cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vogelhut
Oersprunkelik waas de bedoeling um óp de plèk van de wièk 'n hoeëgwaardiger wièk te boewe. Door ruumtegebrek en wuueningenoëd van vlak nao d'n Twieëde Waereldaorlog, woorte einvaudige hoezer geboewd mit steun van de staot, net wie in wièke wie Genuuë. De wièk haet aevels ein hecht vereinigingslaeve en steit ouk bekind es sociale wièk. Heej ligke ouk de vootbalvelder van de Venlose Boys en de VV VOS. Ouk haet de vootbalklub VVV-Venlo heej zien trainingsveld. Ouk haet Vogelhut ein vastelaovesvereiniging en 't gemingde koeër Bergklokken en Vaderhike.
MS-DOS
MS-DOS sjtuit veur Microsoft Disk Operating System. Dit waas ein van de eerste besjturingssystemen veur PC.
Moerasspirea
thumb|250px|Moerasspirea
MS-DOS
Gesjiedenis
Toen IBM zien IBM-PC ontwikkeldje haw men aanvankelik un eige besjturingssysteem in gedachte. De BASIC-interpreter zou door de firma Microsoft van Bill Gates geleverdj waere. Toen het eige besjturingssysteem echter neet sjnel genog ging, wendje IBM zich toet Microsoft. D'r waord een euvereinkoms gesjlaoten det Microsoft un besturingssysteem zou skrieve. Bill Gates besjloot d'r neet zelf aan te beginne, mer ging op zeuk nao un gesjik produc biej angere firma's.
Västervik
Västervik is 'n gemèndje in Kalmar län, Zwede. De gemèndje tèltj 36.419 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.881,91 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 19,4 luuj de km².
MS-DOS
Gesjiedenis
Ut besjturingssysteem det hae vonj waor QDOS (un van CP/M aafgeleidj Quick and Dirty Operating System, daorom die 'D'), det Microsoft veur de som van 50.000 dollar koch om ut dan zelf wiejer te ontwikkele. Microsoft paste ut systeem aan volges de winse van IBM, det ut onger de naam PC-DOS verkoch. In ut contrac met IBM sjtong echter det Microsoft DOS auch zelfsjtenjig moch verkaupe aan derden. Microsoft deed dit onger de naam MS-DOS. Toen neave de IBM-PC auch PC-klonen oppe mert kwame, werd MS-DOS sjnel populair en begôs Microsoft aan zien opmars in de computerwereld.
Västervik
Demografische óntwikkeling
6,54% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Moerasspirea
D'r moerasspirea (Filipendula ulmaria) is 'n vaste plaant oet de roeëzefamilie (Rosaceae). 't Is 'n rechóp greujende, 0,6-2 m hoeëg plaant die väöral weest óp veuchtige plaatsje, ziewie langs de kaante van de baeëke.
D'r moerasspirea haat väöl roomkleurige, goodrukende, 0,4-1 cm brèj blome mèt vief kroeënblaedsjes. De bloom bevat väöl maeldräöd, die ongeveer twieeëmaol zoe laank zeunt es de kroeënblaedsjes.
De blome vorme 'ne sjermvörmige trós die bleuje van juni bies in augustus en september.
Gebroek
Vreuger waoërt de plaant gebroekd es middel taege gal- en neerkraenkdes, mae ooch taege jich en zenuwpieng. De blajjer en blome waoërte gedruugd öm thee van te trèkke dae bie fieëber gegaeve waërt.
Saint-Jean-aux-Bois
Saint-Jean-aux-Bois ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 99 luuj op 'n oppervlaak van 8,9 veerkante kilometer en daomèt goof 't 11,12 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -6,2% de jaor.
Kris Peeters
thumb|right|Kris Peeters (2011) Kris Peeters (Reet, 18 mei 1962) is 'ne Vlaamsje politicus väör de CD&V en saer 28 juni 2007 minister-president van Vlaandere en leider van de Vlamsje regering. In die functie vólgde e per 27 juni 2007 Yves Leterme óp.
Biografie
Kris Peeters vólgde 'n ópleiding es kandidaat in de rechten (UFSIA), licentiaat in de rechten (UIA) en kandidaat in de wijsbegeerte (UFSIA). E haat ooch 't diploma van "Speciale licentie in fiscaliteit en boekhoudkundig onderzoek" (Vlerickschool voor management, RUG). Zelf bekènt e dat wijsbegeerte 'm nog ömer aerg interesseert: "Ik verdiep mij momenteel overigens opnieuw in het werk van (de filosoof) Emmanuel Lévinas" (De Morgen, 30-06-2007)
Polletieke carrière
In 2004 waoërd Peeters, es neet verkaozene in 't Vlamsj parlemaent, gevraogd om d'r driejde CD&V-minister te waeëre in de Vlamsje regering. E kreeg de ministerportefeuilles van "Openbare Werken, Havens, Energie, Leefmilieu en Natuur".
Wie Leterme in juni 2007 same mèt Inge Vervotte d'r översjtap makde nao 't federale niveau, waor-e d'r ènige CD&V-minister dae överbleef. Vanoet die positie waoëd e dan ooch väörgedrage es nuje minister-president, hoewel e neet verkaoze is in 't Vlamsj Parlemaent. E lag óp 28 juni 2007 d'r eed aaf an 't ziekbed van Koning Albert II in de Brusselse kliniek Sint-Jan. Naeve minister-president va Vlaandere is e noe ooch bevoegd väör "Institutionele Zaken, Landbouw en Zeevisserij".
One-liners
Kris Peeters hèlt va one-liners. In 'n interview met De Morgen (30-06-2007) goof-e o.. de oondersjtaone:
Vleegmesjieng
thumb|250px|left|Airbus [[A380, 't groeëtste passagiersvleegtuug]]
E vleegmesjieng, 'ne vleger of e vleegtuug is e verveursmiddel dat dör de lóch vluugt dör gebroekmaking van de liftkrach en de sjtuwkrach en de zjoeërtekrach en de weersjtandskrach wèt te överwinne. Lande en opsjtijge dèèt 't óp de sjtart- of landingsbane óp e vleegvaeld, oeëvan eder laand mètstens èè groeët en mieërdere klènger haat. De motore drieje op kerosine. Mètstens wert getankt óp 'n vleegvaeld, mae bietanke in de lóch is ooch mäögelek. 't Vermoge va motore va sjtraolvleegmesjienger wert oetgedrökt in kilogram sjtuwkrach. D'r besjtuurder van e vleegmesjieng neumt me 'ne piloot en de besjtuurderscabine 'ne cockpit.
E vleegmesjieng dat óp 't water kan laande hèt 'ne watervleger.
Personeverveur
thumb|100px|Indeling twieëdekker Airbus A380 thumb|100px|'ne Döbbeldekker haat twieë vläögele baovenèèn 't Haat groeëte en klèng vleegmesjienger, die resp. eenkele honderde bies e paar luuj kènne verveure. 't Groeëtste bies noe geboewde is de twieëdekker Airbus A380. De Concorde, 'n supersonisch passagiersvleegtuug, is nao e zjoeër oongelök nao 2003 neet mie in de lóch gewes. De Russe höbbe ouch ooit ein supersonisch pasageersvleegtuug geboewd, de Tupolev TU-144.
