cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wolfgang Amadeus Mozart
Symfonische meziek
In zien concerte liet Mozart al väöl ieder get vaan zien eige talent zien. Es klaveerspeuler sjreef heer 27 concerte (of 23, zuug oonder), veurnaomelek veur eige gebruuk, die, oondanks veurgangers wie J.S. Bach, Handel, C.Ph.E. Bach en alweer J.Chr. Bach, hendeg op ziechzelf stoon. Feitelek is 't Mozart zien verdeenste gewees tot 't klaveerconcert belaankrieker woort es 't vioolconcert. Toch heet Mozart ouch vief vioolconcerte gesjreve, die allemaol rippertoir gehawwe höbbe. Vaan zien blozersconcerte kin gezag weure tot ze good zien oetgerös op de meugelekhede vaan de versjèllende instruminte en hun bespeulers. Zoe wèt heer perceis de beperkde meugelekhede vaan de hore in zienen tied gebruuk te make, en es iemes ins e speciaol instrumint mèt extra meugelekhede heet weure die mètein oetgebuit.
In de meiste divertimenti en serenades blijf Mozart de beginsele vaan dit genre - muziek veur amusemint en neet veur artistieke expressie - trouw. Ouch zien bekindste werk in dit genre - Eine kleine Nachtmusik (KV 525) deit dit, al zit 't meisterlek inein. De Haffner-serenaad (KV 250) geit al mie de kant op vaan zien symfonieë.
Mozart sjreef ouch väöl dansmeziek; heer dansde zelf gere en sjreef zie gans leve menuètte, Duitse danse en coontradanse. Ze waore in zienen tied populair, meh noe weure ze wieneg mie gespäöld.
Kamermeziek
Mozart zien striekkwartètte zien in twie periodes te verdeile: pre-Haydn en post-Haydn. De ierste kwartètte (t/m KV 173) zien veural werke die in de conventie vaan d'n tied passe. De later werke zien sterk geïnspireerd door de Striekkwartètte opus 33 vaan Joseph Haydn, die in Wene 'n echte revolutie teweegbrachte en Mozart zelf tot 'n serie vaan oetindelek zes striekkwartette inspireerde. Zelf neumde heer die "die Frucht einer langen und mühsamen Arbeit", en inderdaod doorde hun oontstoonshistorie drei jaor. Veural de laankzaam inleiing vaan 't Dissonantekwartet (KV 465) is hiel oongewoen en experimenteel; dit waor typisch mdziek veur 'ne kleine kern vaan avant-gardeleefhöbbers. Daoneve is Mozart d'n ierste serjeuze vertegenwoordeger vaan 't striekkwintèt, boe-in twie altviole veurkoume (Mozart späölde zelf altviool, dit kin häöm dao mèt touw gebrach höbbe). E striektrio en 'n aontal duette veur viool en altviool zien ouch good doorwèrk, meh weure neet väöl gespeuld.
Mozart is ouch d'n oteur vaan 'n aontal geïsoleerde kamermuziekstökker in oongebrukeleke bezèttinge. Typerend is tot die zjus tot zien bezoonderste werke hure. Mozart oonderkinde dat zelf ouch. Vaan zien Kwintet veur klaveer, hobo, klarinet, hore en fagot (KV 452) zeet heer tot 't 't beste werk is wat 'r oets gesjreve heet. Ouch opmerkelek zien 't Kegelbaontrio veur klaveer, altviool en klarinet (KV 498), 't Klarinetkwintet (KV 581) en zeker 't Kwintet veur hore, viool twie altviole en cello (KV 407), gans uniek in zien bezètting. 't Hobokwartet in F weurt ouch good gewaardeerd. De veer door Mozart gesjreve fluitkwartette kinne die waardering neet ewegdrage.
Zienen hermeniemeziek umvat neet bezoonder väöl werke, meh oet de meiste vaan die werke bliek zien leefde veur blaosinstruminte en veural de klarinèt, en de wèl um 't obstakel vaan de versjèllende stumminge (alle blaosinstruminte zien vals, en allemaol op 'n gans ander meneer) te euverbrögke. De bekindste en monumentaolste veurbeelde zien de Gran partita veur daartien instruminte (KV 361) en de èrnstege Serenaad in c (KV 388); oondanks de naom serenaad bij bei stökker, die amusemintsmeziek suggereert, zien dat gans serjeus werke.
Mozart sjreef ouch sonnate, väöl veur klaveer en viool en pianotrio's, die neet zoe invloodriek of vernuiend zien es zien ander kamermuziekwerke. De twie door häöm gesjreve pianokwartette zien dat weer wel; 't Pianokwartet in g (KV 478), gesjreve in opdrach vaan muziekoetgever Hoffmeister, woort door zien veuroetstrevende structuur neet verkoch.
De muziek veur klaveer solo umvat 18 sonnate, 'n aontal variatiereekse en nog get korter werke. De klaveersonates kinne väöl lui vaan de pianolesse, en de meiste zien door Mozart tijdens zien eige concerte gebruuk (dèks geïmproviseerd en later opgesjreve). Bezoonder is veural de leste sonate (KV 576); bekind is wijer veural de èlfde sonate (KV 331). De variatiereekse waore veural modieus en populistische werke.
Opera
De vreug opera's vaan Mozart beliechame dudelek ziene "liertied": heer naom lankzaamaon de trends vaan 't internationaol operaleve euver. Zie verblief in Italië heet 'm wat dat betrif good gedoon. Oonderzeukers zien 't gemeinlik dreuver eins tot pas bij Idomeneo, rè di Creta (KV 366) zie theatergenie tot uting kump; Die Entführung aus dem Serail (KV 384) is 't ierste geniaol Singspiel. Dit genre zouw in Mozarts hen pretentieuzer en beter gewaordeerd weure (die waordering kaom zeker ouch nao zienen doed op: umtot Mozart ziech zoe serjeus mèt 't genre had bezeggehawwe begós me de Duitse opera hoeger aon te sloon). Nao Der Schauspieldirektor (KV 486) koume de drei groete Da-Ponte-opera's (zuug bove). Hei-in smèlte versjèllende genres same. In Don Giovanni (KV 527) versmilte zelfs opera seria en opera buffa. Die Zauberflöte (KV 620), 'nen opera bekind um de vrijmètseleerssymbole, vroog nege maond veurbereiing. Euver zienen allerlèste opera, La clemenza di Tito (KV 621), zien de meininge verdeild: heer weurt weineg oetgeveurd en väöl lui meine tot 't haoswerk is gewees vaan Mozart, dee dao gaaroet geine zin in had.
Geisteleke muziek
Mozart sjreef 'n aontal mèsse, veural korte, wie dat Colloredo ziech wunsde, woe-in 't vreug-klassiek idioom gehandhaaf weurt. De geijkde mèsteks weurt neet op dramatische meneer tot muzikaol oetbilding gebrach. Oetzunderinge zien de Mès in c (KV 427) en 't losstoond Kyrie in d (KV 341). 't Requiem (KV 626) is vaan dezelfde klasse, meh muzikaol nog geavveceerder. Hei maak Mozart gebruuk vaan oongewoen harmonieë, väölvöldege polyfonie (wie 'n dóbbelfuga in 't kyrie) en sterke bilder opropende muziek.
Wijer heet Mozart 'n aontal motette gesjreve, woevaan sommege nog dèks gehuurd weure.
