cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кронштадт
Агьалийрин кьадар — 44 401 кас я. (2018). 2010-лагьай 2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматралди, кьилин миллетдин кӀватӀал — урусар я (39 081 кас, 80,9 %), гьакӀни Кронштадта 2531 лезги яшамишзава (0,05 %). .
Асунсьон
Асунсьо́н (Asunción, официал тӀвар — Nuestra Señora Santa María de la Asunción, гуар. Paraguay) — Парагвайдин кьилин шегьер, гьукуматдин политикадин, экономикадинни культурадин юкь.
Замана
Газетдин бине 1921 йисуз кутунай. 1925 йисалди адан тӀварар са шумудра дегиш хьанвайди я: «Дагъистанна Мухтарият», «Шура Дагъистан», «Дарккван», «Дарган», «Колхозла байрахъ» ва «Дагъистанна правда».
Арагацотн марз
География
Тарихдалди, гилан вилаятдин чили сул гьисабдалди Сур Эрменистандин Айрарат вилаятдин Арагацотн, Ниг ва Ширак гаваррин паяр кьунва.
Алиева Сарат Гьажидин руш
Уьмуьрдин
1984 йисуз басма авунва шииррин кӀватӀал «Марфадин манияр», и кӀватӀалда ада кхьена Ватандикай, кӀаниваликай, инсанвиликай, дяведикай ва къведай вахтуникай.
Балтамахи
Балтамахи  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 500 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Сван чӀал
Описание
Сван чӀала гуржи ва мегрел чӀаларай къачур гафар пара ава.
Гьажикъулиев Буба Саидагьмедан хва
1932 йисуз Кьурагь райондин КьепӀир хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн мектеб ва Дагъустандин пединститут куьтягьна. Гзаф йисара Лезги радиодин, газетдин ва «Литературадин Дагъустан» журналдин редакцийра кӀвалахна. «Дагъустандин медениятдин лайихлу кардар» тӀвар къачуна.
Мучугъ
Мучугъ, МучӀар (Mucuq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Мучугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Алиева Фазу Гьамзатан руш
Уьмуьрдин кьиса
СССР-дин писателрин кӀватӀалдин член тир. Дагъустандин миллетрин илимдин академиядин академик.
«Уьмуьрда вуч хьайитӀани жедайди я-инсанар сад садз дакӀан жеда, ккӀида чпих галаз. Амма за квез минетзава-садрани тфенгдай ямир сада сад. Са шеини ам дуьз я лагьана гьисабдач»-и гафар-эверун Ф.Алиевадин бур я.
1962 йисалай эгечӀна Дагъустандин тарсарин ва педагогикадин ктабар акъуддай чкадин редактор яз кӀвалахна.
Фазу Алиева 2016 йисан 1 январдиз Магьачкъалада кьенва. Ам Дагъустандин меркездин сурарал кучукна.
Кочёво район
Кочёво район (Кочёвский район) — Урусат Федерациядин Коми-Пермяк округда Пермдин крайда авай район я.
Качкилик
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 10 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Арчияр
Адетар
Абурун асул крар — малдарвал ва лежбервал тир. Сун пекер ва гамар хрунин, кӀарасдикай кӀвалин затӀар, алатар, къапар атӀунин кеспиярни вилик фенвай. Арчийрин хуьрер суварал ала ва сад садаз гзаф мукьвал ала. КӀвалер къванцин, кьулу къав ва кӀама цурни маийшатдин комнатаяр галай са, кьве ва са шумуд гьавадинбур я. Совет береда гьавайрин кьадар ва майдан тӀимил хьанвай ва кӀвалин чиник галереяяр (яни яргъи айванар) галай кӀвалер туькӀуьрзавай.
1795 йис
1795 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀувад лагьай йис) — чи эрадин 1795-лагьай йис. XIII виш йисан 9е-лагьай йис я.
Самур хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 33,5 км, Каспи гьуьлелай 8 км яргъал, «Самур» ракьун рекьин станциядал ала.
Вайоц Дзор марз
География
Уьлкведин къене адаз кефердин пата Гегаркуник вилаятдихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Арарат вилаятдихъ галаз ва кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Суьник вилаятдихъ галаз умуми сергьятар ава.
Ибрагьимрин Элза Имамеддинан руш
Уьмуьрдин кьиса
Пуд операдин автор я («Афет», «Янан лайлалар»). Азербайжандин игитриз лайихна гзаф реквиемар кхьенва.
Миглакасимахи
Миглакаси  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Урьянуба
Агьалияр
Хуьруьн агьалияр — 15 касди туькӀуьрзава (2008 - й йисан малуматар). Уьмуьр гьалзавайбур вири лезгияр я.
Самур (КцӀар район)
География
Хуьре Сергьятдин Таможнядин Пункт кардик ква.
Агьалияр
Йисариз килигна Самур хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2011 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 100 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Филерин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — ЦӀийи Филер хуьр я.
Али ибн Абу ТӀалиб
Сифте вахтар
Ам 599—600 йисара ражаб вацран 13 лагьай юъуз гьижрадилай 22 йис вилик Мекка шегьерда Къурайш тайифадик квай Бану Гьашимрин сихилрикай тир Абу ТӀалибан ва Фатима бинт Асадан хзанда дидедиз хьана. Адан буба Абу ТӀалиб, Мугьаммад пайгъамбардин буба — Абдуллагьан хайи стха тир. Диде-буба кьейидалай кьулухъ Мугьаммада шумудни са йис вичин имидин кӀвале тербия къачурди я. Вичин нубатда, мал-мулк гъиляй акъатна Абу ТӀалиб кӀевера гьатай береда, амма Мугьаммадан крар, вичиз Хадиджа гъунин нетижада, тукӀвейдалай кьулухъ ада аял тир Алидиз тербия гунин буржи вичин хиве кьуна.
Дявеяр
Бадрда хьайи дяве им мусурманрин садлагьай гъалибвал тир. Женгина къалурай викӀегьвилиз килигна Алидиз «АсадуЛлагь» (Аллагьдин аслан) лакӀаб ганай. Дяведин финифда душмандивай мусурманрин гъиле гьатай трофеяр чпин арада апайдала Мугьаммада, виликди меккави Мунаббигь ибн Гьаджжаджаз махсус тир, «Зулфикъар» тӀвар алай тур вичиз къачуна. Пайгъамбар рагьметдиз фейидалай кьулухъ и тур Алидин гъилиз фена.
Гехаркуник марз
Чилин кьадар — 3 655 км². Агьалийрин кьадар — 235 075 кас я. Агьалийрин къалинвал — 64,31 кас/км² я.
Административ юкь — Гавар шегьер я.
География
Гетик, Гаварагет ва Масрик марздин асул метлеб авай вацӀар я.
Гьажикьабул район
Административ юкь — Гьажикьабул я.
Тарих
1860—1930 йисаррин арада Гьажикьабул Бакудин губерниядик акатзавай Шамахадин уезддин пай тир. 1930 йисан 8-лагьай августдиз Шамахадин уезд терг авуна, идан нетижада Гарасу лугьудай цӀийиди арадал гъана. 1938 йисан 29-лагьай ноябрдиз Гьажикьабулдиз шегьердин статус гана. 1939 йисан 4-лагьай январдиз Къази-Мегьамедан район туькӀуьрна. Адаз тӀвар-ван авай лезги революционер Агъасийрин Къази Мегьамедан гьуьрметдай тӀвар гана.
