cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Middelnederlands
Dialekte
In de middeliewe gaof 't nog gein Nederlandse standaardtaol. Ederen oteur sjreef in principe in zien eige dialek. Wel gaof 't prestiesjdialekte (Vlaoms in 't Vreugmiddelnederlands, Braobants in 't Laatmiddelnederlands), die de sjrieftaol op aander plaotse zoonder twiefel höbbe beïnvlood. Daobij woorte soms tekste oet 't ei gewes in 't andert gekopieerd, wat ouch weer mingvörm oplieverde. Ouch kin 't gebrek aon 'n vaste spelling tot verwarring veure (zuug bove). Zoedoende zeet 'n teks wel väöl, meh zeker neet alles euver wie e plaotselek dialek toen heet gekloonke.
Tekscorpus
D'n euvergaank vaan Aajd- nao Middelnederlands vèlt oongeveer same mèt de opkoms vaan Neder- en Hoegduits en sjrieftaol. Daobij koume de Nederlen, die teväöre dunbevolk en extreem lendelek waore, in dezen tied tot bleuj, wat zörg veur 'ne sterke greuj vaan gesjreve bronne in wat veur taol daan ouch. Zoedoende höbbe vaan 't Middelnederlands hiel väöl mie tekste es vaan 't Aajdnederlands, boe 't tekscorpus extreem fragmentarisch is. 't Mierendeil vaan de teksbronne besteit oet amteleke stökker, meh 't gief ouch breve, kronieke en literair tekste.
Literatuur
Al in d'n twelfden iew versjijne de ierste literair tekste in 't Middelnederlands, en ze zien direk vaan hoeg niveau. Heinric van Veldeke diechde e paar werke in 't Maoslands (Limbörgs) ietot heer nao 't ooste trok en in 't Middelhoegduits góng sjrieve. T'rzelfdertied versjijnt ouch de reis vaan Sint-Brandaan, e veur deen tied oongewoen leventeg heilegeleve. In d'n daartienden iew volge werke wie Karel ende Elegast, Walewijn, de mystieke werke vaan Hadewijch, 't gelierd werk vaan Jacob van Maerlant en Vanden vos Reynaerde, wat zelfs tot de wereldliteratuur maag weure gerekend en later in talloes vertaolinge, oonder mie in 't Frans, zal opduke. Oet de veertienden iew stamme oonder mie de Beatrijs en 't werk vaan Jan van Ruusbroec. In deen tied kump ouch de steideleke cultuur op, mèt werke wie de Abele spelen, 't Gruuthuusehandsjrif en e zier groet aontal werke vaan de rederiekers. In dezen iew versjijnt ouch 'n bewèrking vaan de Reynaert in 't Hollands, die neet allein de taol veraandert meh wezeleke eleminte aon 't verhaol touwveug. Oetindelek zal de rederiekerscultuur ziech ouch nao 't noorde oetbreie. Oet de vieftienden iew kump 't allegorisch gediech Elckerlijc, wat wie de Reynaert tot boete de Nederlen populair weurt. Marieken van Nieumeghen is pas bekind oet 't begin vaan de zèstienden iew en zouw dus strik gezeen neet mie tot de Middelnederlandse literatuur mote weure gerekend; wat aard en taol betröf pas 't dao evels nog bès in.
Willemstad
Willemstad kin zien:
Lozère
thumb|Ligking van 't departement Lozère. 't Departement Lozère is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 48. 't Is gelaengen in 't zuudwèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Cantal, Haute-Loire, Ardèche, Gard en Aveyron. De houfstad is Mende.
1717
1714 - 1715 - 1716 - 1717 - 1718 - 1719 - 1720 1717 (MDCCXVII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag op de Juliaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|rechts|150px|Isaac Newton
Zónger datum:
Gesjtorve
thumb|150px|right|Maria Sibylla Merian, gesjtórve 13 jannewarie 1717
Datum ónbekènd
Merbes-le-Château
thumb|Locatie va Merbes-le-Château in Henegouwe. Merbes-le-Château is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Thuin. Op 'n oppervlakde va 30,24 km² wonne 4.249 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 141 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Raodhoes va Merbes-le-Château. Fontaine-Valmont, Labuissière en Merbes-Sainte-Marie.
Tehama County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Californië thumb|200px|Ligking vaan Tehama Tehama is 'n in 1856 gestiech graofsjap in Californië, VS. Tehama is Arabisch veur werm lieg len. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Red Bluff.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totale oppervlakte vaan 7672 km² (2962 mi²) boevaan 7643 km² (2951 mi²) land is en 29 km² (11 mijl²) of 0.38% water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 7/km² (19/mijl²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 56.039 dat bestoont oet:
Epos
'n Epos (Grieks, mieëvoud epen) of heldegedich is 'n groeët poëtisch verhaol uvver de avonture van 'ne haeld, z'n helderees. 't Verhaol kint al dan neet goeë uvver legendarische gebäörtenisse.
Bekènde epen zeunt, in chronologische volgorde:
Marne (verdudeliking)
Frankriek:
Nederlandj:
Euverig:
Euvermaas
De veer leng van Overmaas waore veer gebiede die in 1288 nao d'r Sjlaag bie Woeringe bie 't Hertogdom Brabant geveugd waoërte: 't Hertogdom Limburg, 't Graafsjap Dalhem, 't Graafsjap Valkeberg en 't Land van 's-Hertogenrade. In 1288 hoeërt 't Graafsjap Dalhem al bie Brabant en 't Graafsjap Valkeberg en 't Land van 's-Hertogenrade waor al ieëder dör huweleke opgenaome in 't Hertodom Limburg. D'r hertog van Brabant besjlaoët evvel öm de aow name in ieër te haowe.
Externe link
Kaart van de leng va Overmaas
Kristinehamn
Kristinehamn is 'n gemèndje in enne houfstad van Värmlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 23.883 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 748,01 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 31,9 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
7,74% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Oranjestad
Oranjestad kin verwieze nao:
Biesmoet
Biesmoet of bismut is e sjemisch element mit es symboeal Bi en 't atoeamnómmer 83. 't Is e roeadwit houfgroepmetaal.
Toepassinge
Saere begin vanne jaore neugetig wuuertj óngerzóch wiezieër biesmoet es neet-giftige vervanger van loead bie versjillige industrieel percèsse kan waere toegepas, wie d'n haachel in 'n haachelpetroean van e jachgewaer.
Molriestenrek
De molriestenrek of hovariestenrek (Letien: Oryzorictes hova) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische vöchtige lieëglandj- en bergbusj, zómpgebiede, zeutwatermaere, geïrrigeerdj landj en landjboewgebied det ómmen tied ónger water wuuertj gezatte. De saort wuuertj bedreig door 't verluus van laefgebiede.
Pernis
Pernis is e dörp en stadsdeil in de gemeinte Rotterdam. 't Ligk op 't eiland IJsselmonde, ingeklemp tösse de Eemhave en de Twiede Petroleumhave. Pernis, vreuger 'n zelfstendege gemeinte, woort in 1934 tegeliek mèt Hoogvliet aon Rotterdam touwgeveug um de Rotterdamsen hoonger nao havegebeed te stèlle. T'rzelfdertied woort 't landbouwgebeed mèt en mèt vergave tot groetsjalege haves. In 't spraokgebruuk woort Pernis synoniem mèt de petrosjemische industrie die me dao vint. 't Dörp zelf bleef evels gespaord; de bewoeners zien veur e groet deil echte dörpelinge.