Vrachtverveur
Belangriek vleegvaeld väör vrachtverveur (TNT) is Bierset bie Luuk.
Drammen
thumb|De ligking van Drammen in de pervincie Buskerud. Drammen is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Buskerud in Nórwaeg; 't is ouch de houfsjtad van die pervincie. De gemeinte had 57.7594 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 137,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 421,6. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0602.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 15,9% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Welsh hierevoetbalèlftal
thumb|'t Welsh voetbalèlftal in 2011, aon de veuraovend vaan 'ne match tege [[Bulgaars hierevoetbalèlftal|Bulgarije.]] Wales heet es eine vaan de veer deilstaote vaan 't Vereineg keuninkriek vaanajds 'n eige voetbalèlftal, wat op toernoje wie 't Europees kampioensjap en 't Wereldkampioensjap maag aontrejje. Op de Olympische Speule is dat evels neet touwgestande; daoveur moot me e Brits hierevoetbalèlftal formere. Nao Ingeland en Sjotland is Wales 't daarde ajdste nationaol voetbalèlftal op de wereld. Door 't klein aontal inwoeners vaan Wales heet 't Welsh èlftal neet väöl succes behaold. Hunne bèsten tied beleve ze midde jaore 2010; in oktober 2015 haolde ze 'n historische achste plaots op de FIFA-Wereldraanklies. Bijnaom vaan 't team is Y Dreigiau (Welsh) of The Dragons (Ingels).
Historie
Nao de opriechting vaan 'n apaarte Sjotse voetbalboond en d'n dao-op volgenden interland Sjotland-Ingeland in 1872 besloot me dat in Wales ouch te goonle. In 1876 woort zoe de Football Association of Wales (FAW) opgeriech. Op 25 miert vaan dat jaor späölde Wales zienen ierste wèdstried tege Sjotland, dee ze mèt 4-0 verlore. In 1906 kaom Wales bij de FIFA, meh wie de drei aander Britse boonde kraoge ze vreigel euver 't betaole vaan speulers, zoetot ze oetindelek in 1928 weer oet de wereldboond stapde. Heidoor sjreef Wales ziech neet in veur de ierste drei WK's.
In 1946 kaom de Britte weer bij de FIFA. 't Niveau vaan 't voetbal bleek evels neet zier hoeg in vergelieking mèt de aander voetballen, die ziech good oontwikkeld hadde. Toch kaom dao in de jaore 1950 verbetering in, zoe zier zelfs tot me later vaan 'n 'gouwe generatie' is goon spreke. 't Team woort geplaots veur 't WK vaan 1958; hei móste evels wel lotinge aon te pas koume naotot in de kwalificatie oonregelmaoteghede waore gebäörd. 't Land haolde de kwartfinaal.
De decennia dao-op wis Wales ziech noets veur e groet toernooj te plaotse, al kaome ze in 1976 kortbij kwalificatie veur 't EK. Dao-aon dege toen nog mer veer lan mèt; Wales haolde in de veurrundes de lèste ach. Ouch later wis 't èlftal soms aonsprekende euverwinninge te hole; in 1994 kaome ze kortbij plaotsing veur 't WK in de Vereinegde Staote. 't Groet succes kaom pas nao 2012, mèt ex-international Chris Coleman es trainer. Zienen tied bij Wales veel same mèt de opkoms vaan staarspeuler Gareth Bale. Dit Wales lökden 't ziech te plaotse veur 't EK vaan 2016, boe 't team nao oonder mie 'n aonsprekende euverwinning op 't Belsj oetindelek de haaf finaal bereikde.
Stef Blok
thumb|Offecieel portrèt vaan Stef Blok (2018) Stephanus Abraham Blok of Stef Blok (Emmeloord, 10 december 1964) is 'ne Nederlandse politicus en d'n allewijle minister vaan Boetelandse Zake vaan de Nederlandse regiering oonder 't Kabbinèt-Rutte III. Heer is lid vaan de VVD, die op EU-niveau deil oet maak vaan de liberale partij ALDE.
Heer greuide op in Leie en woort lid vaan de VVD in 1988. Neet laank daonao studeerde heer aof es dokter in bedrijfskunde aon de Rieksuniversiteit Groninge. Vaan 1994 bis '98 waor heer lid vaan de gemeinteraod vaan Nieuwkoop en de lokale fractieveurzitter vaan de VVD. Daonao woort heer lid vaan de Twiede Kamer en bleef dat bis 2012. Ouch waor heer in de lèste twie jaor vaan die periood de fractieveurzitter vaan de VVD. In 2012 woort heer aongeweze es minister veur Woene en Rieksdeens (Minister voor Wonen en Rijksdienst). Heer bleef die pos behawwe veur bis 2017, boenao heer veur e jäörke de pos vaan minister veur Veilegheid en Justitie bekleide. Sinds 2018 is heer Minister vaan Boetelandse Zake. Heer waor d'n oetindeleke vervenger vaan Halbe Zijlstra, dee es minister vaan Boetelandse Zake in e sjandaol terech waor gekomme naotot heer bleek geloge te höbbe euver de inhajd vaan 'n reie gegeve door de Russische prizzendent Vladimir Poetin.
Polletiek positie
Stef Blok steit bekènd um zien adhesie veur 't vrije merret dinke en 't opprimere vaan de euverheid in 't daogeleks leve. Daomèt weurt heer dus gezien es 'ne klassieke liberaal. Heer waor eine vaan de ierste kamerleje dee oongenutege bezuineginge in de cultuurindustrie es centraol polletiek positie op ziech naom. Al in 2004 trok heer aondach vaan de media mèt dees stèlling. Pas nao de ikkenomische crisis vaan 2008 (de Eurocrisis veurop) woort door zien partij, de VVD, beslote in 2011 werkelek proont te bezuinige op cultuur.
Opspraok
Op 18 juli 2018 kaom Stef Blok in opspraok, meh inkele maonde naotot heer 't ministersjap vaan Boetelandse Zake op ziech had genomme. Heer bleek in 'n geslote rendez-vous vaan ambassadäörs controversiële sjampsjeut te höbbe gemaak euver versjèllende etniciteite en len, vlöchtelinge en multiculturalisme. Zoe had heer gezach:
Daobij zach heer ouch tot Suriname 'ne zoegenaomde failed state is ('ne staot dee neet functioneert in 't besjerme vaan börgers en stabiliteit creëere). 'n Aander opmerking die veur kritiek zörgde waor:
Dit veroerzaakde väöl kritiek vaanoet zoewel Nederlandse media es de Surinaomse staot. De Surinaomse regiering leet weite officiële excuses te verwachte vaan Blok. Wijers stèlde heer tot de vlöchtelingecrisis neet kin weure opgelos door alle EU-lidstaote te dwinge vlöchtelinge aon te nömme. Deils waor dat te verwiete aon vlöchtelinge, umtot Oos-Europa neet leefbaar zou zien. Oonder drök vaan veural de linkse partije GreunLinks, SP en PvdA moos Stef Blok nao 'n excuusbreef ziech gaon verdedige in d'n Twiede Kamer op 5 september 2018.
