cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arabisch sjrif
Vaanaof de islamitische expansie
Um noe die probleme op te losse, besloot me punte bove en oonder de lètters te zètte. Zoe kós me opein liekende lètters oeterein hawwe en lètters die veur twie foneme stoonte oetsplitse. Me zuut 't gebruuk vaan die punte al hiel vreug trök, zelfs al in 't bove geneump PERF 558. De touwgeveugde puntsjes weure in 't Arabisch ʾiʿǧām إعجام geneump. 't Oetsjrieve vaan vocaole waor problematischer en brach mie discussie mèt ziech mèt. Hei en dao gebruukde me al leesmojers, voortgekoume oet zwake wortelconsonante die ieder nog woorte oetgesproke meh in de zevenden iew neet mie. Dao-oet oontwikkelde ziech 't gebruuk vaan drei lètter veur lang klinkers. Veur de korte woorte nui teikes bedach; iers ouch puntsjes, meh umtot dat te väöl leek op de punte die lètters oeterein móste hawwe, gebruukde me aander teikes. Tegeliek woorte teikes verzonne veur de naomvalsoetgeng, die aanders neet worte gesjreve. Ouch woort d'n hamza ingeveurd (zuug oonder). Aon 't ind vaan d'n achsten iew, in de han vaan al-Farahidi, bereikde 't Arabisch sjrif de vörm dee 't noe heet.
't Systeem vaan punte woort astrein algemein ingeveurd. Arabisch sjrif zoonder punte bleef nog wel e tiedsje bestoon; dit steit bekind es rasm رسم ('sjets'). De vocaolteikes voonte boete de Koran koelek ingaank en zien ouch noe nog oongebrukelek.
De 28 lètters
Arabische lètters kinne in veer vörm bestoon: de beginvörm, de middevöm, d'n indvörm en de losse vörm. Al nao gelaank wel of gein lètter deveur of drachter kump, kin 't uterlek vaan lètters nog hendeg versjèlle. Sommege lètters weure neet mèt de volgende doorverboonde; die kinne allein 'nen indvörm en 'ne losse vörm. Es zoe'n lètter midde in e woord optrejt, versjijnt de volgende lètter, zoonder spatie, weer in ziene beginvörm.
Traditioneel kinne de lètters ouch cieferweerde höbbe, wie dat ouch mèt väöl verwante (inclusief 't Grieks sjrif) weurt of woort gedoon. Sinds de inveuring vaan de Hindoe-Arabische ciefers is dit gebruuk sterk verminderd. Ouch de later touwgeveugde lètters kinne veur getalle stoon. De cieferweerdes zien in d'n tabel opgenome.
De oetspraokweerdes gelle veur 't Klassiek Arabisch en 't Modern Standaard Arabisch. Zuug veur details euver de oetspraok ouch Arabisch – Klaanklier.
Dit is de volgorde wie me ze in de Arabische wereld algemein aonhèlt in dictionaire en aander werke boe wäörd op volgorde mote weure gezat (al deeg me dat in de Maghreb vreuger e klei bitteke aanders). Me sprik vaan hiǧāʾī هجائي. Wie me aon de cieferweerdes kin zien, heel me vreuger 'n aander volgorde aon: de 22 geèrfde lètters stoonte in de volgorde wie me ze oongeveer oet aander alfabètte kint (Hebreeuws en Syrisch sjrif, Grieks sjrif, Latiens sjrif) en de zès nui lètters stoonte achteraon. Dees traditioneel volgorde neump me ʾabǧadī أبجدي.
Bezunder lèttervörm
Trejje de lām en d'n ʾalif achterein op, daan weurt die combinatie neet gesjreve es *لـا, meh es لا. Dees ligatuur kump in 't Arabisch väöl veur, neet in 't minste los: 't bijwoord لا lā beteikent 'neet'.
De yāʾ heet 'ne variant zoonder punte in d'n indvörm en losse vörm: ى. In verzörg Arabisch, ouch in 't handsjrif, weurt dee allein gebruuk wienie 'r 't foneem ā weergief ('n euverbliefsel vaan 't leesmojersysteem). In de praktijk vint me häöm evels ouch veur de ī of y.
Väöl wäörd indege op 'n tāʾ marbūṭa(h) تاء مربوطة (lètterkek 'verboonde tāʾ'). 't Geit um (miestal vrouweleke) zelfstendege naomwäörd, bijvogeleke naomwäörd bij e vrouwelek woord en tèlwäörd bij e mannelek (!) woord. De tāʾ marbūṭa(h) is 'n hāʾ mèt de twie puntsjes vaan de tāʾ debove: ة. Op plaotse boe dees lètter steit, kloonk oersprunkelek gewoen 'n [t], meh al in 't Klassiek Arabisch waor die tot 'n [h] gereduceerd. (In modern Arabisch sprik me häöm miestal gaaroet neet mie oet en indeg dat woord gewoen op 'n -a.) Es dao evels nog get op volg, beveurbeeld 'ne naomvalsoetgaank, daan weurt die [t] wel oetgesproke. Zoe leus me 't woord وردة 'roes' in contextuele vörm es wardatun, wardatin of wardatan, meh in pausaole vörm (veur 'n spreekpauze) es warda(h).
Spelling gebaseerd op pausaol oetspraok
In 't Klassiek Arabisch en Modern Standaard Arabisch besteit e versjèl tösse contextueel oetspraok en pausaol oetspraok. Dat wèlt zègke tot sommege lètters aon 't ind verdwijne es op 't woord 'n spreekpauze volg, dewijl soms aon 't begin vaan e woord zjus get debij kump es daoveur 'n pauze vèlt. De mieste lètters die oetvalle zien korte vocaole, die toch al neet weure gesjreve. Soms is 't versjèl evels groeter, veural wienie ganse naomvalsoetgeng verdwijne. E veurbeeld zuut me heibove al mèt 't woord وردة warda(h).
't Gebruuk vaan diverse diakritische teikes stèlt de lezer in staot um toch de contexvörm te leze.
Diakritische teikes
Wie bove gezag woorte in de iewe nao de islamitische expansie diakritische teikes ingeveurd, um de oetspraok vaan 't Arabisch oondobbelzinneg weer te geve. Dit heet veur de volgende extra teikes bovenop de 28 lètters gezörg:
D'n hamza
Oersprunkelek deende de ʾalif um de glottisslaag weer te geve (zuug bove). Nao de hervörminge kraog ze de functie vaan lang ā debij. Dat waor neet 't insegste wat veur verwarring zörgde. Me dink tot in de zevenden iew de glottisslaag es foneem al aon 't verdwijne waor, entans in 't dialek vaan Mekka. Heer kós beveurbeeld veur de verlenging vaan de veurgoonde klinker zörge; dit verklaort zien veraandering vaan functie.
Wie daan ouch, de Arabische grammatici voonte 't nujeg de glottisslaag, in hun taol bekind es hamz همز (spreek oet 'hemz'), 'n eige teike te geve um aon alle verwarring 'n ind te make. Dit teike neump me d'n hamza(h) همزة en zuut zoe oet: ء.
Dezen hamza kin op versjèllende menere weure ingeveug. Ierstens kin heer los veurkoume; 't is daan de facto de 29e lètter vaan 't Arabisch alfabèt. Dit deit me es d'n hamz de lèste klaank vaan 't woord is: مرء marʾ 'mins'. Wijer veurbeelder zuut me heibove, bij de diverse lètternaome. In sommege gevalle kin heer ouch midde in e woord los stoon.
