cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kesjtièl Sjaloen
De boew
De veurburch, aan de weskant, zou sjtamme oet de Mieddelièwe gezeen zien ovaal vörm. Dees ies opgetrokke van baksjtein mèt sjpeklaoge van mergel. Brandmoere höbbe trapgevele. De ingeng höbbe róndbaogpoorte. Bove ein van die bevingk ziech 'n baogversering en inscriptie. Op de veurgevel hange moerankersj, die 't jaortal 1701 oetbeelde. Waarsjienlik geit dat truuk nao de restauratie door Gerard Ernst Hoen van Cartils. 'ne Tiedlank ies in ein gedeilte 'ne kaffeé mèt theetuin gevestig gewaes. (2e hèlf, 20e ièw). Vanaaf 1986 zint'r hotelappartemente in gevestig.
In 1721 weurt 'r ouch nog 'n tiendsjuur geboewd. Allewiel fungeert die es hotel.
Gesjiedenis
Op 't ing van de 14e ièw zint d'r 2 eigenaere: ridder Jan van Hulsberg, sjout van de sjepebank van Klumme en Geraerdt Mulaerdt. Get later deilt ièrsjgeneumde 't kesjtièl mèt Gerard van der Linden. Nao 1397 ies Reinier van Hulsberg, eigenaer van 't gans kesjtièl. In 1442 en 1457 ies sjpraoke van 'ne andere Reinier van Hulsberg geneump Sjaloen in de archieve in Mestreech en Tóngere. Häöm volg Librecht van Hulsberg op en nao ziene doad in 1530 kump 't good aan ziene broor Johan van Hulsberg. Ziene zoon Reinier van Hulsberg weurt de volgende kesjtièlhièr van Sjaloen. In de Tachtigjaorige oorlog brent Sjaloen aaf. De broor van Reinier, Gerard van Hulsberg, volg häöm op en hae krieg in 1605 de rechte op de hièrlikheid Oud-Valkeberg. De familie woont op kesjtièl De Dohm in Welte.
Nao de doad van Gerard weurt Johan Reinier Hoen van Cartils eigenaer door vererving. Hae ies ouch nog bezieter van kesjtièl Cartils en daobie gölt 'r in 1644 de hièrlikheid Sjin op Geul van de Sjpaanse keuning. Rónd 1665 volg zien zoon Gerard Ernest Hoen van Cartiels häöm op. Deze lièt dan 'n aantal geboewe bieboewe, o.m. 'n watermeule en 'n kloes op de Sjaatsberg. Hae ies getrouwd mèt Anna Agnes van Renesse van Elderen. Zie bringk de titel van graaf in de familie. De Calvariegroep, in de volksmond de Drie Beeldsjes geneump, aan de voot van de Sjaatsberg aan de Geul, ies ouch gesjtiech door de hièr van Sjaloen in 1739. Maximiliaan Hendrik haet gein kinger en naef Maximiliaan Hendrik Laurens Hoen van Cartils erf 't good in 1782. Hae ies getrouwd mèt 'n prinses Hohenzollern-Hechingen. Ze wone neet op Sjaloen. De graaf gölt de rewien van 't Kesjtièl Valkeberg, dat tot 1919 in de familie blief.
Zien dochter Philipine Marie Thérèse Francoise Jeanne trouwt mèt Ladislas M.J. Francois Antoine de Villers Masbourg d'Eclaye. Tot einde jaore 60 in de 20e ièw blief de familie eigenaer van Sjaloen. De familie zelf woont saer 1934 in Brussel.
In 1968 weurt de gemeinte Valkeberg-Houtem eigenaer, meh in 1977 weurt 't wir doorverkoch aan aannummer Woudenberg. Hae restaureert 'n gedeilte mèt hölp van subsidies.
In 1986 gölt de familie Bot (aannummer) 't good. Zie geit wone in 't hoofgeboew en begint o.a. mèt de exploitatie van de veurburch (hotel-appartemente). Zie zal alle geboewe in de jaore die volge restaurere.
Brón o.a.: Kastelen van Limburg (2005) ISBN 9053452699
Leni & Ludwig
Leni & Ludwig waas e Nederlandjs Limbörgs zankduo, det besting oet 't echpaar Leni Raats (Nuienhage, 29 jannewarie 1925 - Landjgraaf 9 april 2013) en Ludwig Rutar (Kirkraoj 20 juli 1915 - 1993). Ludwig zóng en speeldje de steiersen trèkzak, dewiel Leni zóng en 't drumstèl beheef. De grótste hits van 't duo wore Schön ist die Jugend en Rosen der Liebe. d'n Ieëste sting èllef maondj inne hitperaad en bereikdje d'n toep tieën; daomit waas t'r eine vanne grótste hits van 't jaor 1958. Bei nómmers dieëje mieër es ei miljoen exemplare verkoupe.
Es duo nome Leni en Ludwig e groeat aantaal aan singles en albums op. De vaste perducer waas Johnny Hoes. Ane begin vanne jaore sèstig woort Ludwig krank, wodoor 't duo nimmieë kós optraeje. Ludwig góng haer in 1993 ane Krenkdje van Parkinson; Leni góng haer in 2013.
Geringste sjaermoestenrek
De geringsten of minste sjaermoestenrek (Letien: Microgale pusilla) is 'n saort aan zougdere vanne tenrekfemielje. 't Bieës is inheimsj aan Madagaskar en zie netuurlik laefgebied besteit oet subtroeapische en troeapische vöchtige lieëglandj- en bergbusj, zómpgebiede, weilenj en geïrrigeerdj landj. De saort wuuertj bedreig door 't verluus aan laefgebiede.
Cool (Rotterdam)
thumb|Ligking vaan Cool in de gemeinte Rotterdam thumb|Kaart vaan Rotterdam in 1698. Boete get heufkes is in de aonpaolende Coolse polder nog niks bezunders te zien. Cool is 'n stadswiek vaan Rotterdam, zoewie 'ne polder. Ze weurt allewijl tot 't stadsdeil Centrum gerekend. De wiek heet 'n lang historie es hierlekheid, veurstad en volkswiek ietot ze gans deil vaan 't centrum zouw goon oetmake.
Begrenzing
Cool weurt in 't ooste vaan de Stadsdreihook gesjeie door de Coolsingel en de Schiedamse Vest, in 't zuie vaan 't Nieuwe Werk door 't Vasteland, in 't weste vaan de 't Oude Westen door de Westersingel, en in 't noorde weurt 't gesjeie vaan 't CS-kerteer door 't Weena. Heidoor vörmp Cool 'ne laankgerekde stroek westelek vaan de Stadsdreihook (ca. 1200 m noord-zuid, aamper 500 m oos-wes).
Kruushierehotèl
thumb|De koer van 't Kruushierehotèl 't Kruushierehotèl is e vief-starehotèl in 't centrum van Mestreech, aon de Kommel in de wiek 't Kommelkerteer. 't Hotel is oondergebrach in 't veurmaoleg Kruushierekloester. Eigeneer is de Limburgse oondernummer Camille Oostwegel. Heer is ouch eigeneer vaan aander restaurants en hotèls in de regio.
't Hotèl woort in 2005 geopend nao gróndege restauratie vaan de gotische bouwe. In de Kruushierekèrk bevind ziech d'n dejeunerzaol en de wienkelder.
