cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Morfeem
'n Morfeem ies 't kleinste onderdeil van e woord mèt 'n ondersjeiende beteikenis of 'n grammaticaal vörmelement. 'n Morfeem dat zelfsjtendig kènt veurkómme, 't zgn. vrie morfeem, ies meistal ouch e woord. bv.book.
Morfologie
Morfologie of vörmlièr ies de taalsjtudie van de vörmprincipes die de sjtructuur van weurd bepale en die de correspondentie tösje vörm en beteikenis van bepaalde taalelemente lièt zeen.
Weurd die oet miè es ein morfeem besjtoon were gelede morfeme geneump. Dat ies wat de morfologie veural besjudeert. 'n Ongeleed woord huèrt op ziech zelf hie neet bie, pas es d'r aafleijinge, samesjtèllinge, flexies, buiginge e.d. veurkómme sjpreke v'r van morfologie.
Gebónge morfeem
'n Morfeem dat neet zelfsjendig kènt veurkómme, e zgn. gebónge morfeem, kènt allein same mèt 'n ander morfeem optrae zoa-es in -ke in vènsterke, flesjke; -tsje in treintsje; -je in bruuëdje; -sje in maedsje. Dit weurt 't verkleinwoordsmorfeem geneump.
't Mièvoudsmorfeem zeen v'r in weurd es: -e in vènstere; -sj in sjildersj; -er in glazer.
Gebónge morfeme zint te verdeile in aafleijings- of derivatiemorfeme, bieveurbeeld -echtig in bookechtig, sjilderechtig en buigings- of flexiemorfeme, bieveurbeeld -er in greuner of -de in wèrkde.
Tin
Tin is e sjemisch element mit 't symbool Sn (Letien: stannum) en 't atoeamnómmer 50. 't Is e zilvergries houfgroepmetaal.
Marker (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Marker in de pervincie Østfold. Marker is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Østfold in Nórwaeg. De gemeinte had 3.505 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 413,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 8,5. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0119.
Cor Driessen
Cor Driessen (Heële: * 1914- † 1989) woar inne kunsteneer en sjriever oet Heële.
Cornelius Maximilaan Driessen woar i 1914 geboare i Kirkroa. Wie heë twieë joar aod woar, verhoesde heë mit zieng famielje noa Heële. Doa trouwde heë i 1939 mit Gemma Peereboom (1917-1982). Driessen en Peereboom kreëge same twieë kinger. Driessen góng i Mesjtreech noa de Kunstnijverheidsschool. Later houw heë ónger angere e reklaamburo en ing tekensjoeël i Heële. Doaneëve makde Driessen sjildereie en bilder. Heë is i 1989 gesjtórve i Heële.
Driessen (Limburgs: Kor Driesse) woar i g'n twieëde haofsjeet va d'r 20e ieëw i Heële bekank es sjriever va proza en gedichte op Heëlesj plat. Heë hat óch vasteloavesleedjes gesjrieëve. Driessen hanteerde doabei al vreug zieng ege sjpelling vuur 't Heëlesj. Heë sjreef bevuurbild neet sj, meh sh. 't Woad sjting sjreef d'r Driessen es shting, en Heëlesj es Heëlesh.
Driessen woar óch inne pionier va d'r Heëlesje vasteloavend. Heë hat neet alling d'r naam, meh óch 't symbool va d'r Heëlesje vasteloavesverein De Winkbülle bedach, inne lachende eëzel. Noa ziene doeëd is e herdinkingsbook oetgegeëve woeëde, Kiezzel, Shting en Brikke, mit gedichte, proza en artikele uëver zieng sjpelling van 't Heëlesj Plat.
Sjtöalke
Nae, Ug zouw ig neet wille zieë: zoen kroeën, der septer drage en shtil te shtoa, neet shpreëke, noeëts get trük te mage zage? En agter mig zoen gowe plaat... Ut kiendje vas te hoate dát weul ig waal, mè zouw ut kink zig dat gevalle loate? Uër kleed mit zienne fiene rank der mantel blauw en gowe, die shtònt mig neet en veule drek i gans verkieëde vouwe. De oge ummer oape han, mit wiej en shtil pupille en noeëts dermit te kniepse òg..? Nae, dàt zouw ig neet wille.
(Ieësjte deel va zie gedich Beij ut bild van de Mòddergoads, i zieng ege sjpelling )
Zwitserland
Zwitserland, historisch wel Zweitserland (Schweizerische Eidgenossenschaft, Confédération suisse, Confederazione Svizzera, Confederaziun svizra, Confoederatio Helvetica) is 'n land in de Alpe, gaans door land umslote en grènzend aon Duitsland, Frankriek, Italië, Oosteriek en Liechtenstein. Hoofstad is 't relatief klein Bern; aander stei zien Basel, Lausanne, Thun, Zjeneef en Zürich. 't Land steit boete de EU en heet 'n reputatie es neutralen en zörgvuldege staot.
De inwoeners vaan Zwitserland zien de Zwitsers.
Bestuurleke indeiling
Al kint Zwitserland gein centripetaal nationalisme, 't is opgedeild in kantons die hiel väöl zelf beslisse; 't land heet gein staotshoof, inkel 'ne federale raod. De 26 kantons zien:
Taole
Zwitserland kint veer officieel taole: Duits, Frans, Italiaans en Reto-Roemaans. De volkstaol vaan alle Duitstaolege is Hoegalemannisch. De Franstaolege spreke vanaajds Occitaans, allewijl evels dèkser (Noord-)Frans. Veur offesjeel opsjrifte in ein taol, wie op poszegele en munte, weurt Latien gebroek.
Historie
Zwitserland woort in de aajdheid door de Keltische stamme vaan de Helvetiërs bewoend. Tijens zien sleeg tege de Helvetiërs heet Caesar 'n groete slachting oonder hun aongeriech. Nao de volksverhuizinge raakde 't land groetendeils door Germane, en wel Alemanne, bevolk.
In 1291 riechde de kantons Uri, Schwyz en Unterwalden de Zwitserse Eidgenootsjap op. Die greujde door de iewe oet tot 'n de facto oonaofhenkeleke bergrippebliek. Zoe woorte zoewel de Habsburgers es de Bourgondiërs verslage. In de zestiende iew oontstoonte in Zwitserland twie vörm vaan prottestantisme: de lier vaan Calvijn en die vaan Zwingli. De lèste woort in 't noorde de dominante religie. In 1648 woort Zwitserland, tegeliek mèt Nederland, bij de Vree van Munster erkind es oonaofhenkeleke staot.
Rolducerveld
Rolduc(k)erveld is 'n wiek in 't oeaste vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. De wiek is 'n óngerdeil van 't stadsdeil Kirkraoj-Oeas en bevindj zich taenge de grens mit Duutsjlandj aan in 't oeaste.
Ane zuudkantj grens Rolducerveld aan De Hoots, in 't zuudwèste aan 't centrum van Kirkraoj, in 't wèste aan Sjevemet en in 't naorde aan Haander. Rolducerveld zelf ligk op 't Plateau van Kirkraoj.
