cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кьуьчхуьр
Тарих
Хуьр вад мягьлейриз пай хьанва: Кьешенг мягьле, Ишахь мягьле, Лакахъ мягьле (Сенгер), ТӀула мягьле ва Варазан мягьле. Ирид муькъвер (абурукай 5 тагъдинбур я), 3 мискӀинар, 5 пӀирер, 5 булахар. Хуьруьн пуд патайни гъвечӀи вацӀар авахьзава. Хуьруьн 37 майишат гатун чӀурал алай, ана абур малдарвилел алахънавай, некӀедин магьсулар гьасилзавай. Хуьруьз гзаф гегьенш векьин чкаярни никӀер авай, меже квай къацу векьив кьуьчхуьрвийри чпин къуншидал алай хуьрерни таъминарзавай. Кьуьчхуьрвийрин виликан машгъулатрикай рахайтӀа, къейд авуна кӀанда хьи, итимринни папарин хиве авай буржийрин арада къати сергьят эцигнавай. Залан кӀвалахар итимри (цан цун, векьер ягъун, мал-лапаг хуьн, алатар расун) ийизвай, ва папарин хиве кӀвалин кӀвалахар ва сар михьивун, гьалар авун хьтин крар авай. Калар ацун мадни папарин кӀвалахрик акатзавай, амма лапагар ацун ва лапагрин некӀедикай ниси гьазур авун итимрин хиве авай кӀвалахар тир.
Археологиядин малуматри, сувавияр дегь заманайрилай инихъ лежбервилелни мардалвилел алахънавайди тестикьарзава. Асул гьисабдалди зулун къацар цазвай. НикӀербанвилин, кьвед ва пуд никӀин системадин шикилда гьална тур кьуьгъверин никерин тегьер виниз тир. Вири ник миянарзвачир ва вахт-вахтунда ийизвачир, эчӀел кьеридиз эчӀинзавай. Хуьруьнвийри лежбервиликай гзаф менфят къачузвай, агакьзвачир техилдин магьсулар округдин чӀехи бегьерар цазвай хуьрерай къачузвай. Хуьруьн майишат кьулухъ галамай алатрал бинеламиш хьанвай. Накьв расуна яцар кутӀуннавай туьрезар кардик кутазвай. Яцар — чӀугвадай къуват хьиз къуллугъзавай. Халкьдин арада гзаф гегьенш гьатнавай зегьметдин алатар дергесар, мукалал, кацаяр, ругунар, кьуьквер, арабаяр, кӀарасдин перер тир. XIX — XX виш йисарилай гатӀумна, кьуьчхуьрвийри чпинбурулай мадни къулай, тамам хъсанарнавай урус чешнедин алатар кардик кутаз эгечӀнавай. Абурун арада: ракьун куьтен, ракьун ва кӀарасдин сасар алай гъелерар, ракьун пер авай. XIX виш йисан эхирда урусрин дергесди, тӀимил нетижа гудай къулай тушир лезги дергес арадай акъуднавай. Кьуьчхуьрвийри сифте сефер балкӀанар кутӀуннавай урус тегьердин арабадикай менфят къачуз чирнавай. Урусрихъ галаз мукьва алакъаяр хьайидилай кьулухъ, чкадин адетдин лежбервилин магьсулрик картуфар гилиг хьанвай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 68 касди уьмуьр гьалзавай. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кьуьчхуьруьн агьалияр 1 134 кас тир.
КцӀарин муниципалитет
Администрациядин юкь — КцӀар шегьер я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: КцӀар, Къаяхуьр.
Гойдан
Агьалияр
Агьалидин вири татар я, абур тат ва азербайжан чӀалал рахазва. Диндал гьалтайла суни мезгьебдин мусурманар я.
Смугъулрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Смугъулар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Смугъул, Мичегь.
Константинос Цимикас
«Ливерпул»
2020-лагьай йисан 10-лагьай августдиз «Ливерпулдиз» элячӀна. 2020 йисуз им «Ливерпулдин» садлагьай гатун трансфер хьана.
Бартольд Василий Владимирович
Уьмуьрдикай
1899 йисуз Стенли Лэн-Пульди акъудай «Мусурманрин династияяр» ктаб Бартольда урус чӀалаз элкъуьрнай
Кумухъ
Кумухъ (Кумук) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. «Кумухъ» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Баскал хуьруьнсовет
Баскал хуьруьнсовет (Basqal bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак тек са Баскал посёлок акатзава.
Кьвепеле
Радиолокациядин станция
Кьвепеле шегьердилай тахминан 16 км кьибле пата Кьвепелпдин РЛС «Дарьял» ава. Им ракетайрин вигьирникай виликамаз хабар гузвай система я. Вилик Урусатдин арендадик квай.
Йота
Йо́та (ιώτα) — Ι, ι — грекрин алфавитдин кӀуьдлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Гъил») мана гузвай «йод» гьарфуникай арадал атанва. «Йота» гьарфуникай латин I ва J, кирил І, Ї ва Ј гьарфар арадал атанвайди я.
Накьвад Муьгъ
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 26 км яргъал ала.
Кеферпатан Къавкъаз
Динар
Муькуь мезгьебрин христианар:
Араб чӀал
Нугъатар
Къуръандиз агъзур йисалай виниз авай сурвал аватӀани кӀвале хайи нугъватар ишлемишзавай гилан кӀелай арабри жемятдин уьмуьрда гьа гьа эдебиатдин чӀалал рахаз жезва, анжах са гъвечӀи грамматика регьят ва гафарган цӀийи авуна. КъурЪан хьиз Исламдилай вилик тир поэзия ва бедуинрин чӀал хъсан, классикадин чӀалан чешне яз гьисабзавай тир.
Семит чӀалан кӀватӀалда араб чӀала кьунвай чка
Классик араб чӀал сур араб чӀалавай тӀимил чара я. Семитрин чӀаларин пара дувулар араб чӀалани ава. Алатай вахтара семитологияда классик араб чӀал семитрин чӀаларин арада виридалайни архаик тирди гьисабзавай тир. Амма вахт финивай, маса афразиатик чӀаларив гекъигунин рекьелди, алимриз чир хьана хьи пара араб чӀала авайди акьван лап сифте кьилинди туш.
Фонетика
«Грамматикадин кӀвалахра фонетикадин хилера анжах араб сесерин артикуляциядикай, тахьайтӀа гьакӀни абурун комбинаторикадин дегишвиликай кхьизвай тир. Арабриз кьетӀен таъсир индиан сесерин классификациядин системади авуна, ам артикуляциядин чка вам маса артикулятор лишанар гьисабдиз къачунал бинеламиш жезва. »
Ухулрин хуьруьнсовет
«Ухулрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Ухульский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 211 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Мю
Мю (μυ) — Μ, μ — грекрин алфавитдин цӀикьведлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Яд») мана гузвай «мем» гьарфуникай арадал атанва. «Мю» гьарфуникай латин ва кирил М гьарф арадал атанвайди я.
Квардал
Квардал (, агъул. Курдал) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр. Гелхен хуьруьхъ галаз «Гелхен» хуьруьнсоветдик акатзава.
