cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ё
Ё
Мирикина
ТӀуьн
Незва тарцин бегьер ва пешер, пепейар, нуькӀрен какаяр, нуькӀвер ва кьуркьу лифрёл.
Уьмуьр хасийат
Йашамиш ва гъуьрчез, бицӀи мехелрал. Йашамиш тарцин хъалхъамра жезва. Дишида йиса са шараг хазва. КӀенин америкадин тамара гьалтзва.
Адур
Адур (Adur) — Азербайжандин Къуба районда авай, Гархун муниципалитетдик акатзавай хуьр.
Монако
Им лап куьлуь гьукумат я. Эхиримжи 20 йисан къене гьуьл кьулухъ хьунухьди Монакодин чилер 40 гектардин чӀехи хьанва.
Австралия
Австралия вилик фенин жигьетдай дуьньядин кӀвенкӀведавай уьлквейрикай сад я. Экономикадиз килигна 13 чкадал, агьалидин са касдал къвезвай къенепатан вири бегьердин (КъВБ) кьадардиз килигна дуьньяда ругудлагьай чкадал ала. Инсан вилик финин потенциалдин индексдиз килигна кьведлагьай чка кьунвай Австралия уьмуьрдин гьар са сферада, месела, чирвилерин, медицинадин, сагъаламвилин, уьмуьрдин еридин, экономикадин мумкивилерин, сиясатдин ихтияррин хилера, кьакьан дережайрив агакьнава.
Мискин Вели
М. Велидин чӀалар сифте яз алим М. Ярагьмедова жагъурна ва печатдиз акъудна. Туьрк чӀалал теснифнавай шиирар лезги чӀалаз Шагь-Эмир Мурадова элкъуьрна. XVI виш йисан шаирдин чӀалар уьмуьрдин татугайвилерикай ва са тӀимил хьайитӀани рикӀик шадвал кутазвай муьгьуьббатдикай я.
Миграгъ Къемер
Баянар
вахта ва инсанар
Яргиль
География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 11 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Яргиль хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Хъукьвар хуьруьхъ галаз Хъукьвар хуьруьнжемятдик акатзавай.
Лечет (КцӀар район)
География
Лечет хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Майдандин мягьле.
Пеле
«Сантос», «Нью-Йорк Космос» командайрик кваз къугъвана. 1995—1998 — Бразилиядин спортдин министр. ЮНЕСКОдин посол.
Эминхуьр
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 16 км яргъал, Ростов - Баку трассадин къвалав чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Советский, ЗахитӀ, ЦӀийи Макьар, Чуьхверхуьр.
Кьибле-Африкадин Республика
Ксар
Ксарин кьадардай Кь-пАР 26 чкадал ала. Гьукуматда 49,1 миллион кас яшамиш жезва. Эхиримжи къад йисан къене ксарин кьадар гьукуматда стӀунни дегиш жезвач. Гьич сакӀус тӀимил жезва. Къвез-къведайдивай лацубур Кь-пАРда тӀимил жезва. Папарин уьмуьр 50 йис яргъи я. Итимрин уьмуьр — 48 йис. ЧӀулавбур — 79,4 % Лацубур — 9,2 % Ранг алайбур (чӀехи пай мулатар) — 8,8 %. Индусарни амай азиатар азиаты — 2,6 % Сифте халкьдин хцабди къалурнай, 1911 йиса ина лацубур 22 % авай тир. 1980-лагьай йисал лацубурун пай 18 %дал агъуз хьана.
Абдурагьман Абдурагьманов
1900 йисуз Самур округдин (гилан Ахцегь райондин) Чепер хуьре дидедиз хьана. Фад етим амукьай Абдурагьман куьлуь яшарилай кӀвалахиз мажбур хьана: Ахцегьрин мануфактурада, Лезги Драм театрда зегьмет чӀугнай. Чуьнгур ягъунал, гаф-гафунихъ ккӀурунал рикӀ алаз хьайи жегьил ашукьвилиз эгечӀнай. Уьмуьрдин чӀехи пай мел-мехъеррихъ акъудай Ашукь Абдулан туькӀуьрунар чав агакьнава. Лезги халкьдин «Ашукь Лукьман», ада тамамарай манияр къедалди халкьдин рикӀел алама. Ашукь Абдул 1971 йисуз рагьметдиз фена.
Къурукал
Агьалияр
Къурукалвияр Самур нугъатрин группадик акатзавай ахцегь нугъатдал рахазва.
Вини Чиамахи
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Чиамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Екатеринбург
Екатеринбу́рг — Урусат Федерациядин Свердловск вилаятда авай шегьер. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа кьудлагьай чкадал ала. Шегьер-миллионер я, Уралдин федерал округдин администрациядин юкь я.
Алла Борисовна Пугачёва
2010 йисуз ада вичин гастролдин кӀвалах куьтягьна, амма яратмишунин кӀвалах гадарнач: мукьвал-мукьвал кӀватӀнавай концертра ва телепередачара иштираквал кьвазва, са къатда цӀийи маниярни акъудзава. Адан итим Максим Галкин я. Адаз кьве рушни, са гадани ва пуд хтул ава.
Уьмуьрдин рехъ
1954 йисуз вад йис тир вахтунда Алладин диде-бубади ам М. М. Ипполитов-Ивановадин тӀварунихъ галай музыкадин училищадихъ галай музыкадин мектебдик кутуна. Гьа и йисуз Алла сифте сеферда сегьнедал экъечӀна. Союздин КӀвалин колоннаяр авай залда хьайи еке кӀватӀалдин концертда иштираквал кьуна.
1981 йисан июндиз А.Пугачевади ГИТИС-дин эстрададин устадвилин факультет «Эстрадна режиссура» хиляй кӀелна куьтягьна. Дипломдин кӀвалах патал ада вичин цӀийи концертдин программа «Манияр ягъзавай дишегьлидин монологар» къалурна.
Хъпуьхърин хуьруьнсовет
«Хъпуьхърин» хуьруьнсовет (Село «Хпюк») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Австрия
Кефердин патахъ Чехиядихъ (сергьятдин яргъивал — 362 км), кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Словакиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 91 км), рагъэкъечӀдай патахъ Венгриядихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 366 км), кьиблепатахъ Словениядихъ (сергьятдин яргъивал — 330 км) ва Италиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 430 км), рагъакӀидай патахъ Лихтенштейндихъ(сергьятдин яргъивал — 35 км) ва Швейцариядихъ (сергьятдин яргъивал — 164 км) галаз, кефердин патахъ Германиядихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 784 км) сергьятдал ала. Сергьятдин умуми яргъивал — 2 563 километр я.
Карашимахи
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 59 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Агъа Макьар
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 50 майишатар авай, агьалийрин кьадар 289 кас тир: 154 итим ва 135 паб.
Диего Форлан
Биография
Адан буба, Пабло Форлан, футбол къугъвадайди тир — «Пеньяроль», «Сан-Паулу», «Крузейро», «Насьональ», «Дефенсор Спортинг» командайрикни Уругвайдин кӀватӀур кваз къугъвана.
Чулак
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва ва кӀвалер харапӀайриз элкъвена.
Финар
Финар (фин. suomalaiset, урус. финны) - европадин (фин-уграр) халкь.
Къумукьар
Чеб авай чилерни кьадар
2010 йисан малуматриз килигна, Чечняда 12 221 къумукьар авай.
