cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вертил
Тарих
XIX виш йисуз Вертил хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Атрик, Джули, Урга, Фурдаг, Хурсатил ва Ярагъ хуьрерихъ галаз Джули хуьруьнжемятдик акатзавай.
Лакун
Лакун (Лакун) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Хъулид» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.
Дукъузпара
Дукъузпара азербайжан чӀалан гаф я ва «кӀуьд пай» мана гузва; доккуз — «кӀуьд», пара — «пай/чӀук». Им жемиятдик акатзавай кӀуьд хуьруьхъ галаз алакъалу я.
Къуръан
Къуръан муькуь пак ктабрилай тафаватлу ийизвай жигьет ам 23 йисан къене кӀус-кӀус кхьин я.
Улуб
1. басма авунин паталай брошюра жуьреда туькӀуьрнавай эдебиятдин ва я илимдин эсер ;
Екатериноградская
Екатериноградская — Къабарда-Балкъар Республикадин Прохладненский районда авай станица.
Андуз
Тарих
Хуьр Бабаюрт районда авай Анчик хуьруьз талукь тир «Коммунизм» кохоздин чилерал арадал атана.
Луис Альберто Суарес
Биография
Суарес Уругвайдин футболдай кӀватӀурдин виридалайни хъсан бомбардир (59 голар).
Титулар
Барселона:
Нитаб
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 11 км яргъал ала.
Къазбек район
География
Райондин чилерин майдан — 560 км² я.
Тарих
1944 йисуз Аух районда авай чеченар депортация авурдалай кьулухъ Къазбек райондин составдик кьве чечен хуьрер акатнай: Юрт-Аух ва Акташ-Аух хуьрер, гуьгъуьнлай и хуьрериз аварар куьчарна абурун тӀварар масакӀа хъувуна Калининаул ва Ленинаул эцигнай.
Агьалияр
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Къазбек райондин миллетрин сиягь :
Межидов Къияс Межидан хва
«Къашкъа духтур»
1963 йисуз «Къашкъа духтур» роман акъатайдалай гуьгъуьниз, Къияс Межидован тӀвар чкӀайди малум хьана. Эсерда 1895—1919 йисара лезгийрин арада уьмуьр авур ва абурун шадвилерани пашманвилера иштиракай урус халкьдин хцикай, жегьил духтур Антон Никифорович Ефимовакай, лап кӀанивилелди ихтилат ийизва.
Гъугъанар
Гъугъанар зариятда
Сувун хурал алай хуьр
ашукь тушир вуж ава!
дадмиш тавур вуж ама?
Тарих
Гъугъанвияр куьре нугъатдал рахазва. Мукьвавилер вилик девирра Филерихъ, КьепӀиррихъ, Макьарихъ (Докъузпара район) галаз гзаф тир. Анра къавум-стхаяр, халу-хтулар гзаф авай. Гъугъандал кьисметди машгьур заи Етим Эминан вах акъуднай. Идан патахъай вичин Гъалиб Садыкьиди «Вил атӀудач дуьньядихъай» ктабда кхьенва. Хуьруьнвийрихъ хейлин сивин эсерар ава. КьепӀир Айисатни Гъугъандал гъуьлуьк квай. Гьайиф хьи, адан вири шиирар кӀватӀиз хьанач. Гзаф хуьрерин жемятар хьиз, гъугъанвиярни фадлай гьарнихъ чкӀанва. ИкӀ, КцӀар райондин Мучугърин хуьре хуьре гъугъанвийрикай 24 кӀвал ава, Чепелрик, Къуйсундал ва масанрани гъугъанвийри уьмуьр ийизва. Санлай къачуртӀа, абурун кьадар 3000-далай алатнава. Революциядилай виликан йисара хуьряй са шумуд касди Бакуда нафтӀадин мяденра кӀвлахзавай. Абурун арада тӀвар -ван авай буругърин устӀар Дашди, хуьре садлагьай большевик Жарсов Селимхан ва масабур авай. Граждан дяведа хуьряй пуд касди иштиракна: Ягъибегов Кичигеба, Мегьамедов Агъарзади ва Жалилов Жалила. Абуру Советрин гьукум паталай зегьметар чӀугуна.
Абдусамад Гьамидов
Абдусамад Мустафадин хва Гьамидов тахьайтӀа Абдусамад Мустафадин хва ХӀамидов (дарги Абдусамад Мустапаевич ХӀамидов, Гамидов Абдусамад Мустафаевич; 1966 йисан 21 апрелдиз, Мекеги, Леваши район,) — урусатдин жемятдинни сиясатдин крархъан, Дагъустан Республикадин Гьакимвилин кьил я. Дагъустандин Республикадин Юкьварар кьунин федерациядин кьил я. Миллетдай дарги я.
Мегьти-улу ханвал
Ханвилин агьалидин чӀехи пай къумукьар, тӀимил пай — аварар тир.
Инглис чӀал
Тарих
ГьакӀни са чӀалан илимри кьилдин сифте кьилин цӀийи инглис девир чара ийизва.
Дегь чӀаван инглис девир
400 йисан къене Британиядин пай кьазвай римвийрин таъсирвал пара чӀехиди я. Латин гафар инглис чӀалаз са шумуд дережада гьахьна. Садлугьуниз, латин гафарин са пай герман чӀаларал рахадай кеферпатан континентдин Европадин агьалийри герман тайифайри Британиядиз куьчадалди къачунвай. Абурукай:
Юкьван инглис девир
Амма уьлкведиз чпин чӀал дегиш тежер гьалда илитӀун патал норманнрин кьадар пара тушир. Къвез-къвез гъвечӀини юкьван дережа авай, чеб чӀехи пай англ-саксрикай тир, чилин иесийрихъ пара чӀехи метлеб жез гатӀумна. Норманн-француз чӀалан агъавилин чкадал къвез-къвез вичиз хас тир «чӀалан компромисс» туькӀуьр жезва. И «компромиссдин» нетижа чна инглис лугьудай чӀалаз мукьва тир чӀал арадал атун я.
Дяведин кардиз талукь гафар:
Инглис миллетдин чӀал кӀалубда тунин девир (XV—XVI вй.)
Морфологияда существительнийрин, сифетрин (прилагательныйрин), глаголрин акьалтӀунар галат (алат) хъижезва. ЦӀийи суффиксар авачир гафар туькӀуьрунин тегьер арадал акъатзава, кьилди сад тир паравилин кьадардин кӀалуб (-s) кӀеви жезва. Сифетри сад-садав кьунукьин кӀалубар михьиз квадарна, къуват авай ва авачир глаголрин категория регьят хъижезва. Синтаксистда гилан чӀаван инглис чӀалан дибвилин кьетӀен лишанар малум жезва.
Англия
Кьилин макъала: Англияда чкӀанвай инглис чӀалан нугъатар
Индия
Инглис чӀалан индиядин жуьре рахадайбур кьадардай дуьньяда виридалайни чӀехибурукай сад я. Ам, вичел атайла, нугъатриз чара жезва, абурукай виридалайни метлеб авайбур агъадихъ ганва:
Гьезре (Кьвепеле)
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 324 кас яшамиш жезва. Хуьруьн чӀехи азербайжанар, тӀимил пай лезгияр я.
