AMASIGA_AG’OMULEMBE_GAMUGASO,_TEGAKOSA_BUTONDE_BWA’_NSI
AMASIGA AG’OMULEMBE GAMUGASO, TEGAKOSA BUTONDE BWA’ NSI
[ADVANTAGES OF ENERGY SAVING STOVES] Wakoleddwawo amasiga ag’omulembe agayamba okukekkereza enku. Amasiga gano gakoleddwa nga gakuuma ebbugumu ly’omuliro mu Kyoto ekisobozesa enku okwaka obulungi. Amasiga gano gabeerako omudumu ogufulumya omukka. ‘’Ebirungi by’amasiga gano’’ Gakekkereza enku, Kumpi tegaleeta mukka, Mangu okukozesa, Gagya mu nfuna y’abantu, tegakosa buttonde bwa’nsi. ‘’Gakekkereza enku’’ abantu abafumbisa amasiga gano bakakasa nti gakekkereza nnyo enku. Obungi bw’enku zobadde ofumbiisa bmu lunaku olumu ku masiga agabulijo ag’amayinja 3, osobola okuzifumbisa okumala ennaku satu ng’okozesa amasiga gano amapya. ‘’Kumpi tegaleeta mukka’’ amasiga gano tegaleeta mukka ng’ogafumbisa kubanga gayingiza empewo ey’ekigero. Wabeerawo ku mukka mutono ddala ng’okuma omuliro era n’effumbiro libeera liyonjo nnyo ddala. ‘’ Mangu okukozesa’’ Ng’omaze okukuma omuliro teguzikira okuggyako ng’’olekedde awo okwongeramu enku. Omuntu tekimwetaagisa kukumamu omuliro gusobole okwaka nga bwe kiri ng’okozesa amasiga agaabulijjo. Omuliro gwekuma gwokka olw’empewo eyita mu kituli ekiri wansi w’akasenge awasonsekwa enku. ‘’ Gagya mu nfuna y’abantu’’ Amasiga gakolebwa mu bintu eby’abulijjo nga muno mwemuli, ettaka ly’ekiswa, empumbu, obususunku n’ebirala ebyeyambisibwa okukola ebisenge ebikuuma ebbugumu mu Kyoto. ‘’Tegalina bulabe ng’ogakozesa’’ Amasiga tegalina bulabe bwonna ng’ogakozesa awaka. Enku zibeera munda nga zaaka bwe kityo ne kiba nti si kyanu omuliro okwokya abaana awamu n’oyo afumba. ‘’Tegakosa buttoned bwa nsi’’ Amasiga gano tegakosa nnyo butonde bwa nsi olwensonga nti tegaleeta mukka. Ensonga endala gafumbisa enku ntono ddala ne kiyamba okukendeeza ku kusaanyawo ebibira. ‘’Enfumba ennungi’’ Bulijjo kozesa enku nga nkalu ate nga ozaasizzaamu obutundu nga butono. Enku embisi tezaaka bulungi ate zivaamu omukka ogwobulabe. Bulijjo bw’oba ofumba kisaanidde okozese ekisaankira okubikka ku ssefuliya gy’ofumbiramu. Kino kikuumira ebbugumu musefuliya eriggyiisa emmere amangu, n’okukekkereza ku nku. Okusaniika emmere nakwo kuyamba mu ngeri yeemu. Emmere gisaleesalemu obutundutundu,. Enkola eno ekendeeza ku bungi bw’enku ze weetaaga okufumbiisa. Emmere enkalu nga kawo n’ebijanjaalo osookanga kubyozaako oluvanyuma n;obinnyika okumala essawa nga ttaano nga tonnabifumba.Kino kikendeeza obungi bw’enku ezeetaagibwa okufumba emmere bw’etyo. Weewal okuteeka amazzi agayitiridde obungi mu sseffuliya kubanga galwawo okwesera ekiviirako okukozesa enku ennyingi ng’ofumba. Kuma omuliro oluvannyuma lw’okuteekateeka emmere gy’ogenda okufumba. Zikiza omuliro ng’omazze okufumba. ‘’EBYETAGISA OKUKOLA AMASIGA GANO’’ Amataffaali, okusinzira ku bunene bw’amasiga geweetaaga. Ettaka lya bulijjo ebitundu 40 ku buli 100, bwe bu kalaayi 2. Enkulukuku ebitundu 50 ku buli 100, bwe bukalaayi 3 bw’oba ogifunye. Obusa ebitundu 10 ku buli 100, akakalaayi 1. Ebyo byona obisambira wamu. Ettakka ly’ekiiswa