cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruimtepuin
Oontstoon
In 'n poging um 'n kunsmaotege ionosfeer te make (um meugeleke communicatieprobleme veur te zien) woort tijdes Project West Ford 'ne groete rink vaan kopernoajes vaan 1,78 cm laank in de ruimte geplaots tösse 3500 en 3800 km huugde. Oondanks tot de naojes mer zoe'n drei jaor in 'n baon um de Eerd zouwe mote blieve, gaof 't in 2008 nog steeds naojes in 'n baon.
Een aander bron vaan ruimtepuin is ouch gereidsjap dat door lui is verlore, beveurbeeld tijdes ruimtewandelinge. Bij de ierste ruimtewandeling verloor astronaut Ed White 'n hejs, en Micheal Collins verloor 'ne camera tijdes de Gemini X-missie. Hiel bekind woort de tas mèt gereidsjap mèt 'ne weerde vaan $ 100.000,- die Heidemarie Stefanyshyn-Piper kwiet raakde tijdes de Space Shuttle-missie STS-126.
Gevolge
thumb|150px|Rizzeltaot vaan 'n botsing mèt 'n verfdeilke op de roet vaan Space Shuttle Challenger tijdes STS-7 De kleinste deilkes, wie de verfsjèlferkes zien 't minst gevaarlek, mer höbbe 'tzelfde effek es zandstraole. Um satelliete te besjerme weure die oetgerös mèt 'n pantser vaan 'n dunne metaole folie (wat ouch gebruuk weurt um sjaoj bij botsinge mèt micrometeoriete tege te goon). Bij zonnepaniele is dat evels oonmeugelek. Die mote daan ouch sjaojtolerant weure geproduceerd: es ei deil oetvèlt moot de res gewoen kinne doorwèrke.
De huidege pantsers, die ouch gebruuk weure bij het ISS zien slechs good um deilkes tot 1 cm tege te hawwe. Um botsinge mèt groeter deilkes te veurkoume is inkel 'n baonverandering 'n optie. Dit beteikent evels tot de baon vaan die deilkes perceis bekint moot zien. Daorum weurt door 't Amerikaans ministerie vaan Defensie vaan 19.000 deilkes bijgehawwe wat hun baon is. 't Gief evels zoe'n 600.000 deilkes die groeter zien es 1 cm.
Opruime
Versjeie veurstèlle veur 't opruime vaan ruimtepuin höbbe de revue gepasseerd: 't vaange vaan deilkes mèt water of aerogels, mèt de bedoeling de deilkes te vertrage zoetot ze oeteindelek in de atmosfeer opbranne, of zelfs 't inzètte vaan 'n ruimtevaartuig dat deilkes geit vaange, verzamele en aoflevere op 'n centraol punt. 'n Aander oplossing veur 't ISS is um deilkes die 'n gevaar oplevere veur 't ISS te besjete mèt 'n laserstraol (vaanaof de Eerd) boedoor de deilkes ouch weer vertrage en vaan baon verandere. Tot noe touw is evels nog gein inkel systeem wèrkend. Rusland heet veurgestèld 'n ruimtevaartuig te goon bouwe, wat in 2020 zouw mote zien. De ierste teste zouwe daan in 2023 mote plaotsvinde. D'r weurt gein woord gezag euver de meneer boe-op 't vaartuig zouw goon wèrke, evels zouwe binne 10 jaor zoe'n 600 neet-wèrkende satelliete oet hun baon um de Eerd mote weure gehaold.
Gewes Prešov
't Gewes Prešov (Sjlowaaks: Prešovsky kraj) is 'nen administratieve regio van Sjlowakieë, die besjteit oet derteen okresy (distrikte). De houfsjtad is Prešov.
't Gewes haet 'n oppervlakde van 8993 km².
Bevolking
Volges de volkstèlling van 2001 woonde in 't gewes 814.527 luuj. 't Grótste deil daovan weurt gevörmp door de Sjlowake (90,7%), gevolg door de Zigeuners (Roma) (4,0%), en de Roethene (2,7%) en de Oekraïners en de Tsjeche (<1%). De grótste sjtaej zeen Prešov, Poprad, Humenné, Bardejov and Snina.
Redange
Redange of Redange-sur-Attert (Frans), ouch wel Réiden (Luxembörgs) of Redingen (Hoegduits), is 'n commune (gemeinte) en e stedsje in 't noordweste vaan 't land Luxembörg, neet wied vaan de sjraom mèt 't Bèlsj. Ze is de hoofplaots vaan 't Kanton Redange. Redange ligk gesitueerd aon de revier d'n Attert, e zijrevierke vaan de Alzette.
In 2018 hojzde 2.824 lui in Redange en waor daomèt de 53ste vaan de 102 Luxembörgse gemeintes. Qua groette is ze 31,95 veerkante kilometer en qua bevolkingsdeechte had zie 88 lui de veerkante kilometer. 't Hoegs pöntsje vaan Redange is 493 meter en 't liegs 253 meter.
De veurmaolege Prizzedent vaan de Europees Kemissie, Jean-Claude Juncker, waor gebore in Redange. Heer is ouch premier vaan Luxembörg gewees.
Ås
Ås kan verwieze nao:
Ås (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Ås in de pervincie Akershus. Ås is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Akershus in Nórwaeg. De gemeinte had 14.530 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 102,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 142,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.
De gemeintecode is 0214.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 10,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Lepton
Al de bekandje leptone höbbe 'n negatieve of neutraol lajing. Van de zès leptone zint drie negatief en drie neutraol:
Daonaeve haet eder lepton ouch nag 'n antideilke mit taengestèldje eigesjappe.
1813
Gebäörtenisse
thumb|left|200px|Lanjing van Willem I in Sjeveninge thumb|right|200px|Volkeresjlaag biej Leipzig
Gebore
thumb|right|150px|Giuseppe Verdi, gebaore 9 oktober 1913.
Lochhave Sao Vang
Lochhave Sao Vang (Sân bay Sao Vàng) (ICAO: ?, IATA:VV01) is ein van de groter vleegveljer in Thanh Hoa, Viëtnam. De lóchhave lèk 45 kilomaeter ten noorde vanne sjtad Thanh Hoa en 300 kilomaeter ten noorde van vanne sjtad Hanoi.
Meule van Lombok
thumb|300px|right| De Meule van Lombok biej Mesjtreech (lènks) en de vreugere Aoliemeule (rechs) wovan de öpening veur de as van 't waterraad nog zichbaar is.
De Meule van Lombok is gelaege aan de revier de Jeker ten zuuje van Mesjtreech in 't buurtsjap Biesland van de vreugere gemeinte Oud-Vroenhove. De meule is n middesjlaagmeule en ligk op de lènkeroever van de revier en besjtóng vreuger oet tweë meulegeboewe. De veursjte meule waas tot 1850 in gebruuk es graanmeule, de achtersjte waas 'n aoliemeule. Allein van de veursjte is de geetiezere maalsjtool mèt dao-op 't iezere meuleraad oet 1937 nog aanwezig. Daoróm wirt allewiel allein dit geboew aangeduud es de Meule van Lombok. 't Meuleraad haet 'ne middellien van 4,96 maeter en 'n breite van 0,88 maeter. De meulegeboewe zint oet mergelsjtein opgetrokke, deils veurzeen van zoagenaamde sjpeklaoge van natuursjtein aafgewisseld mèt 'ne bandj van mergel.
