cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ebyetaago by'Obulamu eby'Omubiri(the Physical needs of Life)
Okusegeera kikolebwa obusimu bw’omubiri obuketta oba obubega ne buweereza ku bwongo obukola okutaputa n’osobola okulaba, okuwunyiriza, okuwulira, okusenserwa ky’okutteko, oba okulega ky’okombyeko.
Kilaabu ya SC Victoria University
Sports Club Victoria University  (SCVU) kilaabu y'omupiira gw'ebigere eya Uganda, esangibwa mu Kampala.Emizannyo gyaabwe egy'awaka bagizanyira mu kisaawe kya Mandela National Stadium.
AMANNYA GA KABAKA
=Nnyini nsi=
Kilaabu ya SC Victoria University
Ebyafaayo ku Kilaabu
Mu kikopo kya Uganda ekya 2014, SCVU yakubibwa mu mpaka ezaali ziddirira ez'akamalirizo aba kilaabu ya KCC FC nga yawangulwa ne ggoolo 2-1, oluvannyuma lw'omupiira igw'okubiri ogw'ali mu kusaawe ky'e Namboole nga gwaweera mu kulemagana.
Ebyetaago by'Obulamu eby'Omubiri(the Physical needs of Life)
"Obutaffaali bw’Omubiri"(the body cells)
Jjukira nti omubiri “omulamu gwe gukola omulengera omulamu “(a healthy body makes a healthy mind). N’obusimu bw’omubiri buyinza obutakola bulungi ng’omubiri teguweereddwa byetaago byagwo ebyo waggulu.
Omuntu kalimagezi n’olwekyo alina okumanya ebyetaago by’omubiri ebyetaagisa okumukuuma nga mulamu era n’akimanya nti singa tebiriiwo aba akosebwa mu bulamu bwe obw’omwoyo ne mu busobozi bw’omulengera.
Buli kitonde ekirina obulamu kikolebwa “obutaffaali obulamu” (living cells). Omubiri gw’omuntu gulimu obutaffaali buwumbi na buwumbi.
Obutaffaali bulina obuzimbe bwe bumu naye bukola ebintu bingi eby’enjawulo okusinziira ku ngeri Katonda gye yabuteekateekamu omuli n’obutaffaali obumu obukola ogw’okuzaala obutaffaali obulamu obulala mu kiyitibwa enjabuluza y’akataffaali (cell division).
Waliwo obutaffaali obutwala wokisijeni mu bitundu by’omubiri ate obulala ne bukugira bakitiiria ne vayiraasi okulumba omubiri ate obulala ne butambuza sigino okuva ku bitundu ebya sensa eby’enjawulo, ebitaano, okuzizza mu bwongo.
Mu butuufu mu kaseera kano waliwo obutaffaali obuli mu kutambuza sigino okuva mu maaso go okuyingira obwongo ng’oli mu kusoma bino. Obutaffaali obumu bukyuusa amasoboza ag’enjuba (sun’s energy) okugafuula emmere (ekiriisa) mu bimera. Kino kiyitibwa kitangattisa (photosynthesis).
Ebikolebwa obutaffaali obuzimba omubiri (body cells) obw’enjawulo bisibuka mu mpuzibbiri eyitibwa “endagabutonde” (DNA). Taminologia obutereko (genes) n’ey’endagabutonde, zitera okubuzaabuzibwa nga ezitegeeza kye kimu naye ekituufu kiri nti obutereko kitundu kya ndagabutonde omuterekwa ebiragiro ebisomebwa endagabutonde.
Kati awo olina ky’otegedde ku lwaki omulengera gwo okubeera nga gukolera ku misinde, obubiri gwo okufaanana n’omwoyo, gulina okuba nga mulamu bulungi.
Denis Obua (omukubi w'omupiira)
Ng'omukulembezze
Okutandika n'omwaka gwa 2004 nga gukomekereza, Obua yeenyigira mu kutabanguko obwali mukudukanya ekibiina kya FUFA. Ng'enaku z'omwezi 30, mu mwezi ogw'ekuminoogumu mu mwaka gwa 2004, yalangirira mu kakiiko akakulu ng'ekisanja kyako bwekyali kiweddeko, ekyavirako obutakaanya n'eyadira Obua mu bigere ku ky'obwa pulezidenti bwa FUFA , Twaha Kakaire. Obua yalangiriza ng'okulonda okupya bwekwali kugenda okubeerawo mu mwezi ogw'okubiri, mu mwaka gwa 2005, wabula ng'ebula enaku mbala okulonda kuno kubeerewo, eyali minisita w'eby'emizannyo mu Uganda yawera ekibiina kino ekya FUFA, nga bagamba bakyanoonyereza ku byali bikikwatako. Waayita wiiki biri, Obua n'alangirira nga bweyali agenda okulekulira nga pulezidenti wa FUFA. Ekibiina ky'abawagizi b'omupiira okuva mu Uganda kyateeka Obua ku niinga nga balumiriza Obua n'eyali saabawandiidi w'ekibiina, nga webaali babuzizaawo ssente webaali bakyali mu ofiiisi. Obua yali agenze mu ggwanga lya Kenya ku mirimu gya CECAFA, okumulumiriza kuno bwekwavaayo, nga bweyakomawo mu Kampala, yakwatibwa olw'okulemererwa okugenda mu kkooti. n'amala wiiki bbiri ng'ali mu kkomera. Mu kaseera katono, Obua yali omu kubakungu ba FUFA e 17 abaamenyebwa kaliiso liios wa gavumenti 'Inspector General of Government' olw'okubeera nga baali bakozesezza buli ensiimbi ezaali zaabaweebwa; e 17 baalagirwa okukomawo ssente zino mu FUFA oba bakangavulwe.
Empisa ez'Obuntu(Morals)
•	Obutasonyiwa
Denis Obua (omukubi w'omupiira)
Ng'omukulembezze
Obua yasigala akola nga ssentebe w'akakiiko kya CECAFA okutuuka ekisanja kye bwekyagwako mu mwaka gwa 2007; yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'alukungaana lwa CECAFA mu mwaka gwa 2007 nga yasigala nga memba ow'ekitiibwa okutuusa bweyafa.
Empisa ez'Obuntu(Morals)
•	Obuteenenya nga okoze ensobi
Zimbabwe
Zimbabwe ggwanga mu Afirika.
Denis Obua (omukubi w'omupiira)
Famire
Denis Obua yali abaana 18 nga taata, era omu kubatabani bbe David yaliko omusambi wa ttiimu y'eggwanga, nga yazannyirako ne kiraabu ya Hearts mu liigi ya Scotland eyababiywera oba giyite Scottish Premier League. Mutabani we omulala, Eric, yazannyirako SC Villa mu liigi yababinywera eya Uganda emannyikiddwa nga Ugandan Super League, ate ow'okusatu gwebayita Kevin, azannyira esomero lye erya, St Mary's Secondary School erisingaanibwa e Kitende. Muwala we, Sarah Desire Birungi, ye kapiteeni wa kiraabu emannyikiddwa nga National Insurance Corporation ey'okubaka mu liigi ya netball eya Uganda.
Empisa ez'Obuntu(Morals)
•	Okuvuvuba abalala
•	Enkwe, enge ,n’empiiga
•	Okuwayiriza n’okulimba
•	Obutayagala kukola
•	Obulogo
•	Okusekerera oyo afunye enkenyera oba okuddirira mu bulamu bwe
AMANNYA GA KABAKA
=Nnyinimu =
=namunswa= =cuucu= =sseggwanga= =ssabasajja= =beene= =Ssabalongo=
=maaso moogi= Kàlumba
Empisa ez'Obuntu(Morals)
•	Okusanyuka ng’omulala oba abalala bali mu buzibu
(iii) Emputtu, obutagambwako, n’obutawuliriza.