Hamer en moker
thumb|Standaardhamer en -moker ([[DIN 21800).]] thumb|In 't waope vaan 't watersjap [[Roer en Euvermaos, es symbool vaan Zuid-Limbörg.]] Hamer en moker zien 'n internationaol symbool veur mijnbouw. D'n hamer en de moker zien de twie werktuige boemèt me vreuger mijnbouwwerk deeg: mèt d'n hamer (pik) pikde me in 't erts en mèt de moker sloog me drop. Later kaom 't opbloze mèt polfer (nog later dynamiet) in gebruuk, vaanaof de industrialisatie groof me d'n erts ouch machinaol oet.
Es symbool veur mijnwèrkers stamp 't al oet de zestienden iew. 't Bleef ouch naotot dees instrumente in oonbruuk raakde; me zuut 't symbool zjus dèkser trök vaanaof de negentienden iew. In d'n ierste plaots zuut me 't veel op kojle zelf; daoboete op waopes vaan plaotse die door de kojl groet zien gewore, op kaarte en es symbool veur de wèrkende klas in 't algemein, soms politiek (es 'n soort alternatieve hamer en ziech in contexte boe landbouw neet vaan belaank waor), soms neutraol (beveurbeeld in 't Nederlands spoorbeukske um werkdaog aon te geve).
Curaçao
Curaçao (Nederlandse oetspraok /,kyra'sɑu/, Spaons /kuɾa'sau/ Portugees /kuɾasɑ̃:/; Papiaments ouch Kòrsou) is 'n eiland in de Caribische Zie, eint vaan de Oonderdewindse Eilen vaan de Klein Antille en e land binne 't Keuninkriek vaan de Nederlen. Vaan dit land is 't 't groetste eiland nao oppervlak (440 km²) en bevolking (oongeveer 140.000 inwoeners). De hoofstad is Willemstad; daoboete ligke gein plaotse vaan groete beteikenis.
Historie
thumb|300px|Hoezer in koloniaole bouwstijl aon de Handelskaoj op de Punda, 't historisch centrum vaan Willemstad. thumb|300px|Fort Amsterdam op de Punda. Wie ouch Aruba en Bonaire waore de pre-Columbische bewoeners vaan Curaçao Arawakse Caiquieto-Indiaone. Op versjèllende plaotse op 't eiland zien rotsteikeninge en archeologische opgraovinge vaan dit volk te vinde. Wie in 1499 de Spanjool Alonso de Ojeda 't eiland oontdèkde, waore de Indiaone mèt oongeveer 2000.
De Hollenders intrèsseerde ziech evels ummer mier veur 't eiland. De W.I.C., die oet naom vaan de Republiek oorlog moch veure in de wes, vereuverde 't in 1634. Curaçao had strategisch belaank um de zaajtwinning op 't al Hollands Bonaire te besjerme, en waor zelf vaan economisch belaank um zie campêchehout, vie en kalk. Me bouwde forte bij de Sint-Annabaoj, boe-oonder Fort Amsterdam op de Punda, wat sinds deen tied ummer 't administratief centrum vaan Curaçao is gewees. Poginge vaan de Spanjole um 't eiland te hereuvere mislökde.
Curaçao wón aon belaank es kolonie wie de Hollenders in 1654 Brazilië verlore. Allewel tot de Spanjole 't eiland neet al te vröchbaar hadde gevoonde, lagte de Hollenders wel plantages aon: touwbak, kafferkore, indigo, ketoen en sókkerreet. Neet alle cultures waore eve gelökkeg; sommege woorte later daan ouch stèlgelag, boenao me op tropische vröchtebuim euvergóng. Ech belaankriek woort 't eiland wie de W.I.C. aon slaovehandel góng doen: Curaçao woort 'n doorveurhave vaan slaove, die op dit eiland kóste aonsterke veur ze verkoch woorte. Door de lieg prijze die de Hollenders vroge woorte ze algaw merretleier in de slaovehandel. Sommege vaan de slaove woorte op Curaçao zelf op plantages ingezat, vaan hun stamp 't bèste deil vaan de bevolking aof. Daobij verklaorde de W.I.C. Curaçao in 1674 tot vrijhave. Door dit alles waor Curaçao ind zeventiende iew eint vaan de riekste eilen in de Caribische regio.
In 1713, tijdens de Spaonse Successieoorlog, belegerde de Fransoze 't eiland. Loupende de achtiende iew verslechterde de economische positie vaan Curaçao tege Spaonse, Ingelse en Franse kolonies, wat oetindelek in 1791 oetleep op e faillissemint vaan de W.I.C.. Dit maakde de bezittinge in Guyana en op de Antille tot Nederlands staotsbezit. De oonaofhenkelekheidsstrijd vaan Haïti brach slaove op Curaçao (oonder leiing vaan 'ne maan dee bekind steit es Tula) in 1795 ouch (evels zoonder succes) tot opstand. In de Fransen tied naome de Ingelse 't eiland twie kier (vaan 1800 tot 1803 en vaan 1807 tot 1816) in. Nao 1816 bleef 't permanent Nederlands groondgebied. Tösse 1828 en 1845 woorte de Antille vaanoet Suriname bestuurd, daonao woorte ze 'n apaarte kolonie, boevaan Curaçao 't hoofeiland waor. Tot 1948 spraok me zelfs vaan Curaçao es pars pro toto veur de ganse kolonie (daonao: Nederlandse Antille).
De slaovernij woort in 1863 (internationaol) aofgesjaf. Dit waor funes veur de economie vaan 't eiland, zoewel veur de meisters es veur de bevrijde slaove, die koelek werk kóste vinde. Beter góng 't nao 1914, wie in Venezuela eerdolie gevoonde woort. Shell bouwde op Curaçao 'n raffinaderij, boe-in väöl Curaçaoenere gónge wèrke. In de ierste hèlf vaan de twintegste iew woort de status vaan kolonie lankzaamaon veranderd in die vaan "gebiedsdeil". In de groondwèt vaan 1922 verdween 't woord kolonie en vaanaof 1948 had de bevolking algemein keesrech. Ein en aander woort in 1954 bekrachteg in 't Statuut vaan 't Keuninkriek vaan de Nederlen.
Allewel tot de zwarte bevolking gelieke rechte had gekrege en de raffinaasj veurspoed brach, hiersde e groet klasseversjèl op 't eiland. Shell betaolde lieg loene oet aon de arbeiders, en 't bestuurskader waor haos exclusief door de (blaanke) elite gevöld. Op 30 mei 1969 (Trinta di mei) kaom 't tot 'n staking, die oetleep op 'ne volksopstand. Naotot dee waor neergeslaoge begós me get te doen aon de antillianisering vaan de euverheid. In de jaore daonao kaom 't tot ummer mie rivaliteit tösse Curaçao en Aruba. Aruba sjeide ziech in 1986 aof vaan de Nederlandse Antille (status aparte). Ouch op Curaçao voolte väöl politici deveur um es apaart land binne 't keuninkriek door te goon. In e referendum in 1994 bleek de bevolking dao evels tege.
Toch góng de discussie euver staotkundege hervörming vaan 't land door. In de jaore nul kaom de regering euverein um de Nederlandse Antille op te heffe en de eilen eder apaart de keus te geve tösse 'ne status aparte of deil te weure vaan Nederland. Curaçao koos veur 't ierste. Dit woort geïmplementeerd op 10 oktober 2010. Nederland saneerde de Antilliaanse staotssjöld vaan mie es ein mieljard euro, die 't nui land neet op ziech hoofde numme. Daotegeneuver stoont tot Nederland zègkesjap kreeg euver 't financieel en juridisch beleid vaan de nui staot. Dit zaoge väöl critici es 'ne stap trök; 't verwiet vaan neokolonialisme woort hei en dao gehuurd.