Gesjiedenis
De meule bleef pès ómsjtreeks 1960 es waterkaoremeule in bedrief, daonao waas 't neet meë loanend óm graan mèt sjtein te male en de meule veel definitief sjtil. De hujige eigenaere zint de erve van de lètste meulenaer.
Tennis
thumb|'ne Match op 't [[Centre Court vaan Wimbledon, 't mies prestigieus tennistoernooj t'r wereld en ein vaan de veer Grand Slamtoernoje.]] Tennis is 'ne balsport veur twie (inkelspeul) of veer (döbbelspeul) speulers, boebij 'ne kleine bal (meistal geel mèt witte lijn) mèt 'n racket euver e net gespäöld moot weure. D'r moot oondersjeid gemaak weure tösse Lawn tennis en real tennis. Lawn tennis is de moderne tennissoort die veer allemaol kinne vaan televisie en heet groete geliekenis mèt real tennis, de veurlouper vaan 't huidege tennis, boevaan 't bestoon in het Germaans Europa in 1600 is aongetoend.
Lawn tennis is oontstande in Ingeland en waor 'n sport die door de upper-class gespäölt woort, veurtot de res vaan de wereld kinnes demèt maakde. Tennis weurt in zien hedendaogse vörm gespäöld sinds 1873. De naom is aofgeleid vaan 't Franse woord "tenez!": "houd (de bal)!".
Piramide va Cheops
thumb|270px|De Piramide va Cheops in 2005 thumb|270px|De piramide op 'n fotokaart oet de 19e ieëw De Piramide va Cheops is de hoeëgste piramide van de welt en 't aenige van de ziëve klassieke weltwóngere dat bis huuj d'r daag bewaard is gebliëve. Ze is de aodste en groeëtste van de drie piramides va Gizeh (Egypte) en waert óm die rae aoch de Groeëte Piramide geneumd. Geleufd waert dat 't boewwirk geboewd is es graaftombe vuur d'r Egyptische farao Chufu (doer de Grieke Cheops geneumd), uëver 'n periode van twintig jaor rónd 2560 v.Chr. Ze is mit de oersjprónkelike huuëgde van 146 meter mieë es 3800 jaor 't hoeëgste boewwirk van de welt gewaeë.
Piramides va Gizeh
De piramide va Cheops makt dael oet van e complex van drie groeëte en zès klaen piramides, gelaeëge aan d'r oeëstelike rand va Gizeh, 'n vuursjtad va Caïro. De piramide zou d'r huëvel vuursjtèlle woeë-op d'r zónnegod Ra houw gesjtange wie 'r de anger gode en godinne houw gesjaoëpe. De groeëte piramides waeëre toegesjriëve aan de kuëninge Chufu, Chafra en Menkaura. Mit dank aan de zier sjtabiel constructie van de boewwirke zint ze good bewaard gebliëve.
Aen van de maes gankbaar theorieje is dat de piramide va Cheops geboewd woert es graaftombe. D'r zint aevel gaen reste gevónge van e graaf, vermodelik doerdat d'r al graafraovesj op bezeuk zint gewaeë. Anger theorieje sjpraeëke van 'ne "tempel".
Boew
De wies woeë-op de piramide geboewd woert is nog e groeët raodsel. De maeste gelieërde dinke dat de sjtae nao baoëve woerte gebrach via 'ne huëvel van drek. D'r Franse architek Jean-Pierre Houdin is nao ach jaor óngerzeuk d'rvan uëvertuugd geraakt dat de boewesj mit behulp van 'n sjpiraalvormige helling 't baoëveste dael höbbe kinne aafwirke. Hae verwerpt hiemit de traditioneel theorie die sjtelt dat 't 146 meter hoeëg boewsel via hellinge aan de boetezie tót sjtand kaom.
thumb|220px|left|Doersjnae Me vermoodt dat 't gaen sjlave waoëre die twintig jaor lang wirkde aan d'r boew, meh betaalde arbeidesj. De binnezie van de piramide besjtóng oet plaatsjelike kalksjtae en daobaoëve woert 'n laog va gepoleerde kalksjtae gelag woeëdoer de piramide lieëk te glanze in 't zónleech. D'r tuup woert aafgedèkt doer 'ne dèksjtae (d'r Benben-sjtae), dae muëgelik va gaod waor. Die tuuplaog is óngertösje gans eweggesjliëte. Aoch de boeteste witte kalksjtaelaog is in d'r laop van d'r tied gooddaels verdwiëne ómdat de sjtae in de middelieëwe gebroekt zint vuur anger boewwirke.
De piramide is óngevaer 230 meter wied en tèlt óngevaer 2,3 miljoeën sjtae va jiëker óngevaer 2300 kilogram. D'r inhaod ligkt rónd de 2,6 miljoeën m³.
Wat opvallend is, is de verhaowing mit de piramides va Menkaura en Chafra. Went d'r sjtand van de piramides vanoet de loch waert bekiëke, vilt op dat ze precies geliek sjtónt mit de gordelsjterre (Alnitak, Alnilam en Mintaka) in 't sjterrebild Orion. De gruuëtde is aoch vergeliekbaar mit de helderhaed van dees sjterre. Dit daet vermode dat de Egyptenare väöl wósse va wis- en sjterrekunde.
thumb|170px|De groeëte galerie
Binnezie
D'r oersjprónkelike ingank van de piramide bevingkt zich aan de noordzie. In de aodhaed waor dizze ingank aoëpe, meh doer aeërdbaeëvinge woert dizze versjtaoëke. In de 10e ieëw haat 'ne Arabische sjatgraever 'ne nuje ingank in de noordzie gemakt en zich zoeë toegank gegaeëve tót de binnezie.
Vanoet d'r ingank löpt 'ne dalende gank van óngevaer 1 m² doer bis in de rots ónger de piramide. D'r gank kump oet in 'n neet-aafgemakde óngergróndse ruumde. Op d'r dalende gank sjloot 'ne oersjprónkelik aafgesjlaoëte ómhoeëggaande gank aan dae oetkump in de galerie, 'n mechtig constructie in 't midde van de piramide. De galerie gieëft toegank tót twieë graafkamesj, allewaal dao gaen reste zint gevónge van e graaf. 'n Interessant detail i beide kamesj is de aawezighaed va zoeëgenaamde lochsjachte in de noord- en zuudwande. De sjachte zint sjlechs óngevaer 25 centimeter wied en hoeëg. De sjachte in de óngesjte kamer sjtoppe midde in de piramide. Kórtgeleie óngerzeuk mit 'ne robotcamera haat aagetuuënd dat dees gange nörges oetkómme. D'r is aevel waal e verband mit d'r sjtand van de sjterre. Went me vanoet 'ne gang nao boete kiekt, zuut me veer groeëte sjterre die gode vertaeëgewoeërdige. De sjachte in de baoëveste kamer gónt doer de ganse piramide haer, vandao dat ze lochsjachte waeëre geneumd. Gaen van de anger Egyptische piramides haat dergelike sjachte.