Ekiva mu kino omwana akula alina emputtu nga ne bw’omugamba okukola oba obutakola kintu takyusaamu. Obutayagala kugambwako n’emputtu nazo njuyi bbiri ez’ekinoso kye kimu.
Okukuza omwana nga tawabulwa yadde okugambibwako(okuwabula tekitegeeza kumukyunya oba kumuboggolera mu bukambwe) mu ngeri etali ya buwaze oba etali ya kuboggola si kirungi n’akatono kubanga ne bw’aba afunye omulimu oba nga afumbiddwa oba awasizza aba muzibu nnyo okuwabula oba okugambako kubanga kino akitwalirawo nga ekya ekivve, okumuyisaaamu amaaso era ne kimuleetra okwetya n’okutabagana obulunyi   n’abo b’abeera nabo. Bw’aba afuuse omukulembeze abeera nakyemalira.
Olunnyonnyolo(Circumlocution)
Olunnyonnyolo lwe lulimi olugunja ebigambo nga tweyambisa ebigambo bingi okujjayo amakulu g'omulamwa.Eky'okulabirako by'ebigambo ebigunjiziddwawo eby'olunnyonnyolo:
Empisa ez'Obuntu(Morals)
Omuzadde oba omukuza alina okulaga omwana nti okuwabulwa n’okugambibwako kintu kirungi omuntu mw’ayinza okuyita okumanya ekituufu oba okulongoosa mu by’akola ku lw’obulungi bwe. Kino kitegeeza nti okutendeka omwana okwagala okuwabulwa, kuba kumuyigiriza kuwuliriza.
Olunnyonnyolo(Circumlocution)
(a) Obutonde bwe nsi
Empisa ez'Obuntu(Morals)
Kyokka waliwo abo oba oyo ayinza okwefuula nti akuwabula naye nga ebigendererwa bye bya kukuwabya. Omuntu oyo aba mulabe wo. Omulabe wo omumanya otya ? Aba mujerezijerezi ate bw’ayogera takuwa kyagaanya nawe kubaako ky’oyogera era aba muvuvubi mu ngeri ey’okuwa abalala ekifaananyi nti gwe tolina ky’amagezi ky’oyinza kwogera. Ekituufu kiri nti buli muntu asaana okuweebwa ekyagaanya yennyonnyoleko oba awe endowooza ye alyoke awabulwe nga kirabika nti ddala awabye.
Olunnyonnyolo(Circumlocution)
(b) Ekifo ekiramu we kiwangaalira
Empisa ez'Obuntu(Morals)
Kino kikolebwa nnyo bakazi bajja ku baana be batazaala naye oluusi n’abakyala abamu bakikola ku baana be bazaala bennyini, naddala nga basowaganye ne babba babwe, ekiruyi ne bakimalira ku baana oba omwana, naddala oyo asinga okufaanana ne kitaawe mu ndabika, nga bwe babalaamiriza nga bwe batajja kubaamu magezi nga bakitaabwe.
Olunnyonnyolo(Circumlocution)
(c)Obutonde bw'ensi mwe tuwangaalira
Empisa ez'Obuntu(Morals)
Ennaku zino osanga omuzadde nga alaamiriza omwana we n’ebigambo nga bino: “nja kkukonkona ettwe kyaana ggwe”, “ontamye gwana ggwe”, “nja kkufuntula nkumalemu emputtu”. Eno si nkuza nnungi.
Omuzadde nga ono aba atulugunya mwana, yadde ye aba   alowooza nti amugunjula. Era kino oluusi okiraba nga omuzadde abonereza omwana mu busungu n’amukuba buli wamu n’omuggo mu mugongo, ku mutwe nga eno bw’asamba.
Olunnyonnyolo(Circumlocution)
Bino bypnsatule biyinza okuvvuunula eky'olungera za "environment" oba "habitat"
Empisa ez'Obuntu(Morals)
Omuzadde omugunjufu yewala okubonereza omwana mu busungu. Bw’oba osunguwadde nnyo sooka otambuleko okkakkane olyoke omubonereze mu mbonereza ey’ekigero nga tokikola mu busungu. Ababonereza abaana mu busungu batera okukomekkereza nga bali ku poliisi n’amakomera kubanga bayita we balina okukoma ne batuusa obuvune oba okutta abaana babwe ebiseera ebisinga nga tebakigenderedde.
Olunnyonnyolo(Circumlocution)
Kyokka nga twetoloola ne tugattika ebigambululo bino(circumblending) ,tuyinza okubijjamu omulamwa ogw'ekigambo kimu nga :
Empisa ez'Obuntu(Morals)
(iv) Okuwemula n’okumokkoola
Abaana bayiga ebintu bingi okuva mu baana bannabwe, naddala abo abava mu maka agataliimu bakuza bagunjufu , agalimu abazadde abagwenyufu. Okusooka omwana buli kigambo ky’awulidde banne nga boogera naye bw’akimokkoola  oba bw’akikubawo, bambi nga tamanyi nti kya buwemu.
Olunnyonnyolo(Circumlocution)
-Obuwangaaliro(environment)
Chia
Chia kirime ekijjudde emigaso eri obulamu bwaffe okusingira dda ekirime kino kyewunyisa nti ensigo zakyo osobola okuziteka mu ma mazzi amafumbe nonywa nabwekityo osobola okula olunaku lulamba nga towulira njala.
Olunnyonnyolo(Circumlocution)
-Ekiwangaaliro(habitat)
Amaanyi(Power)
Ekigambo “Maanyi”(Power) mu Luganda olwa bulijjo kiyinza okutegeeza:
(a)	Amasoboza(Energy) (b)	Empalirizo(Force)
Kyokka mu Sayansi w’Obutonde/essomabuzimbe oba Ebyomuzimbe(Physics), amaanyi kikozesebwa okutegeeza "ekigerageranyo ky’enkozesa y’amasoboza" (rate of energy use). Kino si kigerageranyo kya bya ttunzi na nsimbi, wabula kigerageranyo kya masoboza na biseera oba okukola n’ebiseera.
Mu sayansi w’obutonde, amaanyi kikozesebwa okunnyonnyola ekigerageranyo ky’enkozesa y’amasoboza.Kino kitegeeza nti amaanyi kipimo kya bwangu amasoboza kwe  gakozesebwa.
Amaanyi = Omulimu /Ebiseera
Kisekka yakola yiika 12 mu nnaku bbiri, n’aba ng’ataddemu amaanyi ga Namaanyi 6 .Namaanyi kitegeeza “namunigina z’amaanyi”.
Sekitto yakola yiika 12 mu nnaku 6 , n’aba ng’ataddemu amaanyi ga Namaanyi 2
Okiraba nti eyakola omulimu gwe gumu mu kiseera ekimpi yateekamu amaanyi mangi okusinga eyakola omulimu gwe gumu mu naku mukaaga.
Okiraba nti bano bombi baakola omulimu gwe gumu naye omu yakola omulimu munene buli  kiseera kye kimu okusinga omulala. Eyakola omulimu omunene buli kiseera okusinga omulala ya kozesa amaanyi mangi okusinga munne
Engeri y’Okupimamu Amaanyi
Namunigina ezikozesebwa okupima amaanyi mu Luganda ze (i)	Namaanyi(Watt).
