en neer. Groet succes waor 't pakke vaan de Africa Cup in 1976, meh 't gaof ouch jaore tot ze ziech dao gaaroet neet veur kwalificeerde. WK's bleve nao 1970 langen tied boete bereik.
In 1986 braok veur Marokko 'ne bleujtied aon. De gouwe generatie vaan Marokkaonse voetballers stoont op. Op 't WK in Mexico dat jaor woort de achste finaal gehaold. 't Veel daan ouch sterk tege wie 't team ziech in 1990 neet veur 't WK en ouch neet veur de Africa Cup plaotsde en op de Africa Cup vaan 1992 neet wijer kaom es de ierste runde. Ouch op 't WK vaan 1994 vele de prestaties tege: Marokko verloor drei kier (in 'n poule mèt 't Belsj, Nederland en Saoedi-Arabië). Ouch op 't volgend WK woort de knock-outrunde neet gehaold.
In de nuien iew haolde 't team al gaw 'n twiede plaots in de Africa Cup vaan 2004 (in de finaal 2-1 verlees tegen 't gasland Tunesië). Sindsdeen lepe de prestaties sterk trök. In de Africa Cup wis Marokko gemeinelek neet veurbij de grópsfaas te koume. Op 'n nui WK-deilnaome mós 't team wachte tot 2018. 't WK vaan 2022 euvertrof alle verwachtinge. Nao 'n grópsfaas boe-in oonder mie vaan 't Belsj woort gewonne volgde nog winspartije tege Spaanje en Portugal. Oetindelek waor in de haaf finaol Fraankriek te sterk; 't land indegde 't toernooj es veerde. Dit waor neet allein beter es wat Marokko oets had gedoon, meh ouch wijer es n'importe wat veur Afrikaons of Arabisch land oets waor gekoume.
Veerde iew
daarde iew - veerde iew - vijfde iew De veerde iew vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 301 tot en mèt 400. Me associeert die iew, entans in Europa, mèt de late aajdheid. Oonder Constantijn de Groete góng 't Romeins Riek nog eine kier 'ne bleujtied in. 't Waor ouch de iew vaan 't christendom, wat de staotsreligie vaan 't Riek woort. In de loup vaan de iew kraoge de Romeine ummer mie te lije vaan de Groete Volksverhuizinge, die volker oet 't noorde en ooste detouw dreef 't Romeins Riek binne te valle. In Perzië regeerde de Sassanide. Indië waor oonder diverse rieke verdeild, meh 't Guptariek waor hendeg in opkoms. China begós de iew vereineg oonder 't veendel vaan de Jindynastie, meh al gaw veel 't land oeterein. In Midde-Amerika bleujde de Mayacultuur op.
Marseille
200px|thumb|Collaasj vaan Marseillese beziensweerdeghede. Mèt de klok mèt, vaan bove: Basiliek vaan Slevrouw-vaan-de-Garde; Jach in de Aw Have; CMA-CGM-torie in Joliette; Sigitonkreek. Marseille (Occitaans: Marselha) is 'n groete havestad in 't zuie vaan Fraankriek, regio Provence-Alpes-Côte d'Azur, departemint Mun vaan de Rhône (13), arrondissemint Marseille. Merseille is vaan zoewel de regio es 't departemint en 't arrondissemint de hoofstad, en is zelf verdeild in viefentwinteg kantons. De gemeinte Marseille tèlde in 2011 850.636 inwoeners en is daomèt nao Paries de groetste vaan 't land; es me de veurstei mètrekent, moot de stad Lyon evels veur ziech laote. De stad, roond 600 v.Chr. gestiech es Griekse kolonie oonder de naom Massalia, hètde in de Romeinsen tied Massilia in späölde door de iewe heer ummer 'n groete rol es havestad. Nao d'n oorlog oontwikkelde de stad ziech tot symbool vaan de Franse multicultureel sameleving, mèt de bijbehurende probleme vaan hoeg criminaliteit en groete sociaol oongeliekheid. De stad heet evels ouch 'n toeristische beteikenis, door häör cultureel erfgood meh zeker ouch door häör ligking aon de Middellandse Zie (kort neve de Azuurkös).
1496
1495 - 1496 - 1497
thumb|thumb|Filips de Sjoeanen en Johanna de Waanzinnige.
Orkes
thumb|'t [[Rotterdams Philharmonisch Orkest (RPhO) in hunne vaste zaol, De Doelen in Rotterdam.]] 'n Orkes (vaan Aajdgrieks ὀρχήστρα 'dansperk veur de buun') is e meziekensemble vaan e groet aontal instrumentaliste; es voesregel gelt tien of mie. Bij minder speulers sprik me miestens vaan kamermeziek. In de westerse meziek koume orkeste dèks veur.
Zoe aon 't ind vaan de zèstienden iew goon componiste veur 't iers partije oetsjrieve veur specifieke instruminte die in concertante motètte e.d. de zengers mote begeleie. In de vreuge barok besteit zoe'n ensemble miestens oet e paar blozers en/of striekers, meh tege 't ind vaan de zeventienden iew geit e solide aontal striekers, boe-in de viole numeriek dominere, de kern vaan 't orkes oetmake. De basso continuo (in de ganse baroktied gebrukelek) weurt miestal veurzörg door e tósje-instrument (örgel, klavecimbel); es touwgeveugde instruminte (dèks solistisch ingezat) koume soms blozers, aander striekers en/of (zelde) slaaginstruminte veur.
Ind achtienden iew begint 't orkes te greuje; ummer mie blozers goon standaard debij hure. Tegeliek verdwijnt de continuo. Zoe oontsteit wat me e symfonieorkes is goon neume. In de negentienden iew weurt dit allein nog mer groeter, tot me roond 1900 soms wel e paar hoonderd musici veursjrijf (beveurbeeld bij Mahler). Daonao kump 'n tegebeweging op gaank.