Dire Straits
De band haj drek grote succèsse mit 't debuutalbum Dire Straits enne single Sultans of Swing. In 1985 kwaam Brothers in Arms oet, ein van de eerste plate die gans digitaal waas opgenómme.
Nao 1995 brachte de Dire Straits nieks nuujs meer oet en höbbe ze nog mer eine keer opgetraoje.
Sjelkensbaek
De Sjelkensbaek is ein klein baek die vanoet de bebösjde hoëgte van de Maasterasse tösse de dörper Belvend en de De Ruiver sjtruimt in de richting van de reveer de Maas. De oërsjprông van de naam kèn op miërder maniere wuuëre oetgelèg. De baek kèn verneump zeen nao 't Aad-Nederlands wäörd veur klip, det aanduud det 't water grónk van de oevers sjaert (sjaere), waodoor hoëger oeverwalle óntsjtange, die get lieke op "mini-klippe". Daodoor woort de baek vreuger mit Scheerkensbaek aangeduud. Me zeet beej de baek nog sjteits dudelike sjlaeprange naeve 't meanderend patroën van 't baeksjke. Sjpaeter (in de achttienden iëw) woort de naam door sjpraokverangeringe verbasterd nao Sche(e)lkensbaek. Anger brónne gaeve aan det de naam get te make haet mit de praktieke van de ruiversbende van Hölster Heinke, dae de Venlose grenssjtreik in daen tiëd ónveilig makde. Zie laefde ómsjtreiks 1750 en häör wèrkgebeed waar ónger anger de bebösjde Maasterasse, wao ónger de direkte ómgaeving van de Sjelkensbaek. 't Góf beej ein aad brökske, det ouch mit Sjaopsbrök woort aangeduud, ein sjtökske draod det euverdwars gesjpanne woort. Aan det draod woort 'n Schelke bevestig. Es ein argeloëze reiziger 't brökske passeerde, klèngelde  't schelke, zoeëdet de rouvers gewaarsjuwd woorte óm 't sjlachoffer te beruive.
Ouch kan mit 't wäörddeil schel- verwiëze wure nao sjei es ein grens. De baek waor en is inderdaad ein grens tösse de gemeinte Bezel en de gemeinte Belvend, die in 2001 aan de gemeinte Venlo woort touwgevoeg.
De brök euver de Sjelkensbaek
In 1790 kame d'r serieuze ideeë veur ein baeter brök euver de Sjelkensbaek. De niej brök môs veer meter braed woorte en dreej-en-half maeter baove 't water ruste. Neet lang d'r nao vele de Franse tróppe ónger Napoleon Bonaparte Limburg binne. De Franse wure in de ómgaeving van Bezel en Tegele sjnel versjlaoge, mer in Venlo hote zie sjtank. Óm de vanoet 't naorde vlöchtende Franse tróppe de waeg aaf te sjnieje, woort óp 20 februari 1814 de brök gans aafgebrank. Direk d'r nao woort ein niej brök geboewd, die aevel door hoëgwater al rap insjtôrte. D'n börgemeister haet toen de ópdrach gegaeve veur de boew van nog ein niej brök, mer noe óp kóste van de nieje machhöbber: 't Keuninkriek der Nederlande. De brök zów noe oet sjtein wure geboewd, in plaatsj van haot, en môs viëf veut (óng. 1,5 meter) hoëger zeen es de väörige. Aan d'n óproep woort gein gehuur gegaeve, dös sjtelde de gemeintes Bezel en Belvend veur tol te heffe. Ein man mit paard kóste 3 cente en paard mit koets 4 cente, mer ouch dees poging waor gein succes en óp 8 januari 1822 sjtôrte de niej, provisorische brök ópniej in. Pas óp 19 mei 1825 kreeg de gemeinte geld veur 't boewe van 'n baeter brök. Bezel betaalde 2/3 van de raekening, Belvend 't euverig deil. De boew woort toen waal besjpoedig door de planne van 't riek veur d'n boew van de riekswaeg Nimwaege-Mesjtreech (huutsjedaags haet 't de naam: N271). In mei 1828 waor de brök, ónger de naam Schelkesbeeksbrugge gereed. 't Projèk kóste in totaal 1.250 göle.
Herinrichting
Medio 2015 woort de Sjelkensbaek euver 1000 meter heringerich, waobeej de waterkwaliteit en de vèsjpassaerbaarheid woorte verbaeterd. Ein netuurgebeed van 7ha groët woort heejdoor óngerhaje. De verantwaordelike veur 't projèk is Watersjap Peel en Maasland.
Palataal
Bie väöl spraoke, worónger 't Nederlandjs, waere palataal klenk neet fonematisch óngersjeie van palataal clusters: unionist. In 't Limbörgs is det van aadshaeroet waal 't val: Sjènne taenge patiënt  ( is 'n apaart cluster van 't foneem ); ónger invlood vanne Nederlandjse standerdspraok is dit óngersjied aevel troebbel gewaore. 'n Anger spraok die dit óngersjied nag dudelik haet is 't Spaans: uñón "groeate nagel" taenge unión  "uunje/unie"; mer ouch in 't Frans: les jeux  "de speller" taenge les yeux  "de ouge".
Aovendklok
thumb|Britse soldaote in [[Tel Aviv handhave de aovendklok die dao in juli 1946 gelt. De maotregel is ingestèld nao 'ne bomaonslaag.]] 'n Aovendklok, sloottied of oetgaankssloot is 'n verordening die op bestumde ore vaan d'n daag gelt. In 't gemein geit 't um e memint vaan d'n daag boe-op lui binneshoes mote blieve. Soms weure de lui aander beperkinge opgelag, beveurbeeld de pliech um tösse zonsoondergaank en zonsopgaank 't leech oet te hawwe. Wee mèt de aovendklok boete is, kin daan 'n straof weure opgelag. Dèks gelle oetzunderinge veur beveurbeeld militaire en pelitie, medici en aander lui die veur hun werk boete mote zien.
De bekindste en algemeinste touwpassinge vaan de aovendklok zien in oorlogstied. Buut kin daobij zoewel de veilegheid vaan de börgers es 't tegegoon vaan subversief activiteite zien. Mèt de koms vaan lochbombardeminte en ummer zwoerder waopes in de groondoorlog is de noedzaak veur 'n aovendklok in d'n twintegsten iew sterk touwgenome.
'n Aovendklok kin ouch weure ingestèld in de kaamp tege misdaod of relle. Es 't örges oonrösteg is, kin 't stadsbestuur veur 'n stad of ein wiek 'n aovendklok instèlle. Zoe veurkump me beveurbeeld ouch tot lui vaan boete ziech bij eventueel relle kinne aonslete.
In de COVID-19-pandemie woorte in väöl len aovendklokke ingestèld, oonder mie in 't Belsj en Nederland. Doel heivaan waor veural um (illegaol) fieste tege te goon, zoonder massaol bij de lui thoes te surveillere.
Uddevalla
Demografische óntwikkeling
10,65% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Brad Pitt
thumb|250px|Brad Pitt - Hollywood California - July 2019 William Bradley (Brad) Pitt (Shawnee, Oklahoma, 18 december 1963) is 'ne Amerikaanse filmakteur en filmproducent.