Namaanyi kiva mu bigambo by’oluganda “namunigina y’amaanyi” (unit of power).
Namunigina y’okukola ye Nakkoola (joule). “Nakkoola” kiva mu bigambo by’oluganda “namunigina y’okukola”(Unit of work). Namaanyi namunigina ng’etegeeza kye kimu ne “Nakkoola buli ka sikonda.
(ii)	Maanyigandogoyi (Horsepower).
Maanyigandogoyi namunigina ya maanyi ga bitondekamaanyi bya motoka n’ennyanguyirizi endala.Kino kiri bwe kityo kubanga nga tewannabaawo motoka endogoyi yakozesebwa nnyo okugonza eby’entambula mu bulaaya kubanga obutaba nga nsolo ndala ekigerageranyo ky’amasoboza gaayo kiri waggulu era nga yetikka n’okulinnya obusozi okumala engendo empanvu nga tennakoowa. Maanyigandogoyi emu ekunuukiriza Namaanyi 745.7
(iii)	 Empalirizo n’engenda. Amaanyi era gayinza okubalangulwa okuva mu mpalirizo n’engenda y’ekintu okuyita mu nakyenkanyajuyi eno:
Amaanyi = Empalirizo x Engenda
(iv)	Amaanyi g’amasannyalaze. Bwe tuba gubaza amaanyi g’amasannyalaze, tweyambisa “omugendo gw’obusannyalazo” (current) ne “volutaagi”.
Omugendo gw’obusannyalazo oba omugendo gw’amasannyalaze (current) gupimibwa mu Naggendo (ampares). Naggendo kiva mu bigambo by’oluganda “namunigina z’omugendo gw’amasannyalaze” ate volutaagi zipimibwa mu voluti (volts).
Amaanyi g’amasannyalaze = Omugendo gw’obusannyalazo x Volutaagi
Empisa ez'Obuntu(Morals)
Omuzadde oba omukuza yenna nga abadde awulidde omwana ayogera ebigambo bino, tomuboggolera oba okumukayukira , wabula mubuuze ani gwe yabiwuliriddeko era bw’aba amukubuulidde oba nedda , mutegeeze nti ebigambo ebyo tebiyisibwa mu kamwa , bya buwemu, era abaana ab’empisa embi be babyogera.
Abaana abato bayanguwa nnyo okumanya ekibi era ne bakivaako, singa baba nga babuuliriddwa nga bakyaali bato. Kyokka bw’otabagaana kumokkoola bigambo bya buwemu nga bakyaali bato, we bavubukira kiyinza okuba ekizibu okubajjamu obuwemu; n’obugwenyufu, anti akaakyama amamera. Waliwo ebintu ebyangu okwogera eri abaana kyokka ebintu ebikwatagana n’okwegadanda, omuli obuliisamaanyi, olumu biyinza okuzibuwalira abazadde. Ebigambo nga ebyo bikozesebwa mu misomo gya sayansi n’okusomesa endwadde  z’ekikaba kyokka nga tebikozesebwa mu kwogera kwa bulijjo . Nga sinaba kweyongerayo njagala okukkatiriza nti nga omuzadde oba omukuza omugobansonga, omwana muyigirize okubikka ku bigambo ebiyinza okuba ebyobuwemu nga kibadde kimwetaagisa okubikozesa , aleme kumokkoola bigambo omuntu mulamu by’atayisa mu kamwa mu njogera eya bulijjo. Bino wansi bye bimu ku bigambo ebiyinza okubikka ku bigambo ebinene, ebizibu okwogera mu bantu mu bulamu obwa bulijjo:
(a) Ebitundu by’ekyaama omuto muyigirize okubiyita:
•	Obusajja •	Obukyala •	Ssusu •	Oba abiyite  : “ebitundu by’ekyama”
(b) Okugenda mu toyireeti (Kabuyonjo) muyigirize okukozesa ebigambo: •	Okweyamba •	Okufuuyisa(omusulo) •	okufuka •	okupita •	okwetaawuluza
(c) Okutawaaza omwana omuto oyinza okumutandisa n’okukiyita;
(d) Bbi muyigirize okumuyita: •	Obubi •	 Kazambi •	 Empitambi, oba •	bbi
(e) Ekikolwa eky’okwegadanda wakati w’ekisajja n’ekikazi, nga kibadde kyetaagisa , gamba nga omwana akubuuzizza sseggwanga eba erinnyira  enseera ky’eba ekola  , mugambe nti kino kikolwa kya  “kwegatta” era oyinza n’okumugamba nti ebisolo bwe byegatta  ne bizaala , singa aba akubuuzizza omwana gy’ava. Mugambe abaana abato tebakkirizibwa kwegatta. Kikolwa kya bikulu byokka. Wano nno oba omuyigiriza sayansi awatali kumuwemula.Kyokka mutegeeze nti Katonda ye mutonzi wa buli kintu era y’asobozesa ekito okuzaalibwa nga ekikazi n’ekisajja ebikulu byegasse.
(e) Obutuuliro oyinza okumuyigiriza okukiyita:
•	ebbina •	akabina •	ekikugunyu •	amakugunyu
Manya :Ebigambo byennyini eby’oluganda ebitegeeza ebintu ebyo waggulu biwaawaza amatu era omwana omuto singa tomuteerawo kibibikkako ye ajja kulowooza nti  bye bisaanidde okwogera mu bantu. Mutendeke okukozesa ebyo,  bw’anatuuka mu masomo ga sayansi aga waggulu ajja kuyiga ebituufu byennyini (ebitayisika mu kamwa) naye ng’amaze okukitegeera nti tebyogerebwa mu Bantu oba tebiyisibwa mu kamwa.
Otendeka otya omwana Empisa ?
Ky’olina okusooka okumanya nti ggwe wennyini olina okuyigiriza omwana. Omwana bw’oba tomuyigirizza mpisa akula tamanyi si lwakuba nti  bwe buzaale bwe naye lwa kuba tomuyigirizanga ngeri ya kweyisaamu mu bintu n’embeera ez’enjawulo.
Okwesuulirayo ogwa nnaggamba mu kutendeka omwana kuba kwetimawa ggwe wennyini kubanga empisa tezijja kujja zokka mu mwana wo .1  Obukodyo obw’okuyigiriza omwana empisa bunji ddala naye  obumu ku bbwo mulimu :
•	Okulaga obuvunaanyizibwa. Ggwe wennyini laga omwana okwagala n’okufaayo nga omuyigiriza, omuwabula, kyokka nga tomukyunya yadde okumutulugunya mu ngeri yonna. Kino olina okukikola mu bukkakkamu naye wabaawo lw’olina okukkaatiriza nga olagira n’obuyinza. •	Nga omuzadde olina okumanya enneeyisa n’enkula ya buli mwana wo kinnomu. Kino kikuyamba okumanya engeri ki ey’okukwataganyamu embera zabwe n’obutakosa mbeera zabwe za buntu nga obayigiriza empisa.
•	Beera kya kulabirako eri abaana bo. Wewale ebikolwa ebitali bya buntu nga okulwana, okuyomba, okuloga, okusamira, okusooza, okuwemula, okukabawaza abato, obutafa ku balala, obukambwe, obutasinza  Katonda, okuwaayiriza, enkwe , enge n’empiiga awamu n’ebikolwa eby’obukambwe nga okutulugunya n’okutta.
•	Weyunire Katonda mu buli kibaawo mu bulamu bwo, ekibi n’ekirungi.