Drs. P
thumb|Drs. P (foto vaan Jan Zandbergen). '''Drs. P, pseudoniem veur Heinz Hermann Polzer''' (Thun, 24 augustus 1919 - Amsterdam, 13 juni 2015) waor 'ne in Nederland wèrkende plezeerdiechter en cabaretier mèt de Zwitserse nationaliteit. Zie werk veel op door 'n groete taolvirtuositeit en studentikoze aard. Dèks veurde heer zien eige leedsjes oet.
Biografie
Polzer woort in 1919 in Zwitserland gebore es keend vaan 'n Nederlandse moojer en 'nen Oosteriekse vaajer. Wie in zie daarde jaor zien awwers sjeide, góng heer mèt zien moojer mèt nao Nederland. Heer heet de Zwitserse nationaliteit ummer aongehawwe. Es rei daoveur gaof heer dèks tot heer dat sjiek voont, en tot heer gein doorslaaggevende rei had um Nederlander te weure. Lui um häöm heer meine evels tot heer dit oet daankbaarheid deeg: in d'n Twiede Wereldoorlog woort heer door Zwitserse interventie oet Duitse gevaangesjap gerèd.
Polzer góng in Rotterdam studere aon de Nederlandse Economische Hogeschool, allewijl de Erasmusuniversiteit. In d'n oorlog woort heer gearresteerd naotot heer in 't blaad vaan 't Rotterdams studentecorps e satirisch verhäölselke euver "Dolf en Ben", die door "Noonk Sam" woorte gestraof, had doen versjijne. In de cel teikende heer nog e kaartspeul boe-in Hitler en Mussolini de jokers waore; dit kaom häöm op extra gevaangenis te stoon. Zelf zag heer dao-euver tot 't nog vreug in d'n Oorlog waor en tot 't risico vaan zoe'n grappe nog neet doejelek waor. 'n Aander verzètsdaod waor 'n parodie op de populaire Duitse sjlager Ich hab' mein Herz in Heidelberg verloren. Polzer góng toen in deens in 't neutraol Zwitserland, boe heer woort ingedeild bij 't lazarèt.
Nao d'n oorlog góng heer mèt 't Roed Kruus nao Paries; heer wèrkde in die jaore ouch es barpianis. Oetindelek studeerde heer in 1950 es bedriefseconoom aof. In 1954 verhuisde heer nao Indonesië boe heer in de reclaam wèrkde. E jaor later maakde heer, in de VS, ouch zien ierste opnaome die pas later zouwe weure oetgebrach. Heibij is oonder mie de oerversie vaan De commensaal (Het trapportaal). Later dat decennium brach heer 'nen ep oet bij 't Rotterdamsch Studenten Corps. Ouch roond dezen tied versjeen zien ierste bundelke plezeergediechte. In 1964 trouwden 'r; zien vrouw is ummer boete de publiciteit gebleve.
Kort veur zienen trouw waor heer op de tv gedebuteerd in 't program Voor de vuist weg vaan Willem Duys, dee ouch 't pseudoniem ''drs. P'' bedach. De jaore dao-op volgde diverse ep's en singlekes. Heer sjreef ouch werk veur aandere, oonder mie veur Adèle Bloemendaal. Pas in de jaore zeventeg woort heer ech bekind. In 1973 en 1974 versjene mèt "De veerpont" en "Dodenrit" twie vaan zien bekindste leedsjes. Ouch in 1974 introduceerde heer, mèt Ivo de Wijs en Pieter Nieuwint vaan cabarètgróp Don Quishocking, de veersvörm 't ollekebolleke in 't Nederlands. In die jaore kaom heer frequint op de tv, in oetereinloupende programma's. Heer trejde ouch dèks op locatie op, veural in studentesoze.
De jaore die volgde zouw heer oonverminderd doorgoon mèt 't publicere vaan plezeerdiechte euver alle meugeleke dinger, en ouch mèt optrejje mèt eige werk. Heer zong daobij veural de klassiekers oet de jaore 1970, boe 't pebliek um bleef vraoge, meh haolde in 1987 nog wel 'nen hit mèt "Knolraap en lof, schorseneren en prei". In 1996 stopde heer mèt optrejje. De res vaan zie leve bleef heer wel gediechte sjrieve. Nog diverse kiere versjene blomlezinge vaan zie werk.
Polzer leet ziech in december 2013 opnumme in e verzörgingstehoes. In juni 2015 kaom vaan zienen oetgever Vic van de Reijt 't beriech tot heer op 95-jaorege leeftied waor gestorve.
Pseudonieme
Drs. P publiceerde veural oonder 't vaan häöm bekind pseudoniem. Veur zie gesjreve diechwerk gebruukde heer evels ouch wel zienen echte naom, zoewie nog e gans aontal, soms lollege, aander pseudonieme: Drandrus P., Drs. S, Geo Staad (nao zien woenplaots Gstaad), Coos Neetebeem, Kirsten Wiedeman, Wilson Hode, Lars Brahe, M. de Gans, Henry van Kol (nao ziene grampeer Henri van Kol), Cyriel P. Licentiaat, Henry Smith, Ludwig Otto Stadtherr, Karin Bloemengracht, Alois Mückenspucker en 'een kindervriend'.
Gezonge werk
Zie gezonge werk is 't bekindste geweure. 't Geit hei in de regel um leechte-meziekleedsjes vaan 'n menuut of drei, veer, ofwel mèt piano, ofwel mèt orkesband. Heer componeerde zelf de meziek bij zien leedsjes (meh neet de arrangeminte). Heer veurde de leedsjes zelf oet, allewel tot zien stum neet good waor.
Väöl vaan zien leedsjes bevatte zwarten humor; dèks geit iemes drin doed. De meneer vaan formulere is studentikoos: archaïsch en oonorthodox mèt ironie umsjreve. Ouch dit dreug sterk bij tot d'n humor, zoe good wie de frequinte woordgrappe.
Gesjreve werk
Ouch in zien gesjreve plezeergediechte domineert de studentikozen humor, meh veural vèlt hei de groete vörmbeheersing op. Polzer zaog 't es oetdaging eder meugelek oonderwerp (beveurbeeld leesteikes of natuurkunde) te umsjrieve in gediechte boe-in rijm en metrum pienelek klopde. 'nen Inkele kier lag heer ziech extreem lestege take op, wie 't sjrieve vaan 'n anagramsonnèt, 't make vaan e sonnèt in cryptogramvörm of 'nen diechvörm boe alle rijmwäörd oet 't lèste mote weure gemaak (de 'grabbelton').
'ne Favoriete vörm vaan häöm waor, neve 't sonnèt, 't onzijn. Dit is 'nen door häöm zelf bedachte vörm vaan èlf regele in veer strofe vaan drei, drei, drei en twie regele (gemeinelek jambische pentameters). Heimèt liekent 't onzijn op 'n oetgekleid sonnèt. Ouch haolde heer, wie bove gezag, in 1974 't ollekebolleke nao 't Nederlands taolegebeed. Dit is 'n achregeleg dactylisch puntdiech wat in 1951 door d'n Amerikaan Anthony Evan Hecht waor bedach.
