cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Laand va Herf
Vörming van 't laandsjap
An 't èng van d'r lètste iestied is dao d'r, mèt d'r weend aa-geveurde, löss in 'n dieke laog uvverheengelach.
Karakteristiek laandsjap
thumb|300px|Dörpssjtraot va Clermont-sur-Berwinne 't Laand va Herf kenmerkt zich dör de greun wèjje mèt hage en sjtruuk, de freutbeum, de klèng typische dörpkes, zoewie Clermont-sur-Berwinne, de versjprèjde beweuëning, väöl kèrke, kloeësters, zoewie Val Dieu, en kasjtieële, zoewie Beusdael. Dit bocagelaandsjap geliekt sjtaerk op 't Normandische.
Historisch laandsjap
In d'r Karolingische tied loog 't Laand va Herf tösje Aoke en Jupille/Herstal, twieë groeëte palze van Karel de Groete. Later hoeërt 't bie 't Graafsjap Dalhem en 't Hertogdom Limburg. In d'r Fraanse tied waoërt 't bie 't departemaent van de Ourthe geveugd en daonao bie de provincie Luuk.
Laandboewproducte
In 't Laand va Herve wert d'r Fromage de Herve gemakt, d'r Luukse sjroeëp, cider, sjarcuterieje en beer.
Vik
Vik kan verwieze nao:
Vik (Nórwaeg)
thumb|De ligking van Vik in de pervincie Sogn og Fjordane. Vik is 'n gemeinte in de pervincie (fylke) Sogn og Fjordane in Nórwaeg. De gemeinte had 2.847 inweuners in 2006 en 'n oppervlakde van 828,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 3,4. In de gemeinte weurt officieel de sjriefvorm van 't Nynorsk gebroek.
De gemeintecode is 1417.
Demografische óntwikkeling
In 2004 waas 2,5% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.
Nelson Mandela
thumb|Nelson Mandela. Nelson Rolihlahla Mandela (Xhosa; IPA: /xoˈliɬaɬa manˈdeːla/) (Mvezo, 18 juli 1918 – Johannesburg, 5 dieëtsember 2013) waas 'ne Zuud-Afrikaansen anti-apartheidsstriejer en politieker.
Vanaaf 1944 waas Mandela betróch bieje stried van 't Afrikaans Nationaal Congres (ANC) taenge de apartheid in Zuud-Afrika. Es de leier vanne milletaeren tak van 't ANC woort t'r in 1963 opgepak en kreeg t'r 'n laeveslang gevengenisstraof opgelag. In 1990 koom d'r vrie en woort 't ANC gelegaliseerdj. Same mit president F.W. de Klerk kreeg Mandela in 1993 de Nobelpries veure Vraej veur "häör inspanninge veur 't vraejzaam ènj van 't apartheidsrezjiem en 't lègke vanne fóndieëringe veur e nuuj dimmekratisch Zuud-Afrika".
Bieje ieëste vriej, neet-raciaal verkezingen in 1994 woort d'n op det memènt viefensevetigjäörige Mandela gekaoze toet president van 't Republiek van Suid-Afrika. In 1999 trooj d'r aaf. In Zuud-Afrika wuuertj t'r betrach es de "Vader des Vaderlandjs". Ziene bienaam waas Madiba, de naam in ziene clan veur Thembu-keuninge.
Rochefort
thumb|Locatie va Rochefort in Name. Rochefort is 'n gemèngde en sjtad in de provincie Name op 't Belsj in 't arrondissemaent Dinant. Op 'n oppervlakde va 165,27 km² wonne 12.476 inwoners (1.1.2014) en det guf 'ne bevolkingsdichheid van 75 minse per km².
Aander kerne
left|thumb|De kèrk va Rochefort. Ave-et-Auffe, Buissonville, Éprave, Han-sur-Lesse, Jemelle, Lavaux-Sainte-Anne, Lessive, Mont-Gauthier, Villers-sur-Lesse en Wavreille.
Sicilië
Sicilië (Italiaans: Sicilia) is 'n eilandj en 'n autonoeam regio van Italië inne Middellandjse Zieë. 't Ligk t'n zuudwèste vanne op 't Italiaans vastelandj gelaenge regio Calabrië en t'n naordoeaste van 't Naord-Afrikaans landj Tunesië. d'n Officiëlen Italiaansen en Siciliaanse naam is Sicilia. d'n Aad-Griekse naam Trinakria beteikentj "eilandj mitte drie puntje". Dit is ouch de naam van 't vaan.
De oppervlakdje van 't eilandj is 25.709 km². 't Eilandj is maximaal 230 km lank en 170 km breid. De kuslien is zoeaget 1000 km.
Hoei (arrendissement)
't Arrendissement Hoei is ein vanne veer besteurleke arrendissemente vanne Bèlsje provinse Luuk. 't Arrendissement haet 'n oppervlak van 659,37 km² en haw op 1 juli 2005 103.597 inwoener. 't Bestuit uit de gemeintes, deilgemeintes, dörper en gehuchte:
Vuurtore
'ne Vuurtore of leechtore is 'nen tore dae is geboedj inne buurt van kliffe (of drek d'rop), zieëstraote, ingeng van zieë-erm en haves veur 's nachs en bie stormwaer sjeper te waorsjoewe veure kliffe of d'n doorgank. Oearsprunkelik góng det behölpes 'n aop vuur en later middels spegele, lenzen en 'n lamp.
Ouch haves of havegäöle höbbe sómtieds einen of mieë vuurteur die d'n toegank aangaeven en döks 'n leechlien vörme.
Kaapse góldmol
De Kaapse góldmöl of kaapgóldmol (Letien: Chrysochloris asiatica) is 'n saort aan zougdere vanne góldmolfemielje. 't Bieës is inheimsj aan bestumdje deiler van Zuud-Afrika.
Vuurtore
Langs de Nederlandjse kus staon èllef groeate vuurteur (de A-poste) en veer klènder (B-poste). Boetedet bevinje zich nag vief teur ane kantje van 't Iesselmaer. Zón saort aan vuurteur zeen de feitelike opvolgers vanne zoea-geneumdje vuurbakes; worin of worop aope vure burdje.
Kaapse góldmol
De saort maak deil oet van 't óngergeslech Chrysochloris, same mitte visagiególdmol.
Vuurtore
Tróds de opkóms van modern navigatiesysteme, wie gegróndj op GPS, zeen veurteur nag ummer hieël wichtig veure kóntraol op anger navigatiesysteme.
Wuiles
'ne Wuiles is ein in Limburg völ gebruuk woord veur ’n goodaardig persoan. Synoniem aan wuiles is ’t woord löbbes.
Wuiles kump qua beteikenis euverein mèt 't in Nederlandj gebruukde woord goodzak (goedzak).
Etymologie
Neet bekènd.
Brakkelerre
CV De Brakkelerre is 'n carnavalsvereiniging in Ikkelder, opgerich in 1957. Bragkele is de dialectische oetdrökking van aan get beginne zónder planning veuraaf. Naeve activiteite in 't carnavalsseizoen zoa es de zitting, de prinseproclamatie en de optoch organiseert ze eder jaor 'n weiefiès mèt 'ne old-tractortourtocht op de ièrsjte zóndig van augustus en 'ne jaarlikse toneelaovend.