•	Nywerera ku mazima
Tusobola tutya okuteeka empisa obulungi mu baana ?
	Tewekkirirranya. Laga bulungi ekikomo n’ebiragiro,  nga  we kyetaagisa okugamba nedda , eba nedda ate we kyetaagisa okugamba ye eba ye kyokka nga owa ensonga ezitegeerekeka.
	Ebiragiro n’okuwabula birina kukolebwa mu kulaga obuvunanyizibwa kyokka mu kukkaatiriza mu bukkakkamu,  awatali kuboggola ,   okusinziira ku myaka gy’omwana. Omwana ali wansi w’emyaka ekkumi osobola okumugamba : Tosalanga kkubo nga oli wekka .Omutiini oyinza okumugamba nti   wegenderezanga ng’osala ekkubo ; tunula kukkono otunule ku ddyo  ate era otunule ku ddyo, bwe waba tewali kidduka kijja olyoke osale.
	Laga obuyinza we kisaanidde nga okozesa ebigambo ebyetaagisa era oyigirize abaana bo okuteeka amaaso ku muntu awamu n’okukkaatiriza okuba abauliriza abalangi. Oyinza okugamba omwana : Teweemanyiiza kwogera nga oboggola ! oba Toboggolera banno !! !Ki ku bino ekisingako okutuuka ku kigendererwa ? Oyinza okuba nga omugaana kwemanyiiza kuboggola kyokka nga nawe omugambye oboggola.
	Omwana muyigirize nti buli ekikolebwa kirina ekikivaamu nti era kyetaagisa okukola okusalawo okulungi obutejjusa.
	Bayigirize empisa ennungi nga ggwe wennyini weyisa bulungi. Musabe oba mwebaze Katonda ng’enju.
Okwewala Okukyojjanya omwana (child abuse)
Okukyojjanya omwana (child abuse)  kuba kumutulugunya (torture), olumu ne kimuviirako n’okufa. Okukyojjanya omwana kitegeeza ekikolwa kyonna ekiteeka obulamu bwe mu katyabaga oba okukosa obulamu bwe obw’omubiri, omwoyo n’obwongo(mulengera).Okukyojjanya omwana kulimu :
a)	Okukyojjanya omubiri (Physical Abuse )-. Kino kitegeeza obuvune bwonna obutuusibwa ku mubiri nga tebuvudde ku butanwa.
Okugunja ebigambo(Conceptualisation)
Okusinziira ku Muwanga mu kitabo kye "Essomannimi", okugunja ebigambo(conceptualisation), kye kintu omuzadde ky'akola nga yakazaala omwana omuwere n'amutuuma erinnya. Mu butonde bwe, omuzadde bw'aba awa omwana erinnya asooka kumutuuma eryo eriri mu njogera ey'obuwangwa bwe , so si kusookera kw'eryo nga Yowaana oba kamaadi amewole okuva ku buwangwa obugwira.Bw'amala okumutuuma erinnya ery'obuwangwa olwo aba waddembe okumwongerezaako erinnya eryewole okuva mu buwangwa obugwira.
Empisa ez'Obuntu(Morals)
b)	Okumukabawaza(Sexual Abuse). Kino kitegeeza ekikolwa eky’obukaba kyonna ekituusibwa ku mwana, mu bikolwa oba mu bigambo, omuli okumukwata, okumweyambulira, okumuwemula oba okumukwatirira.
c)	Okumulagajajjalira . Kino kitegeeza obutawa mwana byetaago bye bya bulamu(physical needs). d)	Okukyojjanya embeera z’obuntu(Emotional Abuse). Kino kitegeeza enneeyisa oba ekikolwa kyonna, ekikosa enkulaakulana y’omwana eya mulengera  n’entabagana mu bantu banne. e -
Okugunja ebigambo(Conceptualisation)
Erinnya eryo eriva mu buwangwa bw'omuzadde lye lisinga okukola amakulu eri omwana oyo n'abantu ab'obuwangwa bwe era lye lisinga okwawula omwana oyo ku bantu abalala bonna,abalina endabika n'enneeyisa ez'enjawulo. Kati nno bwe kiba nti bajjajjaffe babadde bazimba emiramwa nga bawa abato amannya agabaawula ku bantu abalala enkuyanja, lwaki abantu baffe ab'omulembe guno nga n'abamu bayizi balowooza nti okugandawaza 'ekibalangulo"(mathematics) n'ekimanyo(sayansi) tulina kwewola bwewozi bigambo okuva mu nnimi ez'ebunaayira.
Empisa ez'Obuntu(Morals)
Engeri y’okutereeza omwana alimu embazuulu
Okuteeka empisa mu mwana ow’embazuulu kyetaagisa obumalirivu wakati mu kumukulaga okwagala. Mu butuufu bw’oba olina abaana kkumi na bataano oba abaana basatu buli omu sooka omanye embeera ze olyoke olabe gy’omwang’nga okumutendeka mu mpisa, wakati mu kwagala. Waliwo oli nga mu buzaale bwe ava mangu mu mbeera ate omulala nga mukkakkamu oba musirise ate omulala nga wa mbazuulu. Ky’olina okukola:
	Kwe kumanya ekintu buli mwana wo ky’asinga okutekako essira mu bulamu bwe
Okugunja ebigambo(Conceptualisation)
Ate laba muwanga bwajja n'akugamba nti "embaziso", namba ezibala" kye kivvuunula eky'olungereza "number" ate bw'amala n'akugamba nti "zero" mu luganda y'enkuumakifo(placeholder) ate bw'amala n'akugamba nti kyokka embaziso era oyinza okugiyita "namba" mu Luganda era "enkuumakifo(zero) era oyinza okujiyita "zziro" oba "zzeero" mu Luganda.
Empisa ez'Obuntu(Morals)
	. Omwana ow’embazuulu buli lw’omuboggolera, okumukuba oba okumukangavvula tekirina kye kimukyusaako okutuuka nga ozudde ky’asinga okwettanira .Ayinza okuba nga ayagala nyo okulaba omupiira ku TV. Bw’oba oyagala okumujjamu ettumba, TV gisibire mu kisenge kyo okumala ekiseera ekigere , okutuusa ng’akoze ky’oyagala okumutereeza.
Okugunja ebigambo(Conceptualisation)
laba Muwanga bw'akugamba nti "angle" mu luganda liba "eppeto" mu bunji "amaweto" oba "empeto" ekiyinza okutegeeza "ensonda oba ekkoona. Laba bw'ajja n'akugamba nti "line" eky'olungereza era oyinza okukiyita "layini" ekyewole mu Luganda oba "olukoloboze" oba "omusittale". Olulimi lugaggawala bigambo ebirina  amakulu ge gamu oba agaliraaniganye.
Empisa ez'Obuntu(Morals)
	Eri buli mwana wo yogera mu bukkakkamu. Tomukayukira oba okumuboggolera.
	Twala ebiseera oyogere nabo nga obayigiriza mu ki ky’obasuubiramu. Tebamanyi okutuuka nga obayigirizza. Edda bassenga baabuliringa abaana abawala ate bataata abato oba abakulu ne babuulirira abalenze naye kati abantu bonoonefu, n’awe wennyini taata w’omwana wo omulenzi oba omuwala wenyigre mu kumubuulirra okuba omweteefuteefu mu buli mbeera ,omuli okweteekerateekera n’obufumbo. Bintu bingi by’oyinza okubuulirira omwana wo ku bufumbo  ebiteetagisa kuwemula yadde ekigambo ekimu, ng’abamu  bwe balowooza.Eky’okulabirako empisa, okwekuuma ababi, okwekwasa Katonda , okukola , n’obutazaala baana omuntu b’otetegekedde bye bimu ku bintu omuzadde yenna by’ayinza okubuulirira abaana be.
