cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
СтӀал Сулейман
Биография
1869 йисуз виликан Куьре магьалдин (гилан СтӀал Сулейман райондин) Агъа СтӀалрин хуьре дидедлай хьана. Вичиз бегьемдиз аялвал такур Сулеймана 13 йис хьайидалай кьулухъ кьве гъилелди фу къазанмишзава. Ада батрак яз Дербентда, фялевиле Генжеда, Самаркандда, Бакуда кӀвалахна. Къад йисуз дуьньяда къекъвейдалай гуьгъуьниз ам хайи хуьруьз хтана; кӀвал кутуна, лежбервал ийиз, хзан хвена. Революциядин ва граждан дяведин йисара СтӀал Сулейман киснач, ада 1917-йисан революция, пачагь тахтунай гадарун шадвилелди кьабулна. Дагъустанда Советрин гьукум гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз СтӀал Сулеймана цӀийи уьмуьр туькӀуьрунин карда гьевес авайвилелди иштиракна. Гьеле аял чӀавуз шиирар туькӀуьрунал рикӀ алаз хьайи Сулеймана вичиз аквазвай гьахъ авачир крарикай дегьне социал метлебдин чӀалар туькӀуьрзава. Чешне яз революциядилай вилик туькӀуьрнавай адан «Билбил», «Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва масабур къалуриз жеда. Заридин сатирадин эсерра гьа гьахъ авачир девир дегьнедай ва хцидаказ критика жезва.
Сулейманан камалавай гафар
Загьирда вун вилер ахъаз, БатӀинда буьркьуь, Дагъустан.
Гьар гьи касдихъ нагаь чирвал ХьайтӀа, жеч гьич зарар, завал.
БатӀулдаз гьахъ лугьуналди, Яд гъиз жеч гьич сафуналди.
Гзаф тахьайтӀан са пара, Жувахъни чирвал кӀанда.
Гьаp гьи касди чӀyгваз жафа, Анжах гьадаз дад гyда фа.
Гьа дyст кьий жyван аpадай, Санал тӀyьp фy гьакӀ квадаpдай.
CтӀал Сулейманакай лагьанвай гафар
СтӀал Сулейманан поэзия океан я, адан девлетрикай, рикӀевай «гевгьеррикай», марфадив ацӀанвай «циферикай» ва эхирни «гьавадикай» чи уьлкведа миллионралди кӀелдайбуру ва жуьреба-жуьре миллетрин зарийри менфят къачуна. Са шакни алачиз, лезги Х.Тагьиран, аварви Гь. ЦӀадасадин, лакви Э.Капиеван, азербайжанви С.Рустаман, гурживи Г.Леонидзедин, казах Д.Джабаеван, белорусь Я.Купаладин, урусар тир А.Суркован, А.Безыменскийдин, М.Исаковскийдин ва маса зарийри туькӀуьрай эсеррал СтӀал Сулейманан поэзиядин нурар аватна. XX асирдин Гомер неинки СССР-дин жегьил зарийриз, гьакӀни социализм эцигзавай халкьдин демократвилин, милли азадвал патал женг чӀугвазвай колониальный ва капитализмдин уьлквейрин кӀвенкӀвечи зарийриз хайи халкьдиз къуллугъ авунин карда акьалтӀай зурба чешне я.
Хъпуьхъ
Тарих
XIX виш йисуз Хъпуьхъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КуркӀурхуьр, КӀеле, ЦицӀигъ ва ЧӀилихъ хуьрерихъ галаз ЦицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.
ЦӀахур хуьруьнсовет
Административ юкь — ЦӀахур хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ЦӀахур, Миких, Суьгут, Хиях.
Руандадин административ ччара авунар
2006-лагьай йисан 1-лагьай январидилай кьулухъ Руанда ругуд провинциядиз (intara) чара жезва. Провинциярик 30 регион (akarere) ква, абур секторриз чара жезва. кьван Руанда 12 провинциядиз чара жезвай тир. Адалай вилик Руанда 12 провинциядиз чара жезвай тир.
Керимова Седакъет Къайинбеган руш
Керимрин Седакъет Къайинбеган руш (1953 йисан 30 март, КцӀар район, Къалажух хуьр) — лезги зари, композитор, жемиятдин зурба кархъан. Лезги чӀал ва культура вилик тухузвай лезги халкьдин тӀвар — ван ва чӀехи метлеб авай векилрикай сад.
Биография
2006 йисуз Азербайжандин Президент Илгьам Алиеван серенжемдалди Седакъет Керимова «Азербайжандин культурадин лайихвилер авай кӀвалахдар» гьуьрметдин тӀварцӀиз лайих хьана.
Лезги чӀалан курсар
1997 йисалай инихъ «Самур» газетдиз регьбервал гайи Седакъет Керимовади редакцияда лезги чӀалан курсар кардик кутуна. Алатай 15 йисан къене цӀудралди жегьилар патал и курсар дидед чӀалан кӀани макандиз элкъвена. Абуру къедалди гьафтеда кьведра дидед чӀалал кхьиз, кӀелиз чирзава, лезги литературадикай чирвилер къачузва. Курсариз къвезвайбурун арада студентри иллаки чӀехи чка кьазва.
Азот
Азо́т — химиядин элементрин девирдин системадин кьвед лагьай девирдин, 15-й кӀеретӀдин 7 атомдин нумра авай химиядин элемент. Пниктогенриз гьатзава.N (Nitrogenium) символдалди къалурзава. ГьакӀан вещество азот — кьвеатомдин, дад, рангни ни галачир газ я. Чиле виридалайни гегьенш чкӀанвай элементрикай сад я. Гьавадин кьилин компонент я (объемдин 78,09 %). Азот — ладзаринни нуклеин туршийрин составдиз гьатзавай кьилин биоген элементрикай сад я.
Туп
Туп (Мяч; Ball; Ballon) — спортдин серетар.
Фучух
Агьалияр
Виликан рутул хуьр я.
Там
Тамун структура
Набататрин биологиядин кьетӀенвилерикай, абурун яшарикай ва тайин тир физикадинни — географиядин гьаларилай аслу яз, тамара набататар са шумуд гьавайрикай ибарат жезва. Гьаваяр — им набататрин органрин чуькуьндаказ кӀватӀ хьанвай ва хъсандиз акваз жедай сергьятдин горизонт я. Гьаваяр сад ва я са шумуд жуьре набататрикай арадал къвезвайди я. Тамара жезвай гьавайрин жуьреяр:
Тамун инсандин уьмуьрда авай метлеб
ЦӀуру заманда икӀ лугьузвай: «Тамун патав уьмуьр гьалун — гишин тахьун», «Там — пачагьдилайни девлет аваз я», «Таму тек са жанавур ваъ, гьакӀни чӀехи итимни тӀуьн гунивди тухарда».
Мыгра (Дагъустан)
Мыгра — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр.
Агьалияр
Виликан рутул хуьр я.
Къизил
Къизил (Aurum (Au)) — Д. И. Менделееван химиядин элементрин девирдин системадин ругудлагьай девирдин, атомдин 79 номер алай, садлагьай группадин къерехдин агъагруппадин элемент. Au (Aurum) лишандив къалаурзава. ГьакӀан материя, хъипи рангунин асул авай металл. Регистрациядин номер: 7440-57-5.
Чубутла
Чубутла — Дагъустан республикадин Нугъай райондин чилерал алай Ботлих райондин хуьр. Ансалта хуьруьнсоветдик акатзава.
Анхвала
Тарих
Хуьр Жданован тӀварунихъ галай кутандин чилерал 1989 йисуз кутунай.
