cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Omuzadde asomesa atya Sayansi omwana we awaka ?
Mu byolesezo bino omuntu aba asobola okulaba ensengekera y’enjuba muwanga n’enkulungo zaayo. Mu byolesezo bya seng’endo ebiba munda, abaana bafuna omukisa:
•	Okulaba enkulungo z’enjuba Muwanga
•	Okulaba olubaale obulungi ddal a mga basinziira mu alena (dome) ey’enjawulo
•	Okuyimirira ku bipimo okuyiga ki kye bandizitoye nga bali ku mwezi.
Ebirunyannja (Aquariums)
Ebirunnyannja bye bintu ebiteeketeeke mu ngeri ey’enjawulo okulaga obulamu obusangibwa mu mayanja ne semayanja.
Amalimiro(Farm)
Omwana bw’aba nga akulira mu mbeera ey’ekibuga ayinza obutamanya ngeri ki emmere n’enva ez’enjawulo z’alya gye birimibwamu oba ngeri ki ennyana gy’erundibwamu.
Kyokka era oluusi n’omwana ali mu kyalo ayinza okuba nga yetaaga okulaba ku nnima ey’omulembe asobole okuyigirako okukyusa mu nnima etali ya mutindo ye gy’alaba awaka we oba ku kyalo kye.
Abazadde abasinga balowooza nti amasomero ge galina okulambuza abaana amalundiro amaatiikirivu era agalimu eby’okuyiga. Nedda! Omuzadde kino ggwe alina okusooka okukikola olw’obulungi bw’omwana wo, asobole okwagala okwenyigira mu mirimu egy’emikono oba yeyongeddeyo okusoma oba nedda.
Ku ddundiro ery’ente oba embuzi ez’amata laga omwana endiisa y’ente, ensuza yazo, endabirira y’obuyana n’omanya ki ebisolo eby’ejawulo kye birya. Laba nga omwana amanya:
•	Ensolo eyonka eva ddi ku mabeere?
•	Ddi lwe zitandika okwetaaga okwongereza eby’okulya ebirara? Bya kulya ki?
Bw’otwala omwana woku ddundiro erigundiivu ayiga okwawula ennyana, maleeto, ennume n’enkazi awamu n’engeri gye zikamibwamu era alaba ebikozesebwa ku faamu eby’enjawulo era n’abuuza ebibuuzo ebimuyamba okwongera okuyiga.
Singa omwana aba akyaddeko ku faamu ey’obyobulimi (eddimiro) nga ey’enva endiirwa oba ey’ebibala oba olusuku, musikirize yekenneenye ebirime nga bw’abuuza ebibuuzo.
Bujuuko
Bujuuko kyalo ekisangibwa mu muluka gwa Lugyo mu Ggombolola Muduuma mu Saza lya Mawokota
Omukutule omugattike(Mixed fraction)
Omukutule era oyinza okukiyita "emu enkutule" oba "emwenkutule" kubanga mu butuufu omukutule guba muwendo omulamba omukutulemu ebitundu. Singa oddira emi n'ogikutulamu ebitundutundu, buli kitundu kiyitibwa " mukutule", ekitegeeza "omuwendo omukutulemu". Muwanga anokoolayo emikutule egy'enjawulo mu Luganda bwati:
(a)Omukutule ogwa nigeemu(unit fraction)
(b) Omukutule omutuukirivu(Proper fraction).Guno guba ne kinnawansi nga nnene okusinga kinnawaggulu.Ekyok. 1/2.
(c) Omukutule ogutali mutuukirivu( improper fraction). Guno guba ne kinnawansi nga kitono okusinga kinnawaggulu.Ekyok. 2/1
(d) Omukkutule omugattike (Mixed fraction). 3 1/5
(e) Omujjuulirizo gw'omukutule(the compliment of a fraction). Ekyok. 2/5 gwe mujjuulirizo gwa 3/5
(f)Omukutule ogwa bulijjo(Common fraction) gubaako kinnawansi(denominator) ne kinnawaggulu (numerator).Ekyok. 2/10. Omukutule ogw'omutonnyeze nga 0.2 tegubalibwa nga mukutule gwa bulijjo.
(g)Omukutule ogw'omutonnyeze(Decimal fraction). Ekyok. 0.2 mukutule ogw'omutonnyeze. Guno si mukutule ogwa bulijjo(not a Common fraction)
Buloba
Buloba kyalo nga ki kulugudo olugenda e Mityana akabuga kano kali mu Wakiso Disitulikiti
Paramore
Paramore kiri rockband, Amereka.
Polotozoowa
Polotozoowa (Protozoa) bulamu obusirikitu obusinga okuba obuzibuwavu. Polotozoowa buziiznaobulina obuzimbe obw’enjawulo era polotozoowa ziyinza okuba nga bwe bulamu obusookerwako obwa ebiramu ebizimbibwa obutaffaali obunji(multicellular organisms).
Kino kitegeeza nti zirina obuzimbe obusobola okulabibwa ne mu bitonde eby’omutendera ogwa waggulu, obutali wantu walala wonna mu nsi ey’obulamu obusirikitu. Wamo ojja kusanga obulamu obusirikitu obusinga nga
b)	Ameeba(amoebas)
c)	Obwenkira (flagellates) nga sipongi (sponges). Buno bulina obuzimbe obulinga akakira
d)	Obwoyaya (cilia). Buno buba bwoya obutini obumpi.Eky’okulabirako ye palamesiyamu (Paramecium). Bulina obwoya obutini ku mubiri gwabwo gwonna. Obwoya buno bukuba amazzi ne busobozesa akaramu kano okutambula mu mazzi.
e)	Sepironza (sporozoans). Sepironza (sporozoans) ziba polotozoowa ennyunyunsi (parasitic protests). Obulwadde bwa Malaria bureetebwa polotozowa ennyunyunsi eyiri mu kikula kya sepironza. Polotozowa eno okufaanana n’obulamu obunyunyusi (parasites) bwonna tesobola kubeerawo ku lwayo wabula erumba ekiramu ekirala era n’ekikolako obuvune oluvannyuma lw’ekiseera.
Oyam
Oyam:
Ekifumbekero (Acid)
"Ekifumbekero" (Acid)
Omugeye Muwanga Charles akusosootoledde omulamwa gwa "ekifumbekero"(acid).Weetegereze:
(i) Ekifumbekerayidologyeni(hydrogen concentration)
(ii) Ekifumbekero (Acid).
Makerere y'akubiri ku ssemazinga
Ku ssemazinga wa Afirika ssettendekero Makerere ekyeriisa nkuuli mu by'okusomesa n'okunonyereza.
Ekifumbekero (Acid)
Okiraba nti bwe tusalira omulamwa gwa "ekifumbekerayidologyeni"(hydrogen concentration) tufuna "ekifumbekero:(acid). Mu butuufu singa ekikulukusi(liquid) kiba kifumbekeddemu(having a concentration of) obuzitoya bwa ayidologyeni(hydrogen molecules), kino kiba "kifumbekero"(acid).Kuno kugaziya makulu(semantic extension).
Makerere y'akubiri ku ssemazinga
Okusinziira ku kunonyereza okuggya, Makerere esibidde mu kifo kya kubiri mu zi ssematendekero ezisinga mu ssemazinga wa Afirika.
Kino kiddiridde abakugu okuva mu Makerere okewyongera mu nsi zzonna naddala mu Afirika.
Ekifumbekero (Acid)
Ekitali kifumbekero kiba "kijjulungo"(base). Kino kiva mu kusalira kigambo "ekijjulungayidologyeni"(hydrogen dilution).
"Ekipimiso ky'ekifumbekero"(PH Scale). Kino kipima bufumbekevu(acidity) bwa kikulukusi(liquid).
ENNIMA EYO MULEMBE
BYOBA OYAGALA OKULUUNDA ENKOKO EZENYAMA
BWOBA OYAGALA OKULUNDA ENKOKKO [ZENYAMA]]. 1.Bwobba oyagala okulunda enkokko zenyama,olina okubane kiyumba, 2.olinaokubanekapito atandika. 3.olinaokubanobude obunazirabirira.