Okugunja ebigambo(Conceptualisation)
Abaganda mulekere awo okwewugguusa nga mugamba nti emiramwa gy'okubala ne sayansi tugyewole bwewozi okuva mu nnimi engwira. Wegatte ku Muwanga tugaggawaze olulimi lw'obujajja !!Alaze nti ebigambo bye tuyinza okweyambisa okugunjawo emiramwa egya sayansi n'ekibalangulo(Okubala) egisinga obunji tubirina mu Luganda !Ssabasajja kabaka awangaale ne Nabagereka  agarekere Obuganda.
Empisa ez'Obuntu(Morals)
•	Fuga obusungu bwo.Bw’oba omuzadde atasobola kufuga busungu many anti toli mugunjufu kimala .. Okufuga obusungu kyetaagisa okukozesa omubiri gwo, obwongo ne mwoyo wa Katonda, ebisatu ebikola obulamu obujjuvu. Okuba nga oddiridde mu bulamu bwo eri Katonda kya kabi nnyo nga okulekera awo okwefumiitiriza mu bulamu bwo era kya kabi nnyo nga obutejanjabisa ndwadde za mubiri oba endya embi. Kyetaagisa okumanya obukulu bwa Katonda mu bulamu buuno mu kifo ky’okuteeka essira mu kukkusa omubiri n’ebyokulya, eby’amasanyu, oba amagezi ag’o mu mutwe byokka. Okufuga obusungu kyetaagisa okwewummuza, okusaba essaala, okukola dduyiro, okulya ku bibala, enva endiirwa n’emmere enganda okwongereza ku masala amalala era otambuleko ne mikwano gyo awali embeera ekusobozesa okunyumya n’osekamu.
Okusiga Empagi ez’Obutabaganyi mu baana
Abazadde oba abakuza balina okwewala ebintu ebiziiyiza omwana okukulaakulanya obutonde bwe obw’obutabaganyi ne bantu banne. Okusobola okufuula omwana omutabaganyi omuzadde oba omukuza yenna erina okusiga empisa zino wammanga mu baana be:
(i) Obujagujagu
Obujagujagu mugatte gwa maanyi ga mubiri, obukyamufu, obubuguumirivu, n’okutegeera okwembagirawo (intuition).
Amaanyi mu mubiri gakusobozesa okukola emirimu gyo egyabulijjo ate obusobozi bwa mulengera (mental skills) bukuyamba okukola ku bizibu by’osanga mu bulamu.
Obujagujagu bweyolekerawo mu bato n’abavubuka kyokka okukaddiwa kukendeeza obujagujagu..
Yadde nga obujagujagu buyinza okuba obuzaale, omuzadde , oba omukuza ayinza okuteeka omwana we mu mbeera emufuula(emuyigiriza ) omujagujagu ng’amubuulirira n’okumulaga engeri ebintu gye birina okukolebwamu n’okweyisaamu mu mbeera ez’enjawulo , ekyokulabirako okumuyigiriza okwetuma,okukola emirimu egy’enjawulo, okwaniriza n’okugabula abagenyi, okukubiriza enkiiko, okunokoolayo ebitono.
(ii) Okwekakasa oba okwekkiririzaamu
Sitegeeza kwematira .Omuntu eyekkiririzamu y’oyo atemotyamotya. Okwekkiririzaamu,, okwekakasa, okukkaatiriza byeyolekerawo mu muntu abirina.
Okwekakasa ki kyoli, ki ky’osobola okukola , ne ki ky’oyogera kitegeeza bw’etegefu n’obumalirivu okwang’anga obukunizo obukuweereddwa oba ebibuuzo eby’enjawulo ku mulamwa. Omuntu ey’ekakasa aleetera abalala okumukkiririzaamu. Okwekakasa oba okwekkiririzamu si kwematira kyokka oluusi bwe kuyitirira kuvamu okwematira, okwemanyamanya n’obutagambwako.
Okwekkiririzaamu lwe luta olusooka okwekulaakulunya kyokka kikweetagisa okuba nga wekakasa ekyo ky’omanyi ate ng’osobola okukozesa okumanya okwo okukola eby’amagezi.
Okwekakasa oba okwekirizaamu kutandika na kutendeka mwana kunoonya kumanya nga asoma oba n’omubuulira oba n’okumulaga ebintu eby’enjawulo asobole okufuna obumanyirivu, tekijja buzzi ku bwakyo. Omuntu okwemotyamotya kiva mu kuba na kumanya kutono lwa butafaayo kunoonya kumanya ng’asoma ebitabo oba ebiwandiike ku miramwa egy’enjawulo, akola okunoonyereza ku buttonde oba ne yebuuza ku balala.
N’olwekyo omuzadde laba nga omwana wo omuteeka mu mbeera ekulaakulanya ebyo by’amanyi nga olumu ogenda naye mu bifo ebyenjawulo omuli eby’okuyiga  ne  mu Bantu b’ayinza okuyigirako ebintu eby’enjawulo.
(iii) Okulaga Obumativu
Omuntu atamatira taba mutabagnyi mulungi kuba buli bbanga aba yerumaruma nga alaga nti tamatidde abo abalala kye basobodde okumukolera. Okuyigiriza omwana okumatira, okufaanana n’okumuyigiriza okusiima kitandika na kumwebaza nga alina ky’akoze n’akimaliriza yadde nga takikoze bulungi nga bwe wandyagadde ate era n’omuyigiriza okwebaza ekiba kimukoleddwa.
Omwana olina okumuyigiriza okumatira.Waliwo abantu abamu ng’ebirowoozo byabwe babiteeka ku buzibu oba ebizibu ebibatuusiddwako ne beerabira nti waliwo n’ebirungi bingi ebibakoleddwa abalala. Omuntu nga oyo omukolera ekintu n’atasiima ng’alowooza nti omukoledde kitono era alwawo okumatira ebimukolerwa abalala oba n’ebyo by’aba yekoledde ku lulwe.
Obutamatira balala bye bakukolera y’emu ku mbeera z’obuntu embi. Okulaga obumativu kitegeeza kusiima, kwebaza n’okuddiza, yadde akatono, anti omuganda agamba nti “akatono kazira mu liiso”. Bw’otamatira bikukoleddwa ne byewekoledde togenda ku bimatira.
(i)	Obwesigwa
Tewali muntu ayagala kutabagana na muntu atalina bwesigwa oba atesigika. Obutabaganyi buzimbira ku bwesigwa mu bantu abakolagana mu ngeri emu oba endala.
Obugunjufu kikwata ku kumanya buvune obuyinza okuleetawo embeera etali ya bwesigwa oba okumanya engeri gy’okwataganyaamu embeera eno nga ebaddewo. Obwesigwa bwetaagisa nnyo mu kukuuma emikwano n’enkolagana eza buli kika. Obwisigwa kitegeeza okwekakasa nti omuntu gw’okolagana naye mwesigwa oba yesigika oba ali ekyo ky’alaga (integrity).
Obwesigwa bukula buli bantu lwe beeyongera okumanyagana n’abalala .Obwesigwa buva mu nneeyisa eyesigika erimu obwenkanya, amazima, okufa ku balala, n’ebirala.