Rhein-Sieg-Kreis
200px|thumb Rhein-Sieg-Kreis is 'ne krink (Kreis) in 't zuie vaan Noordrien-Wesfale (Duitsland) en umrink es 't woere de stad Bonn. Zie is weer 'n krinkloos stad en vèlt dus neet oonder dizze krink. Wie me kin hure, heet de krink ziene naom te daanke aon twie reviere die hei door heer struime: de Rien en de Sieg. 't Rienlands distrik vaan Rhein-Sieg ligk in 't Regierungsbezirk Köln, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Siegburg. Behurende tot eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), gief 't hei 'n oppervlak vaan 1.153,2 km², 'n inwoenertal vaan 582.280 en 'n bevolkingsdeechte vaan 505 de veerkante km (volgens de census op 13 dec 2013).
Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geregeerd door 'ne landraod (Landrat) in de hoofplaots. In Rhein-Sieg-Kreis weurt 'n dialek gesproke dat typerend veur de regio is, naomelek in de euvergaank vaan 't Ripuarisch (boe Kèrkraojs en Kölsj ouch oonder valle) en 't Mozelfrankisch (boe 't Luxembörgs 'n gestandaardizeerde versie vaan is). Puur taolkóndeg gezeen geit 't hei nog um e Ripuarisch dialek, umtot in de taolkónde 't versjèl tösse Ripuarisch en Mozelfrankisch weurt gemaak door de dorp(dörp)/dorf(dörf)-linie. De dialekte vaan dizze krink valle nog zjus bove de linie (hei weurt nog vaan "dörp" in plaots vaan "dörf" gesproke), mer wijer is de vocabulair hendeg Mozelfrankisch; zoetot iemes oet 't Mozelfrankische Bonn ziech verstaonbaarder kin make es 'ne Ripuaar oet Kölle. Wel zien zoewel Ripuarisch es Moezelfrankisch Middelfrankische streektaole.
De in 1815 opgeriechte Kreis maak sinds zien opriechting al 'n forse steiging mèt, veural umtot 't zoe kortbij de aw Duuts hoofstad ligk. In 1970 gaof 't hei nog mer 376.800 lui.
Midwayeilenj
De Midwayeilenj höbbe 'n oppervlakde van 6,2 km² en óngeveer 40 inweuners.
Eide (Aust-Agder)
thumb|De kèrk van Eide. Eide is e klein dörp en 'n veurmaolige gemeinte in de pervincie Aust-Agder in 't zuje van Nórwaeg. 't Dörp en 't grótste deil van de veurmaolige gemeinte maak allewiel doet oet van de gemeinte Grimstad; e klein deil van de veurmaolige gemeinte waerde in 1961 bie Lillesand geveug. Eide ligk vriewaal aan de zee, in 't uterste zuje van de gemeinte. 't Haet 'n houtere kruutskèrk oet 1795.
De Sjtasjón-kolonie
De Sjtasjón-kolonie (Nederlands: Stationskolonie) vörmt 't auwste deel va d'r veëdel Nuuj-Lotbrook. Oersjprunkelig góng 't hei um 'n kling buurt tusje de weileng en akkere. Sjpieër is doe róngelum 'n ganse nüje veëdel geboewd gewoeëde.
San Antonio
San Antonio kin verwieze nao versjèllende dinger. 't Geit hei meistes um 'n gemeinte die verwijs nao de Spaonse benaoming vaan 'ne Christeleken heilege: Sint Antonius of Sint Antonie.
Heilege:
Argentinië:
Chili:
Colombia:
Costa Rica:
Wètte van Newton
Isaac Newton hèt rondsj 1684-1686 e tractaat gesjrieve in 't Latien genoomd Philosophiae Naturalis Principia Mathematica. Hie in besjrieft er zwoortekracht en 3 wette die hiel vaak in de nateer terek komme. Men zèt vaak dat em dat hèt gevonje toen ene appel oet ene baum op zene bol viel. Op det momentsj houw er plots doer det de krachte van de planiete op elkaar gelijk zeen aan de krachten die dè appel op zene bol houwe lote valle.
San Antonio
El Salvador:
Wètte van Newton
De driej wetje van Newton
'''
San Antonio
Filipiene:
Honduras:
Sjpanje:
Vereinegde Staote:
Bisse
thumb|300px|'t Óngelökskruus in Bisse Bisse (Nederlands: Bissen) ies 'n buurtsjap van Mechele in de gemeinte Gulpe-Wittem in 't heuvelland van Zuud-Limburg. In 2003 wone d'r 25 luuj.
Aan 't verlengde van de waeg mèt beboewing, in 't dal tösje Sjweeberig, mèt vakwerkhoezer op de berg, en de Sjweeberigerbösj, sjteit 'n óngelökskruus mèt es Duutsj opsjrief: "Hier starb durch ein Unglück am 6 april 1878 der jüngling Johannes Leonardes van Hautem im Alter von 13 Jahre, betet für die arme Seelen".
De hoags gesitueerde golfbaan van Nederland bevingk ziech tösje de Sjweeberigerbösj en de Kruusbösj. Ze ies opgeriech in 1956. Van hie oet kiek me tot op 't Drielandepunt.
Clervaux
Geografie/Demografie
thumb|left|150px|'t Aajd centrum vaan Clervaux De gemeinte tèlde op 1 januari 2016 4.847 inwoeners, en heet 'n deechde vaan 57/km². Clervaux heet 'n oppervlak vaan 85,61 km².
Gemeinte
De gemeinte Clervaux besteit oet zestien plaotse.
Monoftong
'ne Monoftong is edere kleenker oëevan de kwaliteet neet verendert, ofwal 'ne kleenker mèt dezelfde articulatieplaatsj an 't begin en an 't èng. Väörbeelde van monoftonge in 't Limburgs zeunt de kleenkers in bak, bók, träöt of mèt. Monoftonge werre oondersjèjje van diftonge, wie ei en au. In de taalhistorie ziet me (wie bieväörbeeld in 't Sanskriet) de neiging öm diftonge te monoftongere mieë es wie ömgekieërd. Desóndanks zuut me det in 't Nederlandjs in 't noearje ömmer mieër de neiging kömp óm de "ee" en de "oo" es "eej" en "oow" oet te spraeke.
Monoftonge werre oonderling oondersjèjje nao lengde en kwaliteet, zoewie o.m. de äöëpening van 't sjpraokkanaal, rónne of minder rónne sjtaand van de lippe).
Mael
Mael kènt zin:
Kreis Siegen-Wittgenstein
200px|thumb Kreis Siegen-Wittgenstein is 'ne krink (Kreis) in 't zuidooste vaan Noordrien-Wesfale (Duutsland). Dit Wesfaals distrik ligk in 't Regierungsbezirk Arnsberg, de hoofplaots (de stad mèt de Verwaltungssitz) is Siegen. Behurende bis eine vaan de 31 kring in Noordrien-Wesfale (de 23 stei zoonder krink weure neet mètgetèld), heet 't 'n oppervlak vaan 1.132,89 km², 'n inwoenertal vaan 274.904 en 'n bevolkingsdeechte vaan 243 de veerkante km (volgens de census op 13 dec 2013). Edere Noordriens-Wesfaalse krink weurt geriegierd door 'ne landraod (Landrat) in de hoofplaots. In Siegen-Wittgenstein weurt 'n Paltisch dialek gesproke. De in 1975 opgeriechte Kreis had in de aofgelaope haaf iew 'n aofwisselende demografisch oontwikkeling, mer euver 't algemein is de bevolking gedaold. In '75 goof 't hei nog 289.100 inwoeners.