Ekijjulungo (Base)
Mu essomabuziba(chemistry), bwe twogera ku "kifumbekero n'ekijjulungo" (acid and base)tuba tulaga obufumbekevu(hydrogen concentration, acidity )  oba olujjulungu(hydrogen dilution)  lwa ayidologyeni olubeera mu kikulukusi(liquid).
(i) Ekijjulungayidologyeni(hydrogen dilution) (ii) Ekijjulungo(Base).
Ekitali kijjulungo(base) kiba "kifumbekero"(acid). Kino kiva mu kusalira kigambo "ekifumbekerayidologyeni"(hydrogen concentration).
"Ekipimiso ky'ekifumbekero"(PH Scale).
EDDAGALA LY’ENVA N’EBIBALA
EDDAGALA LY’ENVA N’EBIBAGALA
[Natural Pesticides] Okukendeeza ku ndwadde zetufuuna mu maka gaffe tutekwa okulima enva eziwonya endwadde, muno nga otwalidemu kaloti ono awonya amaso, entinamuti, enkolimbo, akayindiyindi, nakati, ejobyo ne ddoodo zino nno zizamu omusaayi, katunkuma ayamba ku plesa, katngulukyumu ono naye azamu amannyi ate era ayamba ku ndwadde z’ekiwanga, ebibala nga emicunwa nebirala. Wabula ate wattu enva n’ebibala wadde nga biwonya endwadde naye ate nabyo birina endwadde ezibirumba nga n yetaagisa okufuuyirwa ku ddagala. Naye ggwe okimanyi ng’eddagala ezzungu erifuuyira ebirime lyabbeeyi nnenne, gwe omulimi ow’enfuuna entono tosobola kulisasulira, ng’ate sikukoma mu butasasula kwoka nga waliwo n’ebizibu ebirengeddwa ebyakabi ku mbeera y’Obutonde bw’Ensi yaffe ne ku bulamu bwaffe bweriyinza okututusaako. N’olw’kyo kati mulimo gwaffe okugezaako okunoonya amagezi g’okuvvunuka ebizibu bino ebiyinza okuvaamu ebirangiddwa waggulu. Amagezi agatandiise okunoonyezebwa ku nsonga eno kwekugezaako okukola eddagala eryaffe nga tulijja mu bikoola by’emiti, omuddo, n’ebyo byetusobola okwefuunira ebitali biragirize bunaayira. ‘’EBYETAAGISA OKUKOLA EDDAGALA LINO ERA EBIGEREZEDDWAKO’’ Ebikoola by’omuti oguyitibwa Melia Aza (lira) oba {Neem] (Muttankuyege), Ekinu, Amazzi ,Omusulo gw’ente oba embuzi.,Evvu (lyanu),Kaamulali (abalagala),Ekitabulirwamu (kidomola oba drum). ‘’ENKOLA N’ENTABULA YALYO’’ Sekula ebikoola by’omuti guno Melia Aza (lira) oba Neem ( Muttankuyege) owezeemu obuzito bwa kilo 3. Ffuna amazzi amayonjo litres 20 ( jerican emu) gateeke mu kidomola oba (ppipa) oba ekimu kyosobola okufuna. Ssaamu kilo 3 ez’ebikoola byewasekudde. Mwebyo ogattemu omusulo ge’ente oba embuzi ebikopo by’gama 8. Ekitegeeza nti buli ebikopo bibbiri bitabula ebikopo by’amazzi 10 be ddu. Ffuna ebikopo by’evvu bisatu bya kikopo bisse mu kintu mwosobola okulikologera osseemu amazzi ekikopo kimu okologe okumala eddakiika 30, bwomala ligatte wamu n’ebyo byona ebimenyeddwa waggulu mu 1,2,3 ne 4. Ffuna kaamulali (piripiri) gulamu 225 omugatte mw’ebyo bye wasoose okutabula obisaanikire oba mu bbinika obutayitamu mpewo, linda ennaku 2 otabulemu oba osuukunde okumala ekiseera, oddemu obikke era ennaku 2 oddemu okutabula, oba okutabula, oba okusuukundamu ng’umulundi ogwasooka, olwo ziba ngaziweze ennaku nnya (4) ; mu kseera kino liba lituuse okukozesebwa ku birime, lisengejje bulungi otandike okussa ku birime. Ekyokwekkanya: eddagala lino ligezesedwa mu kasooli akutta kigabi ate era ne mu birime ebirara. <ref:wwf/lvceep> Joyce Nanjobe Kawooya
Omutima omugumu
Ebiseera bingi tuyita mu kugezesebwa okwenjawulo, naye okugezesebwa kuno abamu bawangula ate abalala ku banafuya nebaggwamu essuubi era okukakkana nga ku bamezze. Naye, wali webuzizaako lwaki abamu bawangula mu kugezesebwa kuno ate abalala balemererwa ! Abangi kubano bafuba nga bwe basobola okulaba nti bawangula. Abantu bekika kino baba n’essuubi, balina emitima emigumu ne wankubadde nga oluusi batuuka mu mbeera ebaleetera okutondewalirwa naye baba nga abali mutulo era emitima gyabwe giba giringa egonze nayebasigala begumya era kya ddaaki basissimuka omulundi gumu ate nebaddamu okuguma bupya, kino kizza bupya essuubi lyabwe
Grace Kwiyucwiny
Grace Freedom Kwiyucwiny, also Grace Kwiyucwiny, Munnayuganda. munnabyabufuzi aweereza nga Minisita omubezi ow'aBukiikakkono nwa uganda mu Paalamenti ya Uganda. Yalondebwa mu kifo kyo nga 6 Ogwomukaaga 2016. Era yaweerezaako nga Omubaka mu Paalamentiomukazi akiikirira Disitulikiti y'e Zombo.
Obuto bwe n'emisomo gye
Yazaalibwa mu Disitulikiti y'e Zombo, West Nile sub-region, mu ttundutundu lye Bukiikakkono bwa Uganda. Yasomera ku Lower Zombo Primary School ne Warr Girls School mu bigezo bye ebya Uganda Certificate of Education(UCE), y'atwalibwa ku Tororo Girls School okusoma okukola ebigezo bye ebya Uganda Advanced Certificate of Education(UACE). Yasomera ku Yunivasite ya Makerere, nga yatikkirwa Diguli mu ngeri abantu gye beyisaamu eya Bachelor of Arts in Social Science, Dipuloma ey'enyongerza eya Postgraduate Diploma in Management ne Diguli ey'okubiri mu kukwasaganya bizinesi eya Master of Business Administration.
Emirimu gye
mukulembeze omukozi mu Disitulikiti ye, naddala mu bakyala. yaweerezaako nga Sentebe w'akakiiko k'abakyala b'eNebbi. Yesimbawo ku kifo ky'omukyala owa Nebbi mu Paalamenti naye n'awangulwa. Oluvanyuma lw'okwawulwa kwa Disitulikiti y'e Zombo, yaddamu ne yesimbawo era n'awangula mu 2011. Yaddamu n'alondebwa mu 2016. Yawangulwa mu kulonda kwa 2020 ku kifo ky'omubaka omukazi akiikirira Disitulikiti y'e Zombo mu Paalamenti. Yye yali omukazi Disitulikiti y'e Zombo gw'eyasooka kulondebwa mu Paalamenti ng'ava mu Konsituwensi eyo, okuva lw'eyayawulwa okuva ku Disitulikiti y'e Nebbi mu 2009. Nga 6 Ogwomukaaga 2016, yalondebwa mu kifo kya Minisita omubeezi ow'aBukkikakkono bwa Uganda.
Obuvunaanyizibwa bw'alina
Ekimu ku bye yaweebwa okukwasaganya nga Minisita omubeezi ow'oBukiikakkono bwa Uganda, kwali kulondebwa ku kakiiko akanoonyereza ku byali bigambibwa ku kutema ekibira kya Zoka mu Disitulikiti y'e Adjumani. Ttiimu y'abana bano yalondebwa Ssabaminisita Ruhakana Rugunda, era nga yali ekubirizibwa Mary Karooro Okurut, Minisita owa guno na guli mu ofiisi ya Ssabaminisita. Ba mmemba abalala nga Betty Amongi, Minisita w'ebyettaka, amayumba n'enkulakulana ne Sam Cheptoris, Minisita w'amazzi n'obutonde bw'ensi.