(ii)	Okusiima
Nga bwe kiri ku kumatira, okusiima kiyamba nnyo okunyweeza enkolagana mu bantu. Kino kitegeeza nti obutabaganyi bwetaaga okulaga okusiima ekyo ekikukoleddwa. Obugunjufu kikwata ku kumanya buvune obujjawo nga omuntu akuwadde oba akukoledde ekintu eky’omugaso n’otasiima oba n’otalaga kusiima. Okusiima kuba kulaga nti osanyukidde ekikukoleddwa. Okusiima kiwa abo oba oyo gw’okiraze amaanyi okwongera okukola obulungi.
Singa ekintu ky’otaddeko ebirowoozo byo okukikola kikakasibwa okuba nga kikoleddwa bulungi, oyo akikoze afuna essanyu n’obumativu era ne kimuwa amaanyi okugenda mu maaso n’okukola  ebirala ebisingako n’awo. Okusiima era kyetaagisa ng’omuntu abadde alina ky’akukoledde mu ngeri ey’okukuyamba. Okusiima n’okumatira njuyi bbiri ez’ekinusu ekimu.
(iii)	Essuubi
Omuntu atalina ssuubi mu bulamu takolaganika naye. Obugunjufu era kikwata ku kumanya buvune obuyinza okuva mu kuggwamu essuubi oba obutaba na ssuubi mu bulamu. Essuubi eba mbeera ya buntu ejjawo endowooza embi ebaddewo mu bulamu bwo. Essubi kuba kulowooza nti ekiruubiriro kyo kigenda kutuukirira. Omuntu alina essuubi y’aba n’obusobozi okubaako ky’akola okulaba ng’atuuka ku kiruubirirwa kye.
Essuubi liva ku kuba nga waliwo obubonero obukakasa nti ekiruubiriro ogenda ku kituukako. Omuntu atalina ssuubi kizibu nnyo okuzimba n’okukumakuma banne era takolaganika naye.
(ix) Obusaasizi n’Obuyambi
Okuba n’omutima ogusaasira n’oguyamba abalala nga bali mu bwetaavu kikwetaagisa okuoonya engeri ez’enjawulo ez’okuyambamu abantu mu bizibu eby’enjawulo ebibaawo mu bulamu. Kino kye kimu ku bikufuula omutabaganyi omulungi kubanga oba weyunirwa abalala. Ebimu ku bintu ebyetaagisa buli muntu okumanya, kwe kujjanjaba n’okubudaabuda abali mu mbeera ey’obulwadde obw’ebirowoozo oba obw’omubiri, omuli n’abagenda okufa.
Ebiseera ebisinga omuntu gw’olabirira bw’aba ng’alina obulwadde obutawona aba ayagala kufiira waka. Oba omulabiridde waka oba mu ddwaliro, waliwo omuntu omugunjufu by’alina okumanya okusobola okulaba nga omuntu we afa musanyufu n’okukkakkanya obulumi.
Omuntu agunjuse alina okubaako ky’amanyi ku bulamu obw’okulwala n’okufiirwa oba okufa, kireme kumuzibuwalira  nga kibaddewo. Si kyangu kulabirira muntu afa oba agenda okufa. Atali mutendeke aba ayagala okuyamba naye alowooza nti ayinza okwogera oba okukola ekintu ekinaayongera okwennyisa okuyi kyokka bw’oba nga ofunye okubangulwa osobola okukola enjawulo mu bulamu bwe obusembayo. Olina okumanya nti:
(a) Omuntu abeera mu mbeera ey’okufa aba n’ebyetaago bye bimu n’ebibyo. Kino kitegeeza yetaaga okwagalibwa, okufiibwako, ava mu mbeera ez’obuntu, anyiiga, yetaaga okuzzibwamu amaanyi, okuwona, n’okusinza Katonda.
Omuntu ali mu mbeera ey’okufa ayinza okweraliikirira nti agenda kusuulibwa awo awatali kufiibwako olw’okuba obulwadde bumusazeeko obulamu obwa bulijjo era aba mu kutya okuba nga omubiri gwe gugenda kufuuka yegeyege mu bulumi obutagambika era akungubagira obulamu nga alaba bumugendako. Ayinza okweraliikirira olw’abo b’agenda okuleka emabega naddala b’abadde alabirira nga abaana be bazaala oba abantu be abalala. Kino kimutuusa ku kwogera ku bulamu bw’ayiseemu. Wano olina okumanya nti yetaaga okufiibwaako n’okuwulirizibwa.
(b) Omulwadde omuyi  yetaaga okulagibwa omukwano okusinga   okuweebwa obujjanjabi bwokka. Omulwadde ali mu mbeera ey’okufa yetaaga okulagibwa omukwano   mu kifo ky’essira okuliteeka ku bulwadde obw’omubiri bwokka. Batera okuva amangu mu mbeera zabwe ez’obuntu nga okunyiiga, okunakuwala, okwesisiwala, n’okutya. Embeera zaabwe zino za buntu ddala era zetaaga okulaga nti zifiibwaako nga kino kitandika na kubalaga mukwano.
Okumukwatako kiyamba okumukkakkanya era abantu banji ababeera mu mbeera ey’okufa bakkakkana ng’ababalabirira babakwatako ku ngalo  oba ku mukono oba ne babanywegera.
(c ) Ggwe ajjanjaba kkakkanya embeera zo ez’obuntu
Yadde kyetaagisa okubalaga nti babadde n’ekifo kya njawulo mu bulamu bwo, kyokka ate bwe wennyika ennyo kiba kyongera okubakola obubi. Balage okwagala naye ate fuga embeera zo ez’okunakuwala, ennyiike, n’okweralikirira zireme kuvaayo nnyo ate kino kyongere okumukosa ebirowoozo.
(d) Wefeeko
Okulabirira omuntu atagenda kuwona si kyangu era kyangu okwemalira ku muntu ono ate ggwe n’otefaako. Gy’okoma okwefaako gy’okoma n’okubeera omwetegefu okuwa omulwadde wo obujjanjabi obwetaagisa.
(e) Manya obubonero obulaga nti omuntu wo ali mu mbeera ya kufa :
•	Atandika obutassa bulungi ; ayinza okussa empola ate n’assa nnyo •	Ayogera nti agenda kufa •	Afuna obuzibu okumira emmere oba okunywa •	Atandika okusegeera ebintu ekifuulannenge (illusion) n’afuna n’ebirabampewo (hallucinations) olwa mutereezabulamu (body metabolism) we okukyankalana. •	Yebaka nnyo ate nga tazuukuka mangu, yadde ogezaako okumuzuukusa •	Obutayogera oba okuddamu ebimubuuzibwa •	Amala ekiseera kiwanvu nga teyenyeenyezza •	Emikono, amagulu bitandika okunnyogoga ennyo. •	Olususu lufuuka olwa bbululu •	Akendeeza okufuka nga ate omusulo guddugaalirira oba gukyusa kkala. •	Akanyigirizi k’omusaayi (blood pressure) kadda wansi okuva we kabeera bulijjo. •	Okulekera awo okusegeera ne sensa ze. Alekera awo okusenserwa (feeling), okuwunyiriza, oba okulaba naye kigambibwa nti aba akyawulira.
Laba nga wabeerawo omuntu ku lusegere lw’oyo afa kuba aba akyawulira kyokka wewale okukaaba n’emiranga asobole okukutuka mu mbeera etali ya kawereege. Ab’enganda n’abemikawano okubeera omuntu wabwe ku lusegere ng’ataawa bakikole mu  mpalo obutakoowa. Kyokka manya nti si buli muntu nti ayita mu bubonero buno bwonna. Okufa kuyinza n’okujja embagirawo oba okuba okw’ekikutuko.
