cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Constellation program
Ruimtevaartuige
Veur de reis nao de maon moot de Earth Departure Stage of EDS oontwikkelt weure. Deze rakèttrap bestaond oet 'ne rakètmotor en de Altair weurt mèt 'n Ares V-rakèt gelanceerd in 'n baon um de Eerd. De Orion zal via 'n apaarte lancering mèt 'n Ares I-rakèt de EDS oppikke, en mèt de rakètmotor daovaan zal de reis weure veurtgezat.
Röts
De röts (Rutilus rutilus of Leuciscus rutilus) is 'ne vis oete femielje vanne karperechtige. In Nederlandj is 't de algemeins-veurkómmendje vis, dae bao in eder watertuup in groeaten aantale veurkump.
De röts is hieël algemein en laef in gans Europa t'n naorde vanne Pyreneeën enne Alpe, meh neet in Sjotlandj en Ierlandj; hae kump ouch veur in groeate deiler van Wès-Azië.
In Nederlandj wuuertj de röts zelje toet noeatj gegaeten en deentj t'r veural es aos veur anger visse. 't Is veurnamelik 'ne geleefdje vis veur sportvissers.
Georgië
Georgië (Georgisch: Sakartvelo) is 'n rippubliek in Oos-Europa. 't Land grèns aon Rusland, Turkije, Armenië en Azerbeidzjan, en ligk aon de Zwarte Zie. De hoofstad is Tbilisi, ander groete stei zien Gori, Batoemi en Soechoemi. Binne zie geclaimp en internationaol erkind groondgebeed ligke twie aofgesjeie rippublieke, Abchazië en Zuid-Ossetië.
Kouwe Oorlog
Oorzake
D’r zunt twieë oorzake te numme die aan de basis sjtonge: 1.	Sjtaatsinrichting: de Sovjetunie waor communistisch sinds de Oktoberrevolutie van 1917 en de VS hat sinds häör oprichting ’t kapitalisme hoeëg in ’t vaandel sjtaon. 2.	Wederzijds wantrouwe, angs veur d’r angere.
Dat wederzijds wantrouwe waor zoeë sjterk dat ’t van invlood waor op alle betrikkinge tösje de VS en de Sovjetunie en daomit de communicatie sjterk bemujlikt werd. Dao kumt bie dat Stalin, d’r leider van de Sovjetunie tösje 1928-1953, neet ’t miëëst evenwichtige en betrouwbare figuur waor. Vanoet de Sovjetunie waor verder de angs veur (’t gebroek van) de atoombom die de VS waal hei in 1945 en de Sovjetunie (nog) neet. Dit versjil hou de wapenwedloop tösje de twieë leng tot gevolg.
Aanleidinge
Vuur ’t einde van de Twieëde Weltkreeg houwe de leiders van de drie mechtigste leng, Stalin, Churchill en Roosevelt/Truman, euverlegk geveurd in Jalta en Potsdam euver de verdeiling van Duutsjland nao d’r kreeg.
Toen ’t d’r echter op aa kaom, koste de Sovjetunie en de VS einanger neet genòg vertrouwe om de besjproke planne tot oetveur te bringe. Duutsjland werd opgedeild in 4 zônes en Berlien och. De situatie in Berlien zörgde al sjnel veur probleme en um zien macht te toeëne sjloot Stalin West-Berlien aaf van de rest. De Amerikanen begonne mit een luchtbrug om de Westberlieners van voodsel te veurzeen. Dizze blokkade doerde mèr ’n jaor (1948-1949), mèr ’t houw waal tot gevolg dat de verhoudinge nog sjlechter waerde. Dis blokkade weurt dan och gezeen es ’t begin van d’r Kouwe Oorlog.
Verloup
Nao de Blokkade van Berlien waor ’t duudelik dat d’r van enig vertrouwe tösje de Sovjetunie en de VS ging sjprake waor. Stalin waor daorum neet van plan toe te gaeve aan welk plan van de VS dan ouch. Wie d’r namelik democratische verkezinge in de oosteuropese léng werde gehouwe en ’t dudelik werd dat de communistische partieje ginge verleeze, greep Stalin in en holp euveral de communisten aan de mach.
NAVO/AFCENT
De VS ging op zeuk nao bondgenote um de oetbreiding van de VS taege te kenne houwe. Mit de financieël sjteun van de Marshall-hulp lökte ’t de VS och ’n militair bondgenootsjap te creëre in 1949 mit bienao alle Westeuropese leng: de Noord Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO). Als reactie kaom de Sovjetunie in 1955 pas mit ’t Warschaupact. Um controle te houwe op de (oetbreidinge van de) Sovjetunie màkde de VS aafsjpraoke mit zoeveul mögelik leng um militaire bases te kenne plaatsje. ’t Hoofdkantoer (Headquarter) van dizze Allied Forces Central Europe (AFCENT) kaom in Broensem te ligke. Vanaaf Broensem waor ’t namelik mögelik mit ’n vleegtuug Oost-Duutsjland (de DDR) te haole. Vanoet de AFCENT zunt tiedes d’r burgeroorlog van ’t voormalige Joegoslavië (1992-1995) noch vleegtuge vertrokke nao militaire bases in Italië. Kroonprins Willem-Alexander sjient noch vertrokke te zeen vanoet Broensem.
Koreaanse Oorlog
Ein van de ieësjte echte conflicte tösje de Sovjetunie en de VS waor de Koreaanse Oorlog (1950-1953): ’t communistische Noord-Korea, onger leiding van Kim Il Sung, vool ’t democratische Zuud-Korea binne waodurch de Verenigde Naties, o.l.v. de VS, Zuud-Korea gingen sjteune. Oeteindelik kaom d’r waal ‘ne vrede tot sjtand, mèr Noord- en Zuud-Korea laeve bis noe nog officieel in oorlòg. Mieëj dan twieë miljoeën doeëje en twieëj verruïneerde leng waoren ’t gevolg.
Cubacrisis
Nao d’r doeëd van Stalin in 1953 waor ’t veur de res van de welt de vraog wie de Sovjetunie noe ging reagere mit Nikita Chroesjtsjov es leider. ’t Bloodig neersjlaon van de Hongaarse Opsjtand in 1956 makde ’n einde aan die speculaties. In 1962 werde de verhoudinge tösje de VS en de Sovjetunie nog ’n kier op sjerp gesjteld tiedens de Cubacrisis. Toen de Sovjetunie mit fregatte gelaje mit rakette op waeg waor nao Cuba heeld de ganze welt häöre aom in. ’t Waor de bedoeling van de Russen um op Cuba, dat sinds 1959 communistisch gewaore waor mit Fidel Castro aan de mach, rakette te stationere die groëte sjtae van de VS koste rake. Dat waor ’n veuroetzich woeë Amerika neet op zoot te wachte. Zelfs in Nederland waore de luu bezig mit hamstere omdat ze dachte dat de derde waereldoorlog op ’t punt sjtong um oet te braeke. Die angs waor sinds 1961 versjterkt durchdat de Russen mit Joeri Gagarin d’r ieësjte miensj in de ruimte gebrach houwe. Technologisch loog de Sovjetunie, toen nog, veur op Amerika. Gelukkig leep de Cubacrisis mit ‘ne sisser aaf. Ein van de gevolge waor dat de roeë lieng tösje Moskou en Washington werd aangelag, waodurch de presidenten direk mitein koste praote.