Historie
Pernis weurt veur 't iers geneump in 1164. -nis of -nisse is e väölveurkoumend toponiem in Zuidwes-Nederland en beteikent 'landtong' (of ouch wel 'eiland'). Al in 1307 waor ze 'n eige parochie mèt kèrk. Vaanaof oeraw tije waor Pernis bezit vaan de femilie Van Almonde. In de zèstienden iew evels góng 't euver op de stad Schiedam. Iewelaank leefden 't dörp vaan 't boerebestoon. In d'n achtienden iew kaom hei de zalmvèsserij op, in de negentienden iew góng me ziech ouch mèt zievèsserij bezeghawwe. Vaanaof 1834 umvatde de gemeinte Pernis ouch de daan opgelufde gemeinte 's-Gravenambacht.
In 't Interbellum breie ziech de Rotterdamse haves tot bij Pernis oet. Al veur de annexatie, tösse 1929 en 1933, kump de Ierste Petroleumhave veerdeg. Roond deen tied begint me ouch aon de Eemhaven, die pas nao d'n oorlog veerdeg kump. Vaanaof 1938 weurt ouch de Twiede Petroleumhave gerealiseerd. 't Dörp zelf weurt neet vergrave, meh breit ziech zjus oet of beter in: De Nui-Pernisser Polder ('t gedeilte binne de rinkdiek) weurt volgebouwd mèt woeninge.
In de gemeinte Rotterdam krijg Pernis 'nen dörpsraod. Ouch nao de instèlling vaan deilgemeintes blijf die zoe functionere, al heet ze minder take es de regulier deilraode. Es Rotterdam in 2014 de deilraode reduceert tot gebeedscommissies, geit Pernis drin mèt.
Historische inwoenertalle
Blauw: Provincie Zuid-Holland Greun: Gemeinte Pernis
Aonzien
thumb|Dörpskèrk vaan Pernis (zuug de teks). Vaan de versjèllende polders boe 't lendelek Pernis oet bestoont zien 'rs twie euvergebleve: de Pernisser polder, die aon de Nui Maos ligk, en de Nui-Pernisser polder, get groeter, zuielek daovaan. Um de Nui-Pernisser polder heer ligk 'ne rinkdiek, t'r plaotse gewoen Ring geneump; 't noordelek deil, tege de Pernisser polder aon, hèt Pastoriedijk. 't Aajd dörp Pernis strek ziech in rinkbebouwing aon d'n diek oet. Binnenin in de polder vint me nuibouw. In de Pernisser polder is zoewel nuibouw es sportveld gerealiseerd.
Pernis kint veer rieksmonuminte. De dörpskèrk heet 'ne gotischen torie. De aander drei monuminte zien boerderije.
Um de bevolking get te compensere veur alle industrie roontelum heet de gemeinte Rotterdam bij Pernis väöl greun gerealiseerd. De gemeinte sprik zelfs vaan e 'tuindörp'. 't Groetste park vint me zuielek vaan 't dörp ('t Pernisserpark).
Verkier
Direk westelek vaan Pernis löp d'n A4, dee hei oet de Beneluxtunnel umhoeg kump. Dezen tunnel löp oonder de Nui Maos door; es me 'm vaanoet Pernis doorrijt, kump me tösse Schiedam en Vlaardingen oet. Zuielek vaan Pernis vint me d'n A15. De twie otosnelweeg zien verboonde door 't Knouppunt Benelux.
Pernis heet sinds 2002 'n statie aon de metro vaan Rotterdam. De metro rijt door ein vaan de nui tunnelpiepe die bij de oetbreiing vaan de Beneluxtunnel zien aongelag. Bij de opening laog statie Pernis aon de Calandlijn, allewijl aon lijn C. Dees lijn veurt vaan Spijkenisse nao Capelle aan den IJssel en v.v., en kump ouch door 't Rotterdams stadscentrum.
Waope
Op 22 juli 1818 kraog Pernis vaan d'n Hoege Raod vaan Adel e waope touwgekind, wat ziech zoe liet umsjrieve (zuug 't sjabloon):
Me dink tot 't waope in 1815 is oontworpe. 't Gief klaorbliekelek de midde vaan bestoon in de gemeinte weer (zuug bove); de kleure zien de riekskleure.
De vreuger ambshierlekheid Pernis had e väöl awwer waope, vaan 't Kralings typ (wie wel mie Zuid-Hollandse waopes):
Pernis waor tot de zèstienden iew bezit vaan de femilie Van Almonde. Sinds de vieftienden iew waor die femilie ouch mèt Kralingen verboonden; dinkelek is toen 't waope ingeveurd.
Etnische samestèlling
Pernis had in 2012 4.815 inwoeners. Vaan hun zien 83% otochtoon Nederlanders, veur Rotterdam 'n oongewoen hoeg percentaasj. 8% is westersen allochtoon, 9% neet-westersen allochtoon, daovaan (aofgerund op ganse percinte) 1%pt. Marokkaans, 2%pt. Antilliaans, 3% Turks, 1%pt. Surinaams en 3%pt. aanders.
Religie
Pernis góng in 1580, in naovolging vaan Rotterdam en Charlois, euver op 't calvinisme. In 1930 waor 63,5% vaan de bevolking Nederlands-hervörmp en 32,2% gerifformeerd. Kathelieke gaof 't koelek (0,7%).
Taol
In Pernis sprik me vaanajds Wes-IJsselmonds, e conservatief Hollands dialek wat ouch inheims is in Hoogvliet, Poortugaal en Rhoon. 't Fysiek kortbij Charlois kint e gans aander dialek (deil vaan 't Oos-IJsselmonds). 't Weurt neet väöl mie gesproke, meh umtot de Rotterdamse immigratie in Pernis neet zoe sterk is es in die aander drei plaotse, kin me hei nog wel ins plat hure praote.
Bronne
Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie, zoewie vaan de artikele nl:IJsselmonds en nl:Lijn C (metro van Rotterdam).
Momignies
thumb|Locatie va Momignies in Henegouwe. Momignies is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Thuin. Op 'n oppervlakde va 85,58 km² wonne 5.371 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 63 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Nuuj glaasfebriek va Momignies. Macon, Monceau-Imbrechies, Macquenoise, Beauwelz, Forge-Philippe en Seloignes.
Alkalimetaal
De alkalimetale vörmen 'n groep aan sjemische elemente die gemein höbbe det häör elektronconfiguratie [X]ns1 is, wobie [X] veur 'n aedelgaas steitj. 't Butelste s-elektron is neet biezunjer sterk gebónje en daoveur verluus 'n alkalimetaalatoeam mekkelik 'n elektron óm 'n einwaerdig kation te vörm. De ganse sjemie van dees groep wuuertj daodoor behieërsj.