Karenga
Karenga, ekibuga mu Kaabong mu Yuganda.
Empisa ez'Obuntu(Morals)
(x) Okwewala Sikimanyinkitye (superstitutions)
Omuntu alowooleza mu sikimanyinkitye aba muzibu nnyo okukolagana naye kubanga buli kintu ekimuyitiriddeko okutegeera mu magezi ge akijuliza nsi ya myoyo egisukkulumye ku bw’omuntu.Obugunjufu kitegeeza kuba waggulu wa ndowooza ya sikimanyinkitye (superstitution). Mu ntabaganya ezikyali emabega mu nkola ya sayansi, buli kintu ekizibu okutegeera kitwalibwa okubaamu emyoyo egisukkulumye ku bw’omuntu (supernatural spirits) era ne kisamirirwa mu ngeri ey’okukitiitiibwa. Ezimu ku nneeyisa eza sikimanyinkitye abantu abateyunira nkola ya sayansi ze beyunira mulimu:
•	Okusamirira ebisolo naddala ebirina kkala ezireekana nga enkoko, embuzi, kkapa, embwa, oba ente enjeru.
•	Okusamirira ensolo eziri mu mbeera ezitali za bulijjo, gamba nga omusota ogwakula ne guwola, goonya, n’ ebinyonyi nga babiyita mageege.
•	Buli kirooto bakirabamu emyoyo egisukkulumye ku bw’omuntu nga tebamanyi nti ebirooto ebisinga obungi, yadde n’ebyo ebitiiisa biva ku kukyankalana kwa mutereezabulamu mu mubiri (body metabolism) nga waliwo ekitaataganyizza entomeggana ya kemiko mu mubiri gamba nga okweraliikirira, ennyiike, okunyiiga. Omuntu avudde mu mbeera y’atera okuloota ebintu eby’enjawulo naddala ebitiisa si lwa kuba nti bibaawo naye enkola z’omubiri ziba zikyankalanye. Ate era ekirooto olumu kiba kifaananyi kya mulengera ku ekyo ky’olowozaako oba ky’oyinza okulowooza nti kiyinza  okubaawo.
Obugunjufu kitegeeza kubeera waggulu wa sikimanyinkitye osobole okulaba sayansi mu bintu ebisinga ebigenda mu maaso mu buttonde era mu kifo ky’okubisamirira okozese  akalombolombo ka sayansi okubinoonyerezaako, okufuna sayansi ali emabega wabyo.
Omuzadde oba omukuza yenna alina okutegeeza abaana ekituufu nti bye bayita lubaale baali bantu naye nga bakagezimunyu era be bassekalowooleza ba Buganda ab’edda ate ng’abasinga bakozesanga kalombolombo ka sayansi akalimu enkola ya sayansi ey’ekebejja, ne yekenneenya wakati mu kwefumiitiriza okutuuka ku kuvumbula ekituufu. Tewali muntu afa n’asigala nga akyayinza okuyamba abalamu. Buli muntu alina kwerwanako yekka nga mulamu so si kulowooleza mu bajjajja be abaafa.
Kino tekitegeeza nti tetulina kulima bijja bya bajjajja ffe n’abantu baffe abawummula n’okubajjukira olw’ebintu ebirungi bye baakola nga balamu.
ENNAKU MU SSABIITI
ENNAKU MU SSABIITI
WEEK DAYS Zino z’ennaku mu ssabiiti n’amannya mu Luganda.
Karuma
Karuma, ekibuga mu Kiryandongo mu Yuganda.
Entababaganya n'Entababuvobwawamu(Society and Community)
Amakulu g’ebigambo
(i)	Entababuvobwawamu(community)
(ii)	Entabaganya(society)
(iii)	Ensi (Earth)
(iv)	Enkulungo(Planet)
(v)	Omwezi (moon)
(vi)	Okusengeka=okuteekateeka mu ngeri ey’ekibalo
(vii)	Sabasengekera (Supersystem)
(viii)	Sebasengekera(suprasystems)
(ix)	Ensengekera (systems)
(xi)	Ensengekera za entababutonde(ecological systems)
(xii)	Ensengekera z’ebiramu(living systems)
(xiii)	Ensengekera z’ebitali biramu(nonliving systems)
(xiv)	Ensengekera eza wansi(subsystems)
Okwanjula: Ensengekera y’Obwengula n’Ensi
Okusobola okumanya ekifo ky’eggwanga lyo mu nkulaakulana y’Ensi osaana onnyonyoke emiramwa gy’Entababuvobwawamu n’Entabaganya.
Era kyetaagisa okumanya emitendera enkulaakulana y’Entabaganya ku nsi mwezze eyita okutuuka weeri kati wakati mu bwengula we tuli.
Bwe twogera ku “nsengekera” y’ekintu, tutegeeza nti buli ekikirimu kisenge bulungi era nga tekiriimu kintu kyonna kitalina kigendererwa. Ensengekera erina ebitundu oba ebiwayi ebirina ekibikwataganya ate nga byonna biri mu mbeera ey’okwebeezaawo.
Buli kitundu ky’Ensengekera nakyo kirina ensengekera eyaakyo era ensengekera y’ekitonde eyimiridde wo ku amaanyikasoboza  agakibeezawo.
Buli kitundu ekibeera mu nsengekera kikolagana mu ngeri ez’enjawulo n’ekirala bwe biri mu nsengekera emu. Mugobansonga w’obutonde alaga nti ensengekera, zeyoleka mu bintu byonna, ebiramu n’ebitali biramu.
Enkulungo Ensi nsengekera ya biramu n’ebitali biramu. Ensi Sabasengekera omutono (small supersyetm) ow’ensengekera za Semawanga(national systems) omuli n’ensengekera ya entababutonde, omuli ebiramu n’ebitali biramu byonna.
Ensi nsengekera ey’omuggundu ,erina akakwate akatasattululwa n’ensengekera y’enjuba yaayo, nampewo(atmosphere) waayo, ebitonde byonna ebigirimu n’amaanyikasoboza agava kun juba yaayo mu bwengula.
Sabasengekera y’obwengula eri awamu ennyonyolwa nga omugatte ogw’ekibalo ogw’ebitonde n’amaanyikasoboza mu kitundu ekiri mu bwengula ekiteekedwateekeddwa okukolagana kw’ebitundutundu by’ensengekera ebiri mu nsengekera yobwengula.
Ensengekera eno erimu watomu, molekyu, enkulungo, ensengekera z’enjuba, ensengekera z’ensegekera z’enjuba oba Golomola awamu n’obwongula bwonna okutwalira awamu.Muno mutwalirwamu n’ensengekera z’ebiramu ebiri ku enkulungo Ensi.
Ensengekera z’ebiramu nazo ziri mu biti bingi nga muno mwe muli n’ensengekera za entababutonde omuli ebisolo n’ebimera. Ekigambo nsengekera era kikwata ku nsengekera z’ebikolwa by’enneeyisa y’ebiramu  era n’ensengekera y’ebirowoozo ebiragibwa mu bubonero, ekiyitibwa “ensengekera z’emiramwa”.