КцӀар район
КцӀар район (Qusar rayonu / Гусар району) — Азербайжан республикада авай муниципалитетдин район. Агьалидин кьадардиз килигна, дуьньяда виридалайни чӀехи лезги район я.
Агьалияр
Райондин агьалийрин лап чӀехи пай лезгияр я. Бала КцӀар, Вини Лакар, Суважал, Хурай, Бидиркъеле, Гьесенкъелени Чилегир хуьрера тӀимил пай лезгийрихъ галаз акахьна азербайжанари уьмуьр ийизва. Абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва.
ЦӀийи Хелетури
Агьалияр
Йисариз килигна ЦӀийи Хелетури хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Митаги-Къазмаяр
Агьалияр
Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цӀапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цӀапар хьиз гьисабдиз къачунвай, тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я.
Алак хуьруьнсовет
«Алак» хуьруьнсовет (Село Алак) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Кьибле-Сухокумск
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна шегьердин 9 777 кас агьалийрин миллетрин состав:
Андаяр
Андаяр - дуьньядин виридалайни яргъи, 9000 километр алай суван система я. ГьакӀни ам виридалайни кьакьанбурук ква (с. Аконкагуа 6961 м). Суван система Кьибле Америкада авайди я. Са чкайра Андайрин гьяьркьуьвал 500 километрдилай пара я (виридалайни еке гьяьркьуьвал - 750 километрдалди - системадин юкьван пата). Кьулан кьакьанвал 4000 метр я. Андаяр пара чӀехи океанрин ятар атӀудайди я. Адан рагъакӀидай патай ятар Лас океандиз авахьзава, РагъэкъечӀдай - Атлантик океандиз. Гьабурун арада дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарикай сад - Амазонка. ГьакӀни Андаяр климатрин чӀехи сергьят я - кьве патахъ галай океанри туькӀуьрзавай цаван массаяр ада сад садахъай галудзава.
Андаяр ирид гьукуматдин чилерай физава - Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Чилини Аргентина.
Татарар
Татар чӀал — туьрк чӀаларин кыпчак группадик акатзава ва пуд нугъатриз пай жезва: рагъакӀидай патан (мишар) нугъат, кьулан (казан) нугъат ва рагъэкъэчӀдай патан сибир-татар нугъатар я.
Субэтник группаяр
Астраханьдин татарар (тат. эстерханлылар) — Астраханьдин ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифа.
Тандо хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин рагъакӀидай пата ала.
Амух
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кефер пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 22 км яръал, Дахада райондихъ галаз сергьятдин мукьвал ала.
Чанко хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Чанко хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Чанко, Анхо, Мехетури, Хандо, Шивор.
Хелетури хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Хелетури хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хелетури, ЦӀийи Хелетури.
Ашали хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агъа Инхело хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 129 кас тир. Вири инхелияр, суни-мусурманар я.
Авар округ
Администрациядин паюнар
1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал кьуд участокар тешкилнай:
Агьалияр
1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар :
Анди округ
Анди округ (Андийский округ) — 1861 — 1928 йисара хьайи, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек.
Администрациядин паюнар
Округ наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.
Тарих
Анди округ 1861 йисуз сад авунай авар жемиятрин, Терек губерниядин 5 жемиятрин ва Бежит округдин са кьадар чилерал арадал гъанай. 1921 йисуз округ Дагъустандин АССР-дик акатнай.
Къази-Кумух магьал
Администрациядин паюнар
1886 йисуз округдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай:
1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал кьуд участокар тешкилнай:
Митаги
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 552 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 651 касди туькӀуьрзавай.
Вини СтӀал
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 2 км яргъал чка кьунвайди я. Хуьр гьуьлуьн дережадилай 552 м вине ала. Агъана, кьибле пата Самур цӀиргъиниз элкъвезвай, Гуьлгери вацӀун дугун экӀя хьанва. Самур цӀиргъелай анихъ, Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кьиблепатан гуьнедихъ агалтзавай, Самур-Ахцегьрин дугун эгечӀзава. И чкада Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ КичӀен сув, Шагьдагъ муркӀадин суварикай ва лезгийрин пак чка тир Шалбуздагъдикай ибарат я. И вири чкайрин акунар Вини СтӀал хуьряй ахъа жезва. Мукьвал алай хуьрер: Сийидар, Кьасумхуьр, Кьулан СтӀал, Курхуьр.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1700 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре агьалийрин кьадар 574 кас тир.
Дарги округ
Администрациядин паюнар
1886 йисуз округдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай:
Бала КцӀар
Агьалияр
Бала КцӀара агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Жанияр, Къурбалияр .
Юрла район
Административ юкь — Юрла.
ПитӀишхуьр
География
ПитӀишхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягьле, Пелен мягьле, Кайи чин.
Люксембург (Дагъустан)
Агьалияр
Йисариз килигна Люксембург хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
1926 йисан малуматриз килигна, хуьруьн 337 кас агьалидикай 97 % - немецар тир. Бязи чешмейрин малуматрикай, 2007 йисуз хуьре кьве немец хзанри уьмуьр гьалзавай.
Дегва
Дегва  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Львовское № 1
Тарих
Хуьруьн бине, Таврия губерниядай иниз куьч хьанвай немецри 1900 йисуз Вандерлоо № 1 колония хьиз кутунай. Куьч хьана атай немецри ина авай Львовар стхайривай 1920 десятин майдандин чилер къачунай. Колония зарб камаралди вилик физвай ва чӀехи жезвай, 1918 йисуз ана 120 кас эгьлияр гьисабдиз къачунай. 1907 йисуз колонияда мектеб эцигнай. 1919 йисуз чеченри Хасавюрт округдиз тарашдай вигьинар авурдалай кьулухъ, немецри чпин колония туна хъфенай. 1921 йисуз абур элкъвена хтанай. 1924 йисуз колониядиз, Сулак вацӀун ци акьалтӀунрикай азабар чӀугвазвай къуншидал алай къумукь хуьр тир Казиюрт хуьруьн эгьлияр куьч хьанвай. А чӀвуз колониядин агьалийрин кьадар 256 касадал кьван агакьнай, абурукай 170 кас немецар тир. Гуьгъуьнлай, ина Эрнст Тельманан тӀварунихъ галай колхоз арадал гъанвай.
Экономика
Хуьре Фридрих Энгельсан тӀварунихъ галай дуьгуь гьасилзавай чӀехи хуьруьн майишат ава.
Аливердийрин Абдулхакь АбутӀрабан хва
Аливердийрин Абдулхакь АбутӀрабан хва (1910 йисан 10 декабрдиз, Ахцегь − 1992 йисан 6 июндиз, Магьачкъала) — советрин гьукуматдин ва Урусатдин алим, ветеринариядин илимрин доктор, профессор я.
1934—1938 йисара — Москвадин ветеринариядин институтдин студент тир, ада ам тафаватлувилелди куьтягьна. 1938—1941 йисара — Москвадин ветеринариядин микробиологиядин кафедрадин аспирантурада кӀелна.
Шихсаидрин Амри Рзадин хва
Илимдин ахтармишундин асул тир хлер: юкьван виш йисарин Дагъустандин тарих ва меденияди, исламрин меденият, арабрин гъилелди кхьенвай ктаб ва мад масабур. Профессор.
Инкарин рекьин система
А рекьер эцигзавай халкь инкар тир. XVI вишйиса а рекьер эцигиз акъвазнавай, вучиз лагьайтӀа испанвияр атана абурун чилер къачузавай. Испанвийривай а рекьерихъ дуьздаказ гелкъвез жезвач.
Вини Калунхуьр
Агьалияр
Вини Калунхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Рехецар, Ханар, Таравар, Шидияр .