Ebijuliziddwamu
<references group="" responsive="1">
OBUYONJO
Obuyonjo z'enkola ez'enjawulo ezikolebwa okusobola okubaawo nga tuli balamu bulungi. Ekitongole ekikulira n'okulondoola ebyobulamu munsi yonna, 'World Health Organisation ' (WHO), kyo kinnyonnyola obuyonjo ng’enkola n'engeri ez'enjawulo eziyambako okwekuuma nga tuli balamu bulungi, ssaako n'okutangira okusaasaana kw'endwadde. So ng’ate mu buwangwa bwaffe obwa bulijjo, obuyonjo kitera kutegeeza kutukula butukuzi kye kyokka, naye ng'ekigambo buyonjo mu bujjuvu bwakyo n'ensibuko yaakyo, kizingiramu embeera n'enkola zonna, engeri gye tutambuzaamu obulamu bwaffe, gye tubeera, ssaako ebyo byonna bye tukola okusobola okuba n'obulamu obulungi era obweyagaza, eyo gye tubeera. Wabula mu nkola ez'ebyekisawo, waliwo omutindo gw'ebyobuyonjo ogutulagirwa okugoberera n'okukuuma mu mbeera ez'enjawulo, anti ekitwalibwa ng'obuyonjo kisinziira ku buwangwa bw'abantu abo, ekikula (mukazi/musajja) nga kw’otadde n'ebibinja by'abantu eby'emyaka egy'enjawulo.
Obuyonjo bw'ebyobujjanjabi/eby'ekisawo
Buno bwe buyonjo obuzingiramu enkola z'ebyobuyonjo zonna ekikwata ku nkuuma y'eddagala, ssaako enzijanjaba eziyiza oba okukendeeza endwadde wamu n'okusaasaana kwazo. Muno mugwamu enkola z'ebyobuyonjo ng'okwewala okusemberera abalwadde n'ebintu ebiriko obulwadde, okusobola okwewala okubusaasaanya, okufumba ebyo ebikozesebwa abasawo nga balongoosa abalwadde, okukozesa ebyambalo by'okwekuuma gamba nga Ggawuni, obukoofiira, ebyambalwa ku maaso n'ebyomungalo (gloves). Era mulimu n'okusiba ebiwundu (amabwa) obulungi, okukuuma ebyo ebimaze okukozesebwa mu kujjanjaba, okutta obuwuka obuyinza okuba mwebyo ebinaddamu okukozesebwa n'ebirala.
Obuyonjo bw’omu maka wamu n'obwomubulamu obwa bulijjo
Obuyonjo obw'ekika kino buzingiramu enkola zonna ezigenderera okuziyiza oba okukendeeza endwadde wamu n'okutangira okusaasaana kwazo mu maka gaffe, era ne mu bulamu bwaffe obwa bulijjo. Mu bulamu obwa bulijjo,mulimu abantu be tubeera nabo buli wantu, eby'entambula ey’olukale, gye tukolera, era ne mu bifo eby’olukale byonna. Ekisinga okusaasaanya endwadde ewaka be bantu (abo ababa bakwatiddwa obulwadde), emmere (naddala embisi), okwo ssaako ensolo ze tulunda ewaka. Ebirala mulimu ebifo ebiregamamu amazzi, era nga kuliko ebifo nga mu kaabuyonjo, bippayipo ebikadde ebyayisibwangamu amazzi, amazzi agasigala ku byuma bye tuyonjesa, obugoye obwesiimuuzibwa n'ebirala.
Obuyonjo buno buyinza okukuumibwa nga tuyita mu nkola zino wammanga:
Obuyonjo bw'engalo
Obuyonjo bw'engalo butwaliramu okunaaba engalo bulijjo ne zitukula. Oba okunaaba engalo n'enjala ne bitukula ng'okozesa ssabbuuni n'amazzi amayonjo, oba okukozesa eddagala eritali lya mazzi, naye nga litukuza engalo n'okuziggyamu obuwuka. Okusingira ddala kino kigendererwamu okuziyiza okusaasaana kw'endwadde mu maka na yonna gye tubeera ne bannaffe. Mu bifo ebitaliimu mazzi era nga ssabbuuni tayinza kukozesebwa, eddagala erigoba obuwuka mu ngalo nga tokozesezza mazzi na ssabbuuni, ng'oyisa liyise mu ngalo likozesebwa. Ate mu bitundu ebitannakula, era ebyavu ddala, batera kukozesa vvu mu mbeera nga tewali ssabbuuni. Ekibiina ekikulira n'okulondoola ebyobulamu mu nsi yonna, kisemba/kiwagira okukozesa evvu okulongoosa engalo, naddala mu mbeera nga ssabbuuni taliiwo oba okukozesa omusenyu ogutukula ne bikola nga ssabbuuni mu kuggyawo obuwuka obwo bukasaasaanya ndwadde.
Obuyonjo bw'emmere
Obuyonjo obw’engeri eno bufa ku nkola zonna ez'entereka, enkwata n'enfumba y'emmere entuufu. Obuyonjo buno butuyamba okuziyiza emmere okufuuka ey'obutwa mu emibiri gyaffe. Zino ze zimu ku nkola ez'enjawula eziraga enkwata, entereka, enteekateeka (entegeka, engabula) era n'endya y'emmere entuufu.
Obuyonjo mu bujjanjabi obw'ewaka
Kino kitegeeza ezo enkola ez'ekiyonjo ezikolebwa okuziyiza oba okukendeeza okusaasaana kw'endwadde ewaka nga tuyita mu kukozesa obulungi obujjanjabi obuba butuweereddwa okuva eri omusawo. Ezimu ku nkola ezo ze zino: Okukozesa obulungi eddagala nga bwe tulagiddwa omusawo wamu n'okusiba ebiwundu (amabwa) bye tuba tulina. Kino kituyamba okwewala obuwuka obutambuza endwadde.
Olufungi (Fungus)
Olufungi(fungus) lulimu ebika nga n’olukonge mw’olutwalidde .Olukonge(molds) mu butuufu lufungi.
Tulaba olukonge mu binaabiro byaffe oba ku mugaati oguba gukukula. Olufungi lulina enkula ey’oluzigooti (zygote).
Oluyisiti (yeasts)luba lufungi olw’akataffaali akamu(single celled fungi) kyokka olukonge(molds) luba lufungi olw’obutaffaali obungi(multicellular fungi).
Omugaati gwetaaga olugungi olw’ekika ky’oluyisiti (yeast) okuguzimbulukusa .Bw’oleka omugaati wabweru, guyingirirwa ekika ky’olufungi ekirala ekiyitibwa "olukonge lw’omugaati" (bread mold) okugufumya. Olbuyisiti lwetaagisa okukola ekivululo (fermentation) mu kuyiisa omwenge.
Luganda
Abantu abasinga okwogera Oluganda bava mu masekkati ga Yuganda okuli ebifo eby'enjawulo nga Kampala, Mukono, Kayunga, Masaka, Kalangala, Mpigi, Sembabule, n'ebilala.
Rwimi
Rwimi, ekibuga mu Kabarole mu Yuganda.
Olutiko (Mashroom)
IALI NGO has been authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his scientific translations on the Luganda wikipedia for free public consumption !!!
Olutiko (mushrooming fungus)
olutiko(can also mean goosebumps)
Olutiko bwe luba lumerukidde ddala luyitibwa katiko oba bitiko.
Obutiko(mushrooms) nalwo kika kya lufungi(a type of fungi). Obutiko biba birimba bya miraatira (strands) ebibeera mu ttaka nga biyitibwa kayifa (hyphae) .Kayifa zino lwe lufungi lwennyini olusookerwako, bino nga biba bikoola ebiba mu kuvunda oba ebikuta by’emiti ebiba bivunda ku ttaka.
Ekiseera bwe kituuka okuzaala, ne bufuna omutunsi n’ekikoffiira n’obulaba nga bufuluma nga bumeruka okuva mu ttaka. Wansi w’ekikoffiira wasangibwayo sipuwa z’olufungi (fungus spores).
EBYENJIGIRIZA BYAFFE BYETAAGA OKUKYUKA BWE TUBA BAAKWEKULAAKULANYA
Naye nze nkubira banayuganda omulnga nti abana baffe tu batwale bayi emisomo gyebyemikono tusobole okuba n'esuubi mu baana baffe.