Тарих
ЦӀуру эгьлийрин эхтилатрай, хуьруьн бине кутурбур Бащунаяр сихилдин векилар я. Хуьруьн кавхайрин гафаралди, Бащунаяр иниз чеб кӀевера гьатай чӀавуз атана хуьр кутунвайди я. Вилик абур хъсан мублагъ чилерал уьмуьр гьалзавай, амма са чӀавуз абур аварринни яхулрин чуькьуьндик акатнавай. Къвез — къвез гъвечӀи халкьар къуватдалди сувариз чуькьвена акъудзавай и кьве халкь сад-садахъ галаз мублагъ чилер патахъай гуьжетзавай ва халкьар чпиз муьтӀуьгъарзавай. Гьавиляй, кӀеви чуькьуьн эхиз тахьанвай Бащунаяр сихилдин бине кутур ксарни цӀийи чкадиз куьч хьана ацукьун мажбур хьанвай. КӀвалин затӀар — матӀар арабайриз кӀватӀна абур гьар саниз хъфизвай, хкягъай са рехъ авачир. Са пай Рутул райондиз хъфенвай, муькуь пай лезгийрин патав, Кьибле Лезгистандин районризни хъфенвайбур авай. Гьа и рекьелди гилан Квардал хуьр арадал атанвай. Гила, гъиле авай тарихдин малуматарни архивдин документар чирна-жагъурунивди малум хьана хьи, Бащунай сихил асулдай, Чарода районда уьмуьр гьалзавай лезги халкьарин группадик акатзавай арчин халкьдикай тир.
XVIII виш йисуз хуьре, астрономия, философия, биология илимрал алахънавай, Бащунаяр сихилдай тир Режеб алимди уьмуьр гьалзавай. Хуьруьн гьуьрмет авай арабист — алим Кужаяр сихилдин векил Али тир. Гьайиф къведайди ам я хьи, Октябрьдин революциядилай кьулухъ ам кьуна дустагъда тунвай ва хуьруьнвийриз гилалди адакай са хабарни авач. Квардал хуьре эсерар туькӀуьрзавай ва халкьдиз къуллугъзавай, шейх Ибрагьим-Халил лугьудай Шам вилаятдин мад са векил авай. Хуьре, и зурба алим ва арабист уьмуьр гьалнавай кӀвалин харапӀаяр гилалди ама. Адан гуьрметдай ина чӀурариз ва тамуз адан тӀвар эцигнавай. Гзаф сейлиз кьунвай чкайрикай сад шейх Ибрагьим-Халилан зиярат — пӀир я. Идалайни гъери хуьре мад кьуд пӀирер авайди я.
Флорида
Алай чка
АСШдин Алабама ва Джорждия штатрихъ галаз сергьятарзва. Штатдин сергьятар вири зуростровдин яргъивилихъди физва, гьакӀни адахъ кефер пата са тӀимил ччилер ва кьибле пата авай Флорида - Кис островрин кӀватӀал акатзава. Зуростровдинни Флорида - Кис островрин арада Флорида пролив ава. Штат рагъакӀидай патай Мексика заливдин, кьибле патай Флорид проливдин ва рагъэкъечӀдай патай Атлантик океандин ятари кьунва.
Климат
Ина къваларин йисан кьадар, штатрин арада виридалай пара я. Фад - фад иниз тропик тӀурфанарни къукърумар къвезва, и штат цӀайлапандин ягъунрин кьадардай рекордар ягъазва. Къукърум галаз гьакӀни хар ва торнадо жезва. Флоридадин кьибле пата авай ва саки гуьлуьн дережада авай шегьерриз цин ацӀурунри чӀехи зиянар гузва. Жив жуьреда къвалар, Кибле пата гьеле садрани хьанвайди туш, кьилди са Кефер пата кьеридиз къвазва куьруь вахтунин живер гуьзетнай, адалайни артух и живер гьар йисуз къвазвайди туш.
Флора
Тамарин зона, ина чӀехи пайда кӀеви жинсинин тарар виниз я, гьакӀни цацар хьтин пешер алай тарар, уьленрин наратт тар, наратт тарцин маса жуьреяр, мегъуьн тарцин ва шумал тарцин жуьреяр ава. Асулдай и тамар Флоридадин кефер патара чка кьунва.
ЧӀехи Къавкъаз
ЧӀехи Къавкъаз адет тирвал пуд патариз пай хьанва: РагъакӀидай патан Къавкъаз (ЧӀулав гьуьлелай Эльбрусдин ценерал кьван), Юкьван Къавкъаз (Эльбрус сувалай Къазбекдал кьван) ва РагъэкъэчӀдай патан Къавкъаз (Къазбек сувалай Каспи гьуьлел кьван).
Силиго
Силиго (Siligo) — Италиядин Сардиния региондин Сассари вилаятда авай шегьер.
632 йис
632 йис — йикъан яргъи йис.
Кубачи чӀал
ТӀварцӀин эвез
«ду» (зун); «у» (вун); «нусса» (чун); «уша» (куьн); «итте» (абур);
«дила» (зи); «ила» (ви); «ниссила» (чи); «ишшила» (куь); «иттала» (абурун);
Зарнава хуьруьнсовет
Зарнава хуьруьнсовет (Zernava bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Зарнава, Агъа Зарнава, Муьшкемир, Сардагьар хуьрер акатзава.
Кси (гьарф)
Кси (ξι) — Ξ, ξ — грекрин алфавитдин цӀукьудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («агалтдай чка», «ттар») мана гузвай «самех» гьарфуникай арадал атанва. «Кси» гьарфуникай X|латин X ва Ѯ|кирил Ѯ (кси) гьарф арадал атанвайди я.
Рубас (вацӀ)
География
Йисан чими береда вацӀун дережа хкаж, хъуьтуьзни агъуз жезва. Адетдиндилай гзаф къвалар къвадайла гзаф вахтара селер къвезва.
Ар-Рахьман
Асул
Къуръандин аятар (1:3) (2:163) (13:30) (17:110) (19:18, 19, 26, 44, 45, 58, 61, 69, 75, 78, 85, 87, 88, 91, 92, 93, 96) (20:5, 90, 108, 109) (21:26, 36, 42, 112) (25:26, 59, 60) (26:5) ва масабур.
Вини Мулебки хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Вини Мулебки хуьр я.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Мулебки хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Кахетия
Крайдин кьилин шегьер — Телави я.
Администрациядин паюнар
Кахетия край агъадихъ галай муниципалитериз (районриз) пай хьанва:
Астана
Астана  — Къазакъстандин кьилин шегьер я.
Тарих
2022-лагьй йисан 17-лагьай сентябрдиз шегьердиз мад Астана тӀвар хкана.
Муги чӀал
Лексика
Мугьи чӀалан гафарин мисалар (литературадин дарги чӀалав гекъигайла):
Буьвел
Буьвел арадал атунин кьилин себебар жендекдин кьацӀайвал, хамунал жезвай бицӀи цӀархар, инсандин иммунитет зайиф хьун ва сагъламвилиз зарар гузвай тӀуьнар кьабулун я.
Кашанхуьр
Тарих
Лежбервилин вилик финифин чӀавуз уьзденри (лежберри) къуьл, сил, цуькӀ, гергер, нехв, нахутӀ, мух цаз ва хъсан бегьерар акъудиз чирнай. Мукьвал алай хуьрера хьиз, инин майишатра калер, лапагар, балкӀанар, гамишар хуьзвай. КӀвалерин шартӀара дишегьлийри гамар, сумагъар, рухар, гьебеяр, жижимар, сун гуьлуьтар хрун патал сар расна адакай чхрайра гъалар ийизвай. ХъенчӀин устӀарвал цуькведа авай вахтарни авай. «Кьара» тӀвар алай чкадал алугдай пичерин гелер гилани амукьнава. Ана тамун гапӀалра хъенчӀин устӀарвилин асул суьрсетрикай тир яру чеб гьалтзавай.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз гуьгьуьллувилелди пара кьван кашанхуьрвияр фенвай, абурун бязибуруз женгинир пишкешар вуганвай. Жуьрэтлу разведчик Балакеримов Шамил кьве «Баркаллувилин орденрин» кавалер хьанвай.
