cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hièremiet
Gesjiedenis
't Versjiensel deit ziech binne 't Christendom veur vanaaf de 4e ièw. Hièremiete weure dan anachorete geneump. In de 10e ièw begint in Frankriek en Italië 'n vörm van aafzóndering, woa bie de hièremiete ziech neet al te wied van de bewoonde waereld vestige. Zie goon dan praeke in de plaats en bedele dao veur hun levesónderhoud.
Sómmige kloezenaersj leve in groepe en vörme op dees meneer 'n soort gemeinsjappelik leve. Hie oet greuje de ordes van de Camaldulenzersj en van de Kartuzersj. Nog later die van de Coelesjtienersj en Augustienersj.
Op d'n doer verdwiene de hièremiete-gemeinsjappe um plaats te make veur monnikke, die in kloastersj wone. Miè nao 't oaste toe en in Rusland blief 't versjiensel van hièremiet langer besjtoon.
Bekènde hièremiet
'ne Bekènde hièremiet ies Gerlach of Gièrling van Houtem. Hae woonde in de 12 ièw bie Houtem in 'n hol eik. Op de plek van dees eik, ies in de 13e ièw 't kloaster Sint-Gerlach geboewd, dat in de 18e ièw gerenoveerd ies gewore tot 'n kesjtièl mèt haof ónder de naam chateau Sint-Gerlach. De kèrk van kloaster en kesjtièl ies noe de parochiekèrk en gewiejd aan de heilige Gerlachus.
Frankfurt am Main
Frankfurts skyline|250px|thumb Frankfurt am Main, dèks aofgekort es Frankfurt (verawwerd Limbörgs: Fraankfort aon de Main), is 'n kringloes stad (stad die neet behuurt bis 'ne krink of Kreis, dus Kreisfrei is) inne zuie vaan de Duitse boondsstaot Hesse. Ze is ouch de groetste stad vaan Hesse. Ze ligk aon de revier de Main en weurt zoe oondersjeie vaan aander stei die Frankfurt heete, zoewie de evenins Duitse en daoneve Brendebörgse stad Frankfurt an der Oder. Umtot Frankfurt am Main wietoet de bekindste Frankfurt vaan Europa is, is 't meistes genog um nao de stad te rifferere es Frankfurt.
De stad vilt oonder 't Regierungsbezirk Darmstadt en ligk neve de kring Wetteraukreis, Main-Kinzig-Kreis, Landkreis Offenbach, Main-Taunus-Kreis, Kreis Groß-Gerau en Hoch-Taunus-kreis en neve de stad Offenbach. Ze ligk ouch neet wiet vaan Darmstadt en Limburg an der Lahn. Frankfurt ligk op 'n hoegte vaan 112 meter.
De Zuid-Hessische stad heet 'n oppervlak vaan 248,31 km², en volgens de census vaan 2020 gief 't dao 763.380 inwoeners. Heimèt heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 3074 de veerkante kilometer.
Historie
Frankfurt is vaan aajdsher 'n handelsstad mèt 'n traditioneel mechtege baankesector boevaan 't belaank wiet boete Duitsland, en zelfs boete de Europese Unie (EU), veulbaar is.
Dit is daan ouch de reie boerum de Europese Centraol Baank, die es gevolg vaan 't Verdraag vaan Mestreech (1992) woort opgeriech op 1 juni 1998, in Frankfurt zetelt. Frankfurt blijf veur väöle de financiëel hoofstad vaan kontinentaol Europa en vaan de EU - daoboete heet is allein Londe 'n Europees stad boe mie baanke zien gevesteg. Toch weurt de Duitse ikkenemie gekaraktiseerd door 'n hoeg maote vaan decentralisme, veural in vergelieking mèt aander Europees-nationaol ikkenemieë. Zoe is Frankfurt veur Europese terme uniek doordat 't wél 't baankecentrum vaan 't land is mer néét 't centrum vaan de deenstesector: dat ligk väöl mie in en roontelum Dusseldörp.
Frankfurt waor vaan aajdsher ein vaan de stei in Europa en Duitsland mèt de groetste Juudse minderheid. Op 23 oktober 2015 woort de 70.000e Stolperstein in Frankfurt geplaots.
Pentatoniek
thumb|Auld lang syne, 'n traditioneel Sjotse melodie, is pentatonisch. De hei gebruukde harmonisatie is dat evels neet. Pentatoniek is de eigesjap vaan meziek die de pentatonische toenlèdder gebruuk. De meziek is dus opgebouwd oet vief toene, die (oongeveer) euvereinkoume mèt de toene do, re, mi, sol en la oet de zevetoenege toenlèdders vaan de westerse meziek. Es me bij do begint, sprik me vaan de pentatonische majeurlèdder (zuug noteveurbeeld); me kin ouch bij la beginne, daan heet me te make mèt de pentatonische mineurlèdder.
De pentatoniek weurt 't mies geassocieerd mèt de Oos-Aziatische meziek. In de Chinese kunsmeziek en mezieksoorte die daovaan zien aofgeleid weurt 'n compositie geach ummer mer vief tone te gebruke, zoetot me gein haaftoensaofsten krijg die kinne dissonere. In väöl soorte westerse volksmeziek evels weure ouch pentatonische toenlèdders gebruuk. Dit is beveurbeeld zoe op de Britse Eilen en in Hongarije. In zoe'n gebeje bestoon pentatonische melodieë neve aander meziektradities. Me is dao daan ouch neet zoe streng in 't vashawwe aon mer vief toene.
Târgu Mureş
Demografie
In 2002 had Târgu Mureş 150.041 inwoeaners. De Roemene vorme op basis van de vólkstelling van 2002 de mieërderheid in de stad, mit 'n kleine 51% van de totale bevólking. Bie de vólkstelling van 1992 ware de Hóngare nag in de mieërderheid. De oorspronkelik etnisch Hóngaarse stad kintj al vanaaf 1920 'ne groeate toestroum van Roemene. De industrialisatiepolitiek van Ceauşescu en 't vestigingsverbód veur Hóngare höbbe geliedj toet de hujige demografische opboew.
Pentatoniek
De pentatonische toenlèdder vörmp e pentachord; de begrippe zien evels neet oonderling inwisselbaar.
Târgu Mureş
Gesjiedenis
De stad is geboewdj in 1332, en had de naom Novum Forum Siculorum. Târgu Mureş haet toet Hóngarije, vórstedom Transsylvanië, Oeasteriek-Hóngarije behuuerdj toet 't jaor 1918. Den waerdje gans Transsylvanië aan Roemenië toegeweze. Sinsdeen begóste väöl Pruse en Hóngare eweg te gaon en kome d'r mieë Roemene bie, meh de Székely's (Transsylvaanse Hóngare) bleven. Noe zeen ze de groeatste minderheid in de stad en de regio.
Panorama
thumb|center|600px|Panorama van Târgu Mureş.
