Omweso
Omweso nga gwe Gwadiba Okumala Ekiseera
Kino kyali ng'omuntu bwe yandikirowoozezza. Mu matandika g'ekitundu 'S ekyafundikira omulembe gwe 19. omweso wamu n'emizannyo gy'ekinnansi egy'engeri endala gyali gitandise okugenda nga gifeebesebwa empisa z'abagwira b'Ebuvanjuba ezaali zigenda zikyusa embeera za bannansi ez'edda. Enfuna y'ebintu wamu n'ebyobufuzi byali bitandise okukyuka. Entalo z'okunyaga ebintu n'abantu zaali zikomezeddwa Abangereza abaali batandise okufuga ensi nga bayita mu baami bannansi. Ebyokufuna abantu baali tebakyabiggya nnyo ku baami. N'olwekyo abantu baali batandise obutakyabeeranga nnyo mu baami nga beesa. Ab'amaanyi baali batandise okusuubulanga ebintu ng'engoye n'amaliba. Uganda ng'emaze okukkiriza okukuumibwanga Abangereza, abasajja abalamu baatandika okulondebwanga okwetikka emigugu gy'abakozi ba Gavumenti, naddala Baddiisi, nga bali ku mirimu gya Gavumenti. Abantu tebaayagalanga kukola mirimu gya ngeri eyo kubanga empeera gye baagifunangamu yabanga ntono nnyo. Okuwona ku mirimu egyo, abantu kye baakolanga kwe kwewala okukunnaaniranga mu baami okwesa. Ppamba bwe yaleetebwa mu Uganda mu 1904, okusobozesa abantu okufuna ensimbi z'omusolo, abasajja Abaganda ne batandika okulima so ng'okuva edda n'edda kyabanga kya nsonyi omusajja Omuganda okulima. Okulima ppamba kwasibanga abasajja bangi mu nnimiro ne mu maka, nga balongoosa ppamba. Emirimu gya ppamba abasajja tegyabalekerangawo kiseera kya kwesa. Ate n'oluvannyuma omweso baaguyita omuzannyo gw'abagayaavu. Ekirala ekyali kyagala okudibya omweso ze nvunza ezaaleetebwa Abaganda abasuubuzi b'amasanga, nga baziggya mu Tanzania. Abasuubuzi abo baatolontokanga ne batuuka mu nsi y'Abanyamwezi, Unyamwezi (Abaganda baagiyitanga Bunyaanyimbe). Envunza zaali zeefudde za kabi nnyo mu Buganda. Zaayingiranga mu bigere by'abantu abajama ne zikulira omwo. Omuntu eyabanga n'envunza ennyingi mu bigere bwe baabanga bazimutunduddemu ng'ebigere birwala. Mpozzi okulwala kw'ebigere by'envunza kwe baayita `okuvunda' n'obuwuka obwabivunzanga ne babuyita 'envunza.' Omuntu eyabanga n'envunza ennyingi mu bigere buli we yagendanga ng'alekawo amagi gaazo. Amagi tegaalwanga nga gaalula, nga gasaasaana mu kifo ekyo mwe gaabanga gaaluulidde. Omweso nga bwe gwakuŋŋaanyanga abantu abangi awamu, gwalabika nga guku'yaanya n'envunza. Olw'okwagala okudduka envunza abantu kyebaava batandika okwewala omweso. Envunza bwe zityo bwe zaali zaagala okutta omweso. Amasomero bwe gaatandikibwa mu myaka ng'ekkumi egyatandika omulembe guno gwe tulimu, omweso tegwassibwamu nnyo maanyi ng'emizannyo gy'abagwira egy'omu nnyumba, okugeza nga draughts, ludo, emisota n'amadaala. Kyamazima amasomero awamu ag'ebisulo oluvannyuma gaafunira abayizi emyeso naye abayizi abaayesanga tebaabanga bangi nnyo olw'okubanga omweso gwali gumaze okuvumaganibwa nti `guleeta envunza.' Kyokka abantu abamu abakulu, abaagazi b'ebintu byaffe eby'obuwangwa, bo emyeso baagikuuma mu maka gaabwe ne beesezangamu oluusinooluusi ne mikwano gyabwe. Abantu abo be baawonya omweso okuzikirira wonna mu Buganda era tusaana okubeebaza ennyo. Ka tulabe n'ekintu ekirala ekifaanana okuba ekimu ku bintu ebyaziyiza omweso okweyongera ennyo mu maaso: Okutuusa jjo luno, mu biro ebitali bya wala nnyo, tewabadde bidduka ebyesigibwa, ebyanguya abakozi ba Gavumenti n'abatali ba Gavumenti okubaggya mu byalo, abasinga obungi gye basula, okubatuusa ku mirimu gyabwe ate n'okubazzaayo. Essaawa z'abakozi bonna abatali ba Gavumenti ez'emirimu nazo edda zaali teziriiko mateeka ga Gavumenti amakakafu nga bwe kiri kaakati. Ate kimanyiddwa ng'abakozi abasinga obungi okuva gye basula okutuuka ku mirimu gyabwe mailo zitera kuba wakati wa ssatun' ekkumi n'ettaano. Ekidduka ekikulu abakozi abasinga obungi kye baalina mu biro ebyo ke kagaali 'lumala mawano.' Kale nno abakozi byamalanga ebbanga ddene mu kkubo nga basotta obugaali. Ate nno ku nsozi nga basindika busindike. We baatuukiranga ewaabwe nga n'abandyagadde okwesa tebakyalina kiseera kimala. Abakozi abaafunanga emisaala egiteeyamba baakubanga kigere. Abo nno we baatuukiranga eka nga booya busera, nga n'ageesa tebagalina ate era nga n'enjuba emaze okugwa mu nnyanga. N'abandibadde n'ekiseera ekyesa, mu budde obwo baabanga beegomba kufuna kaakuzza eri mumwa. Kale nno tekyewuunyisa okulaba ng'abakozi baali tebakyasobola kwesa oba okukulowoozaako.