Op de mieste aander plaotse heet d'n hamza 'nen dreger nujeg. Dat kin de ʾalif ( أ إ ), de wāw ( ؤ ) of de yāʾ zoonder punte ( ئ ) zien. Aon 't begin vaan e woord is 't ummer 'nen ʾalif. Es de klinker dee drop volg 'n a of 'n u is, steit d'n hamza op de lètter; is de volgende klaank 'n i, daan kump d'n hamza oonder de lètter.
Midde in e woord kin d'n hamza op alle drei veurkoume. De keus hingk aof vaan welke klinker(s) deroond stoon: bij 'n a-klaank weurt snelder veur 'n ʾalif gekoze, bij 'n i-klaank veur 'n yāʾ, bij 'n u-klaank veur 'n wāw.
Nota bene:
De dobbel ʾalif
'n Wijer regel is tot de ʾalif neet twie kier achterein maag veurkoume. Begint e woord mèt ʾā-, daan sjrijf me ein ʾalif mèt 'ne striep debove: ﺁ. 'nen Hamza weurt neet gesjreve. In 't Arabisch neump me dees combinatie ʾalif madda(h) ألف مدة.
Vocaol-, geminatie- en nunatieteikes
Korte klinkers weure neet in lètters oetgedrök, meh 't gief wel de meugelekheid veur ze te sjrieve. Daoveur weurt op of oonder de veurgoonde lètter e diakritisch teike gezat, in 't Arabisch bekind es ḥarakā(h) حركاة (lètterlek 'beweginge', ouch 'klinkers'). Volgens de Arabische klaanklier kin e woord noets mèt 'ne vocaol beginne; edere vocaol zal daorum nao 'ne consonant koume, en dus nao 'n oetgesjreve lètter boe 't teike op kin stoon.
Veur de a gebruuk me e striepke bove de lètter, in 't Arabisch bekind es fatḥa(h) فتحة (lètterlek 'opener').
Veur de u gebruuk me 'n klein wāw bove de lètter, Arabische naom ḍamma(h) ضمة ('umerming').
Kump nao 'n lètter geine klinker, daan sjrijf me bove dee lètter e rundsje, bekind es sukūn سكون ('stèlte'). In de twie bovestoonde veurbeelder kump de sukun al veur.
In sommege gevalle weurt ouch de lang ā neet es lètter oetgesjreve. Dit kin 'n euverbliefsel zien vaan 't awwer Arabisch. In gevocaliseerd sjrif trejt de ʾalif daan es vocaolteike op. Dit teike neump me ʾalif ẖanğariyya(h) ألف خنجرية ('dolk-a').
Tot slot gief 't nog drei teikes veur de nunatie (Arabisch tanwīn تنوين). Arabische wäörd kinne nao naomval verboge weure; es dat in de staot vaan oonbepaoldheid gebäört, indege de mieste wäörd op -un (nominatief), -in (genitief) of -an (accusatief). Die oetgeng weure in gewoen sjrif neet oetgesjreve (zuug bove). In gevocaliseerd sjrif evels gief 't daoveur speciaol teikes, die zien aofgeleid vaan de vocaolteikes. Zuug Arabische grammair veur mie details.
De vocaolteikes, nunatieteikes en šadda liet me gemeinelek weg. In de volgende gevalle weure ze wel gebruuk:
Aander spèllingskwesties
Arabische wäörd kinne bij definitie neet oet mer ein lètter bestoon. Es gevolg daovaan weure väöl lexicaol eleminte die veer es woord zouwe zien, aon 't volgend woord vasgesjreve. Dit gelt beveurbeeld veur و wa ('en'), ب bi ('in') en ف fi ('bij'). Ouch 't lidwoord weurt aon 't volgend woord vasgesjreve: بالمصر bi-l-miṣri ('in Egypte'). In de transcriptie weure, wie me kin zien, zoe'n eleminte mèt e koppelteike vaanein gesjeie.
't Lidwoord weurt trouwens ummer es ال gesjreve, ouch es 't neet wie (ʾa)l klink. Diverse lètters zörge veur regressief assimilatie vaan de l; d.w.z. dat de l vaan 't lidwoord ziech aon de ierste lètter vaan 't volgend woord aonpas. Dat weurt evels neet oetgesjreve. Lètters boe dat bij gebäört neump me 'zonnelètters' (ḥurūfun šamsiyyatun حروف شمسية), lètters die 't lidwoord neet aontaste heite 'maonlètters' (ḥurūfun qamariyyatun حروف قمرية). Me neump ze zoe umtot 't woord الشمس (ʾa)š-šams 'de zon' die assimilatie wel op gaank bringk, en 't woord القر (ʾa)l-qamar 'de maon' neet. In gevocaliseerd sjrif weurt bij zonnelètters de lām vaan 't lidwoord genegeerd, en krijg de ierste lètter vaan 't naomwoord zelf 'ne šaddah: اَلشَّمْسُ.
Sint-Gillis
Sint-Gillis (Frans: Saint-Gilles) ies 'n gemeinte in 't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes. 't Liek ten zuje van 't sjtadscentrum van Brussel en grens dao direk aan. De gemeinte haet 'n oppervlak van 2,52 km² en 44.211 inweunersj (1 januari 2006). 't Ies ein van de diechsbevolkde gemeintes van 't gewes. De börgemeister van Sint-Gillis ies saer 1985 Charles Picqué, dae ouch minister-president van 't gewes ies.
Arabisch sjrif
Aander spèllingskwesties
Ietot 't Arabisch consequent alle lang vocaole góng oetsjrieve, gebruukden 't e leesmojersysteem. Umtot 't Arabisch evels ouch zwake wortelconsonante kint, woort es leesmojer dèks gewoen de lètter gekoze dee dao vreuger had gekloonke. Noe nog weurt de klaank ā op 't ind dèks gesjreve mèt 'n yāʾ zoonder punte: أتى ʾatā ('heer kaom') moot oersprunkelek es *ʾataya höbbe gekloonke. Vreuger waor dit systeem wijer verbreid. Noe nog gief 't veur 't woord ṣalā(h), Aajd-Arabisch *ṣalawat, twie spellinge: صلاة (de gewoen spelling) en صلوة (de historische spelling). Foute in de oetspraok kin me ouch hei veurkoume door vocaolteikes: صَلَوة (de wāw heet gei vocaolteike en moot es leesmojer weure opgevat).
Rwanda
Rwanda (officieel (Rwanda) Republika y'u Rwanda, (Frans) République de Rwanda, (Ingels) Republic of Rwanda) is 'ne binnestaot in midde-Afrika, grenzend aon (mèt de klok mèt) Oeganda, Tanzania, Boeroendi en Kongo-Kinshasa. Hoofstad is Kigali. 't Klein en diechbevolk land heet begin jaore negeteg zwoer te lije gehad oonder 'ne börgeroorlog en genocide.
Sint-Gillis
Functies
Sint-Gillis ies 'n woongemeinte, mèt 'n belangriek percentage inweunersj van boetelandse aafkóms (40,46 % in 2004). In Sint-Gillis liek de sjtasie Brussel-Zuud, de belangriekste van de sjtad Brussel. Dao liek ouch 'n groate gevangenis.