Héraut
thumb|Héraute vaan de [[14e iew|14e bis 17en iew volges historicus Hugo Gerard Ströhls (1899)]] D'n héraut (ouch: heraut, herald of herold) is e historische functie in Europa, vaan de vreuge Middeliewe bis de Vreugmodernen tied. D'n héraut waor 'nen aonkoondeger en 'nen opziechter vaan, oonder aandere, nuits wat vaanoet 't keuningshoes kaom of vaan middeliewse konkoers en toernooie. Oersprunkelek waore héraute oongewaopend, oonsjenbaar en vrij vaan belesting.
Heraldiek is verneump nao d'n herald.
Functie vaan d'n héraut in de Middeliewe
Vaanaof 't begin vaan d'n daartienden iew woorte héraute ingesjakeld es verantweurdeleke veur 't organisere vaan konkoers en toernooie. Ze gónge daonao de dörper en/of stei in um 't nuits bekind te make.
In oorlogstied woorte héraute gebruuk um de oorlog te verklaore en um vrei te slete. Zie mooste ouch de eis tot euvergave euverbringe en, vica versa, de boodsjap vaan euvergave euverbringe. Ouch waore zie nao de veldslaag verantweurdelek veur 't opmake, identificere en begrave vaan gesneuvelde aon bei kante. Ouch reigelde de héraute de betaoling vaan 't saldo vaan 't loskoupe vaan de geoontveurde. 't Is dus klaor boerum d'n héraut in de meiste culture in Europa es oonsjenbaor woort gezien: heer woort geach partijloes te zien en waor, es d'n tössepersoen vaan vijandeleke partije, vaan groet belaank veur ederein.
Opkoms vaan media en oondergaank vaan d'n héraut
Väöl historici besjrieve d'n héraut es d'n ierste vörm vaan media en kommenekatie. 't Is daan ouch neet veur niks tot d'n héraut zien praktische beteikenis verloor mèt de opkoms vaan massamedia in de laten 18e iew en de vreuge 19e iew.
Ierstes verloor heer zien functie es kommenekatiemiddel mèt de opkoms vaan professioneel breefverkier en, nog later, de technologische oontwikkelinge roontelum oetvindinge wie d'n tèllefoon en d'n trein.
Twiedes verloor heer zien monopolie op 't nao boete bringe vaan polletiek oontwikkelinge wie die functie ummertouw mie woort euvergenomme door oonaofhaankeleke massamedia (zoewie gezètte). Mèt de opkoms vaan journaliste die, in tegendeil tot d'n héraut, gans en al oonaofhaankelek waore vaan welk polletiek instituut daan ouch, begos ouch get op te komme wat me later de peblieke sfeer zou neume: journalistieke media die, es oonaofhaankeleken observant, vaan groet belang woort veur peblieke discussies en daomèt de opkoms vaan 'n kritische democratische cultuur. Neet veur niks woort d'n héraut in Fraankriek aofgesjaf tijes de Franse Rivvelutie, umtot heer te väöl woort gezien es e symbool vaan 't Ancien Régime.
Nieldelta
De Nieldelta (Arabisch: دلتا النيل) is de hieël groeate mónjing vanne reveer de Niel in 't naorde van Egypte. De gróndj vanne Nieldelta is al mieër es viefdoezjendj jaor hieël vröchbaar en ónger anger daodoor riek aan archeologische bezeenwaerdigheje vanne aaj Egyptische cultuur.
Héraut
Allewijl
D'n héraut is neet gans eweg. Heer duik nog dèks op in Europa bij hoegs symbolische gelegeheie. Veural in situaties roontelum de edel en keuningsfemilies heet d'n héraut nog altied 'n belaangriek functie es symbool veur 'n ieweawwe treditie. Heer maak allewijl nog ummertouw de arrivering vaan de Keuningsfemilie in 'n bepaolde plaots bekind in 't Vereineg Keuninkriek. In Nederland goof 't ouch versjèllende hérauts bij de kroening vaan Willem-Alexander vaan de Nederlen in 2013.
Nieldelta
De wèstelike houfaaftakking vanne Niel, die in naordwèstelike richtinge inne Middellandjse Zieë oetkump bie Rosetta, hètj de Rosetta-aaftakking. De oeastelike houfaaftakking die in naordoeastelike richting inne Middellandjse Zieë oetkump, hètj de Damietta-aaftakking. Dees móndj oet inne zieë bieje plaats Damietta.
Ane naordkantj vanne Nieldelta ligk 'n aantaal aan maere: in 't naordwèste bie Alexandrië 't Mayroet-maer en 't Idkoe-maer, in 't naorde 't lankgerekdje Boeroelloes-maer en in 't naordoeaste bie Damietta 't Manzala-maer.
Ane zuudpuntj vanne Nieldelta ligke Caïro en Gizeh. De Nieldelta is óngevieër 24.000 km² groeat.
Kleeberg
In 'ne holle waeg sjteit 'n helsjteine memoriekruus oet 1625. Op sjplietsinge sjtoon sjmeediezere waegkruzer.
Aure
Aure kan verwieze nao:
Lof
't Lof ies 'n godsdeenstige plechtigheid, die gehouwe weurt in de naomiedig. De geconsacreerde hostie of 't Allerheiligste, in de monstrans of ciborie, weurt oetgesjtèld. De aanwezige baeje de roazekrans en zinge hymnes van o.a. Thomas van Aquino (Adoro te en Tantum Ergo). Ouch bekènd ies 't Ave verum corpus van o.a. Wolfgang Amadeus Mozart. De viering weurt be-eindig mèt de zege.
't Lof dateert oet de 13e ièw en ies veural in de 15e en 16e ièw wied verbreid. Saer de Contrareformatie haet 't lof de plaats ingenómme van de vespers. Nao 1960 weurt 'r in Nederland gein lof miè gehouwe.
Luuk (arrendissement)
't Arrendissement Luuk is ein vanne veer besteurleke arrendissemente vanne Bèlsje provinse Luuk. 't Arrendissement haet 'n oppervlak van 796,87 km² en haw in 2021 624.474 inwoner (en in 2005 589.203 inwoener). 't Bestuit uit de gemeinte:
Lies van börgemeisters van Melik en Hèrkebósj
De gemeinte Melik en Hèrkebósj haet bis 1993 besjtange en haw de volgende börgemeisters:
Bron
Dees lies is euvergenome van 't corresponderend Nederlandstalig artikel, en waal in dees versie.
1734
1731 - 1732 - 1733 - 1734 - 1735 - 1736 - 1737
Kathedraal
thumb|Quintinuskathedraal in Hasselt 'n Kathedraal of in Nederland ouch waal domkèrk geneump, in Italië duomo, ies de hoofkerk van 'n bisdóm en van de biesjop. Alle genoatsjappe die 'n indeiling in biesdómme kènne, höbbe kathedrale; naeve de Roams-Kathelieke Kèrk zint dat beveurbeeld ouch de Anglicaanse Kèrk en de Oud-Kathelieke Kèrk. Binne op 't preesterkoar sjteit de cathedra (de biesjopszetel) opgesjtèld. De biesjop deit hie de preesterwiejinge en ander plechtighede. 't Kapittel of kanunnike (college van geistelike adviseursj) hèlt hie zien vas koargebed. Kathedrale zint meistal groate, weuste geboewe mèt rieke verseringe.