De metale zeen daoveur oetstaekendje reductoren en biezunjer ónaedel. Häör zate zeen euver 't algemein good oplosbaar in water. De metale zelf zeen oetstaekendje geleiers die van alle metale 't ideaal van 'ne vrie-elektrongeleier mit 'ne parabolische bandj 't kórts genieëke.
Sjema
Hie-ónger volg e sjema mit alle alkimetale.
1659
1656 - 1657 - 1658 - 1659 - 1660 - 1661 - 1662
Aajdlatien
thumb|De lapis niger, de aajdste Latiense inscriptie in Roeme. 't Aajdlatien (Archaïsch Latien, Vreug Latien) is de verzamelnaom veur de taolfases vaan 't Latien veur de opkóms vaan 't Klassiek Latien in de ierste iew veur Christus met sjrievers wie Cicero en Vergilius. In 't biezunder weurt de term gebruuk veur 't vreugste Latien, al vaanaof de zesde iew veur Christus, wat nog hiel väöl archaïsmes in zoewel de klaanklier es in de grammair vertuint. Dees taol is allein bekind oet inscripties en oet citaote in later werke. Oet de derde en twiede iew veur Christus zien väöl umvaankrieker tekste bewaord gebleve, meh dat Latien liek al väöl mie op 't Klassiek Latien.
Alfabet en spelling
Aajdlatiense inscripties gebruke 'n alfabet wat nog neet euvereinstump mèt 't Latiens alfabet wie veer dat kinne. 't Latiens alfabet oontstoont es 'ne variant op 't Aajditalisch alfabet, wat ziech oet 't Grieks alfabet had oontwikkeld. De Latiene naome 't veural vaan de Etruske euver. Hun alfabet woort ouch oet 't zuie aongevöld, oet 't Oskisch sjrif en direk oet 't Grieks. De mieste teikes zien gemekelek in modern letters te herkinne meh kinne op alle meugeleke menere versjèlle. Me sjreef gewoenelek in boustrophedon: umstebeurt vaan links nao rechs en vaan rechs nao links. Spaties tösse de wäörd waore oongewoen. Spellingsversjèlle hele oonder mie 't nog väöl veurkoume vaan de k in (in later Latien allein nog in Kalendae gebruuk).
1659
Gesjtórve
thumb|rechts|150px|Abel Trasman.
Aajdlatien
Corpus
De aajdste bekinde teks in 't Latien is neet in Roeme, meh in Palestrina gevoonde: de zoegeheite fibula Praenestina dao is 'nen tied veur 'n vervalsing gehawwe meh liekent nao inger oonderzeuk toch ech. De aajdste bekinde teks die zeker authentiek is (en zeker de aajdste bekinde teks oet Roeme) is de lapis niger ("zwarte stein"), dee is gevoonde oonder 't Forum Romanum. Ander inscripties zien de Duenos-inscriptie en 'n teks die Castor en Pollux aonreup. De mieste bewoard gebleve Aajdlatiense tekste höbbe 'n religieus natuur, dit gelt neet allein veur de authentieke inscripties meh ouch veur 't carmen Arvale en 't carmen Saliare, die in later bronne es citaote zien euvergelieverd. In religies heet me dèks de neiging um archaïsch taolgebruuk in stand te hawwe, dit waor hiel sterk 't geval in de Romeinse religie. Boete dees gediechte, die in de klassieken tied door niemes mie good begrepe woorte meh oonveranderd in gebruuk waore gebleve tot de aofsjaffing vaan 't heidedóm, kós 't religieus Latien ouch archaïsche vörm wie deūm in plaots vaan deōrum ("vaan de gode", genitief miervoud). 'n Aander aw teks die iewelaank in gebruuk bleef waor de Twelf Taofele, de Romeinse wètstekste, meh umtot die allein oet citaote bekind zien vèlt neet vas te stèlle of de teks neet later aongepas is. Oet de lèste fase vaan 't Aajdlatien zien ganse beuk euvergelieverd; de belangriekste exponente daovaan zien Cato d'n Awwere ('ne veurnaome veurluiper vaan Cicero; "ceterum censeo Carthaginem esse delendam") en Plautus ('ne komediesjriever).
't Aajdlatien maakde gebruuk vaan 'nen authentieken Italische veersvörm: 't saturnium. Zelfs de Twelf Taofele zien (gedeiltelek) dao-in gestèld. Klassieke sjrievers verworpe 't massaal te gunste vaan Griekse veersvörm wie de hexameter.
Klaanklier
De Italische taole bewaorde zeker in hun awwer taolfases väöl vaan de Indogermaanse diftonge. In 't Aajdlatien is dao daan ouch mie vaan trök te vinde es in 't klassiek Latien. Ai en oi zien nog "valse" diftonge en gein vleujende wie de klassieke ae en oe. Oi weurt trouwes laank neet ummer oe meh kump ouch es ē of ū trök. 't Aajdlatien kós daobij d'n diftong ei, dee later in ē of ī veranderde (of zelf in 'n korte e of i). In de klaanklier vèlt wijer op tot op väöl plaotse nog 'n o steit boe later 'n u optrejt. Dit vèlt veural op in de wäörd vaan de twiede (o-) declinatie (hortos, hortom; saxom; zuug heioonder). De wisseling tösse o en u is hiel normaal; dit tröf me ouch aon in de Germaanse taole (Hollands krom, Limburgs króm, Duits krumm) en in 't Vulgair Latien en väöl Romaanse taole is de klassiek-Latiense u weer trök nao o oontwikkeld (Aajdlatien, Vulgair Latien en Spaons somos, Klassiek Latien sumus "veer zien"). Rotacisme is aon de orde vaan d'n daag: op väöl plaotse boe 't Klassiek Latien 'n r heet tröf me 'n s aon (beveurbeeld Lases = Lares [Romeinse hoesgode]). Ouch dit kump örges aanders wel veur (Limburgs waor - waore, Hollands was - waren, plaotselek Ziews was - wazzen). Inkel wäörd vaan dat type zien es archaïsmes trök te vinde bij sommege klassieke sjrievers.
Dialekte
't Latien woort veur de Romeinse expansie mer in e klei gebeedsje gesproke. Toch liet ziech mèt zekerheid vasstèlle tot de taol in deen tied dialekte had. Väöl daovaan is nog oonzeker. Diverse archaïsche vörm die hei weure geciteerd, zien oontliend aon veurbeelder boete Roeme. 't Is meugelek tot die vörm al in de keuningstied oet 't Romeins dialek waore verdwene, meh dat is gaaroet neet zeker.
Good bekinde dialekte neve dat vaan Roeme zien 't Prenestijns (oet Praeneste, 't modern Palestrina) en 't Lanuviaans (gesproke in Lanuvium, allewijl Lanuvio). In 't Prenestijns dialek vinde v'r oonder mie 't oetvalle vaan de -s in sommege gevalle. De Proto-Italische ai veraanderde dèks in ā (Romeins Latien ai, later ae), pretonisch soms al hiel vreug in e. Dit zien allemaol dinger die diverse lendeleke dialekte gemein höbbe mèt 't Faliskisch. Ouch vörm wie fileod veur filiod/filiō zien meugelek typisch Prenestijns. Fefacit, geleze op de fibula Praenestina, kin typisch veur die stad zien meh is mesjiens ouch 'n archaïsme wat t'rzelfdertied zjus zoe good nog in Roeme woort gebruuk.