Euverege muziek
De res vaan zien oeuvre weurt minder hoeg gesjat en veural minder dèks oetgeveurd. Zien leder zien meistal prentieloes werkskes, die snel ineingezat woorte. 't Leed waor in Mozart zienen tied daan ouch nog laank neet de hoegaongesloge kunsvörm dee 't sinds Franz Schubert is. E bitteke 'tzelde gelt veur zien canons en ander vocaol ensembles - die woorte meistal veur binneshoes gebruuk gemaak, inkel veur de lol. Beröch zien de canons mèt tekste wie Leck mich im Arsch en O du eselhafter Martin.
Invlood op ander componiste
Hiel väöl componiste höbbe ziech door Mozart laote inspirere, meh zienen direkten invlood vint me veural in de generatie zjus nao häöm, en soms al bij zien tiedgenoete. Heibove woort al d'n invlood vaan Mozarts kwartette op die vaan Haydn besjreve. Ludwig van Beethoven, dee al veur 1800 titels mètkraog wie "d'n opvolger vaan Haydn/Mozart", leet ziech deepgoond door allebei inspirere. zien symfonieë en striekkwarette lieke in de ierste plaots geriech op Haydn, meh in zien klaveerconcerte kump Mozart merkbaar nao veure. Soms kint me die verbinding tot op specifieke concerte concretisere: zoe liek 't Daarde Pianoconcert vaan Beethoven dudelek geriech op 't ''Klaveerconcert nr. 24 in c'' (KV 491).
Groeter es op Beethove waor d'n invlood op de generatie jóng romantici nao häöm, beveurbeeld op Ludwig Spohr en Carl Maria von Weber. Bij die raak 't idioom lankzaamaon oonder invlood vaan de expressie, wat te koste vaan de bij Mozart nog strènge vörm geit.
Mozart de mins
Vaan Mozart zien oetgebreide breefwèsselinge bewoerd gebalove, wat neet allein 't sjrieve vaan zien biografie vergemekelek heet meh ouch 'ne blik in zien gedachte en karakter beit. Bovedeen zien väöl getugenisse vaan tiedgenote euvergeleverd.
E beeld wat vaan Mozart besteit is tot heer altied mèt muziek bezeg waor - op ziech logisch veur 'ne componis - en tot heer 'n oetzunderlek vermoge had ziech veur emotioneel impulse aof te sjeie es heer mèt e belangriek werk bezeg waor. Volges Karoline Pichler praotden 'r daan oonsamehangend en gedroog 'r ziech oonbehuurlek. Wie zien ierste keend gebore woort zaot heer volges breve in 't kemerke deneve aon e klaveertrio te wèrke. Muziekfysiologe vermeuje tot Mozart de gaaf had mèt zien twie heersehelfde gesjeie te wèrke: dewijl in de ein helf gecomponeerd woort gebruukde heer de ander helf veur zien umgeving.
Dao is väöl gezag euver 't banaal karakter vaan Mozart: oet väöl vaan zien breve (aon Maria Anna Thekla 'Bäsle' Mozart) en e paar composities bliek zien dudeleke veurkäör veur poep-en-pishumor. In de negentiende iew zaote väöl lui daomèt verlege, umtot me 'n discrepantie veule tösse 't "hiemels" genie en zien al te vulgair karakter. Evels moot me bij dit gedraag opmèrke tot dit zien awwers ouch neet vreemp waor. Väöl anekdotes, en ouch wel bronne vaan Mozart zelf, oondersjrieve 't bild vaan iemes dee dèks 'n soort vaan practical jokes maakde; de partiture vaan de horeconcerte, alleveer gesjreve veur Joseph Leutgeb, stoon vol mèt merkweerdege, hateleke opmèrkinge veur d'n horenis.
Mozart sjrijf neet väöl euver beeldende kuns in zien breve, aanders es ziene pa. Wel hoolt 'r väöl vaan theater, zoewel vaan muziektheater es gesproke theater. In Wene heet 'r hoonderde veurstèllinge bezoch.
De Weense Mozart weurt dèks in verband gebrach mèt de Verleechting, zeker ouch umtot 'r ziech aonsloot bij de Vrijmètselerij. Dit zaot evels neet zien opvattinge euver 't geluif in de weeg: oet wat 'r ziene pa en e paar andere kort nao d'n doed vaan zien ma sjrijf kump dit dudelek nao veure. Ouch zeet 'r vaan de familie Wendling: Freunde die keine Religion haben sind von keiner Dauer.
Oonderzeuk nao Mozart
De ierste biografie euver Mozart versjeen al in 1798, vaan de haand vaan Franz Xaver Niemetschek. Dees biografie, wie die vaan Georg Nikolaus Nissen (de twiede maan vaan Mozart zien wedevrouw Constanze), is nogal verierend vaan karakter en spant veural oreole roontelum de maan um wee in deen tied 'n legende greujde. Later, beter, biografieë zien vaan Otto Jahn (1856-59), Wyzewa/Saint-Fox (1912) en veural vaan Alfred Einstein (jaore veerteg), dee zie werk nog ummer es standaardwerk gelt. Väöl klein dinger vaan Mozart zien leve, wie zien reize en de krenkde boe-aon heer gestörve is, zien ouch oonderwerp vaan studie gewees.
Ziene muziek is versjèllende kiere gecatalogiseerd. Veur de werke oet lateren tied is dat gemekelek: Mozart heel zelf zien zoegenaomde Verzeichnüss bij, boe-in heer opsjreef welke werke heer gecomponeerd had. De dao-in aongehawwe volgorde, mèt datum debij, is vaan 't groetste belaank veur later catalogi. De ierste mozartcatalogus kaom vaan de hand vaan Ludwig Ritter von Kochel, deen in de jaore viefteg vaan de negentiende iew ievereg op zeuk góng nao alle werke vaan Mozart en dao in 1862 'ne catalogus vaan oetbrach, bekind es Köchels Verzeichnis (KV). Heer kós 626 werke, boevaan sommege al verlore gegange waore en väöl andere later es neet-othentiek aofgesjreve woorte, en boevaan de volgorde ouch neet altied klop, meh welke indeiling in beginsel nog ummer gebruuk weurt: e werk vaan Mozart weurt aongegeve mèt KV plus 't betreffend nommer. In later edities vaan Köchels Verzeichnis woorte verkierde volgordes gecorrigeerd, nui oontdèkde werke ingevoog en neet-authentieke werke nao appendices verplaots. Veural de daarde (Einstein, 1937) en de zesde editie brachte radicaal wijzeginge aon. De Verzeichnis deende ouch es basis voor de Alte Mozart-Ausgabe vaan oetgeverij Breitkopf & Härtel (AMA, 1877-83), die vaanaof 1955 vervaange woort door de Neue Mozart-Ausgabe (NMA).
Musicologe höbbe ziech dèks mèt inkel werke vaan de componis bezeggehawwe. Dao bestoon evels ouch groeter studies, die e gans genre (de symfonieë, de opera's etc.) es oonderwerp höbbe. Ouch weurt sjemisch oonderzeuk gedoon nao d'n awwerdóm vaan zien werke, door 't papier of d'n ink vaan zien otografe te analysere. Hei-in heet ziech Alan Tyson verdeenstelek gemaak.