Fysisch
frame|left|Kaart vaan Curaçao. Fysiek gezeen is Curaçao vaan gemingk völkanischen (lava) en organischen (koraolkalk) oersprunk. 't Eiland kump op zie hoegste punt, de Christoffelsberg, 375 meter bove de ziespiegel oet. De zie heet door erosie väöl baoje en natuurleke haves oetgeslepe; de groetste, 't Schottegat, bedeent de industrie vaan de hoofstad Willemstad. Curaçao ligk tösse Aruba (westelek) en Bonaire (oostelek) in. Zuidoostelek vaan 't eiland ligk 't klein, oonbewoend eilendsje Klein Curaçao.
Curaçao heet e druug, savanne-echteg klimaot mèt tropische temperature 't gans jaor door (in alle maonde de gemiddelde maximumtemperatuur roond de 30 graode). De mieste rege vèlt in de winter op 't noordelek deil. De Oonderdewindse Eilen ligke boete 't orkaantrajek, zoetot zwoer tropische störm hei neet dèks veurkoume (in tegestèlling tot oonder aandere Sint-Maarten).
E groet deil vaan 't Curaçaos boetegebeed (Papiaments: kunuku) is door hiereboere verlaote en weer verwèlderd. Op sommege plaotse vint me daodoor 'n groete diversiteit aon zoewel exotische es inheimse soorte. Dao zien twie nationaol parke, 't Christoffelpark (roond de Christoffelsberg) en Shete Boka, dao kortbij. Allebei ligke in 't weste vaan 't eiland, wat väöl minder diechbevolk is. De flora dreug e savannekarakter: lieg buim (zoewie d'n dividivi), klein struukskes, kroedplante en cacteeë. Versjèllende orchideeë koume veur; agave en aloë greuje verwèlderd. Aon fauna vint me oonder aandere ziesjèldpadde en flamingo's.
Sociaol
De bulk vaan de bevolking woent in Willemstad, de hoofstad vaan 't eiland en vaan de Nederlandse Antille, wat intösse e groet gebied op de zuidoostelek hèlf vaan 't eiland besleit. 't Ajdste (zeventiende iew) en mies welvarend deil vaan de stad is de Punda ('punt'), mèt zien bekinde hoezer in pastèlkleure, wie dat in de koloniaol arsjitectuur gebrukelek waor. Otrobanda ('euverkant'; soms verspaons tot Otrabanda), aon d'n euverkant vaan de Sint-Annabaoj, stamp oet de achtiende iew en is sinds 1888 door de Keuningin Emmabrögk ('n pontonbrögk) mèt de Punda verboonde. Punda en Otrobanda same stoon sinds 1997 op de Werelderfgoodlies vaan UNESCO. Aander wieke vaan Willemstad zien Saliña en Julianadorp (in de twintegste iew gebouwd veur de Shell-arbeiders). Boete Willemstad - 'ne stedeling zal dit al gaw allemaol kunuku neume - ligke dörper wie De Westpunt (gestiech door vrijgemaakde slaove), Santa Krus, Sint Willibrord, Tera Korá, Grote Berg en Sint Michiel.
Curaçao heet oongeveer 140.000 inwoeners, vaan wee 't groetste deil de Nederlandse nationaliteit heet. Dit zien zoewel creole es Europese Nederlanders (dao besteit neet zoeget wie 'n Antilliaans paspoort). 't Aontal nationaliteite op 't eiland bedreug 102; groete minderheidsgróppe zien Venezolaone, Colombiaone, Dominicaone, Haïtiaone, Surinamers, Brits-Wes-Indiërs en Chineze. Papiaments (sinds 2007 officieel neve 't Nederlands) is veur 81% vaan de bevolking de toes gesproke taol; Nederlands volg op 8%, Spaons op 6%, Ingels is de taol vaan 3% en 2% sprik 'n aander taol. 't Papiaments vaan Curaçao gebruuk 'n fonetische spelling (Kòrsou), in tegestèlling tot 't dialek vaan Aruba, wat etymologisch gespeld weurt (en boe me dus gewoen Curaçao zouw sjrieve). Bij de volkstèlling vaan 2001 waor 80,1% vaan de bevolking Roems-katholiek, de res weurt gooddeils oetgemaak door versjèllende protestantse gemeinsjappe (calviniste, pinkstergemeintes en zevendendaagsadventiste) en door de Jehova's getuiges.
Alveolaire nasaal
d'n Alveolaire nasaal of alveolair naasklank is 'ne mitklinker dae in väöl gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is. d'n Alveolaire nasaal haet feitelik veer variantje (zuuch bie kènmirke).
Kènmirke
De kènmirke vannen alveolaire nasaal zeen:
Limbörgs
In 't Limbörgs kump d'n alveolaire nasaal väöl veur, in alle dialekte. Wie bieje anger sonoranten in 't Limbörgs kan d'r verlingk waere wen de veuropkómmendje klinker 'ne klinker mit sleiptoean is ennen opvolgendje mitklinker 'nen obstruent is, wie in lans [lɑ́n̥:s] (hie is t'r ouch door auslautverhärtung vannen obstruent döks stumloeas), of wiejer geine mitklinker völg, wie in bön [bœ́n:]. d'n Alveolaire nasaal is in 't Limbörgs 'n nasaal oetsjeijing. Gewuuenlik is d'n alveolaire nasaal stumhöbbendj in 't Limbörgs, behauve allofoon in stumloeas ómgaevinge.
De próntje oetspraok vannen alveolaire nasaal varieertj van spraeker toet spraeker. Euver 't algemein geldj det t'r denti-alveolair of waor alveolair wuuertj oetgespraoke. De pósalveolairen oetspraok geldj allein allofoon veur 'n sj of zj, wie in wunsj [β̞ʏ́n̠̊:ʃ]. Zowaal apicaal es laminaal  oetspraoke kómme veur. In 't Mofers euverhieërsje de laminaal oetspraoke.
Hieël zelje geldj de labiodentale nasaal,, es allofoon veur d'n alveolaire nasaal; meistes geldj d'r es allofoon veure bilabiale nasaal. Waal kump in väöl dialekte (die mit mouillering) de palatale nasaal,, veur es allofoon veuren alveolaire nasaal in palataal kóntekste. In dialekte wo me gutturalisering kèntj, wuuertj daotaenge de velaire nasaal,, gebroek es allofoon veuren alveolaire nasaal. In taengestèlling toet 't Nederlandjs kump 't neet zoväöl veur det d'n alveolaire nasaal,, zich aanpas nao in 'ne bilabiale kónteks; me zaet dus ónbehuuerlik [ón:b(ə)'ɦʉ̀ərlɪk], en neet ómbehuuerlik [óm:b(ə)'ɦʉ̀ərlɪk]. Wo det waal gebeurtj is döks spraok van invlood vanne standerdspraok. Me kan den ouch keze veur dees mutaasje oet te sjrieve, wie bie ómploeffe (vanoet ontploffen).