't Faliskisch, gesproke in e gebeedsje noordnoordoostelek vaan Latium, weurt soms ouch tot de Latijnse dialekte gerekend meh gelt gemeinelek es apaarte taol, umtot 't depergoonde versjèlle mèt 't Romeins Latien vertuint es de bove besjreve dialekte.
Grammair
Door 't beperk aontal bronne moot väöl vaan de Aajdlatiense morfologie gereconstrueerd weure. Dat lievert evels gein hiel groete probleme op. 't Oonderstoande refereert in de ierste plaots aon 't Latien oet de zesde iew veur Christus. De taol vaan de Twelf Taofele is al moderner, dewijl 't Latien vaan Cato en Plautus grammaticaal aamper versjèlt vaan de klassieke taol.
Naomwäörd
't Belaangriekste versjèl mèt 't Klassiek Latien in de nomina is tot de locatief nog 'ne volweerdege naomval is, zoetot 't aontal naomvalle op zeve kump. In 't Klassiek Latien is de locatief mèt d'n ablatief samegevalle en allein nog mer es e rudimint aonwezeg (domus "hoes", ablatief domo, locatief domi). In 't Aajdlatien indeg d'n ablatief inkelvoud steivas op 'n d, wie in 't Sanskriet, in tegestèlling tot de locatief, deen op 'ne vocaal indeg. Wie die d wegveel verdween 't versjèl tösse ablatief en locatief.
Sommege naomvalle hadde ouch ander oetgeng, die väöl beter aonslete bij 't Proto-Indogermaans. In de daarde (athematische) declinatie zien die oetgeng bewaord gebleve, in de ierste en twiede declinaties (de thematische) zien ze vervaange door de bekinde klassieke vörm. Zoe zien de vörm puellōm en campōm oorsprunkelek en zien puellāsom en campōsom later in gebruuk geraak. Oet dees vörm oontwikkelde ziech puellārum en campōrum (herlees wat heibove gezag weurt euver rotacisme en o/u-wisseling).
twiede (o-) declinatie
De o-declinatie deit ziene naom in 't Aajdlatien mie rech aon es in 't Klassiek latien. Wie bove al opgemerk höbbe väöl vörm nog 'n o die later 'n u kraoge.
Persoeneleke veurnaomwäörd
Opmerkelek is tot d'n accusatief ziech nao d'n ablatief heet gesjik. De vörm vaan de locatief zien neet mèt zekerheid bekind. Med, ted en sed koume nog bij Plautus veur.
Echte persoenleke veurnaomwäörd veur de daarde persoen neet-reflexief oontbraoke. De veurluipers vaan is, ea en id ("heer', "zij", "het") mote ouch in 't Aajdlatien liegfrequint gewees zien.
Betrèkkeleke veurnaomwäörd
't Betrèkkelek veurnaomwäörd is neet in al zien vörm euvergelieverd en moot gereconstrueerd weure. Bronne liekene ziech oonderein tege te spreke; d'r waor dus variatie meugelek.
Werkwäörd
De Aajdlatiense werkwäördsvörm, veur zoewied bekind, wieke neet zoe fundamenteel aof. De groetste versjèlle t'n opziechte vaan 't Proto-Indogermaans waore al oontstande. Ze voldoen natuurlek aon de klaankwètte t'n opziechte vaan later Latien, vaandao som, somos "iech bin", "veer zien" in plaots vaan sum, sumus. In 't perfectum woorte stamme dèkser geredupliceerd es in 't Klassiek Latien (Aajdlatien en Klassiek Latien dedi "iech höb gegeve", meh Aajdlatien fefeci veur Klassiek Latien feci "iech höb gemaak/gedoon").
Kèsings
't Kèsings is e Limburgs dialekt det gesproke weurtj in Kèsing.
Kinmerke
Kèsing ligtj ten zuide vanne Uerdinger Linie, ten weste vanne Panninger Linie mer ten oëste vanne Panninger Seitenlinie.
Literatuur
De meist bekindje gezèt gesjreve in het Kèsings is de karnevalsgezèt 'De Ertesjieter'. Dit is ouch de innigste Kèsingse literatuur vannet moment.
Spelling
Kèsing hèt zien eige spelling, ontwikkeldj door de redaksiej van 'De Ertesjieter'. Het Kèsings weurtj zoeveul meugelik gesjreve wiej desse het oetspriks. In Kèsing weurtj de Veldeke-spelling neet toegepastj.
De klanke met veurbeelde
e: det mèdje, get fiens
è: Kèsing, Bèrke, eine lange wèg mer ouch vèt en wèt
o: vol, bol
ô: een doffe o: zôn, bôks, fômfaar
ö: sjötte, bölke
i: dit, wit
ie: wied, spiet, vrieje
ië: zië, verkiër, geliërdj
oë: sjoël, hoëg, groët
oa: vroag, oaje
ou: sjouw en ouch: rouk, ouge
zj: de franse j: zjust
tösse-N: weurtj neet gesjreve: pannekook, keukedeur
lidweurd wère aan het veurige woord gesjreve esse det zoë huërs:
Lies vaan staotshoofde vaan Zuid-Afrika
Zuid-Afrika oontstoont op 31 mei 1910 es de Unie vaan Zuid-Afrika, minder es tien jaor naotot 't Vereineg Keuninkriek gans 't gebeed had ingelief. 't Kraog de status vaan dominion, dus 'ne gooddeils oonaofhenkeleke staot mèt de Britse keuning es staotshoof. In 1961 braok Zuid-Afrika mèt 't Brits Gemeinebès en woort 't land 'n rippubliek mèt 'ne president aon 't hoof. Tot 1984 vervölde de president 'n ceremonieel rol en laog de groetste mach bij de premier; daonao woort 't land 'n presidentieel rippubliek. Sinds 1994 steit 't amb vaan president ope veur Zuid-Afrikaone vaan alle hoedskleure.
Sneek
Sneek (Fries: Snits) is 'n stad in de gemeinte Súdwest Fryslân, in de Nederlandse provincie Friesland, zuidwestelek vaan Leeuwarden.De stad ligk aon 't spoor vaan Leeuwarden nao Stavoren. De stad heet 'n zjumelaasj mèt 't Japans Kurobe. De stad heet oongeveer 32.000 inwoeners.
Stadsbeeld
Sneek heet 'n aajd, historisch centrum, wat veural nog getuig vaan e verleie es handelsstad. Groete en klein kanale verbinde Sneek mèt 't platteland, en de bekinde Waterpoort is 'n euverbliefsel vaan de vestingwèrke.
Historie
Sneek oontstoont aon de krusing vaan 't groet kenaal (Magna Fossa) en 'n veurnaom besjermingsdiek. Veur dit kenaal voerde de regio handel via de Middelzie, die in de late Middeliewe evels touwslibde en ingepolderd woort. Vaanaof de daartiende iew verzamelde de plaots eineg stadsrechte, die in 1456 bevesteg woorte. In 1492 begós me aon de ummoering vaan de stad, die op dat momint op häör huugdepunt stoont. Nao 1550 raakde Sneek mèt Friesland in verval, al gebäörde dat neet zoe erg es in 't platteland daorum eweg. Sinsdeen stagneerde de oontwikkeling tot nao d'n Twiede Wereldoorlog.