Голотль
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Голотль хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Болгария
География
Кефер пата Румыниядихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Румыниядихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Турциядихъ галаз, кьибле пата Грециядихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидайдан пата Македониядихъ галаз, рагъакӀидай пата Сербиядихъ галаз сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патарай ЧӀулав гьуьлуьн ятари кьунва.
Яракъ
Тарих
XIX виш йисуз Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Атрик, Джули, Вертил, Урга, Хурсатил ва Фурдаг хуьрерихъ галаз Джули хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Ярагъ хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 92 кас тир. . Куьч жедалди агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар тир. Алай чӀавуз хуьр саки амач.
Индонезия
Индонезия виридалай чӀехи масурман гьукумат я. Массурманрин кьадар ина 88 % инсан.
Гъвандик
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 342 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Гъвандик хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 572 кас тир.
Сократес
Уьмуьрдикай
Сократес Сан-Паулуда 57 йисан яшда аваз кечмиш хьана.
Асалийрин Асали Мугьаммадалидин хва
Муаллимвиле кӀвалах
Асалийрин Асалиди агъадихъ ганвай курсар гузва:
«Зегьметдин бегьерлувал (нетижа гун) кьиле тухун», «Экономикадин хилера зегьмет тешкил авун ва зегьеметдиз къимет гун», «Экономикадин хатасузвал» кьетӀен курсрин программаяр туькӀуьрнава.
КӀелед
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 7 км яргъал, Самур вацӀун дугуна, Шиназ вацӀун сивел чка кьунвайди я.
Швеция
Швеция (Sverige) — Кеферпатан Европада авай гьукумат; майдан —.
Илисудин султӀанат
География
Илисудин султӀанат алай чилерал къе Азербайжандин Къах район ва Дагъустандин Рутул райондин кьибле патахъ галай цӀахуррин хуьрер ала.
Шимихуьр
Шимихуьр (Шимихюр) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, «Шимихуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я
Илисудин султӀанат
Арадал атун
Илису султӀанатдин арадал атунин тарих ЦӀахур хуьруьн мулкарихъ галаз кӀевиз алакъалу я. XV виш йисалай эгечӀна и чилерал феодал уьлкве тир ЦӀахурдин ханвал алай. Вахтар финивай цӀахурар кьиблепатавай Къахдин ва Жар-Белокандин чилерал куьч хьана ана цӀийи хуьрер кутунай.
Илисудин султӀанат XVIII виш йисуз
Са кьадар геж, и уьлкве фарсарин гьукумдикай хкъечӀайдалай кьулухъ, катай бегар Илисудиз элкъвенай ва чпиз вафалу халкьдин куьмекдалди гьукум гъилериз къачунай. Абуру Усми-бег ва адан гъилибанар амукьзавай Илисудин Агъа магьалдиз цӀай янай. Адалай кьулухъ, халкьдин разивилелди Илисудин султӀанвиле анжах гьа бегрин несилрикай хкязавай.
Индира (хуьр)
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 433 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Смугъул (Исмаиллы район)
Смугъул (Sumağallı) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Смугъулрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
Агьалидин кьилин машгъулатар лежбервал, малдарвал ва саларбанвал я.
Алжир
Алжир (الجزائر‎‎, аль-Джаза́ир, официал тӀвар Алжирдин Халкьдин Демократиядин Республика (الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية‎‎, аль-Джумхурия аль-Джазаирия ад-Димукратия аш-Шааби́я) — Африкадин кеферни рагъакӀидай патарин арада авай гьукумат.
Тарих
534 йис — Византиядин иесивал.
Дегь Греция
«Дегь Греция» термин са гилан Грецияди кьунвай чилер къалурун патал ваъ, и термин гьакӀни, дегь чӀавуз грек халкьди уьмуьр гьалзавай ЧӀехи Греция тӀварцӀив машгьур хьанвай Кипр, Къавкъаз, Крым, Иония (Турциядин рагъакӀидай кьер), Сицилия ва Италиядин кьибле пад хьтин регионар, ва Аравилин, ЧӀулав ва Азов гьуьлерин кьерейра гьарнал чкӀанвай, грекар уьмуьр гьалзавай чкаяр къалурун патал кардик квайди я.
География
Дегь Грециядин чилерин юкь — Балкан зур островдин кьибле пад, гьакӀни адан мукьув галай островар ва ГъвечӀи Азиадин кьер я.
Мегьамедалиевич Мегьамедсалам Мегьамедов
Экономикадин илимрин доктор, профессор, Дагъустандин Гьукуматдин университетда экономикадин ва зегьметдин социологиядин кафедрадин кьил тир. Плеханован тӀварунихъ галай Урусатдин экономикадин университетдин илимрин лайихлу доктор я (2012 йис). Виликан Дагъустандин кьил — Мегьамедов Мегьамедалидин хва я.
Замбиядин чӀалар
Чкадин халкьарин чӀалар
2000-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, бемба - Замбиядин виридалайни чкӀанвай чӀал я. Замбиядин вири агьайликай ам хайидини кьведлагьайди хьиз 50% кӀвалахарзава. Мадни чӀехибур яз ньянджа (37 %), тонга (15 %) ва лози (11 %) чӀалар гьисабзава.
Гьапутар
Гьапутар (гьап. Гьерад) — бинедилай Азербайжандин Къуба райондин кьакьан сувун Гьапут хуьряй тир дегь Алпандин бицӀи халкьарикай сад. Абур алпандин 26 тайифадикай сад тир гьерар тайифадин несилар я. Абуру къенин йикъалди чпи-чпиз гьерад, яни гьерар лугьузвайди я. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай гьапутриз виридалайни мукьва халкь къирицӀар я. Гьапутрин вири санлай кьадар тахминан 5000 кас я.
Ровно
Устя вацӀал чка кьунва. Шегьердай тӀуз физвай авторекьер ибур я:
Гарик
Гарик (Гарик, Гварихъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Ляхля» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Ассаб
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Ассаб хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Тилитль-Гидатли наибвилиз талукь тир.
Ахцегь
Юкьван ваде
Гуьгъуьнилай, Дербентдин сердер Абу — Муслиман руш Умм аль — Муминат чпин кьушундихъ галаз Кьибле Дагъустандин хуьрер сад — садан гуьгъуьнал къачуз физ хьана. Къаракуьре къачуна абур Миграгъ къачуз кӀан хьана. И хабар чир хьанвай Ахцегьрин кьил Дарвишайи, абуру Ахцегьдин винелни тефирай лугьуз, Умм аль — Муминатаз муьтӀуьгъ хьана Миграгъ санал кӀаник кутаз теклифна. А чӀавуз ахцегьвийри Исламдин къабулна, Дарвишайи Абу — Муслиман вах Умм аль — Маминат жуваз пабвилиз къачуна. Абу Муслимдикай куьмек кьабулна, Дарвишайи, Самсадин къаншардиз дяве гваз фена, ахпа ирид вацран дявейри са нетижани ганач. Ахпа Дарвишайи мад дипломатиядиз кам къачуна Шалбуздагъ суван кӀаник яшамиш жезвай шейх Шагь — Албурзидиз тавакъу авуна (лугьун герек я, «Шалбуздагъ» гаф вичин шейхдин тӀварцӀикай гьасил хьана). Шейх Дарвишайи Шагь — Албурзидихь галаз пулуналди Самсадин визир, эмир Каги чпин патаз желб авуна. Жуьмедин йифиз, Дарвишайи вичин 6-агъзур кас авай кьушундихь галаз Миграгъдиз гьахьна. Кагадин инсанри абуруз варар ахъайна, ахпа Кагади вичи цӀуд аскер галаз Самсам кьена.
