cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nederland
Literatuur
In de middeliewe woort de mieste Nederlandse literatuur in Braobant en Vlaandere geproduceerd, meh Heinric van Veldeke (ca. 1128-1190) brach 'nen tied in Mestreech door. De zuideleke rederiekerstraditie sloog ind middeliewe euver nao Holland; Joost van den Vondel (1587-1679) en P.C. Hooft (1581-1647), twie vaan de groetste sjrievers oet de zeventienden iew, greujde drin op. Ouch Constantijn Huygens (1596-1687) en Gerbrand Andriaenszoon Bredero (1585-1618) woorte bekind. Oet d'n achtienden iew is de breefroman Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhardt vaan belaank. De groetste sjriever oet de negentienden iew waor Multatuli (Eduard Douwes Dekker; 1820-1887); vaanaof 1880 bleujde de poëzie bij de Tachtegers. Roond 1900 trok Louis Couperus (1863-1923) de aondach mèt zien rieke fin de sièclestijl, boemèt Ferdinand Bordewijk (1884-1965, nui zakelekheid) wouw aofrekene. Tegeliek mèt häöm waor Martinus Nijhoff (1894-1953) actief, de groetste Nederlandsen diechter oet de twintegsten iew. Nao d'n oorlog kaome de 'groete drei' op: Willem Frederik Hermans (1921-1995, beïnvlood door Sartre), Gerard Reve (1923-2006) en Harry Mulisch (1927-2010). Ouch Jan Wolkers (1925-2007) en Hella Haasse (1918-2011) trokke in dezelfden tied de aondach. De poëzie vaan deen tied is veur e good deil bepaold door de Vieftegers.
Urbanisatie
De verdeiling vaan de bevolking euver 't land is get oongewoen: oondaanks de hoeg bevolkingsdeechde kint 't land gein stei vaan mie es ein mieljoen inwoeners. Wel make de veer groetste gemeintes - Amsterdam, Rotterdam, D'n Haag en Utrech - mèt nog väöl aander middelgroete stei (boe-oonder Almere, zevende stad vaan 't land), klein stei en versteidelekde dörper deil oet vaan de Randstad, e groet urbaan gebeed in Wes-Nederland boe intösse 7 mieljoen lui woene. De twiede groetste bevolkingsconcentratie vint me in Noord-Braobant, boe oonder mie de vijfde, zesde en negende stad te vinde zien (Eindhove, Tilburg en Breda respectievelek). Aander concentraties zien te vinde in zuidelek Limbörg (Mestreech, Zittert-Gelaen en Parksjtad Limburg), zuidelek Gelderland (Nimwege, Arnhem en Apeldoorn); en Twente (Enschede en Hengelo); de stad Groninge, de achste vaan 't land, vörmp gooddeils allein e steidelek gebeed. In de Nederlandse Ruimdeleke Ordening weurt mèt 't begrip stadsgewes gewèrk.
Etnische verdeiling
De Nederlanders hure genetisch gezeen veural tot de haplogróppe R1b (70%) en I (25%). Mèt dat hoeg percentaasj R1b liekene de Nederlanders väöl op de Britte en minder op de Franse en Pruse. Binne de gróp R1b is de subgróp R1b1b2a1 de frequintste.
Oonderwies en weitesjap
De Nobelpries is versjèllende kiere aon 'ne Nederlander oetgereik; bekinde laureaote zien Jacobus Henricus van 't Hoff (chemie, 1901), Johannes Diderik van der Waals (natuurkunde, 1910), Heike Kamerlingh Onnes (natuurkunde, 1913), Jan Tinbergen (economie, 1969), Paul Crutzen (chemie, 1995) en Gerardus 't Hooft en Martinus Veltman (natuurkunde, 1999). Groete Nederlandse wetensjappers oet vreuger tije zien Christiaan Huygens (1629-1695), Anthoni van Leeuwenhoek (1632-1723) Jan Swammerdam (1637-1680) en Herman Boerhaave (1668-1738). De bekindste Nederlandse filosofe zien Desiderius Erasmus (1467?-1536) en Baruch d'Espinoza (1632-1677).
Gecomponeerde meziek
In de gecomponeerde meziek heet Nederland neet de rol kinne speule die 't in de sjèlderkuns späölt. Vaan de Nederlandse polyfoniste kaome 'rs mer e paar oet de Noordeleke Nederlen. De belaankriekste en alzeleve mies invloodrieke componis oet Nederland is Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621), dee klaveermeziektradities oet gans Europa bijeinbrach en euver zien lierlinge es de stiechter vaan de Noord-Duitse örgelsjaol gelt. De hoegbarok is vertegewoordeg in Unico Wilhelm van Wassenaer (1692-1766), dee zien wereldbekinde Concerti Armonici 240 jaor laank oonterech aon Pergolesi zien touwgesjreve. Roond 1900 waor Alphons Diepenbrock (1862-1921) actief, dee vocale muziek in d'n trant vaan Mahler sjreef en dee lèste ouch heet beïnvlood. Prominente moderniste waore Matthijs Vermeulen (1888-1967; veural bekind mèt symfonieë in de vrij atonaliteit) en Willem Pijper (1894-1947; 'ne neoclassicus, wie de mieste Nederlandse componiste oet zienen tied Frans georiënteerd). Nao d'n Twiede Wereldoorlog woort Ton de Leeuw (1926-1996) de belaankriekste veurvechter vaan internationaol trends oet d'n avant-gardemeziek. Um häöm heer waore oonder mie Peter Schat (1935-2003), Jan van Vlijmen (1935-2004) en Simeon ten Holt (1923-2012; later bekind mèt minimal music) actief. Ouch kaom 'n bleujende improvisatiescene op, die es 'typisch Nederlands' gelt en wèrk op de grens vaan moderne jazz en gecomponeerde meziek, mèt figure wie Willem Breuker (1944-2010) en Misha Mengelberg (1935-2017). Louis Andriessen (*1939) maakde internationaal naom mèt minimal music dee door Stravinski is beïnvlood.
Religie
Nederland is sinds de lèste decennia vaan d'n twintegsten iew sterk oontkèrkelek. In 2005 hóng 41% vaan de Nederlanders gein georganiseerde religie aon. Vaan de aandere geit e groet deil mer sporadisch nao de kèrk. Vaanajds evels waor Nederland sterk sociologisch verdeild euver religieus lijne. Katholiek zien ze in de provincies Noord-Braobant (boete 't Land vaan Altena) en Limbörg, in väöl plaotse in Noord-Holland, in sommege plaotse in Zuid-Holland en Utrech, in oostelek Twente (provincie Euverijssel), in 't Riek vaan Nimwege en de Liemers (Gelderland) en in de gemeinte Hulst (Zieland), protestants op de mieste aander plaotse. Dit versjèl is gooddeils oontstande in 't Twelfjaoreg Bestand (zuug oonder): de katholieke deile vaan Nederland laoge toen ofwel in Spaons gebeed, of in lendelek gebeed boe 'ne plaotseleken ambshier 't katholicisme besjermde.