Sjtasie
'n Sjtasie kènt zin:
Kathedraal
Limburgse kathedrale
thumb|Christoffelkathedraal in Remung
Kathedrale in Frankriek
Bekènde, gotische kathedrale in Frankriek sjtoon in Aix-en-Provence, Albi, Amiens, Angers, Angoulême, Auch, Autun, Auxerre, Avignon, Bayeux, Beauvais, Blois, Bourges, Chartres,Clermont-Ferrand, Laon, Limoges, Le Mans, Metz, Montpelier, Noyon, Orléans, Paries, Poitiers, Reims, Rouen, Sens, Sint-Omaars, Soissons, Straatsburg, Tours en Verdun
Kathedrale in Ingeland
Kathedrale in Ingeland binne de bisdomme van de Anglicaanse Kerk sjtoon in: Bristol, Canterbury, Carlisle, Chester, Chichester, Coventry, Durham, Ely, Exeter, Gloucester, Hereford, Lichfield, Lincoln, Liverpool, St Paul's Cathedral in Londen, Manchester, Norwich, Oxford, Peterborough, Ripon, Rochester, Salisbury, Southwark, St. Albans, Wells, Winchester, Worcester, York,
(Katholieke kèrke) in Bristol en Westminster in Londen.
Beroemde kathedrale in ander leng
sjtoon in: Roame, de Jan van Lateranen (biesjopskèrk van de paus), Barcelona, Florence, Lausanne, Milaan, Santiago de Compostela, Paramaribo (groatste houte geboew van Latiens-Amerika, Pisa, Praag, Speyer, Wene, Yamoussoukro.
De Hagia Sophia in de Turkse stad Istanboel is e noch bestoand geboew dat va 537 - 1453 'ng kathedraal woar, gedurende die ganse tied zelfs de groeëtste van de ganse welt. Doanoa is 't 'ng moskee gewoeëde en ooch noch e museum. Op 24 juli 2020 is de Hagia Sofia wer 'ng moskee gewoeëde.
Trivia
thumb|Kathedraal
Somme-Leuze
Aander kerne
left|thumb|De Sint-Remigiuskèrk va Somme-Leuze. Baillonville (gemèngdehoes), Bonsin, Heure, Hogne, Nettinne, Noiseux, Sinsin en Waillet.
Kosberg
thumb|300px|Kosberg in 't heuvelland Kosberg (Nederlands: Kosberg) ies 'n buurtsjap van Mechele in de gemeinte Gulpe-Wittem in 't heuvelland van Zuud-Limburg. De nederzètting ies gelege in 't verlengde van Sjweeberig.
Borgworm (arrendissement)
't Arrendissement Borgworm (Waremme in 't Frans) is ein vanne veer besteurleke arrendissemente vanne Bèlsje provinse Luuk. 't Arrendissement haet 'n oppervlak van 389,85 km² en haw op 1 juli 2005 71.779 inwoener. 't Bestuit uit de gemeinte:
Valencia (otonoom regio)
Valencia (Valenciaons: Comunitat Valenciana, Spaons: Comunidad Valenciana) is ein vaan de otonoom regio's vaan Spanje. De hoofstad is 't gelieknaomege Valencia. In 't noordooste grens de regio aon Catalonië, in 't noordweste aon Aragón, in 't weste aon Castilië-La Mancha en in 't zuie aon Murcia. De regio heet 'n zier lange köslijn aon de Middellandse Zie. D'n invlood vaan de zie zörg veur 'n mild klimaat. Door de lang strande en väöl zon weurt de regio jaorleks door väöl toeriste bezeuk.
Taol
Spaons is officieel taol in de regio, mer ouch Valenciaons heet 'ne officiele status. Allewel Valenciaons geneump weurt 't door taolkundege gezeen es dezelfde taol es Catalaons, mèt klein regionaol versjèlle.
Nationaal-Socialistische Beweging
thumb|Vendel vaan de NSB. De Nationaal-Socialistische Beweging, kort-eweg NSB, waor 'n Nederlandse fascistische politieke partij. Ze woort in 1931 opgeriech en behaolde in de crisisjaore beperk succes. Nao d'n inval vaan de Duitsers in 1940 collaboreerde ze mèt de bezètter; vaanaof 1941 waor ze de eineg touwgestande partij. Bij de bevrijing in 1945 woort ze verboje.
Jaore daarteg
thumb|Lidmaotsjapskaart vaan Mussert. De Nationaal-Socialistische Beweging woort op 14 december 1931 opgeriech door touwkomsteg leier Anton Mussert en twiede maan Cees van Geelkerken. Formeel waor 't gein partij meh 'n stiechting. De statute sjreve wijer veur tot allein d'n "Algemeine Leier", Mussert, de mach had um beslute te numme. De partij modelleerde ziech nao zoewel 't Italiaans fascisme vaan Mussolini es 't Duits nationaal-socialisme vaan Hitler. D'n invlood vaan de lèste ideologie moot evels neet euversjat weure, oondanks tot de beweging ziech nationaal-socialistisch neumde; Joede waor beveurbeeld 't lidmaotsjap touwgestande. Wel sjreef Mussert zien partijprogram gooddeils vaan de NSDAP euver, mèt eweglaoting vaan stökker euver rasselier. 't Accent vaan de ideologie laog bij 't autoritarisme: de partij waor veur eine sterke leier en tege de parlementair democratie en persoenleke vrijheid.
't Ierste jaor trok de partij nog neet zoeväöl aondach, meh nao 'n manifestatie in Utrech op 7 jannewarie 1933 greujde 't aontal lede snel. Op deen daag woort veur 't iers mèt de Weerbaarheidsafdeling (WA, te verglieke mèt de Duitse SA) gemarcheerd en brach me de partijgezèt Volk en Vaderland oet. 't Aontal lede naom touw vaan 1000 begin 1933 tot 52.000 begin 1936. In deen tied woort de bekinde groet Houzee geïntroduceerd, wie ouch de jäögorganisatie Jeugdstorm, de studenteorganisatie Nationaal-Socialistisch Studentenfront en neve 't wekeleks Volk en Vaderland ouch de daogelekse gezèt Het Nationale Dagblad (de zoegenaomde fascistische zuil). De partij profileerde ziech sterk es de oplossing veur de economische crisis en wees ouch op 't gevaor vaan 'n communistische euverhiersing vaan Europa mèt de leus "Mussert of Moskou". Doortot de partij bovedeen 'n gooj reputatie had - en neet, zoewie de NSDAP, bekind stoont um 't gebruuk vaan geweld en intimidatie - behaolde ze 'n vrij groete populariteit. 't Hoegdepunt kaom bij de provinciaol-staoteverkezinge vaan aprèl 1935: de partij haolde bekans ach percint vaan de stumme.
Zjus wie in Duitsland de NSDAP had ouch de NSB veural zienen aonhaank in de lieger middeklas (de kleinbörgers): middestanders, amtenere en klein boere. De proletarische klas had mier op mèt de SDAP; oonder de elite bleef me 't liberalisme trouw. De NSB oondervoont vaanaof 1933 flinke tegestand vaan gevestegde maotsjappeleke structure: dat jaor al woort amtenere lidmaotsjap vaan de beweging verboje (um häör anti-regeringsstandpunt). Kèrkgenoetsjappe waore de NSB ouch slech gezind: in 1935 verbooj de katholieke kèrk häören aonhaank 't lidmaotsjap, in 1936 deeg de synood vaan de grifformeerde kèrk 'tzelfde. Daorum had de partij oonder katholieke en orthodox protestante noets väöl aonhaank. De regering-Colijn verbooj in 1935 bovedeen particulier weerbaarheidsvereineginge, wat de NSB dwóng de WA op te heffe.