Neve 't symfonieorkes kint me ouch 't kamerorkes (mèt 'n väöl kleinder bezètting), 't striekorkes (mèt allein striekers; in zekere zin d'n opvolger vaan 't klein orkes wie dat begin achtienden iew gebrukelek waor), 't hermenie-orkes (mèt allein blozers, slaagwerk en contrabas) en de famfaar (mèt allein koperblozers en slaagwerk). Dèks doen orkeste de begeleiing bij vocaole meziek; 't gief evels ouch väöl speciaol orkesmeziek. Specifieke genres hei-in zien de orkessuite, 't concert (concerto grosso en soloconert), de symfonie, de ouvertuur en 't symfonisch gediech.
In de jazz kint me de big band, feitelek 'ne variant op de famfaar. In de neet-westerse meziek zien orkeste neet zier gebrukelek, meh ze koume wel veur (beveurbeeld in de Japanse gagaku en de Javaanse gamelan).
Nesseby
thumb|De ligking van Nesseby in de pervincie Finnmark. Nesseby of Unjárga is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Finnmark in Nórwaeg. De gemeinte had 892 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.442,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 0,6. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 2027.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,2% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Lies vaan geweze gemeintes in Zieland
2003
Sinds dees herindeiling heet de provincie nog 13 gemeintes.
1997
Nao dees herindeiling had de provincie nog 17 gemeintes.
1995
Nao dees herindeiling had de provincie nog 27 gemeintes.
1971
Nao dees herindeiling had de provincie nog 30 gemeintes.
1970
Nao dees herindeiling had de provincie nog 36 gemeintes.
1966
Nao dees herindeiling had de provincie nog 78 gemeintes.
1961
Nao dees herindeiling had de provincie nog 89 gemeintes.
1941
Nao dees herindeiling had de provincie nog 101 gemeintes.
1936
Nao dees herindeiling had de provincie nog 106 gemeintes.
1880
Nao dees herindeiling had de provincie nog 109 gemeintes.
1878
Nao dees herindeiling had de provincie nog 111 gemeintes.
1857
Nao dees herindeiling had de provincie nog 113 gemeintes.
1816
Nao dees herindeiling had de provincie nog 117 gemeintes.
1814
Creatie (nui groondwèt) vaan de provincie Zieland mèt 135 gemeintes.
Nordkapp
thumb|De ligking van Nordkapp in de pervincie Finnmark. Nordkapp is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Finnmark in Nórwaeg. De gemeinte had 3.330 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 923,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,6. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 2019.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Viviane Reding
Viviane Reding (Esch-sur-Alzette, Luxembörg 27 april 1951) is 'n Luxembörgse pollitika, journaliste, veurmaolegen eurocommissaris en waor eine vaan de zeve vice-prizzedente vaan de Europese Commissie vaan 2010-2014. Noe is ze lid vaan 't Europees Parlemint.
Reding haolde in 1978 häör diploom in minsweitesjappe te Paries, Fraankriek. In 1979 woort zie wèrkzaom bij de gezèt Luxemburger Wort en woort zie polletiek aktief bij de Christeleke Partij veur 't Luxembörgs parlemènt en de gemeinteraod vaan Esch-sur-Alzette. Vaanaof 1989 waor zie wèrkzaom bij de EU. Zie stoond bekènd es 'n veurvechster veur de regionale minderheije in Europese lindstaote. Heidoor kraog zie in 1992 de Creu de Sant Jordi, de hoegste ieretitel die 'n neet-Catelaonse kin kriege in Spaons Catelonië. Vaan 1999 tot 2004 waor zie aktief es eurocommissaris bij de Commissie-Prodi. Oonderwies, kultuur, jäög, media en sport waore de terreine boe zie in Europa euver góng. Vaan 2004 tot 2009 waor zie eurocommissaris veur de Commissie-Barroso I op 't gebeed vaan infermatiemaotsjappij en media. De terreine boe zie euvergóng bij Prodi woorte noe euvergenomme door de Cypriotische Androulla Vassiliou. Zie bleef dit ouch in de Commissie-Barroso II. Reding kraog toen de terreine justitie en minsrech. Infermatiemaotsjappij woort euvergenomme door de Nederlandse Neelie Kroes. Media vilt sins deen oonder de Spaonse Joaquín Almunia. Reding heet drei kinder.
Catherine Ashton
Catherine Margaret Ashton (Upholland, Vereineg Keuninkriek, 20 miert 1956) is 'n Brits pollitika en waor eurocommissaris (2008 bis 2014), de hoeg vertegeweurdegster vaan boetelandse zake en veilegheidsbeleid vaan de Europese Unie en ein vaan de zeve vice-prizzedente vaan de Europese Commissie.
Nao de Brexit waore EU-politici vaan 't Vereineg Keuninkriek gedwonge um hun Europees carrières achter ziech te laote, zoe-ouch Ashton.
Leve veur de EU
Ashton waor al vaanaof ind Jaore 70 aktief in de linkse polletiek vaan Ingeland. Vaanaof de 21e iew bezoot ze versjèllende belaangrieke Britse póste in de nationaole polletiek. Zoe waor ze staotssècretaris, viciminèster en minèster. In 2006 kraog ze de titel Britse Politicus vaan 't Jaor, umtot ze 'n veurvechster waor veur homoseksuele lui.