Volksmeziek
Nederlandse volksmeziek is veur e groet deil historisch, dat wèlt zègke tot de tradities die veur folkloriste intrèssant zien, al in de negentienden iew bekans stèlvele. 't Gief väöl zaankbeukskes oet vreuger tije, die evels miestal allein de tekste geve en gein wijsaonduidinge höbbe. Door intensief oonderzeuk lök 't miestal de melodie bij de teks te vinde. Volksleedsjes die in Nederland in de negentienden en twintegsten iew nog woorte opgeteikend, zien gemeinelek tonaol en in majeur. Oetzunderinge beeje Volendam (gemeinte Edam-Volendam, Noord-Holland) en Hoogeloon (gemeinte Bladel, Noord-Braobant), boe me nog nao d'n oorlog mineur-melodieë kós opteikene. Instrumentaal tradities concentrere ziech roontelum de trèkzak en de blaosmuziek, instruminte die in de negentienden iew binnekaome. Op Terschelling (provincie Friesland) heet me evels awwer muzikaal tradities behawwe (volks vioolspeul). De blaosmuziek is populair gebleve in Friesland (vasteland) meh veural in Limbörg, boe eder groeter dörp wel 'n famfaar of hermenie heet. Veural in Limbörg ouch besteit 'n levendege zaankcultuur roond de vastelaovend.
Waope
Dit waope woort oersprunkelek door Wöllem I vasgestèld bij Keuninklek Besluut vaan 24 augustus 1815. In 1909 kraog 't zienen huiege vörm. 't Is 'n combinatie vaan 't waope vaan Nassau ('t geslach boe de stadhawwers en de later keuninge oet stamme) en dat vaan de Rippubliek. Allebei hadde ze 'ne gouwe liew in 't waope; 't veld vaan lazuur en de gouwe blökskes koume vaan Nassau, 't zweerd en de zeve pijle (die stoonte veur de zeve provincies) zien vaan de Rippubliek euvergenome (zuug 't pleetsje).
Wijer verluip vaan d'n oorlog en Vrei vaan Munster
thumb|Aondeil vaan de VOC oet 1606. Intösse hadde de Spanjole al groete stökker land in 't zuie en ooste trökvereuverd op de Rippubliek. Allein in 't weste en veural op zie kóste de Nederlanders ziech hawwe. 't Tij kierde vaanaof 1590 oonder bevel vaan prins Maurits vaan Oranje, dee zoe good wie alle gebeed bove de groete reviere trökpakde. Ouch begós roond 1600 de koloniaol expansie vaan 't nui riek; de in 1602 opgeriechde Vereinegde Oosindische Compagnie (VOC) bouwde e riek in 't ooste op (Kaap de Gooj Hoop en zeker ouch Indië), veural ten koste vaan de Portugeze. In 1609 slote de Nederlanders en Spanjole 't Twelfjaoreg Bestand. In deen tied kaom 't tot sterke politieke spanninge tösse prins Maurits en de Hollandse raodspensionnair Van Oldenbarnevelt, wat ziech vertaolde in religieus ooneinegheid tösse remonstrante en contra-remonstrante. De ierste woorte verboje en Van Oldenbarnevelt, dee ze had gesteund, woort oonthoof. In 1621, wie 't Bestand indegde, woort ouch de Wes-Indische Compagnie opgeriech, die e koloniaol riek in Amerika opbouwde en ziech veural riechde op de slaovehandel. Vaanaof 1625 woort de gestorve Maurits opgevolg door Frederik Hendrik vaan Oranje, bijgeneump de 'Steidedwinger', dee nog groete stökker in Zuid-Nederland trökpakde. De bevolking waor dao intösse al ferm katheliek en is dat ummer gebleve, ouch al door de relatief religieus tolerantie in de Rippubliek. De beginsele vaan 't calvinistisch geluif in de Nederlen woorte bepaold op de Synood vaan Dordrech (1618-1619) In 1648 woort indelek 'n ind gemaak aon d'n oorlog, en wel in de Vrei vaan Munster, dee ouch d'n Daartegjaoregen Oorlog beïndegde. Heibij stapde de Rippubliek definitief oet 't Duits Riek, en woort de staot noe door Spaanje en de Habsbörgers erkind.
Bestuurleke indeiling
't Nui kabinet is vaan plan mie mach vaan de provincie de versjuive nao dees zoegenaomde laandsdeil.
Typisch Nederlands is de indeiling in watersjappe, 'n bestuurslaog die ziech bezeghèlt mèt zake gerelateerd aon waterbehier. Vreuger stoonte de watersjappe op sub-provinciaol niveau, neve de gemeintes; door groete herindeilinge de aofgeloupe jaore zien ze allewijl mie provinciaol vaan aard. Per 2018 gief 't 21 watersjappe.
Bleujtied
In 1688 woort Wöllem III ouch keuning vaan Ingeland; 'n coalitie die zeker ouchtrop geriech waor um de expansie vaan Fraankriek tege te hawwe. In dat jaor braok de Negejaoregen Oorlog mèt Fraankriek oet (in 1697 beïndeg mèt de vrei vaan Rijswijk). Wöllem III storf in 1702 kinderloes, boemèt 't Twiede Stadhawwerloes Tiedperk begós (in zès vaan de ach staote; in veer daovaan zouw 't zelfs tot 1747 dore). De politiek vaan Wöllem woort wel doorgezat; vaan 1702 tot 1713 voch de Rippubliek mèt in de Spaonse Successieoorlog. De oorloge hadde 't land oonderhaand financieel oetgepöt. Bij de Vrei vaan Utrech, die d'n oorlog beïndegde, kreeg de staot wel Staots-Bove-Gelder in han; ouch woort de Franse expansie gestop.
Twiede Wereldoorlog en Duitse bezètting
thumb|Oetwèrking vaan 't Bombardemint op Rotterdam. Me had gehoop in d'n Twiede Wereldoorlog weer neutraol te blieve, meh op 10 mei 1940 veel nazi-Duitsland Nederland, 't Belsj en Luxembörg in. Väöl tegestand kós 't Nederlands leger neet beie (oondaanks fel gevechte bij d'n Aofsleetdiek, de Grebbeberg en de Moerdijkbrögk); nao vief daog braoke de Pruse alle verzèt door Rotterdam te bombardere. De keuninkleke femilie en de regering waore nao Londe gevlöch. Um dees rei maakde 't Duits bewind vaan Nederland e riekscommissariaot, boebij neet allein 't militair bewind meh ouch 't börgerlek bestuur in Duitse han kaom. D'n Oosterieker Arthur Seyss-Inquart woort riekscommissair. In 't ierste oorlogsjaor perbeerde de bezètter de orde zoe väöl meugelek te behawwe um 't Nederlands volk veur ziech te winne; vaanaof 1941 evels woort de bezètting helder. Toen begós de systematische oetsleting vaan Joede oet 't opebaar leve (wat in Amsterdam leide tot de Fibberwariestaking), 't verbod op alle politieke partije boete de NSB en d'n arbeidsinzèt, boe väöl manslui veur oonderdoke.
Delfstoffe
Eerdolie kin in klein kwantiteite gevoonde weure; um te beginne ouch in de Noordzie, wijer veural bij Schoonebeek (gemeinte Emmen; gewonne vaan 1948 tot 1996 en sinds 2011 weer) en e bitteke in Zuid-Holland (oonder mie Rotterdam). Steinkole zitte in de groond in zuidelek Limbörg, meh sinds de jaore 1970 exploiteert me dat neet mie umtot 't väöls te deep ligk en daorum neet rendabel is. Iewelaank is ouch op groete sjaol törf gestoke (iers in Holland, later in Friesland en tot slot veural in Drenthe). Boete brandstoffe weurt in Oos-Nederland ouch zaajt gewonne.
