cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Okutendeka Obukulembeze mu Baana baffe (Inculcating Leareship in Children)
•	 Kunokoolayo n’okusengeka ebintu ebyetaagisa byonna
•	Okulaga ebiruubiriro(objectives)
•	N’okuteekawo ebitongole n’obukulembeze obukwanaganya emirimu mu buli kitongole  awamu n’ebitongole byonna.
•	Okusonjola n’okugabanya obuvunaanyizibwa n’obuyinza
Okuteekateeka kiyamba :
•	Buli kintu okukolebwako abantu abalondemu abasinga okuba n’obusobozi ku kyo.
•	Okukozesa ebintu mu kigero ekyetaagisa awatali kudibuuda oba kukola kitamala.
Zavala County, Texas
Zavala County, Texas ye ssaza erisangibwa mu ssaza ly’e Texas mu nsi ya United States of America.
Apolo Nsibambi
Apolo Robin Nsibambi (25 Octoba 1940 – 28 Meeyi 2019) yali munnayuganda omusomi era munnabyabufuzi eyaweerezaako nga Katikkiro wa Uganda ow'omulundi ogw'omunaana okuva 5  ogw'okuna 1999  okutuusa  24 ogw'okutaano 2011, Amama Mbabazi namuddira mu bigere.
Early life and education
Apolo Robin Nsibambi yazaalibwa  25 Octoba 1940. Yali omu ku baana 12 abazzlibwa Eva Bakaluba ne Semyoni Nsibambi, omukulembeze wa  Balokole oba  "East African Revival". Apolo Nsibambi yasomera ku  King's College Budo   mu misomo gye egya siniya. Yatikkirwa ddiguli mu Bachelor of Science  in economics, okuva mu Makerere University. Yafuna diguli ey'okubiri eya Master of Arts in political science okuva  University of Chicago mu Amerika. Diguli ya Doctor of Philosophy  yo ate yagifunira mu  University of Nairobi.
Emirimu
Nsibambi  yaweerezaako nga akulira abayizi abasoma  Social Science  ku Makerere University okuva  1978 okutuusa 1983 n'okuva 1985 okuttuka  1987. Yalondebwa okuba akulira essomo lya Political Science ku  Makerere University mu 1987, ekifo kyeyalimu okutuusa  1990.Yali dayirekita wa  Makerere Institute of Social Research okuva 1994 okutuusa 1996.
Wakati wa 1996 ne 1998,Yaweereza nga minisita  w'abakozi ba gavumenti  mu lukiiko lwa Uganda olufuzi. Mu 1998 yalondebwa nga minisita w'eby'enjigiriza n'emizannyo ,naweereza mu ttuluba eryo okutuusa 1999 bweyalondebwa  nga Katikkiro n'okubeera omukulembeze wa bizinensi za  gavumenti mu palamenti.
Nsibambi yweerezaako  ssenkulu  Yasomesanga mu yunivasite mu1960,yafuuka mukwano gwa  Paul Theroux, eyabuuzanga Nsibambi ku bifo gye yatambuliranga  Dark Star Safari.
Obulamu bwe
Yawasa Esther Nsibambi mu ogw'okusatu 2003 oluvannyuma lwa mukyala we, Rhoda okufa ,mu  Decemba 2001. Yali taata w'abaana abawala bana. Yali musinza omukulisitaayo. Nsibambi yafa nga 28 ogw'okutaano 2019, ku myaka 78.
Okutendeka Obukulembeze mu Baana baffe (Inculcating Leareship in Children)
Ebintu ebikulu mu kuteekateeka emikolo:
(i)	Okunokolayo emirimu: Nokoolayo emirimu eginaakolebwa okusinziira ku nteekateeka ezibaddewo.
Okuteekawo ebitongole:
Okunokoolayo emirimu nga kuwedde,  emirimu egigwa mu kiti ekimu giteekebwa mu kitongole kye kimu. Eky’okulabirako ekitongole eky’okufumba mwe mubeera okuwaata, enku, okukima amazzi, n’ebirala. Ate ekitongole eky’okwaniriza abagenyi (protocol) mwe mubeera okutuuza abagenyi,  okufukirira abagenyi n’okugabula kyokka okugabula nakwo kulina okubaako akukwanaganya naye nga ali wansi wa kitongole ekyaniriza abagenyi n’okubatuuza.
(ii)	Okukwanaganya ebitongole: Ebitongole bwe bimala okuteekebwawo, okukwataganya oba okukwanaganya ebitongole bino kye kiddako, ebitongole bino bisobole okukola mu ngeri ekwatagana.
(iii)	Okugabanya emirimu:
Ekiddako kwe kugabanya emirimu mu bantu ab’enjawulo, omuli okusonjola obuyinza bwa buli mukulembeze wa kitongole n’obuvunaanyizibwa okusinziira ku busobozi bwabwe  okulaba nga buli kimu kitambula bulungi.
(iv)	Okusonjola obuvunaanyizibwa :
Buli mukulembeze wa kitongole na buli muntu alina okumanya ani gw’ajjako ebiragiro era ani amulinako obuvunaanyizibwa.
	Wasuze otyanno ? mwasuze mutya ?
	Osiibye otyanno ? Musiibyeyo mutya
	Tusanyuse okukulaba ? N’akuwa (n’akulaga) aw’okutuula .Bw’amala n’atandika “eradde……” Njawulo ki eri mu kubuuza okw’emirundi esatu gino ? Njawulo ki eri wakati w’okubuuza n’okulamusa ? Ddi wekyetagisiza okulamusa ….?
(c) Okugabula abagenyi
Empisa ezigobererwa mu kugabula abagenyi gwe mutindo ogugobererwa mu ngeri    y’okugabulamu abagenyi eby’okulya awaka oba ku mikolo. Ennaku zino baagonzaamu kubanga ebintu bya ssente, waliwo n’okusimba olunyiriri lwa “bbufe”.
Wetaagisa okubaawo okubangula abaana okuva nga bato mu ngeri y’okugabulamu   abagenyi enteeketeeke. Okukwanaganya engabula kiyamba nnyo mu nteekateeka y’emikolo, ka gibe gya bbufe oba nedda,  okulaba nga abo abagabula  tebalina gwe balekayo tebagabattuka na kusuula masowani oba okutomeregana ate nga  bwe wabaawo abagabulwa abaluvu tebatabulatabula ngabula. Okugoberera enteekateeka kiyamba okumatiza abagenyi n’okubalaga okusiima kw’oyo aba abayise ku mukulo.