Berliense Moer
De roeë lieng kaom echter te laat um de boew van de Berliense Moer in 1961 taege te houwe. Um d’r vluchtelingesjtruim van luu oet Oost-Berlien nao West-Berlien taege te houwe leet Chroesjtsjov ’n moer bouwe dwaesj durch de sjtad. ’t Waor zelfs zoeë erg dat luu die ’s ochtends nao g'n werk gegange waore, ’s aoves neet mieë teruuk nao hoes koste. Tot aan de Val van de Moer in 1989 höbbe Oos-Berlieners geprobaerd aan de angere kant van de moer te komme. Soms mit succes, mer d’r zunt och mieë dan 100 doeëje gevalle.
Vietnamoorlog
’n Volgend deeptepunt in de relaties tösje de VS en de Sovjetunie voltrok zich in 1965 wanniej president Johnson besjlaote houw troepe te sjture nao Vietnam um Zuud-Vietnam te helpe taege de Vietcong en de invallen van Noord-Vietnam. D’r werd namelik aangenomme dat Noord-Vietnam gesjteund werd durch de Sovjetunie. De letste jaore is gebleke dat de Sovjetunie zich bienao neet bemeujd had mit Noord-Vietnam totdat de VS troepe ging sjture. De Vietnamoorlog werd ’n dieptepunt veur de VS die dachte waal effe mit dat ontwikkelingsland korte mette te kenne make. De VS had de modernste wapens ingezat, mer oeteindelik moste ze toegaeve dat de Vietcong neet te versjlaon waor op eige, diek bebösjt, terrein. De VS had mieë bomme laote valle op Vietnam dan ze d’r Twiede Weltkreeg gegoeëjd hei. Och ’t gebroek van napalm, wo de euverbekende foto van ’t verbrende maedje ’n veurbeeld is, zörgde neet veur de goodwill van de res van de welt. President Nixon besjlaot in 1969 tot truuktrekke van de troepe wat in 1973 oetmonde in de Pariese Akkoorde. Dat wilt neet zègke dat ’t toen aafgeloupe waor: in 1975 verovert Noord-Vietnam alsnog Zuid-Vietnam en weurt ’t vanaaf 1976 de Socialistische Republiek Vietnam, oftewel ’n communistisje sjtaat.
Nao Vietnam: de media
Hiël dizze oorlog is ’n nationaal traume veur de Amerikane gewaore en veural veur de veterane. Durch de media, die toesjtemming houw um euveral te filme in Vietnam, kreeg ’t thoesfront alling mer sjlechte berichte te huuëre en te zeen euver Vietnam waovan ’t Amerikaanse leger de sjöld kreeg. Neet gehiël onterech natuurlik. Toen de soldaote dus thoeskomme, sjtonge d’r ging fiëëste veur ze gepland, mer demonstraties en verwunsjinge. 't Feit dat de media vrie baan kreeg, houw 'n averechts effect op de VS: hun bedoeling waor namelik um aan de welt te laote zeen wie de machtige VS die kling, ongerontwikkelde Vietcong effe d'r onger zou kriege...mer dat lökte dus neet zoeë gemekkelik. Daonaeve waor de einige groeëte berichtgeving van dae oorlog van de Amerikaanse pers waodurch de welt de ravazje te zeen kreeg die de Amerikanen mit bommen en wapes aanrichte. De kreegs zelden d'r angere kant te zeen: de ellende die de Vietcong aanrichte;. De vrie, Amerikaanse media waor, mit anger wuert, de oorzaak dat de Amerikaanse bevolking zich taege dé oorlog kieërde.
Hierges
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 170 luuj op 'n oppervlaak van 4,05 veerkante kilometer en daomèt goof 41,98 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van -4,9% de jaor.
Kouwe Oorlog
Verloup
Nao Vietnam kömt d’r ’n verendering in de verhoudinge tösje de VS en de Sovjetunie. Sommige historici ligke bie ’t einde van de Vietnamoorlog och ’t einde van de Kouwe Oorlog zoeë es dae d’r waor. D’r gebure natuurlik noch allerlei dinger in de jaore zeventig en tachtig, mer dat sjteit eigelik neet in vergelieking mit de periode 1945-1973.
In 1981 kömt in Amerika president Reagan aan de mach. In Amerika zelf wurt hae nog ummer op heng gedrage, in de res van de welt minder. Naeve allerlei vraem ideeë van ‘m, waor eine ‘t Project Starwars: 'n raketaafwaersjild um zich te besjerme taege rakette van o.a. de Sovjetunie. Dit plan kaom in ‘ne tied wao de Sovjetunie bienao failliet waor. ’t Zörgde dan och neet veur een verbaeterde versjtandhouding. Gelukkig is ’t plan neet doorgegange. Wie dan in 1985 Michail Gorbatsjov in de Sovjetunie aan de mach kaom, versoepelde de verhouding mit de VS. Gorbatsjov wis dat de Sovjetunie op zieng letste bein leep en hae waol dao get aan doeën. Hae wis dat vashouwe aan de planeconomie zoeé es die in de Sovjetunie sinds de jaore twintig van de 20e iew vorm hei gekrege, ging optie mieë waor. Belangriek waor dat Gorbatsjov gezag hei dat hae ging legers zou sjture nao Oost-Europa es de communistische [partie|partieje]] zouwe valle en d’r democratische verkezinge gehouwe werde.
Kommel
'ne Kommel is e diek stök touw, euver 't algemein dieker es 'ne vinger. 'ne Kommel woort vreuger gebroek veur beveurbeildj zwaor gerei, wie muibelen, op te takele nao hoger verdepinge, mer ouch veur dinger aan te hange, wie de kirkklok.
Kouwe Oorlog
Verloup
In ’t jaor 1989 hou Gorbatsjov de meugelikheid te bewieze wat hae gezag hou en dat deeg hae och. Bie verkezinge in Polen wert ’n democratische regering gevormd en de grenze tösje de Oostblokleng werde ópe gesjteld. Wie dan in november de Berliense Moer vool en verenderinge neet taege te houwe waore, greep Gorbatsjov neet in wat ’t einde beteikende van mieë dan 40 jaor ongerdrukking durch de communiste in Oos-Europa en ’t einde van de Sovjetunie.
Chémery-Chéhéry
In 2018 haw de plaatsj in de Ardenne 561 inweunersj. Ze ies 27,79 km2 groat. Dao woonde dus zoan 20 luuj de km2 in 2018. Ze maak deil oet van häör eige gelieknamige kanton, wat waer deil oetmaak van 't arrendissement van Sedan. Wier liegk 't op 'n huègte van 152-314 meter.
In dees gemeinte weurt van oarsjpronk Champenois gekald, zoawie in de meiste plaatsje in de Franse Ardenne.
Ionische Zieë
thumb|right|200px|Ionische Zie. D'n Ionische Zieë (Grieks: Ιóνιo Πέλαγoς, Ionio Pelagos; Italiaans: Mar Ionico of Mar Ionio; Albanees: Deti Jon, Ós Zieë) is de zieë t'n zuudoeëste van de welbekinde Laars vaan Italië, t'n oeëste vaan Sicilië, t'n zuudweste vaan Albanië en t'n weste vaan Griekeland. Aan de noordkant vurmt 't Kanaal van Otranto d'n dorgang naor d'n Adriatische Zie. De Straot vaan Messina is de verbinding mit de Tyrreense Zie. Al dees zieë maake deil oét vaan de Middellandse Zie.