Vaanaof 1935 leep d'n aonhaank vaan de NSB sterk trök. Veur e deil kaom dat door de maotsjappeleke tegestand die 'n NSB-lid gooddeils isoleerde. Ouch verliende de partij oonconditioneel steun aon de rezjiems vaan Hitler en Mussolini, die loupende de jaore derteg ummer mier in agressief en repressief excesse vervele. Bovedeen woort de partij zelf ouch illegaoler en radicaoler. Dees verandering kaom gooddeils op 't conto vaan Meinoud Rost van Tonningen, 'ne verklaorde veurstander vaan 't nazisme. Door dit alles haolde de NSB mèt de Twiede-Kamerverzekinge vaan 1937 e teleurstèllend rizzeltaot mèt mer get mie es veer percint vaan de stumme, haos 'n halvering dus tege de staoteverkezinge twie jaor ieder. Bij de staoteverkezinge vaan 1939 waor d'n aonhaank nog wijer gedaold.
Twiede Wereldoorlog
thumb|NSB-bijeinkoms in Utrech, 1941. Wie d'n Twiede Wereldoorlog oetbraok pleitde Mussert veur neutraliteit vaan Nederlandse kant, al stoont de partij zelf natuurlek aon de kant vaan de Pruse. Mèt d'n Duitsen inval op 10 mei 1940 woorte 10.000 NSB'ers vasgezat. Nao de capitulatie verklaorde Mussert ziech gans veurstander vaan de bezètter. De monarchie had door de vlöch vaan keuningin Willemien häör legitimiteit volges häöm verlore. Mussert pleitde veur 'n Groet-Nederlandse staot, bestaond oet Nederland, 't Belsj, Luxemburg en Noord-Fraankriek, boevaan heer de leismaan zouw weure. De Pruse gaove häöm neet ziene zin. Wel woorte de partij en häör lede in alle opziechte geprivilegeerd. In 1941 woorte alle ander politieke partije verboje en gónge NSB'ers euveral in 't land börgemeistersposte en ander politieke functies vervölle. In d'n oorlog steeg 't aontal leje tot roond de 100.000; de aajdgedeende zaoge hendeg op dee nuien aonwas neer. Ouch kaom 't tot 'n heropriechting vaan de WA.
Op Döllen Dinsdag (5 september 1944, d'n daag tot in gans Nederland, bij veur- en tegestanders vaan de Pruse, 'n massahysterie oetbrook die de haos oonmiddeleke euvergaof vaan de Pruse veurspäölde) vlöchde väöl NSB'ers nao Duitsland. Oonder hun waor ouch de gemachtegde veur Nederlands Limburg, graof Max de Marchant et d'Ansembourg. Die lui woort verboje uniforme en ander teikene vaan weerdegheid te drage; 't kaom zelfs tot versjèllede royeminte.
Tege 't ind vaan d'n oorlog veel de NSB in vreigel oeterein. Mussert royeerde oetindelek zelfs Van Geelkerken en Rost van Tonningen. Bij de bevrijing woort de partij direk verboje. Mussert woort tege de moer gezat, Van Geelkerken kraog leveslaank, Rost van Tonningen pleegde woersjijnelek zelfmaord in zien cel, in aofwachting vaan zien berechting. Väöl ander NSB'ers kaome in de gevaangenis of in verbeteringskamp Duindorp (bij D'n Haag). Boete 't legaol circuit um woorte hiel väöl NSB'ers in gans 't land veur sjandal gezat en woorte hun hoezer geplunderd. Dao zien gein neumesweerde poginge gewees um de beweging oondergroonds veur te zètte.
Antwerpe
thumb|right|200px|Gildhoezer aon de Groete Mert Antwerpe (officieel Antwerpen) is de twiede stad vaan 't Belsj en de groetste Nederlandstaolege stad vaan dat land. 't Is ouch de hoofstad vaan de gelieknaomege provincie. De stad had in 2021 529.417 inwoeners (vergeleke mèt 455.148 in 2004), boemèt 't officieel de groetse gemeinte vaan 't Belsj is umtot 't Breusels Gewes opgedeild is in mierder gemeintes. Wijers is Antwerpe 't centrum vaan 'n bekans twie kier zoe groete agglomeratie. Ze ligk aon de revier de Sjelde. De Antwerpenere weure Sinjore bijgenaomp.
Stadsfuncties
Es twiede stad vaan 't Belsj is 't e veurnaom centrum vaan handel en industrie. De have is vaan internationaal beteikenis en d'n diamanthandel in de stad heet 'n aondeil vaan mie es de hèlf vaan de wereldhandel in dees edelstein. 't Havegebeed is in de twintegsten iew tot aon de Nederlandse grens doorgetrokke. Antwerpe is ouch belaankriek es cultureel centrum.
Cultuur
't Antwerps dialek is neve dat vaan Breusel 't historisch belaankriekste Braobants dialek. Ouch allewijl weurt 't nog väöl gesproke en heet 't 'ne gans groeten invlood op de umringende dialekte. Ouch is 't 'ne belaankrieke component vaan 't Verkavelingsvlaams. Oonder de jäög is 't Antwerps evels laank neet mie algemein.
Historie
Antwerpe oontwikkelde ziech in de late Middelieuwe vaan vèssersdörp tot internationalen have. Wie in de vieftienden iew 't Zwin waor touwgeslib en Brugge tot ermooj verveel, naom Antwerpe de leiende rol euver: tösse 1400 en 1500 greujde 't aontal inwoeners vaan 10.000 nao 50.000, en daonao tot 100.000 roond 1560. D'n aonvaank vaan d'n Tachtegjaoregen Oorlog beteikende veur Antwerpe 't verval. Bij zie begin bestoont de bevolking al veur de hèlf oet prottestante, en wie d'n opstand begós sloot de stad ziech bij de prins aon. De stad naom neet aon de Unie vaan Atrech of Unie vaan Utrech deil meh erkinde allein de Pacificatie vaan Gent. In 1585 woort de stad door de Spanjole ingenome. Zoe good wie al prottestante vlöchde nao de noordeleke Nederlen. Vervolges blokkeerde de Republiek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen de Sjelde door vanoet de forte Lillo en Liefkenshoek alle sjeper die laankskaome aof te sjete. Cultureel bleef de stad toenaongevend. Vaanaof de negentiende iew kós de stad zien have-activiteite weer opzètte. In d'n Ierste Wereldoorlog raakde de stad door gevechte besjäöjeg.
Nao d'n oorlog breide de Antwerpsen have ziech explosief oet, e preces wat nog ummertouw doorgeit. Ganse dörper móste deveur aofgebroke weure, boebij fiks verzèt gepleeg is. In de jaore negeteg kaom de stad oongunsteg bekind te stoon door electoraal successe vaan 't Vlaams Blok, later Vlaams Belang.
Einde (Heële)
Einde is e gehuch i g'n gemingde Heële. 't Gehuch lit tusje Passart en De Stack in, i g'ne veëdel Heëlehei. 't Zuudoeëstelig deel van 't gehuch is beboewd mit nüjboew en hit Nieuw-Einde.
Vik (Zjwede)
Vik is 'n plaats in de gemeinte Simrishamn in Skåne län, de zudelikste pervincie van Zjwede. 't Had in 2005 'n inweunersaantal van 264 en 'n oppervlakde van 50 hektaar. De plaats ligk nege kilomaeter t'n naorde van Simrishamn zelf en aan de kös van de Ooszee.
De plaats weurt al saer de prehistorie bewoond. Zudeliks langs 't dörp bevinje zich vólkanische formaties, drek langs de kös.
Vreuger had de plaats ouch 'ne treinstasie, mer dae is opgeluf gewaore.