Sabasengekera w’ensengekera zonna era yeyolekera mu nteekateeka ya bwengula nga bwe buli. Ekibuuzo ekinaakubeera mu mutwe buli bw’oyongera okulowooza ku kibalo ekyakozesebwa okutonda obwengula kiri : Ani yakola okusengeka kw’obwengula n’ensi yaffe okw’ekibalo ekya waggulu bwe kutyo? Emitendera gy’ensengekera y’Ebiramu
Ensengeka y’ebintu ey’emitendera egy’enjawulo yeyoleka okuva ku busirikitu bwa  patike za watomu okutuuka ku bwaguuga bw’obwengula ne Ssengendo ezibulimu. Watomu ze zikola molekyu ate molekyu zo nezikola buli kintu ekiri mu buttonde mu bwengula bwonna ne ku nsi, enkulungo, zo ate ne zikola ensengekera ya zienkulungo(planetary system) eziri mu mugendo ogwetoloola enjuba mu bwengula obwaguuga.
Ensengekera mu mutendera ogumu zifaanagana okusinga ensengekera mu mutendera omulala. Ensengekera z’ebiramu zikolebwa molekyu nnyingi ng’ezebitali biramu. Kyokka ebiramu birina molekyu ezirukiddwa mu ngeri ey’ekibalo ekya  waggulu okusinga ku bitali biramu mu ngeri y’emu ssengendo eziri mu bwengula gye zateekwateekwa mu ngeri ey’ekibalo okubeera mu bbanga nga ziseeyeeya awatali mpagi eziwanirira kyokka nga tewali eva mu kkubo lyayo kutomera ndala.
Ebiramu byonna bikolebwa mu molekyu z’ebiramu(organic molecules) ; ebiramu byonna birimu asidi wa nyukiraiki(nucleic acids) ne asidi za amina(amino acids) ezikola kazimbamubiri(proteins). Asidi za nyukiraiki ne kazimbamubiri mu buttonde ziri mu biramu byokka. Ensengekera z’ ebiramu zonna era zirina okufaanana kwa molekyu, ekiraga nti birina obujajja bwe bumu olw’okuba nti kirabika byakolebwa okuva mu busirigini(genes) bwe bumu.
Ensengekera z’ebiramu ziri mu mitendera musanvu, buli gumu ne situla(structure) ya gwo :
(i)	Obutaffaali bwe’ebiramu(Cells).
Obutaffaali bw’ebiramu bukolebwa molekyu ez’enjawulo. Zino molekyu kazimbamubiri ezirina obusirigini era nga zisobola okuzaala endala munda.
(ii)	Ebitundu by’omubiri (Woogani). Buno bwe butaffaalikazimbamubiri nga bwekutte wamu okukola emiwuula(tissues). Zino ze situla z’omubiri ezikola ebintu eby’enjawulo(emigereke).
(iii)	Ekikula(a spieces Kino kiba kikula kya kiramu ekiba mu nju emu era ng’ekikula kino kyezaalamu kyokka.
(iv)	Ekibinja ekitaliimu nteekateeka .Ebiramu bibiri oba okusingawo byekolamu ebibinja. Ebisolo mu bibinja bino mwe bibeera. Yadde nga “entabaganya” ez’enjawulo mu biwuka ebitabagana ng’enjuki zirina okufaanagana kunji n’entabaganya z’omuntu, situla  n’enkola zaazo  zifanaagana nnyo ez’ebibinja by’abantu okusinga entababuvobwawamu oba entabaganya. Omuntu nga tannabeera mu kiyitibwa ntabaganya oba ntabaganyi yasooka naye kubeera mu bibinja nga ensolo endala.
(v)	Entababuvobwawamu (Ebibinja ebiteeketeeke). Ensengekera zino zaawulibwa okuva mu bibinja ebitaliimu nteekateeka si lwa bungi oba butono bw’abantu ababirimu kyokka lwa kubaawo emitendera  ne situla z’obukulembeze oba enteekateeka y’entabaganya.
Omutendera guno gulimu ensengekera ez’ekintabuli(diversity), ezimu nga bubuga, butundu bwa teritoliya, buwanga obulina ekyefananyirizaako gavumenti omuli enkola z’amateeka, ebyenfuna, ebibiina by’eddiini , eby’obwannakyeewa n’ebyenjigiriza.
(vi)	Entabaganya. Entabaganya ennyonyolwa nga ekika ky’ensengekera y’entabaganyamawanga munda mu kkyo nga kirimu ebyo ebyetaagisa okugikuuma oba ensengekera eyebezaawo yokka. Entabaganya ey’omulembe guno yeyolekera mu “ggwanga-kawaliriza”(nation state). Amawanga gekomya era negakuuma butiribiri ekitundu kya teritoliya ekigere, gaba ne gavumenti eya wakati era nga gatera okuba n’obyobuwangwa ebirambulukufu.
(vii)	Ensengekera za Ssemawanga. Ensengekera zino zirimu entabaganya bbiri oba okusingawo, ezewaayo okuteekawo enkolagana mu biba bikkaanyizibbwako era nezeyama okugondera omugako oba enkolagana ezikkanyizibbwako.
Mu mutendera guno mulimu okwegatta, okukolera awamu n’enteekateeka ku nsonga eya namunigina oba ensonga ez’enjawulo wakati w’amawanga agaba gatabaganye. Entabaganya zikiikirirwa abakiise(deregates) mu nkungaana z’ebibiina by’amawanga. Ekyokulabirako mu nsengekera za semawanga mulimu UN ,EAC, ECOWAS ,EU, n’endala.
Ensibuko y’Entabaganya mu Buganda
Nga tewanabaawo “ntabaganya”(Society) wasookawo “entababuvobwawamu”(Community); Ebigambo bino byawukana bitya?
Mu Buganda eyedda era okufaananako mu bantu ab’obuwangwa obulala ku nsi, obukulembeze bwalanda okuva ku nju. Olwo buli nju n’egenda nga ezaala .Oluvannyuma enju ezirina obujajja obumu zegatta okukola ebika.
Abantu abaali mu kika ekimu baalinga balina obujajja bumu ate era okusooka nga babeera ku kyaalo kye kimu. Akabondo k’abantu abalina obujajja obumu abaaberanga ku kyaalo ekimu bwe katandika okusenga mu byalo ebibaliraanyewo, ebyaalo ne bitandika okubeeramu abantu ab’ebika eby’enjawulo.
Bano be basooka okukola  “entababuvobwawamu” (community); ekitegeeza okubeera mu mbeera etali ya kyeyagalire, eyokutabagana olw’embeera emu gye mubeeramu nga mwogera olulimi lumu  mu buwangwa obumu  ku kyalo oba  mu kintundu ekimu.
Okutabagana kuno okwajjawo mu bantu ab’ebika eby’enjawulo nga bagumba mu kifo kimu omuli obuwangwa n’embeera eya awamu kwe kwavaamu entababuvobwawamu.
Oluvannyuma obwakabaka bwagenda bugejja ne buwamba n’okumaamira ebitundu by’obuwangwa obulala obwetolooddewo okuva ku Bunyolo, Abanyala ,Abaluuli entababuvobwawamumubantu n’ebeera nti tekyekusiza ku bantu ba buwangwa bumu bwokka obwa abaganda wano entababuvobwawamumubantu ez’enjawulo eza Buganda ne zikola “entabaganyabuwangwa” oba entabaganyabantu oba entabaganya(Society).
Ebigambo entababuvobwawamu n’entabaganyabuwangwa oba entabaganyabantu (Entabaganya) mu bumpimpi  bye bifuuka “”entababuvo”(community) ne “ entabaganya”( society) , nga bwebiddingana.
Enjawulo wakati w’Entabaganya n’Entababuvobwawamu