Медени лишанарни адетар
''«Къумукьрин адетарни къилихар муькуь къавкъазвийрихъ галаз сад хьтин бур я, амма векъи сувахъанрилай тафаватлу яз, къумукьри чпин адетар пакарзавач ва гзаф вахтара адетрив кутуг тийизвай амалриз рехъ гузва. Месела, къумукьрин арада ивидин кьисасар хьайила абур фад меслятдал къвезва. Сихилрин арада кӀеви дуствал къумукьриз жезвайди туш. ЧӀехи бубайрин несилриз гузвай таъсир акьванни кӀеви туш. Абурун кӀвалер умуми дагъустандин жуьрединбур я, амма кӀвалин къенен стиль акахьайди я, ина михьи фарс жуьрединбурулай эгечӀна европадин стильда кӀвалер гьалтда. Адетдин сувун парталар европадин алукӀунри арадай акъудзава. Медениятдин жигьетдай пара вилик фенвай халкь яз къумукьар гьамиша къунши халкьарилай са кьил вине авай ва гьуьрметлубур тир.»''
Литературани театр
Къумукьрихъ пара девлету фольклор ква. Абурун рикӀел пара кьадар сивяй-сивиз атанвай эсерар ама, ибур кьегьалвилин, тарихдин ва уьмуьрдикай манияр, халкьдин махар, лирлияр я.
2012 Гатун Олимпия къугъунар
Шегьердин хкягъунар
2003 йисан 15 июльдиз шегьеррин кандидатура эцигунин кьабулун куьтягь хьанвай. Гьа чӀавуз чпин уьлкведа Къугъунар тухунин мурад гъуьгъуьнин шегьерри къалурнай: Гьавана, Стамбул, Лейпциг, Лондон, Мадрид, Москва, Нью-Йорк, Париж ва Токио.
Худигъ
Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Худигъ хуьруьн агьалияр 286 кас тир: 99 кас (34,6%) — лезгияр, 187 кас (65,4%) — агъулар.
Кеферпатан Къавкъаздин федерал округ
Округдин администрациядин юкь Пятигорск шегьер я. Виридалайни чӀехи шегьер — Магьачкъала я.
Миллетар
Росстатдин 2010 йисан малуматрив кьурвал, округда уьмуьр ийизвай миллетар ва абурун кьадар :
Мурадов Шагь-Эмир Билалан хва
Мурадов Шагь-Эмир Билалан хва — лезги шаир. Дагъустандин АССР-дин халкьдин шаир.
Урхулакар
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 86 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Фий
Тарих
Фий хуьр гьеле Алпан заманрилай малум я. XVII виш йисан сифте кьилера Фий Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 2» хуьруьн жемиятдик акатзавай. Ахцегьпарадик квай чӀавуз Фияра вичин кавхаяр авай, абурун кьадар сихилрин кьадардикай ваъ, хуьруьн агьалидин кьадардикай аслу тир. ГьакӀ, гьар къад кӀвализ са чӀехиди къвезвай. ГьакӀни, хуьре са чавуш (хабар гузвайди) жедай.
Агъул район
Агъул район (Агульский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикадин кьибле пата авай муниципалитетдин район.
Тарих
Район арадал атунилай кьулухъ, ина Магъудере кӀамай элячӀнавай цӀийи муьгъ эцигнай. Дяведилай гуьгъуьнин йисара хуьрерин гзафбуруна медпунктарни начагъханаяр, мектебарни улубханаяр ахъа хьанвай, райондин инфраструктура вилик физ эгечӀнай.
Агьалияр
2007 йисав гекъигайла 2013 йисуз райондин агьалийрин кьадар саки 500 касдив агакьна тӀимил хьанва. Им жегьилрин хуьрерай шегьерриз куьч хьунин себебдалди я.
Администрациядин паюнар
1960-й йисарал кьван, ина Хив райондай Агъул райодиз тухузвай рекьел алай садлагьай Дуруштул хуьр авайди тир, амма хуьруьн эгьлийрин кьулу чкадиз, асул гьисабдалди Дербент райондин Хазар хуьруьз куьч хьунин себебдалди гила хуьр алай чкадал са харапӀаяр амукьнава.
Миграгъар (Докъузпара район)
Этимология
«Арабрин тарихчийри лезгийрин Кьвепеле, Шабран, Билисан, Муьшкуьр, Алан, Билижар, Хьелар, Йаргу, Лакгу, Миг Рагъ, ТӀип хьтин шегьеррикай малуматар ганва», — кхьизва М.Меликмамедова вичин «Лезги тӀвар алатӀа» лагьай ктабда. Арабрин тарихчийрилай чешне къачуна, и авторди Миграгърин тӀвар кьве гаф яз кхьенва — «Миг Рагъ». М. М. Ихилова «Лезги дестедин халкьар» ктабда вичи Миграгъ акӀ ватӀай малуматар ва рикӀел хкунар ганва. Хуьруьн тӀвар «мугни» «рагъ» гафарихъ галаз алакъалу тирди тестикьарзава. Хуьр алай чкадин, ам элкъуьрна кьунвай сувайрин шикилар ганва. Нисин сувдиз «Сятдин цӀикьведан сув» лагьана икӀа кхьизва: «Рагъ суван кукӀвалай дуьм-дуьз йикъан сятдин цӀикьведаз пайда жезва ва ада югъ куьтягь жедалди хуьруьз экв гузва». КӀелай касдин фикирдиз къузадик квай хуьр къвезва. Рагъ пакамахъ экуьн сувдикай хкатзава, мадни ада югъди хуьруьз экв гузва. Рагъ Шагьдагъдин юкьвал атайла, сятдин цӀикьвед жезва, гьавиляй адаз Нисинин сув лугьузва!!! Гьин фикир дуьз я. Гуржи тарихчидизни яб гана кӀанда: къадим чӀавара чи сувайрин гьар са дереда са тайифа яшамиш жезвай. Мумкин я, микӀар миграгъвийрин ата-бубаяр я.
Зирдаг
Зирдаг (Зирдаг, Зуржжягъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай саки тунвай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 16 км яргъал ала.
Хунзах район
Администрациядин юкь — Хунзах хуьр я.
Агъулар
ЧӀал
XIX виш йисан эхирра агъул чӀал Родриг Эркертди чирна-жагъурзавай, 1895 йисуз ада агъул чӀалакай немец чӀалал макъала акъуднай. Гуьгъуьнлай, агъул чӀалан чирна-жагъурунар XX виш йисан сифте кьилера немецви лингвст Адольф Дирра давамарнай, ада 1907 йисуз урус чӀалал макъала чапдай акъуднай. Абуру чпин жагъурунар садрани Агъулда тахьана кьиле тухузвай, Родриг Эркерта масабуру кӀватӀнавай материалрин, Адольф Диррани вич Темир-Хан-Шура шегьерда аваз муькуь хабардар ксаривай къачунай малуматрин бинедаллаз. Амма, абур кьведни са фикирдал атанай хьи, агъул чӀал кьве нугъатрикай ибарат я: вич агъул чӀал ва кушан нугъат.
Гегьенш хьанвай ареални кьадар
2010 йисан Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, вири Урусатда 34 160 агъул яшамиш жезвай, абурукай 23 314 кас Дагъустанда 1 715 касни Ставропольдин крайда.
Агъул хуьрер
Агъулрин тарихдин ва цӀийи хуьрер:
Лезги халичачивал
Лезги халичачивал — лезги халкьдиз хас тир халичачивал, лезгийрин медениятдин дегь чӀаварин са пай я. Къавкъаздин вири халкьари хьиз, лезгийрини шумудни са виш йисар я халичаяр храз. Къавкъаздин халичаяр жуьредиз, региондиз, чешнедиз ва лишандиз килигна са шумуд чкадал пай жезва. Лезги халичаяр лезгияр яшамиш жезвай чкайра — Къубада, Ширванда , Дербентда ва масанра генани пара гьалтда.