Levesluip
Pitt woort gebore es keend vaan Bill en Jane Pitt en greujde op in Springfield in Missouri. Heer heet 'n broor, Doug (1966), en 'n zuster, Julie (1969). Op de Kickapoo High School bloonk Pitt oet in tennis en heel heer ziech bezig mèt toneel en debattere. In 1982 begós heer aon de Universiteit vaan Missouri aon 'n studie journalistiek.
Zienen doorbraak vörmde de rol vaan de gewelddaodege J.D. in de film Thelma and Louise oet 1991. Ouch in väöl vaan zien later films späölde Pitt crimineel of dubieus personages, beveurbeeld in Kalifornia, Fight Club en Ocean's Eleven. In Troy (2004), gebaseerd op de Ilias en de Odyssee vaan Homerus, späölde heer de rol van Achilles. Heer waor ouch kandidaat veur de hoofrol in The Matrix, mer oeteindelek kraog Keanu Reeves die rol. In de nuie film Inglourious Bastards späölt heer de hoofrol.
Prive-leve
Op 29 juli 2000 trouwde Pitt mèt Friends-ster Jennifer Aniston. Nao e huwelek vaan 4,5 jaor kondegde 't paar in jannewarie 2005 aon te goon sjeie. Daoveur had heer relaties mèt oonder mie Juliette Lewis en Gwyneth Paltrow, mèt wee heer zelfs verloof waor.
Geruchte euver 'n relatie mèt Angelina Jolie bleke woer te zien. In jannewarie 2006 bevesteg 't stèl aon People Magazine US in verwachting te zien vaan 't ierste kind. Op 27 mei 2006 kraoge zie hun ierste keend, 'n dochter, die Shiloh Nouvel woort geneump. Pitt heet de geadopteerde kinder vaan Angelina Jolie, Maddox, gebore in 2001 en Zahara, gebore in 2005, ouch geadopteerd. Ze bewere neet te wèlle trouwe, Angelina zag in 'n interview tot ze verboonde zien door hun kinder. Hun kinder höbbe es achternaom Jolie-Pitt. In 2007 is Pax Thien, toen al 3 jaor aajt, geadopteerd door 't stèl. In juli 2008 kraog 't stèl 'ne twierling: Knox Léon en Vivienne Marcheline.
't Tiedsjrif People reep Pitt twie kier oet tot "Sexiest Man Alive".
Momenteel euverweeg 't stèl um Los Angeles te verlaote en ziech permanent te vestige in Fraankriek. De Franse Wet besjermp kinder vaan bereumphede beter tege de papparazzi. Zoe mage die gein foto's make vaan kinder vaan sterre.
Marie-Catherine Plantaz
Marie Catherine Plantaz wèrk en sjrijf in 't Mestreechs. Ze sjrijf al 25 jaor laank eine wekelekse column veur de Trompetter, e hoes-aon-hoes-blaad.
Zuud-Australië
Flinders en Baudin
Vuul naame in en rónd dees staot verwieze naor Matthew Flinders en Nicolas Baudin. Dees ontdekkingsriezigers waore, dor Ingeland en Frankriek, weggesteurd um de zuidkus vaan Australië te verkinne en 't land op te eise. Flinders kwaam as ieërste aan in Adelaide.
Saint-Laurent
Saint-Laurent ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 1.071 luuj op 'n oppervlaak van 4,26 veerkante kilometer en daomèt goof 't 251,4 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,5% de jaor.
Falkenberg
Falkenberg is 'n gemèndje in Hallands län, Zwede. De gemèndje tèltj 39.828 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.115,40 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 35,7 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
9,53% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Grót va Spy
thumb|250px|left|De [[grót va Spy.]] De Grót va Spy bevindt zich óp 't Belsj in Welzje provincie Name. In 1981 waoërt de grót en de ömgaeving geklasseerd es monumaent en site.
Historie
thumb|Sjedel gevoonde in Spy. De grót va Spy is 'n belangrieke site oet d'r owwe sjtèèntied. In 1886 deeg 'ne groep Luukse oonderzeukers 'n oetzoonderleke oontdèkking die de aanleiding zów werre öm e miensjetype waeltwied te erkenne dat aandersj waor es d'r moderne miensj, d'r Neanderthaler. D'r archeoloog Marcel De Puydt, d'r geoloog Max Lohest en d'r paleontoloog Julien Fraipont tróffe driej Neanderthal-geraemsjdes aa in 'n ömgaeving van de vuursjtèèbewerking van 't mousteriaan.
Besjrieving
li Bètche al Rotche (Bec-aux-Roches) bevindt zich in 'ne bebeusjde waand óp d'r rechteroever van de Orneau. De grót äöepent zich in 'ne kalkrots óp 20 meter baove d'r watersjpiegel. D'r toegaank haat 'n huuëgde van 4 à 5 meter en 'n dèpde va 6 à 8 meter en is dör 'n pilaer in twieë verdeeld.
Recaent oonderzeuk wees oet dat de grót in versjèjje periodes bewónd is gewes, bies in de middelieëwe. Eind 2008 wert 'n grondige inventarisatie van alles wat dao oeëts voonde is aafgerond.
Praktische informatie
De grót bevindt zich op priveegroond. Me maog de grót neet binne ömdat ze geklasseerd is Natura 2000.
Hollandse grammatica
De Hollandse dialekte vörme 't zwuurtepunt vaan 't Nederlands taolgebeed. De standaardtaol is gooddeils drop gebaseerd en e groet deil vaan de sprekers heet e Hollands dialek es moojertaol. Toch wieke de Hollandse dialekte op versjèllende punte aof vaan 't Standaardnederlands, zeker ouch in de grammatica. Dit gelt in de ierste plaots veur de traditioneel dialekte, die allewijl väölal sterk zien bedreig, meh zeker ouch wel veur de modern, steideleke dialekte. In dit artikel weure de grammaticaol versjijnsele vaan 't Hollands besjreve, in de ierste plaots boe ze versjèlle vaan de standaardtaol en/of vaan aander dialekgróppe.
Ingeslote en oetgeslote dialekte
In dit artikel goon v'r in op de grammatica vaan 't Zuid-Hollands, 't Utrechs-Alblasserweerds, 't Noordweshooks en de Noord-Hollandse dialekte: 't Waterlands (mèt 't Markers en Volendams), 't Zaans, 't Kennemerlands (mèt 't Egmonds), 't Wes-Fries (mèt 't Enkhuizens, Wierings, Texels en Vlielands).
Neet behandeld weure de diverse Hollandse dialekte in Friesland: 't Stadsfries, Bildts, Amelands, Midslands en Pompsters. Dit zien taolkundeg al-evel Hollandse dialekte, meh door hun aofzundering vaan Holland en contak mèt 't Fries versjèlt hunne grammatica al te sterk vaan 't Hollands oet Holland (en Utrech). Bezunderhede euver de Stadsfriese grammatica kin me op 't hoofartikel vinde. Ouch neet behandeld weure de dialekte vaan Goeree-Euverflakkee, die neet Hollands meh Ziews zien, en de dialekte vaan 't Eemland (Noord-Oos-Utrech), die oonder 't Wes-Veluws valle.