Nga abantu bagabulwa kiba kyetaagisa okutandika n’omugenyi omukulu, n’ozzaako abakyala n’abaana, abaami, n’okusembayo ye nnannyinimu , akyazizza.
Mu ngeri endala bwe waba nga tewali mugenyi mukulu, abagabuzi bayinza okusalawo okutandika n’abakyala n’abaami abasingayo obukulu, abaana, abakyaala abalala, okudda wansi ku bavubuka. Ekigaana okutandika n’abaana abato obutereeevu kwe kubayigiriza obugumiikiriza n’okulindirira. Oluusi abateesiteesi bayinza okusalawo okuva okumu awatali kubuusa muntu mmere. Kino nakyo kirina bingi bye kiyamba.
Emmere n’ebyokunywa bitera kugabulwa okuva ku kkono olwo okufuluma ne kuba ku ddyo naye era kino kiyinza okukolebwa  mu ngeri endala okuva ku ddyo okudda ku kkono. Empisa ez’Ebijjulo eby’obuwangwa obw’enjawulo
Eddiiro kitegeeza ekisenge omuliibwa emmere awaka oba mu kitongole ekirala kyonna. Waabangawo ebijjuro eby’emikolo gy’ekinnansi nga embaga n’ okwabya ennyimbe ate era ne wabaawo ebijjulo ebitongole mu bisaakate by’abaami nga bakyazizza Kabaka oba abaami ba Kabaka mu butongole. Ebijjuro ebitingole n’ebyemikolo gy’ekinnansi byonna byalina engabula ennambulukufu okusobola okulaba nga buli muntu atuukibwako eby’okulya mu bukulu bwe.
Ku mulembe guno era waliwo n’ebijjulo mu maka, ku mikolo oba ebitongole  eby’njawulo. Ebijjulo ebitambula n’omulembe omujja naddala ebijjulo ebitongole (formal meals), ebisinga nga bigabirwa ku mmeeza ey’eddiiro (dining table) birina empisa oba nneeyisa ebigenderako:
Ebijjulo bya mirundi ebiri. Waliwo :
(i)	ekijjulo eky’okutuula wansi
(ii)	Ekijjulo ekyo ku mmeeza.
Obutafaanana kijjulo kizungu ekikwatirwa waggulu ku mmeeza, ekijjulo ekiganda kyalinga kya kutuula wansi ku lwaliiro.
I. Ekijjulo Ekiganda:
Emmere esaanikibwa mu muwumbo gwe basiba mu ndagala mu kibbo. Mu kibbo basooka kwaliriramu ebyayi bibiri nga bya kasaalaba olwo ne balyoka bateekamu olulagala omwokusiba emmere. Nga tebannaba kusiba mmere eno n’ebyayi bino, kungulu kw’emmere bateekako obulagala obusalemu obuyitibwa “obuwuuwo”. Emmere bw’eba ya kunyiga, ng’etuuse okunyiga obuwuuwo basooka kubujjako ate bwe bamala okuginyiga ne babuzzaako ne baddamu ne basaaniika okujizza ku muliro eboobere. Obuwuuwo buno bwe bukozesebwa okubega nga emmere ejjuddwa.
Ekijjulo kino ekiganda kibeera wansi ku lwaliiro; si ku mmeeza. Wansi wasookawo akawempe akaluke obulunji mu bitoogo .Kuno kwe kuteekebwa olwaliiro olw’endagala eziba zisaaniise emmere. Bwe gaba amatooke guba muwumbo gwa matooke amanyige ate bw’eba emmere endala nga lumonde, muwogo, endaggu, kyetutumula, n’endala nayo ebeera mu muwumbo ogutali munyige.
Okufanana n’emmeeza enzungu, ekijjulo ky’olwaliiro nakyo kibaako amateeka agakifuga, omuli :
	Okwebaza Katonda mu kutandika okulya 	Okufumbya.Kino kitegeeza kwebaza afumbye emmere nga omalirizza okulya. 	Obutaleka balala ku lujjuliro nga omaze okulya.
Nga bwe tulabye, ekijjulo ekiganda tugenda kulaba n’empisa ezigendera ku bijjulo eby’obuwangwa obw’enjawulo naddala obw’abazungu obw’ekijjulo ekyo ku mmeeza naye katusookere ku nteekateeka ya mmeeza enzungu.
Ekijjulo Ekizungu eky’Emmeeza
Ku mulembe guno bwe twogera ku kijjulo tutegeeza eky’ekinnansi n’ekyo eky’enkola  ey’ekizungu eyo  ku meeza.
Empisa z’ekijjulo  kyo ku mmeeza tetuyinza  kuzeewala bwe tuba nga tuli ba kutendeka baana baffe okuba nga buli wamu bagyaawo  n’okubafuula abatabanganyi obulungi. Ebijjulo byo ku mmeeza tubitunuulira mu nteekateeka  z’emmeeza y’ekijjulo satu :
(iii)	Enteekateeka y’emmeeza ey’ekijjulo esookerwako
(iv)	Enteekateeka y’emmeeza ey’ekijjulo entongole
(v)	Entekteeka y’emmeeza ey’ekijjulo etali ntongole.
Nga bwekyetaagisa okusomesa abaana empisa ez’ekijjulo kyaffe ekiganda ekikwatirwa ku lwaliiro ng’abantu batudde wansi, kyetaagisa nnyo mu Nsi ey’akakyo kano era okubayigiriza empisa ezigendera ku kijjuliro ekizungu ekyo ku mmeeza baleme okwetya nga bali mu mbeera ey’ekijjulo kino ekizungu.
Enteekateeka y’emmeeza ey’ekijjulo (ekizungu), kintu ekyetaagisa  ennyo okuyigiriza abaana okuva nga bato mu bulamu obwa bulijjo bwe kiba kisobose oba   mu luwummula kubanga amasomero gaffe agasinga mu Uganda kino tegakiteekako ssira so nga ate getaagisa. Omuzadde omuganda ow’omulembe guno kimukakatako okusomesa abaana be empisa ezigendera ku kijjuliro ekyaffe eky’obuwangwa kyokka olw’okuba omulembe guno gwa kutambula na kubeera mu mbeera ey’empisa ez’abazungu ezikola mu butongole mu bijjulo by’amakampuni, obubaga , ne ku bugenyi mu nsi z’abazungu , kino kyongera okuyamba abaana obuteetya n’obutatiisibwatiisibwa kalonda gwe baba basanze ku mmeeza y’ekijjulo ekizungu.