Juus wie bie de anger nasalen in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen de nasaal wuuertj opgevolg door 'ne sibilant of fricatief.
Hellenthal
Hellenthal is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Euskirchen, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 137,83 km² en 8011 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 58 de veerkante kilometer.
't Op 400 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 60 stadsdeile.
Waobicherveld
Waobicherveld (Nederlandjs: Waubacherveld) is 'n wiek in 't naorde vanne gemèndje Kirkraoj inne Nederlandjse pervinsje Limbörg. 't Is 'n wiek van Egelze en ligk t'n naorde vanne Striethagerbaek.
Kunstaol
thumb|Veendel vaan de internationaol kunstaolbeweging. 't Gestileerd bouwwerk stèlt d'n Torie vaan Babel veur. 'n Kunstaol (ouch wel kunsmaotege taol of artificieel taol of conlang) is 'n taol die bewös door minseleke actie is geconstrueerd, en neet door 'n organisch vörmingsperces. De aard en 't doel vaan kunsmaotege taole loupe sterk oeterein.
Historie
Wienie de ierste kunstaol is gemaak is neet bekind. Es vreug veurbeeld weurt dèks de Lingua Ignota vaan Hildegard vaan Bingen geneump. In de Vreugmodernen Tied dege gelierde hei en dao poginge um 'n logische taol te oontwerpe; nog väöl mie woort gespikkeleerd euver wie zoe'n taol zouw mote oetzien. E projek wat väöl aondach ginnereerde waor 't Solresol oet 1817, 'n taol die bestoont oet mezieknote en kós weure gezoonge.
Pas ind negentienden iew kaom de kunstaolbeweging good op gaank. Johann Martin Schleyer publiceerde in 1879 't Volapük, de ierste internationaol hölptaol. Dees taol zouw de minsheid mote helpe ziech te verstoon, zoonder tot ze daobij 'n bestoonde, cultureel gekleurde taol bij nujeg had. Binne de tien jaor lierde doezende lui, veural in Europa, Volapük spreke. Daonao naom 't Esperanto, 'n initiatief vaan L.L. Zamenhof, die functie evels gooddeils euver. Esperanto is gemekeleker es Volapük umtot de wäörd herkinbaarder zien en umtot 't minder buigingsvörm heet. Zien groetste populariteit haolde 't in 't Interbellum: door de versjrikkinge vaan d'n Ierste Wereldoorlog voolte väöl lui ziech aongetrokke tot initiatieve die de wereld korter bijein móste bringe. Aon d'n aandere kant zaoge väöl lui ouch weer naodeile in 't Esperanto; zoe oontstoonte concurrente wie 't Ido, 't Occidental en 't Novial.
Oonder 't fascisme en 't nationaol-socialisme woorte internationaol hölptaole zwoer oonderdrök, veural umtot ze mèt de ultranationalistische kemissie vaan die ideologieë neet accordeerde. Van deze klap zien ze noets mie trökgekoume, al leefde 't Esperanto in de jaore viefteg nog wel e bitteke op. Ouch kaom toen nog 't besjeie Interlingua op. Euver 't algemein naom 't Ingels in dezen tied evels de rol vaan wereldtaol op ziech en voont me internationaol hölptaole neet mie nujeg. Nog ummertouw gief 't evels hoonderddoezende of mieljoene lui die Esperanto spreke; de aander hölptaole zien anno 2019 ieder sektarisch.
Belaankrieker zien in euzen tied de artistieke taole. Taokundege en fantasysjriever J.R.R. Tolkien bouwde e gans werk op roontelum 'n aontal verzonne taole, die heer touwsjreef aon verzonne volker in 'n verzonne wereld. Sommege fans vaan zie werk numme ziech de meujte die taole, in 't bezunder 't Quenya zelf te liere. Ouch veur de sciencefictionserie Star Trek en veur de film Avatar zien complete kunstaole gemaak (respectievelek Klingon en Na'vi), boe ouch grammatica's en woordelieste vaan bestoon. Artistieke taole weure ouch in de wereld vaan de geofictie gemaak.
Tot slot heet de koms vaan computers de intrèsse in logische taole trökgebrach. 't Loglan woort oontwikkeld um 'n gans logische taol te make, boe-in dobbelzinnegheid neet meugelek is. Neet allein zouw dit communicatie tösse lui dudeleker make, 't zouw ouch bruukbaar mote zien in communicatie mèt computers. Roond 2000 woort de taol wijer oontwikkeld tot Lojban, boe-in de diverse wortele zien aongepas um de taol ech gans cultureel neutraol te make.
Habo
Demografische óntwikkeling
11,14% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
1833
1830 - 1831 - 1832 - 1833 - 1834 - 1835 – 1836
Gesjtorve
thumb|right|120px| Richard Trevithick, oetvènjer van de locomotief, gesjtorve op 29 juli 1833.
Maag
De maag (Letien: ventriculus of gaster) is 'n orgaan in 't lief van miense en väöl dere det deentj veur 't voor te vertaere. 't Haet ouch 'n wichtige taak in 't oetsjakele van micro-organisme. De maag ligk linksbaoven inne boekholte, juus ónger 't midderif. De maag haet 'n wichtige ról inne spiesvertaering en zörg t'rveur det 't voor es 'n losse massa wuuertj aafgegaoven ane derm.
De maag wuuertj aangestuurdj dore zieëne ganglion coeliacum en nervus vagus.
Anatomie
De maag van miense haet de vorm van 'n gekrómdje toet en ligk linksbaoven inne boekholte. De maag grens ane laever, de miltj, d'n alvleisjkleer, 't midderif en veur e deil anen diekken derm. Aafhenkelik vannen inhaad en vanne hajing van 't lief nump de maag versjillige vörm aan. Daomit euvereinkumstig kan me 'n haokvorm, 'n póshoornvorm of 'ne stierhäörevorm óngersjeie.
De sloekderm (oesofagus) kump bieje maagingank (pars cardiaca) de maag in. Op baoven aan welf zich de koeppel vanne maag (fundus gastricus). Hie verzamele 't ingeslik gaas zich. 't Maaglief of maagcorpus (corpus gastricum) geit richsónger inne maagoetgank of 't maagporteer (pylorus) euver. De deiler vanne maag gaon zónger biezunjer grenzen inein euver. De binnekantj vanne maag is beklèdj mit 'n diekke sliemhoed, worin de maagklere ingebèdj ligke. De spierlaog vanne maag besteit oet gled en dwaesjgestreep spierweefsel. Hiemit kan de maag zich vernejjen en verwiejen en zoea de peristaltische bewaeging vanne sloekderm veur 't verveur van aetesreste veurtzètte. De maag wuuertj ómgaove door 't boekvlees. Door 't boekvlees haer kan de maag zich inne boekholte bewaege, al naogelang de toenaam of aafnaam vannen ómvank daovan, in verbanj mit vooropnaam.
Aafsjeijinge vanne maag
De maagwandj bevatj ploeajen in 't bedèkkendj epitheel, de foveolae (Ingels: gastric pits). Ane gróndj vanne foveolae munje de kleerbuze oet, döks mieëder de foveola. De celle vanne foveola höbben allemaol 'n kleerfónksje gekrege. Dees celle zeen van 't muceus tuup en höbben e helder cytoplasma.