Leve in de EU
Wie in 2004 de commissie Barroso I woort opgestèld kraog zie ummertouw mie kontakte mèt de Europese Unie. In 2008 woort ze commissaris veur dees commissie. Wie in 2009 de commissie Barroso II woort opgestèld, woort Ashton wie ieder geneump hoeg vertegeweurdegster vaan boetelandse zake en veiligheidsbeleid en ein vaan de zeve vice-prizzedente vaan de EC. Ashton steit bekind um 'n veurvechster vaan mie democratisering in de EU en 'n pleitster veur mie ikkonomische contacte mèt Rösland en minder mèt de VS. Zie numde de VS dèks sins de crisis te risicovol en de oonrealistisch.
Kameroenees hierevoetbalèlftal
thumb|[[Samuel Eto'o, tösse 1997 en 2014 actief veur Kameroen, is mèt 56 gole in 118 matche topscoorder en d'n op eine nao mies opgerope speuler vaan 't team.]] 't Kameroenees hierevoetbalèlftal (bijnaom Les Lions Indomptables 'de oontembaar liewe') vertreujt Kameroen in internationaol voetbalmatche. 't Team huurt al jaore bij de sterkste vaan Afrika, zeker vaan Afrika bezuie de Sahara. Kameroen heet de Africa Cup neet minder es vief kier gewonne en maakde groeten indrök op 't WK vaan 1990.
Historie
In 1956, nog in de koloniaolen tied, woort in Frans Kameroen e nationaol èlftal gestiech. Umtot Frans Kameroen wiedoet 't groetste deil vaan 't huieg land umvat, rekent me dit èlftal es de veurluiper vaan 't huieg team. In d'n ierste match woort mèt 3-2 verlore vaan Belsj-Congo.
In 1970 plaotsde Kameroen ziech veur 't iers veur de Africa Cup. Twie jaor later, wie 't evenemint in eige land waor, wis 't de daarde plaots te hole. Nao tien jaor vaan druugde waor 't land in 1982 weer presint. Ouch plaotsde Kameroen ziech toen veur 't WK, boe 't al-evel neet wijer kaom es de grópsfaas. In de jaore die volgde góng 't land 't Afrikaons voetbal zoeget compleet dominere: in 1984 en 1988 wonne ze de Africa Cup, dewijl ze in 1986 twiede woorte. Te vreemder waor tot 't WK vaan 1986 misgeloupe woort. 't WK vaan 1990 woort wel gehaold. Nao iers grópswins (in 'n sterke poule mèt oonder mie regerend kampioen Argentinië, wat mèt 0-1 woort geklop) woort in de achste finaal Colombia verslage, boenao in de kwartfinaal oetindelek Ingeland zjus te sterk waor.
Nao 1990 waor 't mèt de dominantie in Afrika wel veurbij. Väöl mie len hadde de fysieke späölstijl euvergenome, boedoor 't land neet zoe sterk mie bove de res oetstaok. Ouch op WK's woort de stunt vaan 1990 neet herhaold: 't land waor gemeinelek wel presint meh raakde neet veurbij de grópsmatche. In 2000 en 2002 woort Kameroen toch weer Afrikaons kampioen, meh dees opleving doort neet laank. Veural de vreug oetsjakeling op 't WK vaan 2010 - 't ierste oets in Afrika - veel tege. In 2014 haolde 't land ouch al zoe'n slechte prestatie. Tegeneuver e nui Afrikaons kampioensjap in 2017 stoont 'n absentie op 't WK vaan 2018. Veer jaor later haolde Kameroen de indrunde wel weer.
Servisch hierevoetbalèlftal
thumb|[[Aleksandar Mitrović, mèt 50 gole sinds 2013 (stand veur 't WK vaan 2022) topscoorder vaan Servië.]] thumb|[[Dušan Tadić, anno 2022 aonveurder en mies ervaore nog actieve speuler vaan Servië.]] 't Servisch hierevoetbalèlftal vertreujt Servië in internationaol voetbalmatche. 't Team besteit sinds 2006, wie Servië 'n oonaofhenkelek land woort, meh 't zuut ziechzelf gere es d'n opvolger vaan 't Joegoslavisch hierevoetbalèlftal, wat vaan tied tot tied aonsprekende rizzeltaote haolde. Servië huurt in Europa zoeget tot de middegróp en heet mèt regelmaot op e WK gestande.
Historie
't Keuninkriek vaan Serviërs, Kroaote en Slovenië, later bekind es Joegoslavië, woort kort nao d'n Ierste Wereldoorlog gespäöld en kraog al gaw zien eige team. Dit team späölde in 1920 op de Olympische Speule in Antwerpe zienen ierste match (7-0 verlees tege Tsjecho-Slowakije). Kort nao d'n Twiede Wereldoorlog woort e toernooj gehawwe boe-in 't nationaol team vaan de Volksrippubliek Joegoslavië en oonofficieel teams vaan de zès deilrippublieke 't tegenein opnaome. Servië won hei-in vaan Montenegro en Kroatië um in de finaal vaan 't nationaol team te verlere.
Wie Joegoslavië begin jaore negenteg oetereinveel, góng de rompstaot Klein-Joegoslavië gooddeils samevalle mèt Servië: 't väöl kleinder Montenegro, d'n aandere staot, lieverde neet väöl speulers. Dit team woort e paar jaor laank oetgeslote vaan EK's en WK's, veural um diverse oorlogsmisdaode vaan de Serviërs in de börgeroorlog in Bosnië. Pas op 't WK vaan 1998 kós 't weer mètdoen. Ouch op 't EK vaan 2000 gaof 't land presint. Op allebei woort 't team in de knock-outrunde oetgesjakeld door Nederland. Nao 2003 góng 't land wijer oonder de naom Servië-Montenegro. De lèste kier tot dit team op 'n internationaol toernooj stoont waor op 't WK vaan 2006.