Селимов Салигь Селиман хва
С. Селимова жегьил вахтарилай шиирар ва манияр теснифзава, абур газетризни журналдиз акъудзава. Ам гьикаятдин ва драмадин эсеррин авторни я. Заридин эсерар "Фагьумайла дуьньяд крар", "Акуна заз бязи ксар" ва мсб. «Куьредин ярар» кӀватӀалда гьатнава.
Чанкаюрт
География
Хуьр Бабаюрт райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, Аксай цин гьамбарханадин мукьвал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 16 км яргъал ала.
Гори
Тарих
1818 йисуз Горида Гуржистандин сифте теологидин мектебрикай сад эцигнавай. 1872 йисуз Поти-Баку рекьел алаз адахъ ракьун рекьинихъ алакъа хьана. 1920 йисуз шегьерда пара кӀвалер залзала патал чкӀана. Шегьердин регьбервилин кӀвал немцерин кьунвай солдатри эхцигнавай.
ГвердцӀители Тамара Михаилан руш
ГвердцӀители Тамара (Тамрико) Михаилан руш (1962 йисан 18 январдиз, ТӀифлис) — Советрин, Гуржистандин, Урусатдинни Украинадин эстрададин манияр ягъдай дишегьли (контральто), пианистка, композитор, актриса.
Уьмуьрдин рехъ
2004 йисуз — Россиядин Федерациядин халкьдин артистка звание къачуна.
1996 йис — Нью-Йоркда М. Легранахъ галаз санал манияр ягъиз концертар гана.
Урусатдин чувудрин жемятдин конгрессдин член я.
Ханлухуба
Ханлухуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Сихил
КцӀарвияр
КцӀарвияр (дегь чӀавуз: Ксар(Касар), Муьшкуьрвияр, урус; Кубинцы) - лезгирин са хел я. День чӀавара авай КцӀар гилан КцӀар район, Хъачмаз район ва Къуба район я.
Гьилуба
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Уллукимахи
Агъа Мулебки, Айнурбимахи, Бахмахи, Бурхимахи, Цурмахи ва Арачанамахи хуьрерихъ галаз «Агъа Мулебки» хуьруьнсоветдик акатзава.
Новая Коса
География
Хуьр Бабаюрт райондин рагъэкъечӀдай пата, Аграхан заливдин кьерел, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 51 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Новая Коса хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Аливердийрин Агъаверди АбутӀрабан хва
Хзан
Буба — Аливердиев АбутӀраб Аливердидин хва (1886—1963) революция жедалди Бакуда рабочий тир, гуьгъуьнай хуьре колхозда кӀвалахиз башламишна. Диде — Аливердиева Дуьргисе Мурадалидин руш (1890—1964) сифте кӀвалин кӀвалахар ийиз хьана, ахпа адани колхозда кӀвалахна.
КӀвалах
1965 йисалай башламишна заводдин кьилин инженер яз кӀвалахна.
Оразгулаул
Экологиядин проблемаяр
Хуьр мукьвал-мукьвал Аграхан заливдин ва Терек вацӀун ци акьалтӀунрик акатзава. Хуьруьн элкъвена къваларив ам чӀехи цикай хуьзвай банд гала. 1970-й йисара Терек вацӀу Аграхан заливдин юкьвалайтӀуз дуьз Каспи гьуьлуьз рехъ жагъурунилай кьулухъ залив кьве пай хьанвай ва Кьиблепатан Аграханда цин дережа садлагьана кхаж хьанай ва нетижада хуьруьн цин къерехдал алай кӀвалер цик акатна чкӀанай. Эхиримжи чӀехи тӀебиатдин мусибат ина 2005 йисуз, Терек вацӀун ци накьвадин кьантӀарар тухвана ятар сергьятрилай экъечӀайла хьанвай. А чӀавуз Терек-Сулак арандин гегьенш чилер цик акатнай. Идан нетижада Новая Коса ва Оразгулаул хуьрерин са пад цик акатнай чебни элкъвена къваларив гвай цин юкьва гьатнай, гьакӀ и кьве хуьрер вири дуьньядикай атӀанвай гьалара 3 варз хьанай. 2010 йисуз Астрахань-Магьачкъала трассадин мукьвал, «Мехтеб» цин гьамбарханадин районда и кьве хуьрерин эгьлийриз куьч жез чилин белгенар чара авунай.
Кура
География
Вац|ун яргъивал 1364 км я, яд кӀватӀунин майдан 188 000 км2 я. Кура вацӀу вичин кьил Турциядин кефер-рагъэкъечӀдай пата авай вилаят Ардагьан къачузвайди я, Ардагьан шегьердилай 50 километр кьибле патахъ. Ам Гуржистанни АзербайжандайтӀуз физва, эхирда Каспий гьуьлуьз авахьиз. Гуржистанда адан къерехрал Ахалцихе, Боржоми, Гори, Мцхета, Тбилисини амай шегьерар ала. Азербайжанда Мингечевир, Сабирабад, Нефтечала шегьерни амайбур ала. Кьилелай Карелидал ам кефер-рагъэкъечӀдай патахъ физва. Анилай ам кьибле-рагъэкъечӀдай патахъ физва Кура-Аракснин агъанагда авай чуьлериз. Адаз авахьзавай виридалайни чӀехи вацӀар Аракс, ЧӀехи Лиахви, Ксани, Арагви, Храмини Алазани я.
Каратаяр
Дин
Диндал гьалтайла каратаяр суни-мусурманар я. Вири Дагъустандин халкьар хьиз каратаярни вилик девирда христианар тир. Анжах XVIII виш йисан сифте кьилера абур мусурманвилиз элкъвенай.
Арачанамахи
Агъа Мулебки, Айнурбимахи, Бахмахи, Бурхимахи, Уллукимахи ва Цурмахи хуьрерихъ галаз «Агъа Мулебки» хуьруьнсоветдик акатзава.
Эвежугъ
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Мамедов Мегьамед Агъадин хва
1930 йисан 9 апрелдиз КцӀар райондин Эвежугъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва 1953 йисуз Азербайжандин пединститут куьтягьна, гзаф йисара хайи хуьре муаллимвиле кӀвалахзава. Мегьамед Агъадин шиирар, гьикаяр, мезелияр ва маса эсерар 50-йисарилай газетриз ва журналриз акъатзава, уртах кӀватӀалра гьатнава. Ам аялар патал акъуднавай "ГъвечӀи Фатма ва рагъ" (1991), "Авач ахвар булахдиз" (1999), "Мезелияр" (2000), "Насиран кӀел" (2000) ва «Медалар алай кицӀ» (2001) ктабрин автор, Лезги ва Азербайжандин кхьирагрин садвалдин член я.
Рамазанов Къадир Наврузан хва
Эдебият
Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Таловка (Дагъустан)
Тарих
Хуьруьн бине 1877 йисуз Урусатдин Империядин Полтава ва Тамбов губернияйрай иниз куьч хьанвайбуру кутунай.
Новокаре
Новокаре  — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Новокаре» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 23,5 км яргъал ала.
Мурадов Ибрагьим Демиран хва
Мурадов Ибрагьим 1930 йисуз Докъузпара райондин Къуруш хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Дагъустандин пединститут куьтягьна. Гзаф йисара ЦӀийи Къурушрин мектебда тарсар гана ва хуьруьн «Зегьметдин пайдах» газетдин редакторвал авуна. И. Мурадован шиирар лезги газетриз ва журналриз акъатзава, жуьреба-жуьре кӀватӀалрик акатнава. Зари Лезги кхьирагринрин садвалдин член, Къурушрин отделениядин председатель тир.
