cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Penitentiaire Inrichting Ter Peel
Gans vreuger waor 't complex ein klaoster dat nao ein fosche verboewing tot penitentiaire inrichting woord getransformeerd. Noe is in wat vreuger 't klaoster waor, de Zeer Beperkt Beveiligde Inrichting ongergebrach. Auch de parochiekirk van De Pieël sjteit op 't terrein van de inrichting. In 1998 höbbe ze op 't terrein ein houwte geboew neergezat woo nuuj gevange vrouwluuj eavekes motte verblieve veurdat ze euvergeplaatsj waere nao 't hoes vaan bewaaring of gevangenis. Ongertusche deit 't geboew auch deens es flexibel hoesvesting es biejveurbeeld in Breda of Zwolle gein plaatsj is. Daorom wurt dit geboew dan auch aangeduid es "Flexcap". 't Huidige hoofgeboew va de gevangenis en 't Hoes van Bewaaring is in 2004 in gebroek genomme.
De Penitentiaire Inrichting Ter Peel maak deil oet van 't cluster Zuid-Oost wao auch de inrichtingen Maashegge in Overloon en Remunj deil van oetmake. De inrichting wördt geëxploiteerd door de Deens Justitiële Inrichtingen.
Trivia
De EO haet van 3 september t/m 15 oktober 2004 een zösdeilige televisieserie uitgezonje euver 't wel en wee in Penitentiaire Inrichting Ter Peel.
Waobig
thumb|Joezepskèrk in Waobig. Waobig, ouch wel Waobich gesjreve (Nederlands Waubach), is 'n aajd dörp in de gemeinte Lankgraaf. 't Ligk oostelek vaan Nuienhage en westelek vaan Rimburg. Kortbij euver de Duitse grens ligk Sjerpezeel. In 2007 had 't dörp 3070 inwoeners op 223 hektaar. 't Lauradörp is tege Waobig aongebojd.
Anguilla
Anguilla is 'n eiland in 't Caribisch gebeed en 'n euverzies territorium vaan 't Vereineg Keuninkriek. 't Maak deil oet vaan de Klein Antille bove de wind en vörmp 't noordelek ind vaan dees arsjipel. Anguilla heet wie zoeväöl naobereilen 'n Brits-Creoolse cultuur; allewijl geneet 't veural bekindheid es belastingparadies.
Waobig
Historie
De naom Waobig liet ziech verklaore oet wald-bach, dus 'beek in de bos'. 't Dörp hoort in d'n tied vaan 't ancien régime bij 't Voorstedóm Toear. De naom vaan de Waobiger wiek Abdissebósj rappeleert dao nog aon. Naodeen hoort 't dörp bij de gemeinte Ubich uvver Worms, tot die in 1982 opgóng in de nui gemeinte Lankgraaf.
Aonzien
Aon de Aw Merret vint me inkel bezeensweerdege boerderije. In 't dörp stoon twie negentienden-iewse kèrke: ei vreug-negentiende-iews kèrkske, boe-in intösse 't Theater Lankgraaf zit, en de parochiekèrk oet 1877 (zuug de foto), 'n neogotische kruuskèrk oontworpe door François van Schoubrouck.
Anguilla
Fysische geografie
Mèt 91 km² - oongeveer zoe groet wie Terschelling - is Anguilla behöbbelek klein; väöl eilen in de buurt zien groeter. Bergechteg is 't bepaold neet; Crocus Hill is mèt 65 meter 't hoegste punt vaan 't eiland. 't Eiland is daan ouch neet völkanisch, meh besteit oet koraol en leistein. Um Anguilla heer ligke nog get zier klein, gooddeils oonbewoende eilendsjes, boevaan Scrub Island, Dog Island en de Prickly Pears nog de groetste zien.
Direk ten zuie ligk Sint Maarten, boe 't Frans deil nog gein tien kilometer vaan eweg ligk. 't Water tösse de bei eilen neump me de Straot vaan Anguilla. Wie gezag ligke noordelek vaan Anguilla gein eilen mie; de kètte vaan de Klein Antille geit evels nog wel door in de Maagde-Eilen, die zoe'n 150 kilometer westelek vaan Anguilla ligke.
Levende natuur
't Eineg inheims zoogdier, boete de ziezoogdiere, is de vleermoes Monophyllus plethodon, dee op de mieste bovewindse eilen veurkump. 159 vogelsoorte zien bekind, boevaan 'rs eine is geïntroduceerd en 68 zeldzaom of daolgas zien. Endemische soorte kint 't eiland neet.
1976
1973 - 1974 - 1975 - 1976 - 1977 - 1978 - 1979 1976 waor e sjrikkeljaor dat begos op 'ne dónderdag op de Gregoriaanse kalender.
Anguilla
Etnische verdeiling
De groete mierderheid vaan de bevolking is zwart: 90,08% bij de volkstèlling vaan 2001. Lui vaan gemingk blood make 4,65% oet, blaanke 3,74%. Bij dezelfde volkstèlling waor 28% neet-Anguillaons. Dees lui kaome oet Caribische naoberlen, oet 't Vereineg Keuninkriek, oet de Vereinegde Staote meh ouch oet Nigeria. In de late jaore '00 zien ouch arbeiers oet China, India en Mexico 't eiland opgekoume.
1976
Maan vaan 't Jaor
Jimmy Carter
Anguilla
Taole
De officieel taol is Ingels. De zwarte bevolking sprik 'n creooltaol die groete euvereinkomste vertuint mèt de taole vaan Antigua en Barbuda, Dominica, Montserrat en Saint Kitts en Nevis - me zuut dees variante es dialekte vaan ein taol, 't Bovewinds Creoolingels.
Historie
In de precolumbiaansen tied waor Anguilla, wie de res vaan de Antille, bewoend door Arowakke, later Caribe. 't Is oondudelek of Columbus 't eiland (in 1493) gezeen heet; ouch de Fransoze (in 1565) koume daoveur in aonmerking. De naom Anguilla is Aajdspaons veur 'iel'; dit zal door de vörm koume die 't eiland vaanoet zie gezeen heet. De Hollenders hadde hei mesjiens in 1631 e fort; dit is evels neet trökgevoonde. Pas in 1650 woort 't eiland definitief gekoloniseerd, en wel door de Ingelse, die vaanaof Saint Kitts kaome opzètte. In 1666, bij de Twiede Nederlands-Ingelsen oorlog, bezatte de Fransoze 't eiland kort, wat bij de Vrei vaan Breda woort oongedoon gemaak. In de kolonialen tied waor Anguilla wieneg belaankriek. 't Woort tot 1824 bestuurd vaanoet Antigua, daonao vaanaof Saint-Kitts. Vaanaof 1967 maakde 't eiland daodoor deil oet vaan 't otonoom gebeed Saint Christopher-Nevis-Anguilla, wat neet nao de zin vaan de Anguillaone waor. Heidoor kaom 't in 1967 en 1969 tot gewaopenden opstand. De kwestie woort in 1980 opgelos mèt de sjöpping vaan 'n apaarte kolonie veur Anguilla.