Golf (sport)
thumb|'ne Golfer naotot heer 't belke heet geslage. Golf is 'ne percisiesport gespäöld op 'n ope veld, de zoegeneumde golfbaon, boebij 't de bedoeling is veur mèt e slaaghout, de zoegeneumde golfclub, 'ne bal mèt zoe wieneg meugelek sleeg in e leukske te kriege. 't Look (d'n hole) steit aongegeve mèt e veendelke, zoetot de golfer wèt boe heer op moot riechte. Um 't de speulers lesteger te make de bal drin te kriege, bevat de golfbaon (die op topniveau oet 18 holes besteit) es regel zandbunkers, ooneffenhede en waterpeul. De oetindeleke score weurt berekend op par, 't aontal sleeg wat de gemiddelde golfer nujeg heet veur alle holes te make. Wee de mieste sleeg oonder par zit, heet 'ne wèdstrijd gewonne.
Golf is in de Vreugmodernen Tied oonstande in Sjotland, en is oontwikkeld oet de Hollandse sport kolf. Allewijl is 't zier populair in 't Vereineg Keuninkriek en de Vereinegde Staote. In väöl aander len (beveurbeeld Nederland en 't Belsj) weurt 't gooddeils op amateurniveau gespäöld, veural door de rieke: oonder mie door de hoeg koste die de groete golfbaon vereis heet 't de status vaan elitesport. De belaankriekste toernoje zien de Grand Slamtoernoje ('t Masters Tournament, de U.S. Open, de British Open en 't PGA Championship) zoewie de Ryder Cup, dee um de twie jaor tösse de VS en Europa weurt gehawwe. Golf waor in 1900 en 1904 'nen Olympische sport, meh verdween daonao vaan 't program um pas in 2016 weer trök te kiere.
Groete Beer
thumb|250px|Kaart vaan 't starebeeld Groete Beer. De Groete Beer (Ursa Maior ) is 'n starebeeld of constellatie, wat aon de noorderhiemel te zien is. Umtot 't circumpolair is, is 't 't gaanse jaor te zien ('t geit noets oonder). 't Is te herkinne aon d'n hiemel door 't asterisme bestaond oet 7 stare wat in Nederland de Steelpan weurt geneump. De Steelpan kin gebruuk weure veur 't opzeuke vaan aander stare (beveurbeeld door 'n lijn te trèkke van ß nao α en die daan weier door te trèkke kumps te bij Polaris, de Poolster).
De twiede staar vaan de steel in de Steelpan, Mizar (aongegeve door ζ in de kaart) is eigelek 'n visuele dobbelstaar en 'n spectroscopische dobbelstaar (heer besteit oet minstens 4 stare), daoneve vörmp de staar ouch nog 'n dobbelstaar mèt Alcor, 't "Ruiterke".
De naom vaan 't starebeeld weurt al sinds iewe in versjèllende culture geassocieerd mèt 'n berin. De Nederlandse naom is daan ouch eigelek fout, 't zouw Groete Berin mote zien. De naom verwijs nao de godin Artemis die es Groete Berin de loup vaan de stare regeerde.
In de Groete Beer zien tamelek väöl mèlkweegstèlsels te vinde, zuuch heiveur de lies vaan Messierobjekte.
Winsum
Winsum (Gronings Winzum) is e dörp in de Nederlandse gemeinte Het Hogeland (provincie Groninge), in 't Hunsingo tösse de stad Groninge en de Waddezie. 't Dörp had in 2018 7.430 inwoeners en ligk aon 't Winsumerdiep en aon de spoorweeg Groninge - Roodeschool, boe 't ouch 'n statie aon heet.
Tot 2019 waor Winsum 'n zelfstendege gemeinte, die in 1990 nog sterk woort oetgebreid. Sindsdeen umvatde de gemeinte neve de hoofplaots Winsum ouch de dörper Adorp, Aduarderzijl, Den Andel, Baflo, Ezinge, Feerwerd, Garnwerd, Oostrum, Raaquert, Saaxumhuizen, Sauwert, Tinallinge en Wetsinge. Obergum, wat gans aon Winsum is vasgegreujd, weurt ouch nog wel es apaart dörp gezeen (vergeliek Mestreech en Wiek). Daoneve kós de gemeinte nog väöl gehuchter.
Historie
Winsum is 'n aajd, vaan oersprunk Fries dörp; wie ouch väöl ander dörper in de gemeinte bestoont 't al in de vreug middeliewe. 't Laog in deen tied aon de revier de Hunze, dee naotot de Fivel verzandde ummer belangrieker woort in d'n handel. In 'n oorkoonde oet 1057, boe-in de keizer 't Fivelgo en Hunsingo aon de bisjop vaan Hamburg sjink, woort 't merret-, tol- en muntrech aon Winsum touwgekind; me kint daodoor wel zègke tot Winsum de hoofplaots vaan 't Hunsingo waor. In 1276 woort in Winsum e kloester gestiech; dit is nao de reformatie aofgebroke.
In 1980 gebäörde bij Winsum 'ne treinramp mèt nege doeje. In 1990 woort de gemeinte oetgebreid mèt de daan opgelufde gemeintes Adorp, Baflo en Ezinge. Op 1 jannewarie 2019 woort Winsum zelf opgeluf: e groet deil, boe-oonder de hoofplaots, góng nao de gemeinte Het Hogeland, e kleinder deil woort evels bij Westerkwartier geveug. Allebei de gemeintes waore op dat memint nui.
Chaparral
Chaparral is e biotoop mit 'n kènmirkendje vegetaasje die veural in Californië en 't naordelik deil van 't Mexicaans sjiereilandj Baja California veurkump.
De naam chaparral kump van 't Spaans waord chaparro, det mèntj "lieëge, greunblievendjen eikebós".
Chaparral kump veural veur in gebiede mit e mediterraan klimaat mit heite, druueg zomers en zaachte, raengenechtige wintjers. Kwa vorm is 't vegetaasjetuup vergeliekbaar mitte maquis oet 't Middellandjs Zieëgebied. 't Besteit oet tej, huiterige struuk mit klein, hel blajer die de verdamping inne druuege zomer bepirke. Chaparral haet döks zón toew begreujing det t'r óndoordringbaar is veur groeate bieëster en miense.
ESP
Esp of ESP kan verwieze nao:
1652
1649 - 1650 - 1651 - 1652 - 1653 - 1654 - 1655 1652 (MDCLII) waor e sjrikkeljaor wat begós op 'ne maondag op de Gregoriaanse kalender en e sjrikkeljaor wat begós op 'nen doonderdag op de Juliaanse kalender.
Gebäörtenisse
thumb|right|200px|De aankóms van Van Riebeeck aan de Kaap thumb|right|200px| ’t Awt sjtadhoes van Amsterdam brent aaf in 1651
Soeverein Voorstedóm vaan de Nederlen
't Soeverein Voorstedóm vaan de Nederlen waor 'ne staot in Wes-Europa dee tösse ind 1813 en 1815 heet bestande op 't groondgebeed vaan 't huieg Nederland. Wie nao de slaag bij Leipzig 't Frans Keizerriek ineinveel en de Franse tróppe de Nederlen verlete, besloot me de Nederlandse oonaofhenkelekheid te herstèlle, en de vörm vaan 'n monarchie te geve. Nao 't Congres vaan Wene in 1815 góng 't Soeverein Voorstedóm euver in 't Keuninkriek vaan de Nederlen, wat ouch de zuieleke Nederlen umvatde.
Historie
Sinds 1795 waore de noordeleke Nederlen door de Franse bezat; sinds 1810 had 't daobij integraol deil oetgemaak vaan 't Frans Keizerriek. Welbestoont 't begrip "Hollandse departeminte", die door 'n soort stadhawwer, Charles-François Lebrun, woorte bestuurd.