Лионель Месси
Командадин къене
«Барселона» Аргентинадин кӀватӀур
Чере
Тарих
XIX виш йисуз Чере хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зирдаг хуьруьхъ галаз Чере хуьруьнжемятдик акатзавай.
Бедуьхъ
Тарихдин имаратар
Хуьруьн мукьварал Сарфун-шегьер тӀвар алай чкадин харапӀаяр амукьнава. Кьисайрив кьурвал, им са мус ятӀа чӀехи шегьер тир, амма къваларив гвай сурариз килигна Сарфун-шегьер чӀехи хуьр хьтин чка тирди мадни мумкин я. КӀагӀлайрикк тӀвар алай чкадал къаравулдин минарадин амукьаяр амукьнава. Дегь чӀавуз инсанри уьмуьр гьалнавай чкадин цларин амукьаяр гилалди дуьздал акъатзава.
Муги (Дагъустан)
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 177 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Табасаранар
Кьадарни уьмуьр гьалзавай чкаяр
Урусатдин Федерациядин субъектра табасаранрин кьадар.
Акуша район
Агьалияр
Йисариз килигна Акуша райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Куба
Агьалияр
Кубавияр — асулдай маса халкьар сад — садахъ галаз акахьуналди арадал атанвай халкь я. Иниз испанжувар къведалди, Кубада сибонейрин, аравак группадин индейциярин, гуанаханабейрин ва Гаитидай иниз куьч хьанвай индейциярин тайифаяр яшамиш жезвай. Амма испанрин клонизациядин нетижада индеецрин чӀехи пай телефнай.
Испан колонистриз, плантациярра кӀвалахиз пара кьван кӀвалахдай ксар герек хьайивиляй, абуру Юкьван Африкадай лукӀар гъиз эгечӀнай, лукӀар асул гьисабдалди йоруба, ашанти, эве, конго тайифарикай тир. 350 йисан къене испанжуври иниз 1 миллиондилай пара африкадин лукӀар гъанвай, гила Куба агаьалидин 40 % гьа лукӀарин несилар я. Гьа и себебдилай 1853 — й йсалай 1874 — й йисал кьван Азиядай иниз 125 000 — дилай пара китайжувар гъанвай. И чӀавалди Гаванада «Чайна-таун» тӀвар алай китайжувар амукьзавай мягьле ава. Идалайни гъейри иниз Юкатандай, Юкьван ва Кьибле Америкадай тӀимил къадарда индеец — лукӀар гъизвай. Гьа бередани Испаниядай иниз 850 000 кас куьч хьанвай, асул яз галисияр, кастилар, наваррар, каталонар, амма ина яшамиш жез вири амукьнач. XVIII виш йисан эхирдилай иниз Гьаити островдай ва Луизианадай французрин чӀехи авахьун къвез эгечӀна. Бегьем чӀехи, куьч жезвай ксарин авахьун иниз гьакӀни Германиядай, Британиядай ва Итадиядай тир, Мексикадай иниз пара кьван индейцияр кьуч хьанвай. Кубадиз куьч хьунин зурба къалабулухар Садлагьай ва Кьведлай Дуьньядин дяверин чӀавуз эгечӀнай, эвелимжи нубатда иниз пара къадарда чувудар катзавай.
Нахки
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 22 км яргъал ала.
Буркихан
Буркихан — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Буркихан» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
Хвереж (Хив район)
Тарих
XIX виш йисуз Хвереж хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Лака хуьруьхъ галаз Хвереж хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
Хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилрикай ибарат я: ХатӀар, МацӀирар, Бакыар, Лягьяр, Кирхир, Чаглар, Фачар, Утир, Аьпарар.
Промышленность
Кеспиятдин вилик финин тарих
Кеспият, кӀвалин — лежбервилин тӀебии майишатдин сергьятра арадал акъатайди я. Сифтегьан яшайишдин девирда, халкьарин гзафбуруна затӀ гьасилунин асул дибдин хилер арадал къвезвай (лежбервал, малдарвал).
Франция
Франция (France, ), официал тӀвар Франc Республика (République française, ) — РагъакӀидайпатан Европада авай гьукумат я. Республикадин девиз — «Азадвал, Барабарвал, Стхавал», адан диб (принцип) — гьакимвал халкьдиндинди я, ам халкь патал халкьди ийизавайди я. Кьилин шегьер — Париж я. Франциядин агьалийрин чӀехи пай галло-римвияр аладайди ва роман кӀватӀалдик квай чӀалал рахазавайди ятӀани, уьлкведин тӀвар франкар лугьудай герман тайифадин тӀварцӀикай арадал атанва.
Рим империя
Рим империя (Imperium Romanum) — Рим республикадин хтул, дегь чӀавун гьукумат (27 йис ч.э.в. — 476 йис). Тамам чӀал латинди тир, кьилин шегьер сифте Рим тир, ахпа Константинополь. Август императорди туькӀуьр авурди я. Ромул императордин чӀавуз ам эхирки чӀур хьана.
Константин I
Диоклетианан тетрархия пара чӀавуз яшамиш хьанач; цезарривай пара вахтуна чеб августриз экъечӀдалди акъваз жезвачир. Гьелелиг Диоклетиан амаз, 305 йисуз кьейи, душманрин кьула женг эгечӀна. Британиядин легионри 312-й йисуз цезарьвилиз кьабулнавай Константина Риман цларик вичин душман, риман претореанри эхиримжи кьабулнавайди, цезарь Максенций хай. Гьа чӀавуз хашпересвал Рима хкаж жез хьана. Константина хашпересриз Рим империяда дамвал гана, ахпа тамам динни авуна адакай. 323-й йисуз Адрианопольдик РагъэкъечӀдай патан Август Лициний гатана Константинан эхиримжи душман кьейила хашпересрин дин адан къуватдин даях хьана. Диоклетианан тетрархия кьуд префекурадал дегиш авуна, Константина вичин вилик гвай императордин административ масакӀавилерин эхир кутуна. Ахпа Константина Никей собор кӀватӀна. Хашпересвал кьабул авурла Констанин, Риман император хьти гьакӀан мушрик тир чӀехи понтифексдилай пара хкаж хьана. ЦӀийи империядиз цӀийи кьилин шегьерни герек атана; ами Константиноноль хьана. Босфордаллай Византий тӀвар алай шегьердиз империядин юкьв тухвана адал тӀвар эцигна — Цийи Рим (лат. Nova Roma)
Рум империядин эхир
Ихьтин еке империя Константинопольдай кьиле тухуз пара четин тир. Варваррин халкьар Рейнни Дунай вацӀарилай, империядин сергьятар тир, гьукуматдин къенез гьахьзаваз адан провинцияр къачузавай.