Sery
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 338 luuj op 'n oppervlaak van 18,57 veerkante kilometer en daomèt goof 't 18,2 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -1,4% de jaor.
Sévigny-Waleppe
Sévigny-Waleppe ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 224 luuj op 'n oppervlaak van 24,11 veerkante kilometer en daomèt goof 't 9,291 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -0,77% de jaor.
Anguilla
Bronne
Dit artikel is gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume bittekes informatie vaan en:Geography of Anguilla, en:Mammals of Anguilla en en:Birds of Anguilla.
Hemsedal
thumb|De ligking van Hemsedal in de pervincie Buskerud. Hemsedal is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Buskerud in Nórwaeg. De gemeinte had 1.947 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 752,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 2,6. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 0618.
Nederrien (revier)
thumb|Luip vaan de Nederrien in Nederland; dit keertsje tuint allein 't stök nao de aofsplieting vaan d'n IJssel. thumb|Nederrien bij Arnhem. De Nederrien (Nederlands: Nederrijn) is 'n reveer in Nederland. 't Is ein vaan de tek vaan de Rien in zienen oonderluip. Mèt Niederrhein weurt in Duitsland dèkser 't deil vaan de Rien stroumaofwaarts vaanaof Dusseldörp gemeind.
Existentialisme
't Existentialisme is 'n twintjigste-eeuwse filosofische en literair sjtruiming die individueel vrieheid, verantjweurdelikheid en subjectiviteit veuropsjtèlt. 't Existentialisme betrach edere persoon es 'n uniek waeze, verantjweurdelik veur zien eige dade en 't eige lot. De oetdaging van ederen individuele miens is óm - in 't neet-daozeen van 'ne transcendente god - binne zien absurd en zinloos besjtaon zien vrieheid te gebroek veur 'n eige ethos op te boewe en zie besjtaon genóg zin te gaeve. 't Existentialisme belaefde in de jaore 60 van de twintjigste eeuw 'n óngekinde populariteit ónger kunsteneers en intellectuele die zich d'n dinksjtiel en de meneer van laeve van existentialiste wie Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir eigemaakde.
Nederrien (revier)
Trajek
De Nederrien is in Nederland evels noordtek vaan de Rijn, min of mie corresponderend mèt de oersprunkeleke hoofluip vaan de reveer, vaanaof de splieting mèt de Waal. Dees splieting vint plaots bij Millinge en Panningen (gemeinte Rijnwaarden), boe de Nederrijn nao rechs drejt en de Waal rechdoor struimp. De ierste paar kilometer stoon bekind es 't Pannerdens Kenaal. Zoe vaanaof Loo (gemeinte Duiven) vervolg de reveer zien oersprunkeleke bèdding. Bij Westervoort spliet ziech d'n IJssel vaan de Nederrien aof; dee struimp rechsaof nao 't noorde, dewijl de Nederrien linksaof nao 't weste geit. Bij Wijk bij Duurstede splits ziech de Nederrien. Wiedoet 't mieste water struimp wijer door de Lek, dewijl e bitteke 't oersprunkelek Rijntrajek volg door de Kromme Rijn.
Existentialisme
't Existentialisme wirt geplaats binne de modern filosofie, en concreter de continentaal traditie. 't Existentialisme is ouch sjterk geïnspireerd op de fenomenologie van Edmund Husserl en Martin Heidegger.
Nederrien (revier)
Trajek
Langs groete deile vaan de Nederrien zien kribbe aongelag.
Historie
De Nederrien hètde aajdtieds gewoen Rijn; 'n gewoente die aonwoenende vaan de reveer trouwes höbbe aongehawwe. In de Romeinsen tied waor 't nog de hoofstroum vaan de Rijn, al waor de Waal ouch toen al 'n groete reveer. In de luip vaan de middeliewe woort de Nederrien ummer minder belaankriek, tot ze in de zeventienden iew nog mer tien percint vaan 't Rijnwater verwèrkde. Dit begós de sjeepvaart te hindere en zörgde veur euverstruiminge. Daorum verlag me de bèdding vaan de reveer. De oersprunkeleke splitsing vaan Rijn en Waal laog tösse Spijk (gemeinte Lingewaal) en Lobith (gemeinte Rijnwaarden); noe woort, get wijerop, 't Pannerdens Kenaal gegraove. Sindsdeen geit weer e daarde vaan 't Rijnwater door de Nederrien. De aw, aofgedamde bèdding weurt plaotselek Awwe Rijn geneump.
Sociaol geografie
De groetste stad aon de Nederrien is Arnhem, wat mèt de Nederrien weurt geassocieerd wie Nimwege mèt de Waal. Aander stei aon de reveer zien Wageningen en Rhenen; alledrei ligke ze op de rechterkant vaan de reveer. Landstreke aon de reveer zien de Betuwe (linkerkant) en de Rijnwaarden, Veluwe, Gelderse Vallei, Utreisen Heuvelrögk en Krómme Rijnstreek (rechterkant). De provincie ligk gooddeils allein in de provincie Gelderland, meh heet vaanaof Rhenen ziene rechterkant in de provincie Utrech ligke.
Versjèllende brögke ligke euver de Nederrien: veer bij Arnhem (boe-oonder de John Frostbrögk), ein tösse Renkum en Heteren (gemeinte Overbetuwe) en ein tösse Rhenen en Kesteren (gemeinte Neder-Betuwe). Ouch gief 't poontvere bij Wageningen, Elst en Amerongen (allebei de lèste gemeinte Utrechtse Heuvelrug). Veur de binnevaart, in 't bezunder die op en vaan de Arnhemse industrie, is de reveer vaan groet belaank.
Ieskap
thumb|De zujelike ieskap op Mars. 'n Ieskap is 'n koeppelvörmige, aaneingeslaote massa van ies van 'ne groeaten ómvank. 'n Ieskap óngersjèdj zich van 'ne gletsjer doordet t'r op 't landjsjap ligk en neet door reliëf bepirk wuuert. Oppe Aerd bevinje zich twieë groeate ieskappe: Greunlandj en Antarctica. Wiejer guuef 't nag e deil klènder ieskappe, wie de Vatnajökull op Ieslandj, de Hardangerjøkulen in Noorwaeg enne Agassiz-ieskap op Ellesmere-eilandj in 't naorde van Canada. Ouch oppe planeet Mars bevinje zich twieë ieskappe (op allebei de poeale). De lieër waat zich besjeftig mit ieskappen is de glaciologie.
E verwantj begrip is 't waord poealkap. Dit waord verwies zowaal nao de Antarctische ieskap es 't mieëjäörig zieë-ies róndj de Naordpoeal; det lèste is aevel gèn ieskap.
Gruuedje
De Antarctische ieskap is zón 12 miljoen km² groeat en bevatj 29 miljoen km³ ies, waat 90% van al 't bevraore zeutwater oppe Aerd is. De Greunlandjse ieskap is 1,7 miljoen km² groeat mit 'nen inhaad van zoea 3 miljoen km³ of 9% van 't bevraore zeutwater. Ieskappe boeten Antarctica en Greunlandj bedèkke zoeaget 121.000 km². Es de Antarctische ieskap volstenjig zów smiltje zów 't zieëspegel stiege mit 61,1 m; es det bieje Greunlandjse ieskap zów gebeuren is det 7,2 m.