Bij de militair ineinstorting vaan Fraankriek woorte Lebrun en de Franse tróppe oet de Hollandse departeminte eweggerope. In dit vacuüm veerdegde drei staotslui, Gijsbert Karel van Hogendorp, Frans Adam van der Duyn van Maasdam en Leopold van Limburg Stirum, op 20 november 'n proclamatie oet tot zij veurluipeg de Nederlen zouwe besture. Zij zouwe later bekind koume te stoon es 't Dreimaansjap vaan 1813. Einen daag later volgde de oetroping vaan 't Soeverein Voorstedóm. Het waor hun bedoeling 't Hoes Oranje-Nassau weer aon de mach te bringe; prins Willem Frederik, 't hoof vaan 't hoes, naom hun oetneujeging aon en lande op 30 november in Scheveningen. Op 2 december, naotot heer d'n titel vaan voors had geaccepteerd, woort heer in Amsterdam ingehaold. Ouch vörmde me 'n regering vaan zeve ministers.
In dit riek gol veurluipeg nog de Franse Groondwèt. Op 29 miert kaom 'n Vergadering van Notabelen bijein oet alle deile vaan 't land um 'n nui groondwèt te sjetse. Intösse góng de discussie euver de touwkoms vaan de Nederlen door. De nui staot claimde 't gebeed vaan de aw Rippubliek, meh de bedoeling waor um dao aander gebeed aon touw te veuge. De Britte wouwe de Zuieleke Nederlen bij 't voorstedóm inlieve, um 'n sterke bufferstaot te make; Fraankriek zouw dat gebeed daan gedwoonge aofstoon. In ein versie vaan dat plan zouwe de Nederlen zelfs tot aon Koblenz mote loupe, mèt Rijn en Moezel es grens. Pruses wouw dat gebeed evels neet aofstoon en zaog daobij de Nederlen liever tot d'n Duitse Boond touwtrejje.
Indeiling
In de groondwèt vaan 29 miert 1814 woort de provinciaol indeiling vasgelag. 't Voorstedóm bestoont oet nege provincies, die aofgeleid waore vaan de aw geweste in de Rippubliek, mèt de volgende aonteikeninge:
De vreuger feodaol dwergstäötsjes, die in d'n tied vaan de Rippubliek in naom oonaofhenkelek waore gewees meh feitelek vazalstaote waore, woorte noe (wie in de Fransen tied) formeel mèt Nederland vereineg. Ouch woorte de Generaliteitslen aofgesjaf: alle geweste woorte geliekweerdeg. Tot slot naom me de centralisatie vaan 't Frans bewind gooddeils euver: in tegestèlling tot de Rippubliek woort 't Soeverein Voorstedóm 'n einheidsstaot.
Bron
Dit artikel is gebaseerd op nl:Soeverein Vorstendom der Verenigde Nederlanden, nl:Driemanschap van 1813, nl:Regering onder soeverein vorst Willem en nl:Vergadering van Notabelen.
Wallendorf-Pont
200px|thumb|right|Gemeinte Reisdorf, boe Wallendorf-Pont ligk Wallendorf-Pont is 'n pläötske in Luxemburg mèt 90 inwoeners in de gemeinte Reisdorf, in 't kanton Diekirch, in district Diekirch. Wallendorf-Pont is mèt 'n brögk euver de Sûre verboonde mèt Wallendorf in Duitsland. 't Ligk tösse 175 en 200 meter huugde.
Dweers door Wallendorf-Pont löp de N10 vaan Echternach nao Reisdorf. 't Is daarum good te bereike. In Wallendorf-Pont steit ein (bekans vervalle) hotel en 'n haaf Nederlandse-haaf Belzje camping. Hoegerop stoon veural hoezer. 't Gief gein winkele in 't dörp. 'r Is 'n meugelekheid 17 km de Sûre aof te vare mèt de kano nao Echternach.
Wallendorf-Pont ligk in de Luxemburgse heuvels en is geleef bij fietsers en wandeleers. Echternach, Diekirch en Vianden ligke binne 20 km aofstand.
Gallium
Gallium is e sjemisch element mit 't symboeal Ga en 't atoeamnómmer 31. 't Is e zilverwit houfgroepmetaal.
Toepassinge
De meis-veurkómmendje toepassinge van gallium ligken inne analoog geïntegreerdje circuits en opto-lektrische apparate, wie laserdiode en ledlampe. Anger industrieel toepassinge van gallium zeen:
Verbinjinge van gallium mit elementen oete stikstofgroep wie galliumarsenied (GaAs) en galliumfosfied (GaP) zeen zoeageneumdje 13-14-halfgeleiers mit 'n structuur die 'n variant is oppe bekèndje diamantstructuur van silicium. GaAs haet aevel in taengestèlling toet silicium 'ne direkte band-gap. 't Wuuertj ónger anger toegepas in vastestoflasers. Galliumnitried (GaN) wuuertj es halfgeleier gebroek in blaw ledlampe.
Isotoeape
Van gallium kómmen inne netuur op aerd twieë stabiel isotoeape (69Ga en 71Ga) veur in 'n verhajing van óngeveer 60/40%. Daonaeve is nag 'n aantaal aan kórtlaevendje radioaktieve isotoeape bekèndj wovan 67Ga mit 'n halveringstied van ruum drie daag 't stabielste is.
Geslach (biologie)
Inne taxonomie, de indeilingslieër vanne biologie, is e geslach, geslech of genus (mieëvaad: genera) de wichtigste rang nao de rang van saort. De weitesjappelik naam van 'n saort ómvatj ummer de naam van 't geslach worin de saort is ingedeildj.
Saorte binnen einzelvendje genus zeen nejjer aanein verwantj es aan saorten in anger genera. Det d'n tieger (Panthera tigris) enne lieëf (Panthera leo) in 'tzelvendje geslach Panthera waere geplaats guuef 'n dergelike verwantjsjap aan.
Geslachsname behuueren in grdrökdje teks cursief gesjreve te waeren en ummer mit 'n houflitter.
Sómmige geslachsname waeren euvergenómmen in 't algemein spraokgebroek, wie "aster" (Aster) en "dahlia" (Dahlia), meh daobie is 't neet vanzelfspraekendj det get inne vouksmóndj mit daen naam wuuertj aangeduudj ouch euvereinkump mit waat wuuertj gemèndj mitte weitesjappelike naam. Zoea is "rododendron" ummer 'n Rhododendron-saort, mer 't ómgekieërdje is neet waort, went plantje die döks mitte naam "azalea" waere aangeduudj behuuere volges de weitesjappelike indeiling ouch toet 't geslach Rhododendron. De toete Vlinjerbloomfemielje behuuerendje "acacia" (Robinia pseudoacacia) en "mimosa" (Acacia sp.) höbben ouch misleiendje name.
Anger geslachsname klinke bekèndj vanwaengen 't perduk det door leje van 't geslach wuuertj geleverdj: zoea klink Nicotiana bekèndj vanwaege nikotien oete toebaksplantj (Nicotiana tabacum). Sómmige geslachsname zeen euvergenómmen in terme mit 'n óngónstige klank: fytoftora (van Phytophtora) of bacil (van Bacillus).