Готар Италиядал гьалт авун
Альприн вилик Аларихан къушунариз Румд къушунри рехъ атӀана. ГьакӀ ятӀани, румажувар ана тӀимил авай, чӀехи пай аник квай галларни германар тир. Империядин къушунар кьиле Стилихона тухузвай. Вич ам германрин вандалар халкьдикай тир. Ада готар катана. Кьилди палканрин къушунар адавай хъхуьз хьана. А чӀавуз РагъакӀидай пата император итимдин рикӀ авачир, намус авачир Гонорий тир. Готар гьалтнай вахтуниз ам Италиядин кефер пата авай са къеледиз катна ацукьнай. Румда авай девлетлу, гьуьрметлу ксари Гонорий чпин чӀалахъ гъана хьи, бес Стилихон, Аларих хьиз германжув тирди, Рума къуват вичиз къачуз кӀандайди. ГьакӀ хьана Стилихон ада кьена. Стилихонан юлдашар, рум армияда авай германжув солдатар катаз эгечӀна. И кардикай пара хъел хьана 30 агъзур варвар-легионер хъфена Аларихан патал, чеб Румдал тухун патал. Стилихон кьейила Аларихаз мад вижевий душманар хъхьанач. Ада Рум элкъвена къушунрик кьуна. Са карни алакь тийидай Гонорий мад Румдай катна, адан агьлияр туна.
Уцулимахи
Уцулимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Нахки хуьруьнсоветдик акатзава.
Химия
Химия
Дубна (Тула вилаят)
Агьалияр
Агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз ва гьар йисан къимет эцигунриз килигна туькӀуьрнавай, Дубна хуьруьн агьалийрин кьадардин динамика:
Экономика
КаркӀвалер:
Дулдугъ
Дулдугъ (Дулдуг) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Дулдугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
Агьалияр
Йисариз килигна Дулдугъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 542 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
Саидов Алирза Уьзеиран хва
Зари 1978 йисуз залан азардикди вахтсуз рагьметдиз фена, ам Магьачкъалада кучукнава.
Яд
Цин яшамишвал арадиз гъин ва хуьн патал рол чӀехи я, ва гьакӀни, чан алай организмрин химиядин туькӀуьр хьанвай тегьерда, климатдинни гьавадин туькӀуьруна.
21 ноябрь
Суварар
* Дуьньядин телевидениедин югъ
Лезги Нямет
Мамедалиев Нямет Нифталидин хва (лакӀаб Лезги Нямет; 1932—1986) — машгьур лезги шаир.
Наци
Наци — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Наци хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Сингапур
География
Сингапур дуьньяда гьуьлун зурба портрикай сад, улакьдин, финансрин ва биржадин юкь я.
ЯлцӀугъ
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 91 майишатар авай, агьалийрин кьадар 266 кас тир: 129 итим ва 137 паб.
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов
М.Меликмамедовни «РикӀин гаф» кӀватӀал
Муьзеффера жаваб ганай: «Гъиле къелем кьуна, лезгидалди кхьиз эгечӀай йикъалай зун женгерив эгечӀнава ва гьавиляй „РикӀин гафунин“ тедбирра иштиракзава. Амма заз, жемятдин арада тайин чка кьуна, ахпа жуван гаф лугьуз кӀан я. Исятда зи ван низ къведа?» Забит муаллим гададин акьулдал, дериндай фагьум авунал гьейран хьанай ва адан къуьнел гъил эцигна хьиз лагьанай: «Гьалал хьуй ваз, чан хва. Вун къвезмай чӀавуз лезги халкьдин ихтиярар хуьдай чӀехи женг ийидайди жедайдан чӀалахъ я зун».
Лезги халкьдин къайгъуда
М.Меликмамедова лезги чӀалалди гьукуматдин газет арадал гъун патални гзаф алахъунар авуна. Са шумудра Дагъустандин милли сиясатдин, информациядин ва къецепатан алакъайрин рекьяй министрдин кьилив фена…
Меликмамедова туькӀуьрай кӀвалахриз ганвай къимет
"«Ам лугьуз тежедай кьван зурба лезгиновед я. Зун лезги халкьдин вишералди векилрихъ галаз гьалтна. Амма абуруз садазни лезги халкьдин тарих, литература, культура, адетар, чӀал, Муьзеффераз хьиз, вири патарихъай, дериндай чизвач. Ада Къафкъаздин халкьарихъ, иллаки лезгийрихъ галаз алакъалу урусрин, арабрин, фарсарин, туьркверин тарихдин чешмеяр гегьеншдиз чирна - жугъурзавай. Заз чиз, ам и рекьяй виридалайни гзаф чирвилер авай ксарикай я…»"
Братислава
Братислава вири дуьньяда кьилди сад тир маса уьлквейрихъ галаз арада масад авачиз сергьятрал алай кьилин шегьер я. Братислава Венгриядихъни Австриядихъ галаз сергьятрал ала. Братислава шегьердин Колчянская куьче патав гвай австриядин Китзее хуьруьн Альте-Нордзюд-Ландесштрассе куьчедиз элячӀзава, гьакӀни Венадин куьче австриядин Вольфсталь коммунадай тӀуз физвай Прессбург-штрассе куьчедиз элячӀзава. 1936-лагьай йисалди Братиславадай Венадиз шегьердин трамвайда аваз ыиз жезвай тир.
Алпан (астрономия)
Жагъай алпанрин гзаф кьадардин заланвал са шумуд граммдай ша шумуд килограмм кьван я. Жагъай алпанрин виридалайни чӀехиди — Гьоба (гьисабунралди, адан заланвал 60 тонн кьван тир). Лугьузва хьи, гьар ийкъан къене Ччилиз 5—6 т алпан аватзава, ва я ийса 2 агъзур тонн.
Рутул
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун дугунин вини кьиле, Лалаан ва Рутул вацӀарин сивел, республикадин юкь тир Магьачкъаладилай 280 км кьибле пата ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3 958 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Рутул хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 2 127 кас тир.
Кьасумхуьр
Тарих
А йисара хуьре авай Эмиргьемзедин чайханадин тӀвар гьарниз чкӀанвай. И чайханада зарийрини ашукьри сада садаз чпин гафун устӀарвилер къалурзавай. 1930-йисара и чайханада СтӀал Сулеймананни Хпеж Къурбанан арада зариятдин акъажун хьанвай.
Тарихдинни археологиядин чкаяр
Кьасумхуьре ва адан къваларив тарихдин ва археологиядин имаратар тир чкаяр пара ава. Хуьрелай тахминан 1,5 км яргъал, Кьурагьдиз тухузвай рекьел, 1918 йисуз туьрк интервентрин гъиляй кьенвай Агъасийрин Къази-Мегьамедан сурал имарат ала.
Дуруштул
Тарих
XIX виш йисуз Дуруштул хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Гоа ва Дулдугъ хуьрерихъ галаз Гоа хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалидин вири агъулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Дуруштул хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 362 кас тир.
Республика Корея
Ччара жедалди
Кореядин тарихда дяверин нетижада арадал къвезвай ва терг жезвай пара къадарда гьукуматар — шегьерар авай. Амма абурукай виридалай къуват авай ва Кореядин тарихда чӀехи гел тунвай, кьве виш йисалай пара гьукум гьалнавай ва вириниз Кореядин пуд пачагьвал тӀвар алаз машгьур — Пэкче, Силла ва Когуре пачагьвалар тир. Чи эрадин 676 йисуз, Кореядин майдандин саки вири ччилер, са Пархэ пачагьвалдикай гъейри Силла пачагьвалди кьунвай. И пачагьвалдик акатзавай Маньчжуриядин са пай ва Корея областрин арада хьайи къене патан дяверин себебдалди Силла кьве Кьибле ва Кефер штатриз ччара хьана.