Aetesvertaering
Wen me zich besjeftig mit 't toet zich numme van aetes wuuertj doren aanblik enne gäör van 't aetes de maagsaapsecretie via de tieëndje herrezieën op geng gebrach. Dees zieënfaas is d'n aanzèt veure kleeroetsjeijinge en wuuertj den dore hormaal faas, 't perducere van gastrien, veurtgezatte. De bereijing enne volgorde vanne versjillige saorten aan aeteswaar is duus neet ónwichtig veur 't percès det zich aafspeeltj inne maag. De aetesbrie oete sloekderm wuuertj inne maag vergaordj. Gemiddeldj blief 'ne maoltied drie à veer oer inne maag; bie vèt aete kan de verbliedsdoor waere verlingk toet waal zeven oer of lenger. De aafgaaf vanne aetesbrie anen twellefvingerigen derm (duodenum) vindj slechs plaats in klein wieväölheje die d'n twellefvingerigen derm den wiejer kan verwirke.
Maagverkleining
Bie emes mit euvergewich wuuertj in oetzunjerlike vel sómtieds euvergegange toet 'n maagverkleining. De maag wuuertj daobie e gans stök kleinder gemaak. Den pas neet allein hieël weinig nag meh d'rin, mer ouch blief alles minder lang inne maag en wuuertj 't daodoor oetènjelik ouch minder vertaerdj en opgenómmen in 't lief.
1457
1456 - 1457 - 1458
thumb|[[Filips de Goje nump de Grands Chroniques de France van Simon Marmion in óntvangs.]]
Orion (starebeeld)
Zjus oonder de gordel is de Orionnevel (M42 in 't keertsje) te vinde, wat zelfs mèt 't bloete oug te zien is in doonker nachte. Zjus oonder Alnitak is de Paardekopnevel te vinde. Deze is evels lesteg te zien.
Tösse 16 en 26 oktober is de meteorezwerm de Orionide te zien, mèt e maximum op 21 oktober. Deze zwerm is geassocieerd mèt de komeet vaan Halley.
Aander stare vinde
thumb|right|250px Via de stare in Orion is 't gemekelek um aander stare te vinden. Sirius ligk min of mie in 't verlengde vaan de lijn vaan Mintaka nao Alnitak, Aldebaran ligk zjus d'n aandere kant op. In 't verlengde vaan 'n lijn van Rigel nao Betelgeuse vind me Castor en Pollux, twie stare oet 't starebeeld Twielinge.
Niers
thumb|De Niers bij Otersóm. De Niers is e reveerke in Duitsland en Nederland.
Mega-annum
Mega-annum (litterlig oet 't Latien: miljoen joare) of aafgekót Ma, weëd i de geologie en de paleontologie gebroek vuur de aaduding van awwerdóm i miljoene jöare en 't weëd genoteerd mit factor 106. I de mieëtste gevalle weëd mit Ma inne versjtreke tieëdsdoor bedoeld, meh me gebroek zoeën aaduding óch vuur e tieëdstip. 10 Ma kin dös zoeëwaal 'n periode van 10 Ma of e moment van 10 miljoen joare geleje beteëkene. In 't SI-sjtelsel hat 't Ma ing waarde va 31.558 Ts (terasekónd).
Niers
Verloup
De bron vaan de Niers ligk bij Kuckum, e dörp wat vèlt oonder de stad Erkelenz (Kreis Heinsberg, Noordrien-Wesfale). Umtot me dit dörp de koumende jaore geit aofgrave veur broenkole (Broenkolewerk Jartzwiller), zal de bron dao verdwijne. Versjèllende nevebronne zien intösse al verdwene. Es compensatie veur 't waterpeil watert me de kojl noe al aof wijerop in de Niers. De reveer weurt wijer geveujd door versjèllende klein beekskes en keneelkes in de buurt; 't is 'n regereveer.
De Niers struimp door of veurbij Wanlo bij Jlabbach (Mönchengladbach), Veeëse (Viersen), Wachtedónk, Strale (Straelen, evels neet in de stad zelf), Geldere (Geldern), Kevelaer, Weeze, Goch, Kessel, kump bij 't Vèn aon de Nederlandse grens en drejt daan, euver de grens, sjerp nao 't zuie, struimp daan tösse Gennep en Otersóm door en kump kort bij De Milsbik in de Maos oet. Op die plaots vint me 't geboortehoes vaan d'n heilege Nobert vaan Sante.
't Gans trajek is 114 kilometer laank; 't stroumgebeed mèt 1348 km².
Eigesjappe
't Stroumdaal vaan de Niers is hiel aajd: 't is zoe'n 200.000 jaor trök (in 't Saalien, de veurlèsten iestied) door de Rijn oetgeslepe. 't Daal is daan ouch mèt 500 meter breier es me aanders veur zoe e besjeie reveerke maag verwachte.
De Niers heet in ziene boveloup e verval vaan zoe'n 60 cm/km, in zienen oonderloup ieder 25 cm/km. Dit kump neer op e verval vaan zoe'n 70 meter euver de ganse loup. Veur 't klei reveerke wat 't is, is 't debiet vrij groet. Daorum woorte hei vreuger väöl watermeules gebouwd.
Gebruuk
De Niers waor vaanajds riek aon iele, meh door sterke vervojling in d'n twintegsten iew is 't bestand hel achteroet gegaange. De lèste decennia weurt 't aofvalwater gezuverd. Daodoor kin de reveer ouch weer gebruuk weure veur 't winne vaan drinkwater. Ouch veur recreatie is ze in trèk. Door 't aonlègke vaan stouwe is ze evels neet bevaarbaar, veur zoewied ze dat vreuger al waor.
Perroen
'ne Perroen, Limburgse oetsjpraak peroen, is 'ne centraal geplaadsjde pilaer en 'n symbool va autonomie en vriehèèd en kan me vinge in alle sjtaej die deel oetmakde van 't Prinsbisdom Luuk, zoewie Luuk, Theux, Stavelot, Verviersj, Visé, Hoei, Sart, Mestreech, Borgloon, Tongere, Sintruje, Bree, Stokkem, Bilze en Hasselt. 't Monumaent besjtèèt oet 'ne pilaer mèt baove d'r op 'ne pijnappel en dao baove 'n kruuts. Mètstens is 't gebroekde materiaal blowwe sjtèè, travertin of ooch wal marmer. 't Symbool mot evvel väöl owwer zieë mae d'r herkomst zow oonbekaand zieë.
In Valkebaerg haat 't 'n Sinterklaosperroen.
Kesjteël Hoes de Täörekes
Hoes de Täörekes ligk op de oasflank van de Sint Pietersberg in 't vreugere dörpke Sint Pieter, allewiel 'n wiek in de gemeinte Mesjtreech.
Besjrieving
't Hoes, gelaege aan de Lage Kanaaldijk, is 'n laatgotisch complex mèt 'n rechhokig gróndjplan en 't is opgetrokke oet mergel en baksjtein. 't Hoofgeboew haet 'n zadeldaak tösje trapgevele aan de korte kantje, in de rechhook is 'ne oetgeboewde veerkantje traptaore verwirk, dae is veurzeen van 'n helmdaak wo-op 'ne unvörmige sjpits. 't Kesjteël sjteit op 'n terras dat is aafgebakend mèt 'n baksjteine keërmoer. Biej 't kesjteël ligk aan de achterkantj aan de Ursulinewaeg nog 'n porteersweuning, aevenaens veurzeen van trapgevele en die is geboewd in 't begin van de 20e eëuw, tegeliek mèt 'n oetbreijing mèt de noordvleugel en 'n verhoaging van de traptaore.