Нахада
Агьалияр
Агьалидин вири гунзибар, суни-мусурманар я.
Гугъри
Гугъри, гугърид ттар (урус. Персик: «персиядин хват») — Марвардхьтинбур хзандин, бадамдин жинсиникай набатат. Бадамдиз пара мукьва я, ва адакай са емишдив тафават аваз я.
Гьал
ЧкӀулдиз ухшар, сарар хьтин къерехар авай пешер ва марвардцуькдин рангунин цуьквер ахъайзавай ттар.
Гарринча
Гарринча ва я Мануэ́л («Манэ́») Франси́ско дос Са́нтос (Manuel «Mané» Francisco dos Santos; Garrincha) (, Пау-Гранди, Рио-де-Жанейро —, Рио-де-Жанейро) — Бразилиядин зурба футболист, XX виш йисан чӀехи эрчӀи вигьиндайди я. 1958, 1962-й йисарин дуьньядин чемпион.
Ренат Маликан хва Саидрин
Уьмуьрдин рехъ
Ренат 1988-лагьай йисан 27-лагьай марадиз Ставрополь шегьерда вичин дидедиз хьанва. Ам пара миллетрин хзанда хьанва, адан буба - лезги, диде - абазави я. Малик Саидрин, спортсмендин дах, Магьарамдхуьруьн райондин Бутахуьруьн Къазмайрилай я. Ренатаз лезгини абазин чӀалар чизва. Аял тир чӀавуз ам хизандихъ галаз Къарачай-Черкессиядиз куьч хьанва.
Хуьруьгрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Хуьруьг хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хуьруг, ЦӀийи Гъуьгъвез.
Хвереж (Кьурагь район)
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 22 километр кефердинни — рагъакӀидай пата, Агъул райондихъ галаз сергьятдал, Хвереж вацӀун дугундал чка кьунвайди я.
Авар Къойсу
География
Гатфаринни-гатун береда цин дережа хкаж жезва, хъуьтуьз агъуз.
Джуфудагъ
Вилик девирда Кьиблепатан Дагъустандин халкьари гатфарин береда и сувал цуькверин сувар къейдзавай.
Анди Къойсу
География
Ботлих районда Анди Къойсу вацӀун чапла кьерел IX—X виш йисариз талукь Ортаколо тӀвар алай дегь чӀаван шегьердин амукьаяр дуьздал акъуднай. Жагъай артефактри шагьидзавайвал, гьа чӀавуз чкадин агьалияр гьеле мажусияр тир.
Париж
Агьалияр
Антик чӀавара ва Юкьван виш йисарра пара кьадардин дявейрин, эпидемийрин ва массайрин гишинвилин гъиляй пара вахтара агьалийрин сан-гьисаб садлагьана тӀимил хъижезвай тир. Мисал патал, холерадин эпидемия хьайи вахтунда 1832-лагьай йисуз 20 агъзур кьван кас кьена.
Агъашегьерра абур гегьенш хъхьунин нетижада - 1921-лагьай йисуз 4,85 млн кас яшамизавай тир, 2006-лагьай йисуз - 11,6 млн кас. Парижда лап пара (шегьердин вири агьалийрикай 51,5%) паб тагъанвайбуру (гъуьлуьз тефейбуру) уьмуьр гьалзава - адетдин париждин хзан 1,88 касдикай ибарат я. Аялар хунин вири жем коэффициент 1,64 я - париждин хзанрикай чӀехи паюниз тек са аял ава. 2004-лагьай йисуз аялар хунин коэффициент 14,8, кьиникьин коэффициент - 6,6 тир. АкӀ хьайила, агьалийрин тӀебии артух хьун +8,1, умуми артух хьун +2,1 я.
Украина
Лап дегь бере
375 йисуз Азиядин дериндай атанвай гуннри готар кӀиник ктуна, ва готар Дунайдлай анихъ Рим империядиз кьуч жезва, гьина абури чпин кралвалар туькӀуьрзава. Гуьгъуьнлай, римвийрин ва абуриз куьмек ийизвай кӀеретӀрин пара вигьинрикай гуннрин пачагьвал вичин кьуват фад квадарна чукӀанва.
Киевдин Русьдин бере
IX-Х виш йисара новгороддин князь Олегди, днепропетровскдин ччилер Хазар каганатдиз гузвай харжуникай ада авурла, а ччилера кьилин шегьер Киев хьанвай, Рюриковичар династиядин гьукумдик квай дегьурусрин Киевдин Русь гьукумат арадал атана.
Святославди гьукумвал тухузвай чӀавуз Киевдин Русьдихъ вири рагъэкьечӀдай славян халкьар акатзава, ва Балканризни Хазариядиз яракьвилин вигьинар кьилиз тухузвай.
Ярославди печенгар барбатӀ авурла кьулухъ XI виш йисуз Украинадин чуьлериз куманар куьч жезва ва Русьдин кьибле сергьятриз гьамишан вигьинар ийизва. Ярославдин кьиникькай кьулухъ Киевдин Русьдин гьар областьдин князьрин арада къенепатан дявеяр эгечӀзава. Куьчери халкьарин вигьинрикай чеб хкудун паталай, славянрин чӀехи пай Кеферни - РагъэкьечӀдай Русьдиз куьч жезва, гьина Юрий Долгорукийдин гъилик абури пара цӀийи шегьерар эцигиз гегьеншарзавай. Гьа 1169 йисуз Владимирда чӀехикнязьвилин юкь бинеламиш жезва, гуьгъуьнлай иниз митрополит Масксим кьуч жезва.
Агъа-АрхитӀ
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 5 км яргъал, Чирагъ вацӀун чапла къерехдал ала. Мукьвал алай хуьрер: Вини-АрхитӀ, Агъа-ЦӀинитӀ.
Тазакенд хуьруьнсовет (Исмаиллы район)
Тазакенд хуьруьнсовет (Tezekend bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Тазакенд, Садлагьай Ениюл, Гандов, Кьведлагьай Ениюл, Куьгьнедагьар, Къарагая, Гарсала хуьрер акатзава.
Перу
География
Кефердинни рагъакӀидай пата Эквадордихъ галаз, кефер пата Колумбиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ ва Чилидихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай патарай Лас океандин ятари кьунва. И къалурзавай лишандал гьалтайла Перу Кьиблепатан Америкада пудлагьайди я.
Эндирей
Агьалияр
Йисариз килигна Эндирей хуьруьн агьалийрин динамика:
Исмаиллы муниципалитет
Исмаиллы хуьруьнсовет (Ismayıllı bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Исмаиллы шегьер акатзава.
Андреевка (Дагъустан)
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 319 кас тир. Хуьре цӀапар, даргияр, табасаранар уьмуьр гьалзава, вири суни ва шийи - мусурманар я.
Качалай
Качалай — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин хуьр. Качалай хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Буйнакск район
Тарих
1934 йисан 1 сентябрьдиз ВЦИК Президиумди, «Буйнакск райондин Ахкент, Кулецмин, Урми ва Ухли хуьруьнсоветар Леваши райондик кутун» къарардиз къачунвай.
З
З, з - З, з
Буйнакск район
Агьалияр
Йисариз килигна Буйнакск райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Муири чӀал
Муира чӀал, уркарах чӀал (чпин тӀвар: муира [muira]) - дарги чӀаларикай сад я. Дарги хилен кефер патан кӀватӀалдик акатзавайди я. Артузен вацӀун вини бассейндани Дживус (Хулахерк) вацӀун чапла патан агъавацӀарин бассейнра чкӀанвайди я (Уркарах райондин кеферни рагъэкъечӀдай пад ва Къайтагъ райондин кеферни рагъакӀидай пад). Адетдалди суварра уьмуьр гьалзавай и чӀалал рахадайбурун кьадар - 38 000 агъзур кас кьван я. ГьакӀни рахадайбурун са пай кьулувилел яшамишзава.