Зинданмуругъ
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Афанасий Афанасиян хва Фет
Уьмьрдин рехъ
1835—1837 йисара А. Фет Германияда авай Крюммердин хсуси пансионда кӀелна. И йисара ада башламишна шиирар кхьиз ва классически филология чириз кӀан хьана.
1838 йисуз Московски университетдик экечӀн: сифте — юридически факультетдик, ахпа-философски факультетдин тарихдин ва филологиядин хел. 1844 йисуз университет кӀелна куьтягьна. КӀелзавай йисара А.Фета журналра басма ийиз башламишна.
Арарат марз
Гилан вилаятдин кьил Гарик Саркисян я, ам 2018-лагьай йисан 1-лагьай июндиз тайинарна.
Тарих
Гилан Арарат марз 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Армениядин Арарат, Арташатни Масис районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.
Зугдиди
География
Шегьер Ингури вацӀун чапла патал алайди я, Абхазиядихъ галай сергьятдин патаг. Шегьердин къеняй Ингуридиз авахьзавай вацӀ Чхоуши физава.
Жалилрин Алла Абдулгьаян руш
Уьмуьрдин кьиса
Пуд лагьай класс куьтягьайла диде-бубади ам чпихъ галаз Москвадиз тухвана. Ина А.Джалиловаз Большой театрадиз физ сифте сеферда мумкинвал хьана. 1920 йисуз Алла Москвадин хореографиядин училищедик экечӀна. Ахпа ам ЧӀехи театрдин балетдин мектебдиз кьабулна. Ана ада жуьреба-жуьре миллетрин кьуьлер чириз алахъна. Сифтегьан тарсар адаз Александр Горскиди ва Ольга Некрасовади гана. Ахпа ам Василий Тихомирован классдиз гьатна.
Адан итим Сергей Иванович Костерин СССС-дин Илимрин Академиядин президиумдин илимдин секретарь тир, техникадин илимрин доктор, профессор. Адан куьмекдалди СССР-дин Илимрин Академиядин Дагъустандин бине дегишарна Дагъустандин филиалдиз. А.Джалиловаз аялар авачир.
Алазани
Алазани (гуржи ალაზანი, азер. Qanıx) - Кьибле Къавказда авай вацӀ я. Кура вацӀуз авахьзавай вацӀарикай виридалайни чӀехибурукай я. Гуржистандин чӀехивиляй кьведлагьай вацӀ я - Курадин гугъуьна. Адан яргъивал 391 км я, вичин агъа пата адакай Гуржистандинни Азербайжандин сергьят жезва. Мингечевир цин гьамбарханада Алазани Курадиз авахьзава. Страбонди адал Алазониус лугьузвай, Плинийди Алазон. Плутархди адаз Абас вацӀ лугьузвай.
Шагьмарданов Абад
Абад Шагьмарданова сегьнедин эсерар кхьизва: «Важи - Валентина», 1977 йисуз "Дуствал" альманахдин I-нумрадиз акъатна; "Ярх хьайиди къахрагъдач" 1989 йисуз "Литературдин Дагъустан" журналдин 3-нумрадиз акъатна ва мсб., абурай пердеяр Ахцегьрин халкьдин театрди сегьнеламишнава. А. Шагьмарданован эсерриз театрдин критик Н. Вишневскаяди хъсан къимет ганай.
Кажлаев Мурад Магомедович
Кажлаев Мурад Магомедович — Дагъустандин тӀвар-ван авай яхулви композитор, дирижёр, муаллим. 1981 йисуз СССР-дин халкьдин артист тӀваруниз лайихлу хьанай. 2016 йисуз ада Дагъустан Республикадин гимндин макьам туькӀуьрнай.
Абдулманапова Аминат Абдулманапан руш
Уьмуьрдин кьиса
Сифтегьан шиирар Амината кхьиз башламишна гьеле мектебда кӀелзавай йисара.
Шайдаев Ядуллагь
Шайдаев Ядуллагь (1930–1980) — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.
Къурумова Инесса Алиман руш
Уьмуьрдин кьиса
1962—1985 йисара Дагъустандин къумукьрин музыкадин ва драмадин театрада къуллугъна.
Железнодорожный разъезд № 15
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьн агьалияр 40 кас тир. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 33 кас яшамиш жезвай. 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре 52 % — урусар ва мсб. яшамиш жезва.
Темир-Хан-Шурадин округ
Тарих
1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.
Апшерон район (Азербайжан)
Майдан — 1 546 км². Агьалияр — 210 100 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 135,9 кас/км².
Агьалияр
2009-лагьай йисан малуматралди, агьалийрикай 82% шегьеррани поселкайра яшамиш жезва.
Рустави
Рустави (гуржи რუსთავი) — Гуржистанда авай шегьер я. ЧӀехивиляй гьукуматда кьудлагьай чкадал ала. Гьукуматдин кьилин шегьер Тбилисидин лап патаг.
Медениятдни Экономика
1991 йисуз СССР чкӀайла Руставидин 65 % агьали кӀвалах амачиз амукьна. ЯтӀани Рустави амукьна индустриядин чӀехи важибвал амай шегьер хьиз. Дуьньяда тӀвар-ван ава Руставидин хордихъ. Руставида 25 чӀехи мектеб ава, кьве пешедин мектебни Гуржистандин Техниквилин Университетдинни Тбилисидин Гьукуматдин университетдин филиалар ава. 1994 йисуз кьилдин ТВ канал Рустави 2 туькӀуьрнавай. Ам гьакӀни Гуржистандин виридалайни чӀехи кьилдин ТВ канал язва.
Привольный (Дагъустан)
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьн агьалияр 443 кас тир. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 451 кас яшамиш жезвай. Алай чӀавуз хуьре 63 % — даргияр ва мсб. яшамиш жезва.
Шида-Картли
География
Шида-Картли Гурждистандин юкьван пата авайди я, Тбилисидинни ЧӀулав гьуьлуьн арада, ЧӀехи Къавкъаздинни ГъвечӀи Къавкъаздин арада. Шида-Картлидин рельеф Шида-Картли дуьзенини суварин цӀиргъери туькӀуьрнавайди я. Кефер пата Шида Картлиди 27,5 километрдал Россиядихъ галаз вичин сергьят пайзава. РагъэкъечӀдай пата администрациядин сергьят Мцхета-Мтианетидихъ сергьят тухузава. Кьибле патахъ Квемо-Картли гала. Кьибле-рагъакӀидай пата Самцхе-Джавахети ава. РагъакӀидай патахъ Имерети гала. Кефер-рагъакӀидай патахъ Раха-Лечхумини Квемо-Сванети гала. Велаятдин кефер пата ЧӀехи Къавкъаздин сувар ава, рагъэкъечӀдай пата сергьят Харули цӀиргъенайни Ксани вацӀай физава. Кьибле патан сергьят Триалети суварай физава. РагъакӀидай патан сергьят Лихини Рача суварай физава. Велаятдин кьулан кьакьанвал 1307 метр я. Виридалайни агъа чкадин кьакьанвал 473 метр я, ам Каспи муниципалитетда авайди я, Мтхварини Ксани вацӀар сад садак акахьдай чкадал. Виридалайни кьакьан чка Лагзцити сув я (3877 м) - ам Кьибле Осетияда ава. Тбилисидин гъилик квай Шидла-Картлидин пата виридалайни кьакьан чка Арджевани сув (2757 м) я.
Ширак марз
Ширак марз, Ширак вилаят (эрм. Շիրակի մարզ) — Эрменистанда авай вилаят я (эрм. մարզ [марз]). Административ юкь Гуьмри шегьер я.