In 1984 woorte de dörper Loënga, Iesbrechtum en Offingawier, tot daan touw behurend aon Wymbritseradeel, aon Sneek touwgevoog. In 2011 verdween de gemeinte Sneek zelf mèt veer aander gemeintes in de nui gemeinte Súdwest Fryslân. Sneek had toen 'n oppervlak vaan 34,03 km² en per 1 januari 2010 33.427 inwoeners.
Toon Knops
Toon Knops is 'ne troubadour van dialekleedjes, gebore in 1925 in Wielder in Zuud Limburg. De meiste leedjes zint zelf gesjreve. (In 't Wieldersj). Hae begeleidt ziech zelf op gitaar. Zien inspiratiebrón, zaet'r zelf, ies de Zittertse zenger Jo Erens.
Werk
'n Bekènd leedje oet 1953, dat bie mièrder koare in 't heuvelland (b.v. in Sjin en in Valkeberg) op 't repertoir sjteit ies: Guuël, Guuël wie sjoeën bis diech (in 6/8 maot). De brassband van Houtem haet 'r 'ne processiemarsj op gemaak.
Ouch sjreef hae 38 jaor achterein de carnavalssjlager van Wielder.
Hoes Kruisdonk
thumb|300px|left|Hoes Kruusdonk in 2007 Hoes Kruusdonk ies 'n kesjtièlechtig landhoes in de gemeinte Mestreech, vlak bie Rothem. 't Sjteit op de plek woa oats de kruusmeule van de proosdie van Meersje haet gesjtange. Róntelum liek 'n park mèt vieversj en fónteine. Aansjletend 'ne bösj.
Historie
't Geboew dateert van 1880. De opdrachgever waor de sjtiechter van de MOSA-fabriek, teves lid van de Ièrsjte kamer van de Sjate generaal Hubert Gérard Louis Regout (roopnaam: Louis). Hae waor getrouwd mèt Theresia Hubertina Berger.
In 1900 woort 't complex verboewd. Oet daen tied sjtamme ouch 't koetsjhoes en 'n porteersweunig (mèt sjpeklaoge). In 1994 haet renovatie plaatsgevónge. Allewiel zin d'r kentoare in gevestig.
Boew
De boewsjtiel ies eclectisch. Opvallend ies de felgeel gesausde kleur van de moere. 't Hoes haet twiè tores. Eine mèt 'ne rónne toresjpiets en 'ne groatere, mèt boved'rop 'n oetziechbalkón. De inganksluifel ies verseerd mèt sjmeedwerk. Zoa ouch 't euverdèk terras/bakón.
Manche
thumb|Ligking van 't departement Manche. 't Departement Manche is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 50. 't Is gelaengen in 't naordwèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Calvados, Orne, Mayenne en Ille-et-Vilaine. De houfstad is Saint-Lô.
Maine-et-Loire
thumb|Ligking van 't departement Maine-et-Loire. 't Departement Maine-et-Loire is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 49. 't Is gelaengen in 't zuudwèstelik deil van 't landj, grenzendj ane departemente: Ille-et-Vilaine, Mayenne, Sarthe, Indre-et-Loire, Vienne, Deux-Sèvres, Vendée en Loire-Atlantique. De houfstad is Angers.
Ecuador
Ecuador (officieel República de Ecuador) is e land in Zuid-Amerika, grenzend aon Colombia en Peru. Hoofstad is Quito, groetste stad is evels Guayaquil. Aander groete stei (gemete nao groetsteidelek gebeed) zien Portoviejo en Cuenca. 't Land ligk veur e groet deil in de Andes en heet ouch bezittinge in de Groete Oceaan, boe 't aon ligk, naomelek de Galapagoseilen. 't Land heet 'n Iberische cultuur mèt 'ne sterken Indiaanse (veural Quechua) componint.
Bestuurleke indeiling
Ecuador is opgedeild in 24 provincies, die weer zien oonderverdeild in kantons en parochies/gemeintes (paroquias). De provincies, mèt hun hoofstei tösse häökskes, zien de volgende:
Klimaot
't Klimaot in de kösstreek is tropisch, mèt gemiddelde temperature vaan 23°C in 't zuie tot 26°C in 't noorde. De regeval versjèlt sterk: in 't zuie is 't mèt 300 mm jaorleks relatief druug, in 't noorde vèlt evels wel 3000 mm per jaor. Eine kier in de vief of zes jaor sleit El Niño hei touw.
In de sierra ligke de gemiddeldes zoe tösse dertien en zestien graod Celsius, mèt kaw nachte en heite daog. Wieväöl rege e gebeed krijg, is sterk aofhenkelek vaan de positie in 't gebergde - in Quito vèlt zoe'n 1500 mm, aander gebeje evels ieder 500 of 2500.
Etno-raciaol gróppe
left|thumb|Mojer en drei kinder in lendelek Ecuador. Dees lui zien, wie 't liewedeil vaan de bevolking, mestieze. Wie in groete deile vaan Zuid-Amerika en in 't bezunder 't Andesgebeed is de bevolking vaan Ecuador veur e belaankriek deil vaan inheimsen oersprunk: de Europeone waore neet mèt zoeväöl tot ze de Indiaone höbbe gemarginaliseerd. 't Groetste deil vaan de bevolking, 65% in 2007, is daan ouch mesties, wie me dat in Zuid-Amerika neump. Blaanke make mer 7% oet. Die blaanke die nog aofstamme vaan Spaonse koloniste heite hei, e bitteke verwarrend, criollos. Wee me in de Nederlandstaolege en Ingelstaolege wereld 'creole' zouw neume, stoon in Ecuador bekind es mulatte (naokoumelinge dus vaan zwarte en blaanke). Lui vaan gemingk zwart en Indiaans blood neump me hei zambo's.
Taole
De officieel taol in Ecuador is 't Spaons, wat door de bulk vaan de inwoeners es ierste taol weurt gesproke (9,5 mieljoen in 1995) en door nog mier lui weurt beheers. De bevolking sprik versjèllende (verwante) dialek of accinte die hure bij 't Latiens-Amerikaans Spaons.