Invlood
Artieste die d'n invlood vaan drs. P höbbe erkind zien oonder mie cabaretier Kees Torn en rappers Extince, Faberyayo en zenger-sjriever Lucky Fonz III.
Proza (verhaolend)
thumb|Drs. P mèt zie beukske Honderd uitsnijdbare, onvindbare, genietbare, verzendbare kaarten in 1977
Bron
Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Jodium
Jodium of jood is e sjemisch element mit 't symboeal I en 't atoeamnómmer 53. 't Element behuuertj toete groep vanne halogene. Es inkelveljige stof kump 't element, juus wie de anger halogene, veur in molecule van twieë jodiumatome (di-jood, I2).
Toepassinge
Jodium kèntj versjillige toepassinge:
1847
1844 - 1845 - 1846 - 1847 - 1848 - 1849 - 1850 1847 (MDCCCXLVII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne vriedag op de Gregoriaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|De oetbarsjting van [[Mount St. Helens door Paul Kane, 1847]]
Stumhöbbendje palatale fricatief
De stumhöbbendje palatale fricatief of stumhöbbendje palataal wriefklank is 'ne mitklinker dae in inkele gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is. In 't Limbörgs is 't ein vanne meugelike oetspraoke vanne zaachte g.
Kènmirke
Kènmirke vanne stumhöbbendje palatale fricatief zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump de stumhöbbendje palatale fricatief väöl veur, in bao alle dialekte, mit oetzunjering vanne Ripuarische dialekte, wie 't Völzer en 't Kirkräödsj, wo d'r allein sporadisch in lieënwäörd veurkump (zuuch ouch: zaachte g). Inne dialekte wo d'r veurkump wusseltj t'r meistes aaf mitte velaire variantj. Me mót aevel waal opmirke det de palataal fricatieve döks net get wiejer inne móndj waeren oetgespraoke (póspalataal).
De stumhöbbendje palatale fricatief kump inne meiste dialekte veur bie 'ne palatale kónteks of veurklinkers; me sprèk ouch waal van 't ich-laut.
Anen ènj van e waord en in 'ne stumloeaze kónteks kan de stumhöbbendje palatale fricatief de stumloeaze palatale fricatief es allofoon höbbe door auslautverhärtung; wen 't waord wuuertj gevolg door 'n anger waord det aanvèngk mit 'ne klinker, den geldj det t'r waal stumhöbbendj is.
Juus wie bie de anger sibilanten en fricatieven in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen dees klank völg op 'ne nasaal.
Saint-Loup-en-Champagne
Saint-Loup-en-Champagne ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk. Wie me aan de naam kin huère liegk de gemeinte eigelik in de historische Champagne, mer ies 't nao de Franse Rivvelutie toch ingedeild in 't departemint Ardennes.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 344 luuj op 'n oppervlaak van 15,77 veerkante kilometer en daomèt goof 't 21,81 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -4,8% de jaor.
Meister van Aelse
De meister van Aelse ies 'ne toegesjreve naam van 'ne beeldsjniejer oet Aelse in Zuud-Limburg dae laefde rónd 1500. De kunstenaer signeerde noats zien werk. 't Werk weurt toegesjreve nao 't vergelieke van sjtieleuvereinkómste. Ein van de wiènige beeldsjniejers, dae in de 16e ièw waal signeerde waor Jan van Steffeswert.
Noadname veur ein of mièrder beeldsjniejateliers?
Sómmige kunshistorici höbbe noadname bedach es: meister van Aelse; meister van Nerotere; meister van Siersdorf (bie Aoke) en meister van de Beekse calvarie achter 'n atelier in Remung, mèt lede oet de Remungse familie van Ool, die tösje 1520 en 1550 drie generaties kunstenaersj hou.
Vimmerby
Vimmerby is 'n gemèndje in Kalmar län, Zwede. De gemèndje tèltj 15.597 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.145,43 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 13,6 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
6,03% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Hindoeïsme
't Hindoeïsme is de traditioneel religie vaan India en vaanajds èng verboonde mèt de Indiase cultuur en häör cultuurtaol, 't Sanskriet. 't Hindoeïsme kint väöl gaode en is verreweg de wijst verspreide polytheïstische religie. In Nederland is 't Hindoeïsme, nao 't Christendom en d'n Islam, de derde religie, in 't Bèlsj zien de Hindoes väöl zeldzamer. De relatief groete populatie in Nederland kump veurnaomelik oet Surinaam, boe ze es wèrkimmigrante oet India naotouw zien gekoume.
In 't hindoeïsme gief 't eine god dee de sjöpper is, Brahma genaomp, eine god dee de bewaorder is, dee de naom Vishnu heet en de populairste van alle goje zien en de godin Kali, die weurt gezeen es de vernieteger. Daoneve zien d'r nog talloes aandere goje. De hindoeïstische goje zien gein aogönstege, vechtende goje wie in de Aajdgriekse mythologie en ze eise neet tot ze allein weure verierd. Vaanwege dees openheid perbere hindoes ouch lui mèt 'n aander geluif d'rbij te betrèkke. Es beveurbeeld e christelek of joeds iemes nao 'n stad in India verhojs, nudeg d'n hindoestaonse naober de christen woersjijnlek oet veur e bezeuk aon de tèmpel. 't Maak niks oet tot de christen 'ne god mèt 'nen aandere naom veriert. De hindoenaober zaw de nuie naober vraoge um 'n aofbeelding of representatie vaan de god nao de tempel mèt te nömme en 't touw te veuge aon 't pantheon (de gróp goje). De meiste hindoestaone zölle oetlègke tot ze väöl goje en godinne veriere, meh tot al dees aofbeeldinge oetmake vaan ein gojelek essentie die 't gaans universöm doordrink. Die essentie is Brahma of Parusha.
Woody Allen
thumb|right|Woody Allen in Cannes Woody Allen (Brooklyn, New York, 1 december 1935) is 'nen Amerikaanse filmrezjisseur, filmproducent, sjrijver en aktäör.
Gelieksjtroum
right|200px|thumb|'t symbool veur gelieksjpanning Gelieksjtroum wuurt vaak aangegaeve in 't Ingels es DC (Direct Current). 't Is 'ne elektrische sjtroum met 'n vaste richting. Neet allein de richting is 't zelfde, meh de sjpanning blief ouch geliek, zo es van de sjtroum geleverd door 'n sjtroumbron. Meistal is allein de sjpanning (binne zeker grenzen) constantj, zodet men baeter van gelieksjpanning kin sjpraeke. Batterieë, zonnepanele, brandjsjtofcellen en loodaccu's zeen veurbeelde van sjpanningsbronne die gelieksjtroum levere wenneer d'r 'n belasting wuurt aangesjlaote.