Котайк марз
География
Тарихдалди, гилан вилаятди чилер асул гьисабдалди Сур Эрменистандин Айрарат региондик акатзавай Арагацотн, Котайк, Варажнуник ва Мазаз кантонрин чилер кьунва.
Суважал
Суважал (Suvacal) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «Хурай» хуьруьнсоветдик акатзава.
Шамил район
Администрациядин паюнар
Райондик 25 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 52 хуьр акатзава (яцӀу шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Манкъулидхуьр
Тарих
Археологиядин амукьайри гилан Манкъулидхуьруьн чилерал дегь хуьрер хьайиди субутзава. Азербайжандин алимрикай Ж. А. Халилова, Къ.О. Къошкъарлыди ва Р.Б. Аразовади Гавдишан пелера тухвай жагъурунрай аквазвайвал, Манкъулидхуьруьвай 3-4 километр яргьал тир 1-й ва 2-й Гавдишан пелера лезгийри гьеле чи эрадал къведалди хуьрер кутунай. 3-й Гавдишан гилан Къалажух хуьруьз мукьва я ва гьанагни дегь чӀавара яшайишдин макан тир. Чиливай 13-19 метр хкаж хьанвай 1-й Гавдишан пелен археологиядин амукьайрилай малум жезвайвал, и хуьруьн агьалияр фад-фад тарашхъанрин аксина женг чӀугваз мажбур хьанай. И пелелай Дагъустандин, гьакӀни Къуба ва Хъачмаз районрин чилер хъсандиз аквазва. Гьавиляй Гавдишан пел лагьайла чкадин агьалийри гьа и пел фикирда кьун дуьшуьшдин кар туш. Хуьруьвай 3 километр яргъал тир 2-й Гавдишан пел кьулувилел экӀя хьанва. Ина чи эрадал къведалди сад лагьай агъзур йисан юкьвара хуьр кутунай. ТӀебиатдин ва тарашхъанрин басрухар себеб яз хуьруьн агьалийри чпин чка са шумудра дегишарнай.
1774 йисуз Гавдишандин патав Эмир Гьемзедин, Казанищедин Эмир Мегьамедан, къазикъумухви Метьамедхандин кӀеретӀринни Фетели хандин кьушундин арада чӀехи ягъ-ягъунар кьиле фенай. И дяведа Фетели хан кӀаник акатна, Сальяндиз катнай. Эмир Гьемзедин кьушунди Гавдишандиз мукьва хуьрер, гьакӀни Манкъулидхуьр чукӀурна, Къуба шегьер кьунай. 1820 йисуз 1-й Гавдишан пеле лезгийрин кӀеретӀри генерал Ермолован кьушундин аксина женг чӀугунай. Ина лезгийри урус аскерар кьулухъ чӀугуниз мажбурнай. 1823 йисуз генерал Ермолова Къуба аялатдин лезгийриз кьвед лагьай гъилера басрух гайила, Абдурагьман кьиле авазх манкъулидхуьруьнвияр абурун кура кьегьалвилелди акъвазнай. Кьакьан кьваларилай урусрин жидайрал хкадарна гьелек хьайи кьегьалрикай гуьгъуьнлай халкьди риваятар, кьисаяр, манияр туькӀуьрнай. 1918 йисуз Къубадин Дигагь хуьре эрмени дашнакрин кура Манкъулидхуьруьн юзбаш Гьасан бегди 100 касдикай туькӀуьрнавай кӀеретӀни акъвазнай. А ягъунра абурукай са шумуд кас кьенай.
ЦӀелегуьн хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — ЦӀелегуьн хуьр я.
Юкьван федерал округ
География
Климат хъуьтуьл континенталдинди я. Юкьван гьисабдалди январь вацран температура −7 — −14°С, июль вацран — +16 — +22°С.
Гацалов Гьажимурат СултӀанан хва
Уьмуьрдин рехъ
Европадин къугъунрин — 2015 ахъаюнин церемонияда Гьажимурат Гацалов Урусатдин кӀватӀурдин пайдах гвайди тир.
Мугри
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 9 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
СултӀанова Айнар БаласултӀанан руш
СултӀанова Айнар БаласултӀанан руш — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.
Мекка
Мекка (араб. مكة‎‎ Макка, гьакӀни مكة المكرمة Макка ал-Мукъаррама) — Сауди Арабистандин Гьиджазда авай шегьер я. Макка велаятдин кьилин шегьер я. Вич Джедда шегьердилай 70 километрдал ала, шкӀуь дереда 277 метр гьуьлелай вине. 2020 йисуз шегьерда 2 миллион кас яшамиш жезвай, Гьадждал къвезвай кьван инсанар а цифрадилай пуд сефер пара я.
Гьа цӀийилер эцигайла Меккадин тарихвилин гьални кӀвалер квахьна. Гьабурун арада Аджйад къала ава. Къе гьар йисуз шегьердиз 15 миллион мусурмандилай пара кас къвезва, Гьадждин са шумуд йикъал къвезвайбурни кваз. ГьакӀ хьана Мекка мусурман дуьньядин виридалайни акахьнавай шегьеррик кваз хьана, мусурманар туширбуруз аниз къвез ихтияр авачтӀани.
Сауди Арабистан
Меккадин женгинилай (1924) Меккадин шариф саудийри ада кьунвай къуллугъдилай алудна шегьер чпин гьукуматдик кутуна. Саудийрин къуватдик Меккадин тарихвилин кӀвалерин чӀехи пай чӀурнавай. 1979 йисан 20 ноябрдиз Джугьайман аль-Утайби алимахъ галай яракьар гвай кьве виш радикалди Масджид аль-Гьарам кьуна. Абуру лугьузвай, пачагьрин Сауди хзанди мад михьи Ислам тухузвач, гьавиляй Каабани ЧӀехи мискӀин михьи Исламдихъ агъазвайбурун гъиле хьана кӀанда лугьуз. Къарагънавайбуру цӀутӀар агъзур ксарни кьуна чеб мискӀинда кӀевина. Гьа саягъ кьве гьафте фена эхирда са шумуд виш кас кьена мискӀиндиз пара хатаяр хьана. Пакистандин къуватри эхиримжи женгер тухвана мискӀинда, абуруз куьмек французрин коммандоди гана.
Эрдэнэт
Эрдэнэт (Эрдэнэт) — Монголиядин шегьер.
Краснопартизанск (Дагъустан)
Краснопартизанск — Дагъустан республикадин Къаякент райондин чилерал алай Сергокъала райондин кутан.
Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет
«Тигьирхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсовет (Тагиркент-Казмалярский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Гьарри Магвайр
Уьмуьр
Гьарри Магвайр 5-лагьай нумрадик кваз экъечӀиз жеда.
ТӀигьирар
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Гъенер вацӀун чапла кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 71 км яргъал ала.
Астара район
Административ юкь — Астара я.
КӀокӀов Къазбек Валериян хва
Уьмуьрдин рехъ
2018-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдиз Къазбек КӀокӀов Къабарда-Балкъариядин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавайди яз тайинарна.
