cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Michelangelo Buonarroti
Leve
In 1513 sjtorf Julius II en ziene opvolger, paus Leo X, vroog Michelangelo um 't exterieur van de San Lorenzo-kèrk in Florence te vernuje en te versere mèt beelde. Hae accepteerde de opdrach, meh oeteindelik zou diet projek noats aafkómme.
Tussje 1522 en 1534 woonde Michelangelo in Florence en wèrkde hae veur 't groatste deil in opdrach van de familie de' Medici.
Vanaaf 1534 begoes 'r te wèrke aan 't fresco van 't Lètste Oordeil, achter 't altaor van de Sixtijnse Kapel. Michelangelo wèrkde hie-aan tot 1541. In 1546 woort Michelangelo beneump tot hoofarchitek van de Sint-Pieter in Roame.
Op 18 februari 1564 sjtorf Michelangelo in Roame.
Bekèndste werke
thumb|right|150px|Pietà
Texel
frame|Ligking vaan Texel in Noord-Holland Texel (oetspraok Tessel, ouch in 't Standaardnederlands en euvereges ouch de einegeste riechtege benaoming op 't Tessels, e Wesfries dialek) is 'n eiland en gemeinte in 't noorde vaan de Nederlandse provincie Noord-Holland, mèt 'n oppervlakde vaan 585,96 km2 (veur de gemeinte, die ouch väöl water bevat; 't eiland besleit 169,82 km2) en op 1 januari 2004 13.735 inwoeners. 't Is 't westelekste vaan de bewoende Wadde-eilen, mèt de Noordzie ten weste en de Waddezie ten ooste. De gemeinte bevat de kerne Den Burg (hoofplaots), De Cocksdorp, Den Hoorn, 't Horntje, De Koog, Oost, Oosterend, Oudeschild, De Waal en Zuid-Eierland. Door zien isolatie vaan 't vasteland heet Texel de verzörgingsfuncties vaan 'n klein stad, oondanks tot gein vaan de plaotse groeter is es 7.000 lui en oondanks de kortbijheid vaan de stad Den Helder.
't Eiland
De veurnaomste bron vaan inkomste is, wie op alle Wadde-eilen, 't toerisme; wijer heet nog ummertouw de landbouw beteikenis. De vèsserij is in beteikenis sterk trökgeloupe.
Texel is allein vaanoet de have vaan Den Helder te bereike, en de TESO, 'ne coöperatieve veerdeens mèt de Texelere es aondeilhawwers, heet 't monopolie op 't transport vaan en nao Texel. In de zoemer weurt de bevolking door 't toerisme gemultipliceerd; veural De Koog is es badplaots in trèk. Evels heet 't ouch groete weerde es natuurgebeed; in en roond De Slufter, e zie-ermke vaan de Noordzie, leve väöl vogelsoorte en 't waddegebeed weurt door ziehun bewoend. 't Landsjap vaan 't eiland heet gooddeils zien agrarisch karakter behawwe.
De otochtoon bewoeners spreke vaanajds e Wesfries dialek, bekind es Tessels.
Historie
Texel waor tot in de Roemeinsen tied deil vaan 't vasteland; euverstruiminge zörgde evels in de vreug middeliewe deveur tot 't 'n eiland woort, geneump Texla. In 1415 kraog gans 't eiland stadsrechte, get unieks in de Lieg Len (al heet 't zien parallelle op 't Noord-Hollands vasteland, boe soms ouch twie dörper same stadsrechte hadde). Tijens d'n Iersten Ingelsen Oorlog brandsjatde de Ingelse 't eiland. In 1630 woort 't eiland door annexatie vaan 't noordelek Eierland bekans twie kier zoe groet. Tot in de negentiende iew greujde door inpoldering 't landbouwareaol aon. Wie in mei 1945 't Georgisch garnizoen vaan de Nazi's in opstand kaom, raakde 't eiland in 'ne bleujetege strijd verwikkeld.
Kristiansund
thumb|De ligking van Kristiansund in de pervincie Møre og Romsdal. Kristiansund is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 17.067 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 87,0 km² (22,0 km² zónger Frei). 't Aantal inweuners de km² bedreug 775,8 (in 2006). In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1505.
Töddere
Töddere (Duits: Tüddern, Nederlands: Tudderen) is 'n dörp oppe Zelfkantj. 't Is daomit de grótste plaats vanne gemèndje, wo dan ouch 't gemèndjehoes steit. D'r wóne óngevieër 2.000 miense.
Kristiansund
In 2008 waerde de gemeinte Frei bie Kristiansund geveug.
Töddere
Ligking
Töddere lik ane Nederlanjs-Limburgse grens op nag gènne kilomaeter aafstandj van Brookzittert.
Kristiansund
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 4,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Boean
Boean is d'n algemeine naam veure aetbaar zäöj van e groeat aantaal aan saorte binne de vlinjerblomefemielje (Leguminosae of Fabaceae). Daotoe behuueren alle peulvröchte. Zónger wiejer toeveuging wuuertj meistes de gewuuen boean gemèndj. De naam "buuenkes" haet meistes betrèkking op sperzeboeane.
Vännäs
Vännäs is 'n gemèndje in Västerbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 8.432 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 533,18 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 15,8 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
3,56% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Echte góldmöl
Indeiling
De echte góldmöl waere wiejer es volg ingedeildj:
Zieëniveau
't Zieëniveau is de gemiddeldje huuegdje van 't zieëspegel ('t vlak vanne zieë) es alle variaties die 't gevolg zeen vanne getieje waeren eweggemiddeldj. Twieë menere guuef 't veure huuegdje van 't zieëwater te maete: 't absoluut zieëniveau t'n opzich van 't middelpuntj vanne aerd en 't rilletief zieëniveau t'n opzich vanne zieëbaom.
't Zieëniveau is 't rizzeltaot van 't voluum aan vleujbaar water op aerd en vanne gemiddeldje temperatuur die de gemiddeldje dichheid van 't water beïnvleudj. Verangeringe in 't absoluut zieëniveau (zoeageheite eustatische verangeringe) zeen inne loup vanne geologische tiedsjaol en zelfs inne gesjreve gesjiechte veurgekómme. Es te väöl ies is opgeslagen inne poealkep enne gletsjers daaltj de zieëspegel, in glaciaal periode (iestieje) zelfs mit inkel tieëntaal aan maeters.
't Zieëniveau wuuertj es rifferensievlak gebroek veure huuegdje aan te duje van locaties op 't landj (wie lóchhaves en woeanplaatse) en van vleegtuger inne lóch.
Krampkroed
thumb|Krampkroed Krampkroed, Tormentil (Potentilla erecta) ies 'n algemein kroed op hei- en veengrónd. De sjtengele liegke op de grónd of luuchte ziech get. De óngesjteelde blaar zint drietallig en höbbe groater op blaar liekende sjteunblaar. De plant kriet van juni tot augustus gael blome, die mèt z’n vere bie-ein ziette. Gebruuk es mieddel tege maagkrampe. Ónderdeil van de kroedwösj.