Okuteekateeka emmeeza y’ekijjulo kyetaagisa nnyo okumanyiiza abaana baffe basobole obutemotyamotya n’okubeera abakujjukujju wakati mu kuteekateeka emikolo n’okugabula abagenyi awatali kwetya.
Kyokka okuyigiriza kuno olina kukukola mu mitendera okusinziira ku myaka gy’omwana era olina okumanya ki omwana ky’asobola okukolako okusinziira ku myaka gye. Omwana ow’emyaka etaano aba asobola okuteekateeka napukini, wuuma, n’ebijiiko.
Olina okumanya nti mu kuteekateeka emmeeza ebigobererwa kumpi bye bimu naye bikyukamu katono okusinziira ku buwangwa bw’abazungu obw’enjawulo naddala mu bulaaya.
Bw’oba nga oli mweteefuteefu okuyigiriza abaana bo okutekateeka mmeeza, kyetaagisa ggwe osooke okikole okubalaga bwe bagiteekateeka. Yogerera buli kintu nga bw’oba okisengeka ku mmeeza. Bw’omala bagambe bakole ky’obadde okola nga bw’obowabula era nga bw’obebaza ku buli kye balaga nga bakitegedde bulungi. Empisa ez’ekijjulo ky’emmeeza
Okuteekateeka emmeeze okusookerwako.
Kirungi okumanya ebigobererwa okuteekateeka emmeeza y’ekijjulo kyokka olw’okuba amaka n’amasomero gaffe agasinga kino tegakiteekako ssira, bantu bangi tebamanyi ngeri ki kino gye kikolebwamu. By’olina okusooka okwebuuza mulimu:
(i)	Emmeeza etukula ? Longoosa emmeeza nga okozesa eddagala oba ekisimuula ekiyonjo okusinziira ku matiiriyo y’emmeeza yo. Laba nga ojja ku mmeeza buli kintu ekiyinza okukukunala mu kitambaala ekyalirirddwa   ku mmeeza.
(ii)	Emmeeza eriko ekitambaala.?Yalirira ekitambaala ku mmeza. Ekitambaala kirina okweyala obutereevu ku mmeeza nga kikka kyenkanyi ku buli luuyi olw’emmeeza
(iii)	Bintu ki bye wetaaga mu kuteekateeka emmeeza y’ekijjulo ? Ebintu bye wetaaga mubeeramu : •	Amasowaani g’emmere
•	Wuuma z’emmere
•	Ebijiiko bya supu
•	Obwambe bw’emmere
•	Wuuma za saladi
•	Obusowaani bw’emigaati
•	Giraasi ez’ebyokunywa
•	Napukiini
•	Obuso
(iv)	Amasowaani n’amagiraasi biteekebwa wa mu buli kifo ? Teeka amasowaani n’amagiraasi butereevu mu buli kifo buli kimu we kirina okubeera. Essowaani y’emmere giteeke butereevu mu maaso g’ekifo wennyini. Esowaani y’omugaati eteekebwa waggulu ku kkono w’essowaani y’emmere ate giraasi z’ebyokunywa ne ziteekebwa waggulu ku ddyo w’essowaani y’emmere.
(v)	Ebyuma biteekebwa wa ? Ebyuma, ntegeeza  wuuma, obwambe, n’ebijiiko  butereevu buli kimu we kirina okubeera. Wuuma eteekebwa ku kkono w’essowaani y’emmere ; akambe n’bigiiko biteekebwa ku ddyo w’essowaani y’emmere. Akaso, oludda oluliko obwogi  lwe lutunula mu sowaani ; akaso ka bbata kateeke ku sowaani y’omugaati nga okakiseeko, nga awasala tewatunudde mu sowaani ya mmere.
(vi)	Ate napukiini ? Napukini gizingemu. Oyinza okugiteeka ku ssowaani y’emmere oba ku ddyo wa wuuma.
(vii)	Oyinza okutona ku mmeeza y’ekijjulo ?. Oyinza okutonatona ekisaanidde kyokka tofuutiika nnyo kubanga olina okuleka amabanga agamala okubeeramu ebibya omugabirwa eby’okulya. (viii)	Ntuula ki esanidde ku mmeeza ey’ekijjulo ? Kya bugunjufu okuteeka obukokola  ku mmeeza yadde   okugogola amaanyo  nga oli ku mmeeza ?
Okuteeka mu nkola enteekateeka y’emmeeza
a)	Tandika nga oteeka esowaani y’emmere mu maaso ga buli kifo ekiri ku mmeeza. Essowaani y’emmere erina kuba mu makkati gennyini aga buli kifo era nga eri yinsi nga emu okuva ku lubalama lw’emmeeza.
b)	Teeka wuuma y’emmere ku kkono w’essowaani y’emmere nga akaso k’emmere kali butereevu ku ddyo w’essowaani y’emmere. Singa ekijjulo kijja kubaako supu,teeka  ekijiiko kya supu ku ddyo w’akambe k’emmere. Wuuma za saladi zo ziteekebwa ku kkono wa wuuma y’emmere.
c)	Giraasi z’amazzi ziteekemu amazzi ebitundu bisatu-bya-kuna ebya giraasi. Bw’omala giraasi zino oziteeke  waggulu w’akaso  k’emmere mu buli kifo. Bw’oba onogaba ekyokunywa ekirala nga soda oba viini(wine), giraasi zino zisigala nkalu okutuuka abagenyi bonna nga bamaze okutuula era zirina kuteekebwa ku ddyo wa giraasi z’amazzi.
d)	Amasowani g’emigaati gateeke waggulu wa wuuma mu buli kifo ku mukono ogwa kkono w’essowaani y’emmere. Yadde nga essowaani y’omugaati si ya tteeka ku buli kijjulo, yetaagisa era abagenyi bayinza okujikozesa mu ngeri emu oba endala singa eba w’eri. Akambe ka bbata kayinza okuteekebwa ku ngulu kw’esowaani y’omugaati
e)	Ekisembayo, ku nteekateeka y’emmeeza yo gattako napukiini nga ezingidwamu ekitundu kimu kya kubiri okukola enkula eya kyesimba(rectangle)  oba eya mawetasatu(triangle) era napukiini eno eyinza okuteekebwa bulungi ku ngulu kwa sowaani ey’emmere.