Ахцегьан бегвал
XV вишйисан юкьвара, Гьалилуллагь І ширваншагьди гьукум тухвай чӀавуз (1417—1462), Ширвандикай юкьван хуьр Ахцегь хьанвай са эмират хкатна. Эмиратдин чилериз къенин Ахцегь, Докъузпара, Кьурагь, мадни Рутул райондин са пай гьатнай тир. Эмиратдин садлагьай гьаким Илчи — Агьмад Багьадур тир. Ам кьейила кьулухъ эмират са шумуд паяриз чкӀана. Ахцегьни Докъузпара бегвалриз адан хва Мугьамад бег гьукум ийизавай. Мугьаммад бег кьейила кьулухъ, адан гъилера авай чилер адан пуд хцин арада пай хьана. Ахцегьра Гьасанбега чка кьуна. 1495—1496 йисара къазикъумугьдин шамхалди гьукум йизвай чӀавуз, Хуьруьг хуьр Ахцегь бегвалдин гъилик акатна. 1536 йисуз Рутулдин бегвалдини Къазикъумугьдин шамхалвал санал Ахцегь бегвалдиз вегьин авуна, Ахцегьар тарашнатир. Жавабвилиз 1541 йизус ахцегьвияр Дербентдин куьмекдалди рутулвийрин винел фена, Рутул гьакӀни таламишнатир. 1542 йисуз рутул бег, къуба лезгияр галаз Ахцегьриз кьведлагьай вегьин кьилиз акъудна мадни тарашна хуьр. Ширвандин таъсирда авай Ахцегьриз, 1560 йисуз цӀийи гьаким Гьусейн бег кьилиз атана, ахпа адан ирс Эюб бегди къачузва. 1568 йисуз иранви шагь I Тагьмасибаз Ахцегьар вичин гъиле авачиз, бегвал Шагь — Гьусейназ гузва.
Тарихдикай
Тарихвилелди Ахцегьрин жемят 40 сихилдал пай жезвайди я. 1882 ийсан малуматрикай, Дагъустанда Дербент шегьердилай кьулухъ виридалай пара къадарда инсанар яшамиш жезвай чка Ахцегьар тир. Ина 5798 кас авай тир. Хуьре 150 савдагар туьквенар, 16 мискӀин, 20 гьуьжре са мектеб авай тир, мектебда 45 девлет авай хзандин аялар кӀелзавай.
Паркарни имаратар
Монументар:
Агъа СтӀал
Агьалияр
2008 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, хуьруьн 1425 майишатра 2749 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 246 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 1269 кас тир: 630 итим ва 639 паб. Хуьруьнэгьлийрин гзафбур куьч хьана Агъа СтӀалрин Къазмаяр хуьр арадал гъанвай.
Ахцегь вацӀ
Чилинмикит
ВацӀун къуртар пара кьакьанбур туш, чӀехи пай — 0,5-1 м. ВацӀун агъа кьатӀ, эхиримжи 26 км галайвал кьуртар кьакьан жезва. ГатумвацӀ авахьзавай чкадилай АхцегьвацӀ дерин каматӀуз физава. Кьакьанвал 2 метрдилай 15дал къвезва, деринвал 10 см до 1,2 м. ВацӀун йигинвал 1-2 м/с, чкайралди 4-5 м/с.
Б
Б, б - Б, б
Агъдам район
География
Гьуьлуьн дережадилай 410 м кьакьанда ала, виридалай кьакьан чка — 1365 метр я. Климат асул гьисабдалди юкьван дережадин чими, субтропик кьурагь я. Кьакьандиз хкаж хьунивай гьава хъуьтуьл жезва. Райондин чилерайтӀуз Каркарчай ва Хачинчай вацӀар авахьзава.
Кувиг
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 58 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Кувиг хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 227 кас тир.
Мартин Лютер
Мартин Лютер (, Айслебен, Мансфельд графвал —, гьа чкада) — Реформация туькӀуьр кас. Библия немцарин чӀалал таржума авуна. Лютеранвал диндин кьил кутуна Протеснтантизм эгечӀна.
Ахцегь район
Агьалияр
Йисариз килигна Ахцегь райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Тунвай хуьрер
1950 — 1960 йисара Советрин гьукуматди Ахцегь райондин кьакьан суван хуьрерин эгьлияр кьулу чкайриз, гзафни-гзаф Мегьарамдхуьруьн райондиз куьч авунин тедбирдик эгечӀнай.
Чирвилер
Районда 21 мектеб, 4 аялрин мектебдилай вилик идараяр, 3 аялринни — жегьилрин спортдин мектебар, са художестводин мектеб, кьве музыкадин мектебар, харусенятдин мектеб, аялрин эсерар туькӀуьрунин (творчестводин) КӀвал, жегьил натуралистрин станция ва СПТУ-29 кардик ква.
БалкӀанхьтин антилопа
БалкӀанхьтин антилопа (лат. Hippotragus equinus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Пудлагьай рейх
Кьилин шегьер — Берлин, гьукуматдин кьилел алайди Адольф Гьитлер тир.
Кулик
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 18,5 км яргъал ала.
Куьрд Эльдарбейли
География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъакӀидай пата ала.
Абдулгьалим Абдулгьалимов
Абдулгьалимрин Абдулгьалим — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракай кас. Дяведин йисара ам ротадинни батальондин командир тир. Лезги миллетдин векил я.
КъИДС
Къачунвай иммун дефицитдин синдром, (Синдром приобретённого иммунного дефицита; СПИД; acquired immunodeficiency syndrome; AIDS) — лап хаталу азар.
Квеста
Квестар (исп. cuesta — гуьне, тик хуш) — рельефдин жуьре, симметрия авачир гуьнеяр квай (тикни алгъай) акъаж цӀиргъер я.
Квестадин алгъай гуьне кӀеви кьеркь ийидай къаст аватунал ацалтзава, тик гуьнеди къастар гьяркьуьвилихъ атӀузва.
Самур магьал
Тарих
Самурдин округ 1839 йисуз арадал гъанай. 1840 йисалай округ Каспи вилаятдин Къуба уезддин, 1846 йисуз — Дербентдин губерниядин, 1860 йисуз — Дагъустандин вилаятдин, 1921 йисузни Дагъустандин АССРдин составрик квай.
Михаил Владимиран хва Мишустин
Михаи́л Влади́миран хва Мишу́стин (1966 йисан 3 мартдиз, Лобня, Москва вилаят) — Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан, экономист я. 2020-лагьай йисан 16-лагьай январдилай гатӀумна Урусатдин Федерациядин Гьакиматдин Кьил я.