Krim (sjiereiland)
thumb|Satellietfoto va de Krim De Krim (Krim-Tataasj: Къырым, Qırım; Oekraïenisj: Крим, Krym; Róssisj: Крым, Krym) is e sjiereiland i g'n Sjwatte Zieë. 't Sjiereiland ligk ten zude va g'ne Oekraïense oblas Cherson en is mit 't vastelank verbónge via d'r Istmus va Perekop. Ten oeëste ligk de Zieë van Azov, die via 'n sjmaal zieësjtroat verbónge is mit de Sjwatte Zieë. De óppervlakde is 27.000 km². Doamit is 't get klinger wie 't Belsj. 't Aatal iwuënesj bedruëg ruum 2,3 mieljoën. De groeëtste sjtad is Sebastopol.
Vinvèsse
Vinvèsse (Latien: Balaenopteridae) zien 'n femilie vaan nege soorte groete walvèsse. Ze höbbe allenei 'ne lange vin. Sommeg soorte koume euver de ganse wereld veur.
Valery Leontiev
Valery Leontiev (Rusland 19 miert 1949) is 'ne Russische zenger.
Dal (Mechele)
thumb|300px|[[Vakwerkhoes en hoes mèt pannegevel in Dal]] Dal (Nederlands: Dal) ies 'n buurtsjap van Mechele in de gemeinte Gulpe-Wittem in 't heuvelland van Zuud-Limburg. De Nederzètting ies gelege in 'n del aan de Dal-Bissewaeg tösje de Sjweeberigerbösj en de buurtsjappe Höfke, Bisse en Sjweeberig. In 2002 wone d'r 25 luuj. Aan dezelfde holle waeg liek de baksjteine haof Mariadal. Langszie sjtruimp de baek de Landeust.
Sjweeberigerbösj
De Sjweeberigerbösj ies 'ne hellingbösj dae op 'n huègde liek. Door de bösj weure ouw eigendómsgrenze aangegeve door reinsjtein (grenssjtein) en grensbuim. Initiale geve de name van de eigenaersj en of gebrukersj aan. 't Gebeed weurt beheerd door Sjtaatsbosbeheer.
Iezertied
D'n iezertied (Iezertied in Europa vaan ca. 750 v. Chr. tot de Romeine nao de lage landen kaome - roond 't begin vaan us jaortèlling) is de periode in de prehistorie die volgde op de broonstied. De naom kump vaan het väöle gebruuk vaan iezer bij 't make vaan metale veurwerpe.
Oersproonk
De ierste teikes vaan 't gebruuk vaan iezer kaome vaan 't Awwe Egypte en Soemer, boe roond 4000 v. Chr. klein dinger, wie speerpunte en verseringe gemaakt woorte vaan iezer dat gewonne woort oet meteoriete. In 't derde millennium v. Chr. woorte ummer mie, oet iezererts gewonne, iezere veurwerpe gemaak in Anatolië, Egypte, Mesopotamië en de Indus vallei. 't Liek d'r evels op dat dees dinger oetslutend veur ceremonieel gebruuk waore, en iezer dus een zier deur metaal waor, deurder es goud. Sommege bronne suggerere dat iezer e beiproduk waor vaan koperproductie, en dat 't neet te make waor mèt de metallurgische kinnes vaan deen tied. De ierste systematische productie en gebruuk vaan iezere veurwerpe versjeine vaanaof de 14e iew v. Chr. bei de Hettiete. Tege 1200 v. Chr. woort iezer oetgebreid gebruuk in het Midde-Oeste, mèh 't doorde nog wel eve veurtot 't gebruuk vaan broons compleet vervaange waor.
Veurdeil tegeneuver broons
Iezer heet diverse veurdeile tegeneuver broons:
Dees veurdeile zörgde deveur tot iezer liever gebruuk woort veur allerlei waopes en gereidsjap en dat 't broons umgesmolte woort tot sierade en seerveurwerpe (veural ermben en peerdetuig). D'n iezertied is de jongste periode vaan de prehistorie en indeg mèt de oetvinding vaan 't sjrif. De exacte periode vaan d'n iezertied is aofhenkelek vaan cultuur en plaots.
Veurwerpe oet d'n iezertied
E keuningsgraaf oet Oss (oongeveer 500 v. Chr.) bevatde bezunder graafgifte en is 't groetste dat oets in Wès-Europa is gevoonde (52 m. in doorsnei!).
Via handel kaome d'r nog andere veurwerpe nao Nederland. Opvallend zien de zoegenaomde broonze situalae (ummers) die in Centraal-Europa gemaakt woorte um wien te minge met water ('n typisch Romeins/Grieks gebruuk). D'r zien 'rs in Nederland 9 gevoonde.
Kiek ouch bij Kelte.
Reisdorf
D'r zien twie gemeintes in Europa die kinne verwieze nao Reisdorf:
Heugem
thumb|left|De R.K. St. Michael kèrk in Heugem Tot 1920 hoort Heugem bij de gemeinte Groonsveld. Door de ligking aon de Maos heet ouch Heugem dèkser las gehad vaan euverstrominge, veural in de aw kern.
Lies vaan starebeelde
thumb|E zier sjerp pleetsje vaan de geisers vaan Yellowstone mèt daobove 't deil vaan de Groete Beer bekind es 'steelpan'. Heioonder de complete lies vaan starebeelde, gesorteerd op naom, mèt daobij de Latiense naome en aofkortinge zoewie die door de IAU zien vasgelag. 't Gief in totaal 88 officiële starebeelde. Veur de ziechbaarheid is oetgegaange vaan 'ne woernummer op de breidte vaan de Benelux, oongeveer 50° noorderbreidte. 't Gief starebeelde die hei noets boven de horizon oetkoume en dus noets te zien zien. Sommege starebeelde koume mer kort bove de zuieleke horizon oet en zien daodoor slech te zien. Starebeelde die kort genóg bij de noordeleke hiemelpool stoon zien circumpolair en altied te zien. Veur de datum vaan ziechbaarheid is 't momint tot 't starebeeld zien hoegste punt (culminatie) bereik um oongeveer middernach. Winterse starebeelde zien door de lang en doonker nachte väöl langer en beter ziechbaar. In de zomer weurt de nachhiemel noets gaans doonker. Dit neump me de "grijs nachte". Dit gief aon tot de zon minder es 18° oonder de horizon daalt.
de volgende 'staregróppe' zien gein echte starebeelde mer zoegenaomde 'ope starehuip'.
별자리 Созвездие
Fietsrenne
thumb|300px|Paul Masson en Leon Flameng wónne in 1896 good vör Frankriek bie de [[Olympische Sjpäöle in Athene]]Fietsrenne is 'ne sjport dae zoewaal recreatief es professioneel beoefend wert. 't Is 'ne betrèkkelek nuje sjport, dae saer 'n hoonderd jaor wert beoefend op de sjtraot, in de natuur - 't zoegenaamde mountainbike - of op de baan.
Beroepsrennes op d'r waeg
thumb|300px|[[La Redoute liegkt in d'r klassieker LBL]]Dis renners maeëte hun prestaties in de course die in gaans West-Europa eeder jaor gehaowe werre. Bekaande course zeunt:
Kèrmeskoerse
Nao d'r Twiede Waeltkrèèg waoërte kèrmeskoerse populair. In väöl dörper in Limburg en op 't Belsj heel me op kèrmesmondèg baovelokaal fietswedstrijde oeë de mansluuj oet de ömgaeving an mèt dege.