ebitundu 90 ku buli 100, obukalaayi 5; tabulamu obusa ebitundu 10 ku buli 100 , akakalaayi 1. Nabino bisambirwa wamu. Ebbumba lyoka ebitundu 100 ku buli 100, ekalaayi 6. Bino byebyeyambisibwa okusiba amataffaali n’okubikka amasiga gano gonna. N’oluvannyuma nga gakaze siigako olufuufu n’obusa – okugetoolooza gonna. ‘’ENKOLA’’ Sooka otereeze bulungi ekifo w’ogenda okuzimba amasiga gano waleme kubaawo kaserengeto konna. Ng’ogenda okukola amasiga gano ddira ettaka, enkulukuku, n’obusa obigatte wamu, singa oba tosobodde kufuna nkulukuku, gatta ettaka erya bulijjo n’ettaka ly’ekiswa naye ate enkulukuku tekola bulungi nga togasseemu kirala. Olina okufuba okulaba ng’ofuna enkulukuku kubanga y’ekola enkwasi. Ebbumba bw’oba olirina lyo lyemalirira nga togasseemu kirala. Ssamba obudongo bujje bulungi bumalewo ennaku 2 olyoke obukozese. Osobola okukozesa obungi bw’amataffaali gonna g’oba olina, okusinziira ku bungi bw’abantu b’olina mu maka go, kubanga bwe babeera abangi olina okuzimba amasigagano nga manene bulungi, bwe babeera abatono era olina kuzimba matono n’amataffaali gaba matono, katugeze singa oba olina abantu nga mukaaga oyinza okweyambisa amataffaali nga 30 naye nga agamu ga bitundu, waliwo awagenda amalamba n’agebitundu. Oyinza okuzimba ag’ebyoto bibiri oba bisatu okusinziira ku bungi oba obutono bw’ebintu by’ofumba, weesalirawo ekikumala Amasiga garina okutunula awava empewo entonotono, togatunuza wava mpewo nnyingi kubanga omuliro tegutereera wamu. Amasiga gano gabeerako omudumu ogufulumya omukka. Bw’oba osala amasiga, agasooka garina okuba amanene okusinga eku malala kubanga g’egafumba emmere engumu ng’ebijanjaalo, n’emmere endala. Amasiga amatono gegafumba ebintu ebinafunafu nga amazzi, enva ezanguwa n’ebirala. Bwomaliriza okusiba amataffaali kubako akadongo amasiga gonna gabunire oluvannyuma lw’ennaku ssatu maalako olufuufu ng’otaddemu obusa. Oba olufuufu lwokka okukilabirira obulungi, singa wabaawo awavudde akadongo kiddabirize. Ekigendererwa mu kino kukekkereza nku olw’ensonga nti ofumba ebintu bingi omulundi gumu ku nku za mulundi gumu mu kiseera kye kimu. Gakekkereza n’obudde olw’ensonga nti tolwa mu ffumbiro ng’ofumba nga ku ky’amasiga agaffe aga bulijjo ositulako kino ozzako kirala. ` ‘’EBIRUNGI EBIRALA EBIRI MU KUKOZESA AMASIGA GANO: Gakekkereza enku, wakiri ebitundu 30 ku buli 100. Gakuuma ebbugumu. Gakeendeeza ku mulimo nga obutaseeseleza buli kiseera. Si kyangu kugasengula. Essefuliya teziteruka. Sikyangu mwana kujja siinga oba omutumye okuseesaamu. Tegonoona mpewo zetoloddewo n’okuddugaza ebikozsebwa mu ffumbiro. Obudde butono bw’omala ng’ofumba. ‘’WEETEGEEREZE BINO’’ Omuwendo gw’amataffaali kisinziira ku bunene bw’masigago bweweetaaga. Obugazi bw’amasiga- 75cm, obukiika-75cm, obugulumivu -27 cm kino kisinziira ku bunene bw’amasiga geweetaaga. Omulyango gw’ossaamu enku – 9 inchi Obugazi bw’amasiga asatu (1) 9” = 23 cm, (2) 8” = 20 cm, (3) 7” = 17 cm Obugazi bw’amasiga businziira ku bunene bw’amasiga go geweetaaga. <ref:wwf/lvceep> Joyce Nanjobe Kawooya