't Ies van 'n ieskap kan hieël diek waere. De maximaal iesdiekdje oppe Greunlandjse ieskap is ruum 3 km; op Antarctica bao 4 km. Oppe plaatse wo 't ies 't diekste is, waere ieskaere gebaordj, die mieër inzich kónne gaeven in 't vreuger klimaat oppe Aerd.
Lies van Limburgers in 't Nederlands hierevoetbalèlftal
Dees lies van Limburgers in 't Nederlands voetbalèlftal is ein euverzich van alle voetballers die minimaal eine interlandj achter hunne naam höbbe sjtaon of eine keër zint ingevalle.
In de gesjiedenis van 't Nederlands èlftal zint 35 Limburgers veur de nasjenale ploog oetgekómme. De volgende tabel toant dees sjpelersj in ein volgorde van 't aantal keëre dat ze in 't veldj kaome, respectevelik alfabetisch went d'r sjpelers zint die ein geliek aantal keëre in 't veldj kaome. Behauve 't aantal keëre zint ouch vermeldj, gesjpeelde minute, aantal gemaakde gole, aantal keëre aanveurder gewaes, datum van 't debuut, datum van de lètste wedsjtried, pezisie in ’t veldj en de ploge woveur dees sjpelers oetkaome in de tied dat ze veur Oranje sjpeelde. Op de lies waere allein mèr sjpelers vermeldj die in Limburg gebaore zint en gein sjpelers die van boete de previncie hie biej ein van de Limburgse ploge zint kómme sjpele. (Neet vermeldj zint b.v. Cor van der Hart, Bram Appel, Faas Wilkes, Frans de Munck, Dick Nanninga, Noud van Melis, Bert van Marwijk enz.)
Vètgedrökde sjpelers zint noe nog ummer actief es voetballer.
Dees lies is biegewirk tot en mèt de wedsjtried Wales - Nederland op 13 november 2015.
Seuil
Seuil ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
Woordenlijst Nederlandse Taal
thumb|'n Oetgaaf oet 1954. Dees spèlling heet tot 1996 gegolde. De Woordenlijst Nederlandse Taal, in de volksmoond 't Greun Beukske (Nederlands: het Groene Boekje) in 'n publicatie die de spèlling vaan 't Nederlands veursjrijf. Drin stoon Nederlandse wäörd volgens hun officieel spelling, gevolg door hun eventueel verbuiginge of verveuginge. In zoewel Nederland es 't Belsj en Suriname heet 't beukske wètteleke status: 't sjrijf de spèlling veur die door de euverheid en in 't oonderwies moot weure gebruuk. Particuliere mage evels sjrieve wie ze wèlle.
De Woordenlijst besteit sinds de inveuring vaan de spèlling-De Vries en Te Winkel in 1872. Dit woort gedoon umtot de soms zier subtiel veraanderinge in de groondregele neet veur edereine eve dujelek waore. Door eder Nederlands woord in zien officieel spelling te geve, kós dao in eder geval gein discussie mie euver bestoon. Nao eder officieel spellingshervörming versjijnt 'n nui woordelies. De lèste jaore gebäört dat um de tien jaor, es dèks rillatief oonbelaankrieke regele weure herzeen of aofgesjaf.
Mèt haafhoeg punte weurt in eder trefwoord aongegeve boe me 't maag aofbreke: in·tel·li·gent.
Neve de spèlling zelf is ouch d'n opzat vaan de bijkoumende informatie veraanderd. Bij De Vries en Te Winkel waore alle wäörd of mannelek, of vrouwelek, of oonzijeg. Bij de spèlling vaan 1946/1954 mochte väöl vaanajds vrouweleke wäörd zoonder vrouweleken oetgaank - die in groete deile vaan Nederland es manneleke weure behandeld - ouch mannelek zien; dat woort aongegeve mèt 'v (m)'. In de editie vaan 1996 kriege zoe'n wäörd al gei veurkäörsgeslach mie en stoon ze behandeld es 'de' (neve 'de (m)' veur wäörd die ouch in Vlaondere mannelek zien, en 'de (v)' veur wäörd mèt 'ne vrouweleken oetgaank).
In de spèlling vaan 1954 woort daobij de 'veurkäörsspèlling' ingeveurd. Al jaorelaank had me gediscussieerd euver wie me vreem wäörd mós spèlle, etymologisch (circus, phoenix, qualiteit) daan wel fonetisch (sirkus, feniks, kwaliteit). Bij De Vries en Te Winkel góng dat hendeg traditioneel, in 't oonderwies wouwe väöl lui daovaan aof. Nao jaore vaan discussie kaom me tot e compromis, boebij sommege wäörd herspèld woorte, sommege neet, en sommege volgens twie spèllinge kóste, mèt ein spèlling die de veurkäör kraog (dat kós zoewel de traditioneel es de modern zien). In 1996 woort de veurkäörspèlling weer aofgesjaf.
De officieel spèlling heet door de jaore heet väöl kritiek gekraoge, ouch vaan experts. 't Genoetsjap Onze Taal gaof tösse 2006 en 2015 häör eige beukske oet mèt 'n alternatief spèlling: 't Witte Boekje.
Carl Philipp Emanuel Bach
Carl Philipp Emanuel Bach (Weimar, 8 miert 1714 - Hamburg 14 december 1788) waor 'nen Duitse componis. Zie werk vèlt oonder de rococo daan wel (pre-)klassiek, in 't bezunder oonder d'n empfindsame ('sentimentele') stijl. Gebore es twiede zoon vaan Johann Sebastian Bach en dee zien ierste vrouw Maria Barbara kraog heer de meziek vaan joonks aof aon mèt. Volwasse gewore góng heer in deens bij de meziekleefhöbbende keuning Frederik de Groete in Potsdam. Dao componeerde heer oonder mie orkesmeziek en veural väöl klaveermeziek. Vaanaof 1768 woende en wèrkde heer in Hamburg, es opvolger vaan Georg Philipp Telemann, en góng heer ouch lutheraanse kèrkmeziek sjrieve. Ziene meziek versjèlde vaan de mieste aander componiste oet deen tied door 't väölvöldeg gebruuk vaan oonverwachde tempowisselinge, oonverwachde modulaties, depe chromatiek en rieke hermenieë, alles um de grèllegheid vaan de minseleke natuur getrouw te sjèldere. Mèt deze meziek maakde heer ziech geleef bij meziekleefhöbbers, neet in 't minste aander componiste. Oonder mie Joseph Haydn góng bij Bach in de lier. Ouch es klaveerlierer maakden 'r naom; zie book Versuch über die wahre Art, das Clavier zu spielen is nog ummer vaan groet belaank veur 't meziekwetensjappelek oonderzeuk.