Chémery-Chéhéry
Veur e gans euverziech van de 449 gemeintes in de Franse Ardenne, zuug de lies van gemeintes in Ardennes.
Ionische Zieë
De Ionische Eilen die aan de oeëstkan in dees zieë ligge, beheure tot Griekeland. Korfoe, Lefkas, Ithaka, Kefalonia, en Zakynthos zien veurbaelde heejvan.
De streek Ionië oét de Klassieke Aldheid grensde juus neet aan de Ionische Zieë, want dees streek loog in Klein-Azië. Veur vuul omringende volken waas 'n variant vaan Ioniër synoniem veur Grieks, en dét haet messchien met de naam vaan dees zieë te maake.
Book
E book is 'n rits aan litters inne vorm van zatse die zeen opgeslage mit e sjriefgereidsjap. In vaste vorm haet 't 'n kaf en bevatj 't meistes väöl pazjena's en haet 't es ènj infermaasje vanne sjriever of sjrievers euver te dragen ane laezers.
Ouch in lektronische vorm besteit 't book, den hètj 't 't e-book, det me downloadj vanaaf internet en op e sjerm kan aaflaeze.
Kómmel
Kómmel kan verwieze nao:
Ydre
Ydre is 'n gemèndje in Östergötlands län, Zwede. De gemèndje tèltj 3.825 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 679,03 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 5,6 luuj de km².
Demografische óntwikkeling
5,39% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006).
Ascheberg (Noordrien-Wesfale)
Ascheberg (Nedersaksisch: Askebiärg) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Coesfeld, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 106,32 km² en 15.007 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 142 de veerkante kilometer.
De op 63 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel drei oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Rhede
Rhede is e Wesfaals stedsje in de krink (Kreis) Kreis Borken, te Noordrien-Wesfale (Duutsland). Mèt häör 78,9 km² en 19.051 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 241 de veerkante kilometer.
't Op 32 meter hoegte ligkende pläötske is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel vief stadsdeile.
Paleolithicum
De Ouwe Sjteintied (paleolithicum) ies 'n prehistorische periode, die in Europa óngevaer sjtart in 700.000 veur Christus. In óngevaer 9000 v. C. begint de Miedde sjteintied. Rónd 5000 v.Chr. sjpreke v'r van de jónge sjteintied. De ouwe sjteintied doert hie tot óngevaer 8000 veur Christus. Luuj woonde en zjworve hie rónd en waore jager.
Animal
Animal is 't debuutalbum vaan Ke$ha. De meziek op Animal steit veural bekind es Electronische Popmeziek. 't Album kaom 5 jannewarie, 2010 oet. Ein vaan de leedjes op 't album, TiK ToK, waor al ieder oetgekoume. Daodoor waor dit leedje al 'n hit veur de "release" van 't album.
Pater Damiaan
Pater Damiaan woort op 3 januari 1840 es Jozef de Veuster in 't gehuch Ninde van Tremelo (Belsj) gebore. Hae ies op op 11 oktober 2009 in Roame heilig verklaord door paus Benedictus XVI. Bekènd woort hae door zien werk es missionaris ónder melaatse in Hawaï. Hae sjtorf in Molokaï op 15 april 1889.
Paleolithicum
Opgravinge in Limburg
Zie laote zeen, dat in diet gebeed de luuj al óngevaer 300.000 jaor geleje actief waore. Dit zin de tot noe toe oudste aanwiezinge van bewoning in Limburg, Vlaandere en Nederland.
Animal
totaolen tiedsdoer: 49:55 (1:06:10 op 't Bonus Track Version-album)
Pater Damiaan
Pater Damiaan ies de petroanheilige van aidspatiënte en melaatse.
Paleolithicum
Ontdekkinge
In 't paleolithicum maakde de miensj de ierste groete oetvindinge en ontdekkinge, al woort vuur al behièrs bienao 1 miljoan jaor veur de ouwe sjteintied en zin archeologe al teikes van cannibalisme tegegekomme van 100.000 jaor daoveur. Miensjeleke oontdèkkinge die waal typisch vaan dizze tied zin, zin:
Vanaaf 't cultivere van landboew (10.000 v.Chr.) en veural de ieërsjte sömpele machines (7000 v.Chr.) moderniseert de miensj en komme v'r aan in 't mesolithicum.
Pater Damiaan
't Geboortehoes in Ninde, eigendom van de patersj Picpussen, is noe 'n museum. De keuke ies ingeriech es kloasterkapel mèt de doadskies woa-in pater Damiaan in 1889 begrave woort en woa-in hae in 1936 versjeep ies gewore nao Belsj. In de groate zaal sjteit 't altaor dat Damiaan zelf maakde veur zien kèrk in Kalawao op Molokaï.
Bie 'n verkezing in 2005 door de VRT höbbe de Vlaminge de pater oetgekoze tot "de groatste Belsj".
Oekraïne
(De) Oekraïne is 'n rippubliek in Oos-Europa. 't Land grèns aon Wit-Rusland, Pole, Slowakije, Hongarije, Roemenië, Moldavië en Rusland en ligk aon de Zwarte Zie. De reviere de Dnjepr en de Dnjestr loupe dedoor. Hoofstad is Kiev (Kyjiv), aander veurnaom stei zien Charkiv, Dnipro, Donjetsk, Lviv en Odessa (Odesa). In 't zuie ligk 't sjiereiland de Krim.
De Oekraïne oontstoont es staotkundege einheid in de Sovjet-Unie, boe 't ein vaan de rippublieke vaan woort, en woort in 1991 es ein vaan de lèste Sovjetstaote oonaofhenkelek. In 2022 begós Rusland 'n invasie vaan de Oekraïne, mèt es klaorbliekelek doel e marionètterezjiem in te stèlle. Dit land claimp intösse groete deile vaan de Oekraïne, boe-oonder de Krim wat 't in 2014 al annexeerde.
Bestuurleke indeiling
De Oekraïne besteit oet veerentwinteg oblaste (provincies), twie stadsprovincies (mèt e stereke aongegeve) en ein otonoom rippebliek, de Krim.
Taole
Officieel taol is 't Oekraïens, 'n Oos-Slavische taol ing verwant aon 't Russisch en Wit-Russisch. 't Russisch weurt evels hiel väöl gebruuk. Um te beginne is de mierderheid vaan de Krim etnisch Russisch; hei had 't Oekraïens ouch veur 2014 mer 'n marginaol positie. In 't ooste vaan 't land, in 't Donbassin, zien door de jaore heer ouch väöl Russe koume woene. De umgaankstaol is dao 't Russisch; de mieste etnische Oekraïeners spreke dat dao ouch. Wijer heet 't Russisch in 't zuie vaan 't land (beveurbeeld in Odessa) 'n groete positie; 't Oekraïens huurt me dao veural op 't platteland. In wat euverblijf, 't midde en weste vaan 't land, euverheers de Oekraïense taol wel. In 't noorde huurt me dialekte spreke die gestiedeg euvergoon in 't Wit-Russisch, dewijl de noodwesteleke dialekte, Roetheens of Rusyn geneump, soms es apaarte taol weure gezeen.