1592 ва 1598 йисарин арада японар Кореядиз гьахьна ва ирид йисан Имжин дяве эгечӀна. Гьа чӀавуз Япониядиз Тоетоми Хидэеси кьилел алаз Китай кьун паталай куьмек герекзавай ва Чосон династияди японрин кьушунрик акатуниз ваъ лагьанай. Гьа Имжин дяведа кореядин кьегьал адмирал Ли Сун Сина чӀехи кӀевивални кичӀе туширвал къалурна ва японриз муьтӀуьгъ хьанач. ГьакӀни и дяведа, корея патахъай вириниз тӀвар — ван гегьенш хьанвай хъалхъас хъипрен - гимияр кардик кутунвай.
Президент
Кьиблепатан Кореяда гьукуматдин кьил президент я. Къенин президент Ли Мён Бак я, ам 2007 йисуз хкягънавай. Президент Кьиблепатан Кореяда халкьди хкягъзавайди я, вад йисал. КӀвалах 1948 йисуз туькӀуьрнавайди я.
Парламент
Кьиблепатан Кореядин Парламент — са кӀеретӀдин Халкьдин кӀватӀал (299 чка) я. 245 депутат хкягъзавайди я артухвилин системадай. Депутатдин къуватдин чӀав 4 йис я. Хкягъунар Парламентдиз 1948 йисалай тухузвайди я.
Ставрополдин край
Кьилин шегьер — Ставрополь я.
Тарих
1938 йисуз крайдиз Дагъустандин АССР-дин вад кеферпатан районар вуганай (Ачикулак, Къаранугъай, Къаясу, Кизляр ва Шелковской районар). И районрикай Кеферпатан-Къавкъаздин крайда Кизлярдин автономиядин округ арадал гъанай, адан кьилин шегьер Кизляр тир.
Администрациядин паюнар
Шегьерар:
Гьажимурадов Жамидин Гьажимурадан хва
Гьажимурадов Жамидин Гьажимурадан хва — лезги шаир, сатирик.
1934 йисан 25 майдиз Докъузпара райондин Миграгъар хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Москвада Литературадин институт куьтягьна. Гзаф йисара Лезги радиодин ва газетдин редакцийра кӀвалахна. «Самур» журналдин редактор ва Дагъустандин СП-дин секретарь тир. Жамидина сифте шиирар гьеле мектебда кӀелзавай йисара кхьиз эгечӀна. Ам Магьачкъалада ва Москвада лезги ва урус чӀаларал акъатнавай 20-далай гзаф ктабрин автор я: «Къалгъанар» (1958), «Гьач-вач» (1964), «Са кӀус хъвер» (1967), «Арада затӀ аваз хьурай» (1969), «Шаламра къван» (1970), «Гимишдин сас», «Регъуь хьайи спелар» (1976), «Сатирикдин хуьрекар» (1979), «Башуьсте» (1984), «Ваз ам чидач» (1994) ва мсб. Жамидина лезги сатира ва юмор вилик тухуник вичин чӀехи пай кутуна. Ам «Дагъустандин культурадин лайихлу кардар» я. 1997 йисуз адаз «Ваз ам чидач. . .» ктабдай Дагъустан Республикадин Гьукуматдин премия гана. Шаир УФ-дин кхьирагрин Садвилин член тир.
Гьуьсейнов Ибрагьим Абдулкериман хва
Гьуьсейнрин Ибрагьим Абдулкериман хва — машгьур лезги шаир, драматург ва таржумачи.
Хив район
Агьалияр
Йисариз килигна Хив райондин агьалийрин динамика:
Агъа-Ярак хуьруьнсовет
«Агъа-Ярак» хуьруьнсовет (Ашага-Яракский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Муьгъверган
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 17,5 км яргъал ала. Хуьруьн вини патайтӀуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.
Нияз-Али Пашаев
1937 йисуз КцӀар райондин Кьуьхуьр хуьре дидедиз хьана. Юкьван чирвилер къачуна, ада гзаф йисара жуьреба-жуьре майишатра бухгалтервал авуна. Заридин тӀвар кӀелзавайбуруз фадлай таниш я. Ада ватандикай, тӀебиатдикай ва дуьньядикай теснифзавай шиирар: "Диде, гьинва вун?", "Кьуьхьуьрар", "Завай ятӀан, вавай ятӀан?" ва мсб. газетрин чинриз акъатзава, "Самурдин лепеяр" кӀватӀалдик (Баку, 1966) акатнава. Лап хъсан чӀалар 1972 йисуз Бакуда акъатай «Жигъир» тӀвар алай ктабда гьатнава. «РикӀин гаф» кӀватӀалдин член тир. Бязи чӀалар музыкадал эцигнава ва сегьнедилай лугьузва.
Мурлатинамахи
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 21 км яргъал ала.
Яргунуба
Тарих
Хуьруьн бине са кьадар арандиз куьч хьанай Яргун хуьруьруьнвийри, ава гафар туш.
Урусар
ЧӀал
Урус чӀал – гьинд-европадин чӀаларин хзандиз талукь тир рагъэкъэчӀдай патан славян чӀаларин группадик акатзава. Кхьинра кирилл графикадал бинеламиш хьанвай урус алфавитдикай менфят къачузвайди я.
Антропонимика
988 йисуз князь Владимирди Русь христианвилиз элкъуьрдалай кьулухъ, урусрин арада грек бинедин тӀварар гьатнай, месела: Андрей, Алексей, Александр, Анатолий, Аркадий, Афанасий, Василий, Георгий, Григорий, Макар, Николай, Пётр, Степан, Тимофей, Фёдор, Анастасия, Елена, Зинаида, Зоя, Ирина, Ксения.
Милли алукӀунар
Дишегьлийрин алукӀунар кеферпатан ва кьиблепатан регионра чарабур я. Асул тафават кеферпатан костюмда авай сарафан, кьиблепатан костюмда — понёва тир. Дишегьлийрин милли костюмдин кьилин элементар перем, хуруган, сарафан ва я понёва ва шушпан тир.
Урусрин милли макьамар
Урус макьаматдин асул жанрар календарьдин сувариз, мехъерриз талукь лирлияр, гьакӀни кьуьлердай, лирикадин макьамар ва частушкаяр тир. Клисади музыкадин алатрал эцигай къадагъадиз килигна, и жанррик квай манийрин чӀехи пай мецелди лугьудайбур тир.
Алай чӀавуз ягъалмишна урусрин культурадиз талукьарнавай ирид симинин гитара, чӀагъан, балалайка ва маса ихьтин алатар, ибур рагъакӀидай патан европадин халкьарин культурадай къачунвай ва XIX—XX виш йисара Урусатдиз атанвай элементар я.
Милли кьуьл
Урус халкьдин культурадин галудиз тежер элементрикай сад – милли кьуьл тир. Папарин хороводар, итимрин ацукьиз-хкадриз ийидай кьуьлер виридаз чида. Ихьтин кьуьлер урусри балалайкадин, чӀагъандин ва маса алатрин макьамралди суварар, шадвилер хьайила ийидай.
Урусар – дуьньядин илимда
XIX виш йисуз урусатдин илим дуьньядин дережайриз акъатнай. Иллаки, урус математикадин мектебди вичикай дуьньядиз хабар ганвай. Матанализдин, мумкинвилин теориядин ва классик механикадин хилера алим М. В. Остроградскийди цӀийи метлеблу крар кутунай.
Дин
XVII виш йисуз урус агьалидин гъвечӀи паюни патриарх Никона клисадик кутур цӀийи дегишвилерин пад кьуначир ва и къакъатунин нетижада цӀуру адетрин рекьяй физвай, Урусатда «старообрядцы» лугьудай цӀийи мезгьебар туькӀуьр хьанай (месела молоканар). Урусатдин империяда молоканрин аксиниз гьукуматди гзаф векъи политика тухузвай виляй, абур мажбур яз гъурбатдиз экъечӀнай. Гила молоканрин чӀехи пай Кеферпатан Америкада, са пайни Къавкъазда, иллаки Азербайжанда ава.