Геба хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 725 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Молдова
География
Молдова — унитар республика я; 32 районар, 5 муниципияр, Гагаузия ва Транснистрия (де-факто кьабулнавай гьукумат Приднестровьедин Молдовадин Республика я) акатзава.
Агъул чӀал
Нугъатар
Гилан агъул чӀала вад асул нугъатар ава: тпиг, керен, кушан, буркихан ва фите нугъатар. Агъул чӀалан литературадин чӀал тпиг нугъатдин фонетикадинни - грамматикадин системадал бинеламиш хьанва.
Клетка
Жугъурунин тарих
Клеткаяр акур садлагьай кас инглис алим Роберт Гук тир.
Вини-АрхитӀ
Тарих
XIX виш йисуз Вини-АрхитӀ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Агъа-АрхитӀ, Агъа-ЦӀинитӀ ва Вини-ЦӀинитӀ хуьрерихъ галаз Агъа-АрхитӀ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Герхмахи хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Герхмахи хуьр я.
Ашукьбайрамлы
Агьалияр
1864 йисан малуматриз килигна, Баку губерниядин, Шемаха уезддин Ашукьбайрамлы хуьруьн 37 кӀвале суни мезгьебдин мусурманар тир 230 кас азербайжанри уьмуьр ийизвай.
Аддала-Шухгельмеэр
Аддала-Шухгельмеэр — Дагъустанда, ЧӀехи Къавкъаздин рагъэкъэчӀдай пата авай Богос цӀиргъинин сувун кӀукӀ я. Адан кьакьанвал 4151 метр я. Чкадин агьалиди и сувуз Каббала-ни лугьуда.
КӀурукӀун
КӀурукӀун (Балуджа) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 6 км яргъал, Муглах вацӀун эрчӀи къерехдихъ гала.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Европа
ТӀебиатдинни климатдин шартӀар
РагъэкъечӀдай патан Европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава: Урусатдани (Арчедадинни Дондин къумар, Цимла къумар) Украинада (Олешкидин къумар).
Паюн
Гилан чӀавуз, СССГ, Югославияни Чехословакия чкӀайдилай кьулухъ, Юкьван Европадиз Австрия, Швейцария, гьакӀни идалай виликра РагъэкъечӀдайпатан Европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай Польша, Чехия, Словакия, виликан Югославиядин уьлквеяр, Румуния, Венгрия, са чӀавара Балтикадин уьлквеяр (абур мадни мукьвал-мукьвал Кеферпатан Европадик кутазава) талукьарзавайди я.
Виртуал гьукуматар
ва мсб.
Халкьарин арада авай сад-хьунар
Европадин гьукуматар чара-чара халкьарин арада авай тешкилатрин (дибвилин гьисабдалди экономикадинни политикадин тегьердинбурун) членар я.
Кеферпатан гьуьл
География
Кефер патай кьибле патаз яргъивал 1120 км я, рагъэкъечӀдай рагъакӀидай патаз яргъивал 1001 км я. Гьуьлуьн майдан 575 м² я, кьулан диринвал 94 метр я, гьавиляй гьуьле 54 000 м³ яд ава. Гьуьлуьз авахьзава пара вацӀар, гьабурукай: Рейн, Маас, Эльба, Гломма, Везерни амайбур. Кеферпатан гьуьл шельфвилин гьуьл я, кьулан деринвал 94 метр авай. Гьуьлуьн кӀандин чӀехи пай шельфдалд алайди я. Гьуьлуьн кьибле патан виридалайни пара дирин чкадин диринвал 50 метр я. Норвегиядинни Шетланд островрин арада авай чкайра диринвал гьич 200 метрни жезва. Къерехрилай яргъал виридалайни тӀимил дирин чка Доггербанк я.
Экономика
Кефер гьуьлуьн къерехрихъ пара девлетлу гьукуматар галайвили адакай пара чӀехи важибвал авай транспортрин рекьерин чка хьанва. Ина дуьньядин чӀехи рекьер акахьдай чкани я, Европадинни амай континентрин рекьер акахьзавай чка я. Гьуьлуьн портри дуьньядин 20%дилай пара гьуьлуьн тухунрин затӀар кӀвалахарзава. Гьуьляй лап пара паромрин рекьер физавайди я - Норвегиядин, Даниядин, ЧӀехибританиядин, Фарер островрин, Исландиядин, Нидерландрин, Бельгиядин арада физавай. Гьуьлел дуьньядин виридалайни чӀехи портар алайди я - Амстердамни Роттердам Нидерландра, Антверпен Бельгияда, Гамбург, Бременни Вильгельмсхафен Германияда, Лондон, Халлни Ньюкасл-апон-Тайн ЧӀехибританияда, Ослони Берген Норвегияда.
Агъа-ЦӀинитӀ
Агъа-ЦӀинитӀ (Ашага-Цинит) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-АрхитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Тарих
1930 йисуз хуьре садлагьай гражданвилин сифте чирвилерин мектеб кардик кутунай. Садлагьай муаллимар Манаф, Абдулвагьаб тир. Совет береда виринра колхозар туькӀуьрзавай чӀавуз, ЦӀинитӀрин эгьлиярни колхозра кӀвалахзавай.
Агьалияр
Къе хуьре 200-елай пара майишатар, 740 кас кьван агьалияр ава.
Караозек (Дагъустан)
Агьалияр
1926 йисан малуматриз килигна хуьре 258 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин 212 кас (82 %) нугъаяр тир.
Гила агьалидин вири бежтаяр, суни-мусурманар я.
Малави
Мала́ви Респу́блика (Republic of Malawi; 1964 йисал кьван адан тӀвар Ниясаленд тир, Nyasaland) — РагъэкъечӀдай патан Африкада авай гьукумат я.
Къалажух (Исмаиллы район)
География
Кьибле пад: Гьасанбеган къуза, Гуьлметан къуза, Челебирдин къуза, Жеферан къуза, Малгьаман тахта, Алибалаз къуза, Садыхан къуза, Фекьиз кӀукӀ, Чырыз тахта, Исмиз къуза, Умаран къуза, Къедик (кечид), Жанъалидин дагъ.
Гинта хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 429 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Гергебиль район
Агьалияр
Йисариз килигна Гергебиль райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Санкт-Петербург
Физкултурани спорт
Шегьерда са шумуд тӀвар-ван авай пешекарвилин клубри мукь кьунвайди я:
Волейбол: «Автомобилист» — Урусатдин чемпионатдин Вини дережадин Б лигада экъечӀзава; «Ленинградка» — Урусатдин чемпионатдин Суперлигада экъечӀзава.
Импала
Импала (лат. Aepyceros melampus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Намибия
Кефер пата Анголадихъни Замбиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Ботсванадихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай ва кьибледин пата Кьибле-Африкадин Республикадихъ галаз са сергьятрал ала. РагъакӀидай патай адан къерехар Атлантик океанди кьунва.
Уьлкведиз 5 йиса садра хкягъзавай президентди ва кьве палатадикай ибарат тир парламентди идара ийизва.