География
Вилаятдин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунвай Арпи вирелай гъейри Ширакда мад вирер авай туш. Арпи вирен территория милли парк яз гьукуматди хуьзва.
Тарих
Гилан Ширак марз 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Амасия, Ани, Артик район, Ахурян район ва Ашоцк район районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.
Нугъаяр
Субэтник группаяр
Къарачай-Черкес Республикада ва Ставрополь крайдин Кочубей районда авай нугъаяр:
Кьадар ва чеб авай чилер
Чечняда нугъайри Шелковский райондин кефер пата авай хуьрера уьмуьр тухузва: Каршыга-Аул, Ораз-Аул ва Сары-Су хуьрер михьи нугъай хуьрер я, Бурунское, Воскресеновское ва Каргалинская хуьрера нугъаяр тӀимил кьадарда ава.
Арадал атуникай
Нугъаяр — IV виш йисуз Евразиядин чилерал уьмуьр тухвай чара-чара миллетрин ва тайифайрин сад-садахъ галаз акахьунин рекьелди арадал атанвай туьрк халкьарикай сад я. И халкьдин этногенездиз виридалайни чӀехи кар туьрк, печенег ва кипчаг тайифайри кутунвайди я.
Тарих
ГьакӀни, Нугъай Ордадин ва идахъ галаз санал нугъай миллетдин арадал атана кӀвачел акьалтӀуниз лап чӀехи крар Къизил Ордадин Эдиге бегдини кутунвайди малум я. Ам нугъай миллетдин бине эцигай чӀехи-буба гьисабзавайди я.
Урус Империядин къене, XVIII виш йисар
1793 йисуз Къавкъаздин нугъаяр чеб тайин тир тайифадиз талукьвилин принципдалди арадал гъайнвай приставствойрик акатнай: Калаус-Сабли, Калаус-Джамбойлук, Ачикулак-Джамбойлук ва Къаранугъай приставствояр. И приставствояр гьакӀ кьуру форма патал тешкилнай идараяр тир, амма гьакъикъатда ивидик куьчеривал квай халкьдиз дяведин ведомстводи килизгавай. 1820-й йисарилай эгечӀна нугъай чилерин чӀехи пай Ставропольедин губерниядик кутунай. «Ставрополь губернияда куьчери уьмуьр гьалзавай миллетрикай ведомость»-див кьурвал, 1850 йисуз калаус-сабли, калаус-джембойлук ва бештав-куьми нугъайрин кьадар — 27 124 кас, ачикулак-джембойлук ва едисан нугъайрин кьадар — 7 600 кас, къаранугъайрин ва едишкульрин кьадар 38 819 кас тир. Губерниядин гьукуматди нугъайривай чилер къакъудиз ва гуьгъуьнлай а чилерал цӀийи урус хуьрер кутунин сиясат кардик кутунай. 1795 йисуз II-й Екатеринади ихьтин къарар акъуднай: «Кизлярдин чуьллера авай нугъайриз Таврида вилаятдин Молочные Воды чилериз куьч жедай ихтияр ганва». Гьукуматди нугъайриз Молочная вацӀунни Берда вацӀун арада авай гегьенш чилер чара авунай, яни Мелитополь уезддин вири рагъэкъэчӀдай пад. Академик П. С. Палласа хабар гайивал, Таврида вилаятда нугъайрин кьадар 5 агъзурав агакьнай. ЧӀулав гьуьлуьн кьерерал санал уьмуьр тухузвай нугъайринни урусрин араяр даим ислягьбур тушир. 1796 йисуз урус савдагар Михаил Калугина икӀ кхьенай ''«Молочные Водыдин чкадин эгьлийриз нугъайри секинвал гузвач. Гагь тарашда, гьатта цӀуд яц чуьнуьхда. Зарар галукьайбуру нугъайрин начальникдиз гьикьван шикаят авуртӀани хийир авач»''. Таврида вилаятда авай нугъайривай кьве 500 кьадардин балкӀандар кьушун туькӀуьрнай. Са кьадар геж, нугъайрин арада савдадин алакъаяр ва кеспиятдин крар вилик кутун патал абуруз Обиточное хуьр алай чкадал Ногайск шегьер арадал гъанай. 1823 йисуз Молочные Воды чилерал нугъайрин кьадар 29 717 кас тир.
Лезгивал
Лезги хьун патал
Тарих авачирдаз чӀал жедач, квахьда.
5. Лезги чӀал — гьакӀ Лезги чӀал чир хьун ваъ, Лезги чӀалал рахун, Лезги чӀалалди кьилигъин(фикир айин) ва аялрин маса чӀалинлай вилик Лезги чӀал чирна Лезги чӀалал рахун. Лезги мисалар: Вун диде чӀалал рахазвачтӀа, вун жуван Лезги чӀал рекьизвайбурукай сад я. Маса са мисал: Аялдиз масадан чӀал Лезги чӀалинлай вилик чир хьайитӀа, къе аял, пака халкь квахьда. Мад са мисал: Къе вич Лезги масадан чӀалалди рахайтӀа, пака Лезги чӀалал вуж рахала? ЦӀийи несилдиз чӀал чирун гьар са Лезгидин буржи я.
Лезгивал ва маса халкьар
ГьакӀани, маса Къавкъаздин халкьаризни Лезгивализ мукьа низам-къайдаяр ава;
Херсонский (Дагъустан)
Херсонский — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай гадарнавай хуьр (хутор).
Тамазатюбе Старое
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 403 касди уьмуьр ийизвай. Агьалияр нугъайрикайни къумукьрикай ибарат я, вири суни - мусурманар я.
Шекердин диабет
Шекердин диабет, Шекердин азар (лат. diabetes mellitus) — ивидик квай глюкозадин кьадар датӀана хкаж хьунин нетижада арадал къвезвай залан хроник азар я. Чара-чара себебралди хукунин цӀумаруфди инсулин гормон бегьем кьадарда гьасил тавунин нетижада арадал къвезва. Диабет там сагъариз тежедай гьамишан азаррикай я. Вахтунда кӀеви диетаяр хуьнивди ва дарманар кьабулунивди начагъбурувай вичин ивидик квай шекердин кьадар нормада хуьз жезватӀа им уьмурдин тегьердиз элкъвезва ва гуьгъуьнин четинвилеринни пис эсеррин вилик пад атӀун мумкин я. КӀеви диета хуьзвай пациентрин гзафбуру и азар галаз эхирдалди бегьем уьмьур гьалзава. Амма им гзаф вахтара азардин дережадикай аслу я. Къе дуьньяда 240 миллиондилай виниз ксари и начагъвиликай азаб чӀугвазва. Гьар йисуз Чилин винел рекьизвай инсарин 5 % шекердин диабетдикай рагьметдиз физва. Инсанрилай гъейри и азар бязи гьанванрик, месела кицӀерик ва кацарикни акатзава.
Манасаул хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 652 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Ясюковский (Дагъустан)
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 17 км яргъал алай.
Тарих
Хуьруьн бине, Столыпинан реформайрин береда Урусатдин юкьван губерниярай иниз куьч хьанай урусри кутунай. 1950-й йисарин къене и хуьруьн вири агьали, перспектива авачир хуьр тирвиляй, Новогеоргиевка хуьруьз акъудна куьчарнай.
Къаяхуьр
Агьалияр
Къаяхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Къурушар (Къуруш хуьряй куьч хьанвайбурун несилар), Къележугъар (Къалажух хуьряй куьч хьанвайбурун несилар) .
Горнозаводск район
Майдан — 7 065 км². Агьалияр — кас.
