Omweso
Ebilara ku Nsibuko
Mu basajja baabwe abaabanga bakuŋŋaanye okwesa, abaami mwe baalondanga abasajja be beesiga ne babatuma eza buli ngeri. Kabaka bwe yatumanga amangu ababaka mu baami okumusolooleza omusolo, gamba ng'ogw' enswa oba ogw'embugo oba ogw'enkumbi oba ogw'engeri endala oba okutwala abatabaazi, abasajja abaasangibwanga ku mbuga nga beesa be baasookanga okuwera n'okugabwa okukulembera abalala. Mu ngeri eyo omweso gwabanga ng'ekkuŋŋaaniro abaami mwe baggyanga abantu ab'okubaweereza n'okuweereza Kabaka. Omweso gwayambanga abantu abasobola emirimu okumanyika amangu mu baami n'okuweebwa ebifo ebikulu. Ekirala ekikulu ekyali ku mweso kwe kumala ku bantu ekiwuubaalo. Abaami abakulu n'abantu abalala abaabanga balindiridde okulaba Kabaka baamulindiriranga nga beesa mu kagango akaabanga okumpi n'ennyumba Twekobe, Kabaka mwe yasulanga. Abambejja nabo baalina akagango akaabwe mwe baabeeranga nga beesa okutuusa lwe baasobolanga okulaba Kabaka. Nga bwe tulabye waggulu, Katikkiro yayesezanga mu kigango Masengeregansaze, mwe yatuulanga ng'asala emisango n'okutawulula abaabanga n'ebibakaayanya. Bagamba nti Mukasa eyaliko Katikkiro wa Mutesa I ne Mwanga II yali kayingo mu kwesa. Mbu abantu baamuwolezanga ng'eno bw'ayesa. Bwe baamalanga okuwoza n'addamu ebigambo omuwaabi by'awozezza era n'eby'omuwawaabirwa. Mbu byonna yabiddangamu mu ngeri eyeewuunyisa. Bwe yamalanga okubiddamu nga n'abaami bamaze okukubira omusango, n'alyoka asala omusango. Bagamba nti ensala ye yabanga ya magezi era nga ya bwenkanya. Ka tutuuke ku birala ebifa ku mweso. Edda omweso gwaliko emizizo. Egimu ku gyo gye giro: Okuggyako abambejja ne bakyala ba Kabaka n'ab'abaami abakulu, abakazi aba bulijjo tebaayesanga. Mu bakopi ddala kyali kizirira ddala omukazi okwesa. Baagambanga nti omukazi bw'akwata mu mweso tayeza mmere. Kale nno omulimu gw'okulima emmere mu maka nga bwe gwali ogw'abakazi bokka, omuzizo ogwo abakazi baagukwatanga mango. Abawala abato bobaabagambanga nti singa beesa tebagenda kusuna mabeere. Kale nno obutasuna mabeere nga kitegeeza mpozzi na butafumbirwa. Okutya obutafumbirwa kwagoberanga ddala abaana abawala ku mweso. Abakazi ne bawala baabwe nga bwe baalina omulimu gw'okukola ku by'emmere byonna mu maka era n'emirimu emirala, kyangu okulaba nti singa baalekerwa eddembe okwessa ku mweso ogumala ebiseera bwe gutyo tebandisoboddenga kumalawo mirimu gyabwe egya buli lunaku egyali emingi bwe gityo. Ekirala ekikulu kye tusaana okumanya kye kino nti omweso gwakuŋŋaanyanga abantu bangi aba buli ngeri ate nga mu kukuŋŋaana okwo baggyangamu okumanyagana ennyo. N'olwekyo abasajja abafumbo baatyanga nti singa baleka bakazi baabwe ne bawala baabwe okubeera mu mweso n'abasajja aba buli ngeri kiyinza okuvaamu ebitali birungi. Abalenzi abato nabo tebakkirizibwanga kubeera awo nga beesa ebbanga lyonna, anti nabo baalina eby'okukola bingi, ng'okulunda embuzi n'ente, n'okutumwa e'j'jendo eza buli ngeri. Kyokka bo bwe baabanga ku ttale nga balunda embuzi oba ente beesaliranga amagezi ag'okwesaako. Baasimanga emyeso ku ttaka ne beeseza omwo. Mu kifo ky'empiki zennyini baakozesanga mayinja oba ensigo z'ebimera ze basobolanga okufuna. Abasumba bayinza okuba nga be baasima emyeso egisangibwa ku njazi, mu bitundu bya Uganda ebimu. Naye oba ng'ekyo bwe kiri, kizibu okumanya ebintu bye baasimisanga amasa g'emyeso ku njazi eŋŋumu bwe zityo! wokubanga omweso gwatuuzanga abantu ne batayagala kuguvaamu, ne gubeerabiza n'ebintu ebirala byonna, abaami b'ebyalo abamu abaakuumanga ennyo ebyalo byabwe, tebaayagalanga kulaba basajja baabwe nga beeseza mu byalo byabwe. Abaami ab'engeri eyo baatyanga nti singa omulabe azinda ekyalo amangu oba Kabaka okugaba ekiwendo eky'amangu, ekyalo kyonna kiyinza okuttibwa oba okunyagibwa. Abaami abaatyanga eby'engeri eyo bwe baasanganga basajja baabwe nga beesa nga bayinza okubaggyako empiki ne bazisuula. Okwesa kwaliko omuzizo omulala omukulu: Abantu tebakkirizibwanga kwesa kiro ng'enjuba emaze okugwa. Baagambanga nti singa abantu beesa ekiro akabe ne kamala kakaaba oba ekiwuugulu oba empisi ng'olwo nno ababadde beesa zibasanze. Baalagirwanga okutwala empiki zonna ku luzzi okuzooza ate nga buli mpiki bagitwala yokka. Okwoza empiki lye ddagala lyokka lye bakkirizanga nti lye liyinza okuggyawo akabi akayinza okujja ng'ekimu ku bintu ebyo kikaabye ng'abantu beesa ekiro. Omuntu agenda okuwoza omusango naye teyayesanga. Mpozzi beefaanaanyirizanga nti singa omuntu agenda okuwoza ayesa ne bamugoba mu kwesa, ne mu kuwoza bayinza okumusinga.