Ingels hierevoetbalèlftal
thumb|'t Nui Wembleystadion tijdens 'ne match tösse Ingeland en Duitsland. miniatuur Ingeland heet es eine vaan de veer Britse deilstaote vaanajds e nationaol voetbalteam. Same mèt 't Sjots voetbalteam, boe Ingeland in 1872 d'n alleriersten interland tege späölde, is 't 't ajdste nationaol èlftal vaan de wereld. 't Weurt, wie de res vaan de 't Ingels voetbal, gereguleerd door de Football Association (FA). De bèste prestatie vaan 't Ingels èlftal is 't behole vaan de Wereldbeker in 1966. Op de Olympische Speule maag Ingeland neet apaart deilnumme; veur zoe'n toernoje besteit e Brits hierevoetbalèlftal.
Historie
Al in 1870 woorte wèdstrije tösse selecties vaan Ingelse en Sjotse speulers gespäöld, oonder ospicië vaan de FA. Die rekent me evels nog neet es interland, umtot bei teams door dezelfde boond waore geformeerd. De match Sjotland-Ingeland op 30 november 1872 in 't Sjots Partick waor d'n ierste mèt teams oet twie versjèllende boonde. Dit duel indegde in 0-0. De jaore dao-op späölde ze diverse wèdstrije tege de aander landsdeile vaan 't Vereineg Keuninkriek. In 1906 kaome ze bij de FIFA, en in 1908 oondernaome ze 'ne tournee op 't continent, boe ze de ierste interlands tege neet-Britse teams späölde. Oondertösse waor ouch 'n apaart Ingels amateurèlftal oontstande. E conflik mèt de FIFA, oonder mie euver 't betaole vaan speulers, leide detouw tot Ingeland in 1928 droetstapde en pas in 1946 weer debij kaom. Heidoor misde Ingeland de ierste drei WK's.
Eine kier trök op 't internationaol podium bleek tot de Ingelse neet mie zoe superieur waore wie ieder. In de ierste runde vaan 't WK vaan 1950 verlore ze vaan de Vereinegde Staote, wat hel aonkaom, en in 1953 goonge ze mèt 3-6 (toes) en 7-1 (oet) twie kier oonderoet tege 't Hongarije vaan Puskás. In de jaore zèsteg góng 't beter en in 1966, op 't WK in eige land, lökden 't zelfs um wereldkampioen te weure door in de finaal Wes-Duitsland mèt 4-2 te versloon. Geoff Hurst scoorde heibij 'nen hattrick.
't Succes doort neet laank; in 1974 en 1978 oontbraoke ze weer op 't WK. Get beter góng 't in de jaore tachteg; in 1990, bij 't WK in Italië, haolde ze zelfs de veerde plaots. In sjrèl contras stoont daomèt hun oontbreke op 't volgend WK. In 1996 organiseerde Ingeland 't EK; in de haaf finales lagte ze 't aof tege de latere kampioen Duitsland. Op de WK's vaan 2002 en 2006 haolde ze nog de kwartfinales. Sindsdeen waor 't Ingels team langen tied neet bezunder succesvol, oondaanks tot hun clubcompetitie in dezen tied tot de bèste vaan de wereld oetgreujde. Hoopvol waor me in Ingeland bij 't WK vaan 2018; 't team bereikde oetindelek de haaf finaal. Sommege meinde tot de gloriedaog vaan 't Ingels voetbal noe trök waore, aandere weze trop tot 't team veural gelök had gehad en bij tegestanders vaan formaot niks leet zien. Op 't EK vaan 2021 haolde Ingeland zelfs de finaal. Väöl lui rekende drop tot Ingeland 't toernooj zouw winne (football's coming home); oetindelek woort Ingeland nao penanties door Italië geklop.
Nederrien
Nederrien kin nao twie versjèllende eerdweitesjappeleke versjiensele roontelum Oos-Nederland en Noordrien-Wesfale beteikene:
Arabisch
thumb|ʾal-ʿarabiyyah: 't Arabisch. 't Arabisch is 'n Semitische taol gesproke in de Arabische wereld, dat wèlt zègke in Noord-Afrika en 't Midde-Ooste. Mèt, volges ein sjatting, 280 mieljoen mojertaolsprekers en tientalle mieljoene twiedetaolsprekers, is 't (nao Chinees, Spaons, Ingels en eventueel Hindi-Urdu) de veerde of vijfde wereldtaol en nump 't zeker 90% vaan alle sprekers vaan Semitische taole veur zien rekening. 't Arabisch is de taol vaan sommege Marokkaanse immigrante in Nederland en 't Belsj. De väöl dialekte vaan 't Arabisch zien soms neet of lesteg oonderein te verstoon. Veur alle moslims heet de taol, boe-in de Koran is gesjreve, 'n liturgische functie.
Verspreiing
thumb|Arabisch es mierheidstaol (doonkergreun) en minderheidstaol (liechgreun). 't Arabisch is de einege officieel taol in Mauritanië, Algerije, Tunesië, Egypte, de Palestijnse gebeje, Libanon, Syrië, Jordanië, Koeweit, Saoedi-Arabië, Bahrein, Qatar, de Vereinegde Arabische Emirate, Oman en Jeme, en co-officieel in Marokko (neve 't Berbers), Israël (neve 't Hebreeuws), Irak (neve 't Koerdisch), Tsjaad (neve 't Frans), Soedan (neve 't Ingels), Eritrea (de facto daan; neve 't Tigrinya), Djiboeti (neve 't Frans), Somalië (neve 't Somalisch) en de Comore (neve Comorees en Frans). 't Is, neve Chinees, Frans, Ingels, Russisch en Spaons, ouch ein vaan de zes werktaole vaan de Vereinegde Naties.
Laank neet in alle len boe Arabisch de einege officieel taol is, is 't ouch de einege volkstaol. In de Maghreb, in 't bezunder in Marokko, spreke groete minderhede Berbertaole. Erkinning vaan 't Berbers is dao e geveuleg oonderwerp; in 't Arabisch veurjaor vaan 2011 kundegde keuning Mohammed VI vaan Marokko evels aon 't Berbers te goon erkinne. In de Vröchbaar Haafmaon spreke neet wieneg lui nog Nui-Aramees. In Jeme en Oman weure nog hei en dao Modern Zuid-Arabische taole gesproke. In Tsjaad en Soedan zien väöl neet-erkinde Afrikaanse taole, veural Nilo-Saharaanse taole.
Umgekierd weurt 't Arabisch ouch boete 't bove besjreve gebeed gesproke. Op Malta is 't plaotselek Arabisch dialek, oonder de naom Maltees, officieel ('t Standaardarabisch heet dao gein functie; zuug ouch oonder). Arabische taoleilen vint me in Noordoos-Nigeria, op Cyprus, in Zuidoos-Turkije en in Iran en Centraol-Azië. Ouch dao oontbrik gemeinelek de kinnes vaan de Arabische standaardtaol. Väöl vaan die sprekersgemeinsjappe zien in hun veurbestoon bedreig.