Es oonaofhenkelek land heet Servië de successe vaan 't aajd Joegoslavië neet kinne evenere. Veur 't EK wis 't ziech nog noets te plaotse. Wel stoont 't drei kier op 't WK: in 2010, in 2014 en in 2022. De ierste twie edities kaom 't land neet veurbij de grópsfaas.
1606
1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 thumb|rechts|200px| Ambrogio Spinola, Sjpaanse veldjheër in de 80-jaorige aorlog thumb|rechts|200px|Kaart oet 1606 van 't [[Graafsjap Zutphen en Twente. Troepe van Ambrogio Spinola einerzieds, en troepe van Prins Maurits angerzieds]]
Gebaore
thumb|150px|right| Rembrandt, gebaore in 1606
Waterstof
Waterstof is e sjemisch element behurend tot de neet-metale, mèt atoomnómmer 1 en es meis frequinte isotoop 1. Daomèt is 't atoom, mèt 'n kèrn 't leechste vaan allenei. De ander natuurleke isotope höbbe eige naome: deuterum en tritium. Waterstof is 't meis veurkoumend element in 't universum: de stare bestoon oet waterstof, wat ze tot helium fusere.
Verbindinge
Waterstofmonoxide (HO), Water (H2O), Waterstofperoxide (H2O2).
Wubbo Ockels
thumb|Wubbo Ockels in 2007. Wubbo Johannes Ockels (Almelo, 28 miert 1946 - Amsterdam, 18 mei 2014) waor 'ne Nederlandsen astronaut en natuurkundege. In 1985 góng heer es ierste Nederlander de ruimte in. Zien natuurkundege expertise umvatde evels neve ruimtevaart nog e groet aontal aander terreine. De lèste jaore vaan zie leve heel heer ziech veural bezeg mèt duurzaam energie.
Leve
Datzelfde jaor woort heer door de ESA geselecteerd veur 't Spacelabprogram, 'n samewèrking tösse ESA en NASA. In 1980 en 1981 volgde heer daoveur 'n opleiding tot astronaut aon 't Lyndon B. Johnson Space Center in Texas. Bij de ierste vlöch vaan 't Spacelabprogram in 1983 heel heer vaanoet de vlöchleiing contak mèt de wetensjappers aon baord.
Vaan 30 oktober tot en mèt 6 november 1985 waor heer zelf aon de beurt: heer góng mèt op missie STS-61-A op Space Shuttle Challenger. Daomèt woort heer d'n ierste Nederlander in de ruimte. Lodewijk van den Berg, dee ouch in Nederland is gebore, góng zès maond ieder op 'tzelfde ruimteveer, meh heer waor tien jaore ieder tot Amerikaon genaturaliseerd. Ockels waor op de Challenger verantwoordelek veur de meetapparatuur.
De mediagenieke Ockels waor dèks betrokke bij technische projekte die de aondach trokke, veural wienie die mèt duurzaamheid te make hadde. Zoe deeg heer mèt in de oontwikkeling vaan de zonnewagel Nuna, boemèt de TU Delft diverse races veur zonnewagele won, en bij de oetstoetvrije zeilboet Ecolution. Neet klimaotneutraol meh wel rillatief zuneg is de Superbös, 'n futuristisch uigende bös boemèt me zoe'n 250 km/o moot kinne vare. Al minstens zoe futuristisch waor de Lèddermeule, 'n kilometerslang windmeule die väöl mie en betrouwbaarder energie moot kinne opwèkke es conventioneel windmeules. Alledaogser waor ziene Groene Grachtegordel, e projek um de grachtehoezer in Amsterdam, oondaanks hunnen awwerdom en monumentaole status, zuneger te make.
Ockels waor in zie leve e paar kier irnsteg kraank. In 1982 kraog heer de Krenkde vaan Weil, 'n bacterieel infectie. In 2005 euverleefde heer 'ne zwoeren attak. Ouch waor heer twie keer aon 'nen oonnatuurleken doed oontsnap. De Challenger oontplofde bij de lancering op häör volgende missie, es gevolg vaan e mankemint wat ze bij Ockels ziene vlöch al had. In 1989 lande heer daobij, es gevolg vaan nievel en miscommunicatie, op de verkierde landingsbaon vaan 't vleegveld vaan Lille. E passageersvleegmesjien ramde Ockels zie privévleegtuug; de cockpit bleef oonversjendeleerd. 'ne Neercelkaanker dee in 2008 woort oontdèk, woort häöm oetindelek toch fataol: naotot de kaanker waor eweggehaold, bleek 'r in 2013 trökgekoume en oetgezejd nao zie longvlees. De krenkde bleek oonbehandelbaar. Oetindelek storf Ockels op 18 mei 2014 op 68-jaorege leeftied.
Bij zienen doed leet heer 'ne breef nao, boe-in heer de minsheid opreep te stoppe mèt de 'verneteging vaan de Eerd'. Heer neumde de minsheid 'passagere op 't Ruimdesjeep Eerd' en pleitde veur e quasi-religieus 'Geluif in de minsheid' um aon die missie te wèrke.
Ierbewieze
Bij aonkoms in Nederland woort Ockels in zien toenmaolege woenplaots Mestreech wie 'nen held oonthaold en oontvaange mèt 'n Amerikaanse tickertapeparaad. D'n astronaut book börgemeister Houben he-op 'n Mestreechter stadsveendel aon wat heer in de ruimde had mètgenome.