Кефердинни-рагъакӀидай патан федерал округ
Экономика
Кефердинни-РагъакӀидай патан федерал округ кьве районрикай ибарат я: ибур Кеферпатан ва Кефердинни-РагъакӀидай патан районар я.
Вири Урусатдин апатитрин 72 %, титандин 77 %, бокситрин 45%, минералар квай ятарин 19 % ва алмаздинни никельдин 18 % игьтиятар Кефердинни-РагъакӀидай патан округда акъудзавайди я. Округдин экономикада нафтӀ ва газ акъудунин кеспиди кьетӀен чка кьунва.
НафтӀадин ва цӀивиндин акъудунар асул гьисабдалди Коми республикада тухузва. Региондин нафтӀадин 88 % Усинское ва Возейское мяденрай акъудзавайди я. Газдин 90 % Вуктыльское мяденди гузва. НафтӀадинни газдин мяденар гьакӀни Калининград вилаятда, Баренцево ва Карское гьуьлерин кьерерал ава.
Агъсу район
Миллетар
Райондин агьалийрин лап чӀехи пай азербайжанри туькӀуьрзава. Кьведлагьай чкадал лезгияр, пудлагьай туьрквер-месхетияр ала.
Осинский район (Пермдин край)
Административ юкь — Оса.
Цунта район
Тарих
СССР-дин ВЦИК-дин Президиумдин 1930 йисан 25 декабрь тарихдин къарардалди, ЦӀумада райондин ирид хуьруьнсоветрикай администрациядин юкь Кидеро хуьре аваз Цунта район арадал гъанай. 1935 йисуз райцентр Шаури хуьруьз акъуднай.
Агьалияр
Йисариз килигна Цунта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Гарагърин хуьруьнсовет
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 492 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 495 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 619 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
ЦӀуру Хъачмаз
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 3,358 касди туькӀуьрзава.
Оханск район
Оханск район (Оханский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Кариб гьуьл
Карибар дуьньядиз ахъайзавай саягъ
ЦӀийи чилер мадни ахъай ийиз, испан конкистадор Алонсо де Охедади 1499 йиса Кюрасао островни Маракайбо вир ахъайна. Родриго де Бастидасадинни Васкодин экспедицияди Магдалена вацӀун сивни къерехдин 1000 км ахъайна, Дарьенни Ураба заливар кваз. 1507 йиса Мартин Вальдземюллера и вири ахъаюнрин эхирвилиз дуьньядин вичин карта туькӀуьрна. Адал сифте сеферда тӀвар «Америка» алай. СакӀус геж, 1538 йисуз фламанд картограф Герард Меркатора карта туькӀуьрна, адал цӀийи континентдиз виридаз Америка тӀвар ганвай.
XVII вишйисан эхирда Кариб гьуьлуьн тӀебиатдикай чирвилер кӀватӀуниз еке кӀвалах авуна англиви буканир Вильям Дампира авуна. Александр фон Гумбольдта са шумуд йисан къене (1799—1804) региондин география, геология, климатни биология чир ийиз. 1856 йисуз французрин навигацидин низамда Кариб гьуьлуьн дуьз карта хьана, ятар физавай саягъни кваз.
Климат
Кариб гьуьл тропик климатдин арада ава, адал гьалтзава пассатрин гьавайри. Гьаван вацран кьулан чимивал 23-27 °C я. Цифервал 4-5 балл я. Йисан кьулан къвадайбур Бонайре островдал 250 ммдилай Доминикадин гарар авай патара 9000 ммдалди. Чебни чӀехи пай кефер-рагъэкъечӀдай пата пассатар я 16-32 км/ч гваз, ятӀани гьуьлуьн кефер патара тропик зурба гарар акъатда, абурун йигинвал 120 км/чдилай пара хьун мумкин я. Са йисан къене июньдилай ноябрдал 8-9 ахьтин кӀеви гарар акъатавазйди я, чебни сентябрдилай октябрдалди абур лап мукьал жедайбур я. АСШдин Милли гарарин юкьди малумдайвал, 1491—1900 йисара Кариб бассейндал 385 кӀеви гар хьана, 1900—1991 йисара ахьтин 235 кӀеви гар хьана. Кариб гьуьлуьн регионда Мексикадин заливдилай, дахьайтӀа Лас океандин рагъакӀидай паталай (майдилай ноябрдалди тайфунар жезвай) пара мукьвал ахьтин ураганар жезвайди я. Гарарин чӀехи пай Къацу мусдин островдин паташ туькӀуьр жез пассатрин патаг физвайди я, Америкадин къерехрин патаг, ятӀани гьамиша гар фидай рехъ виликамаз гьисаб жезвайди туш. КӀеви гарари инсанрин кьиникрик гъизвайди я. 1780 йисан чӀехи гару, гьа йисан 10-16 октябрдиз хьайи, ГъвечӀи Антил островриз, Пуэрто-Рикодиз, Доминикадин Республикадизни мад, мумкин Флорида зуростровдиз лап еке хатаяр гана 22-24 агъзур кас кьена. 1998 йисан 22 октябрдиз Колумбиядин къерехрик хьайи Митч гару Кьулан Америкадай, Юкатандайни Флоридадай фена, 40 млн доллар хата гана 11-18 агъзур кас кьена. Галвестонни (1900) Фифи гарари гьакӀни пара еке хатаяр гана региондиз.
Экономика
Гегьенш алакъа системади Карибра пара затӀарни сервис тухуз мумкинвал гузва. ЯтӀани абурун чӀехи пай региондин къецепатан гьукуматриз физва. Региондин вичин къене физавай затӀарни сервис акьван пара авайди туш: дуьгуь Гайанадай, тахта Белиздай, бензин Тринидаддайни Кюрасаодай, кьел, химикатар, векьен чем, маъар рагъэкъечӀдай патан островрай, мадни индустриядин затӀарин гъвечӀи кьатӀ. Регионда туькӀуьрзавай затӀар (бананар, шекер, кофе, ром, бокситар, никельни нафт)к ъачузвайбурун чӀехи пай АСШни Канада я.
Балакен район
Административ юкь — Балакен я.
Лезги кьуьл
Манаяр
«Лезги кьуьл» гафунихъ кьве мана ава. Садлагьайди — Кавказ халкьари кьуьлзавай кьуьлериз амай дуьньяди «Лезгинка» лугьузва. Кьведлагьайди — Лезги халкьди кьуьлзавай кьуьул. Дуьньядин маса чӀаларал «Лезги кьуьлуьниз» лугьузвай «Лезгинка» гафунихъ ава гьакӀни манидин мана — Кавказ халкьарин халис манийриз Лезгинка лугьузва.
Жуьреяр
Лезги кьуьл, лезгинка тӀварцӀелди Кавказдин гьар жуьре халкьари кьуьлзава. Гьар халкьдихъ и кьуьлуьн чпин жуьре ава. Месала, чеченри чпин кьуьлуьз лугьузава ловзарг, ингушри халхар, гуржуйри лекури, адыгри исламэй, осетинри зилга лугьузва.
2000 йис
2000 йис (кьве агъзур лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2000-лагьай йис ва XX виш йисан 0-лагьай йис я.