'n Gans aander taol is 't Krimtataars, door 'n minderheid op de Krim gesproke; dit is 't Turkse taol. Ouch vaan 't Gagaoezisch, 'n aander Turkse taol, gief 't in de Oekraïne sprekers.
Historie
In de aajdheid woort 't land door de Scyte bewoend. Later vörmde de Oekraïne 't middelpunt vaan de ierste Oos-Slavische staot, Roes, die Kiev es hoofstad had. Dees staot woort geregeerd door de Roerik-dynastie.
In de zevenden iew woort 't ooste vaan 't land door 't Chazareriek bezat. Kiev waor in deen tied ein vaan de belaankriekste stei in Oos-Europa. Oet d'n èlfden iew dateert de term Oekraïne, wat grensland beteikent.
Tijens de Mongoolse invasie vaan 't Riek van de Gouwe Horde verzwakde 't Kiev-Russisch riek. In de veertienden iew kaom 't gebeed in Poolse han; de Roerik-dynastie verplaotsde häör residentie nao Nizjnij-Novgorod, later nao Moskou. Daomèt kaom 't middelpunt vaan Rusland veurgood boete de Oekraïne te ligke.
In de zeventienden iew woort 't Kozakkehetmanaat gestiech, 'ne vrijstaot dee ziech vaan de Poolse euverheersing wouw bevrije. Mèt de Poolse deilinge in d'n achtienden iew kaom 't gebeed gestiedeg in Russische en Oosteriekse han.
In 1918 perbeerde 't land, of e deil devaan, ziech vaan Rusland aof te sjeie; oeteindelek kraog de USSR 't land in 1922 oonder controle, boenao 't de Oekraïense SSR góng vörme. Door de val vaan de Donaumonarchie lökden 't ouch de Oekraïenstaolege deile vaan dat wereldriek bij de Oekraïense SSR te veuge. In 1954 droog Nikita Chroesjtsjov de Krim aon de Oekraïne euver, wat nao de ónaofhenkelekheid vaan de Oekraïne veur probleme zouw zörge. In 1986 voltrok ziech in 't land ein vaan de groetste milieurampe oet de historie: de kerncentrale in Tsjernobyl explodeerde en lag 't openbaar leve, teminste de landbouw, in gans Europa tijdelek stèl.
In 1991 verklaorde 't land ziech oonaofhenkelek; door drök oet Moskou evels wis 't op Rusland geriech bevolkingsdeil de mach jaore te behawwe. In 2004, wie de Rusland-gezinde kandidaat Viktor Janoekovitsj de verkezinge won, kaome väöl etnische Oekraïners in opstand, boenao de verkezinge euvergedoon móste weure, deeskier mèt internationaal woerneumers. Noe won d'n etnisch-Oekraïense kandidaat Viktor Joesjtsjenko. Wie dee geïnaugureerd woort begós heer 'n polletiek die ziech naodrökkelek op 't weste riechde, zoonder gaans mèt Rusland te breke. De spanninge tösse de bei bevolkingsgróppe verdwene evels neet. Ouch de corruptie bleef 'n oonverminderd probleem. In 2010 woort Janoekovitsj president, wat ouch weer tot e mie Ruslandgeriech beleid leide. De bom barsde wie ind 2013 de president oonder Russischen drök besloot e contrak mèt de EU neet te teikene. In Kiev braok 'ne volksopstand oet, dee leide tot 't aofzètte vaan Janoekovitsj.
Noe waor 't de Russische bevolking die ziech gemarginaliseerd voolt. Gesteund door de expansionistische politiek vaan de Russische president Vladimir Poetin sjeide de Krim ziech in 2014 aof um ziech bij Rusland te veuge, dewijl in 't ooste twie opstendege rippublieke, indirek door Rusland gesteund, 't opnaome tegen 't Oekraïens leger.
Ach jaor laank bleef de status quo in stand, tot Rusland ind fibberwarie 2022 't land binneveel. De operatie begós mèt 't erkinne vaan de aofgesjeie 'rippublieke' Donetsk en Loehansk en woort twie daog later door 'n groete invasie en besjetinge gevolg. Dezen oorlog, dee in Rusland zelf mèt väöl propaganda samegóng, woort veural in 't weste sjerp veroerdeild en gevolg door zwoer politieke en economische sancties, zeker naotot Rusland ummer extremer geweld góng gebruke. Nao aonvenkeleke successe stagneerde de invasie en volgde zelfs succesvol Oekraïense tegeoffensieve. De NAVO heet ziech allewijl (augustus 2023) nog neet direk in d'n oorlog gemingk meh wel naodrökkeleke steun verliend aon 't Oekraïens leger. Heimèt heet d'n oorlog deils 't karakter vaan oorlog bij volmach gekrege.
Rostov aon d'n Don
Rostov oontstoont in d'n achtienden iew es handelspos veur de handel mèt 't Osmaans Riek euver de Zwarte Zie. Door zien ligking kortbij de toenmaolege rieksgrens had de locatie ouch militair belaank. De stad is geneump nao 't kleinder meh väöl awwer Rostov in 't oblas Jaroslavl; in 1797 vestegde de Rostovse oondernumming Rostovski Oejezd ziech hei. In 1806 woort de plaots officieel herneump tot Rostov-na-Danoe. De stad oontwikkelde ziech in d'n iew dee volgde van handelsplaots tot industriestad. Oet de Oekraïne woorte steinkole en iezererts aongeveurd. Veural nao 1870, wie Rostov op 't spoor woort aongeslote, góng 't hel. In 1928, oonder communistisch bewind, woort Rostov aon d'n Don veur 't iers oblashoofstad (in plaots vaan de aw kozakkestad Novotsjerkassk). In d'n Twiede Wereldoorlog kaom de stad twie kier in han vaan de Pruse: iers kort in november 1941 en daan väöl langer vaan juli 1942 tot fibberwarie 1943.
Parkour
Parkour (ouch Le Parkour of PK of l'art du déplacement, de kuns vaan bewege) is 'ne vörm vaan fysieke inspanning woebij zgn. traceurs 'n route aflègke langs hindernisse. De route is neet oetgestippeld en geit miestal door steieleke umgeving wie parke, gebouwe, enz. 't Verlègke vaan grenze en de vrijheid is belaankrieker es 't euverwinne vaan de hindernisse.
De techniek is oontwikkeld door David Belle, dee geïnspireerd waor door ziene pap. Dee had namelek in de Vietnamoorlog 'n oontsnappingstechniek gelierd vaan Georges Hébert, 't Hébertisme, die nog steeds weurt gebruuk in traininge door 't leger. 't Is 'n meneer um d'ch snel te verplaotse vaan punt nao punt. Belle woort gevolg door Sébastien Foucan en nog 7 aandere, en vörmde 'n gróp, Yamakasi geneump, die de Parkour-technieke steeds weier oetwèrkde. De groep splitsde ziech later en Belle en Foucan gónge hunnen eige weeg. De gróp die ziech roond Foucan organiseerde weure Free runners geneump, mer Foucan heet steeds gezag tot freerunning en parkour 'tzelfde zien. Toch zien dao versjèlle: parkour is mier 'n techniek die gebruuk weurt in geval vaan noed, boebij snelheid belaankriek is, dewijl free running mier op de vloeiende beweginge geriech is en 't good oetzien devaan.
'n Parcours ies 'n bie 'ne wedsjtried te volge route.