Plaots in de Semitische taole
thumb|De plaots vaan 't Arabisch en zien zösters in de Semitische taolfamilie, volges modern inziechte. Arabisch, veurtgekoume oet 't Aajdnoordarabisch (zuug direk oonder), huurt bij de Wes-Semitische taole, in tegestèlling tot 't Akkadisch en same mèt alle aander Semitische taole. Traditioneel weurt 't Arabisch geach 't ingste verwant te zien mèt 't Aajdzuidarabisch en 't Modern Zuid-Arabisch. Euvereinkómste bestoon oet 't deile vaan 't foneem /f/ boe aander gróppe /p/ höbbe en oet 't gebroke miervoud (zuug oonder), wat dao es regel (en neet es oetzundering) veurkump. In recinte tije zien gelierde evels mier euvereinkómste mèt 't Hebreeuws opgevalle, in 't bezunder bij Aajdnoordarabische dialekte. Volges hun ligke de verwantsjappe vaan 't Arabisch daan ouch mier nao 't noorde.
Oppervlakeg heet 't (Klassiek) Arabisch in väöl opziechte de groetste euvereinstumming mèt 't Oegaritisch. Dit liet ziech evels gemekelek verklaore oet gedeilde conservatismes: 't Klassiek Arabisch is zier awwerwèts, 't Oegaritisch is zier aajd, daorum stoon allebei de taole nog kortbij hunne gemeine veurawwer.
Pre-islamitisch
De veurgenger vaan 't Klassiek Arabisch (KA) moot bij e dialekcontinuüm höbbe gehuurd wat me Aajdnoordarabisch neump. Dit dialek is zelf neet euvergeleverd, meh versjèllende aander dialekte zien wel bekind oet inscripties, die datere vaan de zesden iew veur Christus tot aon d'n islamitische expansie in de zevenden iew. Umtot 't um aander dialekte geit, en ouch umtot 't gebruuk sjrifsysteem nog summierder is es 't modern Arabisch sjrif (zelfs lang vocaole weure neet oetgesjreve), is de informatieweerde veur taolkundege beperk. Toch liet ziech al gans get euver dezen awwere vörm zègke. Zoe zien de zwake wortelconsonante w en y nog neet zwaak in ierste en daarde positie: b-n-y (*banaya) correspondeert mèt KA banā 'heer heet gebojd'. Vrouweleke wäörd indege nog op -t en neet op -h. In de euvergeleverde dialekte waor 't lidwoord neet al-, wie in 't KA, meh h-n (*han-), wat euvereinkump mèt 't Hebreeuws; soms besteit 't gaaroet neet. Gebroke miervoud kump al väöl veur, meh neet zoe dwingend wie in 't KA. De woordvolgorde waor miestal VSO (werkwoord veuraon), wie ouch in 't KA, meh soms SVO (in 't Dedanitisch dialek). 't Is woersjijnelek tot 't Aajdnoordarabisch teminste in zien vreugste faas naomvalle had, en neet allein in contexvörm, meh door 't neet-sjrieve vaan vocaole liet ziech dat neet zègke.
Ouch de Arabische poëzie beit aonwiezinge veur 't Arabisch vaan veur de zevenden iew. De poëzie is 'n aw traditie die al veur d'n islamitischen tied tot bleuj kaom. Aw taolversjijnsele die in klassieke prozatekste neet veurkoume zien dao-in bewaord, wie 't oetspreke vaan de naomvalsoetgeng zelfs in de pausaole vörm.
Verval
Nao 750 heel de Arabische expansie op. 'n Invasie in 't Frankisch Riek mislökde en de staotkundege binding vaan 't kalifaot (de einheidsstaot vaan alle moslims) veel eweg: lokaol voorstegeslachte naome de mach euver. Ouch 't sjisma tösse de soenniete en de sji'iete droog bij aon 't verval. 't Perzisch riek woort noe de groetste meugendheid in de islamitische wereld. Naovenant woort zien taol, 't Perzisch, ouch belaankrieker. Hel watsje kraog de Arabische wereld ouch mèt de Kruustochte: allewel tot 't lökde veur de christeleke vereuverere trök te sloon, woort dudelek tot Europa zien dominante positie in dit deil vaan de wereld weer laankzaam trökkreeg. Vaanaof 't ind vaan de middeliewe góng 't nog helder achteroet, mèt de invasies vaan achterein de Mongole en de Turke, en de stiechting vaan 't Osmaans Riek, wat 't brandpunt vaan de islamtische wereld nao Constantinopel verlag.
Heroïne
Heroïne (C21H23NO5 diacetylmorfine) is ein kleurloos, geurloos, bitter sjmakend opiaat, gemaakt oet morfine, meistal veurkomend in de vorm va wit poeder of broene, stugge, kristaller. Sjtroatheroïne is dèkser onzuuver en al dan neet opzèttelik gemengk mèt völsjtoffer wie milksoeker. Zoadra heroïne echter verwèrmt wördt, geuf dae kraom eine sjterk prikkelende ruuk. Heroïne woord ontwikkeld omdat morfine te versjlavend waor en hiej dös ein alternatief veur moos komme. Heroïne bleek echter ein van de meis versjlavende middelen te zeen.
Arabisch
Sjrif
't Arabisch sjrif is 'n abjad. Dat wèlt zègke tot 't in tegestèlling tot e karaktersjrif spraokklaanke weergief, in tegestèlling tot e syllabarium en 'n abugida teikes mèt inkel klaanke kint en in tegestèlling tot 'n alfabet (in principe) gein vocaole sjrijf. 't Huurt, same mèt 't Hebreeuws sjrif en 't Syrisch sjrif, bij de Semitische abdzjads en weurt zjus wie al die sjrifsysteme vaan rechs nao links gesjreve. Lang vocaole weure evels wel oetgesjreve; dit maak 't Arabisch e semi-alfabetisch sjrif. Es compleet gevocaliseerd sjrif weurt gebruuk (zuug wijerop) kump 't in de buurt vaan 'n ech alfabet. 't Arabisch sjrif weurt ouch gebruuk veur versjèllende aander taole in d'n islamitische wereld (dit weurt adzjami geneump); 't is evels veur gein vaan die taole zoe gesjik wie veur 't Arabisch.
Heroïne
Gebroek
Heroïne is ein sjterk versjlavende harddrug. 't Wirk sjneller wie morfine, dao bie de synthese van heroïne acetylgroeper aan 't morfinemolecuul gekoppeld waere. Door dees acetylgroepen wurt 't molecuul beater vètoplosbaar (lipofiel), en passeert heroïne sjneller de blood-hersenbarrière wie morfine. In de hersenen waere de acetylgroepen van 't heroïnemolecuul aafgesjplits waodoor weer ein morfinemolecuul ontsjteit, dat 't effect op de hersenen geuf. Heroïne is good oplosbaar in water en wurt biejveurbeeld in Ingelandje auch waal es krachtige piensjtiller gebroek.
Heroïne wört in Nederland meistal ingenomme door 't opsjnoeve van de sjwaam. Dit numme ze (chinezen). De heroïne wurt es poeder op ein sjtökske zilverpapier heit gemakt, waodoor de heroïne sjmilt, en daonao in dampvörm euvergeit. Dea damp wört vervolges door ein rietje ingeôamp.