Normaal
300px|thumb|Normaal op Parkpop Normaal waor 'ne Nederlandse rockband roond zenger Bennie Jolink, dee zingk in 't dialek vaan Hummelo (gemeinte Bronckhorst, Gelderland). Ze waore in Nederland pionere mèt 't make van popmuziek in 't dialek en cultivere e sterk plattelandsimago, boe-aon väöl later dialekrockbands ziech gespiegeld höbbe.
Dialek
Gemeinelek weurt gezag tot Normaal in 't Achterhooks zingk. Allewel tot Hummelo inderdaod in d'n Achterhook ligk, is dees bewering taolkundeg neet gans zjus: dit dialek huurt feitelek bij de Oos-Veluwse groop. Umtot evels de gansen Achterhook taolkundeg versnoje is en d'n euvergaank vaan de ein nao de aander groop geleidelek verlöp, zien hun tekste in de ganse regio (zoe good wie in väöl aander Nedersaksische gebeie) te verstoon.
Bezètting
Normaal heet door de jaore heer versjèllende bezèttinge gehad. De oersprunkeleke bezètting waor:
Allewijl (2009) besteit de band oet:
Biografie
Jolink en Joly troffe ziech in 1974 en beslete daan 'ne band te beginne. Allewel tot de vief bandlede aamper muzikaal ervaoring höbbe, ligk hun esthetisch ideaol algaw vas: me is de glamrock en disco oet de hitparaad meuj en riech ziech sterk op de klassieke (blues-)rock vaan de jaore zesteg. Tekste zien in 't begin zoewel Ingels- es Nederlands- en Achterhookstaoleg. 't Eige dialek bliek evels de taol boe-in de elementair frustraties 't beste tot oetdrökking kinne weure gebrach. De naom weurt, bij gebrek aon e beter idee, Normaal.
In 1975 trejt de band in Lochem veur 't iers op. Aondachstrèkker vaan dit concert is de choquerende Drieteriejeblues ("sjieterijblues"). Gaw nao dit succes besleet de band allein nog mer in 't plat te zinge. 'r Heet noe ouch de aondach vaan zenger en muziekmanager Peter Koelewijn getrokke. Oonder dee zien productie weurt in 1976 d'n ierste single Hels as 'n jagdhond oetgebrach, dee niks deit. 't Jaor daonao breke ze wel door mèt Oerend hard, wat neet allein in 't ooste meh in 't gans land insleit. De single haolt de twiede plaots vaan de Top 40; tot d'n daag vaan vaandaog de hoegste positie die de band oets gehad heet. Nog e paar hits volge, zoewie 't debuutalbum wat ouch Oerend hard hèt.
Nao 't succes vaan Oerend hard zak de band min of mie trök tot regionaal populariteit. De hits die koume hole de top 10 neet, de albums eve wieneg. Begin jaore tachteg kump evels 'n koersverandering op gaank: neve de klassieke rocknummers koume ze noe ouch mèt muziek in versjèllende volkse muziekgenres. Critici spreke dèks vaan "hoempa" (blaosmuziek; 'n muzieksoort sterk mèt 't platteland geassocieerd), Jolink zelf zuut ieder ben mèt texmex of cajun. Groet succes weurt in 1982 't carnavalesk Mama woar is mien pils (d'n ierste single nao Oerend hard deen in de top 10 kump). Vaan 'tzelfde kaliber is Heidi oet 1983. In dezen tied trèk de verkoup vaan de albums aon (Deurdonderen en De boer is troef hole de zesde plaots) en weurt 'nen indeloze serie hits ingezat; gemiddeld e stök of drei per jaor, mèt bovedeen edersjaor 'n album. Euveregens blieve de mieste leedsjes in de rockstijl boerum de band bekind steit. De band heet 'n groete groop trouw fans en is 't middepunt vaan 'n ganse BV. Aofgezeen vaan versjèllende conflicte, financieel probleme en persoenelek oongelökke (leje die mèt de motor op de weeg kapotvalle), die de band soms vaan 't optrejje afhawwe, blijf de formule jaorelaank succesvol. De groetste hit vaan de jaore negenteg is 't anti-discriminatieleed Doe effen normaal (1994). Pas tege 't ind vaan de jaore negeteg begint de klad in de stroum hits te koume. In 2000 trèk Normaal veur 't iers 't theater in; 't album Effe zitten is dao de weerslaag vaan. In 2001 kump de documentaire Ik kom altied weer terug oet, gemaak door dezelfde lui es die vaan Zij gelooft in mij (euver André Hazes). Hits haolt Normaal in 't nui millennium aamper nog; de albums score nog wel. In 2006 oontvingk de band 'nen Edison veur zie gans oeuvre. In juni 2009 kaom de band mèt de retro-bluesplaat eLPee. 't Album kaom oet op zoewel cd es op vinyl en waor mèt awwen analogen apparatuur opgenome.
Stijl en imago
De band cultiveerde zörgvöldeg e boerenimago. Dat kump tot uting in hun klieding bij concerte en op peersfoto's - d'n eine kier in overall mèt reke, d'n andere kier in cojbojhummes es -heuj wie de Amerikaanse "rednecks", meh ouch mèt de vaste gas Boer Haverkamp, dee groete baole stroej euver 't publiek goejt. Bij concerte geit dèks 'n ummer mèt stroont in 't publiek roond. De beerconsumptie is soms excessief. De band mèt 't motorcrosse is neet allein 't oonderwerp vaan 't leedsje Oerend hard meh kump ouch in väöl later nómmers tot uting. Oet Normaal-kring kump ouch d'n Achterhookse Zwarte Cross veurt, allewijl veural sterk geassocieerd mèt Jovink en de Voederbietels.
Albums
mèt noteringe in de Nederlandsen Album Top 100 en zien veurgengers.
Singles
mèt noteringe in de Nederlandse Top 40
Video
Zoewel VHS- es DVD-oetgaove zien geneump.
1726
1723 - 1724 - 1725 - 1726 - 1727 - 1728 - 1729 1726 (MDCCXXVI) waor e gewoen jaor wat begós op 'nen dinsdag op de Gregoriaanse kalender en e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Juliaanse kalender.
Zuud-Europa
Zuud-Europa, Zuudeuropa of ouch waal Mediterraans Europa nao de gelieknamig ziè, ies 't utersjte zuje van 't Europees kontinent. De zuudgrens van 't zuuje ies de Mediterranee, die Europa sjeit van Noord-Afrika. De noordgrens ies ivvels subjek van discussie. Luuj oet dizze regio weure dieks zujerlinge of Mediterrane geneump. Zuud-Europeane zin dieks sjlachoffer van steoreotype oet Wes- en Noord-Europa; zoa zawwe de luuj luier en temperamentvoller zin. Angersjum geuf 't ouch clichés euver 't noorde bie zujerlinge. Noorderlinge zawwe neet kinne genete, te väöl te wirke en neet sociaal te zin.
Euver 't algemein weure Portugal, Sjpanje, Italië, Griekeland, Europees Turkieë en (gans of zuujelik) Frankriek mitgerekend tot Zuud-Europa. Soms weurt de ganse Balkan mitgerekend, in anger gevalle weurt dat sjiereiland besjtempeld es Zuudoas-Europa.