Аджария
Аджария дахьайтӀа Аджариядин Автономиядин Республика (აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა) — Гуржистанда авай автономия авай регион я. Гьукуматдин кьибле-рагъакӀидай пата авайди я. Аджария Гуржистандин гьуьлуьн курортвилин виридалайни пара важибвал авай пад я.
Административ юкь — Батуми я. Тарихвилелди Аджария Колхидадин пай яз гьисабзавайди я. Дегь чӀавара ина грекарни авай.
Агьалияр
Аджарияда 346 300 кас яшамиш жезва. 2014 й1исуз республикада 333 953 кас гьисаб авунвай. 2002 йисуз — 376 016 кас. Гьабурукай 96,04 % — гуржияр (аджарар), 1,64 % — эрменар, 1,10 % — урусар, 0,24 % — Украинар, 0,17 % — грекар, 0,8 % — амайбур). Аджарияда хашпересарни мусурманар яшамиш жезва. Осман империядин девирда аджарри хашперс диндинни мусурманрин къанунарни адетар акахьарзавай. 1990—2000 йисара лап пара мусурманар хашпересвилиз элкъвена. Месала, 1980 йисара Аджариядин халкьдин 70 % мусурманар тиртӀа гила хашпересар 60 % я, мусурманар 30 %.
Хасанай
География
Хуьр Бабаюрт райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
Хасанай хуьр пуд гъвечӀи хуьрерин сад-садахъ гилиг хьуналди арадал атанай: къумукьрин ЦӀуру Хасанай ва немецрин ЦӀийи Хасанай ва ГъвечӀи Шава. Хуьрерин бине кутурбур къумукь Хасай ва немец Дик тир. Сад хьайила хуьруьн тӀвар Дик тир, ахпа Хасанай-Дик хьанай
Гьасанова Муи Рашидан руш
Уьмуьрдин кьиса
Адан яратмишушин рехъ башламиш хьана Дагъустандин гьукуматдин манияр ядай ва кьуьлер ийидай ансамбльда. Адахъ гуьрчег сес авай, сегьнеда хъсандиз тухудайвал чиз акурла, адакай ансамбльда кьиле авай солистка авуна. Са гъвеч!и вахтундин арада ам виридаз республикада чир хьана. Са т!имил вахтунилай гуьгъуьниз Москвада фейи Вири Дуьньядин жегьилрин ва студентрин фестивальда иштираквал къачуна, гьана адаз гимидин медаль ва СССРдин культурадин министерстводин лишан"Лап хъсан къвалах паталди" багъшна.
ЦӀахурар
XV—XIX виш йисар
ЦӀахуррикай сифте малуматар VII виш йисариз талукь эрмени ва гуржи гъиливкхьинра гьатнава. И тарихдин гъиливкхьинра авторри «Цукети», бязи чешмейра «ЦӀахайки» уьлквейрин тӀварар кьазва. ЦӀахур миллетдин кьилин хуьр тир — ЦӀахур хуьр гьеле XI—XII виш йисара аваз хьайиди малум я. И кар тестикьарзавайди дуьздал акъуднай тарихдин кхьинар я. XIII виш йисуз араб алим Закария аль-Казвиниди ЦӀахур хуьруькай икӀ кхьенай:
XV виш йисуз цӀахурар гегьенш хьанвай чилерал феодал гьукумат арадал гъанай, адан кьилин шегьер ЦӀахур хуьр хьанай. XVIII виш йисуз, кьилин шегьер Жар-Белоканда авай Илису хуьруьз тухвайдалай кьулухъ и гьукуматдиз Илисудин султӀанат тӀвар ганвай. Илису султӀанатдин цӀахур агьалияр азербайжанарихъ галаз къвал-къвалав авайвиляй абур эхиримжибурун гзаф къати таъсирдик квай ва вахтар къвердавай чебни азербайжанариз элкъвезвай.
Я
Я, я — кирилл ачух гьарф, 45-лагьай лезги элифрин гьарф.
Абу Дуджана
Абу Дуджана Симак ибн Авс (радиаЛлагьу ангьу) (араб. أَبو دجانة سماك بن أوس‎, Медина, Арабистан — 634, Ямама, Арабистан) — Мугьаммад пайгъамбардин (саллалЛагьу алейгьи вассалам) асгьабрикай сад.
Гьаирбекова Машидат Гьажидин руш
Гьаирбекова Машидат Гьажидин руш (1927 йисан 29 декабрдиз, Ахвах район, КӀаратӀа — 2015 йисан 22 ноябрдиз, Магьачкъала) — Советрин ва Урусатдин шаир, писатель ва драматург, жемятдин алахъавайди я. Дагъустандин халкьдин шаир (1969) я. Урусатдин ва Дагъустандин литература вилик тухун паталди метлеблу кар кутур инсан я.
Исинбаева Елена Гьажидин руш
КӀелун
1989-лагьай йисуз Елена инженерни-техникадин лицейдик экечӀна, 1997-лагьай йисуз ада ам акьалтӀарна.
Киев
Административ паюнар
.
Агъжабеди район
Тарих
Район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз ам терг авуна ва Агъдам райондин ибаратдик кутуна. ЦӀийи кьилелай ам 1965 йисан 6-лагьай январдиз туькӀуьрна.
Инфраструктура
Вири санлай къачурла райондин территориядай 844,9 км авторекьер физва[11].
Аку хяд
Аку хяд (Экуь гъед) — Дагъустандин Хив районда табасаран ва лезги чӀаларал акъатзавай газет.
Лацар (КцӀар район)
Инфраструктура
Хуьре са кьуд йисан мектеб кардик ква.
Респудликадин виридалайни чӀехи тӀебиятдин парк тир Шагьдагъдин Милли Паркдиз гьахьунинни-контрольдин пост Лацар хуьре туькӀуьрнай.
Чанкурбе хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 1 774 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Азизрин Эльдар Азизан хва
Эльдар Азизан хва Азизрин (Eldar Əziz oğlu Əzizov; 1957 йисан 28 июндиз, Баку) — Азербайжандин гьукуматдинни сиясатдин крархъан, Баку шегьердин кьил я. Лезги я.
Муьридвал
Муьридвал ва Лезгияр
Исламда муьрид жув диндиз ганвай кас я, амма лезги чӀалал муьрид я хьажимуьрид Урус паччагьвилиз кьил хкажна женг тхун манадиз къвезва ва лезгийрин юкьа Урус паччагьвилин зулумриз жаваб гьиз акъатнвай Шейх Мугьаммадан имамвилел гегьенш хьана са рехъ гьиз аквазва. Лезги хуьрера мискӀинриз цӀай ягъаз курала, Шейх Мугьаммад Ярагъвиди халкь санал авуна санал жаваб гун патал ин рехъ туькуьрна.