Уьмьурдин рехъ
1983-лагьай йисуз ам Москвадин станкоинструментал институтдин («Станкин») нянин хилек экечӀна. Са тӀимил вахтунилай кӀелунин рекьяй агалкьунрин нетижада ам йикъан кӀелунин формадиз экъечӀна. Гьакъикъи дяведин къуллугъдиз эверначир («Станкина» студентриз «кьеркь» гузвай тир).
1992-лагьай йисуз ада гьа и институтдихъ галай аспирантура акьалтӀарна.
Залам
Залам — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик мукьвал алай Муллашихали хуьрни акатзава.
Шеварднадзе Эдуард Амвросиян хва
Эдуард Амвросиян хва Шеварднадзе (ედუარდ ამბროსის ძე შევარდნაძე, Эдуа́рд Амбро́сис дзе Шевардна́дзе, 1928 йисан 25 гьерез, Мамати хуьр, Ланчхути район, Гурия  — 2014 йисан 7 чиледиз, Тбилиси ) — гуржийринни советрин политикадинни гьукуматдин крархъан, Гуржистандин ССР Жемятдин къайда хуьнуьхин министр (1965—1968 й-р.); Гуржистандин ССР Къепепатан крарин министр (1968—1972 й-р); Гуржистандин КП ЮК-дин 1-лагьай секретарь (1972—1985 й-р); СССГ-дин Къецепатан крарин Министр (1985—1990 й-р); СССГ-дин Къецепатан алакъайрин Министр (1991 йисан 19 цӀехуьл — 1991 йисан 8 лагьай фундукӀ); Гуржистандин Президент (1995—2003 й-р) я. 1985—2000 йисарин къене СГКП ЮК Политбюродин член. Социализмдин зегьметдин кьегьал я, къенепатан къуллугъдин генерал-майор.
Коррупциядихъ галаз женг чӀугун
Эдуард Шеварднадзеди вичи лагьайди хьиз, ада вири чӀехи чиновникривай чапла гъил къалурун тӀалабна. Эхир нетижада, «рагъакӀидайпатан» фирмайрин акъудунин сяттерин чкадал ада советринбур къачуз эмир авуна.
Саки (маймун)
Саки (лат. Pithecia ) — двул маймун хзан Pitheciidae-бур.
Париж бассейн
Париж бассейн Сена вацӀун бассейндик квай вацӀарин сигъ чилелди дренаж жезвайди я. ВацӀар цив ацӀайбур я, абур квеста цӀиргъер къеняй тӀуз акъатайла гуьтӀуь жезвайди я. Чкадин климат юкьван гьалдинди, гьуьлуьнди я. Чиле вацран юкьван температура 18 °C, гьерен вацран — 3°С кьван я. Къаваларин кьадар адетдалди 500—700 мм/йис. Квеста цӀиргъер авай чкайра чӀехи тушир, гьакӀни пара кьадардин мегъуьн, гъулцин, пипин, шамагъаждин тамун кӀапӀар амайди я.
Лариса Александран руш Долина
Уьмуьрдин рехъ
1955 йисан 10 сентябрдиз 1955 Бакуда чувудрин хзанда дидедиз хьана. Буба — Александр Маркусан гада Кудельман, диде — Галина Израилан руш Долина.
Ада гзаф гужлудиз Ленинграддай тир В. Резников композитордихъ галаз кӀвалахна. Кьилди манияр ягъзавай йисара, ада са шумуд концертдин программаяр эцигна. А концертар гваз вири ватандиз элкъвена фена.
1996 йисан 23 ва 24 декабрдиз «Россия» концертдин залда кьилди-кьилихъ манияр ягъзавай программадин «КӀвале авай гьава» премьера хьана.
Асалдхуьр
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 72 майишатар гваз 291 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 57 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 318 кас тир: 147 итим ва 171 паб.
Къаякент район
Тарих
ДАССР ВЦИК-дин 23.01.1935 тарихдин къарардалди, Магьачкъала, Дербент ва Коркмаскъала районрин чукӀарикай, администрациядин юкь яз Къаякент хуьр тайин авуна Къаякент район арадал гъанвай. 1957 йисуз райондин юкь Избербаш шегьер хьанвай. 1965 йисуз райондин администрациядин юкь ЦӀийи Къаякент хуьруьз тухванай.
Агьалияр
Йисариз килигна Къаякент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Агъа Ярагъ (СтӀал Сулейман район)
Агъа Ярагъ (Ашага Яраг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
Избербаш
Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Избербашдин 40 987 кас агьалийрикай:
Элгьед Исмаилов
Исмаилрин Элгьед — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракай кас. Лезги миллетдин векил я.
Сатурн
Сатурн (символ: )
Интернет
Зурба система я — 2012 йисан 2,1 млрд интернетдин ишлемишунар артухрун.
Протоколар
Мадни стандартизация тавунвай, амма Интернетда гегьеншдиз кардик кутазвай са кьадар протоколар авайди я:
Изано
Тарих
XIX виш йисуз Изано хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
Имамлы
Имамлы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 13 км яргъал чка кьунва.
Кьулан вацӀ
Тарих
Лезги алим Б. Б. Талибова вичин монографияда кхьейвал, и гидроним гзаф дегьди я ва ибер-къавкъаздин халкьариз талукь туш.
Урусат
Вири дуьньядин Банкди гайи малуматрив кьурвал, 2014 йисуз Урусатдин къенепатан вири бегьер (КъВБ) 3,745 трлн доллар тир (им са касдал къвезвай 25 636 доллар я). Кардик квай пулунин тек — урусатдин рубль я.
География
Конституциядалди тайин хьанвай Урусатдин чилерин майдан 17 125 407 км² я. Ам дуьньяда виридалайни чӀехи уьлкве я. Урусат тамамдаказ Чилин кеферпатан паюнал, Евразия материкдал ала. Ада Европадин майдандин 3 млн км² ва Азиядин майдандин 14 млн км² кьунва. Урусатдин чилерин 45 % тамарал къвезва. Уьлкве Лас ва Кеферпатан МуркӀарин океанрин ва гьакӀни Балтик, ЧӀулав, Азов, Каспи гьуьлерин ятари кьунва. Гьавиляй дуьньяда виридалайни яргъи кьер (37 653 км) Урусатдиз ава. Уьлкведин юкьва авай Урал сувари Урусат Европа ва Азия патариз пайзава. РагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз Урусатдин яргъавал 10 000 км, кефер патай кьибле патаз авай яргъавал 4 000 км я.
Федератив паюнар
Агъа Новгороддин вилаят, Амур вилаят, Архангельск вилаят, Астрахань вилаят, Белгород вилаят, Брянск вилаят, Владимир вилаят, Волгоград вилаят, Вологда вилаят, Воронеж вилаят, Запорожье вилаят, Иваново вилаят, Иркутск вилаят, Калининград вилаят, Калуга вилаят, Кемерово вилаят, Киров вилаят, Кострома вилаят, Курган вилаят, Курск вилаят, Ленинград вилаят, Липецк вилаят, Магадан вилаят, Москва вилаят, Мурманск вилаят, Новгород вилаят, Новосибирск вилаят, Омск вилаят, Оренбург вилаят, Орёл вилаят, Пенза вилаят, Псков вилаят, Ростов вилаят, Рязань вилаят, Самара вилаят, Саратов вилаят, Сахалин вилаят, Свердловск вилаят, Смоленск вилаят, Тамбов вилаят, Тверь вилаят, Томск вилаят, Тула вилаят, Тюмень вилаят, Ульяновск вилаят, Херсон вилаят, Челябинск вилаят, Ярославль вилаят;
Кьилиз акъудзавай гьукум
Гьукуматдин кьилел президент акъвазнава, алай чӀавуз Урусатдин президент Владимир Путин я. Гьукуматдин кьилин везифаяр кьилиз акъудиз президентдиз куьмек премьер-министрди гузва, гилан премьер-министр Дмитрий Медведев я. Президент кьейитӀа ва я везифадилай азад авуртӀа адан чкадал гьасятда премьер-министр къвезва.