21 augustus
Heiligedaag van Pius X
Falun
Falun is 'n gemèndje in enne houfplaats van Dalarnas län, Zwede. De gemèndje tèltj 55.327 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 2.052 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 27 luuj de km².
Biosjemie
Biosjemie is de weitesjap die de samestèlling en samewirking van sjemische verbinjinge die biedrage toete structuur vanne organisme en häör stofwusselingsprocèsse óngerzeuk.
Wichtige verbinjinge
De wichtigste verbinjingen binne de biosjemie zeen:
Verbinjinge die väöl veurkómme zeen ónger anger:
Batjakkers
thumb|250px
Historie
Vaan de opriechting in oktober 1979 tot noe is d'n drapeau 'ne zelfgestrikde. 't Oontwerp is gemaak door Lilian van Heusden-Doorenbosch en de kern vaan de zate hermenie is de femilie van Heusden (-Herben) oetgebreid mét neve, nisjekes, vrun en collega's in wisselende samestèlling. 'n Groet deil vaan de lede zien al mie daan 11 jaor debeij.
Activiteite
Toon Hermans Hoes Mestreech: Sinds 2008 musiceert de hermenie mèt de collectante vaan 't Toon Hermans-Hoes Mestreech op de donderdag vaan 't Preuvenemint in de binnestad en sinds 2010 ouch op de zaoterdag daorop volgend in de binnestad.
Mestreechs Sjoenste: 'n aontal jaore musiceert de hermenie op de zoondaag vaan Mestreechs Sjoenste (Maastricht's Mooiste) in de binnestad en sinds 2010 ouch op de zaoterdag daorop volgend in de binnestad.
Vastelaovend: sinds 't opriechtingsjaor geit de hermenie mèt in de boonte störm vaan de Groete Cortège vaan Mestreech op de zoondag. Op de maondag goon zie mèt in de femilie-optoch. Dinsdag doen zie mèt in 't groet Zaate Hermeniekes Konkoer op de Vriethof.
Welte
Welte (Nederlands: Welten) is e kirkdörp in de gemingde Heële i Zuud-Limburg. D'r naam, in arsjiefsjtökker vuurkómmend is Waltine (1061), Weltene (1155), Velthem, Weltem en Weltheim kumt va -heim (nederzètting) i walt óf busj.
Historie
Welte woeëd as dörp vermild in 'n oerkónde i 1061 oeë-in sjproake is van 'n kapel. Die zal i 1921 oetgreuje tót de Martinusparochiekèrk. De kern va Welte woeëd gevörmt durch twieë adellige hoezer: Hoes De Doom en Hoes Sjtriethage. Doa bevinge zich nag get aw boerderieë.
't Dörp
Bekank zint 't Welterhuuske en de Weltermuële. Dees watermuële óp g'n Welterbaak, 'n ziejbaak van de Geleënbaak, woar al i 1443 genumt. Ze is geleëge aa d'r Welterwiejer in 't Welterpark en ze behuurde oersjprónkelig, tót g'n hoes va Sjtriethage. 't Mergele geboew, gedèkt mit 'n mansardekap en 'ne toere, woar i 1982 gerestaureerd.
De kirk is gewieëd aa d'r hillige Martinus. Zieë woeëd al genumt i 1049. D'r Miedelieëwse toere mit sjpits is verboewd i 1897. De loewklok dateert va 1519. Seër 1859 is de kirk 'n beëvaartssoord va d'r hillige Marcoen, deë aageroape woeëd teënge scrofulose, gezjwalle, zjweëre en verlamminge aa g'ne erm, bein en veut. D'r fieësdaag vilt óp 1 mei mit aansjleëtend 'n octaaf.
D'r Welterhof is 'n psychiatrische kliniek, gesjticht i 1974.
Evenemente
Mit Krismes weëd 'n wandeling mit muziek georganiseerd langs leëvende krisgroepe.
Fell
Fell is e gehuch inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Ligk tösse Unterbruch, Rohmen, Oberbruch, Alte Schmiede en Garsbeck in.
Fell huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Unterbruch, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Pole
Pole (Polska) is e land in Midde-Europa ten zuije vaan de Ooszie. 't Grens aon Duitsland, Tsjechië, Slowakije, Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland. Hoofstad is Warschau; aander stei zien Łódź, Kraków, Wrocław, Poznań, Gdańsk, Szczecin, Bydgoszcz en Lublin.
De inwoeners vaan 't laand heite ouch de Pole.
Bestuurleke indeiling
Pole is in 16 provincies eingedeild die, województwa (inkelvoud województwo) geneump weure.
Taole
Bekans de ganse bevolking sprik Pools. In 't weste vaan 't land woort vaanaajds väöl Nedersaksisch gesproke, meh door deportaties nao d'n Twiede Wereldoorlog zien nog meh wieneg sprekers euver. In 't noorde kump 't Kasjoebisch veur, dat evels ouch in de probleme is.
Houldizy
Houldizy ies 'n gemeinte (Frans: commune) in 't departemint van de Ardenne (Ardennes), wat in de Franse regio Grand Est, Noordoas-Frankriek, liegk.
't Pläötske liegk in 't arrondissemint van de groater sjtad Charleville-Mézières. Hiemèt liegk 't in 't arrondissemint wat grens aan de Belzje Ardenne en wat 't sjtökske Frankriek ies wat 't korsbie de Limburge liegk.
De gemeinte haw in 2019 'n bevouking van 390 luuj op 'n oppervlaak van 4,62 veerkante kilometer en daomèt goof 84,42 luuj de veerkante kilometer. Vergelek mèt 2015 haw zie 'n bevoukingsverangering van +1,1% de jaor.
Havixbeck
Havixbeck (Nedersaksisch: Hafkesbiek) is 'n Wesfaalse gemeinte in de krink (Kreis) Kreis Coesfeld, te Noordrien-Wesfale (Duitsland). Mèt häör 53,18 km² en 11.588 inwoeners (2014) heet 't 'n bevolkingsdeechte vaan 218 de veerkante kilometer.
De op 90 meter hoegte ligkende umgeving is te klein um stadsdistrikte te höbbe, mer 't gief dao wel twie oortsdeile (dörpe die behure bis de gemeinte).
Truffel
'ne Truffel is 'ne zjwam dae oonder d'r groond, óp de wórtele van (eke)beum greujt. D'r sjummel wert gaeëte es delicatesse.
'ne Truffel dae ooch in d'r Euregio Maas-Rien vörkeumt is d'r zaeldzame roeëjbroene truffel (Tuber rufum).
Luuk
thumb|250px|Belsj thumb|250px|De leigking va Luuk in de provincie. Roeëj is de sjtad Luuk die same mèt 't oranje deel de agglomeratie vörmt Luuk of Luik (Frans: Liège, Nederlands: Luik, Duutsj: Lüttich, Waols: Lidje) is de cultureel hoofsjtad va Wallonië, de hoofdsjtad va glieknaomeg provincie en 't bisdom Luuk. De sjtad liegkt 'n daarteg kilometer te zuide vaan Mestreech en ten weste va Aoke an de samevloeiing van de Ourthe en de Maos. De gemèngde Luuk haat in 2021 196.296 inwoners ('n veurziechtig greui vergeleke mit 2005 wie ze 188.907 inwoners haat). De gaanse agglomeratie, die besjtèèt oet de sjtad Luuk en Seraing, Saint-Nicolas, Ans, Herstal, Beyne-Heusay, Fléron, Chaudfontaine, Esneux en Flémalle heet mieë wie 'n haof miljoeën inwoners.