Unanimiteit
Unanimiteit, Einstömmegheid of Eingestömpheid (vaan 't Latien: unus en anima, ofwel "ein" en "weend/aosem/stöm") is e sociologisch en polletiek prinsiep boe-in alle deilnömmende dezelfde meining deile. In de polletiek hilt dat dus in tot ederein veur dezelfde optie stömp. 't Beveugelek naomwoord is unaniem of eingestömp.
Euveral boe 'ne gróp lui 'n gezaomde beslissing motte make speult unanimiteit 'ne rol. 't Kump evels neet dèks veur tot 't wèrkelek consensus gief (in aander wäörd, boe ederein 't mèt mekaar eins is). Wie groeter de gróp, wie minder consensus veur kump. In 'n situatie boe unanimiteit de vereiste oetkoms is hoof meh eine persoen get aanders te beslete um de dynamiek um te dreie. In vereiste unanimiteit heet edere mètstömmende deilnömmer dus e veto-rech.
In de praktiek weurt get meistes ouch es unanimiteit bestömpeld es alle aonwezege veur dezelfde optie gaon, wijl sommege bewös keze neet mèt te stömme. In zoe'n geval wille de aofwezege dèks de procedure neet tegehawwe mer wille ze oet eige euvertuiginge neet opelek hunne steun oete. Ouch weure blanco-stömme soms mètgetèld in unaniem stömminge.
Europese Raod
Binne de Europese Unie (EU) späölt unanimiteit 'ne groete rol. Allewel 't Europees Parlemint, wie doorgaons alle parleminte, wèrk op force vaan mierderheidsstömminge en de Europees Kemissie (vergeliekbaar mèt regieringe) nao de autoriteit vaan de President mot luustere, motte alle beslissinge ouch weure goodgekäörd door d'n Europese Raod. De Raod besteit oet alle nationaol leiers vaan de EU. In väöl gevalle, beveurbeeld bij polletiek roontelum boetelandse affaires, motte de beslissinge weure beslote volges 't prinsiep vaan anonimiteit. Alle Europees leiers höbbe dus daan e veto-rech. Es 'ne nationaole leier zeet tot 'n bepaolde beslissing zoedaoneg de soevereiniteit vaan zien/häör land aontas, maag de stömming altied weure umgezat nao 'n unaniem stömming ('t maak neet oet euver welk oonderwerp 't daan geit). Dit beteikent dus tot oetindelek d'n Europese Raod altied euver maag gaon nao unanimiteit. In de praktiek gebäört dat evels neet altied umtot nationaol leiers ouch de rillaties oonder mekaar werm wèlle hawwe en daorum neet te gauw hun collega's wille dwinge tot 'n aander soort stömming.
Son
Son ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Rethel, in 't zuudweste van de Franse Ardenne.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 98 luuj op 'n oppervlaak van 9,03 veerkante kilometer en daomèt goof 't 10,85 luuj de veerkante kilometer. vergeleke mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +0,26% de jaor.
Middelingels
thumb|Verhaol vaan de Vrouw vaan Bath oet de [[Canterbury Tales, 't belaankriekste literair werk in 't Middelingels.]] 't Middelingels is de fase vaan de Ingelse taol in de late middeliewe, groof-eweg zoe vaan d'n twelfden tot en mèt d'n daartienden iew. 't Slut aon op 't Aajdingels en weurt gevolg door 't Vreugmodern Ingels. Wie de middelfases vaan aander Germaanse taole (Middelnederlands, Middelhoegduits etc.) kinmerk ziech 't Middelingels door de reductie vaan klinkers in oonbeklemtoende syllabe die in 't Aajdingels nog vol woorte oetgesproke, dewijl d'n euvergaank nao Nui-Ingels weurt gekinmerk door 't verdwijne vaan naomvalle en 'n oetgebreide vocaolverandering. Bezunder aon 't Middelingels is veural de groete kwantiteit aon Franse (veural Normandische) wäörd, die mèt de Normandische hiersjappij in Ingeland de taol in zien gekoume. Umtot de Ingelse spelling sinds de late middeliewe wieneg is veranderd, kin me 't Middelingels zoonder al te väöl kinnes vaan zake nog good leze.
Begin en euvergaank oet 't Aajdingels
Me liet 't Middelingels dèks beginne in 1066, 't jaor boe-in Wöllem de Vereuvereer, hertog vaan Normandië, Ingeland binneveel en oonderworp. Heer installeerde neet allein militair mach, meh stèlde ouch zien eige getrouwe op hoeg poste aon. Zoe woort de Ingelse elite vervaange door 'n vreemde, die häör eige taol, 'ne variant vaan 't Aajdfrans, mètbrach. Dit beteikende 'ne sterke val in 't prestiesj vaan 't Ingels, wat in de iewe daoveur had gebleujd es sjrieftaol. De koumende iew woort wieneg Ingels opgesjreve.
Daan nog vertuine de tekste die begin twelfden iew opduke 'nen opmerkeleke breuk. 't Aajdingels waor, ouch in d'n èlfden iew, 'n zier awwerwètse en vörmerieke taol, mèt vief naomvalle, drei geslachte en dualis in de veurnaomwäörd. In 't Middelingels bestoon vaan meet aof aon mer drei naomvalle, de geslachte zien al compleet verdwene, zoe good wie de dualis, de verbuigingsklasse zien samegevalle en de klinkers in de oonbeklemtoende syllabe liekene in 't niks opgelos. D'n euvergaank liekent dus oongewoen snel te zien gegaange. E deil vaan de verklaoring heet me wèlle zeuke in de creoliserende wèrking vaan aander taole op Groet-Brittannië: 't Brits (de Keltische taol die veur d'n inval vaan de Angelsakse gesproke woort), 't Brits Vulgair Latien (e dialek wat neet is euvergelieverd meh zeker heet bestande), 't Aajdnoords en 't Normandisch. Door d'n drök vaan neet-mojertaolsprekers zouw de taol väöl vaan häör complixiteit höbbe opgegeve.
Beter vèlt 't evels te verklaore oet 't veranderd prestiesj vaan de taol. In d'n Aajdingelsen tied stoont 't Ingels in hoeger aonzien en had ziech 'ne standaard oontwikkeld. Es gevolg daovaan bleef de sjrieftaol oongeveer geliek, dewijl de spreektaol veranderde. Wie 't Frans de prestiesjrol euvernaom, veel dee norm eweg; es daonao 't Ingels al woort opgesjreve, daan sjreef me gewoen de volkstaol. Zeker is tot in d'n twelfden iew Aajd- en Middelingels, zij 't ouch mer eve, nevenein veurkaome. De Peterborough Chronicle beveurbeeld, begint in 't Aajdingels meh vertuint wijerop 'ne mingvörm; 't Ormulum oet oongeveer d'nzelfden tied is al oonmiskinbaar Middelingels.
't Ewegvalle vaan de norm had neet allein 'n modernisering tot gevolg meh ouch 'n diversifiëring. In d'n Aajdingelsen tied had 't cultureel zwuurtepunt in Wessex (Zuidwes-Ingeland) gelege, en waor 't dat dialek gewees wat me 't mieste opsjreef. Aon 't begin vaan de Middelingelse periood weure weer versjèllende dialekte gebruuk. In d'n twelfden en vreugen daartienden iew waor de taol vaan de West Midlands (zjus noordelek vaan Wessex) nog 't belaankriekste. Bepaolde tekste liekene al vreug 'n soort vaan nuie standaard op te zeuke; deze variant weurt de AB-taol geneump.