Ockels waor officeer in de Orde vaan Oranje-Nassau en droog daobij 't Kruus vaan Verdeenste 1e klas vaan de Orde vaan Verdeenste vaan de Boondsrippubliek Duitsland. 'n Mier specifieke oondersjeiing waor de gouwe Generaol Snijders-medajel die 'r in 2000 veur zien verdeenste in de lochvaart kraog. Nao Wubbo Ockels is in 1986 de Wubbo Ockelspries geneump, dee twiejaorleks weurt oetgereik aon lui mèt verdeenste in de natuurwetensjap.
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op en gooddeils vertaold oet 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
1497
1496 - 1497 - 1498
thumb|Savonarola
Lemesos
250px|thumb|right|Modern kös vaan Lemesos Lemesos (Nuigrieks: Λεμεσός, Lemesós, Törks: officieel Leymosun, mer in praktiek meistens Limasol, Ingels: Limassol) is 'n stad in Cyprus en de hoofplaots vaan 't distrik Limasol. 't Gief 'n inwoenertal vaan 183.656, dat eder jaor greuit. Heimèt is 't de twiede stad vaan 't eiland, mèt allein Nicosia es 'n groetere stad. Lemesos is de hels greuiende stad vaan Cyprus. Dit veural umtot 't de belaangriekste have is vaan 't eiland, door häör gönsteg gelege ligking in 't zuie vaan 't eiland, dat daodoor ziech good kin riechte op zoewel 't Europees vastelaand, Noord-Afrika en 't Middel-Oeste. 't Heet 'n oppervlak vaan 34,87 km2 en daomèt 'n bevolkingsdeechheid vaan  2,900 per km2. In 't verleije woort Lemesos Amathus geneump. Evels raakde de stad door plönderinge in de veerde iew veur Christus oonbewoend. In 451 begos me ziech weer te vestege in de aw, verlaote stad. Aongezeen me evels gein weit mie had vaan de aw historie en daomèt de origineel naom vaan de plaots, kraog de stad 'n nui naom: Leontios, verneump nao de bisjop dee hei ouch góng hoje. Rond de tiende iew begos me 't Lemesos te neume, woersjijnlek dös etymologisch verboonde mèt de naom vaan de bisjop.
Amersfoort
Amersfoort is 'n stad in 't midde vaan Nederland en aon de rand vaan de provincie Utrech. Ze ligk oostelek vaan d'n Utrechsen Heuvelrögk. Vaan de provincie Utrech is Amersfoort mèt 149.653 inwoeners per 1 januari 2012 de twiede stad. Amersfoort ligk aon de Eem.
Kerne
De dörper Hoogland en Hooglanderveen, tot 1974 kerne vaan de toen opgeheve gemeinte Hoogland, zien allewijl ieder stadswieke. Ouch de naobersjap Buurtsdijk is intösse ingebouwd. Zeldert en Stoutenburg Noord (deil vaan 't dörp Stoutenburg, gooddeils gemeinte Leusden) ligke nog wel boete de stadsbebouwing.
Stadsgeziech
De binnestad kint e groet aontal veural middeliewse monuminte. De veurnaomste zien de (losstoonde) Slevrouwetorie, de Joriskèrk en de Koppelpoort, die vaanaof 't spoor nao Apeldoorn en Zwolle good te zien is.
thumb|left|Koppelpoort
Historie
De plaots, oontstande bij 'n doortrèkbaar plaots (voord) in de Eem (Amer) weurt voor 't iers geneump in 1028. Um häör ligking vestegde de bisjop vaan Utrei hei 'nen hoof, en trok arbeiers aon veur de Gelderse Vallei te oontginne. In 1259 kraog de plaots stadsrechte. Later in de middeliewe kaom de plaots door e mirakel es pelgrimsstad op, zoetot me in 1444 de Slevrouwekèrk mèt hoegen torie kós bouwe. De kèrk góng later verlore, d'n torie steit nog. Ouch had de stad in de late Middelieuwe 'n oetzunderlek groete beerindustrie.
Porsanger
De gemeintecode is 2020.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Noord-Korea
Noord-Korea, officieel de Democratische Volksrippubliek Korea (Koreaans:조선민주주의인민공화국 Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk (McCune-Reischauerromanisering), Jeoson Minjui Inmin Gongwaguk (herzeen Koreaanse romanisering ) is e land in Oos-Azië, wat grens aon China, Rusland en Zuid-Korea. Hoofstad is Pyongyang, aander groete stei zien Sunchon, Kaesong en Najin. Noord-Korea woort nao aofloup vaan d'n Twiede Wereldoorlog mèt steun vaan de Sovjet-Unie en China gestiech es communistisch land op stalinistische groondslaag. Mèt Zuid-Korea (kapitalistisch, gesteund door de westerse wereld) waor 't vaan 1950 tot 1953 in oorlog; formeel is deen oorlog noets gestop. 't Land oontwikkelde ziech door de jaore heer tot ein vaan de strengste dictature op de wereld, mèt zier wieneg persoeneleke vrijheid en 'n sterke persoensverhierleking veur de machhöbbers. Door 't oetereinvalle vaan 't Oosblok kaom 't sinds de jaore 1990 bekans allein te stoon; dit isolemint woort versterk door de zelfgekoze ideologie vaan Juche of zelfbesjikking, die intösse de groondslaag vaan 't staotsbestèl is.
Bestuurleke indeiling
Noord-Korea is verdeild in nege provincies (도, do). Twie stei zien neet provinciaol ingedeild (특별시, teukpyeolsi): de hoofstad Pyongyang en de noordeleke havestad Rason. De nege provincies zien:
De provincies zijn wijer verdeild in stei (si, 시) en (lendeleke) distrikte (gun, 군). De distrikte zien weer verdeild in stedsjes (eup, 읍) en dörper (ri 리). Stei zien verdeild in buurte (dong 동).