Arabisch sjrif
Aander spèllingskwesties
Mannelek wäörd in 't inkelvoud en gebroke miervoud (zuug Arabische grammair) indege in d'n accusatief miestal op -an, zoewel in de contextueel es in de pausaol oetspraok. Toch sjrijf me daoveur gein nūn, meh wel 'n ʾalif: رجلا, lees raǧulan ('maan' (acc.). Dit kump doortot me in 't Aajd-Arabisch op die plaots raǧulā zag. Die oetspraok vint me noe soms nog in de klassieke poëzie, meh noets daoboete (ouch neet in de Koran!).
Rwanda
Bestuurleke indeiling
Rwanda is verdeild in vijf provincies (intara), die wijer zien verdeild in 30 distrikte (uturere, te vergelieke mèt gemeintes), 416 sectore en 'n aontal celle. De vijf provincies zien de volgende:
Sint-Gillis
Aanziech en bezeenswaerdighede
De gemeinte haet väöl hoezer oet 't begin van de 20e ièw, woa-ónder inkel belangrieke veurbeelde van Art Nouveau. Victor Horta boewde hie zien hoes mèt atelier, dat allewiel e museum ies. De veurmalige gevangenis (1882-1884) ies geboewd in Ingelsje neogotische sjtiel. De Zuudtore (1967), in de buurt van 't Zuudsjtation, ies 'ne beeldbepalende wolkekrabber; 't ies 't hoagste geboew van Belsj. Sint-Gillis haet e monumentaal gemeintehoes oet 1900-1904. De belangriekste sjtraot ies de Waterloose Steenweg, dae löp nao Waterloo. Deze weeg begint bie de Hallepoort, de enigste euvergebleve sjtadspoort oet de ouw ringmoer rónd Brussel (1381).
Arabisch sjrif
Transcriptie en transliteratie
De transcriptie vaan Arabische teks nao aander sjrifte lievert neet wieneg probleme op. De Arabische taol kint diverse klaanke die in de mieste taole neet veurkoume, en maak soms versjèlle die 'n neet-spreker koelek huurt (beveurbeeld tösse de emfatische ص en de neet-emfatische س, die (beveurbeeld) in 'n gewoen Limbörgse transcriptie allebei wie zouwe weure gesjreve. Zelfs 't Internationaol Fonetisch Alfabet is neet ummer gans aongeweze um die versjèlle weer te geve. Veur ṣād en sīn gebruuk me 'tzelfde teike; allein 'n diacritische touwveuging kin die twie foneme oeterein hawwe (/sˤ/ tegeneuver /s/). Daotegeneuver steit weer 'n groete variatie in teikes die me veur de ʾalif kin gebruke: die kin klinke wie [æː], [aː] of [ɑː], meh in de logica vaan 't Arabisch zien dat variante vaan 'tzelfde foneem.
Lats
De lats waor 't veurmaolig betaolmiddel vaan Letland veur de inveuring vaan d'n euro in 2014 in dat land.
Sint-Gillis
Historie
Sint-Gillis ies óntsjtange oet 't gehöch Obbrussel (op-Brussel, "hoag Brussel"). In 1795 woort de gemeinte Sint-Gillis opgeriech, ónder Frans regime. De gemeinte kreeg in 1799 'ne eige börgemeister. In de twiède hèlf van de 19e ièw veranderde de plaats van e landboewdörpke in 'n versjtaejelik ónderdeil van de agglomeratie Brussel; 't aantal inweunersj greujde hendig, van 4138 in 1846 tot 63.140 in 1910.
Arabisch sjrif
Transcriptie en transliteratie
Arabiste gebruke daorum e systeem wat de klaanke vaan de taol weergief volgens 't princiep 'ei foneem, ein lètter'. Dit systeem woort in 1982 gecodificeerd es DIN 31635, meh is al väöl awwer: 't kump oersprunkelek vaan 't DMG (Deutsche Morgenländische Gesellschaft) en woort in 1935 op 't Internationaol Oriëntalistecongres in Roeme aongenome. Zoewel in 1935 es in 1982 zien klein veraanderinge in 't systeem aongebrach. DIN 31635 kinmerk ziech door de puntsjes oonder de emfatische lètters, door 't gebruuk vaan macrons veur lang vocaole en door de speciaol teikes ʾ en ʿ veur respectievelek ʾalif en ʿayn. Veur 1982 deeg me dat mèt apostrofe (ʼ en ʻ); dat zuut me ouch noe nog dèks, meh kin veur verwarring zörge. De ǧīm weurt es ǧ gesjreve; heimèt laot me de weerde vaan deze klaank in 't midde. 't Ieder gebruuk teike j, wat me ouch noe nog väöl zuut, suggereerde sterk tot [d͡ʒ] de zjuste oetspraok waor (zuug bove). Hooflètters, die 't Arabisch sjrif ouch neet kint, weure neet gebruuk. 'n Wijer conventie is tot me de DIN 31635-transcriptie mèt vètte lètters sjrijf. Veur 't sjrieve vaan Arabische dialekte weurt 't systeem dèks oetgebreid mèt teikes wie ē, ō en g.
Sint-Gillis
Historie
Bies in de jaore 30 van de 20e ièw houw de gemeinte 'n succesvol vootbalcluub, Royale Union Saint-Gilloise, die èlf kièr landskampioen woort (allewiel sjpelend in de twiède klasse).
Arabisch sjrif
Transcriptie en transliteratie
Veur neet-academisch gebruuk gief 't gein vaste systeme. Diverse conventies weure dèks nevenein of zelfs doorein gebruuk. In 't Nederlands taolgebeed moot me beveurbeeld keze of me de klaanke u en ū es  daan wel <oe> moet sjrieve. De klaank q weurt soms es, soms es <k> weergegeve. De ta marbutah weurt soms wel, daan weer neet gesjreve. Veur de ʾalif steit soms 'nen apostrof, meh dèks weurt ze weggelaote. De ʿayn gief bezunder groete probleme. Soms sjrijf me häöm ouch wie 'nen apostrof of liet me ze gewoen weg (aon 't begin vaan e woord). Middenin e woord versjijnt ze evels dèks es 'ne klinker (beveurbeeld القاعدة al-Qaeda, DIN 31635 ʾal-qāʿida(h); صنعاء Sanaa', DIN 31635 ṣanʿāʾ).
Nog gans e verhaol apaart zien de transcripties vaan aander taole nao 't Arabisch. In Arabische gezètte e.d. is 't dèks nujeg um boetelandse naome in 't Arabisch sjrif weer te geve. Ouch daoveur bestoon gein vaste conventies. Consonante geve euver 't algemein gei probleem wienie 't Arabisch die ouch heet. Geimenelek weurt veur de neet-empatische variant gekoze: me zuut in naome wie Mark Rutte (مارك روته) en Bill Clinton (بيل كلينتون) dus 'n tāʾ en gein ṭāʾ. Vocaole, ouch korte, weure euver 't algemein wel oetgesjreve, umtot de transcriptie al wieneg genog vaan 't woordbeeld euverliet. Veur klaanke die 't Arabisch neet kint, of boe me 't neet euver ins weurt, kinne de transcripties nog flink versjèlle. Zoe zal de klaank [g] in Libië normaal gezeen es 'n ق weure gesjreve (in 't Libisch dialek weurt die lètter zoe oetgesproke), in Egypte algemein es 'n ج (de normaal oetspraak vaan die lètter in Egypte, zelfs in 't Standaardarabisch), en in Irak ieder es گ ('n lètter oontliend aon 't Perso-Arabisch sjrif; zuug oonder).