'n Väölgeleze introductie op Mozart en 't oonderzeuk nao häöm is The Mozart Compendium vaan H.C. Robbis Landon.
Symfonieë
54 mèt zekerheid of groete woersjijnelekheid aon Mozart touwgesjreve. Tradioneel 41 gerekend; no. 2, 3 en 7 gelle es oondergesjove.
Serenades e.d.
Versjèllende werke mèt de titels "Nachtmusik", "serenaad", "divertimento" of "Kassation". Wijer e groet aontal losse marse, menuette, Duitse danse etc, 'n striekersfuga mèt inleiing en 'n potpourri (Galimathias musicum)
Striekkwintette
5 complete kwintette, wijer onaofgemaakde begindeile in Bes en a.
Striekkwartette
23 of 26 complete kwartette (hingk aof vaan de definitie). Wijer nog 'ne canon veur striekkwartet.
Blaosmuziek
8 stökker mèt de naom divertimento, 3 mèt de naom serenaad, sonate, twie adagio's, 25 losse stökker, 12 duette (kegelduette).
Verlore gegange
N.B. Vaan de meiste werke is oondudelek of ze wel bestande höbbe.
Tantalum
Tantalum, tantalium of tantaal is e sjemisch element mit es symboeal Ta en 't atoeamnómmer 73. 't Is e griesblaw euvergangsmetaal.
Toepassinge
In poejervorm wuuertj tantalum väöl gebroek bieje perduksje van lektronische componente, veur condensatore. Anger toepassinge van tantalum zeen:
Ómdet zuver tantalum neet reageertj mit liefvleujstoffe wuuertj 't sómtieds gebroek veur implantate.
Hugo Claus
thumb|Hugo Claus in 1986 Hugo Maurice Julien Claus (Brugge, 5 aprèl 1929 - Antwerpe, 19 miert 2008) waor 'ne Belzje sjriever, diechter, scenaris en beeldende kunsteneer. Vaan zie debuut in 1947 tot kort veur zienen doed sjreef heer diverse romans, tientalle buunwerke en doezende gediechte. Zie werk weurt zoewel in Vlaondere es in Nederland väöl geleze en is talloes kiere bekroend. Algemein weurt Claus gezeen es de groetste Vlaomse sjriever vaan nao d'n Twiede Wereldoorlog.
Leve
Claus woort gebore in Brugge es ajdste keend vaan Joseph Claus en Germaine Vanderlinden. Drei maond nao zien geboorte verhuisde ze nao Astene. Ziene pa waor drökker en deeg aon amateurtheater. Vaan 1933 tot 1939 góng Claus nao de kathelieke kossjaol in Aalbeke, daonao doorleep heer tot 1944 't Sint-Amandscolleesj in Kortrijk en Astene. D'n tied veur en tijens d'n oorlog, en 't collaborerend milieu boe 'r in opgreujde, inspireerde häöm later deepgoond veur Het verdriet van België.
In 1946 verleet heer zien awwerlek hoes um in Sint-Martens-Leerne (provincie Oos-Vlaondere) te goon woene. Heer sjreef in deen tied al gediechte, meh sjèlderde ouch en had daoneve acteerambities. Heer studeerde aon de Gentse Academie veur Sjoen Kunste. In 1947 debuteerde heer es diechter mèt 't bundelke Kleine reeks. Datzelfde jaor góng heer in e sókkerfebrik in Chevrières (noord-Fraankriek) wèrke. 'Oonder e dreidaogs verblief in Paries in 1948 lierde heer (kort veur dee zienen doed) de buunsjriever Antonin Artaud kinne, dee 'ne groeten invlood op häöm heet gehad. In 1949 riechde Claus mèt aander kunstenere 't tiedsjrif Tijd en mens op, veur avant-gardekuns, en deeg heer zien ierste expositie. Datzelfde jaor mós heer ouch in 't leger; in deens wèrkde heer bij 't tiedsjrif Soldatenpost. Zie debuut es romansjriever kaom in 1950, mèt De Metsiers. Mèt dit book maakde heer direk naom es sjriever.
Vaan 1950 tot 1953 woende heer in Paries. Dao lierde heer diverse Nederlandse avant-gardekunstenere kinne. Zoe raakde heer verboonde mèt wat oetindelek de Vieftegers (poëzie) en CoBrA (sjèlderkuns) weure. Ouch de Franse existentialiste kaom heer hei tege. In 1953 verhuisde heer nao Roeme, boe zien vrundin Elly Overzier woende. Ze zouwe oetindelek in 1955 in Gent trouwe, ei keend kriege (Thomas Claus, *1963) en in 1970 (zoonder formeel sjeiing) oeterein goon. Oonderwijl had heer good naom gemaak, neet in 't minste in Nederland, boe in 1955 zie speul Een bruid in de morgen oonder rezjie vaan Ton Lutz waor opgeveurd. In Gent zelf kaom heer in conflik mèt 't Nederlands Toneel Gent (NTG), boe heer zoonder succes nao de plaots vaan directeur solliciteerde. Zie werk Masscheroen lieverde häöm in 1967 zelfs 'n veroerdeiling op veur zedesjennis en veer maond gevaangenisstraof; nao opebaar protes woort dit oongedoon gemaak.
In de jaore zèsteg kaom ouch zie links engagemint nao veure, beveurbeeld in de operalibretti veur Morituri en Reconstructie ('t lèste same mèt Harry Mulisch). Oondertösse waor heer, ouch door zien ervaoringe in Italië, in 1965 touw aon zien ierste werk es filmrizjisseur; zienen ierste film waor De vijanden. Claus zouw in deen tied nog dèks mèt Mulisch optrèkke en same reize.
In 1970 verhuisde heer vaan 't Vlaoms platteland (boe heer in 1965 waor goon woene) nao Amsterdam. Dao lierde heer in 1971 Kitty Courbois kinne, mèt wee heer 'n relatie begós. Op hun relatie is de roman Het jaar van de kreeft en de bundel Dag jij gebaseerd. De relatie doort neet laank, en in 1974 góng Claus mèt zien nui vrundin Sylvia Kristel (ouch actries) in Paries woene. Dat doort tot 1978. In hunnen tied same kraoge ze ouch 'ne zoon, Arthur (*1975). Zie houwelek mèt Elly Overzier woort pas in 1987 formeel oontboonde. In 1993 trouwde heer veur d'n twiede kier, mèt Veerle de Wit.
Op 19 miert 2008 leet Claus door middel vaan euthanasie 'n ind aon zie leve make. Heer lijde al twie jaor aon de krenkde vaan Alzheimer. Zienen doed zörgde veur e lejjend debat in Vlaondere. De kathelieke kèrk bij moonde vaan kardinaol Godfried Danneels spraok (zoonder Claus expliciet te numme) kritiek oet op 't 'oet de weeg goon vaan lije'. D'n antikathelieke filosoof Etienne Vermeersch, dee Claus good had gekind, naom 't veur de sjriever en 't rech veur te sterve op.