ГъвечӀи Барахум
ГъвечӀи Барахум — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Дедели муниципалитетдик акатзава.
Гьажимурадов Такъидин Хаметан хва
Гьажимурадов Такъидин Хаметан хва (1937–2000) — лезги шаир.
Т. Гьажимурадов фадлай шиирар теснифунал машгъул тир. Адан сад лагьай "Цуьк" шиир 1959 йисуз «Коммунист» газетдиз акъатна. Гуьгъуьнин йисара кхьей манийрин шиирар лезги газетринни журналрин чинра чапна. Заридин эсеррин ("Заз кӀандач", "Кьве тар", "Хъижедач", "Гатфарин лишанар", "Марфадин вилик" ва мсб.) кьилин темаяр уьмуьр, кӀанивал ва хайи тӀебиат я.
Агьмедрин Фарид Загьидинан хва
Уьмуьрдин рехъ
Агьмедрин Фарид 1975-лагьай йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Уружба хуьре дидедиз хьана. 1993—1995-лагьай йисаррин арада гьавадинни десантрин кьушунру къуллугъ авуна. 2005-лагьай йисуз «Юриспруденция» пешедай Ростовдин гьукуматдин университет акьалтӀарна. 2011-лагьай йисуз «Гьукуматдинни муниципал идара авун» пешедай Дагъустандин гьукуматдин техникадин университетда кӀелна. 2014-лагьай йисуз ада «Гьукуматдинни муниципал идара авун» пешедай Дагъустандин гьукуматдин техникадин университет акьалтӀарна.
1999-лагьай йисуз ада Магьачкъала шегьердин суддин приставрин къуллугъдин агъахиле суддин приставвиле кӀвалахиз эгечӀна. 2000—2005-лагьай йисаррин арада Суддин приставрин федерал къуллугъдин идарадин Магъачкъаладин шегьердин хилен пристав-бегьемардайди яз тир. Юстициядин классдин чин — 1-лагьай классдин юрист я. 2008—2010-лагьай йисаррин арада «Августин» адвокатрин коллегияда кӀвалахзавай тир.
2010-лагьай йисан октябрдиз ам Магьарамдхуьруьн кьил яз хкяна.
КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет
«КьепӀир Къазмайрин» хуьруьнсовет (Кабир-Казмалярский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
ЦӀумада район
Администрациядин юкь — Агвали хуьр я.
Агьалияр
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, ЦӀумада райондин миллетрин сиягь:
Барда район
География
Барда райондин территорияди Къарабагъдин кьулувилин юкьван пата чка кьнва. Райондин чӀехи паюнин рельеф алгъай ва лепедин кьулувили туькӀуьрзава. Кьакьанвал 200 метрдилай вине авач.
Районда юкьван гьалдин чими, кьурагьвал авай субтропикрин климат ава. Январдиз юкьван гьалдин температура 1,2 ва 1,8°С арада галтадзава, июлдиз: 25,6 ва 26,5 °С галтадзава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 250—350 мм.
2 январь
Юлийдин чӀаваргандин 20 декабрьдихъ галаз сад къвезва.
Соликамск район
Майдан — 5 587 км². Агьалияр — кас.
Суьник марз
Суьник вилаят, Суьник марз (Սյունիքի մարզ) — Эрменистандин кьибле пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.
География
Кефердин пата адаз Вайоц Дзор марздихъ галаз умуми сергьят ава. Кьибледин пата Аракс вацӀу ам Ирандивай чара ийизва.
Бейлакъан район
Майдан — 1 131 км². Агьалияр — 98 634 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 87,2 кас/км².
Билясувар район
Билясувар район (Biləsuvar rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Тарих
Билясувар район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрнаю. 1938 йисан 19-лагьай июлдиз райондин юкь тир Билясувар хуьруьз Пушкин тӀвар гана, райондал Пушкиндин тӀвар эхцигна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз район терг авуна, адан территория Астрахан-Базар райондихъ гилигна. 1964 йисан 26-майдиз район цӀийи кьиляй туькӀуьр хъувуна. 1991 йисан 7-лагьай февралдиз адал гилан тӀвар эцигна.
Хасавюрт район
Хасавюрт район (Хасавюртовский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
География
Чилерин майдан — 1425 км².
Тарих
1941 йисуз ГКО-дин (Гьукуматдин Хуьнуьхин Комитет) № 827 къарардалди районда уьмуьр гьалзавай немецрин вири акъудна Къазахстандиз ва Азиядин маса уьлквейриз куьчарнай.
ЦӀуру Худат (КцӀар район)
ЦӀуру Худат, ЦӀурухта  (Köhnə Xudat) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ЦӀуру Худатин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Уинское район
Административ юкь — Уинское.
ЦӀийихуьруьнсовет
«ЦӀийихуьруьнсовет» (Новоаульский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 593 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 618 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 226 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Тавуш марз
Агьалияр
XVIII-лагьай виш йисуз иниз бязи Арцахдин гаваррай эрмени агьалияр атана.
ЦӀуру Худатдин Къазмаяр
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 7 км яргъал ала.
Аймаки
География
Хуьр Гергебиль райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 7 км яргъал ала.
9 январь
9 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 9-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 356 югъ ама (яргъи йисуз 357 югъ).
Emin
Emin (адан дуьз тӀвар: Эмин Аразан хва Агъаларов; Emin Araz oğlu Ağalarov; 1979 йисан 12 декабрдиз, Баку) — Урусатдин ва Азербайжандин манияр ягъзавай кас ва музыкант, манийрин автор, вичин, бизнесмен, Crocus Group-дин президентин сифтегьан векил. Азербайжандин Республикадин халкьдин артист (2018), Адигъея Республикадин лайихлу артист (2018).
Уьмуьрдин рехъ
Буба — тӀвар-ван авай бизнесмен Араз Искендеран хва Агъаларов. Диде — Агаларова Ирина Иосифан руш, вах — Шейла Агаларова.
Музыкадин яратмишун
2014-лагьай йисуз — урус чӀалал ягънавай кьвед лагьай «Начистоту» альбом, 2015-лагьай йисуз — пуд лагьай «8 в падении» альбом акъудна.
Германиядин футболдин кӀватӀур
Германиядин футболдин кӀватӀур  (Deutsche Fußballnationalmannschaft Германиядин футболдин милли кӀеретӀ) — Германия дуьнядин футболдин женгерал къалурзавай кӀеретӀ я. Регьбервилин тешкилат — Германиядин футболдин галкӀ я.
Маттиас Заммер
«Динамо» Дрезден
1985-лагьай йисан 24 августдиз садлагьай сеферда Дрездендин "динамовийрин" кьилин ибаратдик кваз садлагьай сеферда къугъвана, гьа матчда абуруз акси "Магдебург" тир. Гьа чӀавуз Клаус Заммер "Динамодин" тренер хьана. Мумкин я гьавиляй парабур жегьил футболхъандивай кьилин ибаратдиз гьахьиз анжах вичин бубадин куьмекдалди хьана, лугьуз пехилзвай.
Элчин Сафарли
Уьмуьрдин рехъ
Кьенин йикъалди Э.Сафарован эсерар украински, болгаррин ва азербайджанрин чӀаларал таржума авуна.