't Geuf versjillende definities van Zuud-Europa:
Vuch (Duutsjlandj)
thumb|250px|De gemèndje Vuch
Vuch of Vöch (Duits: Waldfeucht) is e stedje en gemèndje op 't Pruses in 't distrik Hinsberg. 't Stedje lik ane grens bie Echterbós. In 2008 woondje d'r 9.282 miense inne gemèndje, wovan 1.266 in 't gelieknamige dörp. De gemèndje haet 'n oppervlakdje van 30,27 km².
Daudebardia rufa
thumb|'n Exemplair vaan Daudebardia rufa. Daudebardia rufa (Draparnaud 1805) in 'n slek oet de femilie Oxychilidae (Glansslekke). Ze kump veural veur in Midde-Europa en op de Balkan, meh weurt ouch daoboete gezeen. De slek heet nog geine triviaole naom in 't Nederlands of Limbörgs.
Besjrieving
Daudebardia rufa is 'n haafnaaksslek, mèt e sterk geridduceerd huiske boe ze op gein stökker nao in pas. De lengde vaan 't huiske, wat drei kier umlöp, is zoeget 5,5 mm, dewijl 't bies zelf tösse de 16 en de 20 mm groet is. De kleur is blauwgries, in weerwèl vaan de naom (rufa 'roedbroen'). 't Bies leef deils oondergroonds en jaog dao op larve, kleinder slekskes en pieringe.
Kermt
thumb|Slevrouw-Hiemelvaartskèrk in Kermt. Kermt is e dèrrep in en deelgemeente van de Bels-Limbergse gemeente Hasselt. De deilgemeinte is 7,04 km² groet en had op 31 december 2007 4.122 inwoeners.
Daudebardia rufa
Veurkoume in Limbörg
Allewel tot de soort goodddeils beperk is tot Midde-Europa, is ze al ins gezeen bij Aoke en zelfs in Groet-Brittannië (woersjijnelek es exoot). Op 11 november 2020 woort de soort veur 't iers in Nederland gezeen, en wel bij de Eyserbeek.
De slek kin op eige krach in Limbörg zien gekoume, meh 't kin ouch zien tot de eikes zien aongeveurd in bouwstein, beveurbeeld die zien gebruuk bij d'n aonlag vaan 't Mieljoenelijntsje. 't Is in eder geval geine 'klimaatopsjuiver' dee ziech door de opwerming vaan 't klimaot nao 't noorde verplaots, wat bij nui soorte in Nederland dèks 't geval is.
Kermt
't Dörp woort veur 't iers geneump in 1213, es Kermete. Kermt waor 'n hierlekheid in 't graofsjap Loen, die tot 1390 aon 't geslach De Hardaemont behoort. Dat jaor góng 't euver nao de femilie De Berlemont, die 't in 1603 weer euverdeeg aon 't geslach Van Stokkem. De parochiekèrk waor 'n kwartkèrk die aofhóng vaan de Quintinusparochie in Hasselt. Spalbeek veel tot 1629 in kèrkelek opziech oonder Kermt, meh woort dat jaor 'n apaarte parochie.
Op 8 augustus 1831 voont hei de slaag bij Kermt plaots, in samehaank mèt de slaag um Hasselt wat weer e groeter deil waor vaan d'n Tiendaogse Veldtrèk. De Belzje opstandelinge wiste de regeringslegers kort te stuite.
In 1971 woort Spalbeek es deilgemeinte aon Kermt touwgeveug. In 1977 woort Kermt zelf weer opgeluf, um deil te goon oetmake vaan Hasselt.
Midsund
thumb|De ligking van Midsund in de pervincie Møre og Romsdal. Midsund is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Møre og Romsdal in Nórwaeg. De gemeinte had 1.923 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 94,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 20,5. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1545.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 3,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Baarle-Hertog
Baarle-Hertog is 'n gemeint in de Bèlsje provincie Antwerpe. De gemeint haet mie es 2.000 inwoener.
Same mit 't Nederlandse Baarle-Nassau vörmp Baarle-Hertog 't dörp Baarle. De gemeint Baarle-Hertog bestuit behauve oet 22 enclaves in Nederland ouch oet 'n streep landj det direk aan Bèlsj grondgebeed grens en boein 't dörp Zondereigen ligk.
Extern linke
Website vanne gemeint
Leikanger
De gemeintecode is 1419.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 1,8% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Boen
Samestèlling
Traditioneel besteitj boen oet biejewas opgelos in terebentien (terpentijn) of verzeipdje biejewas. Later woort de receptuur aangepas, beveurbeildj de toeveuging van carnaubawas veure boen slietvaster te maken enne vervanging van terebentien mit 't baeterkoup terpentien (terpentine).
Naodeilig is det boen weinig waerstandj haet taenge water.
Gebroek
Boen wuuertj gebroek veur e dón besjurmendj en glanzendj läögske op hout aan te bringe.
Körk (sjtop)
thumb|right|200px| 'ne Gepaersjde körk thumb|right|200px| Eine körk is eine Limburgse naam veur 'ne sjtop gemaak van 't materiaal (körk) en wirt gebruuk óm flesje mèt aaf te sjloete. Eine körk kènt mèt 'ne körketrèkker waere verwiejerd.
In väöl Limburgse dialekte wirt, es me ’t haet euver eine körk, gesjpraoke van eine kroekesjtop, mèr eine kroeksjtop sjteit ouch veur ein klein gedrónge emes.
Gesjiedenis van de körk
Door de inveuring van körke sjtöp in de zevetieënde eëuw woort ’t meugelik óm wien völ langer te beware. Daoveur woorte ouch waal glaze sjtöp gebruuk veur ’t aafsjlete van flesje, mèr die sjlote neet gans aaf van de lóch.
't Gebruuk van körke haet ènnige naodeile:
Es 'n flesj wien besjmèt is mèt TCA, is d'r sjprake van körk. De sjattinge van 't percentaag wienflesje mèt körk löp oetein van 1% pès 15%.
Maoter
Kènmerke
De sjterk rukende wil plant weurt 15–30 cm hoag en kump algemein veur op zónnige, druèg plaatse op 't land en in de berme van waeg. De kegelvömige köpkes sjtoon binne 'n sjtraol van wiette lintbleumkes. Saoves hange dees bloomblaedsjes umlièg. De blaedsjes aan de sjtengel zint hièl fien. Ze bleujt van mei-juli.
Gebruuk
De gedruègde bloomknuupkes were (nog) gebruuk um kamillethee van te trèkke. Es móndsjpeulmiedel weurt diet gebruuk tege óntsjtekinge en (tand)pien. 't Waor vreuger ouch e heksekroed, umdat 't hekse zou were es me 't aan 'n kruus hóng. De wèrking waor 't bèste es 't veur of op de namesdaag van Sint Jan, 24 juni, geplök waor. Maoter ies 'n ónderdeil van de kroedwösj.
Ander kamillesoorte en geliekende plante
Dees bloom haet allein blomeknuupkes en geine sjtraol van wiette lintbleumkes. 't Enigste versjil mèt maoter ies de aanwezigheid van extra sjtruè-velkes in de blomekop.
Iezebrouk
Iezebrook huuerdje toete herindeling in 1969 bieje gemèndje Havert, same mit Sjalbrook. Daonao woort 't bieje Zelfkantj geveug.