Obufumbo
Obufumbo kitegeeza abaagalana okutandika amaka nga bamaze okweyanjula mu bakadde ku njuyi zombi ate era n'eddiini. Mu Buganda obufumbo bukolebwa abantu basatu okugeza taata maama n'abaana.
Ekipimiso ky'Obufumbekevu(PH Scale)
"Ekipimiso ky'Obufumbekevu" (PH Scale)
"Ekipimiso ky'Obufumbekevu" oba "ekipimiso ky'ekifumbekero"(PH Scale) kiba kipimo kya ayidologyeni afumbekedde mu kikulukusi(hydrogen concentration in a liquid). Kino kipima bufumbekevu(acidity) oba ekijjulungo(base) mu  kikulukusi(liquid).
Jjukira nti Omugeye Muwanga Charles akusosootoledde omulamwa gwa "ekifumbekero"(acid).Weetegereze:
(i) Ekifumbekerayidologyeni(hydrogen concentration)
(ii) Ekifumbekero (Acid).
Okiraba nti bwe tusalira omulamwa gwa "ekifumbekerayidologyeni"(hydrogen concentration) tufuna "ekifumbekero:(acid). Mu butuufu singa ekikulukusi(liquid) kiba kifumbekeddemu(having a concentration of) obuzitoya bwa ayidologyeni(hydrogen molecules), kino kiba "kifumbekero"(acid).Kuno kugaziya makulu(semantic extension).
Ekitali kifumbekero kiba "kijjulungo"(base). Kino kiva mu kusalira kigambo "ekijjulungayidologyeni"(hydrogen dilution).
Esigalyakagolo
Essiga lya Kagolo mu kika ky'ente. Tuli bazzukulu ba Namutale-Kagolo muganda wa Katongole. Jjajjaffe Namutale-Kagolo yava Bunyolo ne jjajjaffe Katongole.
Ennyanjula
Mbaaniriza nnyo abasomi bange. Mwebale okwagala Obuganda. Mu Buganda tumanyidde ddala ng’ekika kintu kikulu. Era ekika kintu kigazi nnyo. Ng’omusingi okuzimbirwa Obuganda, mu kika namwo mubaamu obuganda obutono. Bugattira ku ntiko nga ke kasolya. Olwo nno ow’akasolya y’abeera omutaka omukulu mu kika ekyo. Y'afuuka omukiise ow’ensonga mu Iukiiko ewa Ssaabasajja. Era ebika byonna bisisinkanira waggulu ku Ssaabasajja Kabaka. Ebika bikola omulimu gwa ttendo nnyo mu kukuŋŋaanya wamu n’okumanyagana. Nga guno gwe musingi ogw’obumu bw’abantu mu Buganda. Buli kika n’obulombolombo bwakyo, okugeza abantu ab’ekika ekimu tebakkirizibwa kufumbiriganwa.
Mu kitabo kino, tujja kutunuulira engeri nnya ebika gye byajjamu mu Buganda. Tujja kwesigama nnyo ku kika ky’ente. Era tujja kulaba ku byafaayo bya bajjajjaffe Kintu ne Kimera olwo naffe kijja kutuyamba okumanya ensibuko yaffe mu Buganda.
Abawandiisi bangi bawandiika ne bagamba nti ffenna tuli bazzukulu ba Kintu. Balowooza nti era ye yatandika Obuganda. Abantu bano siyinza kubawakanya. Mu ngeri endala, abawandiisi abanoonyereza ku mawanga ga Afirika, buli omu avvuddeyo n’okunoonyereza kwa njawulo. Ekintu kino kibaddewo Iwa nsonga nti mu biseera ebyayita, Afirika teyalina nkuuma nnungi ya byafaayo. Twala ekyokulabirako ekya Isirayiri n’amawanga agaliraanyeewo nga Misiri. Mu biseera bya ba Nnabbi ne Yezu Kristu, baawandiisanga bufumu. Baasobola okukuuma ebyafaayo by’ensi zaabwe kati gye myaka ng’enkumi ttaano egiyise. Wano mu Afirika entereka y’ebyafaayo teyali nnuŋŋamu n’akatono. Kaakano tweddaabulula bweddaabuluzi. Olw’obugunjufu obutono, tewaali bya kuwandiisa. Abakulu be baanyumizanga abato. Eyanyumizibwanga, yabikomyanga awo. Oluusi yeesuulirangayo gwa Nnagamba. Eyasobola okubyongerayo, olw’ekinyumo, yakyusanga ebyo ebyamunyumizibwa n’ayongeramu ebibye. OIw’ebinyumizibwa nga tebiteekeddwa mu buwandiike, kyaleetera okuziŋŋamizibwa kw'enkuuma y'ebyafaayo. Engeri ebinyumizibwa gye biri byangu byakunyomoola, bangi bazitwala nti ezo nfumo. N’olwekyo, ne babyesonyiyira ddala nti tebibakwatako.
Okwebaza
Okuva ensi lwe yatandika, ebyafaayo bizze biterekebwa butiribiri, nga byogera ku ntandikwa y’ensi eno. Bw'osoma ekitabo “encyclopedia bosanic l997” ekulaga nti ensi yatandikibwawo wakati w’obuwumbi busatu n’obutaano egy’emyaka egiyise. Ekyokulabirako ekyangu, ye Baibuli ne Kolani. Buli muntu ateekwa okuba ne ky'akkiririzaamu ku bibiri ebyo. Ebitabo ebyo byawandiikibwa dda kakati emyaka nkumi bbiri egiyise. Ekyewuunyisa teri yali avvuddeyo kubiwakanya. Ebitabo ebyo byantanula nange kwe kusalawo okuwandiika.
Omulimu gw'okuwandiika ekitabo kino, mukadde nnyo emabega nga nange sinnazaalibwa. Bajjajjaffe abakulu mu ssiga lyaffe erya Kagolo, Byekwaso Kakulu ne Genatio Kakulu, baakola omulimu ogw'ettendo nga banoonyereza ebyafaayo ebikwatagana n’essiga lyaffe erya Kagolo. Omulimu guno gwateekebwa mu mpapula nga 16th 05 1982, nga byateekebwamu omwami Nasani Bulojje Bakubanja ow'e Kajjwa-Kyannamukaaka, Buddu. Yasobola okukuuna ebiwandiiko bino era ne kinnyamba nti bwe nnamutuukako, yasobola okubimpa. Mubiwandiiko bye yampa, mwalimu n’ebyawandiikibwa abakulu ababiri be njogeddeko waggulu. Neebaza omwami Alozious Kwabufu olw’okunnyamba mu ŋŋendo zange ze nnatambula bwe nnali nga nnoonya bwino eyakola mu kitabo kino.
Nyongera okwebaza katikkiro w'ekika ky’ente omwami Zadok Muwulya olw’olukusa olwampeebwa okunoonya bwino nga mmuggya mu kitabo kye ekiyitibwa "Ebyafaayo by'Ekika ky'Ente". Kuno kw'ossa omukulu w’essiga eyansengekera emituba, ennyiriri, empya n’enju mu ssiga lyaffe. Nneebaza gavumenti ya Ssaabasajja Kabaka wa Buganda eyatuteerawo omukutu gw’eby’empuliziganya oguyitibwa www.buganda.com nga nagweyambisa mu kumanya n'okufuna ensibuko y’ebika mu Buganda.
Obubaka bw'Omukulu w'Essiga
Baganda bange, bannyinaze, abaana ne bazzukulu bange mwenna mu ssiga, mbaaniriza nnyo. Nga tutandika omulimu gw'okuwandiika ekitabo kino, twalowooza nti gujja kuba muyabayaba. Naye kaakano nkikakasizza nti omulimu gwagenda bukwakku. Ng'emisanvu oba emiziziko, twafuna obuzibu mu by'entambula. Si mu bya nsimbi, wabula olw'embeera y'obudde eyakyukakyukanga. Naye wakati mu buvumu, twabivvuunuka. Nga bwe twatwala obudde nga tunoonyereza, kyatuyamba okumanya n'okufuna ebyafaayo ebitakontana. Mu ngeri eno, ne tukakasa nti bye twafuna essiga bye lyali lyetaaga. Oluvannyuma lw'okukuŋŋaanya omulimu guno awamu mu buwandiike nga tweyambisa ebyuma bikalimagezi, kyali kya mugaso nnyo okugusaasaanya. Nga bw'osoma ekitabo kino, jjukiranga okukituusa ku muzzukulu omulala. Okuyita mu kuwandiika ekitabo kino, twakirabamu omulamwa era nga kya mugaso okusinga okutegekanga enkuŋŋaana zokka. Mu nkuŋŋaana, tuba na bingi eby'okwogerako wamu n'okuteesaako. Kale nga ggwe afunye ekitabo kino, nkusaba okukikuuma kigende mu maaso paka ku bazzukulu bo. Mu nkola eno, lwe tujja okusobola okukuuma ebyafaayo... George Kakulu.