Vaan Vreug- nao Laat-Middelingels en Nui-Ingels
Pas in de veertienden iew greujt 't prestiesj en sjriftelek gebruuk vaan de Ingelse taol weer good. Keuning Eduard III maakde beveurbeeld 't Ingels tot de veurtaol in 't Liegerhoes. Belaankrieke literaote zien beveurbeeld John Wycliffe, John Gower en Geoffry Chaucher, dee noe nog weurt geleze. In dezen tied nump 'n nui standaardtaol vaster vörm aon. De zoegeneumde Chauncery Standard is gebaseerd op 't dialek vaan Londe, mèt e paar beteikenisvol aonvölling vaanoet 't noordelek Ingels (neve Londe waor ouch York 'n stad vaan beteikenis).
Verspreiing en dialekte
't Taolgebeed vaan 't Middelingels veel oongeveer same mèt de staot Ingeland, meh daobij zien e paar kantteikeninge te make. In Cornwall woort nog 'n Keltische taol gesproke, 't Cornish. Aon 't begin vaan de Middelingelsen tied waor die taol nog in gans Cornwall inheims (en mesjiens zelfs in westelek Devon nog); pas tege 't ind vaan de middeliewe begint ziech de taolgrens trök te trèkke. 'n Verwante Keltische taol, 't Cumbrisch, waor in d'n twelfden iew woersjijnelek nog te hure in 't uterste noordweste vaan Ingeland; bij gebrek aon gegeves sjat me op basis vaan secundair bronne tot 't Ingels 't dao roond 1200 definitief had gewonne. In de Middelingelsen tied woort Wales oonderworpe en Ierland gekoloniseerd; 't Ingels verspreide ziech ouch in die len zier beperk. In 't entans oonaofhenkelek Sjotland maakde 't Ingels evels 'ne sterkeren opmarsj; tegen 't ind vaan de middeliewe waor dao 't inheims Gaelisch verbanne nao 't platteland.
Umtot 't laank doort ietot 't Middelingels 'nen echte standaard kraog, en dus de mieste tekste gewoen in 't dialek vaan de sjriever zien opgestèld, liet ziech gans get euver de Middelingelse dialekte oetmake. De volgende valle te oondersjeie:
In de oonderstoonde paragrafe zalle bepaolde dialekversjèlle al dudelek nao veure koume.
Cognaat (taalweitesjap)
Cognate zien twei of mier weurd in dezelfde taol of in versjèllende taole mit e zelfde etymologische herkoms, wat beteikent tot dees weurd in vorm en dèks ouch in beteikenis väöl opein lieke mer neet presies hetzelfde zien. Cognate kinne lienweurd of erfweurd zien. Cognate binnen dezelfde taol weure lede vaan e doublet geneump.
Stumhöbbendje velaire fricatief
De stumhöbbendje velaire fricatief of stumhöbbendje velaire wriefklank is 'ne mitklinker dae in inkele gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is. In 't Limbörgs is 't ein vanne meugelike oetspraoke vanne zaachte g.
Middelingels
Substantieve
Aajdingelse substantieve woorte in veer naomvalle verboge; daovaan heet 't Middelingels 'rs drei bewoerd. D'n accusatief vèlt same mèt de nominatief, zoetot de genitief en datief euverblieve. D'n datief is zelfs in 't Vreugmiddelingels al neet mie consequent in gebruuk: d'n typischen oetgaank -e weurt soms weggelaote, zoetot deze naomval feitelek facultatief is. In de Laatmiddelingelsen tied is d'n datief zoe good wie verdwene, zoetot 't aontal naomvalle bekans tot twie weurt beperk. D'n datief versjijnt soms nog aon 't ind vaan 'n diechregel of in stoonde oetdrökkinge (wie noe nog in 't Limbörgs en Nederlands). Vaandao lif 'leve' - on live ('in leve', 'levend'; in modern Ingels noe nog life - alive).
Stumhöbbendje velaire fricatief
Kènmirke
Kènmirke vanne stumhöbbendje velaire fricatief zeen:
Middelingels
Substantieve
De mieste Aajdingelse wäörd hadde 'n sterke verbuiging. Die wäörd höbbe, veural in 't Vreugmodern Ingels, 'ne genitief op -es en 'nen datief op -e. De nominatief miervoud geit op -es oet, de genitief miervoud op -e en d'n datief (soms) op -en. Zwake substantieve indege in de nominatief inkelvoud op -e, en in alle aander naomvalle op -en. De mieste oonregelmaotege miervoude (gevalle vaan umlaut) verdwijne, al blieve gevalle wie man - men (tot op d'n huiegen daag) bestoon. In de AB-taol kriege soms wäörd die oersprunkelek neet zwaak woorte verboge toch 'n verbuiging mèt -en.
In tegestèlling tot 't Aajdingels en tot alle aander Germaanse taole oet dezelfden tied had 't Middelingels al gein woordgeslachte mie. 'n Oetzundering hei-op vörmde sjijns 't dialek vaan Kent, boe 't oonzijeg in de veertienden iew nog woort oondersjeie en d'n datief nog liekent te höbbe geleef.
't Systeem kump veur 't Vreugmiddelingels heiop neer:
Wie gezag verdwijnt d'n datief op 't ind vaan de Middelingelsen tied gooddeils. De genitief en datief miervoud verdwijne compleet. D'n oetgaank -es weurt ummer dèkser tot -s verkort. Ouch de zwake verbuiging verdwijnt: ze geit bekans compleet op in de sterk (e paar wäörd oetgezunderd: noe nog zeet me ox - oxen).
Stumhöbbendje velaire fricatief
Limbörgs
De stumhöbbendje velaire fricatief kump veur inne meiste Limbörgse dialekte, mit oetzunjering vanne Ripuarische dialekte, wie 't Völzer en 't Kirkräödsj (zuuch ouch: zaachte g). Hae wusseltj ummer aaf mitte stumhöbbendje palatale fricatief, dae veurkump in 'n palataal ómgaeving. Döks wuuertj t'r lichtelik nao veur oetgespraoken inne móndj, meh det hoof neet ummer zoea te zeen.
Cognaat (taalweitesjap)
Beteikenisverangering
Cognate zien dus verwant mer ze beteikene laang neet ummer hetzelfde as in 't gegeve veurbeeld. Dèks hange de versjèllende beteikenisse evels tot op zeker huugte same. E veurbeeld is 't Limburgs verb vraoge, dae de Romaanse cognate precari (Latien) en prier (Frans) heet, die beide "beje" beteikene.
Middelingels
Lidwäörd
't Lidwoord weurt noch nao geslach, noch nao getal, noch nao naomval verboge. 't Bepaold lidwoord is ummer þe/the. In 't dialek vaan Kent, wie bove gezag hendeg conservatief, versjijnt nog wel 'n apaart oonzijeg lidwoord (þet child).