Romeinsen tied
thumb|De Eburonesjat vaan [[Amie.]] De campagne vaan Caesar oonderworp alle Gallische stamme - dao huurde de Belzje in Zuid-Nederland ouch bij - meh umtot ze liever water es grens hadde, liefde de Romeine alles oonder de Rijn bij 't Riek in. Dees revier had toen häören hoofloup oongeveer bij d'n huiege Kromme Rijn en Awwe Rijn. Dit had tot gevolg tot ouch de Germaans sprekende Batave en Caninefate (in 't huieg Zuid-Holland) bij 't Riek kaome te hure. Daobij kaom tot de (Keltische) Eburone oet 't huieg Nederlands en Belsj Limbörg gooddeils waore oetgemaord, en tot de (Germaanse) Tóngere (Tungri) hun plaots innaome.
Protestantisme
't Protestantisme in Nederland vertegewoordeg veural de traditie vaan 't calvinisme; lutheraanse gemeinsjappe zien mer klein. Vaanaof de zeventienden iew meh veural in de negentienden en twintegsten iew heet 't väöl sjismata en aofsjeiinge gegeve, die tot 'n ooneuverziechteleke versplintering vaan 't kèrklandsjap leide. Zoe veel 't calvinisme in de negentienden iew oeterein in hervörmde en gerifformeerde, wat daoveur eigelek 'tzelfde had beteikend. Sinds 2004 evels zien väöl genoetsjappe (hervörmde, gerifformeerde en lutheraanse) gefuseerd tot de zoegenaomde PKN (Protestantse Kèrk in Nederland). Genoetsjappe of gemeintes zien te sortere nao theologische oriëntatie, in de ierste plaots in orthodox en vrijzinneg. Binne de orthodoxe vint me ouch nog 'ultra-orthodoxe' gemeinsjappe die me bevindelek gereformeerd neump (geconcentreerd in 'ne strook vaan Rijssen, gemeinte Rijssen-Holten, euver Midde-Nederland tot in Zieland). In de PKN zien alle theologische hoofgróppe verzameld, meh vrijzinnege zitte dèkser in de PKN en (streng-)orthodoxe zien (väöl) dèkser boete de fusiekèrk gebleve. 't Protestantisme organiseert ziech neet zoe hiërarchisch wie 't katholicisme; centraol euverlègk binne e genoetsjap vint plaots in de synood. De veurgenger weurt dominee geneump; dit is e typisch Nederlands woord.
Romeinsen tied
Kort tenao woorte ouch de Frieze oonderworpe; in 't midde vaan d'n iersten iew móste ziech de Romeine weer tröktrèkke achter de Rijn, wie dit volk in opstand kaom en 't Romeins leger de aander Germaanse stamme neet oonder controle kreeg. In 69 kaome ouch de Batave in opstand, oonder Julius Civilis; dezen opstand woort mer mèt meujte bedwoonge. Vaan de res vaan de Romeinsen tied in Nederland is minder bekind. De Romeine höbbe ziech veural laanks de limes (dus aon de zuidkant vaan de Rijn) en in Zuid-Limbörg gevesteg. In dat gebeed vint me versjèllende naome vaan Latiensen oersprunk, wie Mestreech (Mosae Trajectum) en Zumpelveld in 't zuie, en Tricht, Utrech (Trajectum) en Kesteren (gemeinte Neder-Betuwe; Castra) in 't midde. Tege 't ind vaan de Romeinsen tied moot ziech 't christendom zien begós te verspreie; Sintervaos weurt mèt de keerstening vaan de Tóngere geassocieerd. Mèt de ineinstorting vaan 't Romeins Riek in de veerden iew verlete de Romeine ouch de Nederlen.
Veendel
Al vreug in d'n tied vaan de Rippubliek evels woort de variant mèt roed väöl geveurd; boeveur perceis is neet dudelek. In de Fransen tied en later in 't Keuninkriek waor 't roed-wit-blauw veendel algemein gebrukelek, meh de wètteleke status daovaan laog neet vas. Pas toen in de jaore daarteg de NSB ziech de historische variant mèt oranje góng touweigene, besloot me de roej kleur officieel vas te lègke; dit woort gedoon bij Keuninklek Besluut vaan 19 fibberwarie 1937.
Hoeg en late middeliewe
De Braobanders höbbe oonderwijl 't groetste deil vaan wat allewijl Noord-Braobant is in han gekrege. Friesland tösse Vlie en Lauwers behèlt zien relatief zelfstendegheid, oondaanks aonspraoke vaan Floris op ouch dat deil. Limbörg is in deen tied 'ne politieke lappedeke, boe versjèllende veural klein voorste en hiere lokaol bezittinge höbbe. 'ne Wijeren trend, ouch neet oonbekind in Europa, is de ummer greujende mach vaan de stei ten koste vaan d'n adel. Dit zuut me in Holland (boe de graove ziech dèks mèt de börgers verbinde tege de riddersjap), meh ouch in Braobant en in de IJsselstei, Kampen veurop, die bleuje door hun lidmaotsjap vaan de Hanze.
Taole
Op Bonaire sprik me e Papiaments dialek, op Sint Eustatius en Saba huurt me Ingelse dialekte. De volkstaole genete groete maote vaan erkinning; zoe weurt dao oonderwies in 't Papiamento en Ingels gegeve.
Kapelle
Kapelle en motte zien in Nederland mèt hoonderde soorte, meh in d'n twintegsten iew zien ze wel in aontal achteroet gegaange, e perces wat nog ummer wijer geit. Verdwene zien beveurbeeld de roej vuurkapel (Palaeochrysophanus hippothoe) en de zèlvervlek (Boloria euphrosyne); 't duingentiaanbluiwke (Maculinea alcon arenaria) kaom allein in Nederland veur en is noe es oondersoort zelfs gans oetgestorve. Ouch de in Nederland endemische oondersoort vaan de groete vuurkapel (Lycaena dispar batava) is intösse irnsteg bedreig. Zelfs 'n tot veur kort extreem algemein soort wie d'n daagpauwoug (Aglais io) heet las vaan de klimaotverandering. Toch koume ouch aoventouw nui soorte kapelle 't land binne.
Architectuur
thumb|Rietveld-Schröderhoes in Utrech. Eint vaan de ajdste gebouwe in Nederland is de zaolkèrk vaan Lemieësj (gemeinte Vols), dit kèrkske weurt door sommege nog Karolingisch geneump, is evels ieder romaans. Ouch aander veurbeelder vaan de romaanse bouwkuns moot me veural in Limbörg zeuke (prominente romaanse kèrke in Remunj, Zöstere en Mestreech). De gotiek is wel euveral in 't land te vinde: zoe heet de Braobantse gotiek, oontstande in de zuideleke Nederlen, veurnaom vertegewoordegers in oonder mie Den Bosch, Dordrech en Middelburg. De bleuj vaan de börgerleke cultuur in de zeventienden iew vint me trök in 't Hollands classicisme (de barok, stijl vaan de contra-reformatie, moot me in Nederland neet zeuke), bij oonder mie Jacob van Campen (1596-1657; Paleis op d'n Dam, Amsterdam; Paleis Noordeinde, D'n Haag) en Pieter Post (1608-1669; oonder mie 't Raodhoes vaan Mestreech). In de negentienden iew regeerde ouch hei neoclassicisme en néo-grec (Winkel vaan Sinkel in Utrech); later kaom de neogotiek op. Deze stijl woort veural gebruuk bij katholieke kèrkgebouwe (sinds 1848: Katholieke Renaissance), meh Pierre Cuypers (1827-1921), de veurnaomste Nederlander dee deze stijl touwpasde, kreeg ouch opdrach tot o.m. 't Rieksmuseum in Amsterdam. Wie in de beeldende kuns braoke ouch in de architectuur de ideeë vaan De Stijl door: bekind woort veural Gerrit Rietveld (1888-1964; Rietveld-Schröderhoes in Utrech). Aander naome oet 't modernisme zien Willem Dudok (1884-1974; Raodhoes vaan Hilversum) en Hendrik Petrus Berlage (1856-1934; Beurs in Amsterdam). Nao d'n oorlog woorte Piet Blom (1934-1999; structuralistische gebouwe wie zien Kubushoezer in Rotterdam en Helmond) en Rem Koolhaas (*1944; ouch väöl gevraog in 't boeteland) bekind. E consortium boetelandse architecte deeg Nederland in 1994 via 't Groninger Museum (Groninge) mèt 't postmodernisme kinnes make.