Väöl vaan de dialekte die v'r bespreke zien intösse sterk bedreig en gemarginaliseerd, e paar zien al oetgestorve of bestoon allein nog in verwaterde vörm. In 't algemein zalle v'r in de tegewoordegen tied dreuver praote; details euver of dialekte nog wel leve kin me in de diverse artikele vinde.
Geslach
Euver 't algemein höbbe de Hollandse dialekte twie geslachte, geslachtelek en oonzijeg. De ierste categorie krijg de es lidwoord, de twiede ’t. Dit is de facto ouch de situatie in 't Nederlands in Nederland. E paar zuieleke dialekte, wie 't Noordweshooks, 't Hoeksewaards, de klassieke vörm vaan 't Dordts en 't dialek vaan Hardinxveld-Giessendam (meh neet de dialekte vaan Voorne-Putten), kinne evels wel e versjèl tösse mannelek en vrouwelek. Dat versjèl liekent op wie dat in 't Braobants gemaak weurt: 't lidwoord veur manneleke wäörd is d’n es 'n b, d, h, t of klinker drop volg, d'n oetgaank vaan 't bijveugelek naomwoord is -en oonder dezelfde umstandeghede en 't oonbepaold liwoord en de bezitteleke veurnaomwäörd krijge bij 't mannelek 'n verbuiging. Me zeet beveurbeeld j’ne vaer 'd’ne pa' meh je moer 'd’n ma'. Allewijl huurt me dat ouch hei neet zoe dèks mie.
't Gief bewieze tot dit systeem vreuger in 't Hollands wijer verbreid waor. Zoe tröf me 't nog aon in e negentienden-iews Katwijks fragmint. De plaotsnaome Den Burg, Den Helder en Den Oever suggerere tot 't oets zelfs in 't uterste noorde vaan Holland nog heet bestande.
't Geslach vaan losse wäörd kin aofwieke vaan wat 't Algemein Nederlands veursjrijf. In 't zuie huurt me beveurbeeld dèks de gas (wie ouch in 't Limbörgs de gaas). Ouch wijer nao 't noorde, beveurbeeld in 't Katwijks, vint me nog de bier, de bransel ('t aonbaksel in de ketel), de deksel, de krat, de zout, de zwin; daotegeneuver ’t skool 'de sjaol'. Plaotselek kinne toponieme ouch 'n aander geslach pakke, beveurbeeld in Amsterdam ’t Singel.
Bij staonde oetdrökkinge die aw naomvalsvörm bewoere is 't geslachsversjèl ouch vaan belaank; zuug daoveur oonder.
Mievoudsvörming
Euver 't algemein make wäörd die in 't AN e mievoud op -en höbbe, in 't Hollands hun mievoud mèt -e. Wäörd die in 't AN 'n -s kriege, kriege die -s in 't Hollands ouch.
Bij wäörd die op -el, -em, -en indege is 't mievoud veural in 't zuie vrij algemein -s, ouch es 't AN twie meugelekhede touwliet (appels; AN ouch appelen). Toch kint me in Noord-Holland wel erepele neve erepels. Dao kint me zelfs tegele (AN tegels). Zoewiezoe kump 't mievoud op -s in 't Hollands mie veur es in 't AN. Me kint 't beveurbeeld:
Staopelmievoud op -es of -se is bove al aongemerk bij knechse en 't sjijnbaar geval beddes. In Wes-Friesland huurt me (neve knies) nog wel knieze. Aander gevalle, allemaol oet 't Katwijks, zien kippes 'hinne', mààides 'meidskes', telle(n)s en ventes 'vinte'. Ouch in minder awwerwèts Zuid-Hollands kump dit staopelmievoud veur bij de kaartkleure hartes, ruites, schoppes, klaveres (ouch in 't Mestreechs gebrukelek).
Vicky Francken
Vicky Francken (18 miert 1989) is 'n Nederlandse diechteres.
Barneveld
frame|Ligking vaan Barneveld in Gelderland Barneveld (Wes-Veluws: Barreveld) is e versteidelek dörp en 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Gelderland, op de grens vaan de Veluwe en de Gelderse Vallei, mèt 'n oppervlak vaan 176,74 km2 (daovaan 0,72 km2 water) en (per 1 januari 2007) 50.995 inwoeners. 't Dörp zelf heet mie es 28.000 inwoeners. Neve de hoofplaots Barneveld umvat de gemeinte de dörper Garderen, De Glind, Kootwijk, Kootwijkerbroek, Stroe, Terschuur, Voorthuizen en Zwartebroek.
Vicky Francken
Ze brach häör jäög door in Bäöge (Noord-Braobant) en góng daonao Frans en vertaolwetensjap studere aon de universiteit vaan Utrech. Nao häör aofstudere góng ze aon 't werk es vertaolster Frans en Ingels.
Hollandse grammatica
Mievoudsvörming
In 't Katwijks kriege wäörd op 'ne volle klinker welins -n es mievoud: knien 'kneeë', skoen 'sjeun', tèèn 'tiene'. In 't AN en de mieste aander Hollandse dialekte zien schoen en teen mievoudsvörm gewore. Dit mievoud kump ouch welins veur bij (veural sterke) mievoude boe de stam op 'n -d oet geit: blad - blaen, pad - paen.
Barneveld
Functies
Barneveld is e belaangriek landbouwcentrum. Veural de pluimveehawwerij is hei vaanaajds groet: binne de gemeinte zien zoe'n drei miljoen hinne. Ouch weurt hei verkeshawwerij bedreve. 'ne Wijere bron vaan inkomste is 't (binnelands) toerisme. Barneveld is ouch de vestegingsplaots vaan de orthodox-protestantse gezèt Nederlands Dagblad.
Vicky Francken
Al in häör tienerjaore publiceerde Francken poëzie, die in tiedsjrifte wie 't Hollands maandblad, Tirade en de Revisor woort gepubliceerd. Häör debuut Röntgenfotomodel kaom oet in 2017; dit beukske woort bekroend mèt de C. Buddingh'pries veur poëziedebute en de Jo Peters-Poëziepries.
Hollandse grammatica
Mievoudsvörming
Wäörd die in 't AN e miervoud op -eren kriege (dat is e deil, neet mie es e deil, vaan de wäörd die in 't Limbörgs -er pakke), höbbe soms -ers. Kinders en hoenders zien hiel algemein (ouch in moderner Zuid-Hollands), al zeet me in Wes-Friesland wel kiendere. Vörm wie eiers vint me hoegoet hei en dao in 't zuie; die vörm associeert me iejer mèt 't Ziews.
Barneveld
Aonziech
left|thumb|Aw Kèrk in Barneveld In 't centrum vaan Barneveld steit de gotische Aw Kèrk. 't Landelek gebeed vaan de gemeinte heet väöl weerdevol cultuur- en natuurlandsjappe, wie 't Kootwijkerzand, 'n zandverstuiving bij Kootwijk.
Hollandse grammatica
Verkleinwäörd
In de grond is de situatie rillatief sumpel; op details is ze evels hendeg ingewikkeld. Zoewiezoe beujt de vörming vaan verkleinwäörd de Nederlandse dialectologie indeloes väöl variatie. Zelfs in dit gespecialiseerd artikel kinne v'r neet op eder detail ingoon.