Akalowoozo k'Omukuŋŋaanya
Ng’ensi bw'ejja ekyuka, nnakiraba nga kitugwanidde okuwandiika ebitukwatako ng’ab’essiga lya Kagolo. Wakati nga ntalaaga olw’omulimu guno, nnafuna endowooza bbiri okuva mu bantu. Ng’emu egamba nti bikumalira budde n’endala ng’eŋŋumya, wabula saaterebuka.
Nkizudde ng’abantu bangi ebintu by’okuwandiika babyebalamye. Ekintu kino nnakirabamu obuzibu. Okugeza mu biseera bino, tokyayinza kutuuza baana n’obabuulira ebyafaayo. Abasinga bali mu masomero ga bisulo. Abalala bali ku gwa kupakasa nsimbi. Obudde obutono bwe baba bafunyeewo, babukozesa mu kunyumya birala. Ng’okumanya ani yafa n'ani yazaala. Kyokka singa ebintu by’oba obanyumiza obibawa mu buwandiike, kibabeerera kyangu okubisoma.
Ng’obugunjufu bwe bweyongedde, ebintu ebitawandiikiddwa abantu tebakyabikkiririzaamu, ne bwe biba ebituufu. Kale omusomi wange, fangayo okuwandiika era n’okwagala ekika kyo. Mu nkola eyo, mwe tunaatambuliza Obuganda, ne tubutwala ku ddaala eriggya.
Ssaabasajja Kabaka awangaale.
Rocks Peter Basaaya II
Ensibuko y'Ebika mu Buganda
Okujja kw'ebika wano mu Buganda buli muwandiisi akumanyi mu ngeri ndala. Naye bangi ku bawandiisi bagamba nti ebika byajja mu ngeri za njawulo wano mu Buganda. Okusookera ddala ensi Buganda yayitibwanga Muwawa. Abantu abaagiberangamu nga bayitibwa 'Balasangeye’. Yatandikibwawo Ssekabaka Tonda. Kwaddako bassekabaka amakumi asatu mu musanvu nga mwe mwali Ssebuko, Buganda, Bemba Sseguku, Buwumpya Bukokooma, Ggulu, Maganda, n'abalala. Obufuzi bwabwe bwali bwesigamiziddwa ku bika. Ebiseera ebyo waaliwo ebika bitaano nga bye bino: emmamba, enjaza, engeye, ennyange, kuno kw'ossa n’olugave. Obufuzi obwo bwakomekkerezebwa n'okuttibwa kwa Bemba e Buddo. Olwo Kintu n’atandika enfuga empya.
Nate waliwo endowooza egamba nti ebika bibiri byajja byokka nga biva mu bitundu eby'enjawulo. Nga y’ente n’omutima. Okugeza, Katongole yajja n’ente okuva e Bunyolo. Bulondwa yava e Mangira n’ayitira ku mugga Mayanja wuuyo mu Bunyoro n’ente ya lubombwe, olwo n’aggukira e Magiri-Kyanamukaaka Buddu. Mugenyi yajja ng'alwana ntalo okuva mu Abysinia wuuyo Mawogola azimbyeyo "bigo bya Mugenyi". N’atolontokera ddala paka mu Rwanda. Nayo n'azimbayo ebigo. Oluvanyuma yakomawo e Buganda n'agundira mu Buddu. N'ennyonyi bw'etyo yajjanga mu busoolesoole paka lwe yagundira mu Buganda.
Kintu ateberezebwa okuba nga yalya Obuganda wakati wa 1314-1344. Yali musaale mukugaziya Buganda mu by'enfuna, eby’obufuzi, n'eby'obuwangwa. Agambibwa okuba nga yali muganda wa Lukidi Mpuuga nga nnyaabwe ye Nyatoolo. Ebifa ku kitaawe tebimanyiddwa. Kyokka ateeberezebwa okuba nga yali mutembeeyi eyo mu ludda Iwa Madi mu nsi eyayitibwanga Abbysinia nga kati ye Ethiopia. Okutuuka mu Buganda, yayitira mu nsozi z'e Masaaba mu Bugisu. Mu Buganda, yatuukira Mangira mu Kyaggwe. Yajja n’ebika kkumi na bisatu omuli engo, envuma, empindi, embogo, enjovu, ekkobe, envubu, empeewo, entalaganya, wamu n’embwa. Kigambibwa nti ng'ali e Mangira, Kakooto Mbaziira yamusigira mutabani we Kabengwa. Kintu n'awa Kabengwa obuvunaanyizibwa obw’okulunda ente ze. Ente zaali nnyingi. Kabengwa n'azikwasa musajja we Kisindewante. Wabula n’asigaza ente ya Kintu enjeru Kanyomu n’omwana gwayo ogwa Lubombwe. Lumu bwe yakama amata ga Kintu, abantu ab’omutima omubi ne bagayiwamu omunyo. N'atya era n’alagira mutabani we Bulondwomu badduke. Ente enjeru n’omwana gwayo tebaabireka. Olw’ente enjeru, baatya nti yandibakwasizza. Kwe kugisiba ku kikoligo. We baagisiba ne bayitawo ‘Ntenjeru’ n’okutuusa kati. Awo ne basomoka omugga Mayanja, ne beesogga Bunyolo. Kaswiga ng'ali e Bunyolo, yatta ne Katongole omukago. Ne bwe baali bajja mu Buganda, bajja bonna. Oluvanyuma Kintu yatta Bemba mu magezi ag’ekitalo e Buddo era n'alya Obuganda. Yateekawo enfuga empya nga ya mirembe era paka na kakano, Obuganda buli ku musingi gwe. Waliwo endowooza eyogera ku bika ebyajja ne Ssekabaka Kimera okuva e Bunyolo. Kimera yali kabaka wa Buganda wa kusatu. Agambibwa okuba nga yafuga Buganda wakati wa I374-1404. ebyafaayo by’obuwanguzi bwe biviira ddala ku Ssekabaka Cwa Nabakka. Bwe lwali olwo, nga Cwa aweereza mutabani we ewa Winyi okufuna olufubanja. Bweyatuukayo, ng’asowagana ne Wanyana muka Winyi. Teyalwa, ng’addukayo wabula n’affiira mu kkubo ng’akomawo era n’aziikibwa e Sirinnya mu Busiro. Ekiseera kyatuuka nga Buganda terina kabaka. Cwa Nabakka yaleka tazadde mwana mulala mulenzi. Awo Walusimbi ne Ssebwana ne bakuuma Namulondo. Kyokka abantu ne batabaagala. Kwe kuwulira nti Kalemeera yaleka azadde omwana e Bunyolo. Tebaalwa nga bamutumya. Mu kutuuka e Buganda, Kimera yatuuka n'ebika asatu mu munaana. Era nga bye bino ebimu kubyo: efumbe, omutima akayozi, ekinyomo, entalaganya, enkerebwe, empologoma, enseenene, ekkobe, ab'obutiko, n'ebirala. Okumanya ebisinga ku bino soma ekitabo "Bassekabaka ba Buganda ". Okuva Kimera lwe yagattaganya Obuganda paka na kati tebukutukanga. Okujjako Iwe bwali buggiddwawo Milton Obote mu 1966. Bwazzibwawo Y.K. Museveni mu 1993. Omulangira Ronald Mutebi n’atuula ku ntebbe era n'afuuka Kabaka mu 1993.
Wabula kigambibwa nti ebika ebyo byonna, buli kimu kyajja kyeyungayunga. Ky’ova olaba nti ente ezeddirwa nnyingi naye nga zirina omufuzi omu. Kino kyatuukikako wakati mu kutta emikago, okukola endagaano, wamu n’okuggataganyizibwa ba Kabaka.