Lats
De lats waor besjikbaar es muntgeld in de weerdes 1, 2, 5, 10, 20 en 50 santīmu (cente) en 1 en 2 lati. 't Pepiergeld waor besjikbaar es baankbiljette vaan 5, 10, 20, 50, 100 en 500 latu. De ISO 4217-code vaan de muntsoort waor LVL.
Arabisch sjrif
Lèttertype en stijlvariante
thumb|Veertienden-iewse Koranteks in 't muhaqqaq, 'ne naschi-stijl. 't Arabisch alfabèt weurt in diverse stijle gesjreve en gedrök. Me kin ze in e paar hoofstijle indeile.
Koefisch sjrif
Ein vaan de ajdste nog algemein herkinde stijle is 't Koefisch sjrif (Arabisch: kūfī كوفي). Dit sjrif oontstoont aon 't ind vaan de zevenden iew in Koefa (Irak) en kinmerk ziech door vette lijne en heukege vörm. 't Waor e paar iewe 't dominant kalligrafisch sjrif in d'n Arabische wereld, ietot 't door aander stijle woort verdroonge. Naodeen bleef 't evels wel bestoon. Allewijl deent 't veural um 'n archaïsche sfeer op te rope (oongeveer wie fractuursjrif in de westerse wereld), wie ouch es symbool veur de Iraakse identiteit. Zoe dreug 't veendel vaan Irak sinds 2008 d'n takbir ('Allahu akbar') in Koefische lètters. 'n Aander veurbeeld zuut me heibove.
Lats
Toen Letland euvergóng vaan de lats op d'n euro, waor de umrekenkoers veur einen euro 0,702804 lati.
Rwanda
Bestuurleke indeiling
De modern provincies kaome in 2006, es vervaanging vaan de twelf aw. Dit waor 'n poging um associaties mèt 't aw regime oet de weeg te goon.
Baia Mare
thumb|Baia Mare. Baia Mare (Hóngaars: Nagybánya, Pruus: Frauenbach) is 'n industrie- en mienboewstad in 't noearje van Roemenië. 't Is de höidstad van de provincie Maramureş, en regio Maramureş, gewaes Zevebörge, en lègk aan de Săsarreveer die dwars door Baia Mare ströimp.
Rwanda
Fysische geografie
thumb|left|Meer en völkaon in 't Virungagebergde. Mèt zien 26.338 veerkentege kilometer is Rwanda 't 148e land nao oppervlaakde en nog e stök kleinder es Nederland en 't Belsj. 't Land is bergechteg: 't liegste punt ligk nog op 950 meter bove zieniveau, 't hoegste punt - de Karisimbi - ligk op 4507 meter. Väöl vaan de berg zien völkaonisch vaan aard. De watersjeiing tösse de Nijl en de Congoreveer löp vaan noord nao zuid door 't land; de Nyabarongo, dee in Rwanda struimp, kump strouaofwaarts oet in de (Witte) Nijl. 't Groetste meer is 't Kivumeer op de grens mèt Kongo, wat op zie deepste punt 480 meter oonder de waterspiegel ligk.
Arabisch sjrif
Naschi
In d'n tienden iew oontstoont in Perzië 'nen aandere stijl: roonder, slaanker en krölleteger. Dit sjrif liet ziech gemekeleker door 'ne kopiïs euversjrieve; woersjijnelek daorum hèt 't nasẖī نسخي ofwel 'kopieersjrif'. In de han vaan 'ne goje sjriever kin 't evels de sjoenste en seerlekste vörm aonnume. De oetvinding vaan 't naschi weurt touwgesjreve aon Ibn Muqla Sjirazi. 't Verspreide ziech al vrij snel in westeleke riechting. De euvergroete mierderheid vaan alle Arabische tekste zien in 'ne vörm vaan 't naschi gesjreve. Ouch de Arabische dröklètters en computerlètters zien feitelek 'ne vörm vaan naschi.
Baia Mare
Baia Mare haet e eige vleegveldj veur binnelandse vlöchte. Vanaaf april 2008 wuuertj de lóchhave ouch mit die van Wieëne verbónje door Austrian Airlines. Ouch zeen d'r treinverbinjinge mit Satu Mare en Boekares. Drek waegverbinjinge zeen d'r mit de stej Sighet, Satu Mare.
Baia Mare haet ouch 'n aaj stad, mit Piaţa Libertăţii es centraal pöntj. Aan de noeardjkantj haet Baia Mare e groeat park, wo me zich haet op de greune heuvels die 't netuurlik decor van de stad vorme.
In 2000 stroumdje giftig cyanide de Lăpuş in tèn gevólge van e óngelök in 'ne goudmien bie Baia Mare, wodoor de Someş en veural de Tisza waerdje vervoeldj.
Arabisch sjrif
Naschi
Natuurlek kin me 'n zoe alumtegewäördege sjrifsoort indeile in subgenres. Me kint beveurbeeld thoeloeth (ṯuluṯ ثلث, 'e daarde'), wat ziech kinmerk door laankgerekde lètters. De sjadada weurt dèks drin weergegeve; me zuut dat beveurbeeld op 't veendel vaan Saoedi-Arabië. Dit is d'n ajdste variant en in principe deginnege dee Ibn Muqla oontworp. 'nen Aandere variant is 't moehaqqaq (muḥaqqaq محقق 'vervöldeg'). Dit sjrif, wat me heineve zuut, weurt bezunder hoeg gesjat. 't Bleujde veural in de Mamelukkedynastie (13en-16en iew) en weurt noe nog gebruuk veur opsjrifte e.d.
Ouch regionaol gaof 't eige stijle. Zoe gaof en gief 't in Perzië 't nastaʿlīq نستعلیق, in 't Osmaans Riek 't diwani en in China 't sīnī, wat zienen typische vörm oontlient aon 't gebruuk vaan Chinese kalligrafeerkweskes.
Handsjrif
Stijle wie Koefisch, thoeloeth en moehaqqaq zien väölal beperk tot artistieke en decoratief doeleinde. Veur 't sjrieve vaan laanger tekste gebruuk me sumpelder lètters. E väölgebruuk sjrijfsjrif in de Arabische wereld boete de Maghreb is nog ummertouw 't ruqʿa(h) رقعة‎‎. Dit sjrif kin me tot 't naschi rekene, meh dao kin 't nog sterk vaan aofwieke. Väöl lestege lètters zien versumpeld. Lètters koume soms bovenopein te stoon, groppe vaan twie drei punte weure es doorloupende striepe gesjreve en lètters mèt väöl krölle en bouge weure gereduceerd. Zoe höbbe de sīn en de šīn gein tendsjes. Sommege beuk waarsjouwe expliciet tegen 't euversjrieve vaan dröklètters en raoje aon dit ruqʿah-sjrif vaan 't begin aof aon te liere.