Stijl en thematiek
't Proza vaan Claus kinmerk ziech door 'n maotsjappijkritische hajding. Kritiek is veural op 't traditioneel dinkend Vlaondere en de kathelieke kèrk. Zien awwer werk stèlt dèks asociaol gezinne en lui aon de zelfkant centraol (beveurbeeld in De Metsiers). Es 't op politiek aonkump, euverheers bij häöm d'n twievel. Gans in tegestèlling tot Mulisch, veur wee de verdeiling tösse good en koed dudelek is, heet Claus meujte mèt 't Belsj oorlogsverleie. Romans wie De verwondering en Het verdriet van België drejje um de collaboratie in Vlaondere, zoewel oonder flamingante es oonder belgiciste. In zie buunwerk wèlt Claus veural choquere. In Masscheroen, 't werk boe heer veur veroerdeild woort, zèt Claus twie naakse manslui op de buun.
De poëzie vaan Claus dreug de kinmerke vaan de Vieftegerspoëzie: vrij veers (in 't gemein) en 'poëtischen' inhaajd (d.w.z. neet al te zier op de alledaogse wèrkelekheid geriech). De thematiek versjèlt nogal: in Dag jij vint me väöl erotische gediechte, aander werke zien hermetischer vaan aard.
Es sjèlder weurt heer tot de CoBrA-gróp gerekend. Zie werk is neet dèks geëxposeerd; nao de jaore viefteg sjèlderde Claus veural in ziene vrijen tied. Veur de illustratie vaan zien beuk wèrkde heer dèks mèt groete sjèlders same.
Verhaole
Claus zien verhaole woorte in 1999 gebundeld.
Buunwerke
Tenzij aanders gezag geit 't um gewoen speule.
Bron
Dit artikel baseert ziech op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel; zuug dao veur oersprunkeleke oteurs en versies.
Devoan
't Devoan is 'n geologische periood die óngerdeil oetmaak van 't Paleozoïcum. De periood löp van 419,2 ± 3,2 tót 358,9 ± 0,4 miljoen jaor trögk. Ze völg 't Siluur op en wuèrtj zelf opgevölg door 't Karboan. Väöl-veurkómmendje aafzèttinge oet 't devoan zint van kalkstein.
Dezen tied kènmirk zich door e rilletief werm klimaat en 'n hoag zièniveau. Hièl groate refe vörmdje zich in de óndepe zièje, dewiel op 't landj de primitief Silurische plantje en insekte zich wiejer óntwikkeldje. De ièste echte busj óntstinge, wo ónger anger de ièste zaodplantje greudje. Ouch óntstinge in dees periood de ièste gewerveldje bièster op 't landj: de amfibieje.
Deersaorte die veurkome in de ziè wore de zièsjorpioene, inkvèsse, de ièste ammoniete en de al-aafnummendje groep trilobiete.
Oer-Erkenschwick
Oer-Erkenschwick is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Recklinghausen, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 38,67 km² en 30.550 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 38,67 de veerkante kilometer.
De op 72 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 6 oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
In tegendeil tot wat me zaw verwachte vaan de Duitse spèlling, weurt de Oer in Oer-Erkenschwick neet es Eur mer es Oor oetgesproke; dit heet te make mèt de aw Nedersaksische spèlling vaan veur de Duitse staanderdiziering.
31 oktober
31 oktober is 'nen daag op de Gregoriaanse en Juliaanse kalender. In e gewoen jaor is 't d'n 304en daag, in e sjrikkeljaor d'n 305en daag vaan 't jaor. Nao dezen daag volge nog 61 daog. Op 31 oktober veert me in Angelsaksische len Halloween.
Mandal
thumb|De ligking van Mandal in de pervincie Vest-Agder. Mandal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Vest-Agder in Nórwaeg. De gemeinte had 15.529 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 220,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 70. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1002.
La Neuville-aux-Joûtes
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
Mandal
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,4% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
La Neuville-aux-Joûtes
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 357 luuj op 'n oppervlaak van 13,17 veerkante kilometer en daomèt goof 27,11 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,07% de jaor.
Proemesjiek
Proemesjiek, ouch waal kortweg sjiek geneump, is ’n Limburgs woord veur proemtoebak (Nederlands pruimtabak). Zuug ouch ’t artikel Proemtoebak
Dit woord Proemesjiek woort algemein gebroek door de Limburgse mienwirkesj. Proemesjiek woort óngergróndjs gebroek óm op te knawwele, ómdat rouke dao verbaoje waas in verbandj mèt explosiegevaor door miengaas.
Door ’t knawwele maakde me sjpeeksel aan zoadat me neet zoa 'ne druige móndj kreeg en me de sjtöb dae me in de móndj kreeg same mèt ’t sjpeeksel weer koosj oetsjpieje. Op dees meneer woort d'r dan völ minder sjtöb gesjlik.
Zikakoorts
thumb|Oetslaag op 't vel veroerzaak door zikakoorts Zikakoorts is 'n infectiekrenkde veroerzaak door 't zikavirus e virus verspreid door diverse mögkesoorte in tropische klimaote. 't Virus is geneump nao 't Zikawoud in Oeganda, boe 't in 1947 veur 't iers geïsoleerd woort. 't Huurt bij de femilie vaan Flaviviridae en 't geslach Flavivirus en is es zoedaoneg verwant aon knókkelekoorts (dengue) en geel koorts. Neve mögkebete kin de krenkde ouch door seksueel contak en bloodtransfusies weure euvergedrage; op die meneer kin 't ouch boete de trope gedije. Volwassene oontwikkele miestens gein symptome; wienie dat wel gebeurt, rappelere de symptome aon mèl gevalle vaan knókkelekoorts: verhoeging, oetslaag, roej ouge, gevriechspien en koppien. Bij oongebore kinder kin 't evels ernstege gevolge höbbe: 't virus hindert de oontwikkeling vaan de herses zoetot de kinder mèt microcefalie weure gebore. Zörg dao-euver kaome nao veure bij 'n groete epidemie die in 2015 in Brazilië begós en ziech euver groete deile vaan de Amerika's verspreide. 'n Wijer zörg is e verband mèt 't Guillain-Barrésyndroom: dees zeldzaom, levesgevierleke zenuwkrenkde kump in len die door de epidemie woorte getroffe tot wel 5 of 10 kier zoeväöl veur wie aanders.
Eckerö
Eckerö is 'n eilandj en gemèndje in Ålandj, Finlandj. 't Eilandj ligk 't wèstelikste van alle gemèndjes van Finlandj. De gemèndje haw 942 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 107,72 km², van 'n totaal (inclusief water) 752,67 km². De bevoukingsdiekdje is 8,59 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Storby (de houfplaats), Hummelvik, Marby, Överby, Kyrkoby, Torp, Eckerö, Björnhuvud, Skeppsvik, Söderlund en Skag. Middels 'n korte brögk is Eckerö verbónje mit Hammarland (op 't houfeilandj van Ålandj).
Eckerö is 'n echte toeristebestumming mit väöl restaurants, hotels, pensions, campings, kaffees en verkansjeparke. De gemèndje besjik euver zandjstrenj, e pos- en doeaanmuseum, e jach- en vèsjeriemuseum, 'n historisch aopelóchmuseum, 'ne meiboum enne steine St.-Larskirk oete veertieëndjen ieëf; dees haet 'n klein kirkklok, die ouch de aadste van Finlandj is.
De naam van 't eilandj mèntj "akkereilandj".
Toete gemèndje behuuertj 'n aantaal aan sjaeren en eilenj, en ouch e bewóndj sjiereilandj det toete middelieëve oet drie apaarte eilenj besting, meh dore posglaciaal ophöffing allewiel aaneingegreudj zeen.