Katongole Ajja e Buganda
Ebyafaayo by’ekika ky’ente bingi nnyo era nga buli omu abimanyi bubwe. Okusookera ddala ente ezedirwa nnyingi nga zirimu emitendera gya njawulo. Gino gye mitendera okusinziira ku kitabo “Ebyafaayo by’Ekika ky’Ente”. Waliwo ente ey’obusito ng’eno ewaka nga tewannayita nnaku mwenda ng’emaze okuzaala. Tetukkirizibwa kunywa mata gaayo ffe ab’ente. Ente endala y’empuula oba eya katosi ng'ebeera n’eddiba nga liringa ebbumba. Waliwo ente enkuggu nga eno eba terina mukira. Waliwo ente ebeera n’olugongogongo nga lwa kawemba. Eno eyitibwa ente eya kayinda. Waliwo ente eya lubombwe nga yeefaanaanyiriza entulege. Kuno saaako ente e'yekiganja, ng'ebeera n’ekinuulo ng’ekyala ekimu kyeru ate ng’ekirala kiddugavvu. Kuno ssaako ente eya kaasa nga yo ebeera n’ebbala eryeru ku mutwe gwayo. Abantu abamu bagamba nti ekika ky’ente kyajja ne Kintu, ate abalala ne bagamba nti kyava Bunyolo. Ko n’abandi nti kinnansangwa. Waliwo endowooza egamba nti Kintu ng’ajja mu Buganda, ku lugendo lwe ng’ali ne muganda we Lukidi, bwe baatuuka e Mangira mu Kyaggwe, baayawukana era ne bagabana abantu. Lukidi yalondamu ababe nga mw'abo mwe mwali ne Kaswiga. Kaswiga yasenga ku kasozi Kyankere. Yazaalirawo abaana bangi nga mwe mwali ne Lwekana eyamusikira. Nate Lwekana bwe yafa, Wangi n’asika. Wangi n’azaala Katongole, Kagolo, Lwera ne Kalibbala. Abaana bano bonna baawesezanga ku mugga Lusamule ng'ekiseera kino guli mu Ssingo. Katongole ye yasikira kitaawe Wangi.
Katongole ng’afuuka muganzi nnyo eri omukama Kyebamba. Ebbanga bwe lyayitawo, Katongole n’asigira omukama Kyebamba muwala we ayitibwa Nakayijja. Enakku waayita meka? Omuwala nga yetisse ettu lya Mugema. Kino kyasanyusa Kyebamba olwa Nakayijja okufuna olubuto. Ekiseera eky’okuzaala bwe kyatuuka, Nakayijja n’azaala bulungi. Ebyembi omwana gwe yazaala yali namagoye. Okuva edda n’edda nga namagoye tayagalibwa mu nsi. Abamu baamuyitanga musambwa. Era ebiseera ebisinga yattibwanga oba n’akwekebwa okuva mu b’eŋŋanda ze. Oluusi bwe yafanga, ng’ab’eŋŋanda ze bokka nga be bamuziikako ate mu kyama. Eky’okuzaala namagoye, kyatiisa Kyebamba. Era kwe kuyita abalaguzi be bamuwe ku magezi. Bamugamba nti okuba omulamu, ateekwa okutuga omwana. Katongole, Nakayijja wamu n’ab’eŋŋanda ze bonna battibwe. Awo Katongole n’akoona ku baana be, bakazi be wamu n’ab’eŋŋanda ze badduke baviire ekibabu olwo lwe banaawonya obulamu bwabwe. Katongole n’ab’eŋŋanda ze nga badduka, baatambulanga kiro eyo mu matta nsejjere baleme okulabibwa. Kale ŋŋaali bwe zaakaabanga, nga batandika okutambula. Kyokka emmambya bwe yabanga tenaasala, nga beekweka. Bino bye bifo ebikulu bye baasulamu bwe baava e Bunyolo; baasula Kagabo era abamu we baamwawukanirako ne basigala awo. Bwe baava e Kagabo ne bagenda bagwa e Lusiba nga wano Nakaddu we yasigala. Ebiro ebyaddako baabimala Kawula, okuva awo baasula Kisozi mu Gomba. Wano abaana ba Katongole abamu we baamuviirako ne bagenda basenga e Buganga eky'omu Mawokota. Katongole n’abaasigala ku mugendo ne bajja bagwa e Kankobe. Okuva awo baagwa mu Buddu. Wano baamanya nti tekyali muntu n’omu abawondera. Awo kwe kunoonya we banaakuba ensiisira zaabwe. Buddu baamuyitamu, okugenda okwejjukanya nga bali mu kibira Teero. Mu Teero mwalimu omugga nga munene ate nga gulimu ensonzi. Omugga guno gwakaayanirwa enjuyi bbiri; olwa Katongole n’olw’omutaka w'e Ssaango.
Bwe baalemagana, ne basalawo okukuba akalulu. Kwe kutegeka embaga y’omwenge okwali n’abagoma. Buli luuyi lwasimbawo omuwala omu. Era buli luuyi lwasimba amafumu ana. Ne bagamba nti “Anaazina n’amala yeetunga ku mafumu, anaaba awangulidde oludda lwe akagga”. Awo amazina ne gatandika okutyetyebulwa. Lukwanzi muwala wa Nembe yali yeesibye eddiba ly’ennyana mu kiwato kye ng’olubuto wamu n’ekifuba biri bweru. N’azina nnyo, ne yeetooloola amafumu emirundi ena. Awo ku mulundi ogw'okutaano, ne yetunga ku mafumu. Ne gamuyita mu kifuba n’avaamu omusaayi mungi, awo n'afa. Ab’emizira n’eŋŋoma ne bakuba okwo kw'ossa n’amakondeere ne bafuuwa. Olwa Lukwanzi okutuwangulira omugga. Bwe gutyo omugga ne gufuuka gwa ba nte n’okutuusa kaakano. Kyokka ye omuwala ow’e Ssaango yalemwa okugeetungako, kuba yagatya.
Omuwala bwe yayitanga mu Teero nga wa nte, abavubi nga bamuwa ensonzi nnyingi. Ne bwe yabeeranga omuto ng’ali ku mabega ga nnyina, nnyina baazimuwanga okutuusa lwe yagambanga nti “mulekere awo ezo zimala ze nnaayinza okwetikka”. Singa baazimummanga, nga nabo tebakwasa.
Nga bamaze okuvvuunuka byonna, Katongole yalonda ente enkuggu okuba omuziro gwaffe. Ne ŋŋaali okuba akabbiro kaffe. Olwo omubala ne guvuga nti “kigere kya nte mwajja mwelinya. Mbadde ngaleeta omusumba aganywedde”. N’omulala negugamba nti “ekyuma nkiridde, n’omukimba ngulidde. Bwe mbirya, bwe mbiwoza, binsanga mu ssasa”.