Мужукай хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Мужукай хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Мужукай, Янгылбай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 670 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 687 кас тир.
Къумпилов Мурат Къаралбидин хва
Къумпилов Адигъеядин виликан кьил Аслан Тхакушинован папан хтул язва.
КӀелун
1994-лагьай йисуз Къумпилова «экономика ва бизнесдин кӀвалах» пешедай Ростовдин халкьдин майишатдин институт акьалтӀарна.
Къарибрин Анатолий Шамсутдинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1976-лагьай йисуз Дагъустандин гьукуматдин университетдин чара уьлквейрин чӀаларин факултет акьалтӀарна.
1983 — 1991-лагьай йисарин арада — Виришурайрин ленинан жегьилрин коммунизмдин галкӀдин Дагъустандин обкомдин секретарвиле, садлагьай секретарвиле кӀвалахна.
Малла Жаруллагь
Уьмуьрдин рехъ
Гуьгъуьнлай алимди Яргундал «Маариф» тӀвар алай жемят яратмишнай. Дагъустандинни Туьркиядин тӀвар-ван авай алимривай тарс къачур Малла Жаруллагьаз араб, фарс, туьркни урус чӀалар дериндай чидай. Ада тӀебиатдинни диндин илимар чируникай шумуд ктаб кхьенай.
Яргунви Гьажи Исгьакь эфендидин кӀвале илифай алимри чпи и кар патал 300 манат пул ганай. Амма идалди крар туькӀуьрзвачир. Гьавиляй Малла Жаруллагьа вичин девлет авай кӀилияр мектеб эцигуниз желб авунай.
Туршунай хуьруьнсовет
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 345 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 337 кас тир.
ЧӀехи Муругъ
ЧӀехи Муругъ (Böyük Muruq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ЭчӀехуьруьнсоветдик» акатзава.
География
ЧӀехи Муругъ хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Къучумрин мягьле, МискӀиндин хур, Латун хур.
Магьмудрин Магьмуд Гьажулагьан хва
Магьмудрин Магьмуд Гьажулагьан хва (1953 йисан 26 августдиз Агъа Ярагъ, Мегьарамдхуьруьн район, Дагъустандин АССР) — Урусатдин гьукуматдин крархъан, Дагъустандин Республикадин Халкьдин АлтӀушунин (ругудлагьай эверун) кьилин эвез я.
Тина Канделаки
Канделаки Тинатин (Тина) Гивидин руш (1975 йисан 10 ноябрдиз, ТӀифлис) — Гуржистандин ва Урусатдин журналист, телеведущая, продюсер, жемятдин алакъавайди, «Матч ТВ» спортдин телеканалдин кьилин продюсер (июль 2015), ANSALIGY косметикадин брендин бине эцигай кас. Алатай йисара — «Апостол» медиа-компаниядин кьилин директор ва иеси тир, «Виридалайни акьуллу», «Детали», «Хъсан манияр», «Свадебный переполох» ва «СТС зажигает суперзвезду» передачаяр тухвана (СТС, 2002 −2012).
2010-лагьай йисар
2012-лагьай йисан декабрдиз передача «Виридалайни акьуллу» агална. 2003-лагьай йисалай гатӀумна и передачади кьведра «ТЭФИ» премия къачуна (2004, 2009).
Аль-Муайдар
Тарих
Плей-оффда абурун садлагьай тежриба 1999/2000 сезонда хьана, кӀеретӀди «Къатар СК-дихъ» галаз къугъвана.
Хасанай хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 7 км яргъал ала.
1827 йис
1827 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къаннииридлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1827-лагьай йис я. XIX виш йисан 27-лагьай йис.
Муслимрин Энрик Селиман хва
Уьмуьрдин рехъ
2017-лагьай йисуз Муслимов Кьиблепатан территориал округда Дагъустан Республикадин Кьилин патай тамам ихтиярар авай векилдин чкадал тайинарна
ЧӀакӀар хъишлах
ЧӀакӀар хъишлах, ЧӀакӀар Паласа (Caqarqışlaq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун хъишлахрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
ЧӀакӀар хъишлахра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Кьасумар, Фекьияр, Балагьмедар .
Мартиросян Гарик Юриян хва
Уьмуьрдин рехъ
Мектеб кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, Мартиросяна кӀелна Еревандин гьукуматдин медицинадин университетда невропатолог — психотерапевт жедай хиляй.nВичин пеше гьикьван бегенмиш жезвайтӀани, ада тек са пуд йисуз кӀвалахна/ Адан гележег тир — Еревандин университетдин КВН-дин команда «ЦӀийи эрменияр».
Болхов район
Болхов район (Болховский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
География
Районди Орёл вилаятдин кеферпата чка кьунва.
1832 йис
1832 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀукьведлагьай йис) — чи эрадин 1832-лагьай йис. XIX виш йисан 32-лагьай йис я.
Гусман Юлий Соломонан хва
Уьмуьрдин рехъ
Институтда кьетӀендиз фикир ганвай жемятдин кӀвалахдиз ва спортдиз Жуьреба-жуьре спортдин хилярай ада кӀуьд разряд къачуна.
1984-1985-лагьай йисарра — Бакудин манийрин театрадин кьиле авай режиссёр.
2006-лагьай йисуз Ю.Гусмана фантастикадин кино «Парк советского периода» акъудна.
Къарачи
Къарачи — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Къарачи хуьр, Къаракъашлу, Ламан ва Чахмагълу хуьрер акатзава.
Герменчик хуьруьнсовет
«Герменчик» хуьруьнсовет (Село Герменчик) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Герменчик хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин юкьван пата, Астрахань-Магьачкъала федерал трассадал, Магьачкъала шегьердилай 90 км яргъал ала.
Евгений Максиман хва Примаков
СССГ-дин ИА-дин академик (1979, член-корреспондент 1974). СССГ-дин гьукуматдин премиядин (1980) ва Урусатдин гьукуматдин премиядин (2014) лауреат я. 1959-лагьай йисалай гатӀумна ШГ-дин КП член я.
Карьерадин эгечӀун
1956-лагьай йисуз ССРГ-дин ИА-дин дуьньядин экономикадин ва халкьарин арада авай рафтарвилерин рекьяй институтда (ИМЭМО) ада чӀехи илимдин кӀвалаххъандин чка кьунва.
1956-1962-лагьай йисарин къене Примакова ССРГ-дин Гостелерадиода корреспондент яз, жавабдарвилин редактор яз, кьилин редактордин эвез яз, араб уьлквейриз ракъурзавай радиовещаниедин кьилин редактор яз кӀвалахна.
1836 йис
1836 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀеругудлагьай йис) — чи эрадин 1836-лагьай йис. XIX виш йисан 36-лагьай йис я.
Джафаррин Рамазан Джафаран хва
Уьмуьрдин рехъ
Къуллугъ ада СССР-дин КГБ-дин ва УФ-дин сергьят хуьзвай кьушунра авуна.
Львовское № 1 хуьруьрсовет
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Львовское № 1 хуьр я.
Багълийрин Малик Джамединан хва
Уьмуьрдин рехъ
1978-лагьай йисуз «правоведение» пешедай Дагъустандин гьукуматдин университетдин юрфак акьалтӀарна ада республикадин КъКМ-дин системада кӀвалахиз эгечӀна.