Daoneve gief 't nog versjèllende inheimse taole. Volges Ethnologue kint 't land 24 taole, daovaan 23 levende (inclusief Spaons, natuurlek). De mieste inheimse taole die me kint, zien variante - dialekte zouw me miestens zègke - vaan 't Quechua, in Ecuador dèkser es Quichua bekind (um dialektische reies: in Ecuador huurt me hei 'n i op de plaots vaan de Peruaanse e) en door Ethnologue lever de Quechuaanse taole geneump. De volgende nege dialekte of Quechuaanse taole weure oondersjeie: Calderónhoeglandquechua, Cañarhoeglandquechua, Chimborazohoeglandquechua, Imbaburahoeglandquechua, Lojahoeglandquechua, Napolieglandquechia ('nen oetluiper vaan 't taolgebeed langs de Napo deep de bos in), Noord-Pastazaquechua, Salasacahoeglandquechua en Tenalieglandquechua. Alle Quechua-dialekte oet Ecuador hure bij gróp IIB ofwel Noord-Quechua, en zien daomèt relatief ing aonein verwant (en dudelek aanders es 't gestandaardiseerd Zuid-Quechua). 't Quechua vörmp in Ecuador 'n aoneingeslote gebeed door 't hoegland heer (mèt de meugeleke oetzundering vaan 't Lojahoeglandquechua) en is in väöl dunbevolkde gebeie nog hendeg vitaol. 'n Speciaol positie in 't discours roond 't Quechua in Ecuador nump de Media Lengua in. Dit sprik me in e paar bergdörpkes en is 'n mingtaol mèt Quechua-morfologie en Spaons vocabulair.
Neve 't Quechua weure nog aander, väöl kleinder inheimse taole gesproke: de Barbacoaanse taole in 't noordelek kösgebeed, Chachi, Awa-Cuaiquer, Colorado en e bitteke Epena (eigelek 'n taol vaan Colombia). Cofán, verwant aon 't noordeleker Chipcha, huurt me tege de grens mèt Colombia. In 't noorde vaan 't Amazonegebeed huurt me Tucunoaanse taole: Secoya en Siona, in 't zuie daovaan de Jivaroaanse taole Shuar en 't ing verwant Achuar-Shiwiar, wie ouch 't Zápara. De Huaorani spreke e taolisolaot, 't Huaorani.
Historie
De historie vaan de minseleke bewoening in Ecuador geit trök tot oongeveer 8800 veur Christus. In de regio's boe me noe neet väöl inheimse meer vint, leefde vreuger wel Indiaonevolker, wie de Quitus in en um Quito en de Valdiviacultuur en Manchalillacultuur aon de kös. Ouch de Cañari's, die 't nog ummertouw gief, hadde 'n intressante civilisatie. In wat me in Europa de middeliewe neump kaome de Inca's op, die veural aon de Cañari's 'ne sterke tegestender hadde. Pas zoe in 1463 kreeg 't Incariek dit gebeed oonder controle. Op d'n door raakde 't binneland vaan Ecuador touwnummend cultureel geassimileerd: inheimse volker naome 't Quechua en de Incacultuur euver. Dit perces góng wijer in de koloniaolen tied, wie de Spanjole in 't Quechua oonder de inheimse bevolking begóste te preke. In 1525 veel 't Incariek oeterein in twie deile, boevaan 't noordelek deil, mèt Quito es hoofstad, oongeveer mèt Ecuador correspondeerde. Dees situatie indegde in 1530, wie keizer Atuhualpa vaan Quito zie broor Huascar vaan Cuzco versloog en vermaordde.
Kort daonao kaome zien regering en 't Incariek op hun ind door de Spaonse invasie. In 1533 veel 't Incariek; Atuhualpa woort veur broorsmaord terechgestèld. De volgende iewe laog Ecuador in 't Oonderkeuninkriek Peru en vaanaof 1717 in 't Oonderkeuninkriek Nui Granada. 't Groetste deil vaan Ecuador maakde in deen tied deil oet vaan de Keuninkleke Audiëntie Quito. Oet de koloniaolen tied datere talloes dèks mie es monumentaol gebouwe, die vaan de binnestei vaan Quito en Cuenca later Wereldèrfgood zouwe make. Op 10 augustus 1809 hoort me in Quito d'n ierste roop veur oonaofhenkelekheid (Primo Grito) in Quito. De bevolking stèlde 'n eige regering in, die 't evels mer kort oetheel. Vaanaof 1820 begós 'ne groeteren opstand; in dat jaor bevrijde Guayaquil ziech. Wie in 1822 't land bevrijd waor, sloot 't ziech aon bij 't land Gran Colombia vaan Símon Bolívar. In dat land kaom 't bekind te stoon es 't Departamiento del Equador, 't 'departemint vaan d'n eveneer'. Wie in 1830 't land loskaom vaan Groet-Colombia, woort de naom Republica del Equador.
Nao 1830 kaom 't land, wie mier Zuid-Amerikaanse staote, in 'nen tied vaan groete instabiliteit en indeloeze staotsgrepe. De mach vaan 't leger en de boveklas vaan geisteleke en landeigenere woort gebroke in 1895, mèt de Liberaol Revolutie oonder Eloy Alfaro. 't Liberaol klimaot kaom mèt 'n aander revolutie in 1925 op zien ind. Ouch in de jaore daonao waor Ecuador gei stabiel land. In de jaore 1940 kaom 'n aajd grensgesjèl mèt Peru weer op, wat vaanaof 1941 tot oorlog leide. 't Kaom kort gezag drop neer tot 't land Amazoneterritorium, wat in de negentienden iew aon peru waor gekoume, nog ummertouw claimde en de kwestie mèt geweld wouw vestege. Vaan 1941 tot 1942 veurde me d'n Ecuadoraans-Peruaansen oorlog. Umtot 't evels volop wereldoorlog waor, droonge machte wie de Vereinegde Staote en Brazilië op vrei aon. Die woort in 1942 in Rio de Janeiro geteikend; volges 't Rioprotocol trok Ecuador zien claims trök. Later zouw Ecuador zien claims weer opnumme, zoetot 't nog tot e kort incident kaom in 1981 en nog ins tot completen oorlog in 1995. Pas in 1998 lag 't land ziech definitief bij 't Peruaanse bezit vaan dit gebeed neer. Vaan 1972 tot 1979 waor 't land 'n militair dictatuur. Sindsdeen is 't land weer 'n democratie, meh gein stabiel. Nog in 2010 voont 'ne mislökde staotsgreep tege Rafael Correa plaots. 't Blaad The Economist vint 't land e hybride rezjiem, vergeliekbaar mèt beveurbeeld Albanië (hoeger) en Turkije (lieger).
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresporend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer op en:Indigenous peoples of Ecuador''.
Riky Simons-Julicher
Riky Simons-Julicher (*1954) woont in Zjwame, haet dao nao de pedagogische academie versjillende jaore veur de klas gesjtange en later nag 'n poos op 'n advokaotekantoor in Remunj gewèrk. Häör grótste hobby is taal; ze sjrief veur diverse vereiniginge sjtökskes veur lokaal blaedjes wie 't Zjwaemke en Biejeingezeumerd van de Milieu- en Heemkundevereiniging Swalmen. Op zien feertigste is 't ouch begós mit gedichte sjrieve, ze nump det zelf versjes ómdet ze meistal waal rieme- in 't Zjwaams.
Ze wèrkde mit aan 't Zjwaams waordebook (2005) en aan 't Gezèkdesbook: Zal ich dich 'ns get zègke (2011). Binne Veldeke is ze lid van de Sjrieverskrink Midde-Limburg, van de Commissie Veldeke-Volkscultuur en sinds 2015 ouch van 't Provinciaal Besjtuur van Veldeke (vereiniging).
Ondersjeiing
In 2015 kreeg zie de zilvere medaille (lintje) van de Orde van Oranje-Nassau.