Ennono mu Ssiga
Okukulambululirako akatonotono, tuli bazzukulu ba Namutale-Kagolo muganda wa Katongole. Jjajjaffe Namutale-Kagolo yava Bunyolo ne jjajjaffe Katongole. Olubereberye Katongole nga yaakava e Bunyolo, baali bassa kimu ne Kagolo-Namutale. Obuzibu bwajja bwe buti, nti nga tumaze okuva e Bunyolo, twagwa ku mugga Kuziizi. Era ne tusiisira mu lusenyi lwagwo. Mu kisenyi kino twazaalirawo abawala babiri; omu nga ye Kuzizi nga tujjukira omugga guno we twasooka okusiisira. Ow’okubiri twamuwa erya Namaganda olw'okuba nti twali tumaze okuva e Bunyolo nga tuzze e Buganda. Mu kiseera kino twagwamu ekirwadde ekisonde. Kisonde linnya lya Lunyolo eritegeeza kabotongo. Kabotongo owaabwe yali akubya omuntu amabwa n'afaanana ng’omugenge. Ekirwadde kino ebyembi kyakwata bantu abaali mu lusiisira lwa Namutale. Katongole n’alondamu abantu mu lusiisira lwa Namutale abaali batannalwala kirwadde kino ekisonde. Era nga beekwatira mu lwa ngabi okwewonya ekirwadde ekisonde. Bw'atyo jjajjaffe Katongole bwe yayawukana ku jjajjaffe Kagolo-Namutale. Bw'atyo jjajjaffe Katongole n'adduka muganda we Kagolo-Namutale olw’ekirwadde ekisonde. Mu kugenda, yagenda n’abaana wamu n’abazzukulu ba Namutale-Kagolo era mu mikwesese gyonna Katongole gye yayitamu, yaggukira Bijja. Bijja kati erinnya baalikyusa bayitawo Bikira nga kiriraanye Kyotera mu Buddu. Era we yasiisirira ddala, n’okuziikwa n’aziikibwa awo. Mu lusenyi kumpi n’omugga Kuzizi, Katongole we yaleka Namutale-Kagolo. Katongole bwe yali agenda, yaleka atuumye enju ya Namutale abasonde nga mw’otwalidde abaanab e abaasigala, wamu n’abazzukulu. Olwo enda ya Namutale-Kagolo n’eyitibwa ekika ‘ky’abasonde’. Kale Namutale n’azaawa obutaddamu kuwuliza Katongole muganda we. Olw'okuba nga yali ayabuliddwa Katongole, nga n’ekika ky’ente kimuvuddemu, kwe kwefunira ekika ky’abasonde. Nga wayiseewo ebbanga eggereko, jjajjaffe Namutale n’abantu be bonna, baawona ebisonde. Awo kwe kuva mu lusenyi lw'omu Kuzizi ne batambula nga beeyongerayo. Mu lugendo lwaffe, twaggukira Lwange eky'omu Mawokota ew’omutaka ow’effumbe. Bwe yatulaba, n’atwaniriza era n’atutwala mu maka ge. Oluvannyuma, Namutale yannyonnyola omutaka w’effumbe engeri gye twawonamu omukama Kyebamba ow’e Bunyolo. Yamunnyonnyola olugendo lwonna, n’engeri Katongole gye yamuggyako abaana be n’amuleka ku mugga Kuziizi mu lusenyi oluvannyuma lw’okulwala ekirwadde ky’ebisonde. Namutale n’asaba omutaka w’effumbe batte omukago. Omutaka teyali mubi, nga batta mukago.
Obwoyooya(Cilia)
Obwoyaya (cilia).
Omujjuulirizo gw'omukutule (the complement of a fraction)
Omukutule era oyinza okukiyita "emu enkutule" oba "emwenkutule" kubanga mu butuufu omukutule guba muwendo omulamba omukutulemu ebitundu. Singa oddira emu n'ogikutulamu ebitundutundu, buli kitundu kiyitibwa " mukutule", ekitegeeza "omuwendo omukutulemu". Muwanga anokoolayo emikutule egy'enjawulo mu Luganda bwati:
Obwoyooya(Cilia)
Buno bulamu obusirikitu obuli mu lubu lwa polotozoowa, obulinga  obwoya obutini obumpi.Eky’okulabirako ye palemesiyamu (Paramecium). Bulina obwoya obutini ku mubiri gwabwo gwonna. Obwoyoya buno bukuba amazzi ne busobozesa akaramu kano okutambula mu mazzi.
Esigalyakagolo
Ennono mu Ssiga
Bwe waayitawo ekiseera, bakazi ba Namutale, abaana wamu n’abazzukulu b’abaana be ne beegugunga nga baagala Namutale­-Kagolo agende anoonye abaana baabwe abaagenda ne Katongole. Namutale kwe kulagira abantu be basibe ebintu byabwe bagende banoonye abantu baabwe abaali bagenze ne Katongole. Awo kwe kusitula. Bwe baali mu lugendo, baagendanga babuuzabuuza oba waliwo eyali alabye ku Katongole. Abantu nga babagamba nti Katongole ali Ssese mu bizinga. Mu kiro ekyo nga bagenda, Namutale-Kagolo mwe yafiira olw’obukulu mu myaka. Ebisigala bye ne biziikwa e Ssentema-Lwanga mu Mawokota. Bulojje ye yasikira kitaawe Namutale-Kagolo era n’akulembera ekibinja ky’abantu ne balamaga olw’e Ssese. Wabula baba bagenda, mukazi wa Bulojje n’alumwa olubuto. Kwe kukutamako ku kasaka, ebyaddirira kwali kuzaala. Omwaana gwe yazaala kwe kumutuuma erinnya Nabisaka. Mu linnya lino mwe muva n’erinnya Nasaka, abaganda be baalikyuusa bwe baali baagala okutereeza olulimi oluganda. Oluvannyuma beeyongerayo n’olugendo lwabwe.
Omujjuulirizo gw'omukutule (the complement of a fraction)
(a)Omukutule ogwa nigeemu(unit fraction)
Esigalyakagolo
Ennono mu Ssiga
Bwe baatuuka ku nnyanja Lweru/Nalubaale oba giyite (Lake Victoria), ne balinnya obwato ne bagolomola mu bizinga by’e Ssese. Baggukira wa Mukasa ne bamweyanjulira, naye n’abaaniriza era n’abawa omutala. Nga wayiseewo akabanga, Mukasa yawasa muwala wa Bulojje Kalima. Kalima ono yayongerwako erinnya lya ‘Kabulojje’ olwo naaba nga ye Kalima-Kabulojje. Twasiisira ewa mukodomi waffe Mukasa. Ebbanga nga liyiseewo, Kalima-Kabulojje yalima nnyo era ng’okulima kwe kwatiikirivu mu Ssese. Mukasa n’asanyuka nnyo olwa mukazi we okuba nga mulimi bw'atyo era kwe kwogera nti “omukazi ono alimye omusiri ogulinga ennyanja”. Enjogera eno yagendera ddala mu maaso na buli kati naddala mu bitundu by’e Kiziba nga bagamba nti “ kalima kabulojje akalimira obusiri ng'ennyanja”. Ebbanga nga liyiseewo, ne tusiibula mukoddomi waffe Mukasa era ne twabulira obuko nga Katongole tetumulabyeyo. Wano Bulojje yali ne muganda we Basaaya n’abaana babwe wamu n’abalala. Awo kwe kujja e Kiziba, kubanga e Ssese gye baali batulagiridde, Katongole teyaliiyo.
Omujjuulirizo gw'omukutule (the complement of a fraction)
(b) Omukutule omutuukirivu(Proper fraction).Guno guba ne kinnawansi nga nnene okusinga kinnawaggulu.Ekyok. 1/2.
Esigalyakagolo
Ennono mu Ssiga
Kiziba ggwanga lya ‘Bantu group’ nga bayitibwa Baziba n’olulimi lwe boogera luyitibwa Luziba. Basangibwa mu maserengeta g’ennyanja Nalubaale/Lweru. Bwe twali tujja twaggukira ku kaalo akayitibwa Buwanga. Bulojje naye ebirwadde byali byamukosa nnyo olwo kw'ossa eŋŋendo ennyingi ze yatambula, tezaamulekera bulamu. Awo n’alwala nnyo era n’afa, Basaaya muganda we n’amusikira. Mu mirembe egiyise, omuntu bwe yafanga nga muganda we y’amusikira. Basaaya kyeyava asikira Bulojje. Basaaya tamanyiddwako byafaayo bingi, wabula amanyiddwa ng’ow’omutuba. Basaaya teyamala bbanga ggwanvu naye n’afa. Ddamulira omwana we n’amusikira. Ekyaleetera Ddamulira okusikira Basaaya, kwe kuba nga baganda ba Basaaya bonna baali bamaze okufa.
Ensilifu
Ensilifu ye nnukuta eteyatuka bwe eba nga teweeleddwa njatuza.
Esigalyakagolo
Ennono mu Ssiga
Bwe lwali olwo nga wabaawo omulangira mu bwakabaka bw’ekiziba eyali agenzeeko mu bizinga bya Nalubaale. Bw’atuuka ku kizinga Busungwe, ng’asisinkanayo Semawule. Semawule n’amufumbira emmere. Omulangira bwe yalyako, n’awomerwa. Bwe yali ng’agenda, yamusuubiza nti bwe ndiwangula eno gye ŋŋenze ndikunona. Oluvanyuma omulangira ono yawangula era n’amunona. Yamuwa ekyalo Bukwale omwo mwe yavanga n’agenda amufumbira emmere. Semawule yazaala Kayondo ne Wangi. Wangi n’azaala Damulira. Omulangira ono yatuuka n'afa. Ne Ddamulira n’asenguka okuva e Bukwale n’adda e Buwanga.