Aonluip en begin
Alva zien beneuming wèrkde contraproductief: heer kaom bekind te stoon es tiran en wèkde nog mie weuj oonder de Nederlandse bevolking. Ziene Raod vaan Beroerte straafde alle oontrouw edele mèt oonthoofding; dit brach prins Wöllem vaan Oranje in 1568 detouw oet te wieke nao Noord-Duitsland (lutheraons). Nog datzelfde jaor perbeerde heer de Nederlen binne te valle um Alva te verdrieve; dit mislökde. Mèt dees campagne begós d'n Tachtegjaoregen Oorlog, ouch wel bekind es d'n Opstand. 'n Nui belasting, de Tiende Penning, die Alva in 1569 wouw inveure, zörgde veur nog mie tegestand.
Nederland in internationaal verband
Nederland is sinds de opriechting lid vaan de Europese Unie, de Raod vaan Europa, de Vereinegde Naties, de NAVO, de OESO, de WTO en EURATOM. Al sinds 1944 besteit de Benelux, e samewèrkingsverband (oersprunkelek douane-unie) tösse Nederland, 't Belsj en Luxemburg.
Ierste Wereldoorlog en interbellum
In 't Interbellum woort ouch begós mèt de Zuiderziewerke, 't indamme en deils druuglègke vaan wat later 't IJsselmeer woort, nao 't plan vaan minister ir. Cornelis Lely.
Keuninkriek vaan de Nederlen
thumb|Wöllem I in keuningsmantel.
Dharmische en Chinees religies
't Hindoeïsme weurt gooddeils door Hindoestaanse Surinamers aongehaange; de hindoes zien in Nederland mèt oongeveer 250.000. 't Boeddhisme heet in Nederland mier aonhengers oonder otochtone es oonder allochtone; väöl vaan die boeddhistische allochtone zien Chineze. Chineze in Nederland haange ouch dèks 't taoïsme of aander Chinees religies aon.
Hydrografie
thumb|De Waal bij hoeg water. Nederland ligk in 't stroumgebeed vaan drei groete revere, de Rien, de Maos en de Schelde, die in 't land oetmunde en ziech hendeg (ouch mètein) vertekke. In de provincies Zieland en Zuid-Holland verbreie ziech de oonderluip vaan de revere tot zie-erm. Dit gebeed heet zoewel kinmerke vaan 'nen delta en vaan 'n estuarium (dit kump door de snel struimende Noordzie). D'n IJssel (de noordeleken tak vaan de Rien) dao-entege vörmp 'nen echten delta. 't Debiet vaan de Rien is gemiddeld oongeveer 2200m³/s, varierend vaan 1250 in de zomer tot 3250 in de winter. 't Verdampe in werm maond weurt gecompenseerd door d'n aonveur vaan smeltwater in deenzelfden tied. Dit gelt evels neet veur de Maos, wat 'n typische regereveer is. Maondgemiddelde loupe dao oeterein vaan 45 tot 660m³/s, mèt maxima roond de 3000 (in jaore tot väöl Limbörgse dörper oonderluipe) en minima vaan mer e paor m³/s (daan ligk de bèdding zoe good wie druug). Probleme mèt watervervojling waore in de jaore nao d'n Twiede Wereldoorlog hendeg groet, meh zien de lèste jaore aofgenome, door beter behier ouch in 't Belsj, Fraankriek en Duitsland.
Taole
Jiddisch en Romani (Zigeundertaol(e)) genete erkinning es taole vaan minderhede. Ze weure evels neet väöl (mie) gesproke; 't in Nederland geworteld Jiddisch dialek moot zoe good wie oetgestorve zien. Aander taole vaan minderhede zien in d'n twintegsten iew mètgebrach, zoewie (Kantonees) Chinees, Turks, Koerdisch, (Maghrebijns) Arabisch, (Riffijns) Berbers, Papiamento, Sranantongo (Surinaams), (Sarnami) Hindi en Kaapverdiaans Creool. Veural Chineze hawwe hun taol generaties laank oonderein aon, Surinamers dao-entege goon in Nederland gawwer euver op 't Nederlands.
Erfgood en monuminte
Nederland erkint ouch zoegenaomde rieksmonuminte. Daovaan gief 't 'rs in 't land intösse good 64.000. De gemeinte Amsterdam heet mèt (anno 2011) 7512 rieksmonuminte mie es 10 percint in han; Mestreech volg es twiede mèt 1685. Op lieger niveau erkinne provincies en gemeintes ouch monuminte.
Sjèlderkuns
thumb|Johannes Vermeer, Jóng vrouw die 'n breef leus. Nederland heet ziech 'ne groete naom gemaak in de sjèlderkuns. In de middeliewe mós me de Zuideleke Nederlen dao-in nog veur ziech laote, al had 't gebeed eine geniale sjèlder: Jheronymus Bosch (ca. 1450-1516), 'ne religieuze sjèlder. In d'n tied vaan de Republiek (veural de zeventienden iew, dee me ouch daoveur in Holland de gouwe iew neump) woorte veural Hollandse sjèlders wereldbekind. Rembrandt van Rijn (1606?-1669), meister vaan 't clair-obscur, Johannes Vermeer (1632-1675), meister vaan de leechinval oet lestege heuk, en Jan Steen (1625?-1679) zien allein mer de bekindste. Ind negentienden iew kaom de Haagse Sjaol op, 'n gróp landsjapssjèlders, en waor d'n impressionis Vincent van Gogh (1853-1890) actief. In 't modernisme leep 't land veurop mèt De Stijl, 'n gróp kunstenere die radicaal geometrische abstractie veur ouge hadde; vaan hun is Piet Mondriaan (1872-1944) de bekindste. Theo van Doesburg (1883-1931), ouch lid vaan de gróp, deeg Nederland kinnesmake mèt 't dadaïsme. Nao d'n oorlog waor Nederland, mèt Guillaume Cornelis Beverloo (Corneille; 1922-2010) en Karel Appel (1921-2006), eint vaan de centra veur de Cobra-beweging.
Tachtegjaoregen Oorlog en de Rippubliek
thumb|Beelderstöm in 'n kèrk, door [[Dirck van Delen.]]