Cool (Rotterdam)
Historie
Iewelaank waor Cool 'ne gewoene polder mèt 'n agrarisch bestoon. In de loup vaan d'n achtienden iew evels begós Rotterdam hoezer boete de mör te bouwe, in de Coolse polder. In 1816 woort de gemeinte opgeluf en verdeild: Delfshaven kraog 't lendelek, Rotterdam 't steidelek deil. De nui veurstad verpauperde astrein. In 1861 woort aon de Schiedamsedijk 't Ermehoes gevesteg. In dit gebeed, neet wied vaan de have, waor ouch de Rotterdamse prostitutiebuurt. Tösse 1913 en 1922 woort de Coolsingel gedemp en umgevörmp tot 'ne breie verkiersweeg. Bij 't bombardemint vaan mei 1940 góng e groet deil vaan 't nog ummer ermeujeteg Cool verlore.
Bij de Wederopbouw vaan de stad had me evels groete planne mèt Cool: de Centraol Statie kaom in de buurt vaan dees wiek te ligke en perceis Cool zouw 't centrum weure vaan väöl activiteit. Allewijl is hei oonder mie 't ope winkelcentrum de Lijnbaan gevesteg, zoewie konzèrzaol De Doelen, de Rotterdamse Schouwburg, 't aajd Luxortheater en de Pathébioscoop. E groet deil vaan de euvergebleve bebouwing woort gesloop veur d'n aonlag vaan de Westblaak.
Waope
De hierlekheid Cool droog 't volgend waope:
Veldeke-jaorbook
't Veldeke-jaorbook ies e book dat eder jaor weurt oetgegeve door de dialekvereining Veldeke-Limburg. 't Book ies in de plaats gekómme van 't tiedsjrief Veldeke, dat saer de opriechting van de vereiniging in 1926 6 kièr per jaor versjeen en aan de lede van alle Veldekekring woort toegesjiek. Dat gebeurde tot en mèt 2006.
Jaorbook 2007
't Jaorbook 2007 kaom in 2008 oet ónder redactie van Lei Heijenrath oet Kèrkrao, o.a. vice veurzietter van Veldeke, vice veurzietter van de Raod veur 't Limburgs. 't Book besjteit oet 204 blz., 11 artikele, 4 bookbesjprekinge, jaorversjlaag, proza en poëzie en mètdeilinge van de vereiniging.
Artikele:
Limburgs proza en poëzie van Manuela Vrehen, Luc de Rooy en Herman Bors
Jaorbook 2008-2009
Um de achtersjtand in te hole kump in oktober 2009 'n combinatiejaorbook oet euver de jaore 2008-2009. Redactie Lei Heijenrath. 't Book bevat 14 artikele, Limburgs proza en poëzie, e Limburgs recep, bookbesjprekinge en signalemente en vereinigingsgegeves.
Artikele:
Jaorbook 2010
Eindredactie Lei Heijenrath
Jaorbook 2011
Eindredactie Lei Heijenrath
Jaorbook 2012
onder eindredactie van Mybeth Lahey; Ton van de Wijngaard en Pierre Bakkes
Jaorbook 2013
Eindredactie Har Sniekers, Ton van de Wijngaard en Pierre Bakkes
Jaorbook 2014
Eindredactie Har Sniekers, Ton van de Wijngaard en Pierre Bakkes
Jubileumbook 1926-2916
Samesjtèlling: Luc Wolters
Jaorbook 2016
Eindredactie Ton van de Wijngaard en Pierre Bakkes
Jaorbook 2017
Eindredactie Pierre Bakkes, Peter Klein, Ton van de Wijngaard
Inhoud:
Jaorbook 2018
Eindredactie Pierre Bakkes, Peter Klein, Ton van de Wijngaard
Jaorbook 2019
Eindredactie Pierre Bakkes, Peter Klein, Guus Urlings, Ton van de Wijngaard
Inhoud:
Nord-Fron
thumb|De ligking van Nord-Fron in de pervincie Oppland. Nord-Fron is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Oppland in Nórwaeg. De gemeinte had 5.843 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 1.145,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 5,1. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 0516.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,6% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Brüggen
Brüggen is 'n sjtad, kortbei dem Nederlendjem grinze beinden in Kreis Veeëse, Nuard-Rienlandj-Wesphoaln. Die sjtad het rume 16.000 miensje, 'n opperflekdje von 6100 oakrn en befindet sich in 't Duutsj-Nederlendsjem natoerbot (435 km³) Maose-Sjwalme-Nette.
Gesjichnis
Brüggen werdet fondiert en die einsiche duurwaodbare plekke vom fluudj der Sjwalme, beir kruutsing von twie hantelswaeg tös die Rien en die Maose, her al tsjie tiet vom Romensje Riech in bruuch war. In d'r derteendje eeuw werdet auf 'ns 16 metter hüg kiezeleilandj 'n kastiel geboet duur den graaf von Kessel. In 1473 nome Karl der Kühne die buurch an. In 1479 fondiertet die Orte des Heiligen Kruutses in 't zentrum der sjtad 'n kloster en 'n jaor sjpeter vönge man an mit dem boe vor St. Nikolauskirch. Die orte hat 'n Letiensje sjual en tös 1630 en 1794 'n philosophische en theologische facuulteet. Bisj 1794 war Brüggen 'n strangsje grinzefesting vom Herzogdom Gülik. In 1802 werdet 't kloster duur den Fraonsjen bezaoter aufgesaht. In 1840 werdet in die klostergeboe die eeste mechanisje siebevuurn des Europesjen kontinents geboet.
Reisdorf (Luxemburg)
200px|thumb|Ligking vaan Reisdorf Reisdorf (Luxemburgs: Reisduerf) is 'n gemeinte in 't kanton Diekirch, 't district Diekirch en 't land Luxemburg.
Hertogdóm Gelder
thumb|Gelder i 1477 Gelder waor e hertogdóm in 't Nederlands-Duutsje grensgebeed.
Reisdorf (Luxemburg)
Geografie/Demografie
De gemeinte tèlde op 1 januari 2016 1.121 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 75,5/km². Reisdorf heet 'n oppervlak vaan 14,84 km².
Hertogdóm Gelder
't Hertogdóm besjtóng oet 't gebeed dat allewiele de Nederlandse provincie Gelderland is, es ooch 't noorde va Limburg en 't zujelike deil van d'r Duutsje Kreis Kleef. 't Hertogdóm waor geneump naoë de sjtad Geldere (Geldern) in 't hujige Duutsjland. 't Gebeed dat huuj de provincie Gelderland en Kleef en Emmerik zint woert Neder-Gelder geneump en de anger gebede, die huuj i Limburg en Noordrien-Wesfale ligke, Opper-Gelder.
Reisdorf (Luxemburg)
Gemeinte
De gemeinte Reisdorf besteit oet 4 pläötskes:
Bernkastel-Wittlich
De Landkreis Bernkastel-Wittlich ies 'ne landskrink (Landkreis) in Rienland-Palts, Wes-Duutsjland. De houfplaats ies Wittlich. Mit 'n groatte van 1.167,89 km2 en, volges de census van 31 december 2020, 112.685 inweunersj, haw de krink op dat momint 'n bevoukingsdiechte van 96 de km2. 't Gief 107 gemeintes in dizze krink.
'ne Landskrink in Rienland-Palts ies vergeliekbaar mit 'ne krink in Noordrien-Wesfale (NRW). 't Geuf ivvels get oetzongeringe. Zoa zin de gemeintes in 'ne landskrink väöl kleiner en vörme zelfs de kleinste dörpkes 'n gemeinte, wiel de gemeintes in NRW väöl groater zin (vergeliekbaar mit de Nederlandse en Belzje gemeintes.