Президент ругуд сан муьгьлетдиз хкязавайди я. Хкягъунар чинебан тегьерда халкьди ванер гунивди кьиле физва. Са касдивай президентдин везифадал кьве муьгьлетрилай пара акъвазиз жедач. Вилик президент кьуд йиса садра хкязавай, ругуд сан къуллугъ 2008 йисуз конституциядин реформаяр хьайила тестикьарнай.
Дувандин гьукум
Дувандин гьукум агъадихъ галай дуванханайри кьиле тухузва: Конституциядин дуванхана, Вини Кьилин Дуванхана (ва адаз табий тир арбитраж дуванханани умуми юрисдикциядин дуванханаяр). Урусатдин Федерациядин субъектра конституциядин дуванханаяр кардик гала. ГьакӀан инсанрин ихтиярар ва азадвилер гьукуматдин органрин ва вини везифайрал алай ксарин гьахъсузвилерикай хуьн паталди Урусатда омбудсмен лугьудай махсус кас ава. Адан везифа инсанрин ихтиярар хуьн я. Омбудсмен везифадал Госдумади тайинарзава ва ам федерал конституциядин къанунрив кьурвал кӀвалахзава. Жуван крар кьиле тухудай чӀавуз омбудсмен гьич са гьукуматдин органдивай ва вини везифадал алай касдивай аслу туш ва садазни гьахъ-гьисаб гузвач.
Къецепатан политика
СССР-дин давам хьиз Урусат пара кьадар тешкилатрик квазва. Ибур Садхьанвай Миллетрин Тешкилат (ООН), «ЧӀехи Муьжуьд» (1997—2014 йисарин къене), Европадин Совет, ОБСЕ, СНГ, ЕврАзЭС, ОДКБ, ШОС, ЕАЭС.
Кветуьклуь
Кветуьклуь — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 609 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Бейра (гьайван)
Бейра (лат. Dorcatragus megalotis ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Курд (Кьвепеле)
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ 23,6 км яргъал чка кьунва.
Падана кьулувал
ТӀвар
Кьулувилин тӀвар Дегь чӀаван Римдин девирда арадиз акъатна. Римвийри и кьулувилин асул тир По вацӀуз «Padus» луьгьузвай тир. И гафуникай латин «Padaneus» тахьайтӀа «Padanus» прилагательное туькӀуьрна.
Географиядин тӀулар
Кьулувилин яргъивал - 500 км, гьяркьуьвал - 200 км кьван я (рагъакӀидай пата). Вич тектоникадин акӀажунда авай гьуьлуьн залив алай чкадал хьана (гьуьлуьн, вацӀун, ядни муркӀадин гьамбардин 8 км гужлувал авай суван жинсинин къат гьасилдивди ацӀурунин нетижада).
Климат
Климат элячӀунинди я - субтропикрин гьалдай юкьван гьалдиз. Гьер вацран юкьван температура - 0-4 °C, чиле вацран - 22-24 °C я. Къвалар - 600-1000 мм я, адетдалди яз вини кьилер гатфариз, гатузни зулуз жезвайди я. КӀеви живедин винел патан къаст арадал къвезвач.
Экономикадин масанвал
ГьакӀни ина туризм, банкунин карни масавал чӀехи дережадин вилик фин авайбур я.
Европадин гьукуматар
Европадин уьлквеяр гуьгъуьнин кьуд региондиз чара жезва: РагъакӀидай патан, РагъэкъечӀдай патан, Кефердинни Кьибледин. Бязи географияхъанри вадлагьай тир Юкьван регион чара ийизва. Къайи дяведин чӀавуз капитализмдин уьлквеяр РагъакӀидай патан регоиндик квайбур хьиз гьисабзавай тир, амма социализмдин уьлквеяр РагъэкъечӀдай патан региондик кутазвай тир.
Межгуьл
Межгуьл (Межгюль, Мажвгъул) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Межгуьл» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Цацархуьр
Тарих
Савад авачирвили хуьр михьиз кьунвай. Авай са цӀуру мискӀинда фекьийри сухтайриз араб чӀал чирзавай. Урус чӀалал кӀелиз — кхьиз, ва цӀап чӀалал рахаз чизвай тек сад тир цацархуьрви, 1914 йисуз Бакудин гъетерин техникум куьтягьнавай Гуьлялиев Мегьамед тир. Адаз хуьре чӀехи гьуьрмет авай, ва хуьруьн эгьлийри адан фикирар кьетӀендаказ гьисабдиз къачузвай.
Кеферпатан Лезгистан
Кеферпатан Лезгистан — СССР чкӀайдилай кьулухъ, Дагъустан Республикадин чилерал кьве пай хьанвай лезги халкьдин куьре патан лезгийри уьмуьр гьалзавай тарихдин лезги чилер.
Кизилюрт район
Агьалияр
Йисариз килигна Кизилюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика (Кизилюрт шегьер квачиз):
Къарадейн
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 23,9 км яргъал чка кьунва.
Антон Павлович Чехов
Уьмуьрдин кьиса
1884 йисуз Чехова университет кӀелна куьтягьна ва Чикиндин азарханада духтур яз кӀвалахиз башламишна. Гьадлай гуьгъуьнай са вахтунда Звенигорода азарханадин заведиш яз кӀвалахна.
Иналук Арсанукаев Дышнинский
1919 йисан гатуз ада Узун-Гьажидихъ галаз Усманрин султӀан Багьадинан протекторатдик кваз Дагъустандин ва Чечнядин чилерал Кеферпатан Къавкъаздин Эмират арадал гъуникай малумарнай. ЦӀийиз арадал гъайи уьлкведин эмир Узун-Гьажи хьанай, амма гьукуматдиз идара ийидай органар Иналука тешкилнай ва вични Эмиратдин фельдмаршал хьанай. Са йис уьмуьр авур Эмират, тийижир себебралди кьенай Узун-Гьажидин кьиникьилай кьулухъ гьасятда терг хьанай ва Иналук Арсанукаев 1921 йисуз НКВД-дин къуллугъэгьлийрин паталай Грозный шегьерда рагъ алай юкъуз яна кьенай.
Нариман Шамсудинан хва АбдулмутӀалибрин
Карьера
2007-2010-лагьай йисарин арада СтӀал Сулейманан райондин парламентдин кьилин эвезвиле кӀвалахна.
Вини Къартас
Агьалияр
Хуьруьнвияр лезги чӀалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.
Гьеким Мирзеханов
Биография
Францияда фашистриз акси гьерекатдиз регьбервал гайи Гьеким Мирзеханов дяведилай вилик КцӀар райондин кьил тир.
Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла Азербайжандай райкомдин сад лагьай секретарвиле кӀвалахзавайбурукай тек са кас гуьгьуьллудаказ фронтдиз рекье гьатнай. Ам Гьеким Мирзеханов тир, 1911 йисуз Къуба райондин Дигагь хуъре дидедиз хьайи, Къубадин гимназия, гуьгъуьнлай фиркъедин мектеб акьалтӀарай, вичин савадвилиз килигна ина муаллимвиле хвейи Гьеким Агъасидин хва Мирзеханова 1933 — 1941 йисара КцӀарин райкомдин I-й секретарвиле кӀвалахнай, Самур-Девечи къубу акъудуниз регьбервал ганай. Къубу кардик кутурла ам Ленинан ордендиз лайихвилер аваз хьанай. Адан тӀвар а чӀавуз Советрин уьлкведа сифте яз ихьтин орден къачур секретаррин сиягьда гьатнай. Гь. Мирзеханова райкомдиз регьбервал гайи вахтунда зегьметхъанри къазанмишай агалкьунрай Азербайжанда сифте яз КцӀар райондиз Азербайжандин К(б)П-дин ЦК-дин «Яру Пайдах» ганай. 1941 йисан январдиз Гь. Мирзеханов Москвадиз, ПЛЧӀМ-диз кӀелиз ракъурнай. Дяве къарагъайла ада гъиле яракь кьунай. 1942 йисуз адан хайибуру майор Гь. Мирзеханов дяведа квахьна лагьай чӀулав чар вахчуна. Амма гьакъикъатда Моздок шегьердин патав кьиле фейи дяведа вичел залан хирер хьайи ам немецри есирда кьуна Польшадиз, ахпани Франциядиз ракъурнай.
Карата
География
Хуьр Ахвах райондин юкьван пата, Магьачкъала шегьердилай 220 км яргъал ала, виридалайни мукьвал алай ракьун-рекьин станция — 170 км яргъал ала.
Терек вилаят
Терекдин вилаят — 1869–1920 йисарин къене Урусатдин империяда хьайи администрациядин тек я.
Михаил Васильевич Лезгинцев
Миллетдай лезги тир.
Европадин таж
Европадин географиядин сергьятрин къене авайбур
Виридуьньядин географиядин унияди тайинарнавай Европадин сергьятрин къене авайбур:
Юпик чӀалар
Кхьинрин кьиспес
Йупик Сибирда (Урусатда) ишлемишзава Кирилл алфиб.
Беларусия
Чилинмикит
2013 йисан малуматрив кьурвал, уьлкведин къенепатан вири бегьер 166,786 млрд АСШ-дин доллар тир. Пулунин валюта — беларусиядин рубль я.
Валентина Владимировна Терешкова
Чехословакиядин СР-дин Социализмдин Зегьметдин Игит (1963), Социализмдин Зегьметдин Игит (1963), Вьетнамдин Зегьметдин Игит (1971) ва МХР-дин зегьметдин игит лугьудай тӀварариз лайихлу хьана.
Иран
Исламдин Республика Иран, куьрелди Иран, гьакӀни 1935-лагьай йисал кьван Персия — Кьиблединни ракъакӀидай патан Азияда авай гьукумат я. Кьилин шегьер — Тегьран я.
Тарих
Кхьенвай чешмейриз килигайла Ирандин тарихди саки 5 агъзур йис желбзава. Адан чилер садлагьай гьукумат — Элам — чи девирдилай вилик III-лагьай агъзур йисуз Хузестанда арадал акъатна. Вич Агьеменидрикай тир Садлагьай Дарий авай чӀавуз Персиядин империя Грециядилайни Киренаикадилай гатӀумна Инд ва Тарим вацӀарал кьван яргъи тир.
Аятолла Хомейнидин гъилик кваз 1979-лагьай йисуз Иранда Исламдин инкъилаб хьана, адан нетижада монархия алудна гадарна ва исламдин республика малумарна.
Калининград вилаятдин шегьерар
Калининград вилаятдик 22 шегьер акатзава.
Гунха
География
Хуьр Ботлих райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 14 км яргъал ала.
Лезги эдебият
Тарих
Къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна, лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай, и карни къвердавай къуватлу жезвай. Чав агакьнавай делилрай аквазвайвал, XIV виш йисуз Куьре Мелика, XV виш йисуз Миграгъ Къемера, XVI виш йисуз Мискин Велиди, XVII виш йисуз Лезги Къадира, XVIII виш йисуз Кьуьчхуьр Саида ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна, литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна. И адалатвал авай рехъ XIX виш йисуз Етим Эмина давамарна, адан шиират чӀехи дережадив агакьна.
Лезги литература маса чӀаларални вилик физва: бязи зарийри чпин эсерар урус (Сфи-Буба, М. Каиди, 3. Акимова, 3. Аминова, Я. Эфендиев ва мсб.), азербайжан (К. Келентеров, Т. Агъавердиев, С. Керимова ва мсб.) ва туьрк (Н. Самури ва М. Эсер) чӀаларал теснифзава. Лезги чӀалал чпин эсерар, вилик виш йисара хьиз, маса миллетрин векилрини (К. Агьмедова ва мсб.) кхьизва.
Литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва. Абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра, 1993 йисуз Магьачкъалада ахъайнавай «Жегьил литератор» махсус мектебда, Дагъустандин гьукуматдин университетра кьиле физва.
Сев
Жуьрейрал пай хьун
Барибал, шуьтруь ва лацу север галкӀур авурла гузва гибридар.
Тарумовка (Дагъустан)
Тарих
Хуьруьн бине 1786 йисуз астраханви прокурор Андрей Тарумова кутунай. Ада ина гьукуматди вичиз пай ганвай чилерал лежберар ацукьарнай. Гьа адан гьуьрметдайни хуьруь вичин тӀвар къачунай. Лежберри Средняя, Беловая ва Прорва вацӀара гъетер кьунрал, ципицӀбанвилел ва пек расунал алахънай.
Кьвепеле район
Тарих
Шекидин ханвал терг хьайидилай кьулухъ, Куткашен са область хьиз Шекидин уезддик акатнавай. 1930 йисуз Куткашен район арадал атанвай. 1991 йисуз райондин тӀвар дегь Кьвепеле шегьердин гьуьметдай «Кьвепеле район» — диз масакӀа хъувунвай.
Артем Алексеян хва Здунов
Уьмуьрдин рехъ
2000-лагьай йисуз ада Къазандин финансринни экономикадин институт (КФЭИ), 2004-лагьай йисуз — КФЭИ-дин аспирантура акьалтӀарна. Экономикадин илимрин кандидат я (2005).
Герейханован совхоздин 2-лагьай отделение
Агьалияр
2005 йисуз хуьре 487 кӀвале 1499 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я.
Артем Алексеян хва Здунов
Уьмуьрдин рехъ
Владимир Васильев 2019-лагьай йисан гатуз больницадиз аватдайла Артем Здунова Дагъустан Республикадин Кьилин везифаяр бегьемарзвай тир.
Герейханован совхоздин 2-лагьай отделение
Агьалияр
Хуьруьнвияр лезги чӀалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.