Ontario
thumb|De ligking van Ontario in Canada. Ontario is 'n pervinsje in 't centraal-oeastelik deil van Canada mit 'n oppervlakdje van 1.076.395 km². 't Bevolkingsaantal ligk róndj de 14,7 miljoen (2020), waat mieër es ei derdje vanne ganse bevolking van 't landj is. De houfstad van Ontario is Toronto. Ouch de houfstad van 't landj, Ottawa, ligk in dees pervinsje.
Hollandse grammatica
Verkleinwäörd
In bekaans alle Hollandse dialekte indege verkleinwäörd es hoofregel op -ie. Allein 't Wierings en 't Noordweshooks make nog wie in de middeliewe verkleinwäörd mèt -ke; bij 't Noordweshooks is dat dinkelek oonder Braobantsen invlood gebäörd. In 't Katwijks zien de verkleinwäörd (op e paar oetzunderinge nao) geliek aon 't Standaardnederlands - ze indege dus op -je - meh in 't miervoud kriege ze wel e Hollands karakter. Zoedoende kint me dao visje in 't inkelvoud, meh vissies in 't mievoud.
Barneveld
Historie
De plaots Barneveld weurt in 1333 e kèrkdörp. Wie laank teveure 't al bestande heet is neet bekind meh al in 1174 kump Barneveld veur es persoensnaom ("Wolfram vaan Barneveld"). Barneveld is e belangriek centrum vaan de Gelderse vallei, meh krijg gein stadsrechte. In 1482 sprink hei d'n huurling Jan van Schaffelaar vaan de kèrktorie. In later iewe behèlt Barneveld zien merretfunctie en centraal positie in de Vallei, zoonder tot 'n stad oet te greuje.
Hollandse grammatica
Verkleinwäörd
Lesteger weurt 't al bij gevalle boe 't AN verkleinwoord op -tje of -etje indeg. In Noord-Holland en groete deile vaan Zuid-Holland volg 't lokaol plat 't AN (appeltje, dingetje, tangetje). In 't zuie vaan Zuid-Holland en in Utrech weurt daan evels dèks gekoze veur -tjie/-tsie (Oud-Beijerlands appeltjie, Stads-Utrechs áppeltsie) respectievelek -chie (ding(e)chie, tang(e)chie).
Ontario
De naam vanne pervinsjen is aafgelèdj van 't Ontariomaer; 't waord Ontario zelf kump oet 't Huron en mèntj "groeat maer". Ontario is ein vanne veer oearsprunkelike pervinsjes bieje oprichting van Canada in 1867. Allewiel ligk 't geografisch gezeen halverwaeges tösse de oeastelike Atlantische pervinsje Newfoundland en Labrador enne wèskuspervinsje Brits-Columbia.
Hagerbrook
Hagerbrook (Nederlands: Hagerbroek) is 'n wiek van Venlo. De wiek bevind zich ten zuudoeëste van 't centrum en haet zo'n 2.600 inwoeëners. Hagerbrook wuurt begrens door de wieke Sinselveld en Hoeëgekamp in 't noorde, Stalberg in 't oeëste, 't Jaomerdaal in 't zuudoeëste, Wielderhaof in 't zuje en Hagerhaof in 't weste.
Hollandse grammatica
Verkleinwäörd
Op plaotse boe 't AN twie meugelekhede touwliet, ein mèt -je en ein mèt -etje, priffereert 't Hollands in 't gemein de lèste meugelekheid: poppetje/poppechie (AN ouch popje). Dèks is hei de etymologie in 't speul: zoe'n wäörd indegde in 't Middelnederlands dèks op 'n -e zoetot me 't natuurlek voont veur die te laote stoon. Lèt wel: dialekte die hun verkleinwäörd ummer op -ie doen oetgoon, prifferere wel -ie es 't groondwoord op -g oetgeit. Zoe zeet me in beveurbeeld Oud-Beijerland en Utrech bruggie (aander Hollands bruggetje/breggetje, AN bruggetje of brugje), umtot !bruggechie neet zouw klinke.
In 't Wes-Fries oontbrik nog welins 'ne bindvocaol boe 't AN dat absoluut vereis: baltje 'belke' (AN balletje, Zuid-Hollands balletje/ballechie). Dit rappeleert aon de situatie in 't Fries.
Hagerbrook
Wies in de tachetiger jaore waas heej vuuel industrie gevestig. Daovan is weinig euvergebleve, behalve inkel gebouwe die als gemeintelik mónnement staon geregistreerd. De meiste industriële activiteite zien verplaats nao Venlo Trade Park aan de rand van de stad. 't Is 'n moderne en röstige woeënwiek en 't guuef rilletief weinig veurzeninge.
Ontario
Ontario is 't wichtigste ikkenomisch centrum van Canada en vörmp 't verstejjelikste gebied van 't landj ane zuudrandj, dewiel 't naorde juus besteit oet ónaangeraakdje netuur en knap bevolk is. Me vindj in 't naorde väöl maeren en oetgestrèkdje bus. Ouch de Niagarawatervalle ligken in dees pervinsje.
Hollandse grammatica
Verkleinwäörd
In inkel gevalle verlöp de vörming oonregelmaoteg. Zoe is 't verkleinwoord vaan bord in awwer Zuid-Hollands algemein borretje/borrechie.
Spy
thumb|Sint-Amandskirk in Spy Spy (Welsj: Spî) is e dörp in de gemèngde Jemeppe-sur-Sambre in de Belzje provincie Name. Spy is bekaand es èng van de veendplaatsje va reste van d'r Neanderthaler in de grót va Spy.
Hollandse grammatica
Verkleinwäörd
Umlaut in verkleinwäörd kump allein veur in 't Volendams. 't Treujt veural bij o’s op (pot - putje). Me meint tot dit typisch oostelek kinmerk is ingeveurd naotot Schokland woort oontruimp, en e deil vaan de kathelieke Schokkers in Volendam woort gevesteg.
In staonde oetdrökkinge
Zjus wie 't AN en 't Limbörgs heet ouch 't Hollands 'n aontal staonde oetdrökkinge mèt naomvalsvörm bewoerd naotot de taol häör naomvalssysteem verloor. 't Geit hei veural um oetdrökkinge in d'n datief.
Dit valt veural bij oonzijege wäörd good op, umtot 't lidwoord daan vaan ’t in de veraandert:
Me vint 't ouch bij manneleke wäörd, meh dao kin 't ouch weure oetgelag es 't restant vaan e mannelek lidwoord d'n zoonder naomvalsversjèl (zuug bove):
Bij vrouweleke wäörd vèlt daan 't lidwoord der/d'r op:
In 't Katwijks en Schevenings is d'n datief soms zelfs nog productief bij wäörd die (groof of fien) 'n wieväölheid aongeve: Ze gonge nae Laaie mit 'n vracht e vis.
Me moot evels good verstoon tot de Hollandse dialekte soms geinen awwe naomvalsvörm gebruke boe de standaardtaol (ouch in häör informele vörm) dat wel deit. Tegeneuver ’s zomers in 't AN steit in 't traditioneel Zuid-Hollands mette zomer of mette zomerdag. Toch zal me door de groeten drök vaan de standaardtaol variante wie ’s zomers nog dèks genog trökvinde, zelfs in de mies traditioneel idiolekte.