Hertogdóm Gelder
Historie
De sjtrieëk rónd Gelder woert oersjprunkelik bewoend doer Germaanse sjtamme wie de Batave en later doer Franke. Ónger de Franke waor 't e deil van 't Koninkriek Austrasië en vervolges van 't Frankiese Riek. Ónger Karel d'r Groeëte is de huuj Gelderse sjtad Nimwege 'ne palts gewaes.
Bernkastel-Wittlich
In Rienland-Palts zin de Landskrink dan waer verdeild in verbandsvrie gemeintes (Verbandsfreie Gemeinden), verbandsgemeintes (Verbandsgemeinden) en verbandsangehuèrde gemeintes (verbandsangehörigen Gemeinden). De verbandsvrie gemeintes zin, zjuus wie de krinkvrie sjtae in NRW, neet aafhenkelek van de krink. De verbandsgemeintes zin dat, zjuus wie de geweun gemeintes in NRW, waal aafhenkelek van de krink. De verbandsangehuèrde gemeintes höbbe meh hièl wieneg mach en moete daovan 't meiste deile mit de verbandsgemeinte woa ze tot behuère. Hiedoor lieket 't gemeintebesjtuur van Rienland-Palts väöl miè op dat van Frankriek, 't land wat in 't ièrsjte decennium nao de Twiède Waereldoorlog Rienland-Palts haet opgeriech en haet bezat.
Einseleakkelej
d'n Einseleakkelej (Aquilegia einseleana) is 'n euverblievendje plantj oete ranonkelfemielje (Ranunculaceae), die veural is te vinjen inne subalpien zaon vanne zujelike enne oeastelike Alpe.
Bernkastel-Wittlich
De 6 verbandsvrie gemeintes in dizze krink zin:
Hertogdóm Gelder
Historie
Naoë 't oeteinvalle van 't Frankiese Riek, bie de doeëd va Lodewiek de Vrome in 843, behuuërde de sjtrieëk bie 't Hertogdóm Lotharingen en pas naoë 't Verdraag va Meersje in 870 bie 't Oeës-Frankiese Riek, of later 't Heilige Roomse Riek.
Einseleakkelej
De plantj greutj veurnamelik op werm plaatsen op kalksteinbaom, wie graaslenj, bósrenj en puunhellingen inne subalpien zaon vanne hoeagberg toet op 1.800 m huuegdje.
Hertogdóm Gelder
Historie
In de elfde ieëw óntsjtóng rónd 't sjtedje Gelder 't Graafsjap Gelder. D'r ieësjte graaf waor Gerard III va Wassenberg. In 1179 verwórf d'r Gelderse graaf 't Graafsjap Zutfe. Geleidelik breidde 't Gelders gebeed zich oet en i 1248 verwórf graaf Otto II de riekssjtad Nimwege. Gelder besjtóng doe oet veer kertere: Remung (dèk "Opper-Gelder" geneump), Arnem ("Veluwe"), Nimwege ("Betuwe") en Zutfe.
Einseleakkelej
d'n Einseleakkelej is 'n euverblievendje, kroedechtige plantj, mit 'ne meistes ónvertakdje, toet 45 cm langen, óngeraan kalen en op baoven aan kleerechtig behaordje bloomsstengel. De gróndjblajer zeen gesteeldj, dóbbeldrietalig, ónbehaordj of ane baovekantj sjaars behaordj, mit 'nen ónregelmaesig gekarteldje blaadrandj. De versprèdj-stäöndje stengelblajer zeen klènder, inkelveljig en zittendj.
Hertogdóm Gelder
Historie
De Gelderse oetbreiding waor sjloes mit d'r Sjlag bie Woeringe i 1288. I 1339 wuurt Gelder e hertogdóm. Naoëdat hertog Reinoud III kingerloes sjtórf, volgde d'r Gelderse Successiekreeg. Dees leidde d'r i 1383 toe dat Willem va Gulik hertog woert. Vanaaf 1393 waor haeë teves hertog va Gulik. Naoë diens uëverlieje i 1423 woerte Gelder en Gulik weer gesjeije.
Einseleakkelej
De blome zeen knakkendj, toet 3,5 cm lank en viefdeilig. Zowaal de oetgesprèdje kelchblajer wie de inne midde gebunjeldje kroeanblajer zeen blawpaars toet pórper-gekluuerdj. De späör baovenane kroeanblajer zeen, in taengestèlling toet die vanne meiste anger akkelej, rech en bolvörmig anen toep. De maeldräöj zeen felgael-gekluuerdj en staeke neet boete de bloom oet.
Hertogdóm Gelder
Historie
I 1483 kaom Gelder in heng va Boergondië. Daoëtaeëge bleef verzit besjtaoë en i 1493 woert Gelder weer zelfsjtendig. Ónger Karel va Gelder verzitte 't hertogdóm zich succesvol taeëge de Habsburgse hegemonie in de Nederleng. Naoë 't uëverlieje va Karel va Gelder woert hertog Willem va Kleef en Gulik teves hertog va Gelder. Ooch haeë verzitte zich taeëge d'r Habsburgse hieërsjer Karel V, meh moes bie 't Tractaat va Venlo i 1543 Gelder aafsjtaoë aa Karel V. Vanaaf dat memènt maakde Gelder deil oet van de Habsburgse Nederleng. Es gevolg van d'r Tachtigjaorige Kreeg woert Gelder gesjplits; 't noordelik deil woert es Gelderland deil van de Nederlandse Republiek, Opper-Gelder bleef in Sjpaanse heng. Opper-Gelder, mit oetzóndering va Venlo en Remung, kaom bie de Vrede va Utrech i 1713 in heng va Pruusje. Bie 't Verdraag va Wene kaom westelik Opper-Gelder in Nederlandse heng, woeë 't deil woert van de provincie Limburg. De noordelike kertere vörme de provincie Gelderland.
Einseleakkelej
De plantj bleutj van junie toet julie.
De botanische naam is 'n ieërbetoean ane Beierse botanicus en dokter August Max Einsele (1803-1870), dae de plantj haw óntdèk.
Willie Nelson
thumb|Willie Nelson. Willie Hugh Nelson (30 april 1933) is 'nen Amerikaanse gitarist en countryzenger.
Nelson is gebaoren in Abbott, Texas. Hae woort al inne sèstiger jaore bekèndj es leedjessjriever, mer 't toeppuntj van zien roem waas inne sevetiger jaore t'n tieje vanne zoeageneumdje outlaw-countrybewaeging.
Sollentuna
Sollentuna is 'n gemèndje in Stockholms län, Zwede. De gemèndje tèltj 60.441 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 52,94 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 1.141,7 luuj de km².
Root (biologie)
De reut (inkelvawd: root) vörmen 't óngergrundjse deil van plantje. Hiemit vange ze water en voorstoffe (minerale) op oet de gróndj. Ouch zörge de reut veur 'n verankering van de plantj in de gróndj. Ouch guèf 't plantje zónger reut, wie aenjemoos. Anger plantje kónne ouch parasitair häör reut in 'n anger plantj höbbe, wie vogelliem.
Sollentuna
Demografische óntwikkeling
17,28% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Root (biologie)
Reut greuje taenge de zwaordjekraf in, nao ónger; dit neump me negatieve geotropie.