De bewóndje eilenj van de gemèndje zeen: Emskär, Högsten (mit baken), Skarven en Torpön. Wiejer bevindj zich inne gemèndje 't óndeep Storbrotten, 't netuurrizzervaat Träsket same mitte waterstraot Käringsund. Finbofjärden en Marsund sjeien 't eilandj Eckerö van Hammarland.
De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 043.
Demografie
In 2016 woor de laeftiedsverdeiling van de bevouking es völg:
Tigris
thumb|De luipe vannen Tigris ennen Eufraat. d'n Tigris is 'ne reveer in 't Midden-Oeaste en ein vanne twieë groeate reveer van 't aad twieëstroumelandj Mesopotamië. Inne Törkse pervinsje Diyarbakır is ei distrik verneump nao de reveer: Dicle, d'n Törkse naam veure Tigris. d'n Tigris vörmp same mitte reveerdaal vanne Niel enne Eufraat de Vröchbaar Króm. De reveer grens anen uterste naordoeasteliken tump van Syrië.
Eckerö
Demografie
De spraokverdeiling woor in 2016 det 90,3% vanne bevouking 't Zweeds es ieëste spraok haw; 4,8% haw 't Fins es ieëste spraok en 4,9% haw 'n anger ieëste spraok. Hie-ónger völg de demografische óntwikkeling vanaaf 1980.
Nuts
't Nuts is 'n Limburgs dialek dat gesjpraoëke wuuëdt i Nut. Me deilt 't i bie de Oeës-Limburgse dialekte (zuug ouch Limburgse dialekte).
Tigris
De reveer d'n Tigris is 1900 kilomaeter lank en struimp vanaaf de berg in 't oeaste van Törkieje, dore Irakese stej Mosoel, Tikrit, Samarra en Bagdad nao 't zuudoeaste. Bie Basra, op 150 kilomaeter aaf vanne munjing, struimp d'n Tigris same mitten Eufraat. Van dao aaf struimp de verèndje reveer es Sjatt al-Arab door e groeat zómpgebied door Abadan nao de Perzische Golf.
Nuts
Kènmerke
Typisch vuur Nut en umgaeving zint de wuuëd mèt 'ne naosjlaag gesjriëve es 'ë':
Tigris
Op 't landj tösse d'n Eufraat ennen Tigris, Mesopotamië of 't Twieëstroumelandj, höbben 'n hieël deil aaj besjavingen häören oearsprónk vónje, wie Soemerië, 't Akkadisch Riek, Babylonië en Assyrië.
Eukarya
Eukarya, ouch waal Eurkaryote (oet 't Grieks: εὖ = ech, gans; κάρυον = kern;) zeen alle organisme woavan de celle 'ne celkern en 'n intern membraon höbbe. In de taxonomie waere de eukarya gezeen es ein van de drie domeine woa in 't laeve verdeild kin waere. De twee anger domeine beheure allebei toe aan de prokaryote, namelik de Archaea en de Bacteria. 't Groot versjil tösse de Eukarya en Protiste is det de Protiste 'ne “simplere” celboew höbbe woa in 't DNA neet ómsjlaote waert door de celkern mer vriej in 't cytoplasma ligk. Behalve 'ne celkern höbbe de meiste eurkayotische cellen ouch anger organelle zowie mitochondrië, chloroplasten of 'n golgi-apparaat.
Contreuve
Contreuve ies 'n commune (gemeinte) in 't departement Ardennes van de regio Grand Est (ouch-waal 't Groate Oaste), te Noordoas-Frankriek. In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 82 inweunersj. Ze ies 11,02 km2 groat. Dao woonde dus zoan 7,4 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van 't kanton van Attigny, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Vouziers.
Nuts
Kènmerke
Vuurbeëlde:
Contreuve
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Nuts
Kènmerke
kloester (Ned. hangslot) - kloeëster (Ned. klooster) hieël (heel); mieë (meer), klieë (klaver), zieë (zee, zaaien); sjtruuë (stro); puuëtje (pootje), boëne (bonen)
In 't dialek huurt me ouch r-deletie (ouch r-sjoew genump). Vuural vuur de lèttersj s, d en t aan 't woerdeind kump dat vuur: paoët= poort, wuuëd= woorden; zjwat= zwart, Kaesjmes (Kerstmis), paeëd (paard).
Nut lik ten zuje van de Uerdinger Linie en ten oeëste van de Panninger Linie.
Sjrievesj en dichtesj in 't Nuts
brón: Nutse kal is geine nötte kal (Colla Bemelmans)
Euraziatische Ikkenomische Unie
De Euraziatische Ikkenomische Unie of EAIU (Rössisch: Евразийский экономический союз, ЕАЭС), dèks ouch (inkorrek) de Euraziatische Unie geneump, is 'n ikkenomisch verboond tösse vief staote in Centraol-Eurazië of, in traditionele geografische term, Oos-Europa en Centraol-Azië: Armenië, Kazachstan, Kirgizië, Rösland en Wit-Rösland. De administratieve centra vaan de unie ligke in Moskou (de Euraziatische Ikkenomische Kemissie) en Minsk (d'n Hoegse Raod vaan de Euraziatische Ikkenomische Unie). Wietoet de groetse stad vaan 't verboond is Moskou. De veurzitter vaan de Kemissie weurt euver 't algemein gezeen es de leier vaan de Unie. Op dit memint is dat d’n Armeen Tigran Sargsyan.
't Orgineel idee vaan de EAIU stömp oet 1994. Dao oet veurt bleuide de Euraziatische Ikkenomische Gemeinsjap die op 10 oktober 2000 woort opgeriech. De Euraziatische Douane-unie woort opgeriech op 1 jannewarie 2010. De Euraziatische Ikkenomische Ruimde woort opgeriech op 1 jannewarie 2012. 't Verdraag vaan de EAIU woort geteikend op 29 mei 2014 en op 1 jannewarie 2015 waor zie opgeriech.
De mönteinheie vaan de Unie zien de Armeense dram, de Witrössische roebel, de Kazachstaonse tenge, de Kirgische som en de Rössische roebel. Door häör groet oppervlaakde heet de Unie tiedzones vaan UTC+2 bis +12.
Besturimg
D'n Hoegsen Euraziatischen Ikkenomische Raod is de hoegse instèlling vaan de Unie (op prizzendentieel niveau) en in unanimiteit definieert de directies vaan de samewèrking. De taak vaan de nuie gecreëerden Europesen Intergovernmentaole Raod (op ministerprizzendentieel niveau) is ’t naokieke vaan de implementaties vaan de vedrage en vaan de beslissinge die zien gemaak door de prizzendente. De Euraziatische Ikkenomische Kemissie, gestationeerd in Moskou, is de permenènt oetveurend of executief liechaom. De Kemissie besteit oet 'ne Raod (e polletiek orgaon wat besteit oet veer vice-premiers die controlerende rolle höbbe) en e Kolleesj (’n oetveurend of executief liechaom). De Kemissieraod adopteerd zien beslissinge door consensus, wijl ’t Kolleesj beslissinge maak door gekwalificeerde mierderheid vaan twie-daarde vaan de stömme, mèt de oetzoondering vaan zoegenaomde ‘geveulege’ oonderwerpe, boeveur ouch unanimiteit nudeg is (de Hoegse Euraziatische Ikkenomische Raod definieerd 'n lies boe-in steit welke oonderwerpe geveuleg zien). Edere beslissing vaan 't Kolleesj gemaak door 'n gekwalificeerde mierderheid vaan stömme kin gevetood weure door eine vaan de lidstaote en mot gedebatteerd weure op prizzendentieel of minister-prizzendentieel niveau. Beslissinge vaan d'n Hoegse Raod staon bove beslissinge vaan de intergovermentele raod (de Kemissieraod) en de beslissinge vaan alletwie de raoje staon bove de Kemissie. De Rechsbaank vaan de EAIU in Minsk heet de leiing euver 't oplosse vaan perbleme die zien oontstande tösse lidstaote in verban mèt 't volge vaan verdrage, reigels en akkoorde.