Ахнигар
Тарих
1937 йисуз хуьре «Красный октябрь» колхоз арадал гъанвай. А чӀавуз хуьре 94 майишат гьисабнавай. Ватандин ЧӀехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз 53 кас рекье гьатнай. Абурукай вирини - вири 12 кас элкъвена хайи хуьруьз хтанвай. Амайбур женгера телеф хьанвай. 1951 йисуз Эхниг ва Кутул хуьрери чпин колхозар сад-садахъ гилигна, «Правда» тӀвар эцигнай цӀийи колхоз туькӀуьрнавай. Эхнигра вири райондиз тӀвар-ван авай малдарар кӀвалахзавай. Абурукай сад, Яралиев Серкер, вичин чан къурбанд ийиз гьазур зегьмет патахъай гьукуматдин паталай пишкешриз лайих хьанвай.
Луис Суарес
Луис Суарес — испан тӀвар я.
Дели
Этимология
Шегьердин тӀвар «Дели» Дагьлиз (урду دہلیز; урусдал — сергьят, атӀун) лугьудай фарс гафуникай арадал атанва, маса версиядив килигайвал — Морьян, Раджи Дхайллу королдин тӀварцӀикай. Делидин агьалийриз деливияр лугьузва. ГьакӀни шегьердин тӀвар Диллиуоалей (урду دلی والے) лугьудай уммадин тӀварцӀихъ галаз алакъалу ийизва (умуьрдин хас тир къайда авай уммаяр я, ихьтин жемятар патав гвай хуьреррани пакистандин шегьерра амукьнава).
Округар
1997-лагьай йисалай инихъ Миллетдин кьилин шегьердин территория Дели 9 округдиз (ингл. districts) чара ийизва. Абур вири чипел атайла 3 райондиз (ингл. subdistricts) чара ийизва. Гьар округдин кьиле кьилиз акъуддай комиссар (ингл. deputy commissioner) акъвазнава, гьар райондин кьиле — райондин магистрат (ингл. subdivision magistrate). Агъадихъ округрин сиягь ганва.
Миллетдин кьилин шегьердин вилаят
Агломерациядин виридан майдан 33 578 км², 2001-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, 13,7 млн кас, 2007-лагьай йисан къиметрив килигайвал — 16 862 735. Миллетдин кьилин шегьердин территория Дели квачиз, Миллетдин кьилин шегьердин вилаятдик агъадихъ ганвай округар ква :
Сергей Овчинников
Сергей Овчинников — урус тӀвар я.
Вини-ЗахитӀ
Тарих
XIX виш йисуз Вини-ЗахитӀ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Агъа-ЗахитӀ ва Кьулан-ЗахитӀ хуьрерихъ галаз Агъа-ЗахитӀ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Берикей
Тарих
1894 йисуз Берикей хуьре Дагъустанда садлагьай нафтӀадин буругъдин къуй эгъуьнвай ва 182 метр дегьнедай нафтӀ акъатнавай. Гуьгъуьнлай, нафтӀ тарашхъанвилелди хкудунин нетижада Берикей мяден терг хьанвай.
ЗахитӀ
Тарих
XIX виш йисуз ЗахитӀ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Агъа-ЗахитӀ ва Вини-ЗахитӀ хуьрерихъ галаз Агъа-ЗахитӀ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Къайтагъдин уцмивал
Уцмивилин кьилин шегьер — душмандин гъил агакь тийидай сувал алай дегь Къала-Къурейш шегьер тир.
Буйнакск
Буйнакск (Буйнакск, Темир-хан-шура) — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер, Буйнакск райондин администрациядин юкь.
Кеспият
Заводар: агрегатрин, алатар туькӀуьрзавай ва шинар расзавай, консервдин (мураба, компотар, межеяр гьасилзавай) заводар.
Грар
Тарих
1964 йисуз хуьруьн агьалияр Дагъустандин аранриз ва Ахцегь хуьруьз куьчарна ацукьарнай.
Фу
Фу — недай затӀ.
Баскал
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин чӀехи пай азербайжанриз элкъвенвай азербайжанар я. Диндал гьалтайла шии мезгьебдин мусурманар я.
Тарки шамхалвал
Тарки шамхалвал (Таргъулу шавхаллыкъ) — ?-1867 йисарин къене Дагъустандин кефердинни- рагъэкъечӀдай пата хьайи къумукьрин феодал гьукумат я. Кьилин шегьер — Тарки тир.
Тарки шамхалвиле гьамиша чкадин къумукьри гьукум гьалайди я. Абурун арадай виридалайни машгьурбур:
СултӀан-Мут Таркиви (1560–1643 йисар)— къумукъ шанил, кьушундин кьил. Ада гьукум авурла Къумукъ уьлкве вичин там къуватра авай девирдавай.
Математика
Тариф
АлайчӀаван тарифни къалурун:
Андых
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Андых (Андик) хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
I Сурхай-хан
Сурхай ибн Гарай-бег, I-й Сурхан-хан — 1700 йисалай Къази-Кумухдин кьил, яхул миллетдин тарихда виридалайни тӀвар акъатнай кьегьалрикай сад, гьукум гьалай девирда адан нуфуз вири Дагъустандиз чкӀанвай. Надир-шагьан кьушунар кукӀварай женгина Сурхай-хана чӀехи кар кутунай. Къавкъаз чпин гъилерик кутуз кӀанзавай Ирандин аксиниз даим экъечӀай шанилрикай сад я.
Бразилия
Климат
Амма къваларин режим ва климатдин жуьреяр сад хьтинбур туш. Амазониядин рагъакӀидай пата экваториал ламу климат (йиса 2000-3000 мм къвалар къвазва, юкьван гьалдин вацран температуйрин амплитуда — 2-3 °С) я. Амазониядин рагъэкъечӀдай патаз ва къвалав гвай алгъай Гвианадинни Бразил кьулусуварин гуьнейриз — субэкваториал климат хас я, ина 3-4 варз авай кьурагьвал авай период жезва (йиса 1500—2000 мм къвалар, къерехдал 3000 мм).
Борч
Борч (Борч, Бурж) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, ЦӀийи Борч хуьруьхъ галаз «Борч» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.
Тарих
Гуьгъуьнлай, хуьр Бабаюрт райондиз куьч хьана ЦӀийи Борч хуьр арадал гъанвай.
Чандагьар
География
Исмаиллы райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, Гирдыманчай вацӀун чапла пата ала.
Муги хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Муги хуьр я.
Ахай-Отар
Тарих
Хуьр Цунта райондин колхоздин малар хъуьтӀуьз Бабаюрт райондин чилерал гьалдай чкадал кутан хьиз кутунай. Вилик и чкадал Ахай-Отар тӀвар алай къумукь хуьр алай.
Кьехуьл
Кьехуьл (Кахул) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
Тарих
1961 йисан сифте кьилера, Димитрован тӀварунихъ галай кьехуьлрин колхозда 118 колхозник кӀвалахзавай ва 45 майишат кардик квай, 158 карч алай чӀехи мал ва 2326 лапагар авай.
Асадхуьр
Тарих
1940 йисуз хуьре садлагьай сифте кьилин мектеб, 1997 йисузни фельдшерни-акушервилин пункт ахъайнай.
Куьснет (Кьвепеле)
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кефер патахъ 2,5 км яргъал яла.
Хашпересрин финар
Хашпересрин финар (лат. Expeditio sacra, الحملات الصليبي, Crusades, Крестовые походы) — РагъакӀидай Евопадай мусурманрин аксиниз XI—XII виш йисара кьиле тухвай са шумуд дяведин рекье гьатунар. Хашпересрин садлагьай финин мурад, туьрк — селжукрин гъиляй Палестина ада авун тир, сифте нубатда Иерусалим шегьер, амма гуьгъуьнлай хьайи хашпересрин финар Прибалтикадин мажудияр христианвилиз элкъуьрун мураддалди кьиле тухузвай.