Nog besjtaonde kèrmeskoerse
Born: 2 september 2007
De Wilj Runj van Maerem mit de kermis van Herte 't tweede weekend van augustus.
Fietse zoonder wedsjtrijdelemaent
Saer dat väöl beroepe, zittende beroepe zeunt waoëre ziet me vöral de zoondègmurges väöl rennes op de waeg die an dis vörm va actief recreatie deunt. In groep of allèng, en in vool tenue, wert de conditie op peil gehaowe. Op 't Belsj is 't, um veiligheidraejes, verplich um 'ne väörwage väör de renners te laote vare en 'ne bessemwage mot d'r groep aafsjlete. Ooch mountainbike wert väöl es recreatieve sjport bedraeve.
Fietsrenne in de literatuur
Jos Vandeloo sjreef in 1990 d'r roman De beklimming van de Mont Ventoux, oeë-in d'r wielersjport, en alles wat daomèt te make haat, zoewie de verlangde extreem prestaties en d'r o.m. daomèt samehangende dopingproblematiek, 'n belangrieke plaatsj innèmt. Vandeloo makt, dör z'n besjrieving van de wielerwaelt, 'n analyse van os samelaeving.
Prins Alexander (Rotterdam)
thumb|Ligking vaan Prins Alexander in de gemeinte Rotterdam Prins Alexander is 't oostelekste en volkriekste stadsdeil vaan de Nederlandse gemeinte Rotterdam. 't Stadsdeil is geneump nao de Prins Alexanderpolder en ligk op groond dee pas (wied) nao d'n Twiede Wereldoorlog bij Rotterdam is geveug, veural te koste vaan Capelle aan den IJssel. Door zienen umvaank en isolatie vaan de binnestad functioneert 't min of mie wie 'n stad op ziech. Neve woeninge herberg dit stadsdeil ouch 'n groete middestand en väöl industrie.
Historie
In de umgeving vaan Rotterdam woort in d'n achtienden en negentienden iew zier väöl törf gestoke. 't Veen woort tot op de kleilaog aofgegrave. Zoe verdwene ganse polders in de regio um es brandstof versteuk te weure, en oontstoonte wij pole mèt hei en dao 'nen awwe weeg detössedoor. 't Aajd dörp Kralingen raakde zoe oontvolk en ouch 't achterland vaan Capelle aan den IJssel, Nieuwerkerk aan den IJssel en Zevenhuizen kaom oonder water te stoon. Ind negentienden iew besloot me de mieste pole weer druug te lègke. Zoe oontstoonte twie groetsjaolege polders: de Prins Alexanderpolder en de Zuidplaspolder. De vervening waor hei zoe grundeg gebäörd, tot de groond soms bekans zeve meter oonder de waterspegel laog. Neet laank nao 't veerdeg koume vaan de Prins Alexanderpolder woort de gemeinte Kralingen opgeluf. 't Westelek deil góng nao Rotterdam, 't oostelek deil woort bij Capelle geveug.
Rotterdam had Kralingen astrein bebouwd, en had ziech ouch in noord-, wes- en zuidwaartse riechting oetgebreid. In 1941 annexeerden 't neet allein veer gemeintes, meh woort ouch e groet deil vaan d'n Alexanderpolder bij de stad geveug. Wijer grenscorrecties volgde, tot in 1995 ouch e stök vaan Nieuwerkerk aan den IJssel en Zevenhuizen-Moerkapelle woort geannexeerd. De bebouwing volgde in versjèllende golve vaan 1961 tot deep in d'n einentwintegsten iew. Nog ummertouw wèlt Rotterdam aon zien oosgrens mie gebeed annexere, veural umtot 't engsteg is veur de concurrentie vaan veurstei.
Umvaank, indeiling en karakter
Prins Alexander vörmp 'n soort twielingstad mèt Capelle aan den IJssel. Dees gemeinte heet al-evel väöl mote aofstoon aon Rotterdam, meh heet de euvergebleve deile zelf ouch tot nuibouwwieke oontwikkeld. Allewijl is de situatie zoe:
Tot Rotterdam (stadsdeil Prins Alexander) huurt:
Bij Capelle aan den IJssel huurt:
Ommoord
Geneump nao d'n Ommoordse polder, deen 't hei veur de vervening gaof. Dit waor ein vaan de ierste wieke vaan Prins Alexander en is ein vaan de groetste. Me vint hei nuibouwwieke oet versjèllende merretsegminte, zoewel flats wie rijkeshoezer. De lèste decennia is ouch dees wiek achteroetgegaange, zoetot ze de aondach vaan de (deil)gemeinte nujeg had.
Zevenkamp
Oostelek vaan Ommoord. De groond kaom in 1978 in Rotterdamse han en woort al direk 't jaor dao-op bebouwd. De wiek is rillatief volks vaan karakter.
Het Lage Land
Oonmiddelek zuielek vaan de spoorlijn Rotterdam-Utrech en daorum good te bereike. Geneump nao 't liegste punt vaan de ganse polder. Dit stadsdeil is tegeliek mèt Ommoord gerealiseerd.
Oosterflank
Oostelek vaan Het Lage Land. Hei vint me de statie Rotterdam Alexander; de wiek is daorum zier good bereikbaar. 't Gief in d'n Oosterflank e zier groet winkelcentrum, de Woonmall Alexandrium, en väöl hoegbouw.
Prinsenland
Zuielek vaan Het Lage Land en oongeveer tegeliek oontstande. Ouch dit is 'n gemêleerde wiek, boe volkse hoegbouw neve sjieker hoezer steit. In 't huieg Prinsenland leep e groet deil vaan 't aajd dörp Kralingen. Veur d'n inpoldering waor de Veenweg (de aw dörpsstraot vaan Kralingen) dao nog vaan euver; allewijl gief 't allein nog d'n awwe kèrkef in 't Prinsenpark, dee ziech es 'ne veenbölt bove 't mejveld verluf. Verwarrend genoog löp door de wiek ouch nog de Kralingseweg; dit is de polderweeg vaan Capelle nao Nui-Kralingen.
's-Gravenland
De umgeving vaan de 's-Gravenweg, de veurtzètting vaan de Kralingsen Oudendijk in de riechting vaan Capelle.
Nesselande
In 't uterste noordooste vaan Prins Alexander en de ganse gemeinte Rotterdam, oostelek nog vaan Zevenkamp. Dit stök woort in 1995 geannexeerd en pas vaanaof 2000 es Vinexlocatie bebouwd. In 2012 kaome de lèste woeninge veerdeg. De bebwouing is middeklassegeriech en hei en dao get historiserend (jaore daarteg-echteg) vaan karakter.
Kralingse Veer
'n Aajd dörpke, veurheer in de gemeinte Kralingen, later Capelle aan den IJssel en tot slot Rotterdam. Door 'ne groondruil is 't 'n enclaaf vaan die stad in Capels gebeed. De plaots hèt nao 't poontveer euver d'n Hollandse IJssel daan wel de Noord nao IJsselmonde wat hei iewelaank laog. Door de koms vaan de Van Brienenoordbrögk woort 't euverbojeg.