Tertiaire sector
thumb|Hoofketoer ING in Amsterdam-Zuid. De mieste lui wèrke in de deenstesector; 64% vaan de bevolking deit dit. 79% vaan 't BBP geit hei-in um. Nederland heet 'n oetgebreid baank- en verzekeringsweze (ING, Rabobank, AEGON; ABN/Fortis is sinds 2008 in han vaan de staot), wat in de vasgoodcrisis ind jaore 2000 hel watsje kraog. Door de bleujende handel is ouch de transportsector good oontwikkeld.
Media
Bij de publieke radio en de televisie is e systeem vaan umroopvereineginge vaan krach, wat uniek veur Nederland is. 't Hèlt in tot ideologisch gekleurde umreup (beveurbeeld de socialistische VARA, de katholieke KRO en d'n orthodox-protestantsen EO) same hunne zendtied verdeile euver de besjikbaar radio- en tv-kenale. Radio-oetzendinge gief 't in Nederland al sinds 1919, tv-oetzendinge sinds 1951. Me kint (sinds 1989) ouch versjèllende commercieel radio- en tv-kenale.
Levende natuur
thumb|Gewoene ziehoond. thumb|Noordse weulmoes. thumb|Grawwe gajs. thumb|Klunkske. thumb|Groete vuurkapel. Biogeografisch gezeen vèlt Nederland in 't Palearctisch gebeed, boe gans de polair en gemaotegde streke vaan Eurazië bij hure. Caribisch Nederland huurt bij 't Neotropisch gebeed.
Secundaire sector
thumb|Containereuverslaag in de have vaan Rotterdam. In de industrie wèrk 29% vaan de beroepsbevolking en geit 19% vaan 't BBP um. Belaankrieke sectore zien veujingsmiddele (Heineken in Zoeterwoude; Unilever in o.a. Zaanstad), (petro-)chemische industrie (AkzoNobel; DSM in Gelaen, Heële; zinkfebrik bij Buul; Shell in de have vaan Rotterdam), staol (Hoegoves, allewijl Tata Steel, in IJmuiden, gemeinte Velsen) en elektronica (Philips in Eindhove en Nimwege; ASML in Veldhove).
Aofsjeiing vaan 't Belsj
'n Campagne vaan Wöllem in 't opstandeg gebeed mislökde (Tiendaogse Veldtoch), meh heer heel wel loyaol garnizoene in Mestreech en Luxembörg-stad. Op de langen door waor de situatie oonhawbaar en in 1839 woort de vrei mèt 't Belsj geslote. Limbörg woort verdeild in e Belsj en Nederlands deil, Luxembörg in 'n Belzje provincie en e noe ech oonaofhenkelek land, nog ummertouw in personeel unie mèt Nederland (tot 1890).
Fransen tied
thumb|De Bataafse Rippubliek in 1798. Heimèt begint wat me in Nederland de Fransen tied is goon neume. Umtot de zuieleke Nederlen al in 1794 waore geannexeerd, begint in sommege deile vaan Limbörg dee Fransen tied ei jaor ieder. 't Land woort umgeduip tot de Bataafse Rippubliek, en allewel tot die vaanaof 1801 officieel Bataafs Gemeinebès hètde, sprik me veur de gansen tied tot 1806 vaan de Bataafse Rippubliek. Ziews-Vlaondere en Limbörg mós 't aofstoon aon de Franse Rippubliek, dewijl 't euvergebleve land feitelek 'ne vazalstaot waort. Staotsgrepe waore aon de orde vaan d'n daag. Um nog mie grip op de noordeleke Nederlen te kriege, riechde Napoleon in 1806 't Keuninkriek Holland op, boevaan zie broor Lowie Napoleon keuning waor. Oondaanks 't cultuurversjèl woort heer 'ne geleefde keuning. Wel mós 't Keuninkriek in december 1809 Walcheren aon Fraankriek aofstoon, en in miert 1810 de res vaan Zieland zoewie alles bezuie de Waal. Op 13 juli woort tot slot gans Nederland bij 't Frans Keizerriek gevoog.
Oonder Napoleon móste de Nederlanders (wie de aander Franse börgers) jónghiere veur de Grande Armée lievere, en woort d'n handel mèt Ingeland verboje (Continentaol Stèlsel). Positief effek waor tot de Nederlen veur 't iers 'n staotkundege einheid woorte, wat 'n ind brach aon de iewelang staotkundege en juridische versnippering.
Populaire meziek
'n Gans aander populair traditie is 't levesleed, ouch wel smartlap geneump, wat ziech veur d'n oorlog bij amusemintszengers oet operatradities oontwikkelde. Willy Derby (1886-1944), Mary Servaes (Zangeres zonder naam; 1919-1998) en André Hazes (1951-2004) woorte dao bekind mèt, zoe good wie de producinte Johnny Hoes (1917-2011) en Pierre Kartner (1935-2022). 't Levesleed is dèks ing verboonde mèt de Duitse schlagertraditie (die in Nederland ouch good bekind is) en flirt allewijl soms ouch mèt de popmuziek (Jan Smit [*1985]). E zier volks subgenre vaan 't levesleed steit bekind es piratemuziek.
Infrastructuur
thumb|Brei fietspaajer wie dit zien in gans 't land te vinde. Nederland is e diechbevolk land en heet 'n drökke infrastructuur. Opmerkelek aon 't land is 't väölvöldeg gebruuk vaan de fiets door alle laoge vaan de bevolking. De diechte bebouwing (en dus klein aofsten tösse locaties) en 't vlaak land make dat good meugelek.
Bleujtied
't Nui land, wat al sterk in opkoms waor, maakde in dees jaore 'n groete bleuj door; me sprik in Nederland vaan de Gouwen iew. Neve economische veurspood waor 't land 'n groete ziemach, mèt de al geneumde kolonië op zie. Dit leide tot versjèllende zieoorloge mèt Ingeland, de zoegeneumde Ingelse Oorloge. D'n iersten oorlog (1652-1654) indegde oonbeslis; in d'n twiede (1665-1667) waor de Rippubliek d'n dudeleke winner. Heibij verloor de staot al-evel Nui-Nederland (mèt Nui-Amsterdam, 't huieg New York) aon de Ingelse, pakde evels Suriname vaan ze aof. De admiraols oet bei oorloge, Maarten Tromp resp. Michiel de Ruyter, woorte allebei verierd es ziehelde. In dees jaore waor 't de regente ouch gelök nao d'n doed vaan stadhawwer Wöllem II geine nuie stadhawwer te beneume in vijf vaan de ach geweste (Ierste Stadhawwerloes Tiedperk). Neet allein op economisch en militair gebeed bleujde de Nederlen, ouch op artistiek gebeed zuut me de jaore 1648-72 es de gouwen iew, um de versjèllende geniaol sjèlders en gruutse bouwwerke die in dezen tied versjene.
Prehistorie
Vaanaof 't twiede millennium veur Christus begint in Nederland de broonstied; koper en tin zien neet in Nederland te vinde en de volker in kwestie mote aofhenkelek zien gewees vaan handel. 'n Nederlandse broonscultuur waor de zoegeneumde Hilversumcultuur, die in väöl hoeger gelege deile vaan 't land te vinde is. D'n iezertied associeert me mèt de Hallstattcultuur en de La Tènecultuur. Vaan al dees volker is neet good bekind of ze Kelte daan wel Germane waore; 't is evels woersjijnelek tot de lèste in dezen tied 't land binnekaome. Wie de Romeine de Nederlen binnevele, leefde hei in 't zuie Keltische volker (bekind es de Aw Belzje), en in de res vaan 't land Germaanse.