Sjtadsfuncties
Luuk is hoofdsjtad van de provincie en cultureel en economisch centrum va gaans Wallonië. Luuk bezit talrieke logistieke bedrieve, die van de sjtad 'n belangrieke plaatsj in 't hart van Europa make.
Economie
thumb|250px|De broeweriej [[Piedbœuf oeë Jupilerbeer gemakd wert.]]
De sjtad is 'n belangriek economisch centrum: d'r 19de ieëwse mienbouw en sjtaolindustrie maakde häör groeët. Wie evels de koele gesjlaote waoërte en de sjtaolindustrie ooch zjoer tieje begoes te beleve raakde de sjtad in verval. Saer 2000 is de sjtad evvel in vool expansie. D'r nuje dynamiek leidde töt talrieke hoeëg technologische bedrieve, zoewie Techspace Aero, oeë oonderdele vör de Airbus A380 of de Ariane V werre gemakd; talrieke electronische oondernaeminge: EVS, Gillam, AnB, Balteau, IP Trade, Dinh Telecom en waeltleider lichte bewapening: FN Herstal; agro-alimentaire sector: beer (Jupiler), waters en limonades (Spa en Chaudfontaine) of sjokelaat (Galler).
De universitèèt gèft ooch 'ne groeëte spin-off en me vindt in de directe ömgaeving de geneumde hoeëgtechnologische bedrieve Luuk is ooch 'n polletiek centrum en 'n besjluutvormingscentrum, wat 'n groeët aantal zaeëtels en hoofdkantoeëre en de daobie hurende administraties impliceert. Mieë wie de helft van de werknömmers va Luuk wèrkt in 'n bediende-statuut.
Wetensjap en oonderwies
Luuk is 'n belangriek oonderwiescentrum: mieë wie 93000 jongere vervolge hön sjtudies in Luuk. De groeëte oonderwiesinstèllinge zeunt:
De sjtad bezit saer 1817 'n universitèèt die gesjtichd is dör kunning Willem l der Nederlande. D'r campus en 't Universitair Ziekehoes Sart Tilman, geboewd dör Charles Vandenhove, liegke op d'r berg van Sart Tilman. Roond 1540 sjtichde Lambert Lombard de örsjte keunsacademie ten noorde van de Alpe in Luuk. Later goof preensbisjop F.K. de Velbrück 'ne belangrieke impuls an 't oonderwies.
Keuns en kultuur
Luuk is riek an keunssjatte, wie de riek verseerde kèrke, abdije en kloeësters, palieze en patriciërshoeze, de hôtels geneumd, fontijne en klèng monumaente, wie Mariabeelde en potales (nisse of kapelle). De Opéra Royale haat 'n riek programma en is över de grenze bekaand. Bekaande internationaal tentoeënsjtèllinge deunt ooch Luuk aa. De liegking van de sjtad in 't Maasdal en de väöle parke en tuine bèje 'n aantrèkkelek oetzich. Luuk is beziejt mèt sjtandbeelde en herinneringsmonumaente en haat 'n twintigtal musea. De ieëder sjiengbaar es werklèke wanorde bèjt de verrassinge van 'n daag en nach laevende en multicultureel sjtad, riek an tradities.
Toerisme
Luuk participeert ooch op toeristisch vlak in grensöversjrèjjende samewèrkingsverbaande. Kiek vör 't aanbod de extern leenke.
Historie
thumb|250px|Place Saint-Lambert
Middelieëwe
In de hoeëg middelieëwe waor d'r 'n klèng nederzètting. Nao d'r moord op Lambertus in 700 verplaadsjde ziene opvolger Hubertus d'r bisjopszaeëtel van Mestreech nao Luuk en saer dae tied waoërt Luuk 'n baevaartsoord dat väöl pelgrims trok. Bietsje bie bietsje verenderde Luuk in 'n indrukwekkende en machtige sjtad. 'n Dèèl van de Pepinide, zoewie Karel Martel en Karolinge, zoewie Karel de Groete zeunt in 't Luukse gebaore, in Jupille of Herstal. In 't centrum van Luuk sjtèèt 'n sjtandbeeld va Karel de Groete.
Preensbisdom Luuk
thumb|250px|[[Blaeu, Luuk in 1649]] Vanaaf preensbisjop Notger in 972 bies 1795 waoërt Luuk ieëwelaank geregeerd dör preens-bisjoppe. 't Preensbisdom Luuk sjtrekte zich oet över 't groeëtste deel van de huidige provincie Luuk en de zuideleke helft van de huidige provincie Name. Daobie verworve de bisjoppe va Luuk in 1366 ooch 't Graafsjap Loeën, dat groeëtendeels samenvèlt mèt de huidige Belzje provincie Belsj Limburg. De sjtad Luuk waor de väörnaamste van de 23 Gooj Sjtaej van 't prinsdom. Es teke van hön autonomie zeunt in de centra van al die sjtaej 'ne perroen geplaatsjt.
De historie va Luuk wert gekenmerkt dör talloze conflicte tösje de sjtad Luuk en z'n bisjoppe, zoewie mèt preens-bisjop Adolf van der Marck, mae ooch bie ander feodaal krège, zoewie d'r Awans- en Warouxkrèèg gong 't d'r soms fel an toe. D'r volksopsjtaand va 1312 dae d'r Seent-Maeërtensraamp geneumd wert, is legendarisch. Aeëve dèk is geprobeerd die conflicte op te losse dör 'n beroop te doeë op d'r Sens du Pays. In 1316 waoërt de Vraej va Fexhe getekend.
Girmen
Girmen huuerdje oearsprunkelik bieje gemèndje Unterbruch, meh woort op 1 januari 1972, wie die gemèndje woort opgeluf, samegeveug mit Hinsberg.
Luuk
Preensbisdom Luuk
Wie de hertoge van Bourgondië - en later de Habsburgse kunninge van Sjpanje - allengs de gaanse Nederlande onder hön gezag verenigde, bleef 't preensbisdom Luuk es oonafhankeleke sjtaot daoboete.
Tiedens d'r Tachtigjarige Krèèg va 1568 bies 1648 probeerde de bisjoppe va Luuk neutraal te blieve tösje de twieë strijdende partieje.
Mèt de verdrage van 1772 en 1780 makde preens-bisjop F.K. de Velbrück an de ieëwelang twiste mèt Fraankriek en de Habsburgse Nederlande. thumb|250px|Opéra Royale mèt 't sjtaandbeeld va [[Gréty in kaeërsjverlichting]]
De Luukse Revolutie
In 1789 brook de Fraanse Revolutie en de Luukse Revolutie tegeliekertied oet. Nicolas Bassenge, dae de leiding how över de Luukse patriotte, joog d'r preens-bisjop nao Trier in Duutsjlaand. D'r Preens-bisjop waoërt evvel wer flot truuk op d'r troeën gezat dör de Oostenriekse troepe die 't Preensbosdom Luuk en de Zuideleke Nederlande wer veroverde.
Die restauratie van 't gezag van d'r preens-bisjop waoërt gaar neet geaccepteerd dör de Lukenaere en daovör waoërte de Fraanse troepe oonder leiding va Dumouriez ooch mèt bliejdsjap binnegehaold wie ze de sjtad in 1792 binnekieëme. 't Politiek systeem van 't Ancien Regime waoërt grondig op d'r kop gezat mèt es gevolg dat de Lukenaere vör 't örsj gebroek koese make van 't Algemèng Stèmrech.