Kaphof
Kaphof (Duutsje naam) is e klei gehöch inne Naordrien-Wèsfaalse gemèndje Hukkelhaove. 't Gehöch huuertj toet 't dörp Helfet. Kaphof besteit oet drie sträötjes wo aan edert ein boerderiej steit: Kaphof, Mollshof en Schlickhof. t'n Naorde van 't gehöch ligk de Roer; t'n zuje e bagkergaat inne richting van Himmerich; t'n oeaste de Roer en Helfet en t'n wèste de reveer de Worm inne richting van Porselener Mühle.
Kaphof huuerdje vreuger bieje gemèndje Helfet, die op 1 jannewarie 1972 bie Hukkelhaove woort ingelief.
Maria
In de tied dat zie 'n relatie houw mèt Jozef woort häör door de aartsingel Gabrièl de boodsjap gebrach van God, dat zie begenadig waor um eine zoon ter waereld te bringe dae 'zoon van 't Allerhoagste' geneump zou weure. Dees aankóndiging weurt in de Katholieke kèrk gevierd es Maria-boodsjap op 25 mièrt, precies 9 maond veur de geboorte van dae zoon: Jezus. Op de vraog van Maria wie dat zou gebeure, kreeg ze te huère dat dat de krach van de Heilige Geis waor en van de Allerhoagste. Es teike woort häör geweze op de zjwangersjap van häör bejaarde niesje Elisabeth. Bie 't bezeuk van Maria aan Elisabeth zóng Maria 'n lofleed, dat bekènd sjteit es 't magnificat. De weurd die Elisabeth toen sjprook sjtoon in 't weesgegroet.
Vanwege 'n volkstèlling door Keizer Augustus mooste Maria en Jozef nao Bethlehem reize. Bie die gelegenheid woort häöre zoon Jezus gebore, neet oet de relatie mèt Jozef meh óntvange van de Heilige Geis. Herdersj oet de umgeving en de drie keuninge oet 't oaste kaome hun begroete en aanbaeje. Dees gebeurtenis weurt gevierd op 't hoagfiès van Kaersjmes op 25 december. Umdat keuning Herodes dreigde um alle pas gebore jungskes te vermaore mooste Maria en Jozef oetwieke nao Egypte. Naoderhand kaome ze truuk en ginge wir in Nazareth wone. Maria en Jozef hele ziech aan de rituele juudse reigelsj: besjniejenis en naamgeving, reiniging en opdrach in de tempel en de jaorlekse paosjreis nao de tempel in Jeruzalem.
Kuns
thumb|250px|In [[Tebannet sjteit dees Maria in 'n Lourdesgrot ]] Maria weurt op versjillende menere aafgebeeld, bv in de kuns:
Fièste
Mariafièste: De zeve vreugdes van Maria zint de fièste:
't Gebed van Maria ies 't weesgegroet.
Veurname
Veurname, die aafgeleid zint van Maria: Maaria, Mia, Mie, Marie, Merie, Mie, Marian, Marjan, Mirjam, Marion, Marjo.
Anna
thumb|270px|Heilige Anna, Maria en Jezus door [[Albrecht Dürer ]] Anna ies in 't katholiek gelouf de mam van Maria. Joachim ies häöre man. In 't aprocrief proto-evangelie van Jacobus weurt zie besjreve. Anna waor 'n veurbeeldige echgenote, mam en oma. Bie de Anna-te Drieë-veursjtèlling weure de Madonna mèt kind en de H.Anna same oetgebeeld. In Nederland, Belsj, Duutsjland, Zjwede en Frankriek greujde de Anna-verièring oet tot 'n woar modercultus. De fièsdaag van Anna ies op 26 juli.
Nao de doad van Joachim trouwde Anna nog 2 kièr resp. mèt Klopas en mèt Salomas. Oet eder huwelek woort 'n dochter gebore die ouch de naam Maria kreeg mèt de achternaam van de vader. Maria Salomas trouwde mèt Zebedeüs en oet hun huwelek woorte de latere apostele Jacobus de Meerdere en Johannes (evangelis) gebore.
Oet 't huwelek van Maria Klopas mèt Alfeus woorte 4 kinger gebore: Jacobus de Mindere, Simon de Zeloot, Judas Thaddeüs en Josephus Justus. Jacobus de Mindere woort later ouch eine van de 12 apostele van Jezus.
Concepción (Chili)
Concepcion (Spaons: Concepción) is 'n stad in Chili, en had in 2002 261.061 inwoeners.
Lourdesgrot
thumb|300px|Lourdesgrot in Valkeberg 'n Lourdesgrot ies 'n replica van de grot van Lourdes in Zuud-Frankriek. Op dees plek, gelege aan de rivier de Gave, zou Maria, mèt in häör heng 'ne roazekrans, in 1858 in totaal 18 kièr versjene zin aan aan de 14-jaorige meulenaersdochter Bernadette Soubirous.
Op diverse plaatse zint in de jaore daonao, in de loup van de 20e ièw, ter ière van dees gebeurtenis en ouch um de luuj dit fenomeen get korter bie te bringe, miè van dit soort grotte oetgekap of opgeboewd. Ein van de groater exemplare ies de Lourdesgrot in Valkeberg, in 1927 geboewd. Dao ies gebruuk gemaak van de mergelwand van de Gemeintegrot aan de Cauberg. De oetveuring ies op dezelfde sjaal es de echte grot in Lourdes.
Lourdesgrotte en grötsjes woorte ouch dèks gemaak in kloastertuine.
Kokoseilenj
De Kokoseilenj, Cocoseilenj of Keelingeilenj zeen twee atolle t'n zuudweste van Java in d'n Indischen Oceaan, hellerwaeges Australië en Sri Lanka. De Kokoseilenj dene neet te waere verwardj mit 't Cocoseilandj bie Costa Rica.
De twee atolle vörme same 'n extern territorium van Australië. Ze zeen in 1609 óntdèk gewaore door de Britste kapitein William Keeling.
De groep besjteit oet 27 eilenj mit 'n oppervlakde van zoget 14 km². Van de eilenj zeen slechs twee eilenj bewoond, West Island en Home Island. De houfsjtad is West Island, mer 't plaetske Bantam op Home Island is mit 414 inweuners 't grótste dörp van de arsjipel. Gans biejein tèlle de Kokoseilenj 596 inweuners (2009).
Sardinië
Sardinië (Italiaans: Sardegna) is 'n Italiaans eilandj inne Middellandjse Zieë. 't Ligk drek t'n zuje van 't eilandj Corsica, t'n wèste vanne Italiaanse bot en t'n naorde van Tunesië. Mit 24.090 km2 is 't nao Sicilië 't grótste eilandj vanne Middellandjse Zieë. 't Haet óngevieër 1,65 miljoen inwoeaners. De houfstad van Sardinië is Cagliari, det op 't zuje van 't eilandj ligk. Sardinië is 'n autonoeam regio binne Italië.
't Eilandj haet e subtroeapisch, mediterraan klimaat. De zómmers kónne hieël werm zeen enne wintjers zeen normaal gespraok mildj.
De spraok die op Sardinieë wuuertj gekaldj is 't Sardiens. Dit is ein vanne archaïschste Romaanse spraoke en steitj dus betrèkkelik kórtbie 't Klassiek Letien.