Nao d'n oorlog
thumb|Willem Drees. Nao de bevrijing kaom de SDAP, nao 'n fusie en 'n programmaverandering gaw umgeduip in PvdA, es groetste partij nao veure. Willem Drees woort premier vaan vief kabinètte (boevaan twie mèt 'nen aandere); door de toen nui samewèrking mèt de KVP (opvolger vaan de RKSP) sprik me vaan roems-roej kabinètte. 't Sociaol-democratisch beleid vaan Drees beteikende 't begin vaan de verzörgingsstaot. In 1948 traoj de Willemien nao 50 jaor regering oet eige beweging aof; häör dochter Juliana naom häör plaots in. Intösse waor Nederlands-Indië al zoeget direk nao de capitulatie vaan de Japanners in opstand gekoume. Nederland accepteerde gein oonaofhenkelekheid en voch d'n opstand aon mèt oorloge die politioneel acties woorte geduip. Oetindelek mós Nederland in 1949 toch Indonesië es souvereine staot erkinne. 't Koloniaol tiedperk waor gans veurbij wie in 1954 't Statuut veur 't Keuninkriek vaan de Nederlen woort opgestèld. Hei-in woorte Suriname en de Nederlandse Antille (tot daan touw 'Curaçao en oonderhurege') gein kolonië mie, meh otonoom len in 't keuninkriek. Economisch waor dit 'nen tied vaan veurziechteg herstèl, geveujd door de Amerikaanse Marshallhölp. Nederland, mèt naome Zieland en Zuid-Holland, kraoge nao wel 'ne zwoere slaag te verdore in fibberwarie 1953, wie de lèste groete watersnoed aon mie es 1800 lui 't leve kosde. Dit leide tot de bouw vaan de Deltawerke (zuug ouch bove).
In de late jaore zesteg begós Nederland, veural de Randstad en deile vaan Braobant, sterk te verlinkse. In Amsterdam kaome beweginge op wie Provo en de Kabouters, radicaol linkse partije kraoge greujenden aonhaank en de PvdA woort mie oetgesproke. 't Bewind vaan 't kabinèt-Den Uyl (1973-1977) kin es veurbeeld dene. Ideologische reies brachte in 1975 Nederland detouw Suriname zien oonaofhenkelekheid touw te stoon. Tegeliek voolt me ziech es vreugere kolonisator (en slavedrijver) verpliech royaol immigratieregelinge veur Surinamers in te stèlle. Ouch kaome vaanaof de jaore zèsteg gasarbeiers oet 't mediterraon gebeed nao Nederland, vaan wee veural de Turke en Marokkaone zouwe blieve. Nederland veranderde in de jaore zeveteg in 'n multicultureel sameleving.
In de jaore tachteg verrechsde Nederland, wie groete deile vaan de westerse wereld. Ruud Lubbers (CDA) leide drei kabinètte, boevaan de ierste twie centrumrechs. 't Kaom in die jaore, aanders es in beveurbeeld 't Vereineg Keuninkriek, neet tot al te sterke polarisatie. In plaots vaan conflikmodelle hanteerde me hei liever e hermoniemodel, 't later zoe geneump poldermodel, boe-in de regering mèt werkgevers en vakboonde in euverlèk traoj. Dit model bereikde zien huugdepunt in de jaore negeteg, mèt de twie mauf kabinètte oonder Wim Kok. De jaore nul brachte zjus weer polarisatie tösse links en rechs, zoewie e sterk touwgenome populisme, mèt es deepdepunt de politieke maord op Pim Fortuyn. In 2010 kraog Nederland mèt veur 't iers in bekans hoonderd jaor weer 'ne liberaole premier, dee sinds 2022 de laanks zittende premier oet de Nederlandse historie is.
Liberalisering en modernisering
In 1840 mós Wöllem I um e morganatisch houwelek aoftrejje; ziene zoon Wöllem II naom d'n troen euver. Allewel tot in Nederland noets 'n revolutionair stumming heersde, kloonk in 1848 ouch hei de roop um democratie. Oondaanks aonvenkeleke weigering stumde de keuning dao-in touw, en in 1848 stèlde Johan Rudolph Thorbecke de ierste Nederlandse constitutie op (t'r vervaanging vaan de Code Napoleon en bijkoumende later wètte). Hei-in woort 't keesrech sterk oetgebreid; de Twiede Kamer woort verkoze mèt e distriktestèlsel boe alle rieke manslui veur kóste stumme. Neve 't parlemint kraog ouch 't kabinèt väöl mie mach. E jaor later storf Wöllem II; heer woort opgevolg door ziene zoon Wöllem III. In dezen tied oontwikkelde ziech dudeleke facties: liberaole, anti-revolutionaire en conservatieve. Partije zouwe pas later weure gevörmp.
Polders
thumb|Gemaol Cruquius, gebruuk veur 't druuglègke en -hawwe vaan de Haarlemmermeer. Wie bove gezag ligk e groet deil vaan Nederland oonder de ziespiegel en deit me al sinds de middeliewe aon waterbehier. Toen ouch is me begós mèt 't aonlègke vaan polders: druuggelagte groond dee zoonder waterbehier oonder zouw loupe. Aonvenkelek deeg me dat door druugvallende grun (wadde, kwelders, schorre, slikke) door 'nen diek te umgeve; 't nui land veel daan dèks spontaon druug of leegsjöppe waor genoog. In de vreugmodernen tied begós me windmeules in te zètte, zoetot me ouch ganse mere (die get deper waore es de vreuger polders) kós druuglègke. Zoe góng dat in Noord-Holland mèt oonder mie de Schermer, Beemster, Wormer en Purmer. Allein 't Haarlemmermeer, wat groeter en gevierleker waor, mós wachte tot de oetvinding vaan 't stoumgemaol in de negentienden iew. Dieselgemaole en elektrische gemaole, wie ouch de gemachineerden aonlègk vaan dieke en damme, maakde de groetsjaolege IJsselmeerpolders (Wieringermeer, Noordoostpolder, Oostelek en Zuidelek Flevoland) meugelek.
Joededóm
't Joededóm in Nederland, wat tösse 30.000 en 40.000 aonhengers kint, is geconcentreerd in Amsterdam en Amstelveen. Dao vint me versjèllende genoetsjappe, zoewel orthodox es conservatief en liberaol, wie ouch koosjer winkele. Gemeinsjappe boete de hoofstad zien miestal liberaol of neet-religieus vaan aard.
Katholicisme
In Nederland is ouch de aajd-kathelieke kèrk oontstande, die wel get vaan 't anglicanisme heet; ze heet allewijl good 5.000 lede.