Vreuger woord het zuig auch via ein sjpuit ingenomme. Mea mede door d'n angst veur aids is dizze groep gebroekers in Nederland kleiner gewore: de shottende gemeinsjap besteit veurnamelik oet auwer (langgebroekende) gebroekers en gebroekers oet lenj wao nog waa vuäl intraveneus gebroekt wört. Veur injectie wurt 't dèks opgelos in ein lich zoere vloeisjtof (biejveurbeeld citroensaap of mèt ascorbinezoerpoeder) in eine leapel dae boave ein vlèmke wurt verwermp, waornaa de oplossing door ein filtreerpapierke of wetje heen, dat es filter veur vaste deilkes deent, in ein injectiespuit wurt opgezoage. Om de risico's vaan AIDS of HIV-besjmetting door gebroek van viës naolde te verkleine zeen in vuäl plaatse in Nederland en auch doaboete sjpuitenruilprogramma's besjikbaar.
Ein anger methode is sjnoeve: 't rechsjtreeks opsjnoeve van 't heroïnepoeder door de naas. Dit wurt neet es lekker ervaare mèh geuf eine rush dae te vergelieke is mit sjotte (en dus sjterker is wie bie 'chinezen'). In Nederland wurt sjnoeve 't meis gebroek es rauke neet of gans lèstig meugelik is. Biejveurbeeld bie 'n gebrek aan folie of vuur; biejveurbeeld in celler woo de gedetineerde waal 't middel haet wat biejveurbeeld versjtop waor in zien lichaam of gegolle in de gevangenis) en hae geine toegangk heat tot aluminiumfolie, vuur dan waal injectienaolde. Sjnoeve wurtt weinig toegepas, behalve in geneumde 'noadgevaller'.
Arabisch
Sjrif
De oonderstoonde tabel tuint de achentwinteg lètters vaan 't Arabisch sjrif. Zuug veur mie details euver de oetspraok oonder. Sommege lètters höbbe mie es ein meugeleke oetspraok, in 't bezunder de ǧīm. Ouch dat weurt oonder oetgelag; dees gevalle zien hei mèt 'nen asterisk gemarkeerd.
Flesberg
thumb|De ligking van Flesberg in de pervincie Buskerud. Flesberg is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Buskerud in Nórwaeg. De gemeinte had 2.529 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 561,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 4,5. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
Arabisch
Sjrif
't Arabisch sjrif is cursief vaan aard, wat wèlt zègke tot de lètters zoe väöl meugelek weure aoneingesjreve. Zes lètters vörme dao 'n oetzundering op: ʾalif, dāl, ḏāl, rāʾ, zāy en wāw weure neet doorverboonde aon de volgende lètter. Door dit gebruuk kinne lètters versjèllende, soms zier versjèllende vörm höbbe, nao gelaank de plaots boe ze in e woord veurkoume. Lètters bestoon in twie basisvörm, veur 'n spatie en doorverboonde, en die laote ziech eder weer verdeile in twie oondertype. 'n Lètter heet zoe 'ne losse vörm, 'nen indvörm, 'ne beginvörm en 'ne middevörm. In de tabel heibove zien de lösse lèttervörm te zien. Allewel tot in de Arabische spèlling gein wäörd mèt ein lètter kint - die weure aon 't volgend woord vasgesjreve - kinne losse lètters wel veurkoume: es de veurgoonde lètter ein vaan de zes geneumde is, die neet weure doorverboonde (beveurbeeld وردة wardah 'roes', gans samegestèld oet losse lètters).
Veur 'n idee te geve wie zier de lètters kinne versjèlle: de hāʾ heet es losse vörm ه‎, es indvörm ـه , es beginvörm هـ en es middevörm ـهـ.
De zes lètters die neet weure doorverboonde höbbe mer twie vörm, zoewie de wāw: losse vörm و‎, indvörm ـو. Veur die lètters gelt: op de plaots vaan de beginvörm steit de losse vörm, op de plaots vaan de middevörm kump d'n indvörm.
Bezunder variante
De hāʾ kin op 't woordind veurkoume mèt twie puntsjes: ة. Dees lètter hèt tāʾ marbūṭah en gief de vrouweleken oetgaank achter wäörd aon (zuug oonder). De twie puntjes op 't teike koume vaan de tāʾ; zoe gief me aon tot e woord in de contexvörm 'nen /t/ in d'n oetspraok heet, dewijl de pausaole vörm (zuug oonder) indeg op 'n /h/ (die trouwes dèks ouch neet weurt oetgesproke). Veurbeelde: وردة warda(h) 'roes', contexvörm wardatun, صديقة ṣadīqa(h) 'vrundin', contexvörm ṣadīqatun.
De yāʾ kump op 't woordind ouch veur zoonder punte: ى. De lètter klink daan es /æː/ (mutatis mutandis, zuug oonder), zjus zoewie de ʾalif. Me neump dit teike ʾalif maqṣūrah ('ingeslote ʾalif'). Dèks, meh laank neet ummer, is 't 'n leesmojer veur 'n yaʾ die in 'n ā-klaank veranderd is. Soms kump me de yāʾ zoonder punte ouch op de plaots vaan 'n gewoen yāʾ tege; dit is evels aof te raoje.
Diacritische teikes
thumb|Nevestoond Koranveers (bismillah) in Arabische kalligrafie. De vocaolteikes zien naodrökkelek verwèrk. De glottisslaag, in 't Arabisch bekind es hamz, is 'ne volweerdege consonant in dees taol. Oersprunkelek woort de ʾalif gebruuk um 'm weer te geve; allewijl is dat evels mier e klinkerteike en kin 'r allein aon 't begin vaan e woord nog zoe functionere. Op aander plaotse (en soms ouch aon 't begin vaan e woord) sjrijf me de glottisslaag mèt 'n aander teike, de hamzah (ء‎). De hamzah steit miestal op 'nen drager (ʾalif, yāʾ of wāw), meh kin ouch losstoon; daan is ze feitelek de 29e lètter vaan 't Arabisch alfabet. De keus veur (geinen) hamzah-drager is aon vaste regele geboonde.
Wäörd die mèt 'ne glottisslaag en 'n lang ā beginne, zouwe eigelek twie ʾalife aon 't woordbegin mote höbbe. In plaots daovaan krijg d'n ʾalif 'ne striep debove: آ. Dees combinatie hèt ʾalif maddah.
In compleet gevocaliseerd sjrif weure ouch de korte vocaole oetgesjreve, en wel door diacritische teikes op en oonder de lètters boe ze op volge. De korte a weurt gesjreve mèt e striepke bove de lètter, de korte i mèt e striepke oonder de lètter, de korte u mèt 'n 'mini-wāw' op de lètter. Veur de nunatie (zuug oonder) weurt 't teike verdobbeld. Es op 'ne consonant geine klinker volg, steit e rundsje debove. Leesmojers, die jummers zelf vocaolteikes zien, kriege gei teike.
Neet allein korte vocaole, ouch geminaote (verdobbelinge vaan consonante) weure neet in lètters oetgesjreve. Vaandao فر‎ farra 'heer vlöchde'. In gevocaliseerd sjrif kriege geminaote ouch e teike bove de lètter, wat šaddah geneump weurt en get op 'n klein‎ w liekent. 'n Eventueel vocaolteike kump dao weer bove.