Bestuurleke indeiling
De hoofstad van de regio is Cagliari. De regio weurt opgedeild in ach provincies:
WDZ
RKVV WDZ (völlig: "Rooms-Katholieke Voetbalvereniging Wilskracht Doet Zegevieren") is 'ne amateurvoesbalverein oes Bóches, i j'n jemingde Zumpelveld. E is ópjericht in 1959. De kloebfaarbe zunt wit en sjwat. 't Sjportcomplex oeë de kloeb voesbal sjpieëlt, ligk i j'n jehuch Bóchezerhei.
Consthum
thumb|right|200px|Ligking vaan Consthum, in Luxemburg Consthum (Luxemburgs: Konstem) is 'n plaots in de gemeinte Parc Hosingen in 't kanton Clervaux, Diekirch, Luxemburg. Tot 2012 waor 't eige gemeinte.
Gemeinte
De veurmaolege gemeinte Consthum besteit oet twie plaotse:
Viceprizzedent
'ne Viceprizzedent is d'n ierste vervaanger vaan 'ne prizzedent. 't Ierste deil vaan 't woord kump heer vaan 't Latien woord vice wat in plaots vaan meint.
De viceprizzdent nömp 'n rippebliek de take vaan de prizzedent euver wienie dee neet mie 't regere vaan 't land kin opbringe. Ouch nömp de viceprizzedent dèks ceremoniëel take euver vaan de prizzedent. In len wie Nederland en Belsj, boe 't geine prizzdent gief mer wel 'ne minister-prizzedent, gief 't dèks eine of mie viceministers-prizzedente - ofwel vicepremiers.
Tenreks
De tenreks (Letien: Tenrecidae) vörmen 'n femielje van zougdere die me kan vinjen op Madagaskar en deiler van 't Afrikaans kóntinent. Tenreks zeen hieël divers; es e gevolg van convergente evolutie lieke sómmige saorten op eechele, anger op spitsmuus, anger op opossums of muus en zelfs op otters. Ze kómme veur in 't water, in buim, op 't landj en inne gróndj. Sómmige vanne saorte, worónger de groeaten eecheltenrek, kómme veur inne druueg loufbös op Madagaskar.
Tenreks zeen klein zougdere mit 'n wusselendje liefsvorm. De klènste saorte zeen zoea groeat wie spitsmuus, mit 'n lingdje van zoeaget 4,5 cm en e gewich van koum 5 g, dewiel de grótste, de gewuuenen tenrek, 25 cm toet 39 cm is en mieër es 1 kg kan waoge. Tródsdet ze spitsmuus, eechelen of otters kónne gelieke, zeen ze neet nej-verwantj aan dees gruup; ze zeen 't nejts-verwantj mit góldmöl en elefantsjaermuus.
Óngebrukelik ónger moderkookbieëster is det d'n anus enne urogenitaal buze van tenreks 'n gedeildje äöpening (cloaca) höbbe. Ze höbben 'n lieëg liefstemperatuur wodoor ze gein scrotum nuuedig höbbe veur 't sperma keul te haje, wie de meiste anger zougdere.
Alle saorte lieke t'n mèndestes deils omnivoor te zeen, mer óngewerveldje vörme meistes 't grótste deil van häör voorbrón. De meiste saorte zeen nechtelik-aktief en höbben e slech óntwikkeldj zich. De anger zintuug zeen waal good-óntwikkeldj en ze höbben in 't biezunjert hieël gevuuelige snorhaore.
Indeiling
De tenreks waere wiejer es volg ingedeildj:
Apostel
Ouch ander persone, die pas nao de doad van Jezus tot de krink van zièn volgelinge en lièrlinge toetroje weure apostele geneump. Mattias weurt in de plaats van Judas gekoze en Paulus weurt ouch apostel geneump. De term apostel gold later veur officieel en betroewbaar verkóndigersj. In de Handelinge van de Apostele, ein van de beuk van 't Nuuj testament, sjteit 't vervolg op 't evangelie van Lucas besjreve. De inhoud van diet book ies 'n vrie verkóndiging van 't evangelie in de ganse waereld van toendertied.
Nieuw-Einde
Nieuw-Einde is 'n buurt i g'n gemingde Heële. 't Litt i g'ne veëdel Heëlehei en mak óngerdeel oet van 't gehuch Einde. De buurt is opgeboewd róngelum d'r Oude Brunssummerweg, d'r Einderstraat en d'r Adenauerlaan.
Twiede iew veur Christus
daarde iew veur Christus - twiede iew veur Christus - ierste iew veur Christus De twiede iew veur Christus leep vaan 200 v.Chr. tot en mèt 101 v.Chr. 't Waor, nao de veurgaonde iew, obbenuits 'nen iew boe-in 't Romeins Riek zien mach hendeg oetbreide. Carthago woort definitief verslaoge en vaan de kaart geveeg, en ouch Griekeland woort geannexeerd. In China kaom de zjus gestiechte Handynastie tot zien ierste bleuj; 't gaof evels ouch väöl opsten. In noordelek Indië kaom 't Mauryariek tot ziene val; 't Shungariek naom zien plaots in. Heimèt begint de klassieken tied. In Midde-Amerika beleefde de Mayabesjaving häöre preklassieken tied.
Urk
left|thumb|Oetziech op Urk, vaanaof 't Ieselmeer Urk is bekind es hendeg geïsoleerde eilandgemeinsjap. Houweleke mèt lui oet ander dörper zien dudelek in de minderheid. 't Plaotselek dialek, 't Urkers, is wel 't levendegs gebruukde vaan gans Nederland. De wèrkgelegeheid is einzijeg: zoe good wie edereine wèrk temeenste e tiedsje in de vèsserij. De bevölking steit bekind um zienen orthodox-christeleken aard.
Dörpsbeeld
right|thumb|Vuurtorie vaan Urk Boete 't aajd eiland ligke inmiddels oetgebreide woenwieke en industrieterreine; 't centrum besleit haos 't gans eiland. 't Dörp heet 'n aontal typische vèsserhuiskes en e markant kèrkske. De jachhave weurt dèks aongedoon door toeriste.
Historie
Urk weurt veur 't iers geneump in 996, es d'n Duitse keizer 't eiland euverdeit aon 'n Utreis kloester. In de iewe daonao verkleint d'n umvaank vaan 't eiland ummer mie, tot d'n huidegen umvaank bereik weurt. Vaanaof 1660 behuurt Urk, mèt Emmeloord op Schokland, tot de gemeinte Amsterdam, die zörgdraag veur de waterkiering dao. In de negentiende iew weurt Urk 'n eige gemeinte en kump 't bij Noord-Holland. In 1939 weurt 't eiland mèt 'nen diek mèt 't vasteland verboonde en in 1942 kump de Noordoospolder veerdeg, dee 't eiland oet zien ergste isolemint haolt. Vaanaof 1950 huurt 't bij Euveriesel, en in 1986 weurt Urk bij de nui gevörmde provincie Flevoland geveug.
Tustna
Tustna is 'n eilandj en 'n veurmaolige gemeinte in de Noorse pervincie Møre og Romsdal. De gemeinte waerd in 2006 bie de gemeinte Aure geveug.
Hron
Hron (Pruus: Gran, Hongaars: Garam, Letien: Granus) is 'ne 298 kilomaeter lange zietak vanne Donau en de óp ein nao langste reveer van Slowakije. 't Geit vanaaf ziene brón inne Lege Tatra (ónger Kráľova hoľa) door Cèntraal- en Zuud-Slowakije haer óm oetèndelik inne Donau te kómme bie Štúrovo en Esztergom. Groeate stej en dörper die ane reveer ligke zeen Brezno, Banská Bystrica, Sliač, Zvolen, Žiar nad Hronom, Žarnovica, Nová Baňa, Tlmače, Levice, Želiezovce, en Štúrovo.