Publicaties
•	2008, óm ós haer, gedichtebeukske in 't Zjwaams mit foto's van Hans Simons •	2010, gedich in D'r hergod versjteet óch plat, LiLiLi nr.67 •	2016, Mien eerste wäördjes, 'n veurlaeswaordebeukske mit 180 korte versjes veur peuters en kleuters mit illusjtraties van Leny Geraedts-Simons •	Gedichte in diverse aafleveringe van Platbook
Telluur
Telluur of tellurium is e sjemisch element mit es symboeal Te en 't atoeamnómmer 52. 't Is e zilvergries metalloied.
Toepassinge
Vanaaf de sèstiger jaore woort telluur ummertoe dökker gebroek in thermolektrikapparate en vriej masjinaal-bewirk staol. Telluur wuuertj väöl gebroek in legeringe mit anger metale. 't Wuuertj toegeveug aan loead veur 't metaal get sterk en doerzamer te maken en baeter-bestandj taenge zwaevelzoer. Wen telluur wuuertj toegeveug aan rósvas staol wuuerrtj det einveljiger bewirkbaart. Anger toepassinge zeen:
Geboartesiefer
thumb|300px|Bruto geboartesiefer per lank in 2014. Mit 't begrip geboartesiefer (óch waal bruto nataliteet) weëd 't aantal bevallinge per doezend iwuënesj per joar gemind. Dit versjilt va lank tot lank. Zoeë hant Wes-Europese leng wie Nederland en Dütsjland e hieël lieëg geboartesiefer, dewiel 't i Niger of Bangladesh wer hoeëg is.
Totaal geboartesiefer
't Geboartesiefer weëd soms óch gebroek um te verwieze noa 't gemiddeld aantal kinger dat 'n vrouw in höar leëve kriet. In dat geval sjprik me uëver 't totaal geboartesiefer.
Europa
[[Plaetje:NL-Geboorteoverschot.svg|thumb|Geboarteuëversjot i Nederland. Gemiddeld joarligs geboarteuëversjot in de periode 1980 bis 2000.
]] In Europa is 't geboartesiefer seër de twieëde helf van de zestiger joare sjterk aafgenoame. Heibei sjpieële de nieëgste faktore:
D'r letste groeëte geboartegolf i Wes-Europa vóng plaatsj tussje 1945 en 1950. Dizze numt me óch waal d'r baby boom. Óp 't Belsj en i Nederlank doerde dees bis 1965. Doanoa begós de bevolkingsgrui te stagnere. De bevolking van de mieëtste Wes-Europese leng, oeë-ónger Nederlank, gruit nog ummer (hieël) leech, mar dat is ieëder 't gevolg van immigratie.
Krimpregio's
I Nederlands Limburg kromp de bevolking tussje november 2017 en november 2018 mit doezend luuj. I Zuud-Limburg woeënde d'r aan 't ing van 't joar twieëdoezend lüj minder, dewiel Noard- en Midde-Limburg zjuus 'n leechte grui lete zieë. De krimp is hei 't gevolg van 'n combinatie van e lieëg geboartesiefer en emigratie, beivuurbild noa noabergemingdes óp 't Belsj en in Dütsjland. I g'n Parksjtad zetde de krimp durch de sjleting van de koele al in de zestiger joare in. Zjuus hei hat de krimp sociaal gevolge, wie vergriezing. Doadurch is beivuurbild in 'n sjtad wie Kirkroa de hersjtructurering van de leëfumgeëving, oeë-ónger gerichde sjloop, offesjeel gemingdebeleed.
Geboarteuëversjot
't Geboarteuëversjot van e lank of e bepaald gebeed is 't versjil tussje 't aantal leëvend geboare kinger en 't aantal sjterfgevalle per doezend iwuënesj. I leng mit e hoeëg geboartesiefer kin dit uëversjot 40 ‰ bedrage, mer 't kin natoerlig óch negatief weëde aannumme. Dit is 't geval i Wes-Europese leng, mit Dütsjland vuuróp. In 't vuurmalige Wes-Dütsjland bedroog dit uëversjot -2,1 ‰. Me sjprik hei óch van denataliteet.
De aafname van 't geboartesiefer geet gepaard mit de aafname van 't sjterfdesiefer. Dees óntwikkelinge zint kenmerkend vuur de demografische transitie
Nataliteetspolitiek
't Guëf óch uëverhede die 't geboartesiefer probere te beïnvlode.
Dictatoriaal regimes
Dictatoriaal regimes hant doabei umsjtreje middele gebroek of dunt dat nog ummer. Zoeë kinde Sjina van ungeveër 1980 bis 2015 'n eekinkspolitiek um de bevolkingsgrui trük te dringe, dewiel ónger 't bewind van Nicolae Caeuşescu i Roemenië zjüs woeëd ópgesjtouwd. Beruch woar óch de nataliteetspoliek in Nazi-Dütsjland, dat woar durchsjpek va racisme en 't sjtreëve noa 'ne arische Lebensraum. Hitler besjloot um in 1941 mit d'r Blitzkrieg, doe 'n nui kreegsmethode, gebede i Pole en i g'n vuurmalige Sovjet-Unie te veroavere. De joedse en communistische elites woeëde óp groeëte sjaal vermoard en hei en doa woeëde al gegende durch Pruse gekoloniseerd. Bekank zint óch de Lebensbornklinieke, oeë arische Übermenschen woeëde gekweek, dewiel modesj va groeëte gezinne döks óngersjeidinge krege oetgereek.
Ospeldiêk
Ospeldiêk (Nederlands Ospeldijk) is e gehuch in de Nederlands-Limburgse gemeinte Ni-jwieërt, te noorde vaan Ospel. 't Ligk direk aon 't Nationaol Park de Groeëte Pieël. Bij Ospeldiêk steit e bezeukerscentrum veur dit natuurgebied, wat De Pelen hèt.
In Ospeldiêk hèlt me eder jaor 't Moulin Blues Festival.
Morlanwelz
thumb|Locatie va Morlanwelz in Henegouwe. Morlanwelz is 'n gemèngde in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Thuin. Op 'n oppervlakde va 20,26 km² wonne 19.073 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 942 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Arboretum en museum va Mariemont in de gemèngde Morlanwelz. Morlanwelz-Mariemont (gemèngdehoes), Carnières en Mont-Sainte-Aldegonde.
Sivry-Rance
thumb|Locatie va Sivry-Rance in Henegouwe. Sivry-Rance is 'n gemèngde in de provincie Henegouwe op 't Belsj in 't arrondissemaent Thuin. Op 'n oppervlakde va 72,97 km² wonne 4.879 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 67 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Gemèngdehoes va Sivry in de gemèngde Sivry-Rance. Grandrieu, Montbliart, Rance, Sautin en Sivry (gemèngdehoes).
Sonoma County
thumb|200px|Graofsjappe vaan Californië thumb|200px|Ligking vaan Sonoma Sonoma is e in 1850 gestiech graofsjap in Californië. 't Is e Inheims Amerikaans woord. De Chucuines o Sonomas waor 'ne stamd dee hei leefde. Later is de naom vaan 't graofsjap verbasterd tot Sonoma. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Santa Rosa.