KWPN
thumb|[[Edward Gal mèt Totilas, eine vaan de bekindste KWPN'ers oets.]] 't KWPN (Koninklijk Nederlands Paard(enstamboek) Nederland) is e stambook veur wermbloodpeerd. E peerd wat debij ingesjreve steit, weurt in 't gemein 'ne KWPN'er geneump. 't KWPN is e nui stambook, wat pas sinds 1970 besteit. Daobij is 't ouch 'n ope stambook, boe eder peerd wat aon bepaolde eise in de bouw voldeit maag weure ingesjreve. De KWPN'er is dus gein ech ras.
Bekinde KWPN'ers
Peerd oet 't KWPN-stambook höbbe in diverse groete sportdisciplines groete prestaties gelieverd, zeker in de dressuur. Totilas ('t succespeerd vaan Edward Gal) en Valegro ('t peerd vaan Charlotte Dujardin) waore allebei KWPN'ers. Ouch mensporter IJsbrand Chardon haolde jaorelaank groete successe mèt e veerspan vaan veer KWPN'ers.
Twintegste iew
De twintegste iew vaan de westerse (christeleke) jaortèlling leep vaan 1901 tot 2000. Ze heet ziech gekinmerk door groete politieke veraanderinge, wereldoorloge en 'nen invlood vaan technische oontwikkelinge op 't daogeleks leve wie noets teväöre.
Groete gebäörtenisse
thumb|Vreidesconferentie veur 't [[Verdraag vaan Vereeniging, boe de Boere de capitulatie in d'n Twiede Boerenoorlog teikende.]] thumb|Ierse soldaote in de loupgraaf bij de [[Slaag bij de Somme, Ierste Wereldoorlog.]] thumb|De Hindeburg vergeit kort veur häör landing. thumb|[[D-Day, de Geallieerde operatie die 't westelek froont in d'n Twiede Wereldoorlog opebraok.]] thumb|De Vereinegde Naties bij de opriechting in 1945. Lidstaote middeblauw, kolonies en aander gebeedsdeile doonkerblauw. thumb|Sovjetrussische tanks in de straote vaan Boedapes, nao de invasie vaan 1956. thumb|Conferentie in D'n Haag euver de oonaofhaankelekheid vaan Suriname (1974). thumb|Frederik de Klerk en Nelson Mandela in 1992.
Kravattesjpang
thumb|right|250px|'n Kravattesjpang en e mets ter vergeliek van de gruuëde 'n Kravattesjpang is e klèè klassiek seerraod dat bie de klèjjer va mansluuj behuurt. Dis sjpang haat ooch 'n praktische funktie. Ze hèlt de kravat vas an 't hèmd. Mètstens wert de kravattesjpang in 't baovensjte driejde same mèt de kravat an 't knópsbaoërd van 't hèmd vasgemakd.
Twintegste iew
Oontdèkkingsreize
De lèste plaotse op Eerd woorte in 't begin vaan d'n iew aongedoon.
Kravattesjpang
Kravattesjpange zeunt glad of gegraveerd mèt motieve. De gebroekde metale zeunt good, zilver of menglegeringe. Ooch edelsjtèng kènne de sjpang versere en mètstens wert dao citroenkwarts vör gebroekd.
Twintegste iew
Natuurwetensjappe
thumb|Spoetnik 1, d'n ierste satelliet.
Kravattesjpang
De kravattesjpang gèft 't ooch in 'ne kèttevariaant, soms zelfs mèt hengerke.
Twintegste iew
Filosofie
thumb|160px|Jean-Paul Sartre.
Oetvindinge
Alle oonderstoonde oetvindinge zien later indeloes verbeterd. 'tzelfde gelt veur väöl oetvindinge oet de negentienden iew (zuug dao). thumb|[[Colossus (computer)|Colossus, eine vaan de ierste computers.]]
Kravattesjpang
In bedriefstek oeë 't drage van 'n kravat verplicht is, zoewie 't baakweze of de hoeëger gastronomie, trèft me ooch dèk de kravattesjpang aa.
Historie
De kravattesjpang is oontsjtande in d'r 19de ieëw en waor d'r ópvólger van de haosplaknaold.
Twintegste iew
Religie
thumb|Paus Paulus VI bij de opening vaan 't Twiede Vaticaans Concilie. De beteikenis vaan religie naom in d'n twintegsten iew sterk aof. In de communistische len woort 't oontmeujeg (soms zelfs verboje), in de westerse len woorte väöl lui oet eige beweging oonkèrkelek.
Kunste
De gansen iew heersde in de (elite)kunste 'n avant-gardefilosofie: de idee tot kuns ziech ummer moot vernuie. Dit steit bekind es modernisme. Pas vaanaof de jaore zèsteg kump, mèt 't postmodernisme, 'n tegereactie, die evels 't individualistisch kunsideaol neet aofdaank.
thumb|[[Tableau I vaan Piet Mondriaan, 't bekindste lid vaan De Stijl.]] thumb|Oetreiking ierste Academy Awards. thumb|Nationaol Congres, deil vaan de geplande stad Brasília.
Sport
De sportraasj, die in d'n twieden hèlf vaan de negentienden iew 't Vereineg Keuninkriek in ziene greep heel, breide ziech in de nuien iew euver de ganse wereld oet.
thumb|'t Maracaná-stadion in Rio de Janeiro, oonder mie gebruuk bij 't WK hierevoetbal vaan 1950.
Taolraod
'nen Taolraod of Taolunie is 'n organisatie veur taolpolletiek vaan len mèt 'n gemeinsjappelek taol of verwante taole. Hei-oonder volge get veurbeelde:
Twintegste iew
Politici en activiste
thumb|160px|Franklin D. Roosevelt
Taolraod
Me zaw kinne stèlle tot 'nen taolraod ziech neet allein bezeg hilt mèt 't motivere vaan 'n taol mer ouch mèt 't standardizere vaan 'n taol. In dat geval kin me 'n vereineging wie Veldeke geine riechtegen taolraod neume umtot die ziech zjus 'ne veurstender toent vaan dialekvariëteit.
Twintegste iew
Kunstenere
thumb|160px|Igor Stravinski, invloodrieke componis in diverse stijle.
Valkebergs
't Valkebergs (oetsjpraok: Vallekebergs) ies 'n Limburgs dialek dat gesjproke weurt in Valkeberg. Bie 't Valkebergs were ouch de dialekte van Berg (Valkeberg), Suub, Vilt, Houtem, Brokem, Sjin, Walem, Hölsberg en Arensgenhout gerekend. Me deilt 't in bie de Oas-Limburgse (in sómmige indeilinge ouch waal de Centraal-Limburgse) dialekte (zuug wiejer: Limburgse dialekte). Ander dialekte binne dezelfde taalgrens of isoglos, (dus mèt 'n geliekende oetsjpraok) zint 't Gelaens, Pöts, Sjömmerts en Baeks.