Кайитов Рамазан
Кайитов Рамазан — лезги шаир.
СССГ-дин Илимрин академия
1925-1991-лагьай йисарин арада кӀвалахзавай тир. Адан кӀвалах давам ийизавайди - Урусатдин илимрин академия.
Иван Грозный
Хзан
Иван Грозныйдин папарин сиягь:
Кьиникь
Алимрин паталай Иван Грозныйдин амукьаяр чирайла малум хьанай хьи, уьмуьрдин эхиримжи ругуд йисуз адан кӀарабриз остеофитар акъатнай. Чебни инсан кӀвачин кьилел экъвез тежедай кьван дережада акъатнай, пачагь занбураг алаз тухузвай.
Польшадин гетман Жолкевскийдини Годуновал тахсир кутазвай: «Ада пачагь сагъарзавай лукьман пулуналди маса къачуна, дарманрик агъу кутунивди адан уьмуьрдиз къаст авунай, тӀа лагьайтӀа ада икӀ авуначиртӀа пачагьди адаз муькуь девлетлу къуллугъэгьлийрихъ галаз кьиникьин жаза гудай.».
1843 йис
1843 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнипудлагьай йис) — чи эрадин 1843-лагьай йис. XIX виш йисан 43-лагьай йис я.
1844 йис
1844 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурникьудлагьай йис) — чи эрадин 1844-лагьай йис. XIX виш йисан 44-лагьай йис я.
Керимрин Мурад Кериман хва
Керимрин Мурад Кериман хва (1978 йисан 10 июлдиз, Дербент, Дагъустан) — Урусатдин гьукуматдин крархъан, Урусатдин Федерациядин тӀебиатдин ресурсрин ва экологиядин рекьяй министрдин эвез я.
Новокаре хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 23,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 441 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 409 кас тир.
Магьманов Нариман Ширинан хва
Магьманов Нариман Ширинан хва — лезги шаир.
Ширвановка
Ширвановка ва я ШабукӀа (Şirvanlı, Ширвановка) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Хуьруьн вини кьиле Урусатдинни-Азербайжан уьлквейрин таможнядин «ЦӀийи Филер-Ширвановка» пост кардик ква.
Рустамов Гьамид Алидин хва
Биография
Гуьгъуьнлай Рустамов Къумукьрин драматургиядин театрдин художественный регьбердин чка кьунва.
Татаюрт хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 17 км яргъал ала.
Футболдай Америкадин Кубок 2015
Тарихда садлагьай сеферда Кьибледин Америкадин чемпион Чили хьана. Абуру пеналтийрин серияда Аргентинадин кӀватӀур кӀаник кутуна (асул вахтунин ва овертаймрин гьисаб 0:0 хьана, пеналтийрин сериядин нетижа — 4:1).
Уртахар
Турнирда КОНМЕБОЛ-дин 10 уртах тир уьлкведи ва теклиф кьабулнавай КОНКАКАФ-дин кьве уьлкведи — Мексикадини Ямайкади — иштираквал авуна.
Ихилов Михаил Мататан хва
Уьмуьрдин рехъ
Дяведилай гуьгъуьниз Михаил Ихилов тарихдал ва этнографиядал алахъна. ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалдин тарихдин, чӀалан ва литературадин Институтда кӀвалахна.
Мейланрин Унеизат Азизан руш
Биография
Сталинан тӀварунихъ галай стипендия къачуна.
Илимдин крар
Кьве вишелай гзаф макъалар кхьена ва илимдин журналра акъудна. Сифтегьан лезги чӀалан грамматика, гафар дуьздиз кхьидай кӀватӀал-ктаб кьиле аваз тешкил авуна.
Муругъуба
Муругъуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Лечет муниципалитетдик акатзава.
Туьрквер
Чеб авай чилер ва кьадар
Алай чӀавуз туьркверин чӀехи диаспораяр вилик Усманрин Империядик квай саки вири уьлквейра ава, ибур: Мисри, Сирия, Ирак, Болгария ва мсб. я.
Германиядин туьрквер
Турциядилай къеце пата авай виридалайни чӀехи туьрк диаспора Германияда ава. 2011 йисан малуматриз килигна, Германияда 1 607 161 туьрк авай ва абурун кьадар йисандавай виниз жез давамзава. И диаспора 1960 йисуз Германияда «экономикадин аламат» лугьудай вакъиа хьайидалай кьулухъ арадал атанай. А чӀавуз уьлкведин экономика садлагьана вилик фенай, амма идахъ галаз санал агьалидин кьадар агъунваз тӀимил жезвай виляй кӀвалахдай инсанар кимизмай. И кар себеб яз агъзурралди туьрквер Германиядиз кӀвалахиз фенай ва ана амукьнай. Исятда Германияда туьрквер кӀватӀидаказ амукьзавай ацӀай проспектар ва куьчеяр ава. Гзаф вахтара им чкадин немец агьалидин наразивилиз гъизва.
Румыниядин туьрквер
Румынияда туьркверал «гъвечӀи миллет»-дин статус гала. Абуруз гьукуматдин парламента са векил ава. 2002 йисан малуматриз килигна уьлкведа 32 596 туьрк (агьалидин 0,2 %) авайди малум хьанай.
ЧӀал
Туьрк чӀалаз виридалайни мукьва чӀалар гагауз, кьажар, туьркмен чӀалар ва крым-татар чӀалан кьиблепатан нугъат я. ЧӀалак пара кьадарда нугъатар ква. Кефердинни-рагъакӀидай патан нугъатар гагауз чӀалаз пара мукьва я.
Глазуновка район
Административ юкь — Глазуновка.
Абасрин Музафар Мирзеагъадин хва
Абасрин Музафар Мирзеагъадин хва (1953 йисан 12 февралдиз, КӀварчагъ, СтӀал Сулейманан район) — Урусатдин илимдин крархъан я. Биологиядин илимрин духтур, хуьруьн майишатдин илимрин кандидат я.
Уьмуьрдин рехъ
1984-лагьай йисалай гуьгъуьниз ада «Дагагропромхимия» республикадин тешкилатда агрохимиядин игьтияжриз къуллугъ авун хилен регьбервиле ва тешкилатдин чӀехидан эвездин чкадал кӀвалахна.
2009-лагьай йисалай гуьгъуьниз ам Халкьарин арада авай экологиядин ва тӀебиатдикай менфят къачунин рекьяй академия член язва.
Ада 60-далай пара илимдин кӀвалах акъудна, гьа гьисабдик 3 монографияни кваз.
1859 йис
1859 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀекӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1859-лагьай йис. XIX виш йисан 59-лагьай йис я.
Ясаб
География
Ясаб хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Игъирар, Югьвар, Вини мягьле, Агъа мягьле, Кереяр.
Къах район
Административ юкь — Къах я.