Лас океан
Океандин арадал атунин тарих
Мезозой эрада Пангея улуконтинент кьве маса Гондвана ва Лавразия континентриз ччара хьайила, гьавиляй ам элкъвена кьунвай Панталасса океандин майдан гъвечӀи жез эгечӀнай. Мезозой эрадин эхирдал кьван цӀийи Гондвана ва Лавразия континентар тамамвилелди ччара хьанвай, ва абурун сад — садахъай гьарнихъ яргъа финин нетижада гилан чӀаван Лас океан арадал къвез эгечӀнай. Юра девирда, ласокеандин легъедин сергьятрин къене кьуд океандин тектоник плитаяр туькӀуьр хьанвай: Ласокеандин, Кула, Фараллон ва Феникс. Кефердинни-рагъакӀидай плита Кула Азия материкдин рагъэкъечӀдай ва кьиблединни-рагъэкъечӀдай къерехрин кӀаник акатзавай. Кефердинни-рагъэкъечӀдай океандин плита Фараллон, Аляскадин, Чукоткадин ва Кефер Америкадин рагъакӀидай къерехдин кӀаник акатзавай. Океандин кьиблединни-рагъэкъечӀдай плита Феникс Кьибле Америкадин рагъакӀидай къерехдин кӀаник акатзавай. Киж девирда кьиблединни-рагъэкъечӀдай Ласокеандин океандин тектоник плита, гьа чӀавуз сад тир Австрални-Антарктикадин материкдин рагъэкъечӀдай къерехдин кӀаник акатунин нетижада материкдикай са шумуд чӀуквар хана галатна, гьа чӀуквари гилан ЦӀийизеландиядин плато ва цин кӀане авай Лорд-Хау ва Норфолк кӀунтӀар арадал гъанва. Киж девирдин эхирда Австрални-Антарктикадин материк кьве патахъ къакъатна.
Юкьван — океандин цӀиргъер ва океандин къен
Лас океандин майдандин 11 % юкьван-океандин цӀиргъери кьунва, им Кьиблединни-Ласокеандин ва РагъэкъечӀдайни-Ласокеандин кьакьанвилер я, ибур гьяркьу, са тӀимил агаж хьанвай хкаж хьанвай чкаяр я.
КӀанин жинсинин къат
Азиядин Амур, Хуанхэ, Янцзы, Меконг хьтин чӀехи вацари Лас океандин ятариз зурба кьадарда (1767 миллион тонн кьван) накьв акъудзава. И накьвадин къат тамамвилелди къерехра авай гьуьлерин ва заливрин кӀанера ацукьзава. Америкадин виридалай чӀехи вацӀари — Юкон, Колорадо, Колумбия, Фрейзер, Гуаяс ва масабуру 380 миллион тонн кьван накьв гузва, ва накьвадин — рагъулдинни кьардин акахьунин 70 — 80 % шельфда амукь тавуна ахъа океандиз физва, гьавиляй шельфдин гьяркьуьвал акьванни пара туш.
Лас океанда, асул яз кефер зур — пайда чепедин яру жуьреяр гегьенш я. Ин хандакӀрин чӀехи дегьневалдикай аслу я. Океан, кремнийдинни — диатомдин лилрин кьве чӀулдиз пай жезва: кефер ва кьибле), гьакӀни радиоляр лилдин экваториал зона ахъаз акваза. Океандин кьиблединни — рагъакӀидай патан цин кӀанин зурба майданра кораллринни — цин векьерин биоген къатар ацукьнава. Экватордилай кьибле пата глобигерин лилар гегьенш я. Коралл гьуьле птеропод лилдин къатарин са шумуд ник ава. Океандин мадни дегьне кефер пата, ва гьакӀни Перуан хандакӀра ракьни - марганецдин къатарин гегьенш зурба никер чир я.
Винел патан ятарин къекъуьн
Чилин кьибле зур — паюна авай Кьиблединни — рагъэкъечӀдай пассатди, Лас океанда Колумбиядай Молукк островрал кьван кьве кӀарна физвай, Кьибле - Пассат авахьун арадал гъизва. Лайн ва Туамоту островрин арада ада, Коралл гьуьлуьз гел къачуна ва Австралиядин цин къерехдин яргъивилихъди кьибле патаз фивай, хел вегьена РагъэкъечӀдай-Австралиядин авахьун туькӀуьрзава. Молуккс островрин рагъэкъечӀдай пата, Кефер — Пассатдин ва Кьибле — Пассатдин ятар сад — садахъ акахьай чкада Экваториал аксиавахьун арадал къвезва. РагъэкъечӀдай-Австралиядин авахьун ЦӀийи Зеландиядин кьибле пата, Индия океандай къвезвай Лас океан рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патад кьве кӀарна физвай, РагъакӀидай гарарин авахьундиз авахьзава.
Экологиядин проблемаяр
Океандихъ галукьзавай ЧӀехи хата нафтӀадиз ва нафтӀадин продуктриз, залан металлриз, гьакӀни атомдин промышленностьриз къвезва. Зарар гудай ва агъу квай затӀар цин авахьунри вири океандиз гегьеншарзава. Гьатта Антарктидадин цин къерехра, гьуьлуьн чан алай организмрин къене и затӀар раиж хьанвай. АСШдин цӀуд штатди вичин хкатаяр гьамиша гьуьлуьз гадарзава. 1980-й йисуз и тегьерда 160 000 тонн хкатаяр терг авунай, гьа чӀаварилай инихъ и цифра жизви агъуз хьана.
Лас океандин къерехра авай гьукуматар
ГьакӀни океандин гегьеншвалда островдин гьукуматар ва маса гьукуматри кьиливал тухузвай мулкар ава, вири санал абуру Океания туькӀуьрзава:
Чирунар паталай къекъуьнрин тарих
1883—1905 йисара америкадин «Альбатрос» гимидаваз тухванай экспедицияда цӀийи чан алай затӀар ахъайнавай ва абурн гегьенш хьунин къайдаяр. Лас океандин жугъурна-чирунрик чӀехи крар, германиядин «Планет» гимидаваз 1906—1907 йисара тухванай ва америкадин «Карнеги» гимидаваз 1928—1929 йисара Гь.У. Свердрупдин регьбервалдик тухванай океанографиядин экспедицияйри кутунвай.
Урусатдин шегьерар
2015-лагьай йисан баскӀум вацран цӀудлагьай йикъан гьалдиз килигна, шегьеррин сан-гьисаб 1113-див чӀехи хьана, вучиз лагьайтӀа 2015-лагьай йисан мара вацран 29 йикъан, № 578-ОЗ нумрадихъ галай «Амур вилаятдин Углегорск шегьер дегишруникай» къанундив кьурвал Углегорск лугьудай шегьервилин хуьр шегьердиз дегишарна, 2015-лагьай йисан 30-лагьай фундукӀдиз адал Циолковский цӀийи тӀвар эцигна.
Инкъилабдилай гуьгъуьнин девирда Урасатдин Федерациядин шегьеррин сан-гьисаб административни территориал дегишрунин нетижада масакӀа хъижезвай тир, гьа гьисабдик квай ибур я:
Агьалийрин кьадардал гьалтайла шегьерар кӀватӀалриз чара авун
2015-лагьай йисан гьер вацран садлагьай йикъан малуматар.
Гьажийрин Рагьимат АбдулмутӀалибан руш
Уьмуьрдин кьиса
Са сеферда Дагъустандиз министр Серго Орджоникидзе атайла, адан вилик концертда Рагьимат Гьаджиевади манияр яна. Пуд югъни алатнач, ам Дагъустандин радиокомитетдин ван ванцив гутуна мани лугьудайбрун дестедин кьиле авай артистка яз тестикьарна, лугьуз: «судья регьятдиз жегъида, амма ихьтин сес мад республикада авач». Адаз лап гуьрчег, гегьенш диапозон авай сес авай тир. Дяведин йисара Рагьимата маса артистрихъ галаз госпиталра ва кьушундин частара концертар гана.
Москвада фейи (1950, 1960 йис.) Дагъустандин устадвилин ва литературадин Йкъарин иштираквал къачуна.
1990 йисуз Рагьимат Гьажиева кечмиш хьана.
Ферзалиева Саимат Кериман руш
Уьмуьрдин рехъ
Саимат Ферзалиева 1925 йисан 1 январдиз Ахцегьа кесиб лежбердин чӀехи хизанда дидедиз хьана. Диде Умагьаназ зегьметдин йикъар­ къазанмишиз куьмекун патал ам гьеле 1935-йисан гатун тӀатӀилриз колхоздин производстводик экечӀ­на. Са йисалай Ахцегьрин 1-нумрадин мектебда 7-класс куьтягьна, ам Агъасиеван тӀварунихъ галай колхозда тамамвилелди кӀвалахал акъвазна, виридалайни жегьил колхозчи хьана.