Dröklètters
thumb|Arabisch sjriefmesjien. Neet doorloupende lètters höbbe eine vörm, doorloupende lètters miestal twie. D'n drökpeers heet pas laat ingaank gevoonde in d'n islamitische wereld. Allewel tot gedrökde beuk in 't Arabisch al in de zèstienden iew opduke, is me pas sinds de Arabische renaissance in de negentienden iew op groete sjaol beuk goon drökke. De Egyptische campagne vaan Napoleon in 1798 gaof 'ne zekeren impuls aon 't drökke vaan 't Arabisch. Heiveur móste de lètters natuurlek in veer versjijningsvörm weure ingedeild, en veur edere vörm móste lètters weure gegote. 't Rizzeltaot waor in 't gemein, wie bij Latiense lètters, minder levendeg es handsjrif. 't Zètte vaan vocaolteikes waor ouch neet gemekelek; toch waor dat absoluut nujeg bij 't drökke vaan de Koran. Bezwoere tege dat lèste lete de mieste geisteleke wel loupe wie ze de weerde vaan gedrökde korans bij de evangelisatie inzaoge.
Mèt de koms vaan teksverwèrkers kaome weer aander probleme. Teksverwèrkers loupe vaan nature vaan links nao rechs; noe mós me ze vaan rechs nao links liere loupe. Wijer zien computers neet gemaak um aander lètters es de 26 Latiense lètters plus leesteikes te tuine; daoveur mós me dus nui systeme bedinke. Nog väöl lesteger waor 't um computers de teks aonein te laote sjrieve, en te zörge tot de lèttervörm veraanderde nao gelaank zien plaots in 't woord. Op computers die geine zjuste software höbbe, kin me soms de Arabische lètters neet zien (mojibake). Ouch kinne de lètters los vaanein versjijne, en daan soms vaan links nao rechs loupe. Sinds d'n inveuring vaan Unicode kump mojibake ummer minder veur; umtot computers ummer mie geheuge höbbe, krijge ze daobij miestal al standaard de goje software veur Arabische teks mèt (me hoof die ruimte neet zoe gaw mie veur get aanders te spaore).
Rwanda
Fysische geografie
Door zien hoeg ligking heet Rwanda e veur de trope gemaoteg klimaot (zoegenaomp tropisch hoeglandklimaot). De gemiddelde daagtemperature ligke veur gans 't jaor roond de 25 graod. 't Regeseizoen löp vaan februari tot in mei, 't druugseizoen vaan juni tot augustus.
Allewel tot Rwanda um zien diechte bevolking veur e groet deil is oontbos, vint me in de veer nationaol parke die 't land riek is nog ummertouw 'n groete biodiversiteit wie me dat bij tropische biotope gewoen is. De natuur vaan 't land umvat zoewel savanne es regebos, es gevolg daovaan kint 't land zoewel de bosolifant (Loxodonta cyclotis) es de savanneolifant (Loxodonta africana), de liew (Panthera leo) en versjèllende soorte ape, wie d'n oosteleke gorilla (Gorilla beringei) en de gewoene chimpansee (Pan troglodytes). Bezunderder is de vogelpopulatie, die 670 soort kint. Daovaan is e groet aontal endemisch; allein al in d'n Albertrif zien dat 26 soorte. Dao-oonder valle de Ruwenzori-toerako (Ruwenzornis johnstoni) en d'n edelfrancolin (Francolinus nobilis).
Etnische groppe
Allewel tot Rwanda taolkundeg en religieus in essentie homogeen is, is de bevolking vaan 't land toch sjerp verdeild euver drei versjèllende volker: de Hutu's, de Tutsi's en de Twa. De lèste zien e pygmeeëvolk en woersjijnelek de oersprunkeleke bewoeners vaan 't gebeed, die de cultuur vaan de invallende Bantoe höbbe euvergenome. Hutu's, Tutsi's en Twa spreke dezelfde taol en volge dezelfde religie.
't Versjèl tösse de Hutu's en de Tutsi's is allezeleve sociaol vaan oersprunk: de Tutsi's waore vaanajds de heersende klas, superieur aon de Hutu's, de handwèrkende (en gedeiltelek in slaovernij levende) mierderheid vaan de bevolking. De sociaol natuur vaan 't versjèl tösse Hutu en Tutsi kump oonder mie tot uting in 't Rwanda-werkwoord kwihutura, 'sociaol klumme', lètterlek 'oonthutue'. Neet oet te slete vèlt evels tot de twie volker versjèllende etnische oersprung höbbe, zuug oonder.
Dit kaste-echteg systeem heet tot groete haat tösse de gróppe geleid. De genocide vaan Hutu's op Tutsi's in de jaore negeteg (zuug oonder) waor dus 'n historie actie vaan revansj. Um mèt 't verleie te breke perbeert de regering de sjeislijne tösse de gróppe te doen vervage en kump de etniciteit neet mie in 't paspoort. Rwanda deilt de etnische opmaak vaan drei gróppe die dezelfde taol spreke mèt Boeroendi.
Religie
't Liewedeil vaan de Rwandeze is christelek. Vaanajds waore dat veural katholieke, meh nao de börgeroorlog höbbe lui ziech massaol bekierd tot (streng) protestantse genoetsjappe wie de Evangelische Kèrk en de Zevendendaagsadventiste. Ouch zien sommege lui moslim gewore. Nog mer 0,1% steit es animis te book, meh bij väöl christene is de religieus beleving wel gevörmp door de traditioneel religie. Zoe weurt de traditionele sjöpper-god Imana mèt de christeleke God vereinzelveg.
Gezoondheid
Rwanda is 'n erm land en mèt de gezoondheid is 't nog ummer slech gestèld. Ein op de vief kinder störf veur 't vijfde jaor, veural aon malaria. HIV/Aids kump veur bij 7,3% vaan de steidelinge en 2,2% vaan de dörpelinge tösse 15 en 49 jaor.
Prekoloniaolen tied
thumb|Reconstructie vaan 't prekoloniaol keuninklek paleis in [[Nyanza.]] Rwanda woort sinds de steintied bewoend door pygmeeë, vaan wee de Twa aofstamme, en heet tösse 700 veur Christus en 1500 nao Christus mèt immigratie vaan Bantoe te make gehad. Ofwel stamme zoewel de Hutu's es de Tutsi's vaan de oersprunkeleke Bantoe-migrante aof, ofwel zien de Tutsi's e Nog later superstraot, mesjiens vaan Koesjitischen oersprunk. De inheimse bevolking organiseerde ziech in stamme (ouch wel clans genaomp; inheimse naom ubwoko), die leie vaan alle drei de bevolkingsgróppe kóste bevatte. Zoe vaanaof de vieftienden iew begóste ziech de stamme in keuninkrieke te organisere. In 't begin waor 't Keuninkriek Rwanda, neve oonder mie Bugesera en Gisaka, mer eint vaan mierder rieke op modern Rwandees groondgebeed, meh loupende d'n achtienden iew bojde de Nyiginya-dynastie häör mach oet, tot 't keuninkriek in de negentienden iew, oonder keuning Kigeli IV, tot in 't modern Oeganda reikde.