Сибир
thumb|300px| …… [[Сибирдин федерал округ <i style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;">5,1 млн км² (УФ-дин майдандин ~30.09 %)</i>  … … Сибир — географиядин манада 9,8 млн км² (УФ-дин майдандин ~57.01 %)  .. .. .. Урусатдин Азия пад 13,1 млн км² (УФ-дин майдандин ~76.69 %)
Сибир — Евразиядин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата авай зурба географиядин регион я. РагъакӀидай пата Урал суварал кьван, рагъэкъечӀдай пата Урусатдин Яргъал-РагъэкъечӀдай патан федерал округдин субъектрал кьван, кефер пата Кеферпатан МуркӀарин океандин ятарал кьван, кьибле патайни Монголия, Къазахстан, Китай уьлквейрин сергьятрал кьван экӀя хьанва.
Адан майдан — 9,8 млн км², им вири Федерациядин чилерин 57 % я. Сибирдин сергьятра уьмуьр ийизвай агьалидин кьадар — 24 757 359 кас я (2016 йис).
Амстердам
Шегьердин тӀвар кьве: «Амстел» ва «дам» гафарикай арадал атанвайди я. Амстел шегьер алай вацӀун тӀвар я, «дам» таржумада «банд» я. XII виш йисуз им гъетерхъанвилин гъвечӀи хуьр тир, амма Нидерландрин Къизилдин виш йисан чӀавуз Амстердам дуьньядин виридалайни пара метлеб авай портарикай сад хьанвай ва уьлкведин савдагарвилин зурба юкь.
Амстердамда Гринписдин кьилин офис алайди я.
Гьасан-эфенди Алкьвадари
Гьаса́н-эфенди́ ибн Абдулла́гь ибн Къурбанали́ ал-Алкьвадари ад-Дагъистани́ (1834 йисан 15 октябрь, Авар округ, Балахани — 1910 йисан 12 сентябрь, СтӀал Сулейман район Алкьвадар) — зурба лезги алим - тарихдар, революциядилай виликан Дагъустандин халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, ислам диндин устад, зари.
Дугурун
Куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал, Гьасан-эфендиди виликай вичин ярар-дустарихъ, эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава. ИкӀ, Уллу Гъетягъай Агьмедан хва Абдуразакь, Агъ ЦӀинитӀдилай Абукаран хва Абдулгьамидахъ, Рухунай стхаяр тир Магьмудахъни Мегьамедахъ, Темирхан-шурадай еке меценат Талибов Абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз, Куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чӀугвазва. Лугьун лазим я хьи, Гьасан-эфенди вичин девирдин чӀехи алимрикай сад яз, халкьдин арада марифатдин регьбер, диндин дестек, тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик Крачкова лагьайвал, араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана. Алкьвадар Мирзе-Гьасан-эфендидин сур – куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана, халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава.
Берлин
Алай чӀавуз Берлин — дуьньядин медениятдин юкь я. Им Европадин чӀехи улакьдин тӀвал я, гьакӀни туристар атунин сан-гьисабдал гьалтайла им континентдин виридалайни чӀехи шегьеррикай сад тирди. Берлиндин университетар, ахтармишдай институтарни музеяр вири дуьньядиз чида. Шегьерда шикилар чӀугвадайбур, дипломатарни пара иммигрантар яшамишзавани кӀвалахзава.
Лологонитль
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 574 касди уьмуьр ийизвай. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
Кораб
Кьакьанвал - 2764 м гьуьлуьн дережадилай вине. Сув Албаниядин Македониядихъ галаз сергьятдал ала (миллетдин хьвед Маврово), и кьве уьлкведин виридалайни кьакьан тӀинкӀ яз. Геологиядин фикирдалди Кораб Шар-Планина системадиз талукь я. Киреждин къванцикай туькӀуьрайди я. Гуьнеяр мегъуь, пипинни нарат тарари кьунвайди я. 2000 метрдилай винихъ суван чӀурар ала.
Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)
Бутахуьр (Буткент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 44 кӀвале 136 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 64 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 305 кас тир: 150 итим ва 155 паб.
ЦӀийи Макьар
Тарих
1955 йисуз Кьурагь райондин суван Агъа Макьар хуьр СтӀал Сулейман райондик акатнай. Гуьгъуьнин йисара хуьруьн агьалияр «Кайи-КӀеле» тӀвар алай чкадиз куьч хьанвай. ЦӀийи Макьар хуьр арадал атанвай. Виликан малдархъанри чпиз багъар кутунин кар ва ципицӀ багъдин бахчахъанвал пешеяр чирнай. 1966 йисан 20 апрельдиз, Кьибле Дагъустанда хьайи гзаф къати зурзунрин себебдалди иниз харапӀайриз элкъвенай суван хуьрерар гзаф кьадарралди инсанар куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи макьарвийри, Рухун, Ичин, КуркӀурхуьр, Татархан, Мехкергъ, Хуьпуькь хуьрерай атай ксар, хайи стхаяр ва вахар хьиз чпин чилериз кьабулнай. Абур чпин кӀвалериз илифарна, гъиляй къвезвай куьмекар гузвай, шадвилерни гъамар санал пайзавай.
Ваха Абудин хва Агаев
Уьмуьрдин рехъ
2016-лагьай йисуз Ваха Агаев VII-лагьай эверунин Урусатдин Гьукуматдин думадин депутат яз мад хкягъ хъувуна (КПРФ-дин федерал сиягьдин умуми федерал ибаратдик кваз). Ам финансрин рынокдин рекьяй ГД-дин комитетдин кьилин эвез тир.
Бонобо
Бедендин алатунар гьакӀан шинпанзедла
ТӀварциз килигана амма бедендин кьадардай вичин мукъа гьакӀан шинпанзедла бицӀи туш ва жендек кӀевивал тӀимил я. Хам бонобо - чӀулавди, экуь яруд туш гьакӀан шипанзедин хьтин.
Новониколаевка (Дагъустан)
Новониколаевка — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Уллубий хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
2002 йисуз хуьре 644 кас яшамиш жезвай. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 715 кас яшамиш жезвай. Хуьруьн эгьлийрин 52 % — даргияр, 28 % — урусар я.
Агълаб хуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2037 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2541 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр, гъвечӀи пай цӀапар, гьакӀни гзаф тушиз табасаранар авайди я, вири суни ва шии - мусурманар я.
Ичин
Тарих
XIX виш йисуз Ичин хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьре наибвалдиз талукь тир.
Цмуррин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Цмур хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Цмур, Гачалхуьр, Ичин.
Хасбулат Нухбекан хва Аскар-Сариджа
Уьмуьрдин рехъ
1927 йисуз Хасбулата институт лап хъсандиз кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, жегьил скульптор кӀелун давамарун патал Италиядиз ракъурна. Италияда ада Европадин устадвилин памятникар ахтармишиз чирна, машгьур тир болгарски скульптордин Н. Николаеван мастерскойда кӀвалахна.
1982 йисуз Москвада Хасбулат Аскар-Сарыджа кьена.