Enkozesa ya Napukiini
Napukiini si ya kusangula ntuuyo oba ennyindo yadde okusiimuula essowaani, emmeeza,  oba ebiriisa ebirala! Gyalirire ku laapu(ebisambi) ogireke awo. Singa oba ova ku mmeeza, gizingeko ogiteeke ku ludda olwa kkono olw’essowaani yo. Enkozesa ya naapukini ku mikolo ya kwegendereza nnyo. Erina kusiimula ku mimwa gyokka kyokka terina kulaga kuddugala mu kukola kino. Kino kiba kiraga nti emimwa gyo gibadde migyama. Olina okukimanya nti ekimu ku biigendererwa y’enneeyisa ku lujjuliro oba emeeza y’emmere kwe kukuuma obuyonjo.
a)	Okusooka. Amangu ddala nga wa katuula, jja naapukiini okuva w’ojisanze mu kifo kyo, gyanjuluze, ojiteeke ku laapu yo( waggulu ku bisambi byo). Singa naapukini yo egwa wansi  ku mukolo omutongole  ennyo, togirondawo naye  temya ku omu kwabo abagabula akufunire endala.
b)	Nga omalirizza okulya. Bw’oba ova ku mmeza nga omaze okulya, teeka naapukini okuliraana essowaani yo. Togivungavunga mu ngeri yonna. Naapukini era terina kulekebwa mu ntebe.
Nga omalirizza okulya, teeka wansi ku sowaani y’emmere akambe ne wuuma nga bikoze akasaalaba okulaga nti omaze okulya. Buli lw’omala okukozesa ekiriisa kyona, tokizza ku meeza we wakisanze naye kiteeke ku sowaani yo ey’emmere oba mu kibya. Ebyokunywa
Teeka ebiriisa (utensils) byo byonna wansi  ku sowaani yo olyoke onywe eky’okunywa kyo. Singa omuntu asaba okubbongesa amagiraasi, bbongesa(toast).
Obutakunuukiriza
Saba emmere ekuweerezebwe mu kifo ky’okukunuukiriza ekibywa mweri. Singa ekibya kiba kiyisibwa okuva ku muntu omu  okudda ku mulala, tokwakkula mmere kuva mu kibya kino naye linda okutuuka nga oli amaze ,  olyoke osabe emmere okukuweerezebwa.
Obutaswankula
Gaaya emmere yo nga omumwa gwo ogubisseeko okukuyamba obutaswankula era toyogera nga emmere ekuli mu kamwa ate era  teeka ekitiibwa mu banno abali ku kijjulo.Tokwaata mu masowaani gaabwe kugajjamu mmere.
Ebirala by’olina okumanya
Ekisookerwako kwe kumanya buli kikozesebwa ku mmeeza ey’ekijjuro n’engeri gye kikozesebwamu. Abantu banji nnyo baba n’okutya nti bajja kubuzaabuzibwa ebikozesebwa mu kulya ebiba bibateereddwa mu maaso ku mmeeza ey’ekijjulo. Mubutuufu mu bifo eby’omulembe bakuteeka mu maaso ebikozsebwa okulwa eby’enjawulo, kino ne kiba nga kiyinza okukubuzaabuza ku ki ekyokukozesa.
Empisa ennungi ekwetaagisa okukitwala nti omugabuzi engeri gy’asengesemu ebikozesebwa ku mmeza y’ekijjulo eba eraga buli kikozesebwa kye kirina okukola. Mu bazungu ekijjulo kiyinza okubeeramu emitendera egiyitibwa  “courses“. Buli mutendera bwe guggwa nga baleetayo eky’okulya ekirala era n’ebikozesebwa by’omutendera guno nga bijjibwawo nga ate bakuleetera ebikozesebwa eby’omutendera oguddako.
Olumu ojja kusanga mu maaso go essowaani nga ku ludda olumu wateereddwawo obujiraasi bw’ebyokunywa. Essowaani eno eyitibwa “essowaani eweereza”( "service plate," ) kyokka eno teba ya kuliirako. Ejjibwawo nga eby’okulya eby’omutendera ogusooka bituuse ku mmeeza oba si ekyo ekibya (dish) kiba kituuzibwa ku ngulu kwayo
(i)	Enjagazakulya (appetizer). Enjagazakulya eba mmere oba eky’okunywa ekisitimula (stimulant) okwagala okulya (apetayiti) era  egabulwa nga  okugabula kutandika .Wano okozesa ka wuuma akatono akaweteddwa  mu jjiiko ya supu. Wano we wokka etteeka ly’okuteeka wuuma ku kkono w’essowaani we litakolera.
(ii)	Supu. Manyirawo nti ekijiiko ky’olaba ku mutendera guno kiba kya supu yekka. (iii)	Saladi. Wano oyinza okukozesa akaso oba olugalo olunene ku wuuma okusobola okusala mu saladi ennene nga tokozesezza kaso.
(iv)	Ekyenyanja. Okulya ekyennyanja, wabaawo akaso ne wuuma. Wuuma ey’ekyenyanja etera kuba nnyimpiko okusinga eyo ey’ennyama.
(v)	Nnyama y’ente. Wuuma n’akaso ebiba wakati biba bya kukozesebwa ku mutendera gwa nnyama.
(vi)	Desaati. Desaati kiba kya kulya oba eky’okunywa ekigabibwa nga okulya kuwedde. Muno mulimu : keeki, bisikwiiti, ekibala, oba ayisikuliimu. Desaati kiba kintu ekiwomerera.
Ebikozesebwa ebikomekkereza amasala era bireetebwa wamu ne desaati.Bwe kiba kyayi oba kaawa akagiiko ka kyayi kabaako era kateekebwa ku kasoosi. Bwe kiba ekirala ne wuuma eyinza okubeerako.
Enteekateeka ya Emmeeza ey’Emitendera (Courses)
Olusozi
OLUSOZI
LWA BUGANDA BUGANDA CULTUAL HILL Olusozi lwa Buganda olutatama, lusozi ki olwo? Olusozi lwa Buganda olwogerwako nti teluyama, luno lwe lusozi ‘’MMENGO’’ Bino bimu ku bigambo by’Oluganda ebikusiike <ref:wwf/lvceep/> --Joyce Nanjobe Kawooya (talk) 14:17, 11 Gwamunaana 2015 (UTC)
Okutendeka Obukulembeze mu Baana baffe (Inculcating Leareship in Children)
Engeri gy’oteekateeka emmeeza
Nga bwe tulabye, singa oba olina omukolo ogw’enjawulo wetaaga okuteekateeka emmeeza. Oyinza okwagala okugabula abagenyi bo mu mitendera(couses) egy’enjawulo.