Aan reut zitte roothaor, die veur de eigentlike opnaam van 't water en de voorstoffe zörge. Roothaor höbbe mer 'n bepirkdje laevesdoer. Aan de tuup van de reut bevinje zich den ouch de greujpuntje; de reut die hie-oet óntstaont heite primair reut. Tiejes de kening kump 't keenreutje es ièrste nao boete. Bie twièzaodlöbbige of dictotyle vörmp deze root d'n houfroot. Door vertekking van d'n houfroot waere ziejreut gevörmp. Door wiejer vertekking van dees ziejreut óntsteit e rootgestèl ('t gehièl van reut bie 'n plantj).
Douglas County (Oregon)
thumb|200px|Graofsjappe vaan Oregon thumb|200px|Ligking vaan Douglas County Douglas is 'n in 1852 gestiech graofsjap in Oregon, VS. Douglas heet ziene naom te daanke aon de Douglasbuim die hei vol op greuje. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Roseburg.
Geografie
't Graofsjap heet 'n totaal oppervlak vaan 13.297 km² boevaan 13.045 km² land is en 252 km² water.
Demografie
Volgens de census vaan 2000 bedroog 't totaol bevolkingsaontal in Douglas County 100.399.
Bergse krejjer
thumb|Teikening vaan [[Jean Bungartz, 1885]] De Bergse krejjer is 't ajdste duitse hoonderras, wat oet 't Bergse land stamp.
Speciaolclubs
In Duitsland besteit 'n vereineging vaan fokkers, Vereinigung der Züchter Bergischer Hühnerrassen und deren Zwerge - Kräherzüchtervereinigung seit 1884, die jaorleks 'ne laankkrejwedstrijd organiseert. In Nederland hèlt de Nederlandse Speciaalclub voor Duitse Hoenderrassen ziech bezeg mèt 't ras.
Anaximandros
Dirk Couprie, 'ne Nederlandse filosoof, bewiest dat Anaximandros minder empirisch en mieë speculatief, es wie bies noe bewaerd wert, töt zieng hypotheses kieëm.
In 't nuujs - Midde-Amerika
2019
Inne Mexicaanse deilsjtaot Hidalgo explodeert 'n benzienleijing es gevólg van deefsjtal. Mie es neugetig luuj kómme hiebie óm 't laeve en bienao vieftig luuj ligke nog in 't krankehoes.
2017
Miguel Diaz-Canel, tot noe toe vice-presidentj, weurt aangesjtèld es presidentj van Cuba. Hae volg Raul Castro op, dae wel sikkertaer-ginneraal van de Communistische Partie blief.
De Mexicaansen deilsjtaot Oaxaca weurt opgesjrik door 'nen aerdsjóddel mit 'n magnitude van 7,2. Niemes kump aevel óm 't laeve. De Mexicaanse minister van Binnelandse Zake Alfonso Navarrete Prida reis per helikopter nao 't getroffe gebeed. Dizze sjtort denaer, woebie daarteen luuj ómkómme. De minister euverlaefde 't óngelök.
De Panamesen aad-dictator Manuel Noriega sjtörf op 83-jäörige laeftied.
2016
De Cubaanse leijer Fidel Castro sjtörf op 90-jäörige laeftied.
Orkaan Matthew kump aan landj in Haïti en zal in dit landj hóngerde sjlachoffers make.
2015
Barack Obama en Raúl Castro óntmote zich op de Pan-Amerikaansen Top. Dit is de ierste formeel recontre tösje de leiers van de Vereinigde Sjtaote en Cuba saer de Cubaanse Rivvolutie van 1959.
2014
De Vereinigde Sjtaote en Cuba kunjige aan hun betrèkkinge te normalisere.
2013
[niks gerapporteerd]
2012
In Nicaragua weurt begós mit 't Nicaraguakenaal. Dit kenaal mót 'ne concurent van 't Panamakenaal waere. 't Perjek is ómsjtrejje, veural óm de milieusjaoj aan 't Nicaragua- en 't Managuameer, wo 't kenaal daor mót gaon loupe.
Jean-Claude Duvalier, biegenaamp Baby Doc, dictator van Haïti tösje 1971 en 1986, sjtörf op 63-jäörige laeftied.
In Mexico, bie Acapulco, vèntj 'n aerdsjóddel plaatsj mit 'n krach van 7,6 op de Memènt-Magnitudesjaol.
Bie 'ne brandj in de gevangenis van Comayaca, Honduras valle hóngerde doeje.
2011
De Cubaanse minsjerechteactivistin Laura Pollán, baeter bekèndj as 'de vrouw in 't wit', sjtörf op 63-jäörige laeftied.
Ex-dictator Jean-Claude Duvalier van Haïti, baeter bekèndj as Baby Doc, weurt kort nao zien aankóms in 't landj aangehauwe veur verhuur.
Op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba geit me mit d'n Amerikaansen dollar betaole.
2010
Op Curaçao, wat op 10 oktober e landj bènne 't Keuninkriek weurt, wèntj de Nederlandsgezèndje PAR de raodsverkezinge.
De vulkaan Pacaya in Guatemala is oetgebarste, 4 doje en 't lochruim baove 't landj weurdj gesjlaote.
Haïti weurt obbenuits opgesjrik door 'ne zwoere naosjok vaan 6.1 op de sjaol van Richter.
Haïti weurt opgesjrik door 'n zwoer eerdbeving van 7.0 op de sjaol vaan Richter kortbij de hoofstad Port-au-Prince. Gevrees weurt voor 50.000 doeje.
Offerkamp
Offerkamp is 'n veurmalig gehuch det taengeweurdig óngerdeil oetmaak van 't dörp Herte. Sjtraote die oppen Offerkamp ligke zeen: Offerkamp, Aje Remunjsewaeg, Meulewaeg enne Musseberg.
Taengeweurdig weurtj de naam Offerkamp ouch gebroek veure nuujboewwiek, wo ónger anger d'n Aevekamp ouch ligk, aan te gaeve.
Halle
Halle is de naom vaan de volgende plaotse:
New York (staot)
thumb|right|125px|Veendel vaan New York thumb|right|500px|New York en de res vaan de VS New York is ein vaan de staote vaan de VS. New York grens in 't noorde en weste aon Canada en de 't Eriemeer en 't Ontariomeer. In 't zuie grens 't aon Pennsylvanië en Nui Jersey, en in 't ooste aon Connecticut, Massachusetts en Vermont. De hoofstad is Albany. De groetste stad is New York City.
't Symbool (of eigenlek waope) vaan de staot is e sjèld mèt de twie Godinne: de Godin vaan de Vrijheid en de Godin vaan de Gerechtegheid. De bijnaom vaan de staot is Empire State.
Geografie
't Oppervlak vaan de staot bedreug 141.205 km², boevaan 122.409 km² land. 't Klimaat is e zieklimaot. 't Hoegste punt vaan New York is Mount Marcy (1629 meter).
Graofsjappe
New York besteit oet 62 graofsjappe, boevaan 't groetste Suffolk County is en dat mèt de mieste bevolking Kings County.
Kirgizië
Kirgizië (Kirgizisch: Кыргызстан, Kyrgyzstan; Russisch: Киргизия, Kirgizstan; Oezbeeks: Qirgʻiziston) is 'n rippebliek in Centraol-Azië, deil oetmakend vaan 't GOS, mèt 'n Törkse bevolking. 't Grens aon Kazachstan, Oesbekistan, Tadzjikistan en China. Hoofstad is Bisjkek, ander stei zien Osj, Karakol en Dzjalal-Abad.
Bestuurleke indeiling
Kirgizië is opgedeild in zeve oblaste; de hoofstad Bisjkek vörmp 'n eige distrik.