Klimaot
De weerciefers veur De Bilt (provincie Utrech; standplaots vaan 't KNMI) in de periood 1971-2000 zien de volgende:
Aofsjeiing vaan 't Belsj
Wöllem, dee Keuning Koupmaan woort geneump, daankde deze bijnaom aon de krach boemèt heer 't herstèl vaan 't land oppakde. Heer wouw de industrie in 't zuie en d'n handel in 't noorde oontwikkele en leet kenale graove en spoorweeg aonlègke, 'n noviteit in dees jaore. Toch greujde in 't zuie d'n oonvrei euver 't Nederlands bewind. Me voolt geine band mèt de Oranjes, me voolt ziech gediscrimineerd es kathelieke, de zuieleke geweste waore op de ministeries slech vertrooje en de verordening tot me in de 'Vlaoms' sprekende gebeie Nederlands ketoer mós hawwe, veel verkierd: de elite waor al sinds jaore aon 't verfranse. In 1830 kaom 't in Breusel tot 'nen opstand. Aonvenkelek wouw de elite ziech bij Fraankriek aonslete, meh umtot de groete Europese machte dat land neet obbenuits wouwe versterke, besloot me ziech los te make es 't Belsj. Wes- en Oos-Vlaondere, Antwerpe, Zuid-Braobant, Henegouwe, Name, Limbörg, Luik en Luxembörg slote ziech bij d'n opstand aon, 't ouch katheliek meh dudeleker Nederlands Noord-Braobant evels neet.
Vreug middeliewe
thumb|Willibrord, apostel vaan de Frieze. Wat in d'n tied vaan de Groete Volksverhuizinge perceis in Nederland is gebäörd, liet ziech door e totaol gebrek aon gesjreve bronne neet achterhole. In eder geval leefde nao inkel iewe drei Germaanse volker in Nederland: de Frieze in 't noorde en weste (of 't um dezelfde Frieze geit wie veur de volksverhuizing, is oondudelek en volgens sommege neet woersjijnelek), de Fraanke in 't zuie en de Sakse in 't ooste. De Fraanke waore al vreug, op las vaan keuning Clovis, tot 't christendom bekierd, wat in hun gebeed daan ouch algemein waor. In d'n achsten iew weurt de zaak weer dudeleker es de Fraanke achterein de Frieze (734, door Sjarel Martel) en de Sakse (door Sjarel de Groete) oonderwerpe. Ouch hun weurt 't christendóm opgelag; bisjopsstad veur de Nederlen weurt Utrech. Evangelieprekers oonder de Frieze, wie Willibrord en Bonifatius, kaome väölal oet Ingeland. Aander plaotse vaan einege beteikenis in 't daan zier dunbevolk Nederland zien Nimwege (boe Sjarel de Groete 'ne palts had), Mestreech, Deventer, Dokkum, Dorestad en Witla.
Aonluip en begin
Bij 't aoftrejje vaan Sjarel V in 1555 gónge de Nederlen euver op keuning Filips II vaan Spaanje, dee geine keizer waor en neet alle Habsbörgse len erfde. 't Waor oonder häöm tot de Nederlen in opstand kaome. Nao e paar jaor koos heer definitief zien residentie in Spaanje en leet de Nederlen euver aon zie haafzöster Margaretha vaan Parma, landvoogdes vaan de Nederlen. In de jaore die volgde naom de oonvrei touw: me klaagde euver belastinge (die woorte geïnd meh neet in de Nederlen besteid), en 't sterk opkoumend calvinisme woort oonderdrök. Religieuzen oonvrei leide in 1566 tot de Beelderstörm in kathelieke kèrke. Dit brach de keuning detouw Fernando Álvarez de Toledo, hertog vaan Alva, es landvoog te installere.
Käöme
't Gief in Nederland hoonderde soorte koorsmosse (symbiotische kolonies vaan alge en käöme). Ouch zien zeker 4.000 paddesteul bekind.
Politiek
thumb|Plenaire zaol vaan de Twiede Kamer. Nederland is 'n parlemintair democratie en 'n constitutioneel monarchie. 't Staotshoof - de keuning - zit de regering veur meh heet mer 'n beperkde reëel mach. De wètgevende mach berös bij 't parlemint, wat in Nederland Staote-Generaol hèt. Dit is e twiekamereg parlemint; 't hoegerhoes hèt Ierste Kamer, 't liegerhoes Twiede Kamer. De Twiede Kamer weurt um de veer jaor door direkte verkezinge gekoze; vèlt de regering, daan vinde vreugtijege verkezinge plaots. Umtot Nederland direkte verkezinge zoonder distrikte en zoonder keesdörpel kint, besteit hei e väölpartijesysteem, en mote in de praktijk ummer coalities weure gevörmp veur 'n regering te steune. Oonder de groetste partije zien de VVD (rechsliberaol), D66 (linksliberaol), de PVV (rechspopulistisch), 't CDA) (christendemocratisch), de SP (socialistisch), de PvdA (sociaoldemocratisch) en GroenLinks.
Bleujtied
thumb|De Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen. De Rippubliek wie ze in 1648 woort erkós waor 'n losse federatie vaan zeve, eigelek ach staote zoewie get bijgebeed, die bij benaodering 't huieg Nederland umvatde. Groete deile vaan veural Midde-Limbörg hoorte neet debij, en in 't Revieregebeed waore inkel feodaol dwergstäötsjes die, umtot ze neet oonder ein vaan de provincies vele, de jure ouch oonaofhenkelek waore (in feite vazalstaote vaan de Rippubliek). 't Centraol parlemint, boe-in Holland domineerde, waor de Staote-Generaol. De Generaliteitslen (groof-eweg 't huieg Ziews-Vlaondere, Noord-Braobant en groete deile vaan Limbörg) waore wingeweste zoonder eige bestuur, die direk oonder de Staote-Generaol vele. De binnelandse politiek waor gooddeils de zaak vaan de apaarte geweste. 't Plaotselek bestuur waor op 't land nog gooddeils in han vaan de liege (land-)adel, in de stei evels vaan aonzienleke femilies (regente) die zitting naome in de vroedsjap en oet hun midde de börgemeister(s) koze.
Film
In vergelieking mèt de naoberlen heet de Nederlandse film laank neet väöl veurgestèld. Veur e deil is dit te verklaore oet de relatief inge merret dee e land vaan 16 miljoen lui en 'n taol mèt 22 miljoen sprekers beie. 'ne Pioneer waor Joris Ivens (1898-1989), meker vaan dèks politiek geëngageerde documentaire. 'ne Wijere veuroorlogse film mèt succes waor Boefje oet 1939. Nao d'n oorlog kaom 't genre op gaank mèt de films (wie Ivens veural documentaire) vaan Bert Haanstra (1916-1997). Nog bekinder woort Paul Verhoeven (*1938), dee neet allein in Nederland väöl succes had mèt Turks Fruit, meh ouch in Amerika bekind woort. Dick Maas (*1951) zörgde veur horrorfilms. De Nederlandse filmindustrie reik edersjaor de Gouwe Kaver oet.
Hoeg en late middeliewe
Veural Holland weurt loupende de middeliewe ummer belaankrieker. Oersprunkelek umvat 't allein mer get bezittinge in de duine vaan 't huieg Zuid-Holland, later breit 't zien economische mach oet mèt stei wie Dordrech en Delft, en annexeert 't väöl Utrechs groondgebeed. Al in 1018, in de Slaag bij Vlaardingen, dwinge de graove vaan Holland 't tolrech aof: de keizer, dee zie leger dao weurt verslage, had dao tot daan touw 't alleinrech op. Ouch weure de moerasse in 't binneland (in de regio die me noe 't Greun Hart neump) oontgonne en veur veeteelt gesjik gemaak. Dit maak 'nen enorme bevolkingsgreuj meugelek. De Wes-Frieze weure ind daartienden iew door Floris V oonderworpe. Ouch pakke de Hollenders 't groetste deil vaan Zieland, boe ze mèt de graove vaan Vlaondere um vochte.