Ebimu ku bifuula omukolo omunyuvu mubaamu enteekateeka y’emmeeza. Osengeka otya emmeeza okusobola okusanyusa abagenyi bo ? Olina okugoberera obukwakkulizo bw’enteekateeka y’emmeeza  naddala ng’ekijjulo kirimu emitendera  egy’enjawulo osobole okwewala okujjuza emmeeza.
Nga bw’okola ku kijjulo ekitali kya mititendera era na wano :
a)	Yalirira olugoye ku mmeeza naddala olwa kkala enjeru
b)	Kung’aanya ebiriisa(cutlery) ebimala abantu abali mu nteekateeka yo.
c)	Entebe eziri ku mmeeza zisengeke bulungi okulaba nga zonna ozawudde kyenkanyi buli emu okuva ku ndala.
d)	Zinga naapukiini oziteeke mu makkati g’essowaani z’ekijjulo.
e)	Teeka obwambe ku mukono kw’essowaani ogwa ddyo . Ekitundu ky’akambe ekyogi   kye kirina okutunula eri essowaani . Obwambe buyinza okuba obusatu eby’okulya bwe bibaamu emitendera(courses) egy’enjawulo.
f)	Wuuma ziteeke ku mukono ogwa kkono . Oyinza okuteekawo wuuma ssatu, emu ya mutendera ogusooka, emu ya mutendera ogw’okubiri, n’endala ya mutendera gwa saladi.
g)	Ebijiiko bya supu biteeke ku ddyo w’obwambe . Akajiiko ka desaati ke kabeera ku mutwe gw’essowaani.
Amagiraasi gasengeke nga bwe galina okukozesebwa waggulu w’obwambe nga ggiraasi ey’amazzi y’esooka ku kkono, n’ozzaako eya viini eya kasaayi(red wine) , eviini enjeru, n’osembyayo giraasi eza kyampeeni.
h)	Ebyuma by’okozesa ku mmeeza bisinziira ku mitendera gy’ebyokulya (courses)  ebiba bigabulwa . Singa omanya nti oli wakugabula emitendera  2-3, olina okuteekateeka, ebiriisa ebimala obulungi okusinziira ku muwendo gw’abantu b’oba oyise.  Singa emitendera gisukka mu esatu , ojja kuba wetaaga okuleeta ebiriisa ebijja buli lw’oleeta omutendera omulala nga omutendera ogusookera ddala guvuddewo.
i)	Ojja kwetaaga wakati w’ejjiraasi 2-4 : emu ya mazzi, emu oba bbiri za viini ,ate nga emu nga ya “kyampeeni “ oba  viini ya desaati. Eggiraasi ezetaagibwa :
	Giraasi y’amazzi 	Giraasi ya viini enjeru 	Giraasi ya viini eya kasaayi
•	Wuuma ya saladi : eba wabweeru ku kkono w’essowaani •	 Wuuma ey’emmere; ebeera munda ku kkono w’essowaani. •	Akambe ak’okusazisa emmere ;munda ku ddyo w’essowaani. •	Akaso ka saladi ; mu makkati ku ddyo w’essowaani. •	Ekijiiko kya supu ; wabweru ku ddyo w’essowaani. •	Akaso ka bbata : ku essowaani y’omugaati. •	.Wuuma ya desaati : munda waggulu w’essowaani. •	Akajiiko ka desaati : wabweru waggulu w’essowaani. •	Obwoji bw’obwambe bwonna bulina okuba nga butunudde mu ssowaani. .
Okuteekateeka kiyamba nkozesa ya kalonda ow’enjawulo. Kalonda(detair) ono bw’asengekebwa obulungi n’ekijjulo kitambula bulungi.
Okuyigiriza enteekateeka ey’abasooka(abato) nga myaka 4-5 Okozesa otya akaso, wuuma, n’ejjiiko?
Ebigobererwa mu kukozesa akaso, wuuma, n’ejjiiko bigenderera okulaba nga omuntu tafuna kubuzaabuzibwa na kwetya mu nkozesa yabyo. Ekikulu kwe kumanya enkwata y’ebikozesebwa (utensirs) mu kulya.
a)	Enkwaata y’ebikozesebwa mu kulya. Ejjiiko ne wuuma bikwatibwa mu ppeto (angle) eriri wakati w’obugalamivu (horizontally) n’obwesimbu(vertically).
b)	Enkola ya matenkane . Okusooka buli kyuma ekikozesebwa mu kulya kya kwatibwanga mu mukono gwa ddyo, olw’okuba abantu abasinga gwe bakozesa. Kino kireetawo obuzibu nga omuntu alina okusala mu mmere yetaaga akambe ne wuuma , naddala okusala ennyama okusobola okujjamu ekifi ekyangu okugayibwa mu kamwa. Kino nga kibaddewo, wuuma ekwatibwa mu mukono gwa kkono enyigire ekifi ky’ennyama wansi ku ssowaani okusobozesa omukono ogwa ddyo ogulimu akambe okusala mu nnyama eno. Nga ekitundu oba ekifi ekisobola okugaayibwa kisaliddwa , olwo omuli ateeka akambe wansi ku ssowaani olwo n’azza wuuma mu mukono ogwa ddyo okusobola okukozesebwa okuteeka ennyama esaliddwa mu kamwa. Kino kye kiytibwa matenkane (zig-zag style).
c)	Ekingereza oba kinnabulaaya. Ekingereza oba kinnabulaaya ("Continental,) y’engeri y’okukozesa akaso ne wuuma mu ngeri ennyangu ekozesebwa ennyo ebulaaya ne mu Amerika. Wano wuuma ebeerera ddala mu mukono gwa kkono era n’ekozesebwa okulya. Kino kitegeeza bwe kiba kyetaagisa okusala ennyama tewetaagisa kukyuusa by’okozesa kubanga wuuma eba eri ku ludda lwa kkono ate nga akaso kali mu ddyo, ekintu ekyetaagisa okusala obulungi eky’okulya.
Empisa ezo ku Kijjulo ky’Emmeeza
Ebimu ku bizibu okusalawo nga obadde olya mulimu:
•	Nkola ki nga ntadde ekyokulya mu kamwa kyokka ne kinnema okumira oba ne mpulira nga saagala ku kimira ?Kisindike n’olulumi lwo ku wuuma gy’osembezza okumpi ku mumwa gwo, olwo osse wuuma wansi ku ssowaani yo , Kino kiyamba obalala obutakifaako kubanga eyo y’entambula ya wuuma wakati w’essowaani n’omumwa.