De dialekklanke mèt geluid
De typisch Limburgse klanke zint: de ao in [[Media:Ao.ogg|maon]]; de ó in   [[Media:Oo.ogg|kómp]]), de è in  ([[media:È.ogg|hègk]]) (vergeliek 't mèt de Nederlandse en Limburgse i in    i ([[Media:I.ogg|rink]]), de ae in   ([[Media:Ae.ogg|zaeg]]), de  ö in   ([[media:ö.ogg|vösj]]), de äö  in   ([[media:Aaoo.ogg|sjäöp]]). en de speciaal Valkebergse klanke: de oa in  ([[Media:Oa.ogg|doas]]), de iè in  ([[Media:Ie.ogg|kiès]]), de uè in  ([[Media:Ue.ogg|kuèl]])'''
Algemein kènmerke
iech/ich - make - doe / diech (dich) - boum - hónd - sjlang - sjaop - rech< > (oetlèk).
Valkeberg liek ten zuje van de Uerdinger Linie en ten oaste van de Panninger Linie.
Leesplenkske of laesplenkske
thumb|left|300px|Valkebergs [[laesplenkske oet 1984]] Zoawaal de oes bekènde Nederlandse klanke: a (tas), aa (daak), o (loch), oo (book), oe (hoes, loetsj), i ([[Media:I.ogg|rink]]), ie (piel), e (flesj), ee (weeg), ei (zeip, Lei), u (un), uu (kruus, buul), eu (beursj, meule), ui (tuit) es de miè algemein Limburgse klanke:(mèt geluid) [[Media:Ao.ogg|maon]]; ó ([[Media:Oo.ogg|kómp]]), è ([[media:È.ogg|hègk]]), ae ([[Media:Ae.ogg|zaeg]]), ö ([[media:ö.ogg|vösj]]), äö ([[media:Aaoo.ogg|sjäöp]]), gk (hègke) en sj (flesj, beursj, vösj). (De zj (zjwaegel, zjwumme) óntbriek.) en de typerend Valkebergse klanke (mèt geluid!:: oa ([[Media:Oa.ogg|doas]]), iè ([[Media:Ie.ogg|kiès]]), uè ([[Media:Ue.ogg|kuèl]]) sjtoon allenei op 't Valkebergs laesplenkske mèt veurbeelde weergegeve.
Volges de Veldeke-sjpelling weurt sjleiptoan ten opzichte van sjtoattoan neet mèt extra lèttersj en/of mèt diacritische teikes gesjpeld. Veurbeelde, op 't plenkske, sjtoattoan-sjleiptoan, van dezelfde klank zint: (ou) oug (kort) en knoup (lank); (oe) loetsj (kort) en hoes (lank); (uu) buul (kort) en kruus (lank); (eu) beursj-meule; (ei) Lei-zeip. 't Weurdsje kies weurt boete Valkeberg-centrum es kis oetgesjproke en gesjreve.
Veural de twièklanke: oa, iè en uè zint markant in 't Valkebergs en umsjtreke. Miè nao 't weste (in Meersje en umsjtreke) zègke ze tege doas: dwas en nao 't oaste (o.m. in Nut) doeës; bie kiès weurt dat kjes in Meersje en kieës in Nut en in plaats van kuèl zègke ze in Meersje kwel en in Nut kuuël. De Nutse realisaties zint trouwens in 't groatste deil van Limburg gebrukelik.
Valkebergs en umsjtreke
De taal, die gesjproke weurt in de dörper, gehuchte en hun buurtsjappe rónd 't sjtedsje (centrum) Valkeberg, dus: op Vild, op Sub, op Berg, in Brokem, in Houtem, in Geulem en Hölsberg liekent hièl väöl op 't Boete de Paorts. Mèt dit versjil: in die gehuchte gebruke ze in plaats van de opvallende ie, oe, oo en uu van 't Valkebergs, 'n i, ó, en de u. Veurbeelde (Valkebergs-umsjtreke): kies-kis; versjriekelik-versjrikkelik, iech-ich, diech-dich, miech-mich, ziech-zich, ziete-zitte, bies-bis, diet-dit, sjplietsing-sjplitsing, geziech-gezich, sjriek-sjrik, ies-is, nieks-niks, miedig-middig, wiesele-wissele enz. sjtoep/sjtuupke-sjtóp/sjtupke; poep/puupke-póp/pupke, knoep/knuupke-knóp/knupke, bloom/bleumke-blóm/blumke, óndersjte-undersjte; luup-lup (lip); zuuster-zuster, puzel-puzzel, truuk-truk, ruupsj-rupsj,  Suub-Sub.
Pupsj
'n Pupsj is ein Limburgs woord dat veur tweërlei oetlègk vatbaar is; veur oug en veur ougvoel.
Etymologie
Pupsj is aafgeleid van ’t latiense pupilla, Nederlands veur pupil van ’n oug. Pupil op zien beurt is geneump nao ’t latiense woord pûpa (meisje), klein gesjtalte die in ’t oug wirt weerkaats.
Sluis
Sluis kènt verwieze nao:
Heëlesj
't Heëlesj is 't dialek wat gekald weëd i g'n sjtad Heële.
Sjpreëkesj
Heële, in d'r nuëgetieënde ieëw nog e dörp va 6.000 inwuënersj, is in de ieësjte haofsjeet va d'r twintigste iëew oetgegruid tot de twieëde sjtad va Nederlands Limburg, durch sjterke arbeidsimmigratie. Doadurch kalt de mieërderheed va de lüj in Heële allewiel Hollendsj, dèks Nederlands gelardeerd mit Limburgs (zuug Heëlesj Hollendsj) - va 't nog Limburgstalig deel va de bevolking kalt lang neet jieëkerinne Heëlesj. Toch nump 't Heëlesj dialek nog in alle loage va de bevolking bei lüj va alle leëftieje ing zieëker plaatsj in.
De sjproaksituatie i Heële is dan óch complex te neume. Vöal lüj zint twieëtalig in 't (Heëlesj) Hollendsj en 't Limburgs, en 't kunt vöal vuur dat me in gesjprekke va de ing sjproak op de anger uëvergeet (code-switching). 't Is dus meugelig dat ieëmes wat de sjproak neet vöal gebroek (en mesjiens gaaroet neet va heem oet mitgekrieëge hat) ze toch good kalt. In jieëker geval hant alle Heëlenere passief kinnes va 't Limburgs. Doa kunt bei dat hüj 't dialek hoeëger in aazieë sjteet es 't es "gebroake Hollendsj" besjouwde Heëlesj Hollendsj.
Me sjat 't aantal sjpreëkesj op 20% va de Heëlesje bevolking; dit getal guëf waarsjienlig de frequente sjpreëkesj. Wievöal lüj 't Heëlesj wirkelig beheesje is neet bekank.
Kinmerke
Heële likt nog juus te noordweste va de Benrather Linie; me zeet hei dus make, tied en oet, neet maache, tsiet en oes wie in Kirkroa, en 't Heëlesj mót dus besjouwd weëde es e Nederduutsj dialek.