Гьафтесов
Агьалияр
1864 йисан малуматриз килигна, Баку губерниядин Шемаха уезддин Гьафтесияб хуьруьн 131 кӀвале 1 027 шия мезгьебдин мусурманар тир татри уьмуьрзавай.
Кадар чӀал
Гъадар чӀал (чпин тӀвар: гъадар [ğadar]) - гъадарвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Буйнакск райондин кьиблени рагъэкъечӀдай пата чкӀанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 6000-9000 кас кьван я.
Вруш
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 59 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вруш хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 187 кас тир.
Лгар
Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпара азад жемиятдик квай. 1839 йисуз Лгар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Храх ва Ухул хуьрерихъ галаз Ухулрин хуьруьн-жемиятдик квай.
Шемаха
Тарих
1721 йисуз I-й Сурхай-хан, Гьажи Давуд ва Агьмедхан уцми санал Шемаха ва Генже шегьерар кьазва.
Агъа Батлух
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Батлух хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
1908 йис
1908 йис (са агъзурни кӀуьдвишни муьжуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1908-лагьай йис я. XX виш йисан 8-лагьай йис.
Аргентина
Декларациядилайни аслутуширвал патал женг чӀугунилай гуьгъуьниз (1810—1818 йй.) яргъал фейи гражданвилин дяве хьана. 1861-лагьай йисуз акьалтӀ хьанвай дяведин нетижада уьлкве провинцияр квай федерациядиз элкъвена, адан кьилин шегьер яз Буэнос-Айрес малумарна.
1930-лагьай йисалай кьулухъ, гьакӀ ятӀани, гьакӀни виш йисан юкьвал кьван 15 дуьньядин виридалайни чӀехи агьваллувал авай уьлкведик амаз, Аргентина стабил тушир политикадин гьалдиз ва вахт-вахтунда жедай экономикадин кризисдин гьалдиз гьатнава. Ин стабил туширвили уьлкве вилик тефей гьалдиз кьулухъ чӀугвана.
Кьиспес
1816 йисуз Тукуманда кӀватӀ хьана гьар велаятдикай ксар, гьукуматдин дуванар ийиз. 9-лагьай июльдиз абуру Испаниядикай дамвал кьабулна. ЦӀийи гьукуматдиз гана тӀвар — КӀватӀнавай велаятар Рио-де-ла-Плата. Сифте кьилиз акъуд жезвачир гьукуматдин жуьредин патахъай. Садбуруз монархия эцигиз кӀанзавай, садбуруз республика. Эхир адакай республика хьана. Ахпа мад суалар акъатна — садбуруз кӀеви гьукумат кӀан хьана, масадбуруз федерацийвилин республика. И суалрин патахъай са фикир акъуд тахьайвили 1819 йисуз эгечӀна эгьлийрин дяве. Испанри гьи чӀавуз Аргентинадиз кӀеретӀар ракъурна ана чпин къуват эхцигун патал. Ахпа Хосе де Сан-Мартин генералди абур катана. 1820 йисуз дяве куьтягь хьана.
Агъа Лакар (КцӀар район)
Тарих
И хуьруьн бине кутунвайбур Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин Гилияр хуьряй куьч хьана атанвайбур тир чӀал субутарзавай ксарни авайди я. Абуру Лакар ва Гилияр хуьрерин нугъатрин мукьвавал шагьид яз къалурзава.
Агьалияр
Агъа Лакара агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Айибанбур, Сеферанбур, Пириманбур, Тагьиранбур, СикӀер, Шухунар, Шагьабасар .
ГелмецӀ
Тарих
XIX виш йисуз ГелмецӀ хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Курдул-Лекь ва Миких хуьрерихъ галаз ГелмецӀ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Эрдебил
Эрдебил (, Ərdəbil) — Ирандин, Эрдебил останда авай шегьер. Остандин кьилин шегьер.
Къулиев Адил Гьуьсейнан хва
Биография
Дяведилай кьулухъ Советрин Армияда къуллугъ хъувур А. Къулиева 1951 йисуз Жуковскийдин тӀварунихъ галай Дяведин Академия куьтягьнай. 1966 йисуз гвардиядин полковник хьиз къуллугъ кьилиз акъудай ада вичин хайи шегьер тир Бакудин Забрат аэропортдиз регьбервал ганай.
Цлахъ
Тарих
XIX виш йисуз Цлахъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Тркал ва Фиригъ хуьрерихъ галаз Тркал хуьруьнжемятдик акатзавай.
Султаннуха
География
Султаннуха Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ тахминан 10,5 км яргъал чка кьунва. Хуьр Кьвепеледин радиолокациядин станциядин мукьув алайди я.
Абу Тагьир Нихави
Зиндикьнаме¹
Ниха-шагьдин хуьр я, них11 тӀуьрай вичи,
Надир-Шагь
Надир-шагь Афшар ( — Nâdir Šâh), гьакӀни Надир-кули хан ва Тахмасип-кули хан тӀвараралди малум тир — 1736–1747 йисарин къене Ирандин шагь, кьушунрин кьил, Афшаррин династиядин бине эцигай кас. Вич туркменрин афшаррин тайифадай тир. Надир-шагьа кьиле тухвай дявейрин нетижада зурба империя арадал гъайнай, адан чилерик Иран, Армения, Азербайжан, Гуржистан, Дагъустан, Афганистан, Белужистан, Хиви ва Бухара ханвилерин чилер акатнай. 1737 йисуз Надир-шагьа Кеферпатан Индиядиз компания кьиле тухванай ва Дели шегьер дяведалди къачунай.
Углерод
Аморфдин углерод
Практикада вине тӀварар кьунвай аморфдин формаяр, къайда хьиз, чӀехи кьадарда углерод квай химиядин галкӀурунар я, углероддин михьи аллотропдин формаяр ваъ.
Жемикент
Тарих
Кьисадив кьурвал, хуьруьн бине Ширвандай атанвай Жеми тӀвар алай касди кутунвай.
СтӀур Далагь
СтӀур хуьре Далагьар тӀвар алай са сихил ава. И сихилдин рикӀел алама хьи, яргъал виш йисарикай сада и сихилдикай а девирдин чӀехи тӀвар-ван алай са шаир – мазан акъатнайди. Адан тӀвар Далагь тир. Сихилди Далагьан маниярни рикӀел хвенва. Дуьз я, йисар алатунивай абурун сан тӀимил, са бязи гафарни дегиш хьанва. Амма и манийрин тӀимил пай хьайитӀани ама, са и сихилдинбуру ваъ, маса хуьруьнвийрини рикӀел хвенва.
Чихъискар
География
Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 28 км яргъал, вацӀун къерехдихъ гала.
Тарих
XVIІ виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван Чихъискар Дукъузпарадин азад жемиятдик квай.
Панахмахи
Панахмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай гадарнавай хуьр.
Гуниб район
Администрациядин юкь — Гуниб хуьр я.
Ракъинин система
Рагъ
Гъетерин синифриз паюниз килигна, рагъ — G2 синифдин хъипи карлик я.
Александр Ильич Рыбников
Биография
А. Рыбникова дяведилай гуьгъуьниз Фрунзедин тӀварунихъ галай Москвадин Дяведин Академия акьалтӀарнай ва и рекьяй вичин чирвилер жегьилрив агакьарнай. Уьмуьрдин эхиримжи йисара ам вичин хизандихъ галаз Есентукида уьмуьр гьалзавай. 1989 йисан 30 сентябрьда рагьметдиз фенвай.
Седреддин Мирзалиев
Биография
Седреддин Мирзалиев Кьблепатан Лезгистандин КцӀар райондин Хуьлуьхъ хуьре дидедиз хьана.