De vocaolteikes zien verpliech in de Koran, en gebrukelek in poëzie, lierbeuk en dictionaire. Daoboete zien ze koelek te vinde, of 't zouw mote zien veur dobbelzinnege situaties oet de weeg te goon. Ouch weurt 't op pries gestèld um wienie de Koran weurt geciteerd in beveurbeeld de gezèt, de vocaolteikes toch touw te veuge. Gevocaliseerd sjrif zuut zoe oet:
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمـَنِ الرَّحِيم Bi-smi llāhi r-raḥmāni r-raḥīm 'In naom vaan God, de goodhartegste, de genaodegste' (Koran 1:1)
Soms (veural in de Koran) weurt de lang ā ouch neet es lètter gesjreve; de klaank weurt daan weergegeve door 'n mini-ʾalif bove de lètter.
De probleme die 't zètte vaan vocaolteikes op 't toch al klein en subtiel Arabisch sjrif mètbringe bij veural computerteks, zien neet gering.
Transcriptie
Es me 't Arabisch sjrif in aander sjrifte, beveurbeeld 't Latiens, wèlt weergeve, weurt de transcriptie te pas gebrach. In dit artikel weurt gebruuk gemaak vaan de wetensjappeleke norm DIN 31635. Dees transcriptie is oontwikkeld door de Deutsche Morgenländische Gesellschaft en in 1936 op 't Internationaol Oriëntalistecongrès in Roeme aongenome. DIN 31635 heet 't karakter vaan 'n transliteratie: alle lètters vaan 't Arabisch sjrif weure, door middel vaan diacritische teikes, oeterein gehawwe, en weergegeve mèt ei teike. Wel weure, vaanzelf, korte vocaole en geminaote oetgesjreve.
't DIN-systeem heet e paar veurdeile bove 't fonetisch sjrif (IPA). Belaankriekste veurdeil is tot DIN 31635 mie es IPA de logica vaan de Arabische taol volg. Zoe is 't IPA koelek berekend op de emfatische consonante, die mer subtiel in oetspraok versjèlle vaan hun oongeaffecteerde pendante. 't IPA moot daan diacriete gebruke, wat 't lever neet deit. De vocaole, veural de a, kinne daan weer hendeg versjèlle naomaote ze tösse liech- of doonkerkleurende consonante stoon. 't IPA moot zoe'n versjèlle weergeve. Dit maak de versjèllende grammaticaol functies vaan de klinkers evels oondudelek, wat bij de bestudering vaan 't Arabisch oonwunselek is. DIN 31635 negeert bewös dees allofonie en gief de woordstructure zoe väöl dudeleker weer.
In 'n alledaogser gebruuk (beveurbeeld in de gezèt) weure aander transcripties gebruuk, die neet zoe euvervleujeteg vaan diacriete gebruuk make. Emfatische consonante weure daan neet oeterein gehawwe, zoe min wie hāʾ en ḥāʾ. Hamz en ʿayn weure dèks eweggelaote. Vaan 'n q kin, meh hoof neet, 'n k weure gemaak. U en ū kinne, in 't Nederlands entans, es oe weure gesjreve. Soms weurt touwgegeve aon de dialekoetspraok (g veur q, e veur ai), zoetot 'n plaots die in 't MSA Burayqah hèt es Brega te book kump te stoon. Soms weure ouch gewoen foute gemaak (dat wèlt zègke transcripties gebruuk die geine pendant höbbe in wat veur oetspraok daan ouch). De naom Moe'ammar al-Qaddhafi (de vreugere leismaan vaan Libië) kin zoe wel tientalle variante höbbe, wie hei dudelek weurt gemaak:
De wetensjappeleke transcriptie is hei neet in opgenome.
Consonante
De mèt de lètterteikes corresponderende 28 consonante vaan 't Arabisch zien de volgende:
Gekoze is ummer veur de mies veurkoumende realisatie. De versjèllende allofone zien eweggelaote; die weure oonmiddellek hei-oonder behandeld.
Emfatische consonante
Zoezjus waor al ins spraoke vaan de emfatische consonante. Heibij geit 't um veer lètters, te weite ṣād, ḍād, ṭāʾ en ẓāʾ. Dees lètters klinke oongeveer wie hun neet-emfatische tegehengers sīn, dāl, tāʾ en ḏāl, respectievelek, meh weure aanders gearticuleerd: mèt 'n slappe tóng die de ganse moond völt. Me kin dat versjèl 't bèste vaan 'ne mojertaolspreker liere. 't Effek vaan die aander articulatie is te hure in de klinkers die veur en/of nao de emfatische consonante koume: die weure doonkergekleurd, wat wèlt zègke tot ze opener zien en mier achter in de moond ligke. Zuug veur mie details oonder.
De ẓāʾ is in de mieste oetspraokvariante vaan 't Arabisch 'nen emfatische variant vaan de ḏāl, meh kin ouch wie 'n emfatische z (zay) klinke, zoewie de spèlling suggereert. De veurnaomste rei um in DIN 31635 <ẓ> te spèlle is praktisch: aanders zouw me es teike 'n d mèt twie diacriete droonder mote gebruke.
Aander bezunderhede
De hamz of glottisslaag, die in 't Limbörgs allein zwaak te hure is bij frases die mèt 'ne klinker beginne, weurt in 't Standaardarabisch naodrökkelek gearticuleerd. Wee good Duits heet liere spreke, is al gewoen veur dat aon 't begin vaan 't woord te doen; me moot 't noe evels ouch aon 't ind vaan 'n syllaab, dèks veur aander lètters, aonliere.
De ṯāʾ klink wie de th in 't Ingels thing.
De ǧīm klink in de mieste variante wie de j in (de correcte Ingelse oetspraok vaan) jam; 't is aon te raoje veur deze variant aon te liere. Ouch kump veur wie de j in 't Frans jardin, en wie de gk in sjogkel. De lèste oetspraok kump me veural in Egypte tege, neet allein in 't dialek, meh ouch in de plaotseleke oetspraok vaan de standaardtaol. Oesprunkelek moot de lètter wie /gj/ höbbe gekloonke (gk mèt j-naoslaag), wie noe nog wel in Bove-Egypte.
De ḥāʾ is 'n hel h, die mèt väöl krach deep in de keel weurt gearticuleerd. 't Maag evels neet te väöl op 'n ch liekene; daan heet me euverdreve.
De ḫāʾ klink wie de Hollandse ch (of de Duitse ach-Laut), dus in de keel gevörmp. 't Is naodrökkelek gein weike ch wie in 't Limbörgs. Wel heet de lètter 'ne nog heldere variant, dee mèt de huig weurt gevörmp, en klink wie de ch in 't Zwitserduits: /χ/.
De ḏāl klink wie de Ingelse weike th wie in that. In tegestèlling tot 't Ingels moot me hei wel 'ne naodrökkeleke fricatief (vriefklaank) laote hure.
De rāʾ moot altied en euveral rolle, wie in neet-steielek Hollands of aon de Maoskant. 'n Keel-r of 'n 'Gooise r' kin hei neet.