Британиядин империя
Британиядин империя (British Empire) — Чилин вири континентра колонияяр авай, инсаниятдин тарихда хьанвайбурукай виридалайни зурба гьукумат. XX виш йисан 30-й йисара империя вичин сергьятрин виридалайни чӀехи майдандив агакьнай, а чӀавуз Садхьанвай Королвилин майдан 41,2 млн км² тир (абурук 8 млн км² инсанар авачир чилер кваз), им Чилин винел патан вири санлай майдандин кьудай са пай тир. Империядин агьалийрин вири санлай кьадар — 480 млн кас тир, им инсаниятдин тахминан кьудай са пай тир.
Ботсвана
Тарих
1966-лагьай йисан 30 марадиз британиядин протекторат Бечуаналендди вичин аслу туширвал (Миллетрин СакӀиливилин сергьятра) малумарна ва гилан тӀвар къачуна. Кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Габороне я.
Гачалхуьр
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 44 кӀвале 192 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 53 майишатар авай, агьалийрин кьадар 239 кас тир.
Мегьемед-Вели Букаран хва Букаррин
Уьмуьрдин рехъ
1972—1975 йисара ада емишрин ва емишар цана агакьардай совхозрин трестин кьиле акъвазна.
Александро-Невское (Дагъустан)
Агьалияр
2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 593 кас яшамиш жезвай.
Зугьрабхуьр
Тарих
Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. Амма Зугьрабхуьр цӀуру хуьр я, им сурарин кьилел авай къванерал алай кхьинри ва хуьр кьун патал винел вигьинар авур душманрин аксиниз тухвай женгерин кьисайри шагьидарзава. Гзаф иер чкаяр я, пара векьер алай чкаяр, тамар, булахар ава. Хуьре XVIII виш йисан мискӀин ава. Вини мягьлейра «Иски сурар» тӀвар алай цӀуру сур ава. Хуьрелай 2,5 км рагъэкъечӀдай пата, тама, архитектурадин имарат — ПӀир ава.
ВацӀ
ВацӀар, маса вацӀуз авахь тавуна кьилди са океандиз, гьулуьз, вириз ва къумара кьуру хьана квахьзвайбуруз лугьузва «ЧӀехи вацӀар», вучиз лагьайтӀа абур чаб чпиз я, маса вацӀарикай гьажиз тушиз. ВацӀар физвайди виняй агъух. ВацӀун кьилинни ихирдин арада авай кьакьанвал язва вацӀун аватун. Авазва вацӀар Сувайрин ва ціалцӀам чилин. Сувайрин вацӀар цӀалцӀамбурилай фаз фида. Кагь жедай кар я, вацӀун чхелар маса вацӀиз фида.
Тлибишо
Тарих
XIX виш йисуз Тлибишо хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63,8 %) — каратаяр, 104 (36,2 %) — багулалар тир.
Азим Алаудинан хва Ярагьмедрин
Уьмуьрдин рехъ
1960 йисан 20 лагьай февралдиз Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай райондин Кьасумхуьре дидедиз хьана.
Зегьметдин рехъ
1996—1998 йисариз — Россиядин КъКМ-дин Дипломатиядин академиядин студент, аспирант тир.
2006—2010 йисариз — ада Таджикистан Республикада Ходжентда Россиядин Генеральный консул яз кӀвалахна.
Къарабагълы (Дагъустан)
Тарих
Хуьруьн бине 1786 йисуз Къарабагъдай катай эрменийри кутунай. ЦӀап чӀалал хуьруьн тӀварцӀи «ЧӀулав Багъ» мана гузва.
Оттал
Тарих
XIX виш йисуз Оттал хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Мухах, Кальял ва Джимджимаг хуьрерихъ галаз Кальял хуьруьнжемятдик акатзавай.
Цмур
Тарих
XIX виш йисуз Цмур хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьре наибвалдиз талукь тир. Гачалхуьр ва Ивигар хуьрерихъ галаз Цмуррин хуьруьнжемятдик квай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 132 кӀвале 534 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 110 майишатар авай, агьалийрин кьадар 598 кас тир.
Вилер къерехъар лацу сев
Вилер къерекъар лацу сев (, Очковый медведь) — вагьши гьайван некхвазайбур хзан северин.
Уругвай
Кьилин шегьер — Монтевидео. Агьали — 3,3 млн кас.
Департаментар
Уругвай — унитар республика; са эхтияр авай 19 департаментар (departamentos) ва 89 муниципияр (municipios) акатзава.
Вини Кускоквимдин чӀал
Вини Кускоквимдин чӀал (чпиндал Dinakʼi, Upper Kuskokwim, Kolchan, Goltsan, Tundra Kolosh, McGrath Ingalik) —
Корш
Корш (Корш) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Кальял» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Илья Рагьмиэлан хва Резник
Уьмуьрдин рехъ
Мектеб кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ ада мединститутдин лабораторияда ва сегьнедин рабочий яз кӀвалахна.
2011 йисуз ам мад Жемятдин Советдин кьилиз хкяна.
Коктюбей
Агьалияр
2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 605 кас яшамиш жезвай.
Кимихуьр
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Авадан
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀун патав, Дербент шегьердилай 15 км кьибле пата чка кьунва.
Хуьрехуьр
Тарих
XIX виш йисуз Хуьрехуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кимихуьр ва Тител хуьрерихъ галаз Хуьрехуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
1647 йис
1647 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурнииридлагьай йис) — чи эрадин 1647-лагьай йис. XII виш йисан 47-лагьай йис я.
Гандурар
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 50 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Курдул-Лекь
Курдул-Лекь, Лекь (Курдул) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «ГелмецӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 214 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Курдул-Лекь хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 313 кас тир.
Кефер тутчоне чӀал
Вини тутчоне чӀал (чпиндал ?, Northern Tutchone) — чӀал вини тутчоне халкьдин вини атабаск чӀаларин. ЧӀалал рахазвай ксар ава Канадада 200 инсан кьван.
Истамбул
1950-лагьай йисарилай инихъ агьалийрин сан-гьисаб цӀудра пара хъхьанва. Вири Анатолиядай мигрантар Истамбулдиз хъфизавай тир, абур вири кьабулун патал шегьердин сергьятар гьяркьуь авуна.
Газетар
Истамбулда акъудзавай газетар ибур я: «Поста» (Posta), «Заман» (Zaman), «Сабагь» (Sabah), «Гьуьрият» (Hürriyet), «Миллет» (Milliyet), «Радикал» (Radikal), «Жумгьурият» (Cumhuriyet), «Туьркия» (Türkiye), «Няни» (Akşam), «Гъед» (Star), «Садра» (BirGün), «Таржумахъан» (Tercüman), «Диге» (Vatan), «Таквим» (Takvim), «ЦӀийи виш йис» (Yeni Asır), «ЦӀийи рагъ акьун» (Yeni Şafak), (Türkiye), «Гьуьрият Daily News» (Hürriyet Daily News).
Стхавилин шегьерар
Африка:
1650 йис
1650 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурцӀудлагьай йис) — чи эрадин 1650-лагьай йис. XII виш йисан 50-лагьай йис я.
Г
Г, г - Г, г
Кочубей (Дагъустан)
Кочубей — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Кочубей хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.
Вини Макьар
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Керимханар
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 92 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Цолода
Цолода (ЦӀолода) — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Цолода хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
НикӀи
НикӀи- (грек. άπρακτος) — Гьафтеда ирид югъ ава.