Snelheid
Snelheid is de maot van verangering de tiedseinheid. Döks wuuertj gedoeldj oppe snelheid van 'n bewaeging: d'n aafgelagdje waeg de tiedseinheid. Mer ouch veur anger groeatheje die mitten tied verangere wuuertj 't begrip snelheid gebroek. Zoea kan me spraeken euver greujsnelheid, wie 't aantal persoeane womit 'n bevölking de jaor greudj of krump; of euver ómzèttingssnelheid, wie 't aantal gram stof det de sekónd wuuertj ómgezatj bie 'n sjemische reactie, struimsnelheid en hooksnelheid. Op 't Ingels wuuertj hie döks 't begrip "rate" gebroek, dewiel bie bewaeging de begrieppe "velocity" (snelheid es vector, dus mit gruuedje en richting) en "speed" (snelheid es scalair, dus mit allein 'n gruuedje) waere gebroek. Ouch bie cyclische processe wuuertj sómtieds van 'n snelheid gespraoke, wie de kloksnelheid. Dit is den dus 'n frekwensje.
Dimensie en einheje
De dimensie van snelheid is die vanne groeatheid wo 't óm geitj gedeildj doren tied, bie bewaegingssnelheid dus lingdje/tied, bie 'n dimensieloeaze groeatheid 1/tied, bie struimsnelheid voluum/tied, enzowiejer.
Euvereinkómstig mit det is de einheid samegestèldj oet 'n einheid veure groeatheid wo 't óm geitj en 'n einheid van tied. Veurbiljer veur anger es bewaegingssnelheje zeen Hz, ómdrejjinge de menuut beats per minute, m³/s, m³/min, l/s, l/min, enzowiejer.
'n Bewaegingssnelheid wuuertj volges de SI-einheje gemaeten in maeter de sekónd (m/s). Dees einheid is veurgesjreve veure meiste netuurweitesjappelike publicaties. Anger einheje zeen kilomaeter de oer (km/h) enne knoup. Inne Vereinigdje Staoten en 't Vereinig Keuninkriek waere miele de oer gebroek (mph) veure snelheid in 't waegverkieër.
'n Inne netuurkónde wichtige snelheid is de leechsnelheid in vacuüm c. Volges gangbaar inzichte kan gein inkel matterjeel objèk die snelheid gans bereike, laot staon euversjrieje. c is 'n netuurconstante en wuuertj inne praktiek gebroek es einheid van snelheid veur snelheje van elementair deilkes.
'n Einheid die veur 't vleeggedraag van vlegers van belang is, is 't Mach-getaal. Dit is de verhajing tösse de snelheid van 'n objèk enne geluidssnelheid die oppe plaats hieërsj. Dees einheid wuuertj veural gebroek veur aan te gaeve det de geluidssnelheid wuuertj genaek of euversjreje. 'n Snelheid die grótter is es Mach 1 wuuertj aangeduudj mit supersonische snelheid; dao-ónger sprèk me van subsoon snelheid.
Kaval
thumb|Kaval in driej dele.
Sambreville
Sambreville is 'n fusiegemèngde va zeuve ówwer gemèngdes.
Aander kerne
left|thumb|'t Gemèngdehoes in Auvelais in de gemèngde Sambreville. Arsimont, Auvelais (gemèngdehoes), Falisolle, Keumiée, Moignelée, Tamines en Velaine.
UEFA Nations League
De UEFA Nations League is 'n twiejaorlekse Europese interlandvoetbalcompetitie, boe alle bij de UEFA aongeslote hierevoetbalèlftalle aon mètdoen. 't Ierste sezoen góng vaan start in september 2018 en indegde in juni 2019. De Nations League moot vrundsjappeleke matche gooddeils vervaange. Wie vrundsjappeleke matche is dit nui toernooj bedoeld um de landeteams, tösse de kwalificaties en indrundes door, in vörm te hawwe. De competitie-opzet, zoewie de meugelekheid um te promovere, te degradere en ziech veur kampioensjappe te plaotse, gief 't toernooj evels 'n dimensie die echte oefenmatche neet höbbe.
Riêkelt
Riêkelt (Nederlands:Rijckholt) ies 'n dörp in de gemeinte Èèsjde-Mergraote (Eijsden-Margraten) in Zuud-Limburg. Tot 1943 waor 't ein eige gemeinte. Daonao tot 1982 same mèt Groêselt (Gronsveld) en tot 2011 bij Eisde. In Riekelt wone 800 luuj.
UEFA Nations League
Opzat
De èlftalle (55 in de ierste editie) speule op veer versjèllende niveaus: A, B, C en D. Dao speule ze de ierste sezoenshèlf (d.w.z. veur de winterstop) in poules vaan drei of veer teams. Alle teams vaan 'n poule speule twie kier tegenein, eine kier toes en eine kier oet. 't Gief zèstien poules, veer per niveau.
Wee aon 't ind vaan de ierste sezoenshèlf (ummer in 'n eve jaor) bovenaon indeg, promoveert nao 't boveligkend niveau. Wee oonderaon indeg, degradeert. Teams oet niveau D kinne natuurlek neet degradere. Veur de ierste Nations League woorte de èlftalle ingedeild volgens hunnen UEFA-coëfficiënt: de hoegs geklasseerde len gónge nao niveau A, de liegste nao niveau D.
De veer grópswinners vaan niveau A speule in de twiede sezoenshèlf (in 'n ooneve jaor) in e knock-outsysteem um de grópswins.
Kwalificatie veur EK's en WK's
De UEFA Nations League beujt ouch de meugelekheid um in te struime in 't Europees kampioensjap daan wel 't Wereldkampioensjap. In 't nui formaot zien de grópswinners vaan de Nations League otomatisch vaan e pläötske in de play-offs verzekerd. Dao doen ze evels allein aon mèt es ze ziech neet direk via de poules kinne kwalificere. De Nations League heet de gewoen kwalificatiematche dus neet vervaange. Umtot de winners vaan alle niveaus ziech veur de play-offs plaotse, make ouch klein voetballendsjes extra kans op deilnaome aon e groet toernooj.
Dmitriy Medvedev
Dmitriy Anatol'evič Medvedev (Rössisch: Дмитрий Анатольевич Медведев, sprik oet: Dmietriej Anatoljeevietsj Mjedvjedjev; 14 april 1965, Leningrad in de Sovjet-Unie) is 'ne Rössische polletieker dee de veurzitter vaan de Veilegheidsraod vaan Rösland is sinds 2020. Medvedev is prizzedent vaan de Rössische Fidderatie gewees (2008-2012) en premier vaan 't land gewees (2012-2020) (zuuch ouch: Lies vaan Rössische leiers).
In 2008 woort Medvedev verkoze es d'n daarde prizzedent vaan Rösland. Heer woort gezeen es de liberalere variant vaan ziene veurgenger, Vladimir Poetin. Poetin zelf woort premier vaan Rösland oonder Medvedev zien prizzedentsjap. De groetste prioriteit vaan Medvedev in zie prizzedentsjap waor 't moderniseringsprogram, mèt es buut um de ikkenemie en maotsjappij vaan Rösland te modernisere nao Westers model en 't land minder aofhenkelek te make vaan olie en gaas. Oonder Medvedev zien prizzedentsjap woort 'nen akkoord geteikend mèt de Vereinegde Staote um nuclaire waopes te reducere ('t New START-verdraag). Daoneve maakde Medvedev ziech populair door 't winne vaan de Rösso-Georgischen Oorlog en door Rösland groetdeils oet de Groete Recessie te trèkke. Medvedev maakde ziech ouch bekind mèt 'n campagne contra corruptie. Later zouw Medvedev evels zelf weure besjöldeg vaan corruptie.