Geografie
't Graofsjap heet 'n oppervlak vaan 4580 km² (1768 mijl²) boevaan 4082 km² (1576 mijl²) land is en 498 km² (192 mijl²) of 10.88% water is.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 112/km² (291/mij²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 458.614 dat bestoont oet:
Plaotse
't Graofsjap heet 7 plaotse, boevaan de volgende twie de bekindste zien:
Barbara Strozzi
Barbara Strozzi (ouch bekind es Barbara Valle) waor 'n Italiaanse zengeres en componiste vaan wereldleke vocaole meziek, die ze zelf zong en publiceerde. Häör madrigaole en cantate in vreugbarokke stijl waore bij häör leve väölgevraog. Ze waor same mèt Giacomo Carissimi de belaankriekste componis vaan häören tied in dees genres, en huurt tot de wienege vrouweleke componiste veur 1900 die de canon vaan de meziekhistorie höbbe gehaold.
Leve
Strozzi häöre geboortedaag is oonbekind; ze woort op 6 augustus 1619 geduip in de Sint-Sophiakèrk in Venetië. Woersjijnelek waor ze de oonwèttege dochter vaan diechter en librèttis Giulio Strozzi en dee zien hoeshèlderse Isabella Garzoni; Giulio adopteerde Barbara es zien dochter. Häöre pa erkós 't muzikaol talent vaan Barbara en riechde zelfs 'n academie op boe ze in kós zinge. Ouch häör sjöppend talent veel op, en Giulio leet häör studere bij stadsgenoet Francesco Cavalli.
Strozzi storf op 58-jaorege leeftied in Padua. Me nump aon tot ze in of um de Heremietekèrk begrave is. Wie ze gei testamint bleek te höbbe, eisde häöre zoon de èrfenis op.
Werk en stijl
Strozzi häör euvergelieverd werk besteit gans oet vocaole meziek in de monodische stijl (seconda prattica) dee in de vreuge barok in de mode waor: Meziek mèt allein 'ne bas en ein melodiestum (in dit geval 'n zaankstum). Wel ligk 't veur de hand tot hei en dao instrumentaol tössespeule woorte geïmproviseerd; mesjiens deeg Strozzi dit bij häör konzèrs zelf mèt de luit. De werke aoseme de geis vaan häöre liermeister Cavalli, meh zien melodischer en vocaol väöleisender. Neet al häör werke sjijne veur eige gebruuk te zien gewees: e kwart vaan häör composities vreug 'n aander stumtyp es sopraon.
Alle bekinde meziek vaan Strozzi is wereldlek, op eine bundel mèt geisteleke lejer nao. De tekste veur häöre meziek kaome in 't begin vaan häöre pa, later vaan diverse aander diechters en mesjiens ouch vaan häörzelf.
Bronne
Dit artikel is gooddeils vertaold oet 't corresponderend Ingelstaoleg artikel.
12 fibberwarie
12 fibberwarie is de 43ste daag van 't jaor in de Gregoriaanse kalender. Nog 322 daag (323 daag in ein sjrikkeljaor) pès 't eindj van 't jaor.
Gebäörtenisse
thumb|right| Ingebruuknumming van Radio Vaticaan, op 12 fibberwarie 1938
Gebore
thumb|Charles Darwin, gebaore 12 fibberwarie 1809 thumb|Abraham Lincoln gebaore 12 fibberwarie 1809
Gesjtorve
thumb|Immanuel Kant, gesjtorve 12 fibberwarie 1804
Politische partie
'n Politische of politieke partie is 'n organisaasje die d'rop is gerich door deilnaam aan verkezinge invlood te kriegen op 't euverheidsbeleid in e bepaoldj geografisch gebied. Döks geitj 't hie euver verkezinge van 't nasjenaal parlement, mer 't kan ouch gaon euver partieje die allein lokaal, regionaal of Europees deilnummen aan verkezinge. 'n Politische partie wuuertj gevörmp door luuj die 't èns zeen euver 'n aantaal aan politische beginsele, mer 't guuef waal meh weinig partieje wo alle lejen 't euver alle beginsele gans èns zeen.
Ittervoort
thumb|De Margarethakèrk in Ittervoort. Ittervoort is e dörp in de Nederlands-Limbörgse gemeinte Leudaal mèt oongeveer 2000 inwoeners (1950 in 2006), aon de Itterbaek, noordoostelek vaan Itter en noordwestelek vaan Toear. Besjermheilege vaan Ittervoort is Sint-Margreet; de parochiekèrk aon häör gewijd stamp oet 1935. Oonder de kern (en vaanajds de gemeinte) Ittervoort valle ouch de naobersjappe Zandjvaort (deils) en De Sjillershei.
Politische partie
Trótsdet det allewiel döks waal 't geval is, zeen politische partieje gein veurwaerd veur 't fónksjenere van 'n parlementair democratie. Wo de parlementslejen ieëre ónaafhenkelik wirkdje en zich vereinigdje in informeel allianties en keesvereine, óntstinge pas daonao versjillige groeate politische partieje.
In väöl democratische lenjer, wie ouch 't Belsj en Nederlandj, is 't gebroekelik det luuj die politische functies vervölle, lid zeen van 'n politische partie, meh det is aevel neet verplich.
Ittervoort
Historie
Ittervoort laog in d'n aajdheid aon de weeg vaan Tóngere nao Nimwege. Iewelaank hoort 't bij 't Prinsbisdóm Luik. Tot 1942 waor 't 'n zelfstendege gemeinte, daonao hoort de plaots tot 2007 bij de gemeinte Hunsel.
Politische partie
In dictature en einpartiestaote haet de leiendje politische partie 'n anger functie es in 'n democratie, dewiel 't meistes óntbrèk aan 'n politische opposiesje, of die opereertj (noeadgedwónge) óngergróndjs.
Ittervoort
Historische inwoenertalle
Ittervoort waor ummer 'n klein gemeinte, die neet structureel greujde. Op 't memint vaan oplufting waor in de ganse provincie allein de gemeinte Misj kleinder.
Greun: Gemeinte Ittervoort Blauw: Provincie Limbörg
Politische partie
Gedachdjegood en indeilinge
De maot worin partieje de naodrök lègken op häör beginsel, den waal op häör beleidsveurnummes óngersjèdj beginselpartiejen en pergrampartieje. Beginselpartieje lègke de naodrök op 't getuge van häör principe en pergrampartieje op 't realisere van häör verkezingspergramme.
Partiejen oet versjillige lenjer mit 'tzelvendje gedachdjegood waere döks ingedeildj in partiefemieljes (ouch waal "spiritueel- of ideologisch-verwantje politische partieje" geneump). Inkele daovan zeen:
Ittervoort
Heraldiek
Ittervoort droog gei waope. Wel deeg 't gemeintebestuur in 1896 'n poging e waope aon te vrage, wat ziech es volg zouw laote umsjrieve:
D'n Hoege Raod vaan Adel góng akkoord mèt de eleminte meh zaog 't sjèld liever gedeild. Op dat antwoord heet de gemeinteraod neet mie gereageerd, zoetot 't waope noets is aongevraag.