Demografie
De etnische Kirgieze besloon 'n klein 70% vaan de bevolking; in 't noorde woene väöl Russe, in 't zuie euverhierse de Oezbeke. De lèste twie gróppe vörme respectievelek ruum 6% en 15% vaan de bevolking. 't Gief ouch nog 'n kleine Dungaanse minderheid, e volk wat verwant is aon de Hui en de neet-islamitische Han.
75% vaan de bevolking is aonhenger vaan d'n islam. Zoen 20% is Russisch-Orthodox.
Taol
't Kirgizisch en 't Russisch zien de officiële taole. Väöl Kirgieze spreke evels Russisch in plaots vaan Kirgizisch, zeker in de stei in 't noorde.
Historie
In de hoegtijdaog vaan 't Perzisch Riek waor 't gebeed 'n grensprovincie devaan en bevolk door Arische volker. Later kaome Altaïsche volker dao in de mierderheid, en de modern Kirgieze zien 'n etnisch mingsel vaan Törke, Mongole en Kiptsjakke; in hun taol evels euverhierse Törkse eigehede. Dit volk woende d'n iersten tied (vaanaof de tiende iew in Tannu Tuva, en nao de expansie vaan de Mongole in de daartiende iew in 't modern Kirgizië.
Ze vele e good deil vaan d'n tied oonder ander Törkse volker, meh in 1685 vereuverde de Mongole ze. Intösse had d'n islam ziech euver 't land verspreid. In de vreuge negentienden iew kaom 't aon 't Chanaat vaan Kokand, tot 't in 1876 bij Rusland woort ingeleif. Vaanaof 't begin kaome de Kirgieze in opstand, en in 1916 woorte die zoe bleujeg neergeslage tot väöl lui nao Sjina vlöchde. In 1918 kaom 't land oonder Sovjetbewind, wat 't land 'n zeker otonomie gaof, in 1936 leiend tot 'ne volwierdege status es sovjetrippebliek. De Kirgizische cultuur woort beurtelings gestimuleerd en oonderdrök. In 1991 verklaorden 't land ziech oonaofhenkelek. Vaanaof oktober vaan dat jaor heet Askar Akajev de mach in hen, ummer door de verkezinge te manipulere. In 2005 woort heer nao 'n revolutie (zuug Kirgizische revolutie) gedwónge 't land te verlaote. Heer woort oetindelek opgevolg door Kurmanbek Bakijev, dee de verkezinge vaan 10 juli 2005 wónt.
Op 6 aprèl 2010 breke oonlöste oet, die ziech d'n daag daonao oetbreie nao de hoofstad Bisjkek. Kórt daonao gaof 't ouch relle in de aander groete stei Osj (in 't zude) en Dzjalal-Abad. President Bakijev kondeg de noodtoestand aof, mer weurt gedwónge te vlöchte. Ouch breke groetsjaolege relle oet tösse etnische Oezbeke en Kirgieze. Zeker 2.000 lui zouwe doedgebleve zien en 400.000 lui vlöchde. Veural etnische Oezbeke waore doelwit. Nao 'nen euvergaankstied woorte in 2011 nui verkezinge gehawwe, die mèt 'n absolute mierderheid woorte gewonne door Almazbek Atambajev.
Osama
Osama is 'ne film oet 2003.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms.
De film woort geregisseerd door Siddiq Barmak en heet 'nen doer vaan 83 menute.
Creuse (verdudeliking)
Creuse kan verwieze nao:
Sergius en Bacchus
Sergius en Bacchus (gesjtórve ca. 303) zeunt martelaere in de Christelijke Kèrke zoewal in de Rooms Katholieke Kèrk es wie in de Oosters-orthodoxe en de Oriëntaals-orthodoxe Kèrke. Hönne feestdaag is óp 7 oktober.
Sergius (ooch Sargius of Sarga) va Resafa (of Sergiopolis) kieëm oet de provincie Augusta Euphratesia (noe in Noord-Syrië). Bacchus waor va Barbalis.
Passieverhaol
't Lijdensverhaol of d'r passio va Sergius en Bacchus is bewaard blaeve in 't Grieks, Latien en Syrisch, mae ooch historici wie Theodoretus va Cyrrhus vermelde ze. Ze waore martelaere in d'r tied van de christenvervólging oonder Diocletianus. Ze zówwe van Romeinse adel zieë gewes. Keizer Maximianus (285-305), how ze aagesjtèld es officier van de Romeinse grenstroepe in Syrië. Wie e d'r achter kieëm dat ze christen waore leet e ze vör sjtraof in vrówweklèjjer dör de sjtraote van de sjtad sjlepe. In de plaatsj Barbalis (of Varvalis) leet e Bacchus zoelang gesele bies e sjtórf. Te Resafa moes Sergius 15 kilometer lope óp sjoon mèt iezere naegel die dör de zole sjtoke. Daonao waoërt e onthoofd. 't Jaor van hönne gewelddadige doeëd löpt in de brónne oeteen van 296 bis 305. Sergius wert aafgebeeld in vrowwenklejjer en sjoon mèt sjpitse peunte.
Napels
thumb|'t Dertieëndjenieëfsje Castel Nuovo in Napels. Napels (Italiaans: Napoli; Napolitaans: Napule; Letien: Neapolis; Aadgrieks: Νεάπολις "nuuj stad") is de grótste en riekste stad in 't zuje van Itaalje. 't Ligk taenge de naordelike waterkantj vanne Golf van Napels, tössen 't vólkanisch gebied vanne Campi Flegrei in 't wèste enne vólkaan de Vesuvius in 't oeaste. Napels deentj es 't bestuurlik centrum vanne streek Campanië enne pervinsje Napels.
Napels enne ómgaeving vörmp ei vanne verstejjelikste gebiede van Itaalje mit 'n bevölking van zón 960.000 inweuners. De ganse metropool haet 'n bevölking van ruum 3.000.000, waat 't nao Roeame en Milaan de grótste Italiaanse metropool maak. De inweuners vanne stad neump me de Napolitane.
Napels kèntj 'n lang en rieke gesjiechte, kóns en kultuur. 't Eige dialek, 't Napolitaans, wiek zoväöl van 't Standerditaliaans aaf det m'n 't es 'n eige spraok kan betrachte. Dore ligking, gruuedje en kultuur wuuertj Napels döks gezeen es 'n waerspegeling van 't laeven in Zuud-Itaalje.
De pizza kump van oearsprónk oet Napels.
La Redoute
thumb|250px|La Redoute liegkt in d'r klassieker [[LBL]] La Redoute is 'ne berg in de gemèngde Sougné-Remouchamps in de Belzje provincie Luuk, dae geleefd is in versjèjje wielerklassiekers, zoewie Luuk-Bastenake-Luuk.
Waeërsj
thumb|De dörpskern va Waeërsj thumb|Typish sjtröatje i Waeërsj Waeërsj (Franzuësisj: Warsage; Nederlands: Weerst) is e dörp i g'n Belsje provins Luuk, i g'n gemingde Dalhem. 't Dörp hat 1.400 iwuënesj en 't ligk i ge Lank va Herf, teëge de officieel Nederlandssjproakige gemingde Voere. Wiewaal de gemingde Dalhem officieel Franzuësisjsjproakig is, guëf 't vöal lüj die 't Nederlands en 't Limburgs mechtig zint. Dat kin me dils óch verkloare durch d'r groeëte touwsjtruim va lüj oet Nederland en Vlaandere.