Heer waor prizzedent veur veer jaor, boenao Poetin 't prizzedentsjap in 2012 weer euvernaom. Medvedev woort toen weer door Poetin veurgedrage es premier. Op 15 jannewarie 2020 naom Medvedev, same mèt de res vaan de regering, oontslaag, zoetot Poetin zien groete constitutioneel veraanderinge kos realisere; Mikhail Mishustin naom 't premiersjap vaan Medvedev op 16 jannewarie 2020 euver. Op dee zelfden daag beneumde Poetin Medvedev tot de veurzitter vaan de Veilegheidsraod vaan Rösland.
Rondeau
'n Rondo (ooch: rondeau of rondeel) is 'n oet de middelieëwe afkomstige vers- en muziekvorm, die es muziekvorm, mae dan verenderd, in d'r loop van der tied behaowe bleef en bies nao d'r romantiek gebroekd waoërd.
Dichvorm
't Middeleeuwse rondeau (oetgesjpraoëke es: 'rondó') how ach regels mèt 'n ingewikkeld riemsjtelsel:
E good väörbeeld van 'n rondeau oet de Nederlandse literatuur (en muziek) is 't leed 'Egidius waer bestu bleven'.
'n Aander väörbeeld van Anthonis de Roovere: Die moet connen huylen metten honden. Ende moet oock connen diverssche spraken, Die door de wereldt sal gheraken. Hier waerheyt segghen en ghinder missaecken, Vooren salven ende achter wonden. Die door de wereldt sal gheraken, Die moet connen huylen metten honden.
Muziekvorm
In de rondovorm vanaaf de 18e ieëwse klassieke muziek, kieërt ömmer 't hoofdthema, 't zoegenaamde rondothema, es 'n saoërt refrein truuk. De tusjeliegkende dele, mèt aander thema's, neumt me dan ooch de couplette. Me makt 'n oondersjèèd tusje 't Frans rondo en 't oetgebreider Weens rondo.
E väörbeeld van e Weens rondo is 't sjlótdeel van de 2e pianosonate van Ludwig van Beethoven. E aander karakteristiek väörbeeld is 't sjlótdeel van de pianosonate in Bes groeët KV 333 van Wolfgang Amadeus Mozart.
Castilië en León
Castilië en León (Sjpaans: Castilla y León; Leonees: Castiella y Llión; Galicisch: Castela e León) is ee va de 17 autonome regio's va Sjpaanje. In 't weste grens zie aa Portugal en de regio Galicië; in 't noarde aa Asturië, Cantabrië, Baskelank en La Rioja; in 't oeëste aan Aragón en in 't zude aa Castilië-La Mancha, Madrid en Extremadura. De regio hat bekans 2,5 miljoen iwuënesj en is semlig dunbevólk. Castilië en León hat officieel geë hoofsjtad, meh de groeëtste sjtad is Valladolid. Vanoet hei weëd de regio óch besjtoeëd.
Geografie
Castilië en León ligk op de Meseta, e plateau van 700 bis 1.000 meter hoeëg. De grenze mit de noaberregio's zint dök óch gebirgdes, wie 't Castiliaans Sjeiingsgebirgde, 't Cantabrisch Gebirgde en 't Galicisch Massief. D'r Duero is de wichtigste reveer. Zie untsjpringk in 't oeëste va g'n regio en sjtruimt dan 897 kilometer dwasj durch g'n regio i g'n richtóng va Portugal.
De regio is wieër ungerverdeeld in nuëge provincies:
Vilhelmina
Vilhelmina is 'n gemèndje in Västerbottens län, Zwede. De gemèndje tèltj 7.295 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 8.120,18 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 0,9 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
2,95% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Kathage
Kathage (Nederlands Kathagen) ies 'n buurtsjap van Vaosje (Vaesrade) in de gemeinte Baekdale in Zuud Limburg. Kathage ies gelege aan de Gelaenbaek, ten noorde van de A 76 en 't sjpoor van Zittert nao Heële. 't Kathagerbrook, (brook in de beteikenis van moeras) ies 'n zómpetig gebeed aan de Gelaenbaek, woa-op vreuger 'n watermeule drièjde. De buurtsjap Kathage ies tegewoordig 'n bedrieveterrein. Hie bevingk ziech o.a. beerbroewerie Alfa.
Altena (Nederland)
thumb|250px|Topografische kaart vaan de gemeinte Altena Altena is 'n gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Braobant. De gemeinte is op 1 jannewarie 2019 oontstande oet 'n fusie vaan de aw gemeintes Aalburg, Werkendam en Woudrichem en vèlt zoeget same mèt 't Land vaan (Heusden en) Altena. Altena, de noordelekste gemeinte in Noord-Braobant, nump in de provincie 'n unieke plaots in qua landsjap, taol en geluif; cultureel is 't zoedoende inger verboonde mèt Zuid-Holland.
Kerne
De gemeinte umvat 19 kerne: Almkerk, Andel, Babyloniënbroek, Drongelen, Dussen, Eethen, Genderen, Giessen, Hank, Meeuwen, Nieuwendijk, Rijswijk, Sleeuwijk, Uitwijk, Veen, Waardhuizen, Werkendam, Wijk en Aalburg en Woudrichem. Allewel tot Werkendam wiedoet de groetste plaots is, deent 't centraol liggend Almkerk es hoofplaots.
Historie
't Land vaan Altena weurt veur 't iers geneump in e stök oet 966, es Huoltena, wat ziech gemekelek liet leze es 'hout-stroum'. 't Waor in deen tied 'n hierlekheid in 't graofsjap Teisterbant ('n gouw die oongeveer 't Nederlands Revieregebeed umvatde). De börg stoont in Almkerk; archeologisch oonderzeuk tuint tot dee trökgeit tot de negenden iew.
Ind twelfden iew störf 't geslach Altena oet es de lèste telg in d'n Daarde Kruustoch. 't Land vaan Altena kump noe door vererving aon de hierlekheid Häör (Horn). De hiere vaan Häör geve 't land in 1264 in bruuklien aon de Cisterciënzers. De monneke begóste 't land, wat op dat memint bestoont oet diverse eilen, te oontginne. De monneke vertrèkke in 1333, meh höbbe de oontginning daan al in beslissende vörm ingezat. In 1332 kump 't gebeed oonder lienhiersjap vaan Holland (naotot 't iewelaank rieksoonmiddellek waor gewees). In 1357 kaom ouch 't Land vaan Heusden aon Holland. De koumende iewe woorte de twie entiteite de facto 'n einheid.
Door 't oontginningswerk waor 't Land vaan Altena deil gewore vaan de Groete Weerd (ouch wel Dordtse Weerd). Nao de Sint-Elizabethsvlood vaan 1421 raakde 't Land vaan Altena (en 't Land vaan Heusden) vaan Dordrech gesjeie door de Biesbosch. 't Hollands groondgebeed bezuie d'n Andelse Maos (daan de hoofluip vaan de revier) en de Biesbosch woort noe Hollands-Braobant geneump, umtot 't euver land koelek 'n natuurleke grens mèt Braobant gaof. In 1589 kaom 't Land vaan Altena direk aon de Staote vaan Holland.