Systeem en ideologie
Noord-Korea versteit ziech es 'ne socialistische staot, geleid door de principes vaan Juche en Songun. Juche beteikent 'souvereiniteit'; in de staotsideologie versteit me dit es zelfbestuur zoonder inminging vaan boetenaof. Me steit drop tot de regering niks oonder invlood vaan 't boeteland beslut en allein in 't belaank vaan Noord-Korea handelt. Dees idee is 'n reactie op 't touwnummend isolemint boe 't nao conflikte mèt China en de Sovjet-Unie in terechkaom (zuug oonder bij Historie). Songun beteikent ' ' t leger iers', nao anologie vaan de stalinistische idee vaan arbeiers op de ierste plaots en 't maoïstisch primaot vaan de boere. E sterk leger weurt vaan belaank geach um de Juche veileg te stèlle; boetelandse woernummers wieze evels trop tot 't leger in de praktijk veural de mach vaan de Kim-dynastie (zuug oonder) moot veileg stèlle.
Wie Noord-Korea gestiech woort, waor de leiende ideologie 't communisme, gans in 't bezunder 't marxisme-leninisme. Mèt de touwnummende isolatie vaan 't land woort die ideologie minder belaankriek. In de groondwèt vaan 1992 woort 't marxisme-leninisme gestreke en vervaange door de Juche, in de groondwèt vaan 2009 verdwene ouch de rifferenties nao 't communisme. 't Woord socialisme beheel me wel.
Allewel tot Noord-Korea officieel e democratisch land is, bestuurd door e direk gekoze parlemint, weurt 't in de res vaan de wereld es 'nen dictatoriaolen einpartijstaot gezeen, boe-in de Kim-dynastie bekaans absolute mach hèlt. 't Land steit sinds jaor en daag lèste in d'n Democratie-Index vaan The Economist. Noord-Korea haolde in 2016 op alle punte slechte scores; de börgerleke vrijhede en 't electoraol perces stoonte zelfs op nul. Allein 't functionere vaan de regering woort rillatief good beoerdeild.
Um de groete persoensverhierleking die de Kim-dynastie umgief en de sterke ideologische controle euver 't doen en laote vaan de börgers weurt Noord-Korea dèks es totalitair land umsjreve. Wijers is 't land ouch wel umsjreve es 'n absolute monarchie, umtot 't leiersjap de facto sinds de stiechting allein mer vaan vaajer op zoon is euvergegaange.
Leidersjap
Wie in mie communistische len dreug de mechtegste persoen in Noord-Korea geine conventionelen titel. Zie leidersjap weurt opgehaange aon gecompleceerde, dèks veraanderde constructies, die dèks formeel allein 't leiersjap vaan de Partij (dus neet vaan 't land) inhawwe. Vaan 1972 tot 1994 had 't land wel 'ne president, Kim Il-sung, meh wie dee storf heet me geinen opvolger aongeweze. Kim Jong-un, allewijl de mechtegste maan vaan 't land, dreug sinds 2016 officieel d'n titel vaan 'Veurzitter'.
Oondaanks dit alles dreug de leismaan vaan Noord-Korea neet allein wiedoet de mieste mach vaan allemaol, heer weurt ouch aon 't eige volk es leismaan gepresenteerd. De leie vaan de Kim-dynastie weure geïerd mèt ein vaan de oetgebreidste persoensverhierlekinge oet de historie, die oonder mie tot uting kump in de bouw vaan väöl monuminte, zier oetgebreide aondach in de media en hoeg straofe veur wee ziech neet bij zien otoriteit neerlègk.
Parlemint
thumb|De Mansudae in Pyongyang, gebouwd in 1984 in neoklassieke Sovjetstijl, hoevès 't Noord-Koreaans parlemint. De wètgevende mach ligk (officieel) bij de Opperste Volksassemblee, 't parlemint vaan Noord-Korea. 't Besteit oet 687 zetele, die alle vief jaor (lèste kier in 2014) weure gekoze volgens e distriktestèlsel. Kandidaote weure in massabijeinkomste aongeweze. In feite gief 't veur eder distrik mer eine kandidaot, dee vaan teveure door 't rezjiem weurt goodgekäörd. Kezers höbbe de keus um häöm al daan neet good te käöre. 'n Tegestum moot in 'n apaart stumhökske weure oetgebrach; volgens getuige is dat te gevierlek um zelfs mer te perbere. Zoedoende bezèt de Koreaanse Arbeierspartij (de partij vaan de Kim-dynastie) de euvergroete mierderheid vaan de zetele. De res weurt oetgemaak door twie aander linkse partije, de Koreaanse Sociaol-Democratische Partij en de Chondoïstische Chongupartij, en get partijloes kandidaote. De klein partije en de oonaofhenkeleke kandidaote veure gein oppositie. In feite is 't parlemint e stumpelmechien um beslissinge vaan 't rezjiem te legitimere.
Boetelandse relaties
In de Kawwen Oorlog had Noord-Korea langen tied allein relaties mèt aander communistische len, en nog vrij gooj ouch. Umtot allebei de Korea's gans 't Koreaans sjiereiland opeise, kóste len mer ein vaan de twie rezjiems es de legitiem regering vaan gans Korea erkinne. De westerse len erkóste natuurlek Zuid-Korea. Pas in 1991, wie allebei de Korea's lid woorte vaan de Vereinegde Naties, woort dees situatie opgelos. De twie Korea's zien zelf evels neet opgehawwe gans Korea te claime.