Koloniaolen tied
Door zien ligking midde op 't Afrikaans continent doort 't laank ietot Europeane 't land inkaome. Op de Conferentie vaan Berlien in 1884 woort 't land, deil vaan 't territorium wat me toen Roeanda-Oeroendi neumde, aon Duitsland touwgeweze, allewel tot koelek 'nen Europeaan 't had gezeen. De Pruse vereinegde 't mèt Tanganyika (Tanzania) tot Duits Oos-Afrika. In 1894 kaom Gustav Adolf von Götzen 't gebeed in; heer spraok mèt de keuning en waor d'n ierste Europeaan dee 't gebeed deepgaond verkinde. Vaanaof 1907 kaom pas de echte kolonisatie op gaank, wie 'ne resident waort aongeweze en laankzaamaon missionaire en militaire 't land binnetrokke. In 1916 bezatte Belzje tróppe vaanoet Belsj Kongo Roeanda-Oeroendi, es oonderdeil vaan d'n Ierste Wereldoorlog. Es gevolg daovaan woort bij de Vrei vaan Versailles Roenda-Oeroendi tot Belsj mandaotgebeed gemaak. De Belzje maakde väöl mie es de Duitsers serieus werk vaan de kolonisatie. Ze waore evels engsteg veur de sociaol verhaajdinge te versteure en hele naodrökkelek 't versjèl tösse Hutu's en Tutsi's in stand, door de etniciteit op identiteitskaarte te laote drökke. Nao d'n oorlog leep dat laankzaamaon oet de hand: nog oonder Belsj bewind kaom 't tot 'n intern conflik, wat in 1959 op de Rwandese Revolutie oetleep.
Oonaofhenkelek Rwanda
Oetindelek woort 't land in 1962 oonaofhenkelek, en politiek gesjeie vaan Boeroendi. Heibij woort ouch de monarchie aofgesjaf; Grégoire Kayibanda, leier vaan d'n Hutu-opstand, woort d'n ierste president. In 1973 pleegde Juvénal Habyarimana 'ne bleujetege staotsgreep tege wat her es 't corrup en repressief bewind vaan Kayibanda zaog. De president en versjèllende aander hoeg functionaire woorte vermaord, en Habyarimana regeerde de volgende jaore 't land es dictator. Toch brach zie bewind stabiliteit en relatief economische veurspood en woort de discriminatie tege Tutsi's (Habyarimana waor wie Kayibanda 'nen Hutu) minder zwoer. Toch bleve gevlöchde Tutsi's, georganiseerd in 't Rwandees Patriottisch Froont (RPF) vaanoet Oeganda 'ne coup veurbereie. In 1990 voolte ze ziech sterk genoog veur dee te lancere; heimèt begós de Rwandese börgeroolog. Naotot 't RPF e paar stei in 't noorde vaan 't land had vereuvered, kaom 't tot 'n patstèlling, wat in 1993 tot e staak-'t-vure leide. Ouch mós de president 'nen dialoog mèt de oppositie aongoon.
Nao de börgeroorlog woort 'n coalitieregering ingestèld, oonder leiing vaan d'n Hutu Pasteur Bizimungu. De regering had mèt groete probleme te make. Versjèllende Hutu's, gevlöch oet angs veur represailles, zaote in kampeminte, veural zjus euver de grens in Zaïre. In die kampeminte hierse hoonger en krenkde, veural cholera. Ouch waore vaan dao-oet milities actief, die 't radicaol bewind wouwe herstèlle. Vaanaof ind 1994 begós d'n tied vaan verzeuning, door de instèlling vaan de Rwanda-tribbenaol, nao 't veurbeeld vaan de Joegoslavië-tribbenaol in D'n Haag. Um mèt 't verleie te breke woorte in de jaore 2000 veendel, volksleed, groondwèt en provincies vernuid. Wel kaom tege 't ind vaan 't decennium kritiek op president Paul Kagame, dee zie bewind in 't weste te otoritair woorte gevoonte.
Bronne
Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie.
Arabisch sjrif
Sjriefkuns
De bove besjreve handsjrifstijle stoon al bekind es kalligrafie. Islamitische kalligrafie umvat evels väöl mie. De Koran verbeujt 't make vaan beelder neet expliciet, meh de Biebel deit dat wel (Exodus 20:4; 't ierste of twiede gebod) en die traditie sjoot ouch in d'n islam wortel. Veural in religieuze contex (in korantekste en in moskeeë) woorte beelder geweerd. Es gevolg daovaan heet me de sjriefkuns zier sterk gecultiveerd. Me waor bezunder sterk in 't vörmgeve vaan tekste, die dèks in plante- of biestepatroene woorte gezat. Ouch in de decoratie vaan gebouwe vint me dèks seerlek vörmgegeve Arabische tekste.
't Arabisch sjrif veur aander taole
[[Plaetje:Arabic alphabet world distribution - three shades.png|thumb|upright=2|Alle len boe 't Arabisch sjrif officieel of semi-officieel weurt gebruuk.
Broonsgreun: 't Arabisch sjrif is officieel neve aander sjrifte.
Leechgreun: 'n Aander sjrif is lendelek officieel, meh 't Arabisch is erkind (bev. regionaol).]] Euveral op de wereld mote islamitische geisteleke 't Arabisch sjrif kinne leze um de Koran te verstoon of um 'm minstens te kinne recitere. E gevolg daovaan is tot in al die len 't Arabisch sjrif ouch de ierste keus veur 't sjrieve vaan de eige taol woort, zelfs wienie die taol teväöre al in 'n aander sjrif woort gesjreve. Umtot väöl vaan die taole neet wieneg vaan 't Arabisch versjèlle, heet me 't sjrif soms hendeg mote aonpasse. Zoedoende kint 't Arabisch sjrif nog extra lètters bovenop de 28 oersprunkeleke, en höbbe väöl lètters 'n aander weerde.
Azië
De ierste taol boete 'n Arabisch boe 't sjrif veur woort gebruuk is 't Perzisch. Ietot 't Sassanideriek in 651 bij 't kalifaot woort ingelief, sjreef me hei Middelperzisch in 't Pehlevisjrif. D'n iew daonao waor 't Arabisch de cultuurtaol en woort de rol vaan 't Perzisch gemarginaliseerd. In d'n achsten iew evels maakde Perzië ziech los oet 't kalifaot; naovenant kraog zien taol ouch weer mie prestiesj. 'n Nui sjrieftaol oontstoont, gebaseerd op de gewoene spreektaol: 't Nuiperzisch. 't Perzisch had evels diverse klaanke die in 't Arabisch neet veurkaome, wie /p/, /v/ en /g/. daoveur móste nui lètters weure verzonne.
De expansie vaan de islamitische cultuur góng sindsdeen veur e groet deil vaan Perzië oet. In de bekierde len waor 't Arabisch dèks allein de taol vaan de religie; d'n handel góng in 't Perzisch. Heidoor naome diverse taole 't Perso-Arabisch sjrif euver: 't Koerdisch, de Turkse taole, 't Pathaans (Pasjtoe) en 't Urdu. Dit waor de taol vaan 't Mughalriek in Indië, boe de militair elite islamitisch waor meh de res vaan 't volk neet. (Hindoes en boeddhiste bleve 't Sanskriet respectievelek Pali gebruke; later woort 't Hindi mie opgesjreve.)
Euver zie kaom d'n islam tot in Maleisië, boe 't Arabisch sjrif ouch veur de Maleise ingaank voont. Op Java had 't systeem mie concurrentie vaan de inheimse Indische sjrifte, al woorte de sprekers vaan 't Javaans en Soendanees wel massaol moslim. Ouch in Wes-China verspreide 't sjrif ziech; neet allein veur de dao inheimse Turkse volker, meh ouch veur 't Chinees, in e sjrif wat me Xiao'erjing is goon neume. Dit sjrif woort, en weurt deils nog, door de Hui (Chinese moslims) gebruuk.