't Gebeed bleef vaan herindeilinge versjoend tot 1973, wie 't aontal gemeintes woort geridduceerd vaan nege nao drei. In d'n einentwintegsten iew woort de discussie euver mie samewèrking daan wel herindeiling obbenuits geveurd. Naotot de samewèrking neet good vaan de groond kaom, besloot me de drei gemeintes te doen fusere. Dat woort in 2019 voltrokke.
Politiek
Allewijl (2020) is de samestèlling vaan de raod zoe:
Monuminte
De gemeinte Altena tèlt anno 2020 225 rieksmonuminte. De monumentaolste plaots is 't stedsje Woudrichem, boe me oonder mie 'n gotische kèrk, 'n aw stadspoort (de Gevangenenpoort) en e groet aontal aw hoezer kin vinde, zoewie 'n good bewoerde vesting. Werkendam heet neet zoe monumentaol aonziech, meh kint esnog 26 rieksmonuminte. Ouch Almkerk, Andel en Wijk en Aalburg hole twinteg of mie rieksmonuminte. 't Klein Babyloniënbroek verdeent ouch iervol vermelding.
Landsjap
Wie gezag vèlt de gemeinte Altena bekaans same mèt 't Land vaan Altena en Heusden. Allein 't zuie vaan de Braobantse Biesbosch vèlt oonder 'n aander gemeinte (Drimmelen). Dit gebeed weurt in 't noorde begrens door de Bove-Merwede, in 't ooste door d'n Andelse of Aofgedamde Maos, in 't zuie door de Bergse Maos en in 't weste door de Nui Merwede. 't Landsjap liekent väöl op 't Zuid-Hollands weerdegebeed: oetgestrekde weilen op kleigroond. De aw landsjeiing tösse 't Land vaan Heusden en dat vaan Altena is al sinds jaor en daag neet mie trök te vinde.
Natuur
De gemeinte Altena umvat e belaankriek deil vaan de Biesbosch, e wetland wat de status vaan nationaol park heet. Me vint hei oonder mie väöl veur Nederland oongewoen soorte, boe-oonder de bever, en waterminnende plante, in e gecompliceerd nètwerk vaan eilendsjes en smaal kreke. De Noordwaardpolder is begin einentwintegsten iew oontpolderd, wat 't natuurareaol sterk heet vergroet.
Taol
In 't Land vaan Heusden en Altena sprik me 't Hollands-Braobants, e dialek wat aofwisselend oonder 't Wes-Braobants en 't Midde-Braobants weurt geplaots meh sterke Hollandse affiniteite heet. 'n Opvallend versjèl mèt 't Wes-Braobants vasteland is tot me de h- nog oetsprik.
Religie
Ouch in religieus opziech is Altena 'n unieke gemeinte binne Noord-Braobant. De groete mierderheid vaan de bevolking is (vaanajds) prottestants. 't Gebeed maak zelfs deil oet vaan de Biebelreem: e groet deil vaan de bevolking is bevindelek gerifformeerd. Zeker in 't ooste vaan 't gebeed is dat aondeil sterk, meh ouch in Werkendam steit 'n groete kèrk vaan de Gerifformeerde Gemeinte.
Bronne
Dit artikel is deils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Anne Frank
Annelies Marie (Anne) Frank (12 junie 1929 - mieërt 1945) waas e joeads maedje det is gebaoren in Frankfurt in Duutsjlandj. Nao zienen doead haet 't internasjenaal bekandjheid verworve mit 't oetbringe van zie daagbook, worin 't zien ervaringe tiejes de Duutsje bezètting van Nederlandj inne Twieëdje Werreldkrieg haet opgeteikendj.
Vijfheerenlanden
thumb|Ligking vaan Vijfheerenlanden in Utrei
Anne Frank
Anne Frank verhoesdje in 1933 same mit zien femielje nao Amsterdam, naodet 't gezag vanne nazi's in Duutsjlandj waas versterk wore. Mitte Duutsje bezètting van Nederlandj, die begós in 1940, zoot de femielje vas: doordet de vervölging vanne joeadse bevölking toenoom, góng de femielje in julie 1942 óngerduken in 'n achterkamer van 't kentoeargeboew vanne vader, Otto Frank. Nao twieë jaor is de femielje, same mit anger luuj die dao ouch óngergedaoke zote, verraojen en verveurdj gewaore nao e kóncentraasjekamp. Anne Frank laefdje nag veur zeve maondj lang naodet 't woort opgepak en stórf toe aan tyfus in Bergen-Belsen; slechs e paar daag naodet zien zöster, Margot Frank, waas gestorve. Ziene vader, d'n ènsigste van die groep dae 't haet euverlaef, koom nao de krieg trögk nao Amsterdam, wo d'r haet óntdèk det 't daagbook van Anne Frank waas bewaardj gebleve. In 1947 woort det daagbook oetèntelik oetgebrach es Het Achterhuis.
Vijfheerenlanden
Vijfheerenlanden is 'n fusiegemeinte in de Nederlandse provincie Utrei, op 1 januari 2019 oontstaande oet de aw gemeintes Leerdam, Vianen en Zederik. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 153,31 km2 (daovaan 6,9 km2 water) en 'n inwoeneraontal vaan 55.832 op 31 januari 2019. Meerkerk is de hoofplaots.
Paul Cézanne
thumb|left|180px|Zelfportrèt (1880-1881) Paul Cézanne (19 januari 1839 - 22 oktober 1906) waor 'ne Franse kunssjilder. Zien vreug werke zint erg perseunlik en roew; daonao sjilderde hae in de sjtiel van 't impressionisme en weer later óntwiekkelde hae ein eige sjtiel die veuroetleep op 't kubisme.
Leve
Cézanne woort gebore in Aix-en-Provence, woa hae ouch nao sjoal ging. Dao raakde hae bevrund mèt Émile Zola. Hae begoes mèt ein sjtudie rechte, meh heel dao, tege de zin van ziene pap, mèt op um sjilder te were. In 1862 ging hae same mèt Zola nao Paries. In Paries kaom hae in kontak mèt de impressioniste. In 1863 exposeerde hae op de Salon des Refusés in Paries, ein tentoansjtèlling mèt werke die neet tot de officieel Salon woorte toegelaote.
In 1869 lièrde hae Hortense Fiquet kènne, die ouch es sjildersmodel wèrkde. Mèt häör woonde hae in de tied van de Frans-Duutsje oorlog in 't dörpke l'Estaque bie Marseille. Hunne zoon Paul woort in 1872 gebore in Paries. In datzelfde jaor sjilderde hae same mèt Camille Pissarro in Auvers-sur-Oise. Hie lièrde hae ouch Vincent van Gogh kènne. Wie in 1874 de ièrsjte expositie van de impressioniste woort georganiseerd, zörgde Pissarro deveur dat dao ouch werk van Cézanne kaom te hange. thumb|right|Montagne Sainte-Victoire (1888-1890) Cézanne trouwde in 1886 mèt Hortense. Neet lang daonao sjtorf ziene pap en kreeg hae ein groate erfenis, woadoor hae financieel onafhenkelik woort. 't Jaor daonao deeg Cézanne mèt aan de expositie van Les XX in Brussel.