Allewijl bestoon officieel relaties mèt 166 len (de mierderheid vaan de wereld). 't Land heet ambassades in 47 versjèllende staote. Noord-Koreaanse börgers mage neet gaw 't land verlaote; hiel väöl werk höbbe zoe'n ambassades daorum neet. Umgekierd höbbe ouch neet väöl staote ambassades in Noord-Korea; Nederland verwijs reizegers nao 't land beveurbeeld door nao de ambassade in Zuid-Korea.
Rillatief gooj relaties heet 't land mèt China en Rusland. Bei len waore boondgenoete in de Koreaansen Oorlog (Rusland nog in de vörm vaan de Sovjet-Unie). De relaties mèt Rusland zien sterk bekeuld nao de val vaan 't communisme dao. Ouch de verhajding mèt China is neet ummer hertelek. Es handelspartner is 't evels vaan vitaol belaank. In de Veilegheidsraod krijg Noord-Korea dèks vaan dees twie len steun.
Larnaka
Thumb|250px|right|D'n Athinon Avenue: 't kinmerk vaan de stad Larnaka (Nuigrieks: Λάρνακα, oftewel Lárnaka, mèt 'n klèmtoen op Lár-, Törks: ouch Larnaka, Ingels: Larnaca) is 'n stad in 't zuidooste vaan Cyprus en de hoofplaots vaan 't distrik Larnaca. 't Gief 'n inwoenertal vaan 72.000 inwoeners volges de census vaan 2001. Heimèt is 't de daarde stad vaan 't eilaand. Allein Nicosia en Lemesos zien groeter. Op Nicosia nao is Larnaka de diechsbijziende stad vaan Cyprus die in de buurt ligk vaan 't door de EU neet erkènde Noord-Cyprus. Vreuger woort Larnaka Kitiom geneump. Dit ligk in verbaand mèt 't eiland zelf, dat in de Biebel in zien gehiel Kitim, woort geneump. Kitim waor euvereges ouch de zoon vaan 't Biebels figuur Noach. Heidoor geluif me in 't Christendom, tot Kitim, zoon vaan Noach, Larnaka heet gestiech. Larnaka kump vaan 't Aajdgrieks: larnax, dat sarcofaag beteikend.
Noord-Korea
Boetelandse relaties
Mèt Zuid-Korea is 't land formeel nog ummer in oorlog. De vrei is noets geteikend en de len erkinne ziech wie gezag oonderein neet. In de Noord-Koreaanse staotspropaganda weurt de Zuid-Koreaanse regering es e "marionètterezjiem" vaan de VS aofgesjèlderd. Sinds 't ind vaan de jaore negeteg höbbe de bei len wel informeel contakte. 't Bèste góng 't roond 2000, in d'n tied vaan 't Zuid-Koreaans Zonnesjijnbeleid. Sindsdeen löp de spanning noe en daan weer op. Toch kump 't vaan tied tot tied tot korte hereineginge vaan femilies die in d'n Oorlog oetereingerete zien, en gief 't 'n klein industrieel zone in Kaesong boe Zuid-Koreaanse bedrieve ziech kinne vestege.
Insignes
't Veendel woort op 8 september 1948 aongenome. De euverwegend roej kleur en de staar zien universeel symbole vaan 't marxisme-leninisme. 't Vervaange vaan de staotsideologie (zuug bove) heet neet veur veraandering in 't veendel gezörg.
't Embleem woort ouch in 1948 oontworpe en tuint e typisch Sovjet-oontwerp: 'ne krans vaan twie rieshalme en 'n staar, mèt daobinne 'n veurstèlling vaan 't leve oonder 't socialisme. De waterkrachcentraal is de Supung-dam; de berg op d'n achtergroond is sinds 1993 expliciet de Baekdu.
Atoom- en rakètprogram
Noord-Korea heet sinds 't begin vaan d'n einentwintegsten iew formeel 'n atoomprogram opgezat. In 2003 góng 't land oet 't Non-proliferatieverdraag veur kernwaopes. Sindsdeen heet 't 'n aontal kernpreuve oetgeveurd en get kernköp aongemaak. 't Land zouw nao sjattinge zoe'n tien tot inkel tientalle kernköp bezitte. E deil daovaan besteit oet plutonium, aandere höbbe allein (verriek) uranium (wat gemekeler is aon te make meh minder effectief is). Claims tot 't land ouch in staot is 'ne waterstofbom te make weure euver 't algemein sceptisch bezien.
't Land heet ouch rakètte oontwikkeld um de kernwaopes mèt aof te sjete. De ierste rakètte, kopieë vaan Sovjetwaopes, had 't land altied al. Die rakètte höbbe gei groet bereik meh kinne wel doele in Zuid-Korea rake. De aofgeloupe jaore heet 't land ummer krachteger rakètte oontwikkeld, die al doele in Alaska kinne rake. Doel heivaan is um de Vereinegde Staote aof te sjrikke.
Ouch heet Noord-Korea e groet aontal sjemische waopes en in eder geval de meugelekheid um ouch biologische waopes te make. 't Land is um zien massavernetegingswaopes al dèkser veroerdeild door de VN-Veilegheidsraod.
Economie
thumb|Febrik in [[Hamhung.]] Astrein nao de instèlling vaan 't communistisch bewind begós me in Noord-Korea 'n planeconomie op te zètte. De ierste decennia gebeurde dat aon de haand vaan viefjaoreplanne, meh sinds 1993 zien gein mierjaoreplanne mie ingedeend. Wel is de economie nog eve gecentraliseerd wie vreuger: zoe good wie alle economisch verkier weurt door de regering geregeld. Sinds 1998 heet de regering veurziechtege stappe gezat die e merretsegmint en privébezit meugelek make; hei daank me oonder mie de bove geneumde economische zone bij Kaesong aon. De Juche-ideologie wèrk sterk door in 't economisch beleid vaan 't land: me perbeert op zoeväöl meugelek gebeed zelfveurzienend te zien (autarkie).