Чарльз Чаплин
Уьмуьрдикай
Спенсер Чаплин — чӀехиди — хъсан ван авайди, 1880 йисарин юкьвара лондондин мюзик-холлра (макъамдин кӀвалера) пара тӀвар — ван авайди тир. Са шумудра Европада гастрольра хьанва, Нью-Йоркдани экъечӀун авунай. Ада вичини манияр туькӀуьрзавай.
ЗахитӀ хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Агъа-ЗахитӀ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Агъа-ЗахитӀ, Вини-ЗахитӀ, ЗахитӀ.
Курагъ
Тарих
Эгьлийрин са пай Докъузпара райондин Авадан хуьруьз куьч хьанвай.
Москва
Москва тӀвар алай вацӀал, РагъэкъечӀдайпатан Европадин кьулувилел, Волгани Ока вацӀарин арада ала. Федерациядин субъект яз Москвани Калуга вилаятрихъ галаз сергьятра ава.
Кьакьан дережадин маариф
Москвада 400 кьван библиотека ава, абурун арада Урусатдин виридалайни цӀуру жемятдин библиотека (Москвадин гьукуматдин университетдин Илимдин библиотека) ва уьлкведин виридалайни ири ктабар хуьдай мукь (Урусатдин гьукуматдин (Ленинан) библиотека) ава.
Истису (Хъачмаз)
Агьалияр
{|
Шагьпазов Сейфудин Тегьмезбеган хва
1960 йисан 1 июндиз Кьурагь райондин Гелхенрин хуьре дидедиз хьана. Ада Махачкъаладин хуьруьн майишатдин техникум, гуьгъуьнлай Дагъустандин аграр университетдин ветеринаррин факултет куьтягьна. Мектебда кӀелзавай йисара шиирар ва макъалаяр кхьиз гатӀумна. Адан туькӀуьрунар райондин ва республикадин газетра ва журналра чап хьана. 2016-йисуз «ЦӀийи Кавказ» издательствода адан «КӀанда заз зул» шииррин кӀватӀал чап хьана ва 2017-йиса «Мавелда» чап хьайи «Булахдин чешмедал»,гьа и йисуз Бакуда акъатай "Марвар" уртах кӀватӀалрани адан эсерар гьатнава.
Апрель
Апрель (виликан тӀвар — Нава) — кьудлагьай григорий календардин варз.
Караямахи
Караямахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Наци хуьруьнсоветдик акатзава.
Яркуг
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 14 км рагъэкъечӀдай патахъ, Кошанапу вацӀал ала.
Хуьруьг
Хуьруьг (Хрюг) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Хуьруьгрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
ЧӀулавкьал
Маса кардик кутунар
ЧӀулавкьаларин пешер ширин туьнт спирт квай ички гьазурдай эрекьрин карханайра кардик кутада. Дагъустандин суварин хуьрера чӀулавкьалар тенбекдик кутада, чӀугвазвай пӀапӀрусдин гумадихъ хуш ни хьун патал, абуру гьакӀни таб акьалтдай азарни хкудда лугьуда.
Гъвандик хуьруьнсовет
«Гъвандик» хуьруьнсовет (Кондикский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Чуьхверхуьр
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 59 майишатар авай, агьалийрин кьадар 330 кас тир: 178 итим и 152 паб.
Кубримахи
Агьалияр
Йисариз килигна Кубримахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 17 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Ляхля хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 20,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 962 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 985 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 951 кас тир. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
Межгуьл хуьруьнсовет
«Межгуьл» хуьруьнсовет (Межгюльский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Межгуьл хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Межгуьл, Чере.
Йугьан Круифф
Уьмурдин рехъ
Къугъвадайдан карьера акьалтӀайдалай кьулухъ адан тренервиле кӀвалахиз гатӀумна. 1989-1996-лагьай йисарин арада адан регьбервилик кваз каталуниядин «Барселонади» кьудра Испаниядин чемпионат (1991—1994), Европадин Чемпионрин кубок (1992) ва Кубокрин кубок (1989) гъалибна. 2003-лагьай йисуз УЕФА-дин 50 йис тамам хьуниз килигна тухванвай хабар кьунин нетижайрив кьурвал, ам Нидерландрин яхцӀурни цӀуд йисан квайни квай къугъвадайди яз тестикьарна<. Спорт вилик ракъуруник кутур чӀехи метлеб авай къуватриз килигна 2006-лагьай йисуз адаз «Лауреус» премия гана. 2007-лагьа йисан 18-лагьай навадиз, пуд къад йис тамам жедалди са куьлуь вахт амаз, «14» нумра алай футболка гьадан тӀварунихъ хуьнуькай «Аяксди» кьетӀъ кьабулна.
The Beatles
1970-лагьай йисуз The Beatles-ди санал кӀвалахиз акъвазна, гьакӀ ятӀани 1967-лагьай йисалай гатӀумна Полани Джона чпин хсуси проектар тухузавай тир. КӀеретӀ чкӀайдалай кьулухъ гьар музикахъанди текдиз сада ядай карьера давамарна. 1980-лагьай йисуз вичин кӀвалин патав яна кьена, 2001-лагьай йисуз ракдин гъиляй Джордж Гьаррисон кьена. Пол Маккартнидини Ринго Старрди яратмишун вилик ракъуризни музика кхьиз давамарзава.
Фильмография
И сиягьдик The Beatles-ри авур иштираквал кваз официал рекьелди акъатнавай филмар кутуна.
Балтик гьуьлуьн пешекарвилин галкӀрин чил
Балтик гьуьлуьн пешекарвилин галкӀрин чил (ингл. The Baltic Sea Trade Union Network) (BASTUN) — Балтик гьуьлуьн региондин пешегалкӀрин федерация, 22 тешкилатни 20 млн кас уртахар квайди.
Шихкъайибрин Эгьмедбег Абдулмежидан хва
Шихкъайибрин Эгьмедбег Абдулмежидан хва — лезги шаир.
Хаметова Ханбиче Шихрагьиман руш
Хаметрин Ханбиче Шихрагьиман руш — лезги шаир, Дагъустандин халкьдин шаир. Аялрин «Кард» журналдин лезги хилен редактор.
Атлухан эфенди
СикӀерилай чеб фендигар, бетер я.
Ахлакь сифте герек затӀ я инсандиз,
Авам ксар татаб жеда, алукьда,
ЦӀай
ЦӀай — гуьтӀуь манада агъадихъ галай нетижада хкатзавай гзаф ифирнавай газринни плазмадин вири кӀватӀал:
Гьил
Тарих
Гьиливийри са кӀус аранда, Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал Гьилуба хуьр кутунай.
Агьалияр
Гьилера авай сихилрин тӀварар: ''Къачабегар, Эребханар, Къара гадаяр, Дедемар, ШайтӀанар, Кекар, МучӀар, Эйвазар, Бикеранбур, КӀapкӀарар, ЦӀахуьрар, Къафарар, Нуруяр, Фиргъананбур, Адемиранбур, Мукаиланбур, Мусадинбур, Къафарар, Къуьсуьяр, Гъашурар, Бикерар, Мукаяр, Жуватанбур, Мегьетар, Фекьияр, Бегар, Къапалар, БакӀияр, Мягьсумар, Чувачар, ШапӀаяр, Элияр, Ваданар, ШипӀаяр, Какурар, Хъалхъамар, ЦӀегьер, Агъамар, Келеяр, Къамацар, Хъунжелияр, Мирзагъаяр, Какамар, Къарчугъаяр, КалацӀар. ''
Гуладтымахи
Гуладтымахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Тебекмахи хуьруьнсоветдик акатзава.