Vanaaf 1897 góng Cézanne weer permanent in Aix-en-Provence wone. Op de waereldtentoansjtèlling van 1900 in Paries woorte drie sjilderieje van häöm tentoangesjtèld. In deze tied sjilderde hae väöl geziechte op de Montagne Sainte-Victoire, ein gebergde vlak bie Aix. Op 22 oktober 1906 sjtorf Paul Cézanne in Aix.
Hillesberg
Hillesberg (Duutsj: Hillensberg) is e gehuch (of klein dörp) inne gemèndje Zelfkantj in 't Kreis Hinsberg. 't Ligk in 't zudelik gebied vanne gemèndje in 'nen inham in Nederlandj, bie Bèngelder en De Wèndjraak; de kórtsbiezeendjste plaats in Duutsjlandj is Waer. In Hillesberg woeane taenge de 400 luuj.
In 1170 woort de plaats vermeldj es Hilleneseick. Hillesberg haw toete herindeling in 1969 zien eige gemèndje die daonao woort toegeveug ane gemèndje Zelfkantj.
Frits Rademacher
Frits Rademacher waar 'ne zenger of troubadour oet Zittert. Hae is gebaore op 9 mei 1928 oppe houk van 't Kèrkeplein, bènne de walle van Zittert dus. Wie 'r zös jaor waor góng Frits bie 't jóngeskoor van de Sint Petruskèrk. Later woort 'r lid van 't Zittesj Gemengd Koor en 't koor Crescendo in Dounder. (Doenrade). Zien leidjes sjreef hae zelf. De eesjte twee leidjes waore veur ein revue in Dounder: Dounder mie dörpke klein en Doundesj maedje. Ouch zóng hae leidjes in de Marottezittinge mèt de Carnaval. Hae sjpeelde dèks op zien gitaar, mer koosj ouch meziek te make mèt de blokfluit, móndjmonika en oppe trèkzak. Vanaaf 1953 góng hae optrae veur radio Hasselt en de R.O.Z. (of Regionale Omroep Zuid). In 1955 wón hae de Jo Erespries in 't Belzje Neerpelt mèt 't leidje: Ich kèn ein melodieke. Frits Rademacher zóng ummer in 't Zittesj of dat noe in Dutsjland waor, in Amsterdam of in Belsj. In 1956 waor zien eesjte optrae oppe tillevies, bie Tom Manders. Wie hae in 1976 25 jaor bie de gemeinde wèrkde woort häöm door Johnny Hoes twee gouwe plate oetgereik.
In Zitterd sjteit 'n sjtandbeeld van häöm, es troubadour, gemaak door de beeldhouwer: Sjef Courtens.
Frits Rademacher sjtorf óp 16 augustus 2008 óp 80-jaorige laeftied.
Werk
Bekènde leidjes (sjlagersj) van Frits Rademacher:
Sjtäölke
"Doe bes mie maedje, och kèndj ich hawt van dich, doe modeplaetje, mien allerleifste wich, mie rozeknupke, ich nuim dich hartedeif, doe bes mie pupke, kóm ich hawt dich èns leif"
refrein oet "Doe bes mie maedje"
Brón: Veldeke Zitterd
Boketj
Boketj of Bokentj (Nederlands: Boeket) is e naobersjap det huuertj bieje Nederlandjse gemèndje Neejwieërt. 't Naobersjap ligk te naordwèste van 't dörp Neejwieërt.
Boketj ligk op 31 maeter baove zieëniveau.
Gesjiechte
Van 1917 toet 1951 haet 'ne windjmeulen in Boketj gestange: de Meule van Coolen. Deze kaoremeule waas vannen gróndjzeilertuup en haw 'nen achterkentjige rómp. Inne periood 1951-1976 woort de meulen óntmantjeldj. De roede woorten hergebroek bieje resteraasje vanne meule De Bleeke Dood in Zaandiek.
Sint-Antoniuskapel
Bieje kruutsing tösse de straote Boketj en Aan 't Vin bevindj zich de neogotische Sint Antoniuskapel. Dees woort geboedj in 1992. De veurgenger van dees kapel sting in 't veurmaolig gehuch Rosveldj, te zuje van 't dörp Neejwieërt. Dees oet 1867 stammendje kapel woort op 22 mieërt 1992 gesloeap veur plaats te make veur e bedriefsterrein. Door gifte vanne gemèndjen en vereins kós de kapel mit nuuj matterjale waeren herboedj in 't naobersjap Boketj. E plakaat inne kapel herinjertj aan dees verhoezing. d'n Daakruter oppe kruutsing kump aaf vanne oearsprunkelike kapel.
Braosheuf
De Braosheuf is 'n achtieëndjen-ieëfs landjshaofkómpleks, bestäöndje oet twieë häöf. d'n Haof bi-j Braos is vannen tuup langgevelhaof. d'n Haof bi-j Heindriks haet 'ne veerkentjigere plattegróndj en 'n hoeag opgäöndj woufsdaak. Oearsprunkelik laag nag 'nen derdjen haof bie dit kómpleks; deze woort ane begin vanne neugentieëndjen ieëf gesloeap.
Batjakker
'ne Batjakker is 'n dialek woord veur 'ne däögeneet (Nederlands: deugniet). Batjakker weurt in 't Limburgs plat dèks gebruuk es 'ne verwunsjing, zoa wiej ouch batteraaf of braniemaeker.
Etymologie
Oetlègk 1) 't Woord batjakker is 'n kombinasie van tweë wäörd; bat is aafgeleijd van 't Franse woord battre (= urges op sjlaon wodoor lawaaj óntsjteit) en jakker, 'ne vörm van 't Nederlandjse woord jakkeren (= drök of wild bezig zeen). Meugelik is jakkere ouch aafgeleijd van jage.
Oetlègk 2) 't Woord batjakker kump oet Indonesië en waor oarsjprunkelik [patjakker]. De beteikenis is "doerak" of "däögeneet".
Gezèkde: Dat is 'ne batjakker - dat is 'ne däögeneet.
Sombreffe
thumb|Locatie va Sombreffe in Name. Sombreffe is 'n gemèngde en plaatsj in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Name. Op 'n oppervlakde va 35,78 km² wonne 8.226 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 230 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|'t Kesjtieël va Sombreffe. Boignée, Ligny en Tongrinne.
Aels (bijvoet)
thumb|right|Aels Aels, Bijvoet (Artemisia vulgaris) ies 'n plant van 't gesjlach Artemisia (nao de Griekse godin Artemis) en van de composietefamilie. Diet euverblievend, algemein kroed greujt langs 't sjpoor, in beemde, langs waeg, in hègke en op ruderaal zandgrónde. De huègde geit tot 120cm. 't Woort vreuger gebruuk um ónheil aaf te were en ouch tege pien aan de veut, zoa wie de naam al zaet. De pluumvörmige plant haet ‘ne ruèdlige sjtengel mèt geelechtige bleumkes van juli tot september. Aels ies ónderdeil van de kroedwösj.