ЧӀулав антилопа
ЧӀулав антилопа (лат. Hippotragus niger ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Уллутеркеме
Тарих
ХVIII виш йисан юкьвал кьван Терекеме магалдин юкь ва виридалайни чӀехи хуьр тир. Туьрк чӀалал «уллу» чӀехи лагьай чӀал я.
Заната
Заната — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Батлух хуьруьнсоветдик акатзава.
Мисри
Дегьвилин Мисри
~ 2000 йис чи э.в. — Мисридин кьиспесдин цӀийи чӀав, Йукьван паччагьвал, гила мад винемисрида авай Фиварда кьилин шегьер авай.
Арабрин Мисри
1517—1914 — Мисри Усманрин султанатдин пай я. Ам кьиле тухузва пашайри. 1798—1799 — франкар атана Наполеона гъайи. 1801 — англивияр атана. 1805 — къуват хьана Мухаммада Али пашадин гъиле, Истанбулдикай дамди. 1811 — мамлюкар гатана. 1811—1818 — Аравиядай атай вагьабитрихъ галаз дяве. Вагьабитар гатанвай Мухаммад Алидин кӀеретӀри. 1823 — Судан къачуна. 1863—1879 — Исмаил-Пашадин къавхавал. 1858—1869 — Суэц къанав франциви Фердинанд де Лессепс кьиле аваз эцигна. 1881 — Суданда авай махдистрин къарагъун Мисридиз аксиниз. 1881—1882 — Агьмад Ораби-Пашадин къарагъун. 1882 — англивийри къачуна Мисридин чил, туьркериг адал ихтийрар туна. 1914—1922 — Мисри — ЧӀехибританиядин ихтиярда ава. 1922 — Мисри Паччагьвилин дамвал, Агьмед Фуад І паччагь галаз.
Играх
Тарих
XIX виш йисуз Играх хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. ИчӀа, Кича, Лакун, Рутул, Хуник ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.
Галагагь (Исмаиллы район)
География
Исмаиллы райондин рагъакӀидай пата, Аджиногьур сувун ценерив, Исмаиллы шегьердилай 28 км яргъал ала.
Сунипат (округ)
Сунипат (Sonipat, सोनीपत जिला) — Харьяна индиядин штатда авай округ. 1972-лагьай йисуз туькӀуьрнава, Ругьтак округ пай авунин нетижада. Административ юкь ва виридалайни чӀехи яшамишдай мукь (чка) юкь — Сунипат шегьер я. Дегь чӀавуз Сунипат санскритдин тӀварарик — «Сонпраштха» ва «Сварнапраштха» («къизил шегьер») — кваз йижир тир. «Махабхаратада» ???. Округдин майдан 2260 км² я.
Кьуьчхуьр Саид
Кьуьчхуьр Саид — чӀехи лезги шаир ва мазан.
Кислород
Кислоро́д — Химиядин элементрин девирдин системадин 2-лагьай девирдин 16-лагьай кӀеретӀдин (цӀуру классификациядалди - VI кӀеретӀдин кьилин агъакмеретӀдин) 8 атомндин нумра авай химиядин элемент я. O символдалди ишара ийизва (Oxygenium). Кислород - химиядин жигьетдай актив тир металлтушир я, халькагенрин кӀеретӀдин виридалайни кьезил элемент я. ГьакӀан затӀ кислород (CAS-нумра:) нормал шартӀара кислороддин молекула кьве кислороддин атомдикай ибарат тир(формула O2), ранг, тӀям ва ни галачир газ я; гьавиляй адаз гьакӀни дикислороддни лугьуда. Жими кислороддин ранг экьу аби я, кӀеви кислород лагьайтӀа - экуь вили рангунин кристаллар я.
Кислоддин маса аллотропдин формаянир авайди я, мисаля яз, озон (CAS-нумра: ) - нормал шартӀара молекула кислороддин пуд атомдикай ибарат тир (формула O3) специфик ни авай, аби рангунин газ я.
Куьре (Хив район)
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Куьре хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 92 кас тир. Куьч жедалди агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьр амач.
Куаниб
Куаниб — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Куаниб хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Агьалияр
Йисариз килигна Куаниб хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
ExxonMobil
ExxonMobil — америкадин нафтадин компания. Базардин капитализациядин чӀехивиляй дуьньяда виридалай чӀехи корпорациярикай сад я — са йисан къене къекъвезвай пуларин кьадар 486,4 млрд $.
Хъуьлер
География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 9 км яргъал, Самур цӀиргъинин кьиблепатан хушарал ала.
Тарих
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз фронтдиз 80 хъуьлуьви рекье гьатнай, абурукай вирини-вири 7 кас элкъвена хтанай.
ИчӀа
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 6 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ИчӀа хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 189 кас тир.
Арчуг
Арчуг (Арчуг) — Дагъустан республикадин Хив районда авай хуьр. «Гъвандик» хуьруьнсоветдик акатзава.
Къарадагълы (Дагъустан)
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 29 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀун кьерел ала.
Чил (планета)
Гидросфера
Гидросфера — чилел алай кьадар ятар я. Ятарин чӀехи пай океанра ава, абурулай лап тӀимил — континентра авай вацӀарани чиле авай ятара. ГьакӀни пара ятар атмосферада ава (цифер). Са пай ятарин кӀиви жуьреда ава (живер, муркар).
Чилин хвех
Чилин хвех (урус. Ядро) — юкьван, Чилин виридалайни дирин чка, мантиядин кӀаник гвай геосфера, ракьукайни никельдикай цӀар хьана ибарат хьайи затӀуникай, маса сидерофилрин элементрихъ галаз акахьна. Диринвал — 2900 км я. Сферадин радиус — 3,5 агъзур км. Ам пай жезва къукъвай къенепатан рикӀел, 1300 км радиус авай. Къецепатан ядро алахьайди я, 2000 км хьти радиус авай. Гагь абурун арада буфер жеда. Чилин рикӀин юкьвни-юкьва температура 5000 С я, жуфт 12,5 т/м³ хьти, илисун 361 ГПадалди. Чилин рикӀин заланвал 1,932·10(24 степеньда) кг я.
Чилин тарих
Ахпа континентар Паннотиядиз ибарат хьана (600—540 млн йис кьулухъ), ахпа суперконтинентрикай эхиримжидиз — Пангея, 180 миллион йис кьулухъ цкӀир хьанвай. 1960-й йисуз гипотеза Чил-жив туькӀуьрна, ада лугьузвай, 750—580 млн йис кьулухъ Чил вири мурка кьунвай. Эта гипотезади ахъайзава кембрий пад хьунникай, чандин параклеткайрин жуьре сад лагьана фад экъечӀиз хьайила.
Индиядин океан
Индиядин океан — пудлагьай кьадардай океан Ччилел, акьвалзавай 20 % кьван гьадан винел пад.
Африка
Антик бере
Африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа Египет, 4 000 йиса чи эразлай вилик.
Континентдин тӀвар
Чи эрадилай вилик V-лагьай вишйисуз Геродотди Африкадиз «Ливия» тахьайтӀа «Лувия» лугьузвай тир. Ада абур дегь чӀаварин, Аравилин гьуьлуьн кьиблепатан къерехдал уьмуьр гьалзавай «лбу» («рбу») тайифайрин тӀварцӀикай арадал гъизва. Грекар, чи эрадилай вилик VII-лагьай вишйисуз Киренаикада (Баркада) колония диб эцигайла, лбуйрин хура акъвазундал гьалтнай. Пара кьадар чӀавалай римвийри чкадин халкьариз «ливар» тахьайтӀа «либар» лугьуз гатӀумнай.