Чинар (Дагъустан)
Хуьруьнсоветдин администрациядин юкьван статус 1978 йисуз къачунвай.
Бажиханум Исаева
Бажиханум Исаева — лезги шаир, кхьираг.
Муллахуьр
Муллахуьр (Моллакент) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Арабляр хуьруьхъ галаз «Муллахуьруьнсовет»дик акатзава.
Эфендиева Муъминат
Эфендиева Муъминат — лезги шаир.
Латвия
Гьукуматдин къурулуш
Латвияда 1922-лагьай йисан 15-лагьай эхендиз кьабулнавай Конституция кӀвалахарзава. Латвия — парламентдин республика я. Къанунар акъуддай орган — Сейм (Saeima). Парламент хкягъунин йикъалди 18 йисал кьван агакьнавай тамам вири ихтияр авай Латвиядин гражданри 4 йисалди хкягъзава. Виридалайни вини дережадин векилвал гьукуматдин президентди ийидайди я. Латвиядин Президент (Valsts prezidents) Сеймди кьуд йисалди хкягъзава.
Пешекарвилин галкӀар
LBAS — Халкьарин арада авай пешегалкӀрин конфедерациядин (ITUC), Европадин пешегалкӀрин конфедерациядин (ETUC) ва Балтик гьуьлуьн пешегалкӀрин чилинин (BASTUN) филиал я.
Диего Армандо Марадона
Диего Армандо Марадона (Diego Armando Maradona) (дидедиз хьана 30 октябрь 1960, Ланус, Буэнос-Айрес — 25 ноябярь 2020, Тигре, Буэнос-Айрес) — аргентинаин футболист, зур хуьдайдини гьужумдайди я. 1986-й йисарин дуьньядин чемпион.
Цнал хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 29 км яргъал ала.
Музаим
2005 йисалай хуьруьнсоветдин юкь я.
Мисси
Мисси (Миси) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Хутхул» хуьруьнсоветдик акатзава.
Даргияр
Диндал гьалтайла даргияр суни мусурманар я.
Антропология
«Зерихгеран (сифтегьан дарги гьукумат) тӀварцӀи "кьеркьер ийизвайбур" мана гузва, зерих + геран. Адан агьалияр кьакьан буйдин, расу чӀарар авай ва хци жуьредин вилер авай инсанар я».
Калмыкия
Кьилин шегьер — Элиста я.
Администрациядин паюнар
Калмыкия Республикадин районар:
Уллучара
Уллучара — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Уллучара хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 10 км яргъал ала.
Цегвер
Цеквер хзанриз кӀватӀхьана мукарра яшамишзава. И мукариз цекверин кӀунтӀ лугьудайди я, абур накьвада, кӀарасра, къванерик туькӀуьрзава; са бязибуру цекверин кӀунтӀар куьлуь набататрикай авур паярикай эцигзава.
Салигьов Эсед Бабастанан хва
Ватандин чӀехи дяведа авур иштираквал
Дяведин училищеда акьалтӀнавалди Эсед Салихрин лейтенантдин тӀварцӀихъ галаз фронтдиз фенвайди я. Ада ягъунарра, душманрихъ галаз викӀегьдиз женг чӀугваз, активдаказ иштираквал ийизвайди тир. Гьунарар къалурунин патай адаз са шумуд гьуьрметдин орден ганва.
ЦӀарахуьр
Тарих
Хуьр гъвечӀи тирвиляй, 40 кӀваликай ибарат тир, 1959 йисуз цӀарахуьрвийриз Кьасумхуьруьз куьч жез теклифнай. И тегьерда хуьр чукӀурнай ва цӀарахуьрвияр кьасумхуьрвийриз элкъвенай.
Грекрин алфавит
Гьарфарин тӀварар
Гьар гьарф финикрин алфавитди лугьузвай гафунал, гатӀузвай гӀа гьарфунлай; и ухшарди, садлагьай гьарфунин тӀвар алеф («джунгав»), кьведлагьай гьарф — бет («кӀвал»), пудлагьай гьарф — гимел («деве») гӀакӀни мсб..
Испания
Испанияди агъадихъ галай гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава:
География
Испания чӀехи пай сувавилин гьукумат я. Адан гьеч пай кьазва Месета сувандуьзенди, гьуьлелай 660 метр винихъ алай. Испаниядин кефер пата ава Кантабрия суваяр.
Экономика
Машиностроениени металлургия 50 %дал маса гьукуматрин идарайрик гав Испанияда. Импорт 190 млрд евро я, экспорт 135 млрд евро. Пара пул къвезва гьукуматдиз туризмдивай. Месала, 2004-лагьай йиса Испаниядиз 53 млн кас атана, абуру гъана пул 35 млрд евро. Туризмдин чарадик ква 1,5 миллион кас Испанияда. Вири дуьньядиз чида ихьтин ял ядай чкаяр: Барселона, Мадрид, Валенсия, Канарар, Ибица, Балеарар.
Фауна
Саралай ийизвайбур: къуьр; вагьши кроликар; цуцӀул; соня; кьифер; полевкаяр; кӀужур (дикообраз) ва мсб.
ВацӀарни вирер линь, усач, форель ва маса гъетерив бул я.
Хутхул
Агьалияр
Йисариз килигна Хутхул хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Урга хуьруьнсовет
«Урга» хуьруьнсовет (Ургинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 16,5 км яргъал ала.
Чантархуьр
Чантархуьр (Чантаркент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
Тарих
XIX виш йисуз Чантархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Асалдхуьр, Барбархуьр ва Шерифахуьр хуьрерихъ галаз Асалдхуьруьнжемятдик квай.
Аскеров Гьилал
1954 йисуз Азербайжандин КцӀар шегьерда дидедиз хьана. Юкьван школа ва Азербайжандин университет куьтягьна, ада гзаф йисара муаллимвиле ва «Къизил Къусар» газетдин мухбирвиле, гуьгъуьнлайни Дербентда Москвадин социал университетдин филиалда кӀвалахзавай. Гь. Аскерова шиирар, поэмаяр ва публицистикадин хци макъалаяр кхьизва ва абур печатдиз акъудзава. Адан эсеррин кьилин тема — лезги халкьдин важиблу месэлаяр я.
Астрономия
Астроно́мия — Цавун телойрин ва абуралди туькӀуьр хьайи системайрин алай чка, механикадин юзун, туькӀуьр хьанвай тегьерни виликфин чирзавай каинатдикай илим я.
Нагъиев Фейзудин Рамазанан хва
Уьмуьрдин рехъ
1992 йисуз ам Россиядин журналистрин кӀватӀалдиз хкянава, гуьгъуьнин йисуз — писательрин кӀватӀалдизни.
Цунимахи
Агьалияр
Йисариз килигна Цунимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
ЦӀару лелев
ЦӀару лелев (Canis adustus) — гьайван.
Чирагъ
Агьалияр
Йисариз килигна Чирагъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Савалан
Савалан — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Кумухъ хуьруьнсовет
Административ юкь ва сад тир хуьр — Кумухъ хуьр я.
Дуэро
Дуэро (Duero), Дору (Douro) — кьил Испаниядин ччилера авай ва Португалиядай Атлантик океандиз авахьзавай вацӀ. Пиреней зуростровдин виридалай чӀехи вацӀарикай сад я, умуми яргъивал — 897 км.