In 1793 kieëm d'r 'n twiede restauratie van 't gezag van de preensbisjoppe es gevolg van 't verlees van de Fraanse troepe in d'r Sjlaag va Neerwinden in 1793, mae die waor van korte doeër.
In d'r mond juni 1794 gong d'r lètste preensbisjop François-Antoine-Marie de Méan in exil. In 1795 makde de Nationaal Conventie per decreet oet dat 't preensbisdom Luuk deel oetmakde van de Republiek Fraankriek. Luuk waoërt de hoofdplaatsj van 't Departemaent van de Ourte.
In 1815 verloor Napoleon Bonaparte d'r Sjlaag va Waterloo en daomèt kieëm 'n èng aan d'r Fraanse tied. Luuk kieëm, zjuus wie de res va Belsj oonder 't gezag van 't Kunninkriek der Nederlande. Oet de Hollendsje periode sjtamt de universitèèt en de opera.
Gids (beroep)
'ne Gids is 'ne persoon dae gespecialiseerd is in 'ne bepaalde sjtrieëk en aander dao in roondleidt. D'r besjteunt beväörbeeld toeristische gidse, berggidse, jachtgidse of militaire gidse. Museumgidse leide bezeukers roond in e museum en gaeve informatie över de tentoongesjtèlde objecte.
Luuk
De Luukse Revolutie
In 1830 brook de Belzje Revolutie oet en saer doe makt Luuk deel oet van 't Kunninkriek Belsj.
Gids (beroep)
In Vlaandere haant gidse die 'ne Provinciale Post Hoger Onderwijs kursus van e jaor volgde en aangesjlaoëte zeunt bie Tourisme Vlaandere 't sjtauut van Erkende Vlamsje Gids. Ze wèrke vervólgens in musea, bedrieve, VVV's, horeca-oetbaters en aander in vaste betrèkking of óp free-lance basis.
In Nederland is 't beroep neet erkènd en wert 't waerk oetgeveurd dör vriewilligers. Gidse in topmusea wèrke in vast deensverbaand en mótte över 't algemèng 'n universitair sjtudie keunshistorie aafgerond ha.
Oosteriek
right|thumb|250px|Österreich
Luuk
De industrieel revolutie
thumb|250px|Affiche van de waelttentoonsjtèlling in 1905 in Luuk
Oosteriek
Oosteriek (Österreich) is e land in Midde-Europa, in de Alpe en gans umringk door land. 't Grens aon Duitsland, Liechtenstein, Zwitserland, Italië, Slovenië, Kroatië, Tsjechië, Slowakije en Hongarije. De revier de Donau struimp door dit land. Hoofstad is Wene; aander stei zien Graz, Insbruck, Klagenfurt, Linz en Salzburg.
Luuk
De industrieel revolutie
Saer d'r 18de ieëw waor Luuk de Europese weeg van de metaal- (Cockerill) en de waopeindustrie. Van hie-oet zat zich de industrialisatie dör in gaans 't continaent. In 't Luukse ontsjonge de örsjte socialistische en later ooch katholieke vakboonde. 't Gevolg van de industrialisatie waor dat d'r groeëte immigratiesjtrome op gang kieëme oet Vlaandere, Italië en Noord-Afrika, get wat zich huuj nog in 't sjtraotbeeld tuuënt. Dör de insjtorting van d'r mienboew, en d'r dao-aan gekoppelde sjtaalkrisis, kieëm d'r regio in de probleme, die zich bies 't èng van d'r 20ste ieëw aa-gesjlèpt haant. D'r krisis brach sjtakinge mèt zich mèt. De sjtaking va 1893 leidde töt Algemèng Kiesrech. Van de sjtaking va 1913 dèèt Georges Simenon versjlaag in z'n autobiografisch waerk Pédigrée.
Epifanie (hoagfiès)
Die belangrieke momente waore:
Oosteriek
Bestuurleke indeiling
Wie Duitsland is Oosteriek opgedeild in Bundesländer, die 'nen historische basis höbbe en otonomie bezitte.
Luuk
De twieë krège en 't verzet
Tiedens d'r Örsjte Waeltkreeg zeunt de forte gevalle. 't Groeët Luuks verzet an 't begin van d'r krèèg in 1914 verlieënde de sjtad de Fraanse oondersjèejing d'r Légion d'honneur, 't Italiaans krèègskruuts 1919, de militaire medaille vör heldendom van 't Kunninkriek van de Serve, Kroate et Slovene in 1926 en 't Krèègskruuts va Belsj in 1940.
Oosteriek
Taole
De officieel taol is 't Duits. Volkstaol veur 't groetste deil vaan de bevolking is Beiers-Oosterieks; 'ne gróp Hoegduitse dialekte. In Vorarlberg is de volkstaol neet Beiers, meh Hoegalemannisch. In de grensgebejer zien soms aander taole ouch offesjeel, naomelek Sloveens, Kroatisch (Burgenlandkroatisch) en Hongaars. De minderhede in dees gebejer stoon oonder drök.
Historie
Nao achterein door de Roemeine, de Hunne, de Lombardiërs, de Oosgote, de Beiere en de Franke te zien veroverd kaom Oosteriek vaan 976 tot 1248 oonder 't geslach Babenberg. Daonao woorte de Babenberge door de Habsburgers opgevolg, die Oosteriek tot in de twintegste iew zouwe blieve regere.
Luuk
De twieë krège en 't verzet
Wie de Duutsjers truukkieéme in 1940 hele de forte mer driej daag sjtaand. De jode zeunt tiedens d'r krèèg in Luuk veilig gewes. Ze waoërte opgevange en geholpe dör de bevolking die oonderduikplaatsje booj. Ooch de talrieke kloeësters boje oonderduikplaatsje, vöral ander Joodse keender. In september 1944 waoërt de sjtad bevrijd dör de Amerikane. de jtad haat aerg te lieje gehad va bombardemaente, mieë wie 1500 V1 en V2 bomme besjtookde de sjtad tössje de bevrijding en 't èng van d'r krèèg.
Oosteriek
Historie
Nao de opheffing vaan 't Heileg Roems Riek in 1806 woort 't Oosterieks Keizerriek gestiech, wat in 1867 getransformeerd woort tot de Donaumonarchie. Nao 't verleus in d'n Ierste Wereldoorlog, woort 't land opgeplits in 'n aontal kleiner oonaofhenkeleke staote, boebij Oosteriek achterbleef wie 't noe is.
Luuk
1945 - noe
Nao d'r krèèg sjtortte de sjtad gaans inèè. Väöl luuj howwe gèè waerk en sociaal waor d'r väöl oonrös. Bie 'n sjtaking in januari 1961 richde de wèrkluuj hön oongenoege op de sjtatie va Guillemins, die ernstig verroeweneerd waoërt. Luuk is 'n traditioneel socialistische sjtad, mae kriet in d'r lètste tied ooch väöl liberaal MR-aanhengers. De twieé partieje vinge hön oorsjpronkeleke ideje in de Verlichting.