Gesjiedenis en beweuners
't Hoes is geboewd op de reiwenes van 'n middeleëuws hoes oet 1294, bekènd ónger de naam Bevors of Beaufort, nao de toenmalige beweuners. In 't begin van de 15e eëuw woort 't hoes verrinneweert en daonao weer herboewd. In 1525 woort 't te koup aangebaoje door de toenmalige eigenaer Arnold Creusen en kaom 't in bezit van Nicolaes Beyssel, kanunnik van de Sint Servaaskirk. Hae leet 't in 1526 in vreugrenaissance sjtiel verboewe, wovan de zudelike ziejgevel en 'n aantal inwendige deile aafkómstig zint oet de Onze-Lieve-Vrouwekirk en 't veurmalige Sjtaotehoes, allebei in Mesjtreech, nog resterere. Beyssel gebruukde 't kesjteël es boeteverblief, voor de ontvangs van vrunj en kunstenaers en bleef eigenaer pès 1541. 't Kesjteël woort in daen tied en tot wied in de 18e eëuw de Biselstaore geneump.
'ne Gevelsjtein mèt de teks: anno/W.K./1810 herinnert aan de tied dat 't kesjteël in bezit waas van Winand Klaessens. In 1842 kaom 't door vererving in bezit van Nicolaas Rooijmans, herbergier en börgemeister van Sint Pieter en getrouwd mèt Maria Ida Claessens.
Kall
Kall is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Euskirchen, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 66,07 km² en 11.162 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 169 de veerkante kilometer.
't Op 399-538 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 23 oortsdeile.
Epifanie
Epifanie kan verwieze nao
Rafael Orozco Maestre
Rafael José Orozco Maestre (Becerril, Colombia, 24 miert 1954 - Barranquilla, 11 juni 1992) is 'ne Colombiaonse zenger vaan Vallenatomeziek.
Gène Eggen
Gène Eggen (gebaore 5 april 1921 in Ulesjtraote, gesjtórve 10 fibberwarie 2000 in Mesjtreech) waas 'ne Nederlands Limburgse beeldend kunstenaer. Hae waas 'ne väölziejige kunstenaer, actief es teikenaer, kunssjilder, monementaal vormgaever, graficus en beeldjhouwer. Veur väöl luuj waas hae primair 'ne beeldjhouwer. Zelf zaog hae zich meë es sjilder zoa-es hae vertèlde in 'ne film van Maurice Nijsten oet 2002uver zien laeve.
Hae sjtudeerde in de aorlogsjaore (1943) aan de Rieksacademie veur beeldende Kunste in Amsterdam. Ziene groate leërmeister waas professor Heinrich Campendonk. Ónger zien jaorgenote ware ónger angere Karel Appel, Corneille en Pieter Defesche.
Kabelbrök
frame|'t Principe van 'n kabelbrök thumb|200px|left|Kabelbrök in [[Lanaej va René Greisch oet Luuk]] thumb|left|200px|[[Hoeg Brögk is 'n kabel-baog constructie in Mestreech va René Greisch oet Luuk]] 'n Kabelbrök is e väöl väörkaomend type brök bie middelgroeëte bies groeëte översjpanninge.
Dit type brök kenmerkt zich dör e riejdek (waeg of sjpaoër) dat is ópgehange an dieke kabele. In de kabele is sjprake van trèkkrach. De kabele zeunt rechtsjtreeks bevestigd an de pylone. De pylone veure 't gewich van de brök vervólges aaf nao de fundering; in de pylone is sjprake van drukkrach.
Berenboesj
Berenboesj (Nederlandjs: Berenbos) is 'n deil vanne wiek Rolducerveld inne gemèndje Kirkraoj.
Kabelbrök
Kabelbrögke werre mètstens toegepast bie de get groeëter översjpanninge. Bie klènger översjpanninge zeunt ander types dèk efficiënter.
Berenboesj
't Grótste deil van 't gebied besteit oet loufbós en veljer veure landjboew.
Kabelbrök
'n Kabelbrök mót neet werre verward mèt 'n hangbrök.
Raore
Aardewaerk oet Raore
In Raore waoërte bies 't èng van d'r 19de ieëw op groeëte sjaal de zoegeneumde Rienlandse kroeke, pöt en bare gemakt. 't Aardewaerk waor dunner es dat van 't Kölsj aardewaerk en broen va kleur.
Ander kernen
Hauset en Eynatten.
Artillerie
Artillerie of gesjöt is bie de kriegsmachte 't óngerdeil det vuursjteun geuf aan de eige troepe. In breiere zin is 't de verzamelnaam veur alle vuurmunj die gein handjvuurwaopes zeen.
Me óngersjied krómbaan- (houwitsers en mortiere) en vlakbaangesjöt (knónne) en angerszins ouch getróchte en gemechaniseerde artillerie. Getróchte artillerie weurt verplaats mit behölp van trèkkers (vrachwages of pantserveurtuge), gemechaniseerde artillerie besjteit oet 'ne vuurmóndj op 'n (gepanserd) óngersjtèl.
Mortiere zeen 'ne lichtere vorm van artillerie, döks in gebroek bie de óngersjteuningseinheje van (pantser)infanterie-einheje. Gedemonteerd kan 'ne mortier door inkel infanteriste in 't veld waere verveurd en sjnel waere opgezatte. Zwaorder mortiere waere meistal verveurd mit trèkkers.
Tot de artillerie waere ouch de rakètte geraekend, zowaal geleid es óngeleid, die in 't veld waere gebroek.
Reinbert de Leeuw
Reinbert de Leeuw (Amsterdam, 8 september 1938 - aldao? 14 fibberwarie 2020) waor 'ne Nederlandsen dirizjènt, pianis, componis en meziekpedagoog. Heer heet ziech sinds 't ind vaan de jaore zèsteg ingezat veur op de ierste plaots de Nuie Meziek, d'n avant-garde vaan de gecomponeerde meziek, boevaan heer de werke mèt zien ASKO/Schönbergensemble oetveurde. Daoneve kraog heer ouch bekindheid es oetveurende musicus, veural vaan de pianowerke vaan Erik Satie. Heer maakde diverse veurheer oonbekinde componiste groet in Europa.
Rakkestad
thumb|De ligking van Rakkestad in de pervincie Østfold. Rakkestad is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Østfold in Nórwaeg. De gemeinte had 7.366 inweuners in 2016 en 'n oppervlakde van 433,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 17. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 0128.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 5,3% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Polaris
Polaris of de Poolstaar (α Ursae Minoris) is de staar die op dit momint oongeveer op de plaots vaan noordeleke hiemelpool steit. 't Is de mies helder staar vaan 't starebeeld Kleine Beer (Ursa Minor).
De staar steit ouch bekind es Alruccabah, Cynosura, Phoenice, Loodsstaar, Tramontana, Navigatoria, Ster van Arcady, Yilduz en Mismar en maak deil oet vaan de Pleiadegróp.