Twiede Wereldoorlog en Duitse bezètting
Op 6 juni 1944 (D-Day) vele de geallieerde Normandië in, daovaandan trokke ze vrij snel nao 't noorde op. Èèsjde waor op 12 september de ierste bevrijde plaots; groete deile vaan Zuid-Nederland volgde snel, meh nao de mislökde Slaag um Arnhem stabiliseerde ziech 't froont. Oos-Nederland volgde in miert; Wes-Nederland raakde op 5 mei 1945 bevrijd nao de complete capitulatie vaan de Duitse legers in Nederland.
Jaore vaan vereineging
Al nao inkel daog naom Wöllem d'n titel soeverein-voors vaan de Nederlen aon, en kaom 't land bekind te stoon es 't Soeverein Voorstedóm vaan de Nederlen. Veuriers bestoont 't land nog allein oet de noordeleke Nederlen, mèt inbegrip vaan de vreuger neet bij de Rippubliek hurende lendsjes in veural Midde-Nederland. Ouch de kolonië, vreuger 't particulier bezit vaan de compagnies, woorte noe staotsbezit. Wel mós Nederland de Kaapkolonie aon Groet-Brittannië aofstoon; in de Fransen tied hadde de Britte de Nederlandse kolonië euvergenome. Aanders es de Rippubliek waor dit voorstedóm 'nen unitaire staot mèt 't zwoertepunt bij de nationaol regering. Al gaw evels begós Wöllem aonspraok te make op de zuieleke Nederlen, wat veur de Fransen tied tot de Habsbörgers had gehuurd meh boe de Franse nog zaote. Nao de oontsnapping vaan Napoleon en de Slaag bij Waterloo, boe ouch Nederlandse tróppe aon mètdege, besloot 't Congrès vaan Wene dezen eis te acceptere. 't Vereineg Keuninkriek vaan de Nederlen zouw groof-eweg bestoon oet de aw Rippubliek mèt zien vazalle, de aw Oosteriekse Nederlen en 't Luikse. Luxembörg kaom in personeel unie mèt Nederland; keuning Wöllem I behandelden 't es 'n Nederlandse provincie. Veur 't iers sinds 1579 waore de Nederlen heimèt weer politiek vereineg.
Prehistorie
Prehistorische toponieme in Nederland zien oonder mie oonverklaorde reviernaome en bepaolde plaotsnaome - naome wie Zeist, Houten en Zöstere zouwe op e pre-Indogermaans substraot kinne trökgoon - zoewie Keltische naome wie Gelaen, Lemieësj en Nimwege (de ajdste stad vaan Nederland), en Germaanse toponieme wie Wadenoijen (gemeinte Tiel; iersten iew: Vadam)
Natuurbehaajd
Veur 't natuurbehaajd zien ouch zoegenaomde roej lieste opgestèld vaan verdwene of verdwijnende dier- en plantesoorte. Anno 2013 bestoon in Nederland roej lieste vaan vaatplante, mosse, koorsmosse, paddesteul, platwörm, weikdiere, kapelle, eindaagsvlege, sprokke (kokerjóffers), sjiere, bije, sprinkhaone en kriekele, steinvlege, vèsse, amfibieë, reptiele, veugel en zoogdiere.
Prehistorie
Prehistorische voondste zien in Nederland dèkser in 't ooste es in 't weste gedoon, umtot 't ummer waterriek en lieggelege weste dèks oonderleep of moerasgebeed waor. Ouch waor in iestije 't noorde dèks vergletsjerd of poolweuste, zoetot artefacte oet die periode dèkser in 't zuie zien te vinde.
Reliëf
thumb|'t Heuvelland (hei bij [[Sjin) is oetzunderlek es hoeggelege stökske Nederland.]] Oongeveer de helf vaan 't Nederlands groondgebeed ligk oonder de ziespiegel. Dit kump oonder mie doortot de ziespiegel al doezende jaore stijg en de bojem door inklinkend veen en aander oerzake daolt. Ouch heet me in groete deile vaan veural Holland en Utrech zoe intensief törf gestoke tot allein e, later dèks weer druuggelag, meer euverbleef. Es me neet al sinds de middeliewe aon waterbehier hej gedoon, zouw haaf 't land noe oonder stoon. Waterbehier hèlt 't bouwe vaan dieke, verstevege en oonderhawwe vaan duine en 't inpoldere vaan land in (landaonwinning). 't Liegste punt ligk allewijl in de Zuidplaspolder (gemeinte Zuidplas) op 6,76 meter oonder zieniveau. In 't zuie en ooste ligk de groond bove de ziespiegel, meh euver 't algemein minder es 20 meter. De bove besjreve stouwwalle koume dao wel bove - de Veluwe zelfs tot bove de 100 meter. Ouch ligke in Euverijssel e paar geïsoleerde bergskes vaan bove de 50 meter (Koningsbelt bij Rijssen). 't Zuidooste vaan Braobant en groetde deile vaan Limbörg ligke op 't bove besjreve massief. In 't Heuvelland is de groond ouch in de lieger stökker bove de 50 meter en op väöl plaotse bove de 100 meter. De Völzerberg is mèt 321 meter 't hoegste punt vaan Europees Nederland. In Caribisch Nederland haolt me 877 meter, op Saba.
Reptiele, amfibieë en vèsse
Amfibieë zien mèt 14 soorte vertrooje, 5 salamanders en 9 kwakkers en padde. De brojne kwakker (Rana temporaria) en de gewoen pad (Bufo bufo) zien de algemeinste. Zeldzaomer zien 't klunkske (Alytes obstetricans) en de geelvuurboekpad (Bombina variegata), welke lèste allein in Zuid-Limbörg veurkump.
Vreug middeliewe
Nao d'n doed vaan Sjarel de Groete en de dao-opvolgende conflikte weurt Nederland bij 't Verdraag vaan Verdun (843) gooddeils ingedeild bij 't Karolingisch Midderiek, tenao bij 't Verdraag vaan Meerse zoe good wie compleet bij 't Duits Riek, wat tot in de zeventienden iew zoe zal blieve. In deen tied hiers in de Nederlen relatieve veurspood; zeker ouch Dorestad weurt 'n rieke handelsplaots. Deze riekdom trèk de invallende Noormanne aon, die versjèllende plaotse brandsjatte.
Hydrografie
Door waterwerke in d'n twintegsten iew - Zuiderziewerke en Deltawerke - is de hydrografie vaan Nederland sterk veranderd. De lengde vaan de köslijn leep mèt twie daarde trök, en väöl kunsmaotege binnenmere zien oontstande. 't IJsselmeer en 't Markermeer zien de groetste; wijer ligke in dat gebeed nog zoegeneumde boezems of randmere wie 't Veluwemeer en 't Ketelmeer. In 't zuidweste zien aw zie-erm wie 't Haringvliet, de Grevelingen en 't Veerse Meer (veurheer Veerse Gat) ouch binnemere gewore. De mere in Friesland zien awwer, meh veur e groet deil ouch 't gevolg vaan minseleke activiteit, i.c. de törfwinning. Klein peulkes vaan natuurleken oersprunk (pingorewiene, relikte oet de iestije) vint me beveurbeeld op de Veluwe (Uddelermeer).
Munteinheid
Sinds 2002 betaolt me in Nederland mèt d'n euro; daoveur gebruukde me de gölde. Op de BES-eilen gebruuk me sinds 2011 d'n Amerikaansen dollar; daoveur d'n Antilliaanse gölde.