Ensilifu
Ensilifu za Oluganda eza ennono ze zino p,b,m,w,f,v,t,d,n,s,z,l,c,j,ny,y,k,g,ŋ.
Ensilifu za Oluganda zikkiliza enjatuza yonna okuziweelela, ela bwe zityo ne zifuna eddoboozi nga elya enjatuza eziba ziziweeledde, okugeza za, ze, fa, fe, ma, me ne endala.
Baganda
Abaganda bantu abasangibwa mu kitundu ekiyitibwa Buganda mu massekkati g'ensi Yuganda.
Esigalyakagolo
Ennono mu Ssiga
Abantu ne bategeeza omulangira Kibi Kalanda mutabani wa Bulungu I kabaka w’ekiziba nti e Buwanga wazuuseeyo Abanyolo abamanyi okufumba okusinga abaffe e Kiziba. Kibi Kalanda n’abuuza nti “Bamanyi okufumba akatogo wamu n’emmere ey’eminwe ng’ey'eno e Kiziba?” Kwe kumugamba ng’Abanyolo bwe bateeka eby’okulya okusinga Abawaya b’e Kiziba bonna. Awo kwe kutuma ababaka okujja e Buwanga. Era ne batugamba nti “omulangira n’abagonza” ekitegeeza nti “abaagala”. Jjajjaffe Ddamulira kyeyava agenda ew’omulangira Kibi Kalanda. Kale bwe yatuuka mu maaso g’omulangira, omulangira n’amubuuza ebibuzo naye nga Ddamulira tamanyi Luziba. Ddamulira n’amuddamu nti “mpozzi yogera n’omwana wange ono Kagolo”. Awo Kagolo n’anyumya n’omulangira kubanga yali amanyi Oluziba. Ekyamuyamba, kwe kuba nga yajja mu Buwanga nga muto, kyeyava aluyiga. omulangira kwe kubuuza Kagolo nti “Omanyi okufumba emmere ay’akatogo?” Kagolo n'addamu nti “kitwayitu tukyumba muno okukira n’abawaya bawe”. Omulangira n’aseka n'amubuuza nate nti “n’osinga abaziba?” Kagolo n’amuddamu nti siyinzi kukulimba”. Awo Kibi Kalanda n'amubuuza nti “mwava wa?” Ko ye nti “twava Bunyolo”. Omulangira n’amubuuza nti “nsonga ki eyabaggyayo?” Awo Kagolo n’amunnyonnyola nga bwe byatambula nga bajjajjaffe bava e Bunyolo. Awo Kibi n’abagamba baddeyo e Buwanga, amangu ddala nga wayise ebiro bina, mujja kujja munfumbire. Ennaku nnya tezaalwa ne zituuka. Ddamulira n’abamu ku baana be nga bajja ew’omulangira n’obutamu bwabwe, buli bwe bafumbirangamu obulo bwabwe mu ŋŋendo zaabwe zonna tebaabuleka mabega. Awo omulangira n’abaaniriza era n’abayingiza mu kisaakaate kye. Abaziba abaali bamufumbira baagaana Ddamulira okufumbira mu butamu bwe, nga baagala afumbire mu bwabwe. Kyokka Ddamulira n’abaziyiza ng’alowooza bayinza okumukola obubi. Era n’agamba Kagolo nti “mufumbe mu zaffe”. Awo ng’Abaziba bawakana nnyo. Era nga baagala n’okuteekawo olutalo. Kagolo ye olw’okuba nga yali amanyi olulimi lwabwe, kwe kugenda n’aloopa omusango ew’omulangira. Omulangira n’ayita enjuyi zombi era ne bawoza. Okukkakkana, ng’omusango gusinze Baziba. Kagolo nga yeyanza mulangira olw’okusala obulungi omusango. Awo nga baddayo mu ffumbiro kufumba, era nga baleetera omulangira emmere. Bwe yalyako, ng’akungiriza obuwoomi bw’emmere ng’alangirira nga bw'ajjanga okulya emmere y’Abanyolo. Awo kwe kugoba abaziba bonna abaali bamufumbira.
Omujjuulirizo gw'omukutule (the complement of a fraction)
(d) Omukutule omugattike (Mixed fraction)
Ensilifu
Ensilifu zisobola okweyambisibwa nga eli emu oba nga zili bbili. Okugeza ettutu.
Rwekunye
Rwekunye, ekibuga mu Kiryandongo mu Yuganda.
Ensilifu
Bwe omala okuyiga enkozesa ya enjatuza ne ensilifu osobola okwanguyilwa okuyiga Oluganda, ela ne onyumilwa obuwoomu bwalwo.
Okugeza, ka-to, ka-bu-to, kaa-mu-la-li, e-bbu-to, e-bbu-gga.
Awo nno osobola okunyumilwa emboozi eno: Daudi dda e Buddo obudde obudda e Buddo butuuse.
Omujjuulirizo gw'omukutule (the complement of a fraction)
(e) Omujjuulirizo gw'omukutule(the complement of a fraction). Ekyok. 2/3 gwe mujjuulirizo gwa 3/5
(f)Omukutule ogwa bulijjo(Common fraction) gubaako kinnawansi(denominator) ne kinnawaggulu (numerator).Ekyok. 2/10. Omukutule ogw'omutonnyeze nga 0.2 tegubalibwa nga mukutule gwa bulijjo.
(g)Omukutule ogw'omutonnyeze(Decimal fraction). Ekyok. 0.2 mukutule ogw'omutonnyeze. Guno si mukutule ogwa bulijjo(not a Common fraction)
Esigalyakagolo
Ennono mu Ssiga
Abaziba nga bamaze okugobwa mu kisaakaate, baakwatibwa obuggya eri Ddamulira. Kwe kugenda ewa kabaka Bulungu I ne baloopa, nga bamugamba nti “Omwana wo Kibi Kalanda ajja kukutta alye obwakabaka bwo. Kubanga asomoka ennyanja n’ebigere nga tewali lyato”. Kituufu omulangira yateranga okusomoka ennyanja n’ebigere n’atuuka gye yayagalanga. Kabaka Bulungu I eby’abaziba yawuliramu eky’okumuggyako obwakabaka bwe era ne yeeraliikirira. Kwe kutumira Kibi Kalanda ababaka okumugamba ave mu nsi ye. Era ababaka ebigambo ebyabatumwa baabituusa bulungi eri omulangira. Kwe kumugamba nti “Siba ebintu byo byonna ove mu nsi ya kitaawo, ogende gy’oyagala yonna kubanga akugobye”.
Omusajja n’amuddamu nti “mbeera mu Bagabo b’e Mulema abaweesi”. Ko Ddamulira nti “erinnya ly’omuweesi y'ani?” Ko ye nti “ye Lwegaba alina ne baganda be Lukyamuzi ne Nakana”. Ddamulira kwe kuva we yali attudde kuba yali amaze okuzaawuka. Ddamulira n’ategeerera ddala nti bebaabo baganda be ne bajjajjaabe. Ddamulira n’aleka Kagolo ne banne e Ddimo n’agenda n’oli omusajja. Bwe baatuuka e Mulema, ewa Lwegaba, ng’amusanyukira. Awo Lwegaba kwe kuyita Nakana e Birongo. Ddamulira kwe kubabuuza nti “Jjajjafe Katongole ali luuyi wa?” Ko bo nti “yafiira Bijja” (Bijja ekiseera kino ye Bikira) obulwadde bwa kawumpuli. Oluvannyuma Ddamulira n’asiibula n’akomawo e Ddimo ewa Kibi Kalando mukamaawe. Nga wayise emyezi ebiri, n’asiibula Kibi Kalanda. Kwe kujja n’atuuka mu katala nga kaliko akabira n’azimba, era n’abeera awo wamu ne Kagolo n’abaana be abalala. Ng’amaze okuzimba, yagenda e Buwanga gye yali alese bakazi baabwe wamu n’abaana baabwe n’abanonayo. Kyokka abakulu abaali bawasizza baasigalayo. Ddamulira n’abeerera ddala mu kaalo ako.