Aon de weskant woort 't Osmaans Riek d'n dominante machsfactor. Ouch 't Osmaans Turks sjreef me in 't Arabisch sjrif; weer in 'n eige versie. 't Osmaans Riek reikde iewelaank tot deep in Europa. Taole in die regio woorte ouch wel in 't Arabisch gesjreve; dat gebeurde beveurbeeld mèt 't Bosnisch (boe 't sjrif bekind steit es arebica) en 't Albanees. Meh zelfs oonder moslims had 't dao al hendege concurrentie vaan aander sjrifte.
Allewijl höbbe väöl taole hun Arabische alfabette alweer aofgedaank. 't Bosnisch en 't Albanees dege dat al vrij vlot. 't Turks veurde in de jaore 1920 op las vaan Atatürk e Latiens alfabet in. In de Sovjetunie woort diverse Turkse taole iers e Latiens, daan e Cyrillisch alfabet opgelag: 't Azerbeidzjaans, 't Tataars, 't Kazachs, 't Oezbeeks, 't Kirgizisch en 't Turkmeens. Ouch 't Tadzjieks, in weze e Perzisch dialek, woort noe in Cyrillisch sjrif gesjreve. Me moot daobij aonteikene tot 't Zuid-Azerbeidzjaans, wat op Iraans groondgebeed weurt gesproke, wel nog in Arabische lètters weurt gesjreve. Zjus zoeget gelt veur 't Koerdisch: in Turkije sjrijf me dat eigelek ummer mèt Latiense lètters, in Iran, Irak en Syrië dèks mèt Arabische. Oonder Nederlands en Ingels koloniaol bewind raakde mèt en mèt ouch 't Maleis Arabisch sjrif ((d)jawi) in oonbruuk veur twie versies vaan 't Latiens alfabet (roemi/rumi geneump). Allewijl weurt 't veural nog in Brunei gebruuk. In Maleisië is 't erkind es alternatief sjrif; in Indonesië evels, boe me de taol neet Maleis meh 'Indonesisch' neump, is allein 't Latiens sjrif erkind.
In China is me 't Kazachs en 't Oeigoers in 't Arabisch sjrif blieve sjrieve. De kwestie woort dao neet zoe gepolitiseerd wie in de Sovjet-Unie.
Afrika
Ouch diverse taole in Noord-, Wes- en Oos-Afrika gebruken 't Arabisch sjrif of höbben 't gebruuk.
In de zevenden en achsten iew vereuverde de Arabere ouch gans Noord-Afrika. Zoe kaom de euvergroete mierderheid vaan de Berbers oonder 't kalifaot. De Berbertaole hadde gein groete plaots neven 't Arabisch, en 't inheims sjrif, 't tifinagh, waor oonder sedentair Berbers allaank in oonbruuk geraak. toch oontstoonte al hiel vreug nao de inlieving de ierste Berberse tekste in 't Arabisch sjrif. Nao 't ind vaan de mideliewe touw weure die laankzaamaon talrieker. Vaanaof de zèstienden iew oontsteit (veural in Marokko) zelfs 'n echte sjriftraditie, mèt vertaolinge vaan Arabische werke meh ouch oersprunkeleke theologie en poëzie. De Berbers gebruke heiveur rillatief wieneg diacritische teikes of nui lètters, meh 't leze vaan die tekste weurt wel bemeujelek doortot ze in de Maghrebijnse sjrifvörm zien gesjreve (lèttervörm gebrukelek in de Maghreb, die soms aofwieke vaan de us bekinde en tot leesfoute kinne leie). In d'n twintegsten iew begós 't Arabisch sjrif sterke concurrentie te kriege vaan 't Latiens alfabet, wie dat door de Franse en Italiaanse koloniste woort ingeveurd. In Algerije weure de Berbertaole (wie Kabylisch) koelek nog in 't Arabisch gesjreve. In aander len is 't nog neet zoe wied, meh ouch dao löp 't gebruuk vaan Arabische lètters trök. Veural in Marokko krijg 't sinds 't ind vaan d'n twintegsten iew väöl concurrentie vaan 't neo-tifinagh, zeker sinds de euverheid dit sjrif in 2003 officieel maakde en sinds 't in 2005 aon Unicode woort touwgeveug.
Ouch 't Iberisch sjiereiland kaom begin achsten iew bij 't kalifaot. Naotot de Oemajjadedynastie ziech hei vestegde, maakde dit gebeed 'nen iewelange bleuj door. In deen tied woort ouch de dao inheimse Romaanse taol, 't Mozarabisch, wel in 't Arabisch sjrif gesjreve. Väöl höbbe v'r dao evels neet vaan euver; de tekste die 't gief zien veural veur taolkundege intrèssant.
Wes-Afrika heet noets bij 't kalifaot gehuurd, meh raakde in de middeliewe wel geïslamiseerd. Diverse groete keuninkrieke oontstoonte, en hun taole woorte dèks genoog ouch in 't Arabisch sjrif gesjreve. Dit deeg me beveurbeeld mèt 't Hausa, de taol vaan Timboektoe, meh ouch mèt 't Fula en 't Wolof. In de koloniaolen tied heet me veur al die taole ouch Latiense alfabette ingeveurd, meh tot op d'n daag vaan vaandaog weurt 't Arabisch alfabet deneve gebruuk. Dit gelt veural veur 't Hausa, 'n taol mèt väöl orthodox-islamitische sprekers, die 't Latiens sjrif boko (lètterlek 'nep') neume.
Ouch in Oos-Afrika is 't Arabisch sjirf, veural in 't verleie, gebruuk. Arabische handelere waore bezunder actief aon de weskös vaan d'n Indischen Oceaon en höbbe dao d'n islam verspreid; miestal evels allein in de kösregio's en neet in 't binneland. 't Somalisch kin in 't Arabisch sjrif weure gesjreve door middel vaan 't Wadaad-sjrif; 't Latiens sjrif is evels gebrukeleker. Ouch 't Swahili woort vreuger in Latiense lètters gesjreve, meh dit huurt toch wel tot 't verleie: 't euvergroet deil vaan de sprekers is christelek, neet islamitisch, en 't Arabisch sjrif waor neet zier gesjik veur de taol te sjrieve. Tot slot bestoont nog 'n Arabisch alfabet veur 't Malagasy. Dit raakde in de negentienden iew al oet; mer e klei deil vaan Madagaskar is trouwens islamitisch.
Migrantegemeinsjappe
Ouch islamitische migrantegróppe hele dèks vas aon hun Arabisch sjrif. Tegeliek integreerde ze in hun nui land, en naome ze dao de taol vaan euver. Zoe kós 't gebeure tot de Lipkatartare, die in de veertienden iew nao 't Pools-Litouws Gemeinebès kaome, de plaotseleke Wit-Russische taol euvernaome en die mèt Arabische lètters gónge sjrieve. Zjus zoeget gebäörde in de Hollandse Kaapkolonie (huieg Zuid-Afrika). Oet Oos-Indië kaome dao diverse Maleiers opaon, die vashele aon hun religie meh 't Maleis wel veur 't Afrikaans inruilde. Hun Afrikaanse tekste zien belaankriek, umtot 't tot ca. 1900 oongewoen waor um die taol op te sjrieve (me sjreef in 't Nederlands). Dit gief taolkundege e belaankriek inziech in de oontwikkeling vaan 't Afrikaans.