In persoensnaome
E vergeliekbaar systeem wie dat mèt de vrachmaote vint me bij persoensnaome. Heivaan is 't verbreiingsgebeed evels väöl groeter. De meugelekheid um persoensnaome te verbuige vint me in 't Schevenings en Katwijks, meh ouch in 't Aalsmeers, Westlands, Maoslands (in Maassluis), Gouds, Rijnlands (in Zoetermeer, Bleiswijk en Pijnacker), Hoeksewaards (Oud-Beijerland, 's-Gravendeel), westelek en oostelek Alblasserwaards, Krimpenerwaards en oostelek IJsselmonds. Boete Holland koume dees vörm väölvöldeg trök in Noord-Braobant, zoewie in 't Lommels.
't Systeem kump trop neer tot persoensnaome, meh ouch wäörd die nao persoene verwieze, 'ne casus obliquus höbbe: eine naomval veur de genitief, datief en accusatief same. D'n oetgaank is daan ofwel -e, ofwel -s. Miestens pak 't verboge woord d'n oetgaank dee veur 't mievoud ouch logisch zouw zien: -e nao 'ne beklemtoende, door 'ne consonant aofgeslote stam (Jan - Janne, Nel - Nelle), -s nao 'ne neet-beklemtoende lèttergreep en nao 'ne klinker (moeder - moeders, Marie - Maries). Zoe krijg me (mutatis mutandis):
In Hardinxveld-Giessendam kump ouch -e nao 'ne beklemtoende vocaol: Marieë fiets.
Bijveugeleke naomwäörd
De verbuiging vaan bijveugeleke naomwäörd vertuint neet euverdreve väöl bezunderhede en goon oongeveer zoe wie in 't AN. Wie bove gezag kin deep in 't zuie d'n oetgaank -en veurkoume bij manneleke wäörd. De -d- verdwijnt dèks in de verbuiging wie dat in de mieste Nederlandse (ouch väöl Limbörgse) dialekte gebäört: goeie, ouwe.
Bij de vergroetende trap weurt d'n infix (tösseveugsel) -d- dèkser gebruuk es in 't AN: klein - kleinder (AN kleiner), smal - smalder (AN smaller). Universeel is dit neet.
Persoeneleke en bezitteleke veurnaomwäörd
De persoeneleke en bezitteleke veurnaomwäörd mote same weure behandeld, umtot väöl Hollandse dialekte de neiging höbbe um de objeksvörm en de bezitteleke vörm geliek aonein te make. In väöl dialekte, wie 't Westlands en 't Katwijks, zeet me zelfs zijn veur 'häöm'. D'n oonbeklemtoende vörm ’m kump wel euveral veur, en in groete deile vaan 't taolgebeed zeet me ouch gewoen hem. Mijn es persoenelek veurnaomwoord is evels extreem gebrukelek, ouch in moderner dialekte. D'n oonbeklemtoende vörm is daan me, ouch veur 't bezittelek veurnaomwoord, wienie entans geine klinker drop volg.
D'n oonbeklemtoende vörm veur wij is dèks me. Dit weurt veural enclitisch gebruuk (Dalijk benne me vijf ure te laet!), meh kump daoboete ouch wel veur neve we.
U kump in väöl traditioneel dialekte neet veur, meh besteit wel in 't Oostvoorns. 't Gief dao ouch 'nen objeksvörm uwes, dee nog sterk rappeleert aon 't negentienden-iews uwé (vaan Uwe Edelheid / UEdele). Ouch in 't Katwijks, boe 't vaanajds neet veurkump, weurt 't wel 'nen inkele kier gezag. In de stadsdialekte leef 't volop, al löp 't gebruuk vaan de beleefheidsvörm dao, zjus wie in de standaardtaol, ouch trök.
't Veurnaomwoord veur de daarde persoen mievoud is vaanajds zullie, hullie of 'ne variant daovaan (zollie, heulie). Zij, wie in de standaardtaol, kump ouch wel veur, dèkser in Noord-Holland (in de vörm zai/sai). In de loup vaan d'n twintegsten iew is, veural in de Randstad, hun sterk es oonderwerp opgekoume. 't Is veur 't iers opgeteikend in de jaore twinteg in Haarlem, en woort roond 1940 door de joonger generatie in Amsterdam al gebruuk (zoe kump 't veur in 't manuscrip vaan Anne Frank häör daagbook). Allewijl is 't zier algemein in gesproke Nederlands, neet allein in Holland. Neve hun huurt me ouch nog wel hunnie. Veur al dees wäörd gelt tot ze allein weure gebruuk bij persoene, neet bij zakes. Die kinne allein ze kriege, wat ouch bij persoene es vörm zoonder naodrök weurt gebruuk.
Enclitische vörm vaan persoeneleke veurnaomwäörd, veural vaan jij en hij, weure hei-oonder bij de werkwäörd behandeld.
Weerkierend veurnaomwoord
't Wäördsje zich kump in 't Hollands neet veur, of 't zouw mote koume door invlood vaan de standaardtaol. Oersprunkelek gebruukde me es weerkiereg veurnaomwoord gewoen hem of heur. Constructies wie hij wast 'm 'heer was ziech' kin me nog väöl in Noord-Holland hure, zoewie in de conservatief vèssersdialekte vaan Zuid-Holland, meh gebrukeleker is hij wast z'n eige. E dialek wie 't Katwijks gebruuk z'n ààge allein bij naodrök, aander dialekte vereisen 't. Nao analogie daovaan kin me ouch in de aander persoene m'n eige, j'n eige etc. aontreffe; de standaardtaol keus dao veur mijzelf/mezelf, jouzelf/jezelf etc.
Betrèkkeleke veurnaomwäörd
In de plaots vaan 't AN betrèkkelek veurnaomwoord dat weurt dèks wat gezag: ’t Kind wat hier gister anlope kwam (...). Dit zal me ouch hiel dèks in de gesproke (sub)standaardtaol hure, ouch al käöre de taolnorme dat aof. Ouch 't betrèkkelek veurnaomwoord die versjijnt welins es wie. Dit kump oonder mie in 't Texels veur, meh woort veural bekind oet 't idiolek vaan Johan Cruijff (De speler wie 60% van de tijd de bal heb (...)).
Universeel is dit evels neet, ouch neet in 't Amsterdams (Cruijff zien moojertaol). Gans in tegedeil: väöl awwerwètse (Zuid-)Hollandse dialekte prifferere neet allein dat en die, meh gebruke ouch nog 't betrèkkelek bijwoord daar boe 't AN allaank waar gebruuk: De tuin daar we/dareme zate.
Vraogende veurnaomwäörd
Neve wie, wat en welke, die ziech in 't Hollands neet (wezelek) aanders gedraoge es in 't AN, kump ouch hoen veur. Dit woord, gevörmp oet hoe 'n en analoog aon 't algemein geaccepteerd wat een, weurt bijveugelek gebruuk in de beteikenis 'wat veur eine', dèks mèt 'n adjectief drachter: Hoen ouwe vrouw komt-ie nou weer mee thuis?