Adjectieve
Adjectieve (bijveugleke naomwäörd) woorte in 't Aajdingels zelfs in vief naomvalle verboge (neve de veer bekinde gaof 't ouch nog 'nen instrumentalis). In 't Middelingels is dao niks vaan euver. Wel maak 't Middelingels, wie noe nog 't Nederlands, versjèl tösse sterke en zwake verbuiging. In 't inkelvoud krijg 't adjectief in bepaolde posities (veural nao 't oonbepaold lidwoord a(n)) gein -e, dewijl dat nao aander wäörd en in 't miervoud wel zoe is. Vaandao:
Veurnaomwäörd
Aajdingelse persoenleke veurnaomwäörd woorte in veer naomvalle verboge. Daobij hadde de wäörd veur ierste en twiede persoen neve vörm veur inkelvoud en miervoud ouch nog 'nen dualis. In 't Middelingels is d'n dualis verdwene en zien de vörm veur datief en accusatief aonein geliek. 't Groetste deil vaan 't systeem kump al bekind veur:
Stumhöbbendje velaire fricatief
Limbörgs
De stumhöbbendje velaire fricatief kump inne meiste dialekte veur inne ómgaeving van veur- of middeklinkers; me sprèk ouch waal van 't ach-laut. Bie sómmige dialekte, worónger 't Mofers, besteit nag e wiejer óngersjied. Zoea kèntj me bie geróndje, aope achterklinkers nag 'nen ouch-laut. Me mót opmirkinge det dees fonetische aafwusseling bieje stumhöbbendje velaire fricatief aevel allein veurkump in 'n intervocalische posiesje of tössen 'ne klinker en 'ne stumhöbbendje mitklinker, aangezeen de veurwaerd veur 't ouch-laut allein progressief wirken en in ènjposiesje de klank stumloeas wuuertj ónger invlood van auslautverhärtung.
Middelingels
Veurnaomwäörd
N.B.: De vörm ich woort oetgesproke wie 't modern Ingels woord itch. Bedink wijer tot 't Middelingels al gei woordgeslach mie had, en dus wie 't modern Ingels 't woord hit veur alle zakes zoonder natuurlek geslach gebruukde.
Nog twie dinger valle op. Ierstens is, al in 't Vreugmiddelingels, 't Aajdingels woord héo 'zij' vervaange door sche (etc.). Oonbekind is boe dit vaandan kump. In eder geval gebruukde de Peterborough Chronicle al de vörm scæ ('t modern woord in 'n Aajdingels aondoende spelling); aon d'n aandere kant bleef in 't zuie nog laank de vörm ho bestoon. 't Aander dink wat opvèlt is de koms vaan de vörm þei en þem veur de daarde persoen miervoud. Dit zien Noord-Ingelse vörm, die oersprunkelek oet 't Aajdnoords koume en dao mèt de Deense euverheersing zien ingeveurd. De nui vörm verdroonge 't inheims he en hem. Me nump aon tot dit oet homoniemevrees is gedoon: he beteikende neve 'zij (lui)' ouch 'heer'. Um dezelfde rei naom de Chauncery Standard de noordeleke vörm ouch op; zoe kaome ze 't Standaardingels in.
Stumhöbbendje velaire fricatief
Limbörgs
Anen ènj van e waord en in 'ne stumloeaze kónteks kan de stumhöbbendje velaire fricatief de stumloeaze velaire fricatief es allofoon höbbe door auslautverhärtung; wen 't waord wuuertj gevolg door 'n anger waord det aanvèngk mit 'ne klinker, den geldj det t'r waal stumhöbbendj is.
Middelingels
Werkwäörd
't Middelingels werkwoord deit rillatief vertojd aon veur sprekers vaan aander Germaanse taole. De versjèllende klasse zwake werkwäörd, die in 't Aajdingels nog hadde bestande (wie noe nog in 't Fries), zien verdwene. In d'n tegewoordegen tied gief 't gei versjèl in verveuging tösse sterk en zwaak:
't Miervoud versjèlt per regio. Alle Middelingelse dialekte kóste einheidsmiervoud, meh in 't zuie góng dat oet op -eþ (we, ye, he singeþ), in de West Midlands op -en (we singen) en in 't noorde op -es (we singes). In de noordeleke dialekte góng ouch de daarde persoen inkelvoud al op -es oet, wat väöl later in 't Nuiingels de norm woort (he singes).
Stumhöbbendje velaire fricatief
Limbörgs
Juus wie bie de anger sibilanten en fricatieven in 't Limbörgs wuuertj döks 'ne (zaachte) plosief oetgespraoke wen dees klank völg op 'ne nasaal.
Middelingels
Werkwäörd
De verleien tied vaan zwake werkwäörd woort miestens gemaak mèt -ede (i baþede). Soms oontbrik de bindvocaol; in dat geval pas ziech de verleien tied aon 't kofschip aon (he pepede kin he peepte weure). Bij sterke werkwäörd kump, wie me maag verwachte, ablaut te pas.
Wie gebrukelek in de Germaanse taole krijg de daarde persoen inkelvoud geinen oetgaank in de verleien tied. Ouch de aander oetgeng höbbe de neiging veur eweg te valle:
In 't Middelingels waore sommege werkwäörd nog sterk die dat in modern Ingels neet mie zien. Zoe zag me help - holp - holpen.
D'n imperatief kint neve de vörm veur 't inkelvoud (make!) ouch nog 'ne vörm veur 't miervoud, wie in aander Germaanse taole (makeþ!).
Oonregelmaotege werkwäörd zien oongeveer dezelfde wie in 't modern Ingels. 'n Bezunderheid zien de nui vörm bij be: þou art, we, ye, þei are. Dees vörm zien noordelek en stamme oet 't Aajdnoords. (Ouch dit tuint weer aon wie deep d'n invlood vaan deze taol gegaange is). De inheimse vörm (þou beest, we beeþ, been) koume ouch wel veur.
Spelling
Vaan 't Aajdingels heet de Middelingelse spelling e paar speciaol lètters euvergenome. (Hei-oet bliek dus tot de breuk mèt 't Aajdingels neet compleet waor: bij 't sjrieve vaan Middelingels woort de awwer taol nog ummer es veurbeeld gepak.) Later in 't Middelingels weure die teikes wel ummer minder gebruuk en vervaange door conventioneel Latiense lètters.
Ouch op de res vaan de spelling vèlt gans get aon te merke. Modern Ingels is 'n zier oonfonetisch gespelde taol, boe-in de lètters neet akkordere mèt de oetspraok. In feite kump dit doortot de spelling de stand vaan de taol in de late middeliewe weergief. Tot oongeveer 1400 woort 't Middelingels feitelek oetgesproke wie 't gesjreve steit. Gh had de klaank vaan de (Limbörgse) ch ([ç ~ x]), en lètters die allewijl neet weure oetgesproke, kloonke in deen tied wel. Daomèt kloonk 't woord knight oongeveer wie 'ne Limbörger 't zouw zègke (/kniçt/).