•	Nga oli ku mmeeza entongole tokwatanga mu mmere ya masavu oba esaabaanye woyiro na ngalo zo okujjako nga nkalange.
•	Sena supu n’ekijiiko n’obwegendereza okulaba nga takuyiikako(takuyiikira). Oyinza okwewetamu katono okulaba nga singa aba ayiise tatuuka ku ngoye zo.
•	Wegendereze ebirungo ne supu. Sooka olegeko kubanga oyinza okubibunya emmere yo yonna ne bitakuwoomera era emmere yo yonna ne bigyonoona.
Julius Ssekitoleko
Julius Ssekitoleko (Yazaalibwa mu Gwomunaana 7, 2000) Munnyuganda Omusituzi w'obuzito, avuganya ku mutendera gwa 56 kg era akiikirira Uganda mu mpaka z'ensi yonna. Avuganyiza mu mpaka z'ensi yonna eza 2018 Commonwealth Games.
Okutendeka Obukulembeze mu Baana baffe (Inculcating Leareship in Children)
•	Teweronda mmere mu manyo nga okyali ku mmeeza ya kijjulo (dining table). Ky’okola oyinza okunywa ku mazzi n’onyumunguza mpola mu kamwa okujjamu emmere eba ewagamidde mukamwa  n’amazzi gano nga tonnaba  kugamira kyokka bw’owulira nga oyagala kukozesa buti bwa mannyo(tooth pick) va ku   mmeeza oddeko ebbali okukola kino.
Julius Ssekitoleko
Enpaka z'emisinde ezaali mu Tokyo mu 2021
Oluvanyuma lw'okutuuka mu Japan nga 19 Ogwomukaagaon, 2021, mu mpaka za 2020 Tokyo Olympics, Ssekitoleko yabula nga 18 Ogwomusanvu, nga yaleka akapapula akaali kannyonyola nga bweyali yegomba okutandiika obulamu abuggya. Oluvanyuma lw'ennaku bbiri yasangibwa mu Yokkaichi nga 20 Ogwomusanvu.
Okutendeka Obukulembeze mu Baana baffe (Inculcating Leareship in Children)
•	Singa ebyokulya ebimu bitoolebwa na buti bwa mannyo, tozza kati ko akamaze okukozesebwa ku ttule. Kakanyuge mu kasero k’ebikozeseddwa oba si ekyo sigala nako okutuuka nga oyina okufuna aw’okukasuula.
•	Aw’okuteeka ebikozesebwa ebimaze okukozesebwa mu kulya. Nga ekintu kyonna kimaze okukozesebwa mu kulya, waliwo ebirina okugobererwa wa awokukiteeka. Ekisooka kwe kumanya nti ekintu kyonna ekikozeseddwa mu kulya tekirina kuteekebwa ku mmeeza kwennyini kubanga kiyinza okujamawaza olugoye olubikka ku mmeeza. Tekikkirizibwa yadde okuwummuliza omukonda gw’akampe, ejjiiko, oba wuuma ku lugoye lw’emmeeza nga ekitundu ekirala kyesigamye ku ssowaani.
Julius Ssekitoleko
Obuto bwe
Ssekitoleko yazaalibwa mu Gwomunaana nga 7, 2000 mu ddwaliro lya Mulago Hospital, Kampala.
Okutendeka Obukulembeze mu Baana baffe (Inculcating Leareship in Children)
•	Buli kumaliriza kwa mutendera gwa kulya tewali kikozesebwa(utensil) kikkirizibwa kusigala mu kibya(dish) kyonna ekitali kya museetwe(flat plate), k’ebe jjiraasi oba kikopo. Ebintu bino byonna bitera okuteekebwa ku ssowaani wansi. Kuno ebikozesebwa nga obwambe, ebijiiko, oba wuuma kwe birina okuteekebwa.
•	Oyo agabudde ekijjulo kyandibadde kirungi y’aba asembayo okugabulwa. Singa emmere etandika okuwola, oyo atuuzizza omukolo gw’ekijjulo ayinza okubaako ky’agamba abagenyi be nti : bannage tulye nga emmere ekya yokya.
•	Si kya buntubulamu okunywa ng’ate okyagaaya. Sooka omalirize okugaaya olyoke onywe ku ky’okunywa kyo.
•	Nga obadde ogabula abantu kyayi, ekikopo ne soosi yakyo biteke ku mukono gwa ddyo kubanga abantu abasinga bakozesa mukono gwa ddyo n’olwekyo omukonda gw’ekikopo gulina okutunuulira oludda olwa ddyo.
•	Omukyala ng’amaze okulya naye nga okyali ku mmeeza kiba kirungi ogambe :”munsonyiweko”,  oddeko ebbali wayinza okwesiigira lipstick.
•	Mu butongole, ebibya ( dishes) bireetebwa okuva ku ddyo w’omugenyi ate ne bifuluma okuva ku kkono. Amagiraasi gajjuzibwa okuva ku ddyo.
•	Emmere erina kugabulwa okutandikira ku mukono ogwa ddyo eri abo abali ku mmeeza.
•	Bw’oba oyagala kunyiza gamba:”munsonyiweko” ove ku mmeeza omale okunyiza naye tokozesa napukiini kunyiza. Bw’omala okunyiza olyoke okomewo ku mmeeza.
•	Bw’oba oli ku mmeeza oyinza okugabanya eky’okulya n’abo abali nawe ku mmeeza olw’ekigendererwa ky’olegako nga boli nabo bakyagadde kyokka sabayo obusowaani obulala obutono era sooka osiimuule ku busowani buno.
•	Kikulu okutandika okwemanyiiza okusooka okwetegereza enkola eyinza okugobererwa ku kijjulo ku meeza oba ku mukolo okusobola okwewala ensobi .Eky’okulabirako kiyinza okuba nga kijja kwetaagisa okusaba ssaala ey’okulya. Kiba kibi essaala ey’okulya okutandika nga ggwe omaze okuteeka emmere mu kamwa.
•	Buli mutendera gwa kyakulya ku kijjulo, laba nga buli omu amaze okugabulwa era nga omukyaaza atandise okulya. Olumu omukyaza ayinza okusaba abagenyi buli omu atandikirewo olugabulwa, naddala ku mikolo eminene nga okulinda buli omu kijja kuwoza emmere y’abamaze okufuna. Naye era linda osooke olabe nga waliwo abagenyi abalala abamaze okugabulwa. Tekirabika bulungi nga ggwe wekka ku mmeeza ali mu kulya.