't Vleujlandj vanne reveer is zoeaget 11% van Slowakije.
Gesjiedenis
De naam van de reveer is veur 't ieës in 170 vermeld, wen de Romeinse keizer Marcus Aurelius zien Meditaasjes sjreef ane Hron. De ieëste naam dae inne Middelieëwe is vasgelag is Gron (1075). Vanne 17dje ieëw toet inne jaore dertig vanne vörge ieëw waerdje de reveer veur houttransport gebroek.
Anne-Marie Bemelmans-Steynebrugh
Anna Maria Theresia (Anne-Marie of Annemie) Bemelmans-Steynebrugh, (Valkeberg, Boete de Paort, 24 juli 1926 – Valkeberg, 26 januari 2011) waor ein Valkebergse diechteres, sjriefster en toneelsjpeelster.
Biografie
miniatuur|left|Erna van Gerwen-Meurders, Anne-Marie Bemelmans-Steynebrugh en Nelly Verkuyl bie AVRO's Wie van de 3.|237x237pxthumb|right|Anne-Marie Bemelmans-Steynebrugh bie de presentatie van häöre gediechtebundel in 1991|351x351pxAnne-Marie woort gebore es jóngste kind van 6 es dochter van Winand Steynebrugh en Katharina (Nettchen) Ferenschild. Ze woonde vreuger onderaan de Cauberg wao häöre pap en later häöre broor 'n sjildersbedrief houwe en häör mam en later häör zuuster Ritha Steynebrugh lang eine souvenirswinkel houwe. 'T hoes houw 'Gummie'-moere, woort gezag, want in de twiède waereldoorlog kaome väöl familielede Ferenschild oet 't pas gebombardeerde Aoke ouch in 't hoes wone. 'N verhaol hie-euver ies opgenomme in 't book "Valkenburg 75 jaar bevrijd". De vriejen tied in 't creatieve gezin woort gevöld mèt toneelsjpele, handwèrke, teikene, sjildere, sjrieve, meh veural mèt muziek make. D'r woort op de piano, gitaar en cither gesjpeeld en dao woort veural väöl bie gezónge.
Annemie haet hièl häör leve gediechte gesjreve. Op initiatief van häör dochtersj in 1991 woorte väöl van dees gediechte in 't Valkebergs dialek gebundeld in de gediechtebundel "Vallekeberg ein Paradies", mèt illustraties van häör zuuster Magda Cobbenhagen-Steynebrugh. Op jonge laeftied kreeg zie al de kans öm häör gediechte of tekste veur te drage bie o.a. preesterjubilea of ander fièste. Neve eige werk declameerde zie ouch dèkser werk van bieveurbeeld Anneke Ubaghs-Cobbenhagen en Karel Dorren. Toneelsjpele deeg Annemie o.a. in de schouwburg en 't Valkebergse Openluchttheater toen 'r groate producties plaatsvonge; zoa és Rooske Kleef, de Klokke van Corneville en Zigeunerbaron. Dit deeg zie ouch bie de jaorlijkse "Masjerang" van Veldeke-Valkeberg. Ouch mèt häör vriendin, butekampioen Erna van Gerwen-Meurdersj haet ze dèks gesjpeeld.
In 1974 deeg Annemie neve Nelly Verkuyl en Erna Meurdersj mèt aan ‘t AVRO televisieprogramma Wie van de 3.
Van jongs aaf aan haet Annemie gezonge mèt häör mam, die in 't Aokens theater es sopraan haet gezonge en mèt häör breurs, zuusters en vriendinne. Ze zong daoneve allein en in vereinigingsverband ouch bie 't Maagdekoar, mezieksjoalkoar, Kunstkringk en Walram. Bie 't Klokkekoar en 't St. Caeciliakoar van de Nicolaasparochie zong Annemie väöl jaore same mèt häör dochter Jeannette, die ouch jaorelangk soliste waor.
In 1993 sjreef ze veur Zangvereiniging Orphée eine Valkebergse teks op de Deutsche Messe van Franz Schubert. Tot aan haar sjterve waor zie ièrelid bie dit koar.
Bie ’t Road Kruus lièrde ze in 1948 Frans Bemelmans kènne, zoon Willem Bemelmans en Anna Errens oet Klumme. Hae wèrkte bie de gemeinte Valkeberg. Ze zin getrouwd op 3 mei 1952. Oet dit huwelijk woorte veer dochtersj gebore. Frans sjtorf in 1986, wao nao Annemie zelf krank woort. Op 26 januari 2011 ies ze gesjtorve nao ein lange verzörging in Verpleeghoes Valkenheim. Ze woort vanoet de ouw kèrk begrave op de begraafplaats aan de Cauberg. Op weeg noa de Cauberg sjtopte de rouwauto Boete de Paort bie ’t monument aan ’t Grendelplein, zoa es dat gesjreve sjteit in Annemie’s gediech: “Boete de Paort”.
Sjtäölke
"jóng woarum toch al dat sjelle dao kins te de zón ouch neet mèt gelle ofs te noe flot kruups of get zachter regene deit 't ouch dao achter"
oet: Twiè pieringe, Vallekeberg ein paradies 1991
Jan Wolkers
thumb|right|250px|Jan Wolkers, door Harry Cock Jan Hendrik Wolkers (Oegstgeest, 26 oktober 1925 - Texel, 19 oktober 2007) waor 'ne Nederlandse sjriever, sjèlder en beeldhouwer. Es sjriever weurt heer gerekend tot de groetste figure oet de nao-oorlogse Nederlands(taoleg)e literatuur, al voont heer zelf zie werk es beeldende kunsteneer belaankrieker.
Leve
Wolkers woort gebore es zoon vaan oersprunkelek Amsterdamse awwers in e gereformeerd milieu. Ziene pa waor kruieneer; in zien jäögjaore mós Wolkers vaan de Mulo aof um dee te goon assistere in ziene winkel. In jaore daonao had heer ouch get aander bäönsjes, tot heer in d'n Twiede Wereldoorlog oonder mós duke. Tijens d'n oorlog naom heer lès op de Leidse sjèldersacademie.
Wolkers trouwde in 1947 mèt Maria de Roo. Oet die trouw kaome drei kinder veurt. Zien dochter Eva storf in 1951 nao 'n oongelök in bad; e gebäöre wat verwèrk is in Een roos van vlees. Wolkers zouw daonao nog twie kier trouwe: in 1958 mèt Annemarie Nauta (de inspiratie veur Olga in Turks Fruit) en in 1981 mèt Karina Gnirrep, mèt ween 'r tot zienen doed getrouwd zouw blieve. Oet dat houwelek woorte de zäöns Bob en Tom gebore.
In 1980 verhuisde Jan en Karina vaan Amsterdam nao Westermient op Tessel, welke gemeinte häöm in 2006 tot ierebörger verklaorde. Vaanoet zien hoes en zienen hoof bouwden 'r veur de boetewereld gere 't beeld op vaan de natuurleefhöbber. Zoe waor heer de hoofpersoen in e kinderprogram, De achtertuin van Jan Wolkers, boe-in heer vertèlde euver plentsjes en bieskes die me in Nederland in de natuur kin vinde.
Wolkers storf op 19 oktober 2007 in ziene slaop. Heer woort later dee maond gecremeerd in Amsterdam. Postuum woort op 19 december zien lèste teks oetgebrach: 't Groot Dictee der Nederlandse Taal vaan dat jaor.