Oosteriek
Historie
In 1918 woort Oosteriek 'n rippebliek, die bleef bestoon tot 1933 wie kanselier Engelbert Dollfuß 'n dictatuur vestegde. In 1938 woort Oosteriek geannexeerd door Nazi-Duitsland (dit is bekind gewore es de Anschluss). Nao de euvergaaf vaan de nazi's aon 't eind vaan de Twiede Wereldoorlog bezètde de geallieerde Oosteriek krachtes de Conferentie vaan Potsdam.
In 1955 verlete de geallieerde 't land dat weer volledeg oonaofhenkelek woort en ouch tot de Vereinegde Naties touwtrooj, oonder de veurwaarde tot 't land neutraal zouw blieve. Nao 't valle vaan 't Iezere Gordijn raakde 't land mie en mie betrokke bij de EU, boe 't in 1995 bij kaom. In 1999 kaom 't land in opspraok wienie de rechs-populistische FPÖ in de regering kaom. Ouch in de jaore 2010 späölde rechse sentiminte in 't land sterk op.
Luuk
1945 - noe
Saer 2000 is Luuk in vool expansie en d'r negavieve spiraal, dae diek 'ne ieëw gedoord haat, is gekieërd.
Bekiekenswaeërd
thumb|left|150px|Tchantchès in 't theatertje in 't Musée de la Vie Wallonne thumb|left|150px|Musée de la Vie Wallonne in [[Maaslandse renaissance sjtiel (17de ieëw)]]
Atheïsme
thumb|right|200px|[[Karl Marx]]
Mèt atheïsme bedoelt me 't oongeläöf in God es filosofische groondslaag. 'nen Oonhenger vaan 't atheïsme is 'nen atheïs. Neet ederein dee neet in God (of 'ne god) geluif kin atheïs geneump weure. Eine, dee ziech mèt religieus zake neet bezeghèlt, of veur ziechzelf erkint gein meining te höbbe, neump me 'nen agnos. 't Atheïsme is fundamenteel get aanders, namelek e filisofisch systeem dat geine god erkint. In brei zin kin 't Boeddhisme ouch 'ne vörm vaan atheïsme geneump weure, umtot dees religie in zienen dominante vörm geine god heet, al gief 't ouch vörm vaan Boeddhisme die God in de mins zelf perbeert te zeuke. Evels weurt euver 't algeim mèt 't bezej atheïs meistal verweze nao eine, dee alle religie verwörp.
't Atheïsme is in de late negetiende iew en in de twintegste iew door versjèllende, mèt naome Europese, filosofe gepropageerd. De veurnaomste atheïste daovaan in de modern historie zien Friedrich Nietzsche, Karl Marx en Jean Paul Sartre.
Atheïsme in Europa
Binne de Europese Unie (EU) goof in 2012 23% vaan de Europese börgers aon neet in 'ne God te geluive. Evels wilde meh 7% ziech voloet atheïstisch neume. In Nederland loog dat percentaasj hoeger: 49% geluifde neet in God, 8% veulde ziech atheïstisch. In vergelieking mèt Belsj (23% neet-geluiveg, 7% atheïstisch) en Duitsland (27% neet-geluiveg, 9% atheïstisch) vilt 't op tot 't percentaasj neet-geluivege hendeg kin versjèlle mer tot dat 't percentaasj atheïste neet lieket te beïnvloje. In de ganse EU waor allein Tsjechië minder geluiveg es Nederland. 59% vaan de Tsjeche waor in 2012 oongeluiveg en 20% waor voloet atheïstisch.
'n Opvallend versjijnsel sinds de Europese oontkèrkeleking nao de Twiede Wereldoorlog is tot 't aontal atheïste en oongeluivege euver 't algemein sterker is touwgenomme in Prottestante EU-lidstaote es in lidstaote mèt 'n Kathelieke of Orthedoxe achtergroond. Alle len die oonder 't EU-gemiddelde vaan oongeluivege loge in 2012, zien of dominant Katheliek of dominant Orhtedox. Op Fraankriek en Spanje nao höbbe alle lidstaot bove 't EU-gemiddeld 'n Prottestante of deils Prottestante historie. Belsj loog es einsegste lidstaot percies op 't EU-gemiddelde zelf.
Atheïsme in de Limbörge en de Euregio Maos-Rien
Vaan de Limbörge besteit gein recente data euver atheïsme. De lèste kier tot 't Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) religie oonderzoch op provinciaal niveau waor in 2003. Op dat momint waor 41% vaan Nederland oongeluiveg en meh 15% vaan Nederlands Limbörg. 't Is dus aonnömmelek tot ouch vaandaog 't aontal geluivege in Nederlands Limbörg aonzienelek hoeger is es 't gemiddelde vaan Nederland. Vaan Belsj Limbörg en Provincie Luik is gaaroet niks bekind euver de lokaal verhawwinge tösse religies. In Noordrien-Wesfale goof 't in 2018 nog 'n tèlling vaan religieuze gróppe. Die tèlling zörgde evels veur verwarring wat betröf atheïsme. Neve Kathelicisme en Prottestantisme kos me naomelek inkel veur de optie "Irreligieus of aander religie" keze. Veur die keus koos zoe'n 37,7% vaan de bevolking. 't Is evels aonnömmelek tot 'n groet deil vaan die gróp bij ein vaan de aander religies behuurd. Zoe gief 't väöl Mohammedaone in de groete stei vaan 't Rienland, wie Kölle en Dusseldörp.
Draf
thumb|Dravend peerd mèt doorzittende ruter. D'n draf is 'ne gaank vaan veerveujetege bieste. 't Is 'nen diagonaolen twietakgaank, wat wèlt zègke tot 't bies zien veer bein of pu in twie fases gebruuk en wel in kruisgewijs pare, dat wèlt zègke iers linkerveurbein en rechterachterbein tegeliek en daan rechterveurbein en linkerachterbein (of aandersum). Zoogdiere die d'n draf natuurlek aofgeit, wie oonevehovege, evehovege en roufdiere, neump me dravers; veervoters evels die ziech lateraol bewege, wie olifante en kemelechtege, weure tèlgengers geneump. Dravende veervoters kinne neve d'n draf en de stap in 't gemein ouch 'ne galop aon. Sommege dravers kinne daoneve ouch in tèlgaank loupe; dit is beveurbeeld 'n eigesjap vaan diverse peerdsrasse.
Types draf
Ruters deile d'n draf in veer types in; allewel tot dit gedach is vaanoet 't rije op peerd (in 't bezunder de dressuur), kin me 't ouch nao aander bieste oetbreie.
De laankzaamste is de verzaomelden draf. 't Kump hei naodrökkelek neet trop aon tot 't paard minder snel löp, meh tot 't zien passe inger maak. De ruter deit dat door mie op de achterhaand te goon zitte en de kop hoeg te hawwe. Zoe luf 't peerd zien bein hoeger op en zèt 't ze neet wied nao veure neer.
Natuurleker en gemekeleker te bereike is d'n arbeidsdraf. Good belierde peerd loupe weg in arbeidsdraf es me ze aondraaf (zuug oonder). Heibij maak 't paard nog vrij besjeie, oontspanne stappe, zoonder tot de ruter 't naodrökkelek vaan veure aofremp wie bij de verzaomelden draf gebäört.
Nog get snelder geit de middedraf. In deze gaank maak 't peerd nog ummer gelieke passe, meh verruimp ze wel. Me deit dit door 't geve vaan beinhölp en door get mie ruimte aon de veurhaand te geve.