Werkwäörd
De werkwäörd vaan 't Hollands wieke op versjèllende punte aof vaan 't AN, meh zeker ouch vaan 'echte' Frankische dialekgróppe wie 't Braobants en 't Limbörgs. Vrij ing zien ze verwant aon de werkwäörd vaan 't Ziews. E deil vaan die versjèlle is trök te veure op 't intens taolcontak wat 't Frankisch en 't Fries in de middeliewe op Hollandse groond hadde. Wijer versjèlle ligke op 't punt vaan verleientiedsvörming (e punt boe eder streektaol in Nederland en Vlaondere wel zien bezunderhede heet).
Infinitief
D'n infinitief indeg in de regel op -e (de athematische werkwäörd zien de oetzunderinge). In 't Wes-Fries gief 't twie infintieve: de gewoene op -e en 'n twiede op -en, die te pas weurt gebrach nao te en wienie 't werkwoord zelfstandeg weurt gebruuk: te lopen, ’t werken. Zoe systeem kint me ouch oet 't Fries, 't Stadsfries en 't Ziews.
Tegewoordegen tied
't Aajdnederlands had veur alle drei de persoene versjèllende oetgeng in inkelvoud en mievoud, meh de Hollandse dialekte höbbe in de middeliewe 't einheidsmievoud vaan 't Aajdfries euvergenome. Alle Hollandse dialekte kinnen 't. Zoedoende zeet me hei ummer jullie lope, in tegestèlling tot Braobants gillie lopt. In 't AN besteit jullie loopt wel es 'ne verawwerende variant.
Etymologisch gezeen zouw 't daan ouch jij lope mote zien. Dit zeet me in 't Wes-Fries, meh wijer nao 't zuie kump me 't neet mie tege. Dao (beveurbeeld in Katwijk) twievelt me tösse de vörm mèt -t en 'ne vörm zoonder oetgaank. Daobij kump nog tot 'n aontal Hollandse dialekte, oonder mie 't Haags, 't Stad-Utrechs en 't Zuid-Utrechs, t-deletie kinne. De -t kin daodoor bij väöl werkwoord um fonotactische reies al neet drachter koume, ouch neet bij de daarde persoen.
De verwarring roontelum dit systeem heet geleid tot 'n neiging um ouch in 't inkelvoud eine vörm veur alle drei de persoene aon te hawwe. De ierste persoen kin daorum wel ins op -t indege. Dit vint me veural in 't zuie vaan Zuid-Holland (zeker 't Rotterdams steit hei-um bekind), meh ouch wel noordeleker (beveurbeeld in 't Haags) en in 't Utrechs. 't Kin, ouch in dialekte zoonder t-deletie aon 't woordind, evegood veurkoume tot alle drei de vörm gaaroet geinen oetgaank pakke. Dèks is dat 't geval wienie 't woord dao-op mèt 'ne consonant begint (Die pokkerege duur nou al twee weke); de -t versjijnt daan es 't volgend woord mèt 'ne vocaol begint (Ik verandert 't naar schoppes) of veur 'n spreekpauze. Veural in Zuid-Utrech vint me sterk de neiging um in de verveuging noets 'n -t te plekke, n'importe wat veur lètter deveur of drachter kump.
Wienie jij of hij nao de persoensvörm kump, gelle weer aander regele; zuug oonder.
Oonvoltoejd deilwoord
't Oonvoltoejd deilwoord geit wie in 't AN oet op -end(e). Constructies die in väöl Limbörgse dialekte mèt e 'gerundium' weure oetgedrök, goon dèks mèt 't oonvoltoejd deilwoord (beveurbeeld in Noord-Holland De matjes kwamme lopende van Den Helder 'De meidskes kaome loupentere vaan Den Helder'), meh örges aanders (beveurbeeld in Katwijk) vint me veur zoe'n constructies vörm wie lòòpes. Zoe'n vörm koume in de standaardtaol mer 'nen inkele kier veur (volgens mij, tot bloedens toe) en laote ziech aofleiie vaan 'nen awwen absolute genitief. Wel weurt in 't Katwijks 't oonvoltoejd deilwoord dèks gebruuk boe 't AN en 't Limbörgs de aon-constructie zouwe gebruke: Hij is al lang slepende 'Heer is allaank aon 't kwakkele'. Zoe'n constructies rappelere aon 't Ingels en Frans.
Verleien tied
Zwake werkwäörd make hunne verleien tied mèt -de of -te. Zjus wie 't AN (meh aanders es zoe good wie alle Limbörgse dialekte) volg 't Hollands de kofschip-regel: indeg de stam op 'ne stumloeze consonant, daan weurt 't achtervoogsel -te gebruuk, in aander gevalle gebruuk me -de. In e paar conservatief Zuid-Hollandse dialekte, in 't bezunder 't Katwijks, besteit bij stamme op -d en -t de meugelekheid um de oersprunkeleke oetgaank -ede te gebruke: zette - zette(de) - ezet(ted), melde - meld(e)de - emeld(ed). In 't mievoud veurkump dit verwarring bij vörm wie wij zette, die aanders zoewel tegewoordegen es verleien tied kinne zien.
De verleien tied vaan zwake werkwäörd heet ummer mer eine vörm veur alle persoene, inkelvoud en mievoud.
De verleien tied vaan sterke werkwäörd weurt, per definitie, mèt ablaut gemaak. Noe zien in de Hollandse dialekte nogal get werkwäörd sterk die dat in de standaardtaol neet zien (en dèks historisch ouch neet waore). Zoe weure veur 't Dordts opgegeve dweile - dweel - gedwele, erve - orf - georve, ruile - rool - gerole en zelfs twijfele - twefel - getwefele. Mèt hete - hiet - gehete volge väöl Hollandse dialekte 't systeem vaan 't Aajdnederlands. Ouch 't umgekierde kump veur, beveurbeeld in 't Katwijks bidde 'beie' - bidde/biddede - ebid(ded). Dèks koume zwake en sterke vörm nevenein veur, soms allein in de verleien tied, soms ouch bij 't voltoejd deilwoord (wijke - wijkte/week - ewijkt/eweke). Noe en daan is e werkwoord in zoewel 't AN es 't Hollands sterk, meh höbbe ze neet dezelfde ablautsrij, beveurbeeld Dordts roepe - roop - gerope of Katwijks drege 'drage' - droog [neve droeg] - edroge. Algemein zien ouch gaan - gong en staan - stong/sting.
In de verleien tied vaan sterke werkwäörd vint me ummer twie vörm. In Zuid-Holland en Utrech kump dat neer op eine vörm veur 't inkelvoud, eine veur 't mievoud (perceis wie in 't AN); in 't Wes-Fries krijg jij dezelfde vörm wie 't mievoud. 't Zuid-Hollands jij liep steit zoedoende tegeneuver Wes-Fries jai liepe.
Voltoejd deilwoord
Euver 't algemein weurt dit gemaak mèt ge-. De variant e- vint me nog in oonder mie 't Katwijks (emaekt), meh moot vreuger väöl zuieleker zien veurgekoume. Ouch in e deil vaan Noord-Holland, oonder mie in 't Zaans, weurt dit veurveugsel gebruuk. Noordelek daovaan, in 't Wes-Fries, blijf 't veurveugsel zelfs compleet oet (maakt). Dit rappeleert weer sterk aon 't Fries. In 't Katwijks oontbrik 't veurveugsel ouch bij werkwäörd op -ere (hij is passeerd), wie in 't Duits en sommege Limburgse dialekte.