Verkier
thumb|Statie Rotterdam Alexander bij valaovend. Zoewel de spoorweg wie de metrolijn zien ziechbaar. Dweers door 't stadsdeil löp d'n A20. Bij d'n aafslaag Capelle aan den IJssel kin me Prins Alexander inrije. Haaks op d'n A20 kump d'n A16 binne, dee hei indeg en oetkump op 't knouppunt Terbregseplein. Door Prins Alexander loupe versjèllende brei vaarweeg.
Ouch dweers door Prins Alexander, en wie d'n A20 in wes-oosriechting, löp de Rijnspoorweg, beter bekind es de spoorlijn Rotterdam-Utrech. Die heet in dit stadsdeil 'n statie, Rotterdam Alexander, boe d'n intercity stop. De groete beteikenis vaan dit transferium dreug sterk bij aon 't zelfstendeg karakter vaan Prins Alexander. Wijer weurt 't stadsdeil good veurzeen door de Rotterdamse metro. De drei lijne A, B en C koume nog gezamelek de wiek in bij statie Capelsebrug. Daan drejje lijne A en B nao 't noorde touw, boe ze bij statie Alexander kruise mèt de spoorweeg (zoetot me dao kin euverstappe). In Ommoord splitse ze ziech: lijn A geit nao 't westelek deil vaan die wiek, lijn B löp oostelek door tot in Nesselande. Metrolijn C kump oet in Capellle aan den IJssel. Alle drei de lijne zien vaanaof statie Capelsebrug neet mie oondergroonds, meh parterre, zoetot de metro 't karakter vaan sneltram heet.
Politiek
Wie de aander stadsdeile vaan Rotterdam (Pernis oetgezunderd) waor Prins Alexander tot 2014 'n deilgemeinte mèt 'nen eige deilraod en bevooghede die kortbij die vaan 'n gemeinte kaome. Nao de verkezinge vaan dat jaor is de zelfstendegheid sterk beperk; de raod hèt noe gebeedscommissie.
De verkezingsoetsleeg waore de lèste jaore de volgende:
In 2006 gaof 't e breid colleesj vaan PvdA, SP, VVD, ChistenUnie/SGP en GroenLinks. Vaanaof 2010 regeerde 'n mierderheid vaan Leefbaar Rotterdam, VVD en D66.
Bevolking
Mèt zoe'n 95.000 inwoeners (93.985) heet Prins Alexander d'n umvaank vaan 'n middelgroete stad en is 't groeter es welk aander Rotterdams stadsdeil daan ouch. Die mieste lui woene in Ommoord: 24.785 in 2012. Daan volg Zevenkamp (16.460 lui), daan kort achterein Nesselande (11.580; dink traon tot de wiek nog neet gans waor oetoontwikkeld bij de opstèlling vaan dees ciefers!), Oosterflank (10.635), Het Lage Land (10.370) en Prinsenland (10.015), mèt 's-Gravenland op einegen aofstand (8.435). In 't dörpke Kralingse Veer woende toen 1.695 lui. (Alle ciefers zien aofgerun dop ganse vieftalle.)
Etnische samestèlling
Veur Rotterdamse begrippe is Prins Alexander e bovegemiddeld 'blaank' stadsdeil. In totaol tèlt 't 68% otochtone, 10% westerse allochtone en 22% neet-westerse allochtone. Die lèste zien veur 't groetste deil (8%pt.) Surinamers; Marokkaone, Antilliaone en Turke woene hei mer wieneg. 't Mies divers (mèt 30% neet-westerse allochtone) zien nog Zevenkamp en Oosterflank.
Bronne
Veur dit artikel is oonder mie gebruuk gemaak vaan 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume bittekes informatie vaan de individueel artikele euver de versjèllende wieke.
Hook
Hook kan versjillige meiningen höbbe. Zoea guuef 't inne maetkónde de maot van verdrejjing van 'n lien t'n opzichte van 'n anger lien aan; bie e veurwirp 'ne sjerpe randj of puntj; en bie toponiemen e landjpuntj of 'n plaats bie det landjpuntj.
Maetkónde
'nen Hook inne maetkónde is e figuur in e vlak gevörmp door twieë halfrechte, bein vannen hook geheite, mit e gemeinsjappelik beginpuntj. Drejtj me ein vanne bein óm dit hookpuntj toet t'r mitten angere samevèltj, den doorlöp de halfrechte d'n hook tösse bei. Dudelik is det dees bewaeging op twieë menere kan plaatsvinje, zoeadet dore halfrechten ouch twieë heuk waere gevörmp; dees heuk vörme samen 'ne cirkel ("vóllen hook"). Zónger nejjer bepaoling raekentj me meistes de kleindere van bei heuk es d'n hook gevörmp dore halfrechte.
't Sniepuntj vanne twieë liene wuuertj 't hookpuntj geneump.
Kèèfke
miniatuur Kèèfke (Kuifke; Frans Tintin, Nederlands Kuifje), voloet De avontiejre van Kèèfke (Les aventures de Tintin; De avonturen van Kuifje) is 'n Belzje, vaan oersprunk Franstaolege stripserie die gelt es 't leveswerk vaan stripteikeneer Hergé (pseudoniem vaan Georges Remi, 1907-1983). De verhaole verbeelde de aoventure vaan de gelieknaomege fictieve zjournalis, dee dèks in e wied boeteland achter batteraove aongeit. Door de groete verbeeldingskrach en 't perfectionisme boemèt d'n teikeneer zien verhaole maakde heet de serie väöl beteikend veur 't volwasse weure vaan 't nog prèl en in lieg aonzien stoond medium strip.
De verhaole zien in mie es hoonderd taolvariante vertaold. Ein album is vertaold nao 't Limbörgs, um percies te zien 't Hessels.
Historie
In 1940 stapde Hergé euver nao Le soir, meh de bezètter stèlde intösse politieke eise aon d'n inhaajd vaan zien albums. Le crab aux pinces d'or (De krab met de gulden scharen) meh veural L'étoile mystérieuse (De geheimzinnige ster) móste de nazi-ideologie oondersteune. Zoe vint me in de oerversie 't lèste verhaol 'n Amerikaanse expeditie, gefinanceerd door 'ne rieke joed, die Kèèfke perbeert dweers te zitte. Dees collaboratie woort Hergé later zier koelek genome, al herteikenden 'r nao d'n oorlog dees verhaole vlot in politiek neutraolder versies. Dees twie albums zien trouwens ouch de ierste die vaanaof 't begin in kleur woorte oetgegeve.
Um neet mie mèt zoe'n dilemma's geconfronteerd te weure góng Hergé ziech riechte op escapistische verhaole. Nog in d'n Oorlog oonstoont 't twieluik Le secret de la Licorne/Le tresor de Rackham le Rouge (Het geheim van de Eenhoorn/De schat van Scharlaken Rackham). Dees beuk zien wel es de bèste umsjreve. Nao d'n Twiede Wereldoorlog góng de productie gestiedeg door. Noe kaom de politiek evels wel um d'n hook, meh ieder in e links engagemint. In L'affaire Tournesol (De zaak Zonnebloem) koume massavernetegingswaopes aon bod, in Coke en stock (Cokes in voorraad) moderne slavenhandel, in Tintin et les Picaros (Kuifje en de Picaro's) militair dictature. Ouch kreeg Hergé in dezen tied, oonder invlood vaan 'n boetenechteleke affair, 'nen touwgenome zin veur 't paranormale, wat me zuut in Tintin et le temple du soleil (Kuifje en de Zonnetempel: 'ne vlook vaan de Inca's), Tintin au Tibet (Kuifje in Tibet: 'nen telepathischen droum en de yeti) en Vol 714 pour Sydney (Vlucht 714: boeteneerdse superwezes). Door de persoeneleke crisis dee Hergé veural in de jaore 1950 doormaakde, höbbe väöl Kèèfkealbums ouch veroontröstende droumbeelder (die evels al vreug veurkoume).