D'r naam
Waeërsj woeëd i middelieëwse brónne vermeld es Werste, wat verwant zouw zing aan 't Nederlandse woad weren. D'r naam weëd óch geneumd in 'n oerkónde oet 1150, va d'r keizer Frederik I Barbarossa. Doa-in heesjde 't Castris Warsage: Fort Waeërsj.
Politieke gesjichde
't Dörp woeëd gesjtich óp leemrieke grónk. Volges 'n oerkónde oet 1202 richde de Cisterciënzers va g'n Abdie van Val-Dieu oet Aobel e laathof óp, wat in 't feodaal systeem 'n lieëger rechbank woar die gebónge woar aa heerlighede. Tiedes 't ancien régime behoeërde Waeërsj tot Graafsjap Dalhem, óngerdeel va de Leng van Overmaas. Óp 26 december 1661 woeëde de leng va Overmaas, zoeëwie bepoald in 't Partagetraktaat, verdild ónger de Republiek der Zeve Verenigde Nederleng en Sjpanje. Waeërsj woeëd Sjpaans, meh Dalhem bleef beivuurbild Sjtaats.
Crash mit vleegmesjieng
Óp 29 juni 1913 maakde d'r Franzuësisje vlegeneer Leon Parisot ter iere van 't Waeërsjter dörpsfieës 'n vluch boave de dörper Bjen en Waeërsj. Vöale aaweëzige raakde enthousias en vroge d'r Parisot um mit te moage vlege. D'r Parisot besjloot toch alling te goa, weil d'r wink zier vlagerig woar. Kót noa 't sjtiege crashte 't touwsjtel, oeëbei Parisot en twieë anger lüj d'r doeëd vónge. Óch vele zikker tieën gewónge.
D'r Ieësjte Weltkreeg
In augus 1914 trókke de Dütsje tróppe durch 't Belsj es óngerdeel van 't Von Schlieffenplan. 't Dörp Waeërsj woeëd heibei zjwoar getróffe. Zikker tiedes de represailles van de Dütsje soldate, die meende dat óp hun tróppe gesjótte woeëd. Tieëntalle burgere woeëde ópgepak en aafgeveurd noa 't militair kamp i Moelinge en 25 hoezer woeëde i brank gesjtoake. I Moelinge woeëde ieësj twelf manne ópgeknup. De anger lüj woeëde gemarteld en doeëdgesjótte. Hun lichame zint tot óp hüj noeëts trükgevónge. De Rue des Fusillés heringert aa dit dörpsdrama.
Aerdmantjel
De aerdmantjel is de laog in de opboew van de aerd die drek ónger de aerdkórs ligk. De aerdmantjel begint op inkel teental kilomaeters deepde en is óngeveer 2900 km diek. Ze nump 83% van 't voluum van de aerd in en bevat 67,5% van de massa.
Waeërsj
Busóngeluk
I de noamiddag va 9 fibberwaar 1948 raakde de lienbus va Visé noa Luuk va d'r weëg. De bus vaarde teëge 'ne boom, oeëbei d'r benzientenk kepotklapde. 't Veurtuug sjtóng sjnel i brank. Bei 't malleur sjtorve vieftieën lüj. Twelf slachoffers koame oet Voere. Neëve d'r N608 sjteet e kling gedinkteke.
Aerdmantjel
De aerdmantjel is ónger te verdeile in de boetemantjel en de binnemantjel. De temperatuur van de boetemantjel varieert tösse zoget 100 °C, aan de baovegrens mit de kórs, en zoget 3000 °C. De boetekantj van de boetemantjel is vas, mer door de toenummendje temperatuur weurt de boetemantjel op binne aan ummer vleujbaarder. De temperatuur van de binnemantjel is zoget 3500 °C. Door de hoog drök en anger sjemische samestèlling es de boetemantjel is de binnemantjel aevel toch vas.
Waeërsj
Sjproak
Oersjprunkelig kalde me i g'n sjtrieëk 'n lokaal variant van 't Limburgs, wie dökker i de leng van Overmaas. De sjproakgrens tussje kót gezag 't Franzuësisj en 't Nederlands woar evvel neet sjerp, ieëder zier diffuus. Doadurch guëf 't in 't officieel Franzuësisjsjproakig gebeed ten zuje en 't oeëste va g'n Voersjtrieëk nog Nederlandse (en oeësteliger óch Dütsje) name. Dit betref dök sjtroate en gehuchte. Vuurbilde heivan i Waeërsj of i g'n direkte umgeëving zint Rue Craesborn en 't gehuch La Heydt, teëge de grens mit Voere.
Vanaaf d'r achtieënde ieëw verfransde de sjtrieëk en bei de officieel vassjtelling va de sjproakgrens in 1963 koom 't dörp óp grónk doavan officieel i Wallonië te ligke. Formeel is de sjproak in 't óngerwies, de kirk en de uëverheed Franzuësisj, meh i wirkeligheed weëd 't Nederlands en 't Limburgs durch e groeët deel va de bevólking gekald.
Sjtrieëkproducte
Seër 1980 weëd óp 't Domaine de la Marnière wien verboewd. 't Domein is durch d'r kalkboam en de óp 't zuje gerichde hellinge zier gesjik vuur 't tele va wiendroeve. Óp 't domein weëde vuural de rasse Chardonnay en Pinot Gris verboewd. De Brasserie de Warsage brouwt drei beersoate: Warsage brune, Warsage blonde en Warsage triple.
Verkier
't Dörp ligk aa g'ne N608, deë Visé mit Vols verbingk. Get ten noorde van 't dörp ligk de Montzenroute, die wier geet noa Oake.
Anger kerne
I g'n Voersjtrieëk:
I ge Lank va Herf:
Côtes-d'Armor
thumb|Ligking van 't departement Côtes-d'Armor. 't Departement Côtes-d'Armor is eine vanne departementen in Frankriek en haet 't nómmer 22. 't Is gelaengen in 't wèste van 't landj, grenzendj ane departemente: Finistère, Morbihan en Ille-et-Vilaine. De houfstad is Dijon.
.ai
.ai és de ccTLD-code vër 't topleveldomein van 't Anguilla, 'n iëverzeis gebied van Graut-Britannië én 't Caraïbisch gebied. 't Domein woëd geïntroduceerd én 1995 en hèt 'nen actieve staotus. De egelike bedoeléng vër 't domein és zaoke daaj verwaant zin aon 't iëverzeis gebied van Anguila, mèr 't domein wiëd weinig gebrauk. Registraties vanaut aander len és miëgelik, mèr doë wiëd niët heil vël gebrauk van gemaak.
Côtes-d'Armor
Demografie
Lies vanne grótste tieën gemèndje in 't departement:
Detmold
Detmold (Nedersaksisch: Deppelt) ies de houfsjtad van de Wes-Duutsje krink Kreis Lippe, in d'n deilsjtaat Noordrien-Wesfale. Ze ies daoneve ouch de houfsjtad van de groatere Regierungsbezirk Detmold, die 't gans oaste van Noordrien-Wesfale besjleit.
De op 134 meter huegte liegkende gemeinte haw, mèt 'n oppervlaakte van 129,39 km², op 31 december 2018 74.388 inweunersj. Daomèt haw ze 'n bevolkingsdichte van 575 de veerkante kilometer.
Wie de res van Kreis Lippe, liegk de sjtad historisch noch in 't Rienland, noch in Wesfale. Bies de sjtiechting van 't Duutsj Riek in 1870/71 waor Lippe 'nen onaafhenkeleken dwergsjtaat mèt Detmold es houfsjtad.