Arabische dialekte
Gesjreve Arabisch kump in 't gemein euverein mèt Modern Standaardarabisch (MSA). In 't daogeleks leve spreke Arabere die taol evels neet. In plaots daovaan sprik me 'n käör aon Arabische dialekte, die aonzeenlek vaanein en vaan de standaardtaol versjèlle.
Zoe noe en daan weure die dialekte opgesjreve. Sommege dominante dialekte in groete len weure nog bès dèks op sjrif gestèld (Egyptisch, Marokkaans, Irakees). Dat gebäört zoewel in Latiense es in Arabische lètters. 't Latiens sjrif weurt gebruuk in de taolwetensjap (zuug bove), meh ouch op 't internèt, zeker wienie codeswitching tössen 't Ingels of Frans plaotsvint. Daan nog weurt in väöl gevalle 't Arabisch sjrif gebruk. E naodeil is tot de versjèlle mèt 't MSA neet allemaol dudelek in de verf weure gezat, umtot 't sjrif gein korte vocaole oetsjrijf. Ouch heet me probleme bij veraanderde klaanke. Zoe kump de Egyptische oetspraok vaan de qāf euverein mèt d'n hamz oet de standaardtaol, meh 't is zier de vraog of me dee klaank mèt ء zouw mote notere. Oondaanks dat zien Arabische dialekte gesjreve in Arabisch sjrif nog vrij gemekelek es zoedaoneg te herkinne.
't Maltees, de facto ouch 'n Arabisch dialek, weurt noets aanders es in Latiense lètters gesjreve, umtot de Arabische standaardtaol op Malta gein functie heet.
Aofgeleide sjrifte
E paar taole höbbe 't sjrif dooroontwikkeld tot 'ne vörm dee me mèt de bèste wèl geine variant vaan 't Arabisch mie kin neume. Dat gelt oonder mie veur 't Thaana. In dit sjrif sjrijf me 't Dhivegi, de taol vaan de Maledive. De lètters loupe vaan rechs nao links en zien op 't ierste geziech bès Arabisch oet, meh d'n invlood vaan de Indiase sjrifte is zier groet en de lètterweerdes zien compleet aanders. In Wes-Afrika oontstoont in 1949 't N'Ko, oontworpe um 't Mandinka en aander Mandingtaole in de regio te sjrieve. Dit sjrif is op 't Arabisch sjrif gebaseerd, löp vaan rechs nao links en weurt aoneingesjreve, meh dèk e gans aander bereik vaan klaanke. Zoe is 't in dit sjrif meugelek um toene aon te geve.
Aofwiekend lèttergebruuk
't Arabisch alfabet is, wie bove al oetgelag woort, gemaak op 't Klassiek Arabisch. 't Dèks perceis de 28 consonantfoneme die die taol had. In de aander taole die me in 't Arabisch sjrif noteert, koume die klaanke dèks neet veur. Es gevolg heivaan weure beveurbeeld de emfatische lètters ( ص ض ط ظ ) en depe keelklaanke ( ح ع غ ق ) neet gebruuk (of allein gebruuk in Arabische lienwäörd). Hiel dèks zuut me evels ouch tot de lètters 'n aander klaankweerde kriege, die beter pas bij de fonetiek vaan die taol. Zier creatief geit dao 't Urdu mèt um; dao is de ṭāʾ is gebruuk gekoume es diacritisch teike veur cacuminaol (retroflexe) lètters. (Hei-oonder stoon die es apaarte lètters weergegeve.)
Wijer höbbe väöl taole mie behoofte aon 't oetsjrieve vaan klinkers. Veur sommege taole is 't Arabisch sjrif 'n ech alfabet gewore, beveurbeeld veur 't Koerdisch en 't Bosnisch. De hāʾ is in zoe'n taole dèks 'ne vocaol gewore. D'n hamza weurt soms es 'n soort umlaut gebruuk (in de Turkse taole). Aander taole zien de vocaolteikes, die in 't Arabisch allein bij oetzundering weure gesjreve, consequent goon gebruke, beveurbeeld 't Chinees en 't Hausa. Zeker bij 't Chinees kin dat ouch neet aanders, umtot Chinese teks boe vocaole neet oeterein weure gehawwe koelek te begriepe vèlt.
Extra lètters
Dèks zien de oersprunkeleke 28 lètters plus de diakritische teikes gewoen neet touwreikend. Daorum höbbe diverse taole lètters touwgeveug. In de regel deit me dit door bestoonde lètters aon te passe, beveurbeeld door e puntsje debij te zètte. De vörming vaan nui lètters verlöp dus in de geis vaan wie de Arabere dat zelf ouch al dege. Oonder de lètters die me in 't Arabisch neet tegekump zien de volgende:
Opmerking: Bij lètters die vrij algemein in gebruuk zien, is de taol aongegeve die de lètters es ierste heet gebruuk. De veer Perzische lètters koume beveurbeeld algemein veur.
Daobij höbbe twie lètters vaan 't Perso-Arabische sjrif soms aander vörm. De kāf weurt in 't Perzisch in d'n indvörm es losse vörm neet wie 'ne rechten hook mèt mini-kāf gesjreve, meh in 'ne vörm dee liekent op de kāf aon 't begin: ک. Wijers heet de yāʾ op 't ind of los noets punte: ی heet me gewoen es /i/ te leze. Taole die 't Arabisch sjrif via 't Perzisch höbbe liere kinne hantere dèks dezelfde conventies.
Bronne
''Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan diverse Ingelstaolege Wikipedia-artikele. De belaankriekste zien Arabic alphabet en Arabic script; wijer zien ouch en:Ancient North Arabian, en:History of the Arabic alphabet, en:Nabataean alphabet en diverse artikele euver de aofgeleide sjrifte geraodpleeg.''
FC Utrecht
thumb|Interieur vaan Stadion Galgenwaard, oetziend op de Bunnikside. thumb|D'n awwe Galgenwaard, mèt velodroom roond 't veld. FC Utrecht is 'n voetbalclub oet de Nederlandse stad mèt dezelfde naom. De club woort in 1970 opgeriech oet drei bestoonde Utrechse clubs en is daomèt ein vaan de joonkste Nederlandse betaoldvoetbalclubs. Sind zien opriechting heet FC Utrecht oonaofgebroke in de Ieredevisie gespäöld. Sinds 2007 heet de club ouch e vrouweteam, wat evegood in de Ieredevisie oetkump.
Historie
FC Utrecht oontstoont op 1 juli 1970 wie de proftek vaan USV Elinkwijk, DOS en Velox woorte samegeveug. Dit had te make mèt 't aonstoond opluffe vaan de Twiede Devisie, boedoor 't aontal profclubs umlieg zouw mote. Elinkwijk späölde 't jaor deveur in de Ierste Devisie, DOS in de Ieredevisie en Velox in de Twiede Devisie. De amateuraofdeilinge vaan alledrei bleve bestoon; Elinkwijk besteit nog ummer. Op DOS zien licentie kós de club in de Ieredevisie debutere. Ouch 't Stadion Galgenwaard woort vaan DOS euvergenome (dees club deilden 't al sinds 1967 mèt Velox).