Klaankmutaties
Wie gezag is 't versjèl in klaanklier tösse Aajd- en Middelingels groet. 't Is ouch al opgemerk tot 't ingriependste versjèl de reductie vaan (veural) klinkers in indsyllabe waor. Zoe good wie eder woord vaan twie syllabe of mie woort heidoor getroffe: zoe veranderde beveurbeeld modor 'mojer' in moder en nama 'naom' in name. Aander belaankrieke veranderinge zien de evolutie vaan ā (trökgoond op de Germaans ai) in ō, en de ǣ (oontstande oet de Germaanse ā door middel vaan de Anglo-Friese verheldering) in ee/ea: stān 'stein' woort stoon, þǣr 'dao' woort þer(e). Heidoor begóste de Ingelse klinkers wijer vaan de aander Germaanse taole aof te stoon, al deeg 't Fries wel mèt aon de twiede verandering. De Aajdingelse diftonge eo en ēo woorte 'n korte respectievelek laang /ø/, al bleef dat dèks oonziechbaar in de spelling. Deze klaank bestoont al in sommege Aajdingelse dialekte, zij 't neet in 't toen dominant Wes-Saksisch.
D'n euvergaank vaan Vreug- nao Laatmiddelingels brach ouch e paar beteikenisvol evoluties mèt ziech mèt. De weike -th- geit optrejje op plaotse boe ze vaanajds neet stoont (moder > moðer/mother). Belaankrieker is evels de complete oontrunding vaan veurklinkers. De geneumde /ø/-klaanke, die hiel väöl veurkaome, veranderde bekans allemaol in e of ee. 'n Oetzundering is feower 'veer', wat fower woort. In Franse lienwäörd zien de gerunde klinkers oongetwievels langer gebleve. Me zuut dat noe nog trök in de oetspraok vaan e woord wie pure /pjʊə/: de oetspraok mèt /j-/ verraojt 'n poging vaan 'ne neet-gelierde spreker um de /y/ te make.
Vaanaof 't ind vaan de veertienden iew voonte nog mie ingriepende veranderinge plaots. Feitelek zien 't die veranderinge die 't Middelingels in 't Vreugmodern Ingels dege transformere. Toch weurt dezen tied, dee ouch e groet deil vaan de vieftienden iew besleit. Iers beginne de sjwa's aon 't woordind oet te valle. Dit beteikent 't definitief ind vaan d'n datief en de verbuiging vaan adjectieve: me huurt ummers gei versjèl mie tösse wif en wife, of tösse good en gode. Ouch de -e- in e woord verdwijnt wel ins: fower weurt four. 'n Twiede verandering, die kort nao 1400 moot zien begós, steit bekind es de Great Vowel Shift. De mieste lang vocaole (en sommege korte) woorte umhoeg gebrach, dat wèlt zègke mie geslote: a woort [æ:], ea woort [e:], ee woort [i:], dewijl bij de achterklinkers [ɔː] (dèks o(o) gesjreve) in [o:] veranderde en [o:] (oo) in [u:]. Zoe'n verandering neump me 'ne push chain: de mutatie vaan eine klaank zörg veur 'n verandering in dezelfde riechting ouch bij 'nen aandere, um te veurkoume tot twie klaanke goon samevalle. Bij de bestaonde klaanke (lang) i en u lieverde dat probleme op: die zien al gans geslote en kóste neet mie wijer nao bove. Dees klaanke veranderde in diftonge. Nao 1500 veranderde sommege klaanke nog wel wijer door; dees veranderinge valle evels neet binne 't kader vaan dit artikel.
Umtot ziech evels 'n prestigieus sjrieftaol had oontwikkeld, veranderde de spelling koelek mèt de taol mèt. (Hus woort house; dit is 'n oetzundering.) Wel woort 't gebruuk vaan de -e aanders. Ze woort noe neet mie oetgesproke (zoegeneumde stom e), meh had dèks wel invlood op de oetspraok vaan de lètters veur ziech (bad leus me allewijl nog aanders es bade). Ummer mie verdwijnt dees lètter op plaotse boe ze gein functie mie heet, meh ze duuk ouch noe en daan op op plaotse boe ze oersprunkelek neet stoont (Middelingels lif, Nuiingels life). Soms woorte in vieftienden-iewse aofsjrifte (of later drökke) vaan awwer werk goodbedoelde foute gemaak, umtot 't neet in de kopiïs opkaom tot die lètters ieder wel woorte oetgesproke. De modern taolwetensjap heet daan tot doel de oersprunkeleke teks te reconstruere.
Klaanklier
'n Vrij typische Middelingelse klaanklier kump hei-op neer:
De oetspraok vaan de r is neet gans dudelek. Mesjiens woort ze nog in gans Ingeland gerold; mesjiens ouch gaof 't toen al dialekte boe me de typische 'Ingelse' /ɹ/ hoort.
Wie me zuut zien de gerunde klaanke mètgenome.
Bronne
''Dit artikel is in hoofzaak gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie; wijer koume bittekes informatie vaan en:AB language, en:Ayenbite of Inwyt, en:Middle English phonology, en:Ormulum, en:Petersborough Chronicle, en:Thorn (letter), en:Wynn en en:Yogh.
Lies van premiers van 't Belsj
'''Lies van alle Premiers van Belsj
Lessebo
Lessebo is 'n gemèndje in Kronobergs län, Zwede. De gemèndje tèltj 8.066 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 414,76 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 19,4 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
11,48% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Grieks-Orthodoxie
De Grieks-Orthodoxie (Nuigrieks: Εκκλησία της Ελλάδος, Ekklēsía tês Elládos, dit beteikent letterlek: Kèrk vaan Griekeland) is ein vaan de vijftien oonaofhaankeleke Oesters-Orthodox kèrke.
Verwarring
Me mot neet de Grieks-Orthodoxie verwissele mèt de Oesters-Orthodoxie. Dit weurt evels nog dèks gedoon. Stèrker nog: tot de jaore '50 vaan d'n Twèntigsten Iew waor de term Grieks-Orthodoxie in bekans gaans Europa de gengbaor term veur alle Orthodox-Christeleke relizjies. Wie d'r nog gein groete versjille waore tösse de versjèllende blikke op 't christendom, kaom 't christendom vaanoet Jeruzalem es ierste Griekeland binne vaan alle Europese len. 't Nuij Testemènt, zoewie v'r 't noe geweend zien, is vertaold vaanoet 't Koinè, ein vaan de Helleense taole, dee in Griekeland gesproke woort en al hendeg väöl lieket op 't Nuigrieks. Me kin de versjille tösse Koinè en Nuigrieks neet ins vergelieke mèt Limbörgs en Nederlands: zoe kortbij lègk 't bij ein ('n vergelieking mèt Mestreechs en Zittesj is mesjiens al aordeg riechteg). Veur 'ne langen tied beteikent de term Grieks-Orthodoxie veur de Arabiere Christene oet Europa. In bepaolde zin klop dat ouch. 't Christendom dat roond 900 woort naogestreef in Europa had nawweleks versjèlle per regio en al gaar gein ooneinegheije. Dat gebäörde pas in de latere jaore, wie 't centraolisme in 't Romeins Riek ouch begos te wankele. In 1054 splètste de kèrk vaan Roeme diffenitief mèt dee vaan Constantinopel. In de jaore daonao maakde me 't volgend oondersjeid: de kèrk vaan Roeme is 't Roems-Kathelicisme, de kèrk vaan Constantinopel is de Grieks-Orthodoxie (soms ouch al de Oesters-Orthodoxie geneump).