•	Entuula. Gezaako okulaba nga toteeka bukokola bwo ku mmeeza. Engeri gy’otuulamu ku mmeeza (olujjuliro) kikulu nnyo. Tuula nga wesimbye bulungi nga emikono gyo giri kumpi n’omubiri gwo.Tolina kwesigama nnyo ku ntebe yo oba okweweta ennyo mu maaso okuteeka enkokola ku mmeeza. Kyokka kikkirizibwa okwewetamu katono n’okukoona enkokola katono ku migo gy’emeeza, kasita kiba nga kirabika nti emigo toli mu kujikozesa kwewanirira.
•	Okuwuuta supu. Nga owuuta supu, bbika ejjiiko mu supu nga okisembezeyo okuva ku mubiri okutuuka nga kiri ebitundu bibiri bya kusatu, olyoke owuute nga tosolobeza nga owuutira ku ludda lwa jjiiko kyokka toteeka jjiiko yonna mu kamwa. Bw’otokola kino ojja kweyiira supu.
Okumanya Ebikolwa ebigootaanya enkulaakulana mu Ntabaganya (bantu).
Mu “ebyofuna” waliwo ekiyitibwa obutabuzitabuzi. Ebikolwa ebitabulatabula obumu n’enkulaakulana mu ntabaganya buli muntu alina okubimanyaako oba okubiketta oba okubyekengera era abeeko ky’akola okulaba nga tebigenda mu maaso kuleeta butabuzitabuzi na kuziiyiza   nkulaakulana. Tosobola kugamba nti oli mugunjufu nga wenyigira mu bikolwa ebigootanya enkulaakulana y’entabaganya yo.
Omukuza yenna, okuva ku muzadde, omusomesa, okudda ku bakulembeze ab’ennono oba ab’ebyobuwangwa, alina okutendeka omwana oba abaana b’eggwanga okusobola okuketta n’okulwanyisa ebikolwa ebigootanya emirembe n’enkulaakulana y’entabaganyabantu (society). Ebikolwa ebigootaanya enkulaakulana mu ntabaganya byeyorekera mu:-
a)	Kwetundako obutunzi ettaka mu kifo ky’okulikozesa nga tutondeka eby’ebyettunzi. b)	Butayawula kibi na kirungi, omulabe n’omukwano, omuwabuzi n’omuwakanyi, okuvuganya n’okukolagana.
c)	Kusosola mu buwangwa oba mu mawanga amadiini n’embeera y’obuzaale.. Obutayagala buwangwa na ggwanga lyo oba okukola ebikolwa ebikyayisa eggwanga lyo eri abo ab’amawanga amalala ggwe osobole okuganza gye bali olw’ ekigendererwa eky’ebyanfuna.
d)	Okwagala ennyo okwejalabya n’obulamu obw’okudiibuda.
e)	Enkwe.
f)	Enge
g)	Empiiga.
h)	Obutafaayo oba okwesuulirayo ogwa nnaggamba ku byaliwo, ebiriwo, oba ebinajja.
i)	Obwannakyemalira, okwemanya, emputtu, n’obutayagala kuwabulwa oba kugambwako.
Ekipuluko
OKusinziira ku Muwanga mu kitabo kye "Essomansi" (Geography), ekipuluko luba lunyaafa (rupture) mu magombe g'enkulungo (the crust of a planetary-mass) nga Ensi yaffe omupuluka ebipuluko (lava) ,evvu ery'ebipuluka (volcanic ash) ,ebipuluko ebyokya (hot lava), n'omukka okuva mu bisenge eby'entabu ez'emagombe (magma chamber) mu buziba bw'enkulungo y'ensi.
Okutendeka Obukulembeze mu Baana baffe (Inculcating Leareship in Children)
j)	Obutayagala kuyigirizibwa
k)	Okusosola oba okukuma enjawukana mu bantu
l)	Okusiga obukyayi
m)	Okunoonya okuganza ng’oyita mu kulimba, okuwereba enziro eno nga bw’ovuvuba abalala.
n)	Okutondawo obubondo obusekeetera abalala.
o)	Obwannanfuusi.
q)	Obutagambwako, emputtu n’okwemanyamanya.
r)	Okwagala okukuumira abalala emabega.
Okwang’anga ebikolwa ebitaataganya enkulaakulana
Okusobola okwewala obikolwa eby’obutabuzitabuzi ebitaataganya(ebigootaanya) enkulaakulana, kyetaagisa okuteekawo enkola omw’okuyita okujja endowooza enkyamu mu bantu ababuzaabuziddwa .Enkola zino ze zireeta enkyuukakyuuka ez’omuggundu   Muno mulimu:
(i) Enkola z’ebyobufuzi
Nga wabaddewo enneeyisa egootaanya empisa, amateeka, n’ebiragiro mu nzirukanya oba enkola y’emirimu mu maka ,entabaganyi, entabaganya oba ggwanga, omuzadde, munnabyabufuzi oba omukulembe yenna asaanye okusooka yettanire nnyo “okubuulirira” ng’atuula n’oyo aba akoze ensobi oba aba yenyigidde mu kikolwa kyona ekyokugootaanya n’amunnyonnyola ensobi ye ng’ayita mu: •	Okuyigiriza oba okuwabula
•	Okuteeka mu lujjudd nga enkola endala zigaanyi
(ii) Enkola eza Nakiteekamunkola
Singa enkola ezigonjoola obuzibu ez’ebyobufuzi ziba zigaanye, omukulembeze wano aba takyalina kya kukola okujjako okukozesa enkola eza nakituukirizankola(administrative methods of work) :
Vanessa Nakate
Vanessa Nakate (yazaalibwa 15 Ogwekkumin'ogumu 1996) munnayuganda omulwanirizi w'obutonde bwensi.
Okutendeka Obukulembeze mu Baana baffe (Inculcating Leareship in Children)
o	Okutwala mu kooti oba mu kakiiko akakwasisa empisa.
o	Okubonerezebwa mu ngeri egoberera amateeka
Vanessa Nakate
Ebikolwa by'embeera y'obudde
Yasikirizibwa Greta Thunberg okutandikawo ekibisinde kye ku ky'embeera y'obudde mu Uganda, Nakate yatandika okwegugunga olw'embeera y'obudde eyali etandise okwonooneka mu Ogusooka 2019. Okumala emyezi egiwerako yali yekka nga yeekalakaasa wabweru wa geeti za Palamenti eya Uganda. Mu nkomerero, abavubuka abalala baatandika okuddamu okusaba kwe ku mikutu gy'ebyempuliziganya okuyamba abalala okuleetawo okwetegereza ku mbeera y'ebibira ebye Congo. Nakate yatandikawo ekibiina ekya Youth for Future Africa n'ekibiina ekya Rise Up Movement ekiri mu Afirika.