Азербайжанар
Урусатдин азербайжанар
Урусатда азербайжанри адет тирвал Дагъустандин Дербент ва Табасаран районра уьмуьр ийизва ва абурал республикадин бинедин халкьдин статус гала. 2010 йисан малуматрив кьурвал, Дагъустанда абурун кьадар 131 агъзур кас тир. Къе азербайжанари Дербент райондин 58 %, Табасаран райондин 18 %, Кизляр райондин 2,3 % ва Рутул райондин 1,5 % туькӀуьрзава. Советрин ва постсоветдин девирда уьлкведин къене хьайи азербайжанрин миграциядин процессрин себебдалди, къе Урусатдин саки вири регионра азербайжанрин жемиятар (диаспораяр) ава. Абурун Урусатда авай виридалайни чӀехи жемиятар Москва шегьердин (57 123 кас) ва Тюмень вилаятдин (43 610 кас) диаспораяр я. 2010 йисан малуматриз килигна, Урусатдин Федерацияда 603 агъзур азербайжанар къейд авунай.
Гуржистандин азербайжанар
Квемо-Картли вилаятда:
ТӀвар
Брокгаузан ва Евфронан Энциклопедиядин Гафарганда авай «Туьрк-татарар» макъалада азербайжанриз «адербайжандин татарар» тӀвар ганай. Гьа чӀавуз Ядринцев, Харузин, Шантр хьтин алимри «адербайжандин татарриз» «адербайжанар» тӀвар гунин теклиф вилик кутунай. ТӀвар-ван авай француз антрополог Жозеф Деникера 1900 йисуз чапдай акъудай илимдин кӀвалахра азербайжанриз «туьрк чӀалал рахазвай Къавкъаздин иранвияр» тӀвар ганай. Аквадай гьаларай, азербайжан халкьдин XX виш йисуз арадал атанвай тӀвар чпин тарихдин чилер тир Ирандин Азербайжан вилаятдин тӀварцӀихъ галкӀанвайди чир жезва. Революциядилай виликан Урусатда азербайжан миллетдин векил къалурун патал «фарс» гафни кардик квай. XVII виш йисуз Персиядиз сиягьат авур француз тарихдар Ш. Шардена къейд авунай хьи, гьа чӀавуз миллетдикай аслу тахьана Ирандин вири агьалидиз «фарсар» лугьузвай. Турциядин Карс вилаятдин суни туьрквери азербайжанриз «шийияр», кьериз «эжем» лугьузвай. Виликди Азербайжандин Ордубад районда уьмуьр авур зоки-эрменийри азербайжанриз курдар лугьузвай. Мумкин я, мус ятӀа а чилерар виш йисарин къене чкадин азербайжанарихъ галаз акахьна абурун къене цӀранвай курдри уьмуьр ийизвай ва абурукай амукьайди са тӀвар я. Къе малум я хьи, дяве вахтунда Лачин, Келбежер районрай катай агьалиди чпи чпиз курд лугьузва, амма курд чӀал лап кьуьзуьбурун рикӀерал ама.
Миллетдин тарих
1990 йисан январьдиз чкадин оппозиция терг авун патал советрин кьушунрин батальонар Баку шегьердиз залан техникадаллаз гьахьайла вишералди ислягь граждан агьалияр кьенвай. Гьар йисуз 20 январьдин юкъуз Азербайжанда траурдин югъ малумарзавайди я. 1991 йисуз СССР-дин эсердикай хкъечӀай Азербайжан аслутушир гьукуматдиз элкъвенай. 1991-1993 йисарин къене давам хьайи Сувун Къарабагъдин дяведин нетижада 1 миллион кьван азербайжанри Къарабагъдин чилер гадарна Азербайжандин къене патан районриз ва шегьерриз куьч хьанай ва гуьгъуьнлай абурал катайбурун статус гилигнай. 1992 йисан февраль вацра эрмени яракьвийри Хужалы хуьре авур гатун-кьиникьра вишералди ислягь азербайжанар телеф хьанай. И югъ Азербайжанда траур хьиз къейдзава. 1988-1989 йисарин къене Армениядай Азербайжандиз 186 агъзур мугъул катнай.
Кхьинар
Алай аямда Ирандин азербайжанри араб гьарфаралди кхьизва, Азербайжан Республикада латин алфавит кардик ква, Дагъустандин азербайжанрини кирилл алфавитдикай менфят къачузва.
Магадан
Транспорт
«Аэронавигация Северо-Востока» тешкилат ФГУП «Государственная корпорация по организации воздушного движения в Российской Федерации» тешкилатдин филиал я — адахъ Россияда кӀвалахардай виридалайни еке цаван ара ава. Гьар юкъуз филиалди 450 лувгунар вилел хуьзва. Ам Россияда авай са гегьеншарнавай лувгунар кьиле тухудай юкь я.
1868 йис
1868 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннимуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1868-лагьай йис. XIX виш йисан 68-лагьай йис я.
Долгое район (Орёл вилаят)
Административ юкь — Долгое.
Фейзуллаева Зара Рустаман руш
Фейзуллаева Зара Рустаман руш — лезги шаир.
Набран
Набран — Азербайжандин Хъачмаз райондин кефер пата, Каспий гьуьлуьн къерехда чка кьунвай лезги хуьр. Хуьруьн гуьлуьн къерехдив гвай зул ял ядай зона я.
Тарих
Хуьруьн бине, 1900-й йисуз Баку губерниядин Къуба уездда, иниз куьч хьанвай урусри кутунвай.
Саркисян Арташес Гагикан хва
Уьмуьрдин рехъ
2001-лагьай йисуз Америкадин турнеда авай вахтунда, абур гьа чкада авай «Комеди клабдин» экъечӀуниз килигиз фена. 2003-лагьай йисуз абурун концертар тӀимил хьанвай, командадиз пул бес жезвачир. Гьа и вахтунда абуру Москвада «Комеди клаб» ахъагъиз гьял авуна.
Соткилава Зураб Лаврентиян хва
Соткилава Зураб Лаврентиян хва (1937 йисан 12 мартдиз, Сухум — 2017 йисан 18 сентябрдиз, Москва) — Советринни, Гуржистандин ва Урусатдин операр ягъдай кас (тенор), муаллим. ССРГ-дин халкьдин артист (1979).
Футболистин карьера
1955 лагьай йисуз Гуржистандин гьукуматдин политехникадин институтдин геологар гьазурзавай факультетдик экечӀна ва 1960 лагьай йисуз куьтяхьна.
Операдин артистдин карьера
1959-лагьай йисуз гьеле вад лагьай курсунин студент яз, Зураб экечӀзава ТӀифлисдин В. Сараджишвилидин тӀварунихъ галай консерваториядик. Пуд лагьай курсуна авайла, адан муаллим Д. Я. Ангуладзеди жегьил артистдин зигьинда ахъана лап хъсан лирикадин тенор (и вахтундалди ам баритон яз гьисабзавай тир).
1964-лагьай йисуз Зураба Закавказски конкурсда иштирак авуна ва сифтегьан премия къачуна.
Шенфельд (Дагъустан)
География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, Тамазатюбе Старое хуьрелай кефердинни-рагъакӀидай пата 10 км яргъал, Азаматтатаул къубудал ала.