Historie vaan de wèrkeleke Grieks-Orthodoxie
De wèrkeleke Grieks-Orthodoxie besteit pas sins 1833. 36 Griekse bisjoppe wèlde nimmie wijer in 't mie Törks en Slaovisch weurende Oesters-Orthodoxie. De Oesters-Orthodoxie in Constantinopel erkènde de Grieks-Orthodoxie evels pas in 1850. In 1864 woort 't de staotsgodsdeens vaan Griekeland. Oondertösse góng 't mèt de Oesters-Orthodoxie ouch ummertouw slechter. De Oesters-Orthodoxie loog hendeg verspreid en woort dèks neet mèt mekaar verboonde. Veur 1833 waor gaans Griekeland Oesters-Orthodox, dan waor nog 'n klein deil vaan westelek Törkije Oesters-Orthodox, mer die waor al in 'n minderheid in Istanbul, boe ironisch genog de hoofzetel loog. Vervolges mos me gaans nao 't weste, door hendeg Mohammedaonse Anatolië, um oetindelek in 't aofwegend Christelek Koerdistan te komme. In de Kaukasus waor 't obbenuits verdeild. 't weste en noorde (Georgië en Armenië) waore wel christelek, Azerbaidjzan neet. Dao kom bij tot Armenië Armeens-Christelek waor en überhaup noets Oesters-Orthodox. Pas vaanaof 't noorde vaan de Kaukasus, Rösland, kom de Oesters-Orthodoxie op. Veur de Balkan gold 't zelfde. Bepaolde happe in de kaart waore Oesters-Orthodox. Aander waore Mohammedaons of Joeds; aandere waore zelfs katheliek of prottestánts. Naodat de Grieks-Orthodoxie zich gónge sjeije vaan de res, waor 't snel aofgelaope mèt 't centraolisme vaan de Oesters-Orthodoxie en splitte 't ziech op in, Grieks-Orthodoxie en Rössisch-Orthodoxie mètgetèld, vijftien relizjies. De vijftien relizjies same weure nog ummertouw Oesters-Orthodoxie geneump. De diffenitie vaan Oesters-Orthodoxie beteikent noe dus get gaans aanders: alle christeleke tek die aofstamme vaan de kèrk vaan Constantinopel. Dèks weurt foutief 't Armeens-Christendom mèt getèld, umtot 't simpelweeg väöl euverein heet mèt Oesters-Orthodoxie en de lègking vaan de relizjie logisch lieket.
Verdeiling in Europa
De Grieks-Orthodoxe kèrk is verdeild in 81 bisdomme. Miestel zien die bisdomme eve groet es provincies, zoewie dat in Griekeland 't geval is. Mer boete de Balkan, boe de Grieks-Orthodoxie alles behaave populair is oonder de Europeane, weure de bisdomme ummertouw groeter en groeter, um nog 'nen hand vol geluivege oonder ein bisdom in te kinne deile. Zoe is de Bènelux oonderverdeild in mer twie bisdomme. Bisdom Φλάνδρα και τις Κάτω Χώρες (Flándra kai tis Káto Chóres, Vlaondere en Nederland) en bisdom Βαλονία και το Λουξεμβούργο (Valonía kai to Louxemvoúrgo, Wallonië en Luxembörg).
Rodos (sjtad)
thumb|Zich op g'n Middelieëwse sjtad Rodos (óch waal Rhodos; Greeksj: Ρόδος (Ródos); Italiaans: Rodi) is de hoofplaatsj van 't Greeksje eilank en gemingde Rodos. De havesjtad hat 'n ummoeërd centrum en ligk op 't oetesjte noardoeëste va dat eilank en hat ungeveër 50.000 lüj. De sjtrategisch geleëge sjtad woeëd i d'r vieëfden ieëw vuur Christus gesjtich en loog op versjillige handelsweëg tusje Europa, Afrika en 't Midde-Oeëste. Heidurch hat zie ivluëj ungergange va de ouw Greke, Byzantiene, Maltezer Orde, Turke en Italiane. Al dees kultoere hant dön sjpöar in 't sjtroatbild hingergelate. Zoeë guëf 't mieërder Byzantiense kirke en Turkse moskeeë en zint wichtige öapebare geboewer durch de Italiane geboewd, wie 't gouverneurspalies en 't theater. De Middelieëwse binnesjtad sjteet igesjrieëve bei de weltirfgoodlieës va de UNESCO. Neëve de ummoeëring lup 'n sjpatsierroute. Rodos sjteet al lang bekank as toeristisch oord, meh seër 't valle va de militaire junta, kam 't massatoerisme good op gang. I de jöare '80 en '90 woar 't ee va de dröks bezóchte besjtumminge i Grekelank.
Gesjichde
De gesjichde va Rodos begint in 408 vuur Christus, toen de sjtad gesjtich woeëd durch de sjteëj Lindos, Jalissos en Kamiros. De samewirking en de boew van 'n versjterkte sjtad op e sjtrategisch punt mós de drei sjtadsjtate in economisch en militair opzich sjterker make. De paar hóngerd jöare d'r noa vólgde 'n bleujperiode vuur de sjtad. D'r zieëhandel bleujde. I dizzen tieëd woeëd óch d'r Kolossus va Rodos geboewd, ee va de zieëve klassieke weltwóngere, deë aa g'n igang va de have sjtóng. 't Beeld dat in 282 v. Chr. veëdig woar, woeëd evvel in 226 v. Chr. verwoes durch 'nen heftigen eëdsjók deë óch anger deler va g'n sjtad verweusjte.
In 164 v. Chr. kam de sjtad unger Romeinse hieërsjappie en tusje 330 en 650 woar de sjtad ungerdeel van 't Byzantiens Riek. De sjtad hat toen ing wichtige militaire beteëkenis en de vöale kirke die 't noe guëf i g'n sjtad, zint i dees era geboewd. I de jöare doanoa woar de sjtad decennia lang unger Arabische hieërsjappie. Oet dit tieëdperk guëf 't zieër wenig sjriftelige brónne. In 1309 woeëd Rodos aa de Maltezer Orde verkóch, oeë noa obbenüts 'n periode va bleuj begós. De sjtad woar wier ee va de wichtigste militaire en economische bolwirke i g'n Middellandse Zieë. Óch i dizzen tieëd woeëde kirke geboewd, meh bekangder zint 't palies va de groeëtmeestesj en 't krenkehoes. Óndanks de oprökkende Turkse Ottomane, brach d'r handel vöal inkómste op. Sjriftelige brónne oet deë tieëd zint zieër zorgvöldig bewaard geblieëve en zint noe opgesjlage i g'n nationale bibliotheek va Malta.