Усиша
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 936 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Киншаса
Массайрин информациядин такьатар ва алакъа
Тайин чӀавара акъатдайбур (франк чӀалал)
Цуругъ
Тарих
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара 108 цуругъви фронтдиз рекье гьатнай, абурукай 60 кас элкъвена хтанач. Афгъан дяведа 8 цуругъви иштиракнай.
Агьалияр
Алай чӀавуз 200 цуругъви хзан Тюмень вилаятдин Радужный шегьерда уьмуьр гьалзава.
Садхьанвай миллетрин тешкилат
Садхьанвай миллетрин тешкилат, СМТ — халкьаринарадин ислагьвални хата авачирвал хуьн ва кӀеви авун, гьукуматрин арада санал кӀвалахун вилик тухун патал туькӀуьрнавай халкьаринарадин тешкилат.
Шари (Агъул район)
Шари — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Амух» хуьруьнсоветдик акатзава.
Кьурагь хуьруьнсовет
«Кьурагь» хуьруьнсовет (Курахский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Кчануба
Тарих
Хуьруьн бине вини Кчанрилай паласадиз куьч хьанвайбуру кутунаф.
Бангкок
Крунг-Тхеп-Маха-Накхон, Банкок тахьайтӀа Бангко́к (Тай กรุงเทพฯ, กรุงเทพมหานคร, гьакӀни Крунг Тхеп тахьайтӀа Крунг Тхеп Маха Накхон ) — Таиланддин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер я. Агьалийрин сан-гьисаб — 8 млн кас (2010-лагьай йис). Бангкокди 1,5 агъзур квадратдин километрдилай пара авай майдан кьунва.
Крунг-Тхеп-Маха-Накхон — Кьиблединни РагъэкъечӀдайпатан Азиядин виридалайни фад чӀехи хъижезвай (гьа гьисабдик экономикадин патахъайни) шегьеррикай сад я.
Якъубов Къагьриман Къайитмазан хва
1954 йисан 15 январдиз Къуба шегьерда дуьньядал атанай. Вич кьепӀинал аламаз адан буба рагьметдиз физва, гьавиляй диде Зайнаба гъвечӀи Къагьриман Кчанрин паласа хуьруьз хкизва. 1961-1969-йисара КцӀарин интернат-мектебда, 1969-1971-йисара Худатин 2 лагьай юкьван мектебда кӀелзава. Аскервилин къуллугъ кьилиз акъудай жегьилди хуьруьн майишатда кӀвалахиз эгечӀзава. 1983 йисуз Къагьримана сифте шиир кхьена. Адаз уьмуьрдин рекьера гьалтзавай усалвилер, гачалвилер, сада масадаз ийизвай душманвилер такан тир. Ихьтин гьалар негь тавуна, абурал хъуьруьнар тавуна шаирдивай алатна физ жедачир. Къ.Якъубован шиирар «КцӀар», «РикӀин гаф», «Самур» газетра акъатнай. Ам 1990–1996 йисара "Муьшкуьр" Къенивилин Тавханадин литературадин кӀватӀалда член хьана. Къагьриманан тӀвар вири халкьдин къене машгьур, шиирар лагьайтӀа сивера гьатна. Адан 2-3 шиирдиз манини кхьенва. «ЧиРагъ» журналди (2012, №1), «Лезги поэзиядин антологияди» (В. Муьшкуьрви. Баку-2013) Къагьриман Якъубован гьакъинда материалар чапнава, ам рикӀелай алудиз тазвач. Пуд веледдин буба хьайи Къагьриман фейи азиятар себеб яз веремди кьазва. Авур раб-дармандинни куьмек тахьай шаир 1998 йисуз яхцӀурни кьуд йисаваз гьахъ дуьнядиз фена.
Кьвевар
Кьвевар ва я Дербент ( Дарбанд — «гуьтӀуь варар», Дербент, Дербенд, Шагьур, Цали, агъул. Цал, Дербенд Дербенд,, Дәрбәнд, Дарбант, Чурул — «къванцин»,) — Дагъустан Республикадин Дербент районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь ва чӀехивилел гьалтайла Республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Урусат Федерациядин виридалайни кьибле пата авай шегьер язва.
Гилан Дербент шегьер чи эрадин 438 йисуз, кӀунтӀал эцигнавай фарсарин къеле ва адакай Каспий гьуьлуьз физвай кьве къванцин цлар хьиз бине кьунвай. И къенин йикъалди амукьнавай цлари Къавкъаздин суваринни Каспий гьуьлуьн арада физвай 3 километрдин ара агалзавай ва шегьер кеферни кьибле патарай хуьзвай сергьятар тир.
Миллетар
Урус тарихъан С. М. Броневскийди гузвай малуматрив кьурвал, Дербентда:
Массайрин алакъадин такьатар
Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я.
Ахвах район
Агьалияр
Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла ахвахар, каратаяр, багалулар хьтин бицӀи миллетар аварар хьиз къейд авунай.
Культура
Районда 1 культурадин КӀвал, 17 хуьруьн клубар, 1 юкьван улубхана, 1 аялринни жегьилрин улубхана, 24 хуьруьн улубханаяр ава.
Килигдай чкаяр
Райондин чилера, республикадинни гьа чкадин метлеб авай вири санлай 352 тарихдин ва архитектурадин имаратар ава.
Сафрун
Тарих
Вилик хуьр авай чкадал «Сафрун шегьер» тӀвар алай шегьер ва я чӀехи хуьр авай.
КлампӀ
Малариз гудай чӀехи кӀлампдин жуьредиз — «турнепс» лугьузвайди я.
Нью-Йорк
Стхавилин шегьерар
Формалиствилин «юлдаш-шегьер»:
Рукель
Тарих
Адет яз, рукелвийрин яшайишдинни-социалвилин къайда «сихилрин» (несилар, кланар) принципдал бинеламиш хьанвай. Гьар са сихилдиз вичин мягьле авай. Хуьруьн бине, халифатдин дявейралди иниз атанвай арабри кутунвай. «Гаджилар» сихилдин векилри чеб арабрин несилдиз талукьарзава. IX - X виш йисарин сергьятда хуьруьз садлагьай туьркверин тайифаяр куьч хьана ацукьнавай ва «Шихлар» мягьле арадал гъанвай. Хуьруьз куьч хьунин процесс гьатта фарсарин гьукум гьалзавай чӀавузни давам жезвай. Хуьр Осман Империядин гьукумдик куьруь муьгьлетда акатайла иниз крымдин татарар, гила «Татарлар» сихилдин векилар, атанвай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2682 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2746 касди туькӀуьрзавай.
Колибри
Коли́бри  — нуькӀерин тухум я, колибридиз ухшарбур дестедин тек сад тирди (Trochiliformes). Дуьньяда колибридин 330 жуьредикай гзаф малум я. Абурун ватан Кьиблепатанни Кеферпатан Америкаяр я (Кьиблепатан Аляскадалайни Лабрадорлай ЦӀун Ччил кьван). Инай абур вири дуьньядиз чкӀана. Дуьньяда къулухъ лув гуз жезвай тек сад тир луван ничхир я.
Хазар хуьруьнсовет
«Хазар» хуьруьнсовет (Сельсовет «Хазарский») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Джомолунгма
Джомолу́нгма (ཇོ་མོ་གླང་མ), Эвере́ст (Mount Everest), Сагарма́тха (सगरमाथा) (8848 м) — Дуьньядин виридлай чӀехи кьакьавиляй сув я.