In de lèste twie decennia vaan zie leve veel 't Hergé ummer meujeleker bevreidegende verhaole te sjrieve en woorte de intervalle tösse twie Kèèfke-albums ummer langer. Bij zienen doed waor heer bezeg mèt Tintin el l'Alph-art (Kuifje en de Alfa-kunst), boe-in heer de setting en 't gedraag vaan de hooffigure zier sterk veranderde.
Opzat
De stripbeuk drejje in weze um 't verhaol en neet um d'n humor, meh op diverse plaotse kump humor veurbij. Veural de detectives Jansen en Janssen (orzjineel Dupond et Dupont) zörge veur väöl slapstick.
Albums
Neve get spin-offs en verworpe sjetse gief 't 22 regulier albums, eine veurluiper en ein oonvoltoejd album.
Vertaolinge
Kèèfke is in zier väöl taole vertaold. 't Nederlands en de groete westerse wereldtaole krege kort nao d'n Oorlog al hun vertaolinge (soms in mie versies), later volgde ouch kleinder taole en taole boete de westerse wereld, nao de Val vaan de Moer versjene ouch in Oos-Europa vertaolinge. De ierste vertaoling in 'n streektaol of dialek waor al begin jaore 1980 (in 't Doorniks, de taol vaan de stad boe Uitgeverij Casterman zit), meh nao 2000 versjene in hoeg tempo edities in streektaole. Dèks beperke die ziech tot ein of e paar albums. 't Gief op 't memint (aprèl 2016) versies in de volgende taole:
N.B.: 'ne Dobbele punt achter 'n taol beteikent tot 't versies in diverse dialekte of standaarde gief. Steit achter 'n taol gein dobbele punt meh dao-oonder wel e dialek, daan wèlt dat zègke tot 't zoewel versies in de standaardtaol es in dat dialek gief.
Buul
Buul (Nederlands: Budel) is e dörp in en de hoofplaots vaan de Noord-Braobantse gemeinte Kranedonk. Oongeveer 9.000 van de 20.000 'Kranedonkers' woene hei. Buul-Schoeët en Buul-Dorplein, die zuidelek vaan Buul-dörp ligke, weure es apaarte kerne gezeen. 't Dörp ligk in 't weste tege de boetewieke vaan Achel (gemeinte Haëmet-Achel) in 't Belsj aon. Wie in alle dörper in de gemeinte weurt hei e Limbörgs dialek gepraot.
Historie
Buul is al sinds de prehistorie bewoend. De etymologie vaan Buul is neet gans dudelek. Mesjiens kump 't vaan de stam bûl 'zwelle'; Buul beteikent daan in weze 'tzelfde es buil/buul 'zekske' en is verwant aon bölt. Ouch vèlt te dinke aon bûdil 'booj' (vgl. Aajdhoegduits butil). In 779 weurt de plaots veur 't iers op sjrif geneump, es Butilio in Texandria. In dees oerkónde oonderkint Sjarel de Groete tot z'ne bompa Pepijn de Middeste bezittinge bij Buul in lien heet gegeve aon de abdij vaan Sjevemet (Chèvremont). In 947 kaom ouch de kèrk vaan Budel in 't bezit vaan dat kloester. Dit Buuls bezit góng in 972 euver aon 't Mariakapittel in Aoke, wat de plaots tot aon de Fransen tied zouw hawwe.
Midde dertienden iew kraog Engelbert van Häör, hier vaan Kranedonk, vaan 't Mariakapittel rechte es voog in Buul. Häöm en zien opvolgers lökde 't um 't gans dörp in han te kriege, zoetot Buul in 1421 bij de hierlekheid Kranedonk woort geveug (die tot daan touw Maares, Zurrik en Gastel umvatde). 't Dörp kraog 'n eige sjepebaank, los vaan de aander, die 't noorde vaan de hierlekheid bedeende. De hoeghierlekheid, later baronie, huurde zelf weer tot 't Peellands kerteer van de Meierij. Vaanaof 1648 laog de plaots aon de grens vaan de Nederlandse Republiek. Zoe kaom Buul aon 'n ganse protestantse gemeinsjap (aongezeen grenswachte en aander amtenere neet katholiek mochte zien).
In de negentienden iew industrialiseerde 't dörpke. De Zuid-Willemsvaart en de Iezere Rien kaome door de gemeinte te loupe en in 1892 eupende hei 't Zinkfabrik, wat nog altied besteit en boeveur 't dörpke Buul-Dorplein woort gebouwd. Tösse 1963 en 2006 waore Duitse militaire gelegerd in de kazèrn bij Buul. Op 1 januari 1997 góng de gemeinte Buul same mèt Maares. De nui gemeinte hètde iers nog Buul, meh woort al gaw umgeduip tot Kranedonk.
Bezeensweerdeg
De neogotische Slevrouwe-Visitatiekèrk kaom veerdeg in 1912 en steit op de basis vaan 'n awwer kèrk oet de middeliewe. De protestantse kèrk, perceis 'nen iew awwer, steit sinds 2006 leeg. Aon 't merretplein steit 't Schepenhoes, 'n aajd raodhoes oet 1772. Ouch vint me nog in 't centrum de Teutehoezer. Boete 't dörp stoon e paar bezunder historische (zeventienden-iewse) grenspaole. Dao is e Museum Jan Corver, wat is gewijd aon zendamateurs.
Dialek
In vergelieking mej Oost-Braobantse dialekten as 't Heeze-Leendes en 't Kempenlands is 't Buuls mieër ùn toeëntoal. Zoe zigt men ich, nè ik, en hit 't de âw vocalen oe (nè ui), ie (nè ij), ee (nè ie) en oo (nè oe) behâwwen
Natuur
Buul ligk in 'n bosrieke umgeving. Noordwestelek vaan 't dörp struimp de Buulder Aa, dao-aon ligk 't natuurgebeed Buulder Brook. Bos, hei en venne vint me oostelek vaan Buul in de Buulderberg, en zuidelek op de Lozerhei.
Economie
In Buul-Dorplein steit nog ummer e wèrkend zinkfebrik. In 't dörp is textielindustrie (Van Winkel fashions, wat euverhummes maak) en 'n klein, oonaofhenkeleke brouwerij. Bij Buul ligk e klei vleegveldsje, Kempen Airport.
Tel Aviv
miniatuur|Tel Aviv Tel Aviv is de twiede stad van Israël, mèt zoe'n 500.000 inwoeners binne de stadsgrenze. Um de stad heen, in de zoegenaomde Goesj Dan, woene ongeveer 4 miljoen Israeli's: de hèlf vaan alle Israeli's. Daomit is zie de belangriekste regio in 't land. De stad grens aon de Middellandse Zie, en is begin twintigste iew gestieg nieve 't toenmalig Arabisch dörpke Jaffa. Jaffa is noe onderdeil vaan Tel Aviv: de officiële naom van de gemeinte is daan aoch Tel Aviv-Jaffa.