Noord-Korea is e rillatief geïndustrialiseerd land, mèt bekaans de hèlf vaan zie Bruto Nationaol Produk (BNP) oet de industrie. E groet deil vaan die industrie besteit oet mijnbouw; me vint in 't land oonder mie kole en iezererts. Landbouw weurt bemeujelek doortot 't land zier bergechteg is (zuug oonder) en deils ouch hendeg druug; de groond is daorum gooddeils oongesjik veur landbouw. 't Toerisme is de lèste jaore 'ne greujende sector; toeriste weure evels hendeg beperk en mage allein oonder touwziech aongeweze plaotse bezien.
Munteinheid
De munteinheid is de Noord-Koreaanse won. De regering heel jaorelaank de koers kunsmaoteg op 2,16 won veur einen Amerikaansen dollar, meh op de zwarte merret waor de munt väöl minder weerd. Wie in 2001 dees koppeling woort losgelaote, stortde de munt nog wijer nao oonder. In 2009 woort de munt gerevalueerd. Sindsdeen is ze blieve zakke; anno 2017 is 'nen euro al bekaans weer 1000 won weerd.
Boetelenders mage neet mèt de Noord-Koreaanse won betaole, meh höbbe de keus oet d'n dollar, d'n euro of de yuan. Dit deit me um aon stabiel boetelands kapitaol te koume.
Fysische geografie
thumb|Natuurkundege kaart vaan Noord-Korea. Dudelik is te zien tot Noord-Korea väöl hoeger berg kint es Zuid-Korea. Mèt zoeget 120.000 km² is Noord-Korea oongeveer drei kier Nederland en get groeter es Zuid-Korea.
Reliëf
't Groetste deil vaan 't land - oongeveer tachteg percint - besteit oet bergkettes. Veural in 't noorde loupe die hoeg op. Hoegste berg vaan 't land is de Paektu (Baekdu), op de grens mèt China. Deze berg, dee tot 't Changbai-gebèrgde huurt, is neet allein geografisch meh ouch cultureel vaan groet belaank: diverse legende zien mèt häöm verboonde, boe-oonder 'n aontal moderne roond de Kim-dynastie. Ouch vrij hoeg zien 't Hamgyong-gebergde in 't noordooste en 't Rangrim-gebèrgde in 't midde-noorde, mèt diverse toppe bove de 2.000 meter.
Op de res vaan 't sjiereiland weure die huugdes neet mie gehaold. De Taebaek, de door de res vaan 't sjiereiland löp tot in 't zuie vaan Zuid-Korea, heet e paar toppe bove de 1.000 kilometer, boe-oonder d'n oonder toeriste geleefde berg Kumgang.
Levende natuur
De Noord-Koreaanse euverheid publiceert neet al te väöl euver de natuur in 't land, zoetot me veur e groet deil moot aofgoon op verawwerde bronne zoewie op oonderzeuk vaan boetenaof. Me wèt tot groetsjaolege jach oonder Japanse bezètting de natuur gei good heet gedoon. De Koreaansen oorlog heet de natuur noch väöl mie sjaoj touwgebrach, en de grensaofsjeiinge stoon verspreiing vaan landbieste ouch in de weeg. Aon d'n aandere kant deit de natuur in de Gedemilitariseerde Zone 't zjus hiel good, umtot dao al tientalle jaore koelek lui koume. Ouch is natuurbehaajd neet de hoegste prioriteit veur 't bewind. Wel hèlt me ziech de lèste jaore bezeg mèt herbebossing vaan 't al jaore boserm land.
De Koreaanse fauna umvat zoe'n 500 soorte veugel, die euver 't algemein ocuh daoboete wel veurkoume. Wel zörg 't wezelek aander landsjap vaan veural 't noorde deveur tot diverse soorte wel in Noord- meh neet in Zuid-Korea te vinde zien. 't Gief in de twie Korea's mie es 200 soorte zeutwatervèsse; daovaan zien 'rs wel diverse endemisch. Ouch diverse zoogdiere höbbe hun plaots op 't sjiereiland; typisch veur Noord-Korea (meh neet endemisch) is beveurbeeld de wasbeerhoond. Vreuger kaom ouch d'n tieger veur, meh dee is in d'n twintegsten iew door jach en bestrijing verdwene. D'n tieger späölt noch wel 'ne groete rol in de Koreaanse cultuur.
thumb|De Taedong in Pyongyang, gezeen vaanaof de Juchetorie.
Hydrografie
Noord-Korea ligk in 't weste aon de Geel Zie en in 't ooste aon de Japanse Zie (door de Koreaone zelf Ooszie geneump). Diverse reviere teikenen 't land. Zoe good wie de ganse noordgrens (mèt China en Rusland) weurt door reviere oetgemaak; in 't weste d'n Amnok (압록강; in 't Chinees Yalu, 鸭绿江), in 't ooste de Tuman (두만강; Chinees Duman 豆滿江; Russisch Туманная река). Allebei oontspringe ze vaan de Paektu, kortbij 't zoegenaomp Hemels Bergmeer ('ne gevölde völkaonkrater). Wijer nao 't zuie is de belaankriekste revier d'n Taedong. Dit is ouch de revier boe de hoofstad Pyongyang aon ligk. De Ryesong vleujt kortbij de grens mèt Zuid-Korea de Geel Zie in, dewijl d'n Imjin de DMZ doorkruis en nog e stök door 't zuie löp. De Bukhan heet zelfs 't groetste deil vaan zie stoumgebeed in Zuid-Korea, en kump dao mèt de Namhan same in de Han, de groete revier vaan Seoul.