ТӀвар арадал гъун
.
Гьаваяр
Гатуз Африкада пара кӀивиз чурчазва, кьутӀуьз чими я.
Диин
Арабар мусурманар я. ЧӀулавбур авазва ширкачар, мусурманар, ва христианар (Эфиопия, КпАР).
Гьукуматар
Африкадин гьукуматар
Могох (Шамил район)
Агьалияр
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Астероид
Астероид — Ракъинилай орбитадалди элкъвезвай гекъигайла чӀехитушир Ракъинин системадин тело я. Планетайрив гегъигайла астероидрин массани кьадарар гзаф кьадарда гъвечӀи я, абуруз дуьзтушир форма ава, абуруз атмосфера авайди туш, амма астероидриз спутникар хьун мумкин я.
Кьурагь район
Тарих
ДагЦИК-ан 4-й сессиядин 22.11.1928 тарихдин къарардалди, виликан Куьре округдин Агъул ва Кьурагь участокрин чкадал, Лак округдин Чирагъ хуьр ва Куьре округдин Хъутур-Куьре участокдин Вини-Макьар, Бурши-Макьар ва Агъа-Макьар хуьрерни кутунивди Кьурагь кантон арадал агъанвай. ВЦИК-ан 3.06.1929 тарихда кьабулай къарардалди, кантон райондиз элкъуьрнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Кьурагь райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Бунуд
Бунуд — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Бежта хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Бежта белгендин юкьван пата ала.
Татляр
Хуьруьнсоветдин юкьван хуьруьн статус 1921 йисуз къачунвай.
Макьар (СтӀал Сулейман район)
Тарих
1962 йисуз хуьруьнэгьлияр Герейханован совхоздин 2-лагьай отделениедиз куьч хьана ацукьнай.
Дахада район
Тарихдин метлеб авай чкаяр
Вири санлай, райондин чилерал 420 тарихдин имаратар ава, абурукай 8 федерал метлебдин ва 308 республикадин метлебдинбур я.
Китай
Тарих
Китайдин цивилизация дуьньяда виридалай дегь цивилизация я. Китайдин алимри тестикьзавайвал, адан яшар 5000 йис хьун мумкин я, ятӀани гила авай гъилелди кхьенвай чешмейри лап агъа кӀан 3500 йисан девир кӀевирзава. Административ идара авунин фадан системайри китайдин гьукуматдиз, шак авачир винизвал арадал гъанвай. Къуншивал ийизвай куьчери уьмуьр гьалзавай ва суван халкьарилай тафават аваз яз, китайдин экономика лежбервилел бине кьуна пара вилик фенвай.
Климат
Уьлкведин пудай кьвед пай суварин цӀиргъери, суварин кьулувалрини платойри ва баябан чилери кьунва. Агьалийрин тахминан 90 % процент уьлкведин чилерин вирини — вири 10 % — да яшамиш жезва — цин къерехра ва Янцзы, Хуанхэ (Хъпи вацӀ) ва Перл хьтин зурба вацӀарин кьерейра авай районра. Яргъалди ва интенсиввилелди тухузвай хуьруьн майишатдин расунин ва элкъуьрна къваларив гвай гьава кьацӀурунин себебдилай и чилер экологиядин кӀеви гьалара авайди я.
Китайдин кьибле ва рагъэкъечӀдай вилаятрии йиса тахминан вадра жезвай чукӀурдай тайфунрикай, яд акьалтунрикай, муссонрикай, цунамийрикай ва кьурагьвилерикай азабар чӀугвазва. Гьар гатфариз уьлкведин кеферпатан районар, кеферпата авай къумлухрай къати гарари гъизвай хъпи руквадинни — къумадин тӀурфанри кӀевирзава. И къумад тӀурфанар гьатта Кореядални Япониядал кьван агакьзава.
Вирер, вацӀар, набататар
Китайда, тамарин 3 % туькӀуьрзавай, 500 — елай пара бамбукдин жуьреяр экъечӀзава. Уьлкведин 18 вилаятдин тамара гьалтзавай бамбукдин кьакьан векьер — кьалар — гьайванрин гзафбурун уьмуьр гьалдай чкадилай гъейри, гьакӀни къимет авай хам-малдин чешме я. Абурун кьурана кӀарасар хьиз жезвай танарикай кеспиятда пара гегьеншдаказ менфят къачузвайди я.
Агьалияр
Китайда са шумуд цӀуд халкьари уьмуьр гьалзава, абурукай 56 китайдин гьукуматдин паталай кьалбунавайди я. Гьар халкьдиз чпин адетар, милли алукӀунар ва гзаф вахтара чпин чӀал ава. И халкьарик жуьреба — жуьревал ва адетрин девлетлувал квайтӀани абуру уьлкведин агьалийрин вирини — вири 7 % туькӀуьрзава, агьалийрин асул пай, чпиз «хань» лугьузвай, ханьри (китайри) туькӀуьрзава. Жемият гилан заманадин тегьердиз гъун ва чара-чара халкьарин акахьай никягьри, халкьарин адара авай тафават къвез — къвез чӀурзава, акӀ ятӀани гзафбуру чпин тарихдал, ирсинал ва асул гьи миллетдикай ятӀа гьаниз талукьвилел дамахарзава ва чпин адетрални диндал вафа кваз я.
Хзандин уьмуьр
Гилан китайвийрин диде — бубайрин цӀудай кӀуьд никягь чпин кӀанивилелди хьанвайди я. Амма шегьерра уьмуьр гьалзавай къенин жегьил китайивийрин уьмуьрда жинсинин алакъаяр гзаф фад гатӀумзавайди я. Фактик никягьар ва никьягьдилай вилик са шумуд партнёрар масакӀа авун гегьенш хьанва.
Дин
Къенин юкъуз Китайда христианрин кьадар, вири дуьньяда авай христианрин вири санлай кьадардилай пара я.
ЧӀехи шегьерар
Китайдин кьилин шегьер Пекин я, ятӀани уьлкведин виридалай чӀехи шегьерар Шанхай ва Чунгцин я.
JPMorgan Chase
2012-йисан апрелдиз компанийрин рейтингда Forbes журналдин версиядалди JPMorgan Chase кьведлагьай чка кьуна. Компаниядин штаб-квартира Нью-Йорк шегьерда авайди я.
Тарих
1851-й йисуз и банк «Нью-Йоркдин Химиядин Гьасилдай Компания»-лай ччара хьанай. 1996-йисуз Chase Manhattan Bank патай а банк къачунай, амма Chemical Bank-ди вич иеси тирвилиз килиг тавуна «Chase Manhattan Bank»-дин тӀвар вичиз къачунай, вучиз лагьайтӀа, тӀварце «Chase» гафунин авайвал инвесторар патай хъсан къабулзавай. 2000 цӀийи Chase Manhattan Corporation-ди 7,7 млрд доллардихъ британиядин Robert Fleming & Co. компания къачунай.
2000-й ийсан ноябрдиз Chase Manhattan Corporation ва J.P. Morgan & Co банкар сад хьанай, нетижада «JPMorgan Chase» тӀвар алай банк арадал атанай.
Ахцегьпара
Ахцегьпара магьал, гьакӀни Ахцегьпарадин азад жемият — Кьиблепатан Дагъустанда XVII виш йисалай 1839 йисал кьван хьайи теократик (яни гьукум ругьани ксарин гъиле авай) лезги гьукумат я.
2-й Ахцегьпарадин жемиятдик квай хуьрер:
Гуьйтепе (Исмаиллы район)
Гуьйтепе (Göytəpə) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Галынчаг» хуьруьнсоветдик акатзава.
Вертил
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 17,5 км яргъал ала.