Астрахань
Тарих
1670 йисуз Астрахандин агьалийри Степан Разиназ шегьердин ракӀрар ахъайна цардин къуват чпелай алудна. 1692 йисуз хьайи эпидемияди 10 агъзур кас кьена. Астрахандин чилерал урусар XVIII вишйисалай парадаказ къвез эгечӀзава. I Пётр 1717 йисуз Астрахандин губерния туькӀуьрна. Исятда авай сергьятар Астрахань областдихъ 1943 йисуз хьанвай. 1888 йисуз Астрахандихъ 74 агьали хьана. 1897 йисуз 112 880 кас. Абурукай чпин хайи чӀал 86 563 урус тир, 15 355 татар, 4 038 эрмени, 2 115 чувуд, 1 573 немцарин. 1900 йисан малумриз килигайла, Астраханда 122 агъзур кас авай.
Агьалияр
2015 йисан 1 январдиз шегьер Россиядин 1114 шегьердикай 33 чкадал алай. Урусар 77,93 %, татарар 6,98 %, казахар 5,45 %, азербайжанар 1,31 %, эрменар 0,96 %, украинвияр 0,95 %, ногаяр 0,87 %, аварар 0,85 %, лезгияр 0,75 %.
1876 йис
1876 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀиругудлагьай йис) — чи эрадин 1876-лагьай йис. XIX виш йисан 76-лагьай йис я.
Дашкесан район
Дашкесан район Гянжа-Къазахдин экономикадин райондин ибаратдик акатзавайди я.
География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Шамкир райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Гейгел райондихъ, кьибледин патахъ — Кельбажар райондихъ, рагъакӀидай патахъ — Кедабек райондихъ, ва гьакӀни кьиблединни рагъакӀидай патахъ Эрменистандихъ галаз сергьятдал ала.
ЦӀийи Лак район
ЦӀийи Лак район, ЦӀийи Яхул район, Новолакский район (Новолакский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Эмирбекрин Эмирбек Зиядан хва
Дагъустандин Республикадин ва УФ-дин лайихлу илимдал алахънавайди.
Мадрид
География
Шегьер Испаниядин юкьван пата, гьуьлуьн дережадилай 667 м вине алайди я. ШегердайтӀуз чӀехи тушир, вилик Кастилия тарихдин областьдиз талукь тир, Мансанарес вацӀ физва. Шегьердин кеферни - рагъакӀидай пата Сьерра-де-Гуадаррама суван массив ва адан виридалай кьакьан чка Пеньялара кӀукӀ хкаж хьанва.
Кьурагь вацӀ
Кьурагь вацӀ — Дагъустанда авай вацӀ. Кьурагь ва СтӀал Сулейманан районрин чилерайтӀуз авахьзава. ВацӀун вини кьиле авай агъулри вацӀуз Аркалец лугьузва, эхир кьилин тӀвар Арагъ я.
Кьурагь вацӀук акахьзавай са кьадар чӀехи вацӀар: Загар-кӀам, Арач, Кьуьчхуьр вацӀ ва Хпеж вацӀар я.
Экбер Муьшкуьрви
Экбер Муьшкуьрви — лезги шаир. Муьшкуьр вилаятдин арифдаррин дестедик акатзавай. Адакай тамам малуматар авач. Азербайжан чӀалал теснифнавай шииррай («Ивидин сел вилерай физ», «Курай вунни» ва «Ваз чир хьурай», «Вафалу яр») устад шаирдин фикирар, хатӀ аквазва. И пуд чӀални муьгьуьббатдин лирикадин гуьзел эсерар я. Муьшкуьрви Экберан эсерар М. Ярагьмедова жагъур хъувуна, абур жагъур на-чирунрал А. Мирзебегов ва С. Бедирханов машгъул я.
Башкъортостан
Республика Башкъортостан (башкъир чӀал Башҡортостан Республикаhы; Республика Башкортостан) — Урусатдин кьибле Уралдин авай республика. Волгадив федерал округдин составдик акатзава. Кьилин шегьер — Уфа.
8 февраль
8 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 39-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 326 югъ ама (яргъи йисуз 327 югъ).
Имишли район
Агьалияр
Йисариз килигна Дашкесан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Къайтагъар
Тарих
XIV виш йисуз къайтагъриз Дагъустанда чпин Къайтагъ уцмийвал лугьудай пачагьвал авай. И пачагьвал Дагъустандин тарихда виридалайни нуфус авай пачагьвилерикай сад тир. Адан таъсир къунши гьукуматрални гегьенш жезвай. Адан кьил — уцми тир. Уцми гаф дарги чӀалара стха мана гузвай уци гафуникай арадал атанвайди я. Адетдалди гьа уцмийвал кьве чкадиз пай жезвай, уьзденар тир Вини Къайтагъдин Уцми-Дарго пад ва абуруз къуллугъ ийизвай лукӀар тир Башлыкент, Янгикент хуьрерин ва Терекеме магьалдин эгьлияр авай пад.
Велимир
Велимир — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Мукьтадир муниципалитетдик акатзава.
Бениндин шегьерар
Шегьеррин сиягь
Агъадихъ алфатдин къайдада Бениндин шегьеррин сиягь ганва::
Сафаралийрин Гьажимет Кериман хва
Хзан
ЧӀехи диде — Пери, тӀвар-ван авай гамарин устӀар я.
Гьапшимаяр
Гьапшимаяр — дарги халкьарикай сад. Абурун хайи чӀал гьапшима чӀал я.
Бабаханрин Майрудин Бабаханан хва
Уьмуьрдин кьиса
Гзаф йисариз Бабаханова СтӀал Сулейманан районда чирвилин управлениядин заведиш яз кӀвалахна.
Турин
Агьалияр — 910 агъзур кас туькӀуьрзава (2008 - й йисан малуматар). Шегьер, По вацӀуз Дора-Рипария вацӀ авахьзавай чкада, РагъакӀидай Альп суварин кӀанив алай Падан кьулувалдал, Альп суварин кьилелай элячӀдай гирведал агатдай чкайрал чка кьунвайди я.
Нугъай район (Дагъустан)
Тарих
ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Кизляр округдай Къаранугъай участок чара авуналди Къаранугъай кантон арадал гъанвай ва администрациядин юкь Терекли-Мектеб хуьр тайин авунай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай.
1884 йис
1884 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанникьудлагьай йис) — чи эрадин 1884-лагьай йис. XIX виш йисан 84-лагьай йис я.
Красная Заря район
Административ юкь — Красная Заря (Яру Яр).
Абасрин Керимхан Саидагьмедан хва
Хзан
Керимхан Абасован гада, Абас Абасов — Докъузпара райондин собраниедин кьил я.
19 февраль
19 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 50-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 315 югъ ама (яргъи йисуз 316 югъ).
Барселона
География
1992 йисуз Барселонада гатун олимпиададин къугъунар кьабулнавай тир. 2004 йисуз Барселонада Вири дуьньядин культурадин кӀватӀyн (форум) кьиле тухванвай тир. 2010 йисан мартда Барселона Средиземный гьуьлуьн союздин кьилин шегьер хьана.
Октябрдин революция
Инкъилаб кьиле тухузвабурук Владимир Ленин, Лев Троцкийни Яков Свердлов квай, вири большевистрин партиядин чӀехибур. Къанунвилелди инкъилаб кьиле тухузвай Петросоветдин дявединни инкъилабдин комитетди. Инкъилаб фейи сифте чкаяр Петроградни Москва тир. Гуьгъуьна, къвез-къвез, къенепатан дявед чӀавуз вири гьукумат большевикрин гъилик кваз хьана.