'n Ander plant die in 't plat ouch aels weurt geneump ies alsem, oet de zelfde plantefamilie. Ze liekent op aels (bijvoet), meh haet 'ne greune sjtengel.
Sjtil diplomatie
Sjtil diplomatie is 'n bedèkde meneer van invloed oetoefene op 'ne machtige persoon, mèt de bedoeling öm bepaalde wantoesjtande oet de waelt te helpe zoonder dat dae persoon gezichsverlees liejt. Sjtil diplomatie is 'n alternatief väör aoëpelek protest. Sjtil diplomatie is d'r op gerich dat 'n autoritèèt concessies kan doeë zoonder gezichsverlees, ömdat neet bekaand wert gemakd dat is toegegaeve an drök van boetenaaf.
't Begrip sjtil diplomatie is aafkomstèg oet de waeld van de diplomatie en d'r internationale polletiek, mae wert ooch daoboete gebroekd.
Internationale polletiek
't Doel van sjtil diplomatie is mètstens 't verdedige van de rechte en vriehede va luuj die werre vervolgd öm hun geleuf of övertuging, of ömdat ze behure tot 'ne minderhèèdsgroep.
't Alternatief väör sjtil diplomatie zeunt aoëpelèke methodes öm drök oet te oefene, zoe-es wie dör resoluties, economische sancties, boycots en militair ingriepe.
Diplomatieke handelinge zeunt dèk geheim, en lang neet alle geheim diplomatieke handelinge zeunt sjtil diplomatie. Sjtil diplomatie mot beväörbeeld oondersjèjje waeëre van väöroonderhandelinge; väöroonderhandelinge betreffe dèk ooch sjtrikt geheim diplomatie, mae haant es doel öm vijandige partieje zowiet te kriege dat ze mètèè geunt oonderhandele.
Claude Monet
thumb|right|190px|Waterlelieviever (1899) Claude Monet (14 november 1840 - 5 december 1926) waor 'ne Franse kunssjilder. Hae waor ein van de belangriekste impressioniste.
Leve
Monet woort gebore in Paries. Wie 'r ongevaer vief jaor waor, verhuusde hae mèt zien familie nao Le Havre. Monet waor in de jaore 1861-1862 in militair deens in Afrika, wat mesjiens zien later keus um veural landsjappe te sjildere beïnvlood kènt höbbe.
Vanaaf ongevaer 1865 houw Monet 'n relatie mèt Camille Doncieux. In 1867 woort hunne ièrsjte zoon, Jean, gebore in Paries. Zie trouwde in de zomer van 1870. Ze ginge op huweliksreis nao Trouville, meh vanwege d'n oorlog tösje Frankriek en de Pruusje vluchde ze nao Londe. Via Nederland kaome ze weer in Frankriek truuk, woa ze in Argenteuil ginge wone. Argenteuil waor vanoet de Pariese sjtasie Gare Saint-Lazare, woavan Monet versjillende sjilderiekje gemaak haet, gemekkelik te bereike. Financieel ging 't Monet good in daen tied: zien sjilderieje verkochte good.
In 1878 woort de twiède zoon, Michel, gebore, kort veurdat 't gezin Monet nao Vétheuil zou verhuze. In 1879 sjtorf Camille. Monet woonde doe al bie Alice Hoschedé en häöre man Ernest. Dees óngebrukelike verhouding waor de aanleijing tot 'ne houp geruchte en Monets relatie mèt collega-sjilders kaom onder druk te sjtoon. In 1891 sjtorf Ernest, woadoor Monet mèt Alice koes trouwe. Veur de familie Monet brook eine rieke tied aan.
Alice sjtorf in 1911, en in 1914 sjtorf ouch Monets oudste zoon Jean. Jean waor getrouwd mèt de twiède dochter van Alice, Blanche. Blanche zörgde es weduwe veur de bejaarde sjilder. Monet ies 86 jaor gewore.
Werk
thumb|Impression, soleil levant oet [[1874 ]] Naodat 'r ièrsj veural karikature maakde, begoes Monet op zien 24ste mèt 't sjildere van landsjappe in de ope loch. Dit waor häöm aangeraoje door de Normandische sjilder Eugène Boudin. Monet sjilderde veural de landsjappe in zien eige laefumgeving: in Argenteuil 't bekènd veld mèt klaproaze en in Giverny sjtökker van ziene eige tuin dae tegewoordig veur toeriste ies opegesjtèld. Zien sjilderie Impression, soleil levant oet 1874 waor de aanleijing veur de naam impressionisme.
Nicaragua
Nicaragua (officieel: República de Nicaragua) is e land in Midde-Amerika, grenzend aon Honduras en Costa Rica, en mèt kös aon de Caribische Zie en de Stèl Oceaon. Hoofstad en groetste stad is Managua; op groeten aofstand volg León es twiede. 't Land waor 'nen tied laank 't eineg communistisch land in de regio en heet 'n lang periood vaan börgeroorlog gekind. Es gevolg daovaan is 't land eint vaan de ermer in de Amerika's.
Bestuurleke indeiling
Nicaragua is verdeild in vieftien departeminte en twie otonoom regio's, die weer wijer zien verdeild in 153 gemeintes (municípios). De departeminte en regio's, mèt de hoofplaotse tösse häökskes, zien de volgende:
Fysische geografie
Nicaragua is oongeveer zoe groet wie Griekeland. 't Land is vrij bergechteg, zij 't neet zoe geaccidenteerd es beveurbeeld Honduras. Veural 't weste vaan 't land is riek in berg, in 't bezunder ouch völkaone. Hoegste berg is de Mogotón, mèt 2107, deze ligk kort bij de grens mèt Honduras. 't Pacifisch liegland is mer smaal; 't ooste vaan 't land dao-entege ligk e breid gebeed boe de groond ziech neet bove de 200 meter verhöf. Tösse 't Pacifisch liegland en 't hoegland in ligke twie groete mere, 't Nicaraguameer, 't 19e groetste meer vaan de wereld en wiedoet 't groetste vaan Midde-Amerika, en 't Managuameer, boe, touwpasselek geneump, de hoofstad aon ligk. Oet de Caribische kös ligke klein eilendsjes wie de Maïseilen (Islas del Maíz, Corn Islands) en Cayos Miskitos. De Río Negro is de groetste reveer vaan 't land. Temperature zien tropisch in 't liegland, gemaoteg in 't hoegland.
Witsjouwercapucijn (Cebus capucinus)|thumb De biodiversiteit vaan 't land is hoeg - dao zörg neet allein 't tropisch klimaot meh ouch 't gevarieerd landsjap veur. Zoe trèk de fauna vaan 't Nicaraguameer, boe deurhejje (Carcharhinus leucas) oet zie euver de reveer opaon zwumme, bekans wie zalme. De zoogdiere zien väöl typisch de soorte vaan 't Neotropisch gebeed, wie de poema (Puma concolor), de broentienege dreivingerege luiaard (Bradypus variegatus), de noordeleke boumaomzeike-eter (Tamandua mexicana) en versjèllende ape vaan de Nuie Wereld. 't Gief oongeveer 700 soorte veugel, dao-oonder de blauwkapmotmot (Momotus momota), de nationaole vogel vaan 't land. Ouch zien versjèllende ziesjèldpadde bekind.