Багълариз гьавадай химикатар ягъиз сифте кьил кутур кас я.
30 октябрдиз 2015 йисуз Ахцегь хуьре ам яшамиш хьайи кӀвалел рикӀел хуьдай тахта эцигна.
Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 215 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 676 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 676 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
КӀартӀвел чӀалар
Классификация
Амма чара-чара специалистри и гипотеза критика авуна, ам лап гьуьжет алайди хьиз гьисабзава. И версиядин нетижаяр пара компаративистри кьабулзавач. Абуру ностратик чӀаларин теория михьиз гъалатӀ тирди тахьайтӀа вини кьил — инанмишвал ийиз тежедайди хьиз гьисабзава.
Квемо-Картли
Тарих
Квемо-Картли Гуржистандин тарихвилин регион Картлиядин пай я. Гьар девирда иниз Римдин империядин кьушунарни атайди я, арабар, монголар, Тамерлан, Персияни туьркер. Велаятдин кефер пата авай чкайрин тӀвар Триалети я. И чил гьамиша Гуржистандинни Армениядин арада аваз кьве гьукуматди чпиз къачуз кӀанз женг физавай. 11 вишйисалди ина эрменрин пачагьвал Ташир-Дзорагет авай. 19 вишйисани кьиле вири Гуржистан хьиз Квемо-Картлини Россиядин империядин пай хьана.
Дагестанская правда
Дагестанская правда (Дагъустандин гьакъикъат) — Дагъустанда гьар юкъуз урус чӀалал чапдай акъатзавай республикадин метлеб авай жемиятдинни-сиясатдин газет. Газет Дагъустандин Гьукуматдин ва Халкьдин КӀватӀалдин паталай тешкилнава. 1918 йисан 9 мартдиз «Дагъустандин труженник» тӀварцӀелди акъатиз эгечӀнава.
Вишйисан дяве
Англиядинни Франциядин рафтарвилер
1066 йисуз Нормадиядин герцог I Вильгельма Англия къачуна вичикай гьукуматдин пачагь авуна. Гуьгъуьна адахъ галаз атайбурукай Англиядин цӀийи аристократия хьана. Яргъи чӀавалди абур культурадай французар хьиз амай. Англи чӀалал абур 1250 йисарилай эгечӀна рахаз хьана. Гьадалай гъейри XIII вишйисан кьилел къведалди абурухъ Франциядани пара чилер амай. Политикадай англи пачагьрихъ кьве жуьре везифа авай. Са патахъай, Англиядин пачагьар хьиз абур Франциядин пачагьрихъ галаз са дережадал алай. Маса патахъай, Францияда абур герцогарни графар тирвили абур Франциядин пачагьрин къуватдик гвай. Вичин чил лап еке тир чӀавуз 1173 йисуз а гьукуматдихъ Англия галаз француз герцогвалар Нормандия, Аквитания, Гасконьни Бретань, мадни графвилер Анжу, Мэнни Турэн авай. Суверенитет гвай Англиядин пачагь гьа са чӀавуз Францияда пачагьдин виридалайни еке вассал тир.
Пудлагьай, эхир фаза 1436—1453
Яракьар акъваз авунвайтӀани, дяве мад 20 йисан къене физавай. Яз Англиядивай женгер тухуз къуватар авачир, вучиз лагьайтӀа гьукуматдин къене жезвай крари Англия ажузарна. Дяведа кумукьурла, Англиядиз мад континентдал алай чилерикай хийирар текъвез абурун гьал амайдилайни пис хьана. Гьа кар ахпа эгечӀ авур Розайрин дяведин себебрикай я. СакӀус амай 1474 йисуз дяве цӀийи кьиляй эгечӀ ийиз. А чӀавуз Бургундиядин герцог Шарльдиз англивийрин куьмекдалди Франциядин пачагь XI Луидиз аксиз кьушунар хкаж ийиз кӀанзавай. Луиди англивийриз пара пул гана абуру бургундриз куьмек тагудайвал авуна. 1475 йисуз ктӀуна Пиквиньи разивал. Гьа разивили дяве куьтягьарна. Эдварда вичин Франциядин престолдал авай ихтияр чӀурна. ЯтӀани гуьгъуьна Англиядинни ЧӀехибританиядин пачагьри хуьзвай чпин титулда а ихтияр.
Армавир марз
Армавир вилаят, Армавир марз (эрм. Արմավիրի մարզ) — Эрменистандин кьиблединни рагъакӀидай пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.
Кьилин шегьер — Армавир я.
География
Уьлкведин къене ам Арагацотн вилаятдихъ кефердин пата, Арарат вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата, меркез тир Еревандихъ галаз кефердинни рагъэкъечӀдай пата са сергьятра ава.
Тарихдалди, гилан вилаятдин чил Сур Эрменистандин Айрарат вилаятдин Арагацотн регионди, ва гьакӀни Аршаруникни Масяцотн регионрин чӀехи тушир паяри кьунва.
Мецамор вацӀ (гьакӀни Севуьр вацӀ хьиз машгьурди) вилаятда вичин сифте кьил къачузвай тек са вацӀ я.
Аямахи
Ванашимахи хуьруьхъ галаз «Ванашимахи» хуьруьнсоветдик акатзава.
Агата Кристи
РикӀел хуьн
1985 йисуз Агатадин тӀварцӀих кратердин тӀвар ганва Венерада.
Гилийрин хуьруьнсовет
«Гилийрин» хуьруьнсовет (Село Гильяр) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Къадимов Исмихан
Зариди 1968 йисалай шиирар кхьизва ва абур чапдиз акъудзава. Адан шиирринни поэмайрин кӀватӀалар: "ТӀебиатдин сегьне" (1979), "Шарвили" (1989) ва "Хизан сир я" (1993) чапдай акъатна.
Мурадова Саният Татаман руш
Мурадова Саният Татаман руш (1924 йисан 10 декабрдиз, Магьачкъала — 1992 йисан 22 октябрдиз, Магьачкъала) — Советрин ва Урусатдин театрада къугъвазвай актриса, РСФСР-дин халкьдин артистка, къумукь халкьдин руш я.
Уьмуьрдин кьиса
Саният Мурадова 1924 йисан 10 декабрдиз Магьачкъалада музыкант Татам Мурадован хзанда дидедиз хьана. Маса малуматралди, ам Буйнакск райондин Агъа Дженгутай хуьре дидедиз хьана.
Саният Мурадова 1992 йисан 22 октябрдиз Магьачкъалада кьенва.
Кишерть район
География
Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Инсбрук
Тарих
Римдин империя чкӀайла и чилер Бавариядин къуватдик акатна, 788 йисуз Бавария Франкрин империядик акат тавунмаз. Гуьгъуьнин вишйисара Инсбрук алай чилер цӀийи кьиляй Бавариядик акатна, ахпа Андек графрин къуватдик хьана.
Кронштадт
Кронштадт, Крунштат (герм. Krone — «корона» ва Stadt — «шегьер») — Урусатда авай порт тир шегьер, Фин заливда авай Котлин островдални адан къвалав гвай куьлуь островрал ва дамбадал чка кьунвайди. Федерал метлеб авай Санкт-Петербург шегьердин Крунштат райондик квай тек сад тир яшамишдай чка (шегьер), адан шегьердин къенепатан муниципал гьасил я.