D'n allewiele president van Duutsjland, Frank-Walter Steinmeier, ies gebore in Detmold in 1956.
Good Bye, Lenin!
Good Bye Lenin! is 'ne film oet 2003.
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan kemedie, dramafilms, romantiek.
De film woort geregisseerd door Wolfgang Becker en heet 'nen doer vaan 121 menute.
't Sjteel
't Sjteel  is 'n veurmalig gehuch t'n zuje van de veursjtad van Remunj. 't Sjteel is geboewd róndj de Roer. E bekènd geboew det in 't Sjteel ligk is de ECI Cultuurfabriek. Eigelik sjleit de naam 't Sjteel op 't gebied roewwaeg tösse en de Minderbroedersingel. De naam weurt noe ouch gebroek veur 't gebied t'n wèste van de Roer. Hie branjde in december 2014 'n loods wo beut opgeslage wore aaf, wonao 'ne grote wolk asbes euver de binnesjtad van Remunj wejde, wodoor de sjtad toe waerde gehaje en aafgesjlaote en gein treine Remunj meer aandeje.
Zwaordjekraf
De zwaordjekraf, zwaordjekrach of gravitatie is 'n aantrèkkendje kraf die twieë massa's op einanger oetube. De zwaordjekrach is ein vanne veer netuurkrafte. Dees krach is op 't niveau van atoeame hieël klein vergeleke mitte anger krafte, mer is de kraf die op macroscopische aafstenj 't alledaagste wirk: 'n op eder veurwirp nao ónger (nao 't middelpuntj vanne aerd) wirkendje kraf, aeveraejig mitte massa van 't veurwirp. De zwaordjekrach is op astronomische aafstenj in nag sterker maot de euverhieërsjendje kraf, wie tösse de aerd enne maon, tösse de zón en al planeten en zelfs tösse sterrestèlsele, wodoor de oetdiejing van 't hieëlal wuuertj taengegewirk. De zwaordjekrach, die verantjwuuerdelik is veur 't valle van dinger wie d'n appel, zörg ouch d'rveur det de maon of 'n satelliet in 'n baan róndje aerd blief, det de aerd zelf in 'n baan róndje zón blief en det de zón same mit al anger sterre vanne Milkwaeg róndj e zeker middelpuntj haer blief drejje.
Formuul
De gravitatiewèt van Newton is: mit
De aantrèkkingskraf die de aerd oetuub op e veurwirp det zich oppe aerdoppervlakdje bevindj kan waere beraekendj door in dees vergelieking veur m1 de massa vanne aerd te gebroeke en veur r de (gemiddeldje) straol vanne aerd. In det val kan de baovestäöndje vergelieking waere vereinveljig toet: worin
De vergelieking wuuertj meistes gesjreven es: worin m de massa van 't betröffendj veurwirp is en g de hiebaove beraekendje valversnelling ane aerdoppervlakdje.
Dønna
thumb|De ligking van Dønna in de pervincie Nordland. Dønna is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Nordland in Nórwaeg. De gemeinte had 1.507 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 192,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 7,8. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Bokmål gebroek.
De gemeintecode is 1827.
Laesplenkske
thumb|Valkebergs laesplenkske 1984 'n Laesplenkske ies ein van de lièrmiedele um kinger 't laeze aan te lière. Mèt 'n aafbeelding es geheugesjteuntsje weurt 'n bepaald (eenvoudig) basiswoord aangelièrd. Alle veurkómmende lèttersj en lèttercombinaties kómme op dees meneer aan de beurt. Bekènde veurbeelde, die op de basissjoale gebruuk woorte en weure zint veur 't Nederlands: 't aap-noot-mies plenkske (1910) en de later reeks boom-roos-vis (1960), oetgeveurd in losse beeldplate, die aan de moer were opgehange.
16e ièw
In 1530 al besjting d'r eine laesgank van Valentin Ickelsamer woabie lèttersj aan plaetjes gekoppeld woorte, 'n soort van ABC-mehodiek. Johan A.Comenius kreeg naam mèt ziene sjpeel-laes-liergank rónd 1540. Zien lièrlinge lièrde sjpelentaere laeze. Dat dege ze mèt dobbelsjtein mèt klinkersj en klanke d'r op.
In de 16e en 17e ièw woorte in Ingeland de zoageheisje "Hornbooks" gebruuk, die leke op de Hollandse ABC-braetsjes. Op Hollandse sjoale woorte, tot 1830, de groater abc-beuk gebruuk. zgn. 'Hanebeuk' vanwege de haan dae op de kaf sjting es symbool van oplèttendheid. De inhoud besjting oet alfabette in versjeie lèttertypes, 'n hoeveelheid lèttergrepe en gebede zoa-es 't Ozevader.
17e ièw
In 1640 óntwiekelde Frees C. de Felliers mèt succes eine laesgank in twelf trae. Aan de beurt kaome lèttersj, lèttergrepe en klanke, plaatsname, gebede, riemkes en ciefersj.
19e ièw
Begin 19e ièw woort sjrieve en laeze belangriek. Laeze kènne waor kènnis aanlègke. Na 't inveure van de Sjoalwèt 1806 (bie 't aafsjaffe van de Bataafse Republiek) woorte de besjtaonde laesgeng sjterk verbaeterd. J.Schneither sjreef de klankmethodiek nao 't veurbeeld van Ickelsamer. Hae gebruukde 2 plate mèt 35 weurd (kraai, pauw, leeuw, kooi, bloei op regel 1). Mèt ziene laesgank verbaeterde hae 't gans laesónderwies. Niewold introduceerde 't lètterraad um sjpelentaere weurd te laote ontdèkke. Dat waore dèks waal ónzinweurd. Daoneve wèrkde P.J.Prinsen in 1817 ein nuuj meneer van lière laeze oet, nao 't Duutsj veurbeeld: plate en weurd veur klanke te lière laeze. Dees 'lètterplenkskes' woorte de veurluiper van de later laesplenkskes van Becker, Colenbrander en Hoogeveen.
Analytisch-synthetische leesmethode.
In 't Hollands bedach Hoogeveen zien twièreigelig plenkske aap-roos-zeef in 1897 en dao-oet weer ein nuujt, ein driereigelig aap-noot-mies. Ónderwiezer Colenbrander bedach geliekertied ein laesplenkske dat mèt geit-zeep-does begint.
20e ièw
In 1910 kaom ein nuuj, verbaeterd plenkske van Hoogeveen oet bie Wolters oetgeverie, mèt de rie' aap-noot-mies'. Same mit Lighthart, Scheepstra en Jetses boewde Hoogeveen ziene laesgank oet. In 1932, 1955, 1960 en 1967 kaome verbaeterde methodieke oet. Nederlands-Indië kreeg 't jaap-gijs-dien-plenkske.
Vanaaf 1930 óntsjteit de 'globaalmethode' woa-in volzinne 't oegangspunt zin, en weurd pas later ópgedeild waere.
Nao 1950 versjiene 'structuur- en analysemethodes', wie 'Veilig Leren Lezen". 't "Boom-roos-vis" ies bedach door Frater Caesarius Mommers (1960). Hae wèrkde bies aan zien sjterve in 2007 bie oetgaever Zwijsen aan ein digitaal sjoalbord. H.J.Kooreman woort in 1976 bekènd mit zien "letterstadmethode" daan-gijs-mier.
E. Tismeer bedach 't plenkske 'lam-wit-piet' bie de laesgank "Ek kan lees" veur Zuid-Afrika in 1925, oetgegaeve bie Swets en Zeitlinger. S.H. Engelman is de bedinker van 't Hebreefs laesplenkske dat in 1925 oetgegaeve is. L.Slagter maakde ein 2e oetgaaf.