Mu Ogwekuminebiri 2019, Nakate yayogerera mu lukuŋŋaana lwa COP25 mu Spain, ng'ali wamu n'abavubuka abalwanirira embeera y'obutonde Greta Thunberg ne Alejandro Martínez.
Mu ntandikwa eya Ogusooka 2020, yeegatta ku bavubuka abalala 20 okuva mu nsi yonna okufulumya ebbaluwa eri abo abaali mu World Economic Forum mu Davos, ng'asaba amakampuni, bbanka ne gavumenti okukendeeza ku bikka eby'obulabe ebizivaamu. Yali omu ku bakungu abataano okuva mu mawanga ag'ensi yonna abaayitibwa Arctic Basecamp okwetaba nabo mu Davos mu World Economic Forum; abakungu oluvannyuma beegatta okukumba ku lunaku olusembayo olw'olukuŋŋaana.
Mu Ogw'ekkumi 2020, Nakate yayogera mu Desmond Tutu International Peace Lecture ng'akubiriza abakulembeze b'ensi yonna "okuzuukuka" n'okukkiriza okukyusa embeera y'obudde ng'ekizibu, ng'agikwataganya n'obwavu, enjala, endwadde, obukuubagano n'ebikolwa eby'obukambwe eri abakazi n'abawala. "Enkyukakyuka y'embeera y'obudde kirooto ekikosa ekitundu ku bulamu bwaffe", bw'atyo bwe yagamba. "Tusobola tutya okulwanyisa obwavu awatali kutunuulira kizibu kino? Tusobola tutya okugyirawo ddala enjala nga enkyuukakyuka y'embeera y'obudde ereetera abantu bangi obutaba na kyakulya? Tujja kulaba katyabaga ku katyabaga, okubonaabona oluvannyuma lw'okubonaabona, okubonaabona oluvannyuma lw'okubonaabona (...) singa tewaba kikolebwa ku kino". Era yasaba abakulembeze okuva mu bifo byekwewumuzaamu wabula balabe akabi kebalimu babeeko kyebakikolera. Ensonga eno ekwata ku bulamu n'okufa.
Nakate yatandikawo Green Schools Project, enkola y'amasannyalaze ag'okuddaabiriza, ng'erina ekigendererwa eky'okukyusa amasomero mu Uganda okufuna amasannyalaze ag'enjuba n'okuteekawo sitoovu ezitakosa mbeera ya butonde mu masomero. Mu kiseera kino, pulojekiti yakateekebwa mu masomero agawera amakumi asatu. Nga 9 Ogwomusanvu 2020 Vanessa Nakate ng'akubaganya ebirowoozo ne Angelina Jolie eyafulumizibwa magazini ya Time ku maanyi n'omugaso gw'eddoboozi ly'Abafirika mu kisinde eky'embeera y'obutonde okufuna obwenkanya. Mu Ogwomunaana, magazini eya Jeune Afrique yamuyita omu ku bantu 100 ab'amaanyi mu Afirika. Mu Ogwomunaana 2020, Vanessa Nakate yeegatta ku eyali Ssabawandiisi w'eikibiina ky'amawanga amagatte Ban Ki-moon ku Forum Alpbach okukubaganya ku kulwanirira embeera y'obudde.
Mu Ogwomwenda, Vanessa yayogera ku lukungaana olwali lugamba nti "Sparking an Era of Transformational Climate Leadership" olw'ekitongole kya World Resources Institute; yayogera ku ndowooza ye mu mboozi eyitibwa "Conversations with Climate Changers" olw'omu Oxfam. Vanessa Nakate yalangirirwa ekitongole ky'amawanga amagatte ng'omukulembeze w'abavubuka nga SDG 13 mu 2020. Nakate yaliko mu kibiina kya OkayAfrica's 100 Women era nga y'emu ku mikutu gy'amawulire okusobola okussa ekitiibwa mu bakazi 100 ab'amaanyi mu nsi ez'ebweru mu mwezi gw'abakyala ogw'ebyafaayo. Nakate yayogerwako ng'omu ku bavubuka mu Afirika abaasinga okuba nga bagobererwa mu 2020 mu YouthLead. Nakate yeyali omwogezi omukulu mu Berlin Energy Transition Dialogue 2021 nga 16 Ogwokusatu 2021 ng'ali wamu n'abakulembeze abalala ab'ensi yonna. Emboozi ye yalimu okuvumirira ekitongole kya German Federal Foreign Office ng'abategesi olw'okwetegereza ebyo abavubuka bye baawandiika ku mbeera y'obudde ebitaakozesebwa ku boogezi abalala abaayitibwa.
Ng'awandiika mu The Guardian mu Ogwekkumi 2021, Nakate agamba nti amawanga n'amakampuni gakoze kinene okuleetawo emikka emibi ng'a gasaana okusasula ensi z'omu Afirika n'ebitundu olw'ofiirizibwa n'okwonoona nga kuva kunkyuukakyuka ey'obudde egaleetedde okubonaabona.
Mu kukubaganya ebirowoozo ne Amy Goodman mu 2019 ku Democracy Now!, Nakate yalaga ekigendererwa kye mbeera y'obudde: "Ensi yange esinga kweesigama ku by'obulimi, n'olwekyo abantu abasinga beesigama ku kulima. N'olwekyo, singa faamu zaffe zikosebwa amataba, singa ennimiro zaffe zikosebwa ekyeeya n'ebirime bitono, kiba kitegeeza nti omuwendo gw'emmere gwa kweyongera. N'olwekyo, y'oyo yekka asinga okuba n'enkizo ajja kusobola okugula emmere. Era be basinga okusaasaanya mu mawanga gaffe, be bajja okugumira ekizibu ky'emmere, so ng'ate abantu abasinga ababeera mu byalo n'ebyalo, balina obuzibu okufuna emmere olw'ebbeeyi y'emmere. Era kino kiviirako enjala n'okufa. Mu butuufu, mu disitulikiti yange, ebbula ly'enkuba litegeeza enjala n'okufa kw'abo abatalina mwasirizi".
Alondeddwa ng'omubaka wa UNICEF.