Vuur de res vertoeënt 't evvel vöal verwantsjap mit 't Kirkröadsj. Zoeë ligk Heële ten zude va twieë kling isoglöskes, die zich va de Benrather Linie aafsjplitse en 't ing va typisj Ingweoonse/Nederduutsje wöadvörm markere. Zoeë zeet me i Heële zage, neet zègke, en verangert 't achtervoogsel -lik in -lig. Anger uëvereekomste mit 't Kirkröadsj zint 't ewegvalle va de r vuur inne consonant (Heerle > Heële), 't monoftongisere va ei en ou noa ee en oo (heim > heem; boum > boom; mirk op dat de res va Limburg hei-in feitelig e sjproakeiland is!), ing sjterke gutturalisering (kind > kink; hand > hank), de lidwöad g'ne en g'n (Kirkröadsj: j'n(e)) op sommege posities, 't gebroek va han i plaatsj va höbbe, en inne dudelige ivlood va 't Duutsj es kultoersjproak in vreuger tieje, al kunt die lang zoeë extreem neet tot uting wie in 't Kirkröadsj (waterleiding > wasserlaitoeng).
Sjpelling
Juus wie 't Kirkröadsj hat 't Heëlesj va d'r verein Veldeke de "touwsjtumming" gekrieëge zieng auw sjpellingsmores te beware. Óch hei sjrief me vuur de klank woeë Veldeke ao bei vuursjrief, nog ummer oa.
Publicaties
Al in 1884 versjeen ing woadlies va 't Heëlesj die gemaak woar durch d'r Heëlesje dominee J. Jongeneel (1831-1887), Dorpsspraak van Heerle. Dees oetgaaf woeëd i 2000 opgevolg durch inne dictionair, 't Heëlesj Woadbook, woeë 10.000 Heëlesje wöad i sjtónt. I 1878 sjreef d'r Heëlesje gemindesikkertaris Jos Kaufmann, óch al inne Hälisch-Hollänsche Dictionair, meh die is noeëts oetgegeëve.
Oet d'r 19e en vreuger ieëwe zint neet vöal tekste in 't Heëlesj plat bekank. In 't taalkundige book Van de Schelde tot de Weichsel oet 1882 sjtónt vertelsels va d'r Limburgse sjriever Johan Michiel Dautzenberg (1808-1869), Vör dréi wäke gōd wä'r, i Duutsje sjpelling, en va d'r gemindesikkertaris Jos Kaufmann, Op Joest van Vondel.
Dominee Jongeneel publiceerde i zie book ing Heëlisje vertaling va De geliekenis van d'r verloare zoeën i Duutsje sjpelling. Mathieu Kessels (1858-1932) sjreef i 1883 Der Koehp va Hehle, e book uëver inne Heëlesje soldoat in 't leger va d'r Napoleon. I modern Heëlesj heesj d'r soldoat Kuëb va Heële. Eugène Vreuls (1868-1940) sjreef vuur d'r Twieëde Weltkreeg in ing regionale gezet sjtuksjkes i Heëlesj dialek, die i de tachtiger joare van 't 20e joarhóndert obbenüts zint oetgegeëve in 't book Kulleréj, Heëlesje sjetse. Edmond Kaufmann (1873-1934) sjreef i g'n twintiger joare regelmieësig vertelsels vuur 't tiedsjrif va d'r Limburgse dialek-verein Veldeke.
Noa d'r Twieëde Weltkreeg is vöal poëzie en proza gesjrieëve i Heëlesj dialek, vuural in 't tiedsjrif Veldeke, ónger angere durch sjrievesj wie d'r Cor Driessen (1914-1989), René Toonen (1915-2011), Wiel Stienstra (1922-1986), Jan Huntjens (1922-2004), Hub Dohmen (1923-1979). In 't book Mosalect, Bloemlezing uit de Limburgse dialectliteratuur oet 1976, zint e aantal sjtukke in 't Heëlesj opgenómme. Mya Maas-Brennenraedts (1920-2000) sjreef verhoale in 't Plat va Heëlehei. D'r Wiel Knipa (1921-2002) sjreef noa d'r kreeg väol populaire vasteloavendsleedjes op Heëlesj plat, e vuurbild is D'r Lange Jan Marsj.
De letste joare is 't Heëlesj dialek durch de bevolking dudelig obbenüts umermp: 't weëd vöal gesjrieëve en gecultiveerd. Bekind is 't vasteloavendsleedsje D'r Loemmelekrieëmer van 't duo Paul & Leo, wat in 2001 de 3e plaatsj hoalde bei 't LVK. Doa zint e paar recente Heëlesje sjrievesj die regelmieësig publicere, Rob Lahaye, Raymond Clement en Jan Hendriks. 't Heëlesj kunt óch vuur in e paar sjtripvertalinge. I Suske en Wiske weëd 't gekald durch Tant Sidonia; in 't Asterix-album 'ne Gansen toer kalle ze 't i g'n sjtad Durocorturum.
Bösjhei
Bösjhei (Nederlandjs: Bosheide) is 'n klein buurt en 'n straot van Nuienhage. 't Is 'n óngerdeil van G'n Hei.
Lin (Nederlandj)
Lin (Nederlands: Linne) is e dörp in de gemeinte Maasgoew (Maasgouw) in Midde-Limburg, mèt oongeveer 3.600 inwoeners. 't Dörp ligk op e liegterras aon de Maos, kortbij de moond vaan de Vlootbeek. Bij Lin huurt vaanajds ouch de naobersjap De Weerd, aon d'n aandere kant vaan de Vloetbeek gelege.
Historie
Lin, wat in 943 veur 't iers weurt geneump, is al milennialaank bewoend. In 't dörp zien voondste oet de steintied gedoon, zoewie vaan de La Tènecultuur, die geassocieerd weurt mèt de Kelte. D'n oersprunk vaan de naom is neet gans dudelek. Mesjiens stamp de naom nog oet de Keltischen tied en geit 'r trök op lindo 'water' ('n verwiezing nao de ligking aon de Maos). Aandere höbbe gedach aon 't Germaans hlinde 'hèlling' ('n verwiezing nao de hoeger ligking, boedoor 't dörp bij watersnoed druug blijf), of gewoen aon lin. In eder geval woort de naom in de middeliewe zoe begrepe: de plaots versjijnt op kaarte dèks es Linlo ('linnebos').
In de middeliewe kaom Lin bij Gelder, zoetot 't oetindelek in de zèstienden iew in Habsbörgse han kaom. Nao d'n Tachtegjaoregen Oorlog bleef Lin Spaons gebeed (deil vaan Spaons-Bove-Gelder). Mèt de Vrei vaan Utrech (1713) woort 't ingedeild bij Staots-Bove-Gelder en kaom Lin bij de Rippubliek (d.w.z. bij Nederland). In 't Keuninkriek vaan de Nederlen woort Lin 'n gemeinte, wat 't bleef tot 1991. In dat jaor woort Lin, same mèt G'n Oea en De Laak en Staeveswaert, touwgeveug aon Brach. E stök vaan de gemeinte góng nao Postert. Sinds de oplufting vaan de gemeinte Brach in 2007 vèlt Lin oonder de gemeinte Maasgoew.
Historische inwoenertalle
(v1830=100)