Limburgstalige laesplenkskes
Limburgstalige laesplenkskes zint te verdeile in didactische en nostalgische. Bie de didactische laesgank weurt oetgegange van 'n onderwiesmethode. Bie 't nostalgisch plenkse besjteit daoneve ouch väöl aandach veur 't, verdwienend, dialekwoord.
't Valkebergs leesplenkske, (van Els Diederen, onderwiezeres en besjtuurslid van Veldeke-Valkeberg), woort door Veldeke-Valkeberg ièrsj es laeskleurplaat oetgegaeve in 1983 en 'n jaor daonao es leesplenkske. In 2000 gelanceerd es virtueel leesplenkske op de website. 't Didactisch plenkske, mèt 30 aafbeeldinge, geuf bekans alle korte (sjtoattoan), alle lang (sjleiptoan) klanke én alle mètklinkersj weer: (daak, tas, maon, oug, knoup, doas, book, kómp, loch, piel, kies, kiès, rink, hègk, zaeg, weeg, flesj, hoes, loetsj, un, vösj, kruus, buul, kuèl, tuit, beursj, meule, zeip, Lei, sjäöp). Nao 't Valkebergs volgde in 1984 'n Mestreechs plenkske, es particulier intitiatief oetgdeild. De oetgaaf in 1987, oetgegeve door Veldeke-Mestreech ies van Bèr Essers: (lótsj, tuut, hin, kuusj, poor, knoup, gezèt, boezjie, sjogkel, kräölke, kengkee, zeibaor, walmoer, does, geis, körf en maosbrögk). Onderwiel kaom in 1985 in Ruiver 'n laesplenkske oet. In 1987 kaome plenkskes in Amie, Beeg, Haors en Remung. In 1988 volgde Toear en Gelaen. In 1991 versjeen 't Heerles plenkske (didactisch), samegesjtèld door Leonie Robroek en oetgegeve door Veldeke-Heële: (vlaam, kwakket, pool, oambusj, sjop, hóndesj, reub, sjup, weuëd, fersjet, zök, träöt, vruike, leech, zjweëgel, wegk, koel, doeës, d'r Kueb, tuut, kriet, kniën, kieësj, kirmes, winkbül, dri-j). In 1994 ontworp ze 'n leesplenkske mèt 4 versies: 't Nuiehages, Sjeter, Bróckelzer en Waobiger plat.
Alle Limburgse laesplenkskes
In de volgende dialekte zint laesplenkskes in 't eige dialek oetgegaeve:
Søren Kierkegaard
thumb|Søren Kierkegaard. Søren Aabey Kierkegaard (5 mei 1813 - 11 november 1855, Kopenhage) waor 'ne Deense filosoof, theoloog en sjriever. E wert besjowd es d'r groondliegker van 't existentialisme.
Biografie
't Laeve va Kiekergaard is zoonder väöl groeëte avonture verlope. E haat hos noeëts z'n gebaoërtesjtad Kopenhage verlaote. Twiemaol waor-e in Berlien, oeë-e kènnis makde mèt de filosofie va Schelling. Z'ne vader hertrowde in 't roowjaor van z'n ursjte vrow en kreeg mèt z'n twiede vrow zaeëve keender, oeëvan Søren d'r jongste waor. Z'ne vader waor 56 en z'n moder 45 jaor aod wie Kierkegaard gebaore waoërt.
De gebäörtenisse in 't laeve van Kierkegaard haant èègelèk 'n innerlek karakter.
Naeëve dis gebäörtenisse lupt d'r lange sjtroom van Kierkegaards sjrieverswaerk, dae in driej groepe verdeeld kan waeëre:
De èènige en groeëte gebäörtenis in zie laeëve, is z'n waerk zelf. Zoewie later Friedrich Nietzsche en Franz Kafka, laefde e terwiel e sjreef. Z'n existentie drukt zich gaans in z'n sjrieverswaerk oet.
De filosofie van Kierkegaard
Volges Kierkegaard vervraemp de taal ós van de laevende ervaring aangezeen ze 'n abstrak gegaeve is.
Bronne
Väör dis vertaling waoërt gebroek gemakt van 'n Deense oetgaaf oet 1940, die gaans uvverèènkeumt mèt de origineel oetgaaf van 1843.
Landkreis Birkenfeld
De Landkreis Birkenfeld ies 'ne landskrink (Landkreis) in Rienland-Palts, Wes-Duutsjland. De houfplaats ies Birkenfeld. Mit 'n groatte van 776,82 km2 en, volges de census van 31 december 2020, 80.830 inweunersj, haw de krink op dat momint 'n bevoukingsdiechte van 104 de km2. 't Gief 96 gemeintes in dizze krink.
'ne Landskrink in Rienland-Palts ies vergeliekbaar mit 'ne krink in Noordrien-Wesfale (NRW). 't Geuf ivvels get oetzongeringe. Zoa zin de gemeintes in 'ne landskrink väöl kleiner en vörme zelfs de kleinste dörpkes 'n gemeinte, wiel de gemeintes in NRW väöl groater zin (vergeliekbaar mit de Nederlandse en Belzje gemeintes.
In Rienland-Palts zin de Landskrink dan waer verdeild in verbandsvrie gemeintes (Verbandsfreie Gemeinden), verbandsgemeintes (Verbandsgemeinden) en verbandsangehuèrde gemeintes (verbandsangehörigen Gemeinden). De verbandsvrie gemeintes zin, zjuus wie de krinkvrie sjtae in NRW, neet aafhenkelek van de krink. De verbandsgemeintes zin dat, zjuus wie de geweun gemeintes in NRW, waal aafhenkelek van de krink. De verbandsangehuèrde gemeintes höbbe meh hièl wieneg mach en moete daovan 't meiste deile mit de verbandsgemeinte woa ze tot behuère. Hiedoor lieket 't gemeintebesjtuur van Rienland-Palts väöl miè op dat van Frankriek, 't land wat in 't ièrsjte decennium nao de Twiède Waereldoorlog Rienland-Palts haet opgeriech en haet bezat.
De veer verbandsvrie gemeintes in dizze krink zin:
Edison oeuvrepries
De Edison oeuvrepries ies ein van de hoagste ondersjeiinge in de popmuziek in Nederland. De pries woort veur 't ièrsj in 1971 oetgereik aan Rogier van Otterloo. Dao besjtoon ouch Edisonpries veur de Jazzmuziek (de Edison Jazz Oeuvrepries) en veur de Klassieke muziek, de Edison Klassiek.
Gitaar
De gitaar is e populair meziekinstrument det geluid maak door te spelen oppe snaore (oppe meiste saorte guuef 't zès snaore) wobie 't geluid of akkoestisch of via lektrikversterking geprojecteerdj wuuertj. Ze wuuertj normaal gespraoke bespeeldj door te tokkele, plókken of aan te slaon mitte rechse handj dewiel me de toeanhuuegdje aanguuef mitte linkse handj (angesóm veur linkshenjige). De gitaar is 'n chordofoon, traditiegewies geboedj van hout mit snaore van nylon of staol, en óngersjèdj zich van anger chordofone dore boew enne stumming. De modern gitaar woort veurgegange dore luut, de vihuela enne dóbbelkaorige Renaissance- en Barokgitare; die allemaol bie höbbe gedragen ane óntwikkeling vanne modern zèssnaorige gitaar.