Organische verbinjing
'n Organische verbinjing is 'n groeate klas van chemische verbinjinge die is gebaseerdj op 't element kaolstof.
E deil aan kaolstofverbinjinge waeren aevel neet toete organische verbinjinge geraekendj, meh toete anorganische verbinjinge. Hie-ónger valle oxide wie CO en CO2, karbiede, carbonate en cyanide. Aanvenkelik woort namelik geluif det organische verbinjinge allein door laevendje organisme kóste waere vervaerdig. Doe dudelik woort det det neet 't val is, is 't versjil tösse organische en anorganische kaolstofverbinjinge in beginsel vervalle.
't Guuef 'n enorm aantaal aan organische verbinjinge. Inkel wichtige organische klasse zeen:
Arabisch sjrif
thumb|ʾal-ʿarabiyya(h) العربية, 'de Arabische taol', gesjreve in 't Arabisch sjrif. 't Arabisch sjrif is eint vaan de mies gebruukde sjrifsoorte op de wereld. 't Weurt, wie mie Semitische sjrifte, vaan rechs nao links gesjreve en heet 't karakter vaan 'n abjad (consonantesjrif), allewel tot me in de loup vaan de iewe lang klinkers wel is goon sjrieve. 't Arabisch sjrif woort in de loup vaan 't ierste millennium veur en nao Christus oontwikkeld oet verwante sjrifte veur de Arabische taol te sjrieve. Nao 't begin vaan de Arabisch-islamitische expansie woort 't sjrif verfiend um de taol perceizer te kinne opsjrieve. Ouch begós me 't sjrif veur aander taole te gebruke, e gebruuk wat bekind steit es ajami. Allewijl weurt 't boete 't Arabisch oonder mie gebruuk veur 't Perzisch, 't Pasjtoe en 't Urdu. Aander taole gebruke 't Arabisch sjrif neve aander sjrifte, beveurbeeld Koerdisch en Azerbeidzjaans. Vreuger waor 't ouch gebruuk veur aander taole in d'n islamitische wereld, in 't bezunder 't Turks. 't Arabisch sjrif is, vreuger get mie es noe, sterk mèt de islamitische identiteit verboonde en lient ziech good veur kalligrafie.
Prehistorie en veur-islamitischen tied
thumb|Aajd-Noord-Arabische inscriptie in 't Safaïtisch sjrif, eint vaan de Zuid-Arabische sjrifte die veur dees taol woorte gebruuk. Al vaanaof d'n achsten iew veur Christus woort 't Aajd-Noord-Arabisch vasgelag. Dat gebäörde in diverse sjrifte, die aonzenelek vaanein versjèlde meh wel twie dinger gemein hadde: 't waore consonantsjrifte en ze waore gebaseerd op 't Sinaïsjrif, wat oetindelek weer trökgóng op de Egyptische hiërogliefe. Dees gróp sjrifte neump me de Zuid-Semitische sjrifte; ze woorte ouch veur 't Aajd-Zuid-Arabisch gebruuk (wat 'n verwante, meh aander taol is). 't Corpus besteit allein oet inscrpties die veur 't groetste deil zier kort zien; de tekste zien evels vaan groet taolkundeg belaank.
Later evels kaom e noordeleker sjrif in gebruuk: 't Nabatees sjrif. Dit is 'ne variant vaan 't Aramees sjrif wie dat veur de diverse vörm vaan de Aramese taol woort gebruuk. Dees taol deende es lingua franca in de Levant en Mesopotamië. De Arabiere kaome woersjijnelek demèt in contak via 't keuninkriek Petra in 't huieg Jordanië, 'n noordeleke kolonie boe ouch kinnes vaan 't Aramees vereis waor. In Petra sjreef me Aramees, meh Arabischen invlood in de inscripties tuint tot de heersers hun oersprunkeleke taol neet hadde opgegeve. Arameestaolege inscripties vaan dit typ vint me ouch zuieleker in Arabië.
Hiel laankzaamaon begós dit sjrif mèt de aw Zuid-Semitische sjrifte te concurrere. Ein vaan de ierste Arabischtaolege inscripties in dit sjrif vint me in Zabad (Syrië) en stamp oet 't jaor 512. 't Is 'n trilingue in 't Grieks, 't Syrisch (Aramees) en 't Arabisch. D'n euvergaank vaan 't Nabatees nao 't Arabisch sjrif hingk same mèt 't touwnummend gebruuk vaan cursief lèttervörm: de lètters weure gestileerd en veur e groet deil aonein gesjreve.
Vaanaof de islamitische expansie
thumb|PERF 558, d'n ajdste bewoerden Arabische papyrus, mèt al 'n opmerkelek oontwikkeld Arabisch sjrif. thumb|Koranfragmint oet d'n achsten of negenden iew in Koefisch sjrif. De vocaole weure es roej punte oetgedrök. Nao 't oontstoon vaan d'n islam - wat me traditioneel vasstèlt op 622, 't jaor vaan d'n hidjra - begóste de zoezjus bekierde Arabere aon 'n serie groete vereuveringstochte die ze binne koelek 'nen iew vaan Spaanje tot in Perzië brachte. Dit zörgde ouch veur 'n groete verspreiing vaan de Arabische taol, die sterk in prestiesj touwnaom en vaan 'n moondeling cultuur op 'n sjrifcultuur euvergong. Alleriers móste de nui bekierde lui de Koran kinne leze, dee volop gekopieerd woort. Ouch in wereldleke zakes woort de taol evels väöl mie opgesjreve es vreuger. D'n ierste papyrus in 't Arabisch (PERF 558) dateert vaan zevenden iew en is e twietaoleg (Arabisch-Grieks) documint oet Heracleopolis (Egypte). De cursieve vörm vaan de lètters verraojt evels wel tot 't alfabèt al ieder op papyrus woort gebruuk.
In sommege gevalle verspreide de Arabische taol ziech snelder es 't sjrif. In de Vröchbaar Haafmaon woort 't al gaw de nuie lingua franca in plats vaan 't Aramees, meh gebruukde me 't beter bekind Aramees alfabèt um de taol te sjrieve. Later woort deen trend umgekierd: aander taole in islamitisch gebeed woorte ummer mie mèt Arabische lètters gesjreve. Dit begós roond 't jaor 800 mèt 't Perzisch (zuug oonder).
't Sjrif had evels mèt groete probleme te kaampe. Um te beginne heet 't (klassiek) Arabisch 28 consonante. De 22 lètters vaan de Aramese alfabètte waore dus neet touwreikend. Es gevolg heivaan gebruukde 't Arabisch dezelfde lètters veur versjèllende foneme. Dat leide soms tot dobbelzinnege situaties. Dit woort nog verergerd door 't cursief karakter wat 't sjrif had gekrege: lètters waore ummer mie opein goon liekene. De belaange waore groet, veural bij 't leze vaan de Koran. Vaan e heileg book verwachde me neet tot de zinne op mie es ein meneer kóste weure geleze. Veur neet-Arabere waor 't opleze vaan de Koran al gaaroet neet te doen: me mós de taol wel zier good kinne um zoonder meujte de zjuste lètter te pakke en ouch de zjuste vocaole in te völle.