Umtot Polaris op een vaste plaots aon d'n hiemel steit kin ze gebruuk weure es navigatiemiddel: es te de staar zuus wèts te boe 't noorde ligk.
De kortste aofstand tot de noordeleke hiemelpool weurt in 2102 bereik (minder es de sjijnbare diameter vaan de maon). Door precessie vaan de eerdas dee 'ne cirkel besjrijf in oongeveer 25.770 jaor zalle aander stare oeteindelek de rol vaan Poolstaar euvernumme: zuuch 't artikel Poolstaar.
Polaris steit op oongeveer 430 leechjaor vaan de Eerd. 't Is 'n miervoudege staar: de hoofstaar α UMi Aa drejt same mèt α UMi Ab, 'n dwergstaar, roondein, en same drejje zie mèt α UMi B (oontdèk in 1780 door William Herschel) roondein. 't Gief ouch nog 2 stare op 'ne groeteren aofstand, α UMi C en α UMi D, boevaan me vreuger dach tot die oonderdeil waore vaan 't systeem, mer oonderzeuk heet oetgeweze tot dat neet zoe is.
1458
1457 - 1458 - 1459
Joan Fuster
thumb|250px|Fuster in 1984 Joan Fuster i Ortells (Sueca, Provincie Valencia, 23 november 1922 - Sueca, 21 juni 1992) waor 'ne Valenciaanse sjriever in de Catalaanse taol.
Justinus van der Brugghen
thumb Justinus van der Brugghen (6 augustus 1804 - 2 oktober 1863) waor Veurzitter vaan de ministerraod (v'r zègke noe: premier) vaan Nederland vaan 1 juli 1856 tot 18 miert 1858. Heer waor vaan de anti-revolutionaire tak en daomèt d'n ierste veurzitter dee geine liberaal waor. Heer volgde Floris Adriaan van Hall op es veurzitter en woort aon 't ind vaan zien carrière es Nederlandse regeringsleier opgevolg door Jan Jacob Rochussen.
Van der Brugghen introduceerd 'n nui sjaolwet, boe-in 't rech um sjaole op te riechte woort erkènd.
't Veurzittersjap vaan de ministerraod woort es de belaangriekste politieke functie binne 't Keuninkriek vaan de Nederlen gezeen, op de Keuning vaan de Nederlen nao. In 1945 woort de functie pas officieel de premier of minister-president geneump.
Nettersheim
Nettersheim is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Euskirchen, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 94,35 km² en 7438 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 79 de veerkante kilometer.
Marlise Korsten
Marlise Korsten, gebore op 7 fibberwarie 1954 in Stad Utrech, is 'n veurmaoleg sjaoldirectrice, 'n politica en waor ouch de fractieveurzitter vaan GreunLinks in de Gemeinteraod vaan Mestreech.
Nettersheim
't Op 470 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 11 oortsdeile.
Marlise Korsten
Sinds 2014 waor Korsten al gemeinteraodslid vaan Mestreech. Zie stoond oonder aandere bekind um häör groet veurstäöndersjap veur 't experimentere mèt 't basisinkoume, 't bestrije vaan kinderermooj, 't verbetere vaan sjöldhölpverliening, 't realisere vaan 'n börgerbegroeting in Mestreech, 't verwelkomme vaan vlöchtelinge en 't liberalisere vaan wietbeleid.
Oonder Korsten häör leiersjap woort de vief zedele tèllende fractie vaan GreunLinks in 2018 deil vaan 'n brei coalitie, mèt meh leefs vief aander partije: CDA, Senioren Partij Mestreech, D66, VVD en SP. GreunLinks moch dao-op 'ne wèthawwer prizzentiere binne 't Kolleesj. Dee wèthawwer woort Gert-Jan Krabbendam, dee verantwoordelek woort veur Klimaat en Enerzjie, Ruimteleke Oontwikkling, Mobilitieit en Biestewelzien. Wijers woort Krabbendam oonder Korsten häör fractiesjap d'n daarde locobörgemeister vaan 't nuigevörmp Kolleesj.
Venroj
Venroj (officiële naom Venray) is 'n plaots en gemeinte in noordelek Nederlands Limburg, aon de raand vaan de Pieël. Op 1 januari 2006 woende hei 39.030 lui; nao de lèste herindeiling (2010) mote dat good 41.000 lui zien. 't Oppervlak vaan de gemeinte waor veur 2010 146,03 km²; väöl vaan dat gebeed is bos en heiland. Ind 2020 krijg de gemeinte plaotsnaomborde in 't dialek. De gemeinte besteit oet de kerne:
De dörper Blitterswik, Geistere en Wânsem woorte op 1 januari 2010 oet de toen opgeheve gemeinte Mieëldere-Wânsem in de gemeinte Venroj euvergebrach.
Aonziech
Venroj is pas in de twintegste iew tot stad oetgegreujd; daorum heet de stad 'n echte dorpskèrn en 'n besjeie kèrk. De umgeving ten zuie is hendeg bosriek: dao ligk 't Nationaal Park de Groote Peel.
Al Qaeda
thumb|De vaan van Al-Qaeda mit de [[sjahada ]] Al Qaeda (Arabisch: القاعدة al-Qā‘idah "de basis"), óch Al Kaida of Al Qaida is 'n islamitische terreurorganisatie. Ze opereert es e netwirk en minder es 'n orgenisatie. Ze veurt waal aasjleëg oet, meh hüj vuural i g'ne Maghreb, Jeme en Pakistan. Óch óngersjteunt zie anger terroristische organisaties; zie geëft traininge en logisjtieke óngersjteuning.
De terreurbeweëging is vuural bekank gewoare noa de aasjleëg van 11 september 2001 in ónger anger New York. Ze weëd durch de Verenigde Naties, de NAVO, de Europese Unie en leng wie de Verenigde Sjtate, India en Rusland es terroristische organisatie besjtumpeld.
Doel
't Primair doel van Al Qaeda is 't sjtichte van e islamitisch weltriek, wie bei d'r Islamitische Sjtaat in Irak en Syrië. Al Qaeda zeet 't Weste, de VS en Israel mitnaam, es höar groeëtste viejand, deë ze wil bekempe. Concreet haot dat i dat zie de sjaria, 't islamitische rech, wilt iveure mit geweld. De organisatie vech vuural i leng oeë me noa höar idee tevöal is aafgewieëke van 't sjtreng fundamentalistisch gedachtegood. Doaneëve weëde volges Al Qaeda óch islamiete óngerdruk durch 't Weste. De óngerdrukkesj zint volges höar zioniste. Doarum houw Al Qaeda in 'n fatwa in 1998 alle moslims ópgerope um Amerikane en hun bondgenoate, in 't bezónger óch jüdde, te doeëje.
Óntsjtoa
De gróp woeëd in 1988 ópgerich durch d'r Osama bin Laden. Ze is óntsjtange es verzetsgróp ten tieje va d'r Sovjet-Russische invasie van Afghanistan. I deë kreeg vochte ieëder versjillende islamitisch-fundamentalistische gróppe, de moedjahedien, teëge 't Russische leger. De VS financieerde dizze kreeg via de Pakistaanse ilichtingedeens. Aan 't eng va d'r kreeg óntsjtange tussje die gróppe te groeëte versjille i de interpretatie va d'r koran, wat leide tot e óngerling gewapend conflik. De uëverwinning óp de Sovjet-Unie goof Bin Laden inspiratie um oetintelig Al-Qaeda óp te richte. Kót d'rnoa richde heë zich óp de VS, de twieëde groeëte meugelige bedreiging oet 't Weste. Bin Laden leet zich vuural inspirere durch de ideeë va d'r moslimgeleerde Said Qutb. Twieë wiechtige concepte oet die leer is takfir, oeë-i gesjteld weëd dat kaffirs (óngeleuvige) gedoeëd mage weëde, en jahiliyya, 't idee dat de islamitische welt verzouwd is van [heidense] ivlood (oet 't Weste).
Bis 1994 bleef 't ónruiig in Afghanistan. D'r Taliban greep i dat joar de mach, meh de organisatie bleef in 't lank en i g'n regio. Óp 2 mei 2011 woeëd Bin Laden gedoeëd bei 'ne Amerikaanse aaval.
Referenties
Dit artikel is gebaseerd óp 't corresponderende artikel óp de Nederlandse en de Dütsje Wikipedia.
Johan Pas
Johan Pas is 'nen oonderwiezer, raodslid bij de Gemeinte Mestreech en de fractieleier vaan de lokaal D66-aofdeiling. In de Raod is heer ouch de woordveurder vaan de thema's Bestuur en Oondersteuning, Veiligheid en Cultuur.
In 2018 woort heer börgerlid vaan D66.
Roer en Euvermaos
thumb|Watersjappe in Nederland. Roer en Euvermaos is nómmer 23 op de kaart. thumb|Waope vaan 't watersjap (zuug de besjrieving). Roer en Euvermaos (Nederlands: Roer en Overmaas) waor e watersjap in de provincie Nederlands Limbörg, dat dao 't zuielek deil vaan besloog. 't Watersjap umvatde 't Heuvelland, de Roerstreek en de Maosbèdding tot aon Zjwame. Hoofplaots waor Mestreech. 't Watersjap woort in twie fases kort opein gevörmp: in 1980 fuseerde de aw watersjappe Gelaen- en Meulebaek en Vloeatbaek tot 't watersjap Gelaen- en Vloeatbaek; in 1983 kaom dao 't Zuveringsjap De Geul bij en woort 't Roer en Euvermaos.
Umvaank en kinmerke
't Watersjap waor 95.000 hectaar groet en woort bewoend door zoe'n 718.000 lui. De organisatie had neet minder es 1225 beke in oonderhajd, die in totaol evels mer 974 kilometer laank zien. Reviere waore oonder mie de Maos, de Roer en de Geul. De totaol lengde vaan de kaoje (revierdieke) waor 83 kilometer. Typisch veur dit watersjap waor 't groet huugdeversjèl (de Hollandse gewuunde um in 't gans hoegheimraodsjap 'tzelfde peil te hawwe is natuurlek neet haolbaor): bij Zjwame stoont de Maos 10,6 bove NAP, op de Völzerberg wel 323 meter.
Waope
Roer en Euvermaos had 'tzelfde waope wie 't kortstoondeg watersjap Gelaen- en Vloeatbaek (zuug pleetjse). De besjrieving is zoe: doorsnoje; 't boveste deil gedeild, 't ierste kerteer vaan keel mèt 'nen ope börg mèt veer kantele vaan goud en 'n opgetrokke valdeur vaan sabel, 't twiede kerteer mèt in azuur e meuleraad vaan zèlver, in ederen hook vergezèld vaan eine penning vaan 'tzelfde; in 't oonderste deil in zèlver drei golvende paole vaan azuur, edere belaoje mèt 'ne keper vaan goud, de boeteste twie in 't midde en de middeste op d'n taamp, mèt euver alles heer sjuinsgekruis 'nen hamer en 'ne moker vaan goud.
De börg kump oet 't aajd waope vaan Vloeatbaek. 't Meuleraad is e symbool veur de väöl watermeules die de beke in 't gebeed iewelaank aondreve. De golvende paole stèlle beke veur, de kepers stoon veur stoppe (sluize) dao-in, d'n hamer en moker stoon veur de vreugere mijnbouw in Zuid-Limbörg.
Bronne
Dit artikel is deils gebaseerd op 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Johan Pas
Op 16 april 2019 stapde France Eurlings op es fractieleier vaan D66 in de gemeinteraod vaan Mestreech. Zie waor de ierste vrouw die dees positie had in de Mestreechse partij. Häör werk in de provincie Noord-Braobant bleek neet te combinere zien mèt häör raodslidsjap. Johan Pas naom de positie euver.
Nao 'n intern stömming tösse häöm, Harald Barendse en Guido Mertens woort heer pas op 3 juni 2021 oetgerope tot de nuie liestrèkker vaan D66 Mestreech. Heer woort verkoze door alle D66-leie woenechteg in Mestreech en 't Heuvelland.
Vauputs
Vauputs is e gehuch inne gemèndje Kirkraoj. 't Bevindj zich oppe Sjifferhei, tösse de Kaalhei en 't centrum van Kirkraoj. 't Gehuch bevindj zich ónger 't baekske de Vloedgraaf en t'n wèste vanne Anstelerbaek. Baove de Vloedgraaf ligk de Krichelberg.
Geluid
Geluid of geluud is 't gehieël van door 't miensjelik oear waor te numme trillinge. Dees trillinge kónne zich inne vorm van geluidsgolve dore meiste stoffe veurtplantje.
De snelheid womit geluidsgolve zich veurtbewaege hèngk aaf vanne vasheid, temperatuur en samestèlling vanne stoffe worin det gebeurtj: door lóch en bie kamertemperatuur is det zoeaget 340 maeter de sekónd; in vleujstoffe en vaste stoffe is det meistes hoeager.
Geluidsgolve variëren in gruuedje; det neump me de trillingsfrequentie. Wie hoger de trillingsfrequentie (dus wie mieë golve de lingdje-einheid), wie hoger de waorgenómme toean.
Weilerswist
Weilerswist is 'n Rienlandse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Euskirchen, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 57,17 km² en 16.131 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 282 de veerkante kilometer.
't Op 120 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel 14 oortsdeile.
Geluid
Me óngersjèdj infrasoon geluid en ultrasoon geluid:
Spik & Span
Spik en Span is e Limbörgstaoleg zaankduo oet Zöstere. 't Besteit oet Jo Huijnen en Niek Dirkx. Hun rippertoire besteit oet carnavaleske popnommers.
De leie kinne ziech oet de hermeniewereld vaan 't dörp. Huijnen verhuisde daonaotouw, Dirkx woende dao al.
1459
1458 - 1459 - 1460
Spik & Span
In 2009 wonne ze de sjlagerverkezing vaan hun eige dörp. Astrein woorte ze daoboete ouch bekind. Sinds 2010 höbbe ze oonaofgebroke eder jaor in de finaal vaan 't Limburgs Vastelaovesleedjes Konkoer gestande. Veer kier höbbe ze gewonne: in 2015 mèt "Es vastelaovend Limburg bênne vêlt", in 2016 mèt "Kampioene van de nach", in 2018 mèt "Blieve" en in 2020 mit "Vrunj tot de allerlètste runj".