cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Октябрдин революция
Петрограддин тедбирарни крар
24 октябрдин йифиз ЧӀаван регьбервили большевикрин газетар кӀеви ийидай къанун гана. Экуьнин сят ваддиз а газетар кӀевнавай. ЯтӀани, са шумуд сятдилай большевикри абур чпиз кьулухъ къахчуна. Йикъан ссят 16даз юнкерри шегьердин хкаж жезвай муькъвер хкажна абур хуьз эгечӀна. Сят 17даз матросри ЧӀехи телеграфни Петрограддин телеграфдин идара къачуна. Са сятдилай юнкерри телеграфар кьулухъ къахчуна. Смольный хкуднавай телефондикай. Кронштадтдай Петрограддиз матросар фена. Сят 19даз шегьердин муькъверин чӀехи пай солдатрини матросри къачуна. Нянихъ геж Ленин Смольныйдиз хъфена. Гуьгъуьнин юкъуз, 25 октябрдин йифен сят садаз хкаж хьайибуру ЧӀехи почтамт мад са сефер юнкерривай къакъудна, ахпа, сят кьведаз Николаеван (Москвадин) вокзални ЧӀехи электростанци къачуна. Кьудан зура «Аврора» крейсер Николаян муькъуьнни ХъуьтӀуьн къеледин патаг акъвазна. Сят ругудаз матросри Гьукуматдин банк къачуна Регьбервилин газетар кӀевина. иридаз Телефондин юкьван станция къачуна. Сят цӀудаз ВРКди гьукуматдин агьалийриз ЧӀаван Регьбервал къуватдикай хкуднавайди лагьана. Керенский фронтдиз аладна. Сят 13даз Мариин къеле къачуна Предпарламент къисена. Сят 18даз къарагънавайбур ХъуьтӀуьн къеледик кӀватӀ жез хьана. Са сятдилай абуру ЧӀаван Регьбервилиз ультиматум эцигна. 21:40диз Петропавловский къеледайни Аврорадай цӀай ягъана. ХъуьтӀуьн къелед вилик сифте женгер эгечӀна. 22:40диз Вирироссиядин кӀвалаххъанаринни солдатрин векилрин шурайрин кӀватӀалди вичин кӀвалах Смольныйда ахъайна. Сят 23даз къарагънавайбурукай сифтебур ХъуьтӀуьн къеледиз гьахьна. 26 октябрдин сят 2:10диз ЧӀаван Регьбервал къисена. Экуьнин сят вадаз Шурайрин кӀватӀалди халкьдиз гаф лагьана: Вири къуват шурайриз.
Дроздов Николай Николаян хва
Уьмуьрдин рехъ
1963-лагьай йисуз ада МГьУ-дин географиядин факультетдик квай биогеографиядин кафедра акьалтӀарна, 1966-лагьай йисал кьван ада ана аспирантурада кӀелна.
1968-лагьай йисуз ада «Культурные ландшафты аридных областей СССР и их орнитофауна» темадай кандидатвилин диссертация хвена. Гьанлай кьулухъ ада МГьУ-дин географиядин факультетдик квай биогеографиядин кафедрада — сифте гъвечӀи, ахпа чӀехи илимдин кӀвалаххъан яз, 1979-лагьай йисалай гуьгъуьниз доцент яз кӀвалахна. 2017-лагьай йисан малуматралди, ада кафедрада профессор яз кӀвалахзава.
Холокост
Холокостдин себебар
Алимри гьар жуьре фикирар лугьузва, вучиз икьван пара инсанар рекьин вич мумкин хьанатӀа. Лап пара суалар къарагъзава, немцарин халкьди вичи а кьиникьарин пад кьазвайтӀа. Даниэль Гольхазена лугьузвай, Холокостдин сифтени-сифте себеб антисемитизм тир, а чӀавуз вири немцариз мукьвуг тир. Гьа фикирдин пад кьазва Иегуда Бауэрди, холокостдин чӀехи специалистрик квайди. Ахпа маса тӀвар-ван авай холокостдин специалист Рауль Хильберга лугьузва, себеб антисемитизм тушир. Немцарин тариххъанни журналист Гёц Алиди лугьузва, немцарин халкьди холокостдин политикадиз куьмек гузвай, вучиз лагьайтӀа чувудривай къакъудзавай зтӀар немцариз гузвай.
1893 йис
1893 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀипудлагьай йис) — чи эрадин 1893-лагьай йис. XIX виш йисан 93-лагьай йис я.
Гьаштархан вилаятдин шегьерар
Аштархан вилаятдик 6 шегьер акатзава.
24 февраль
24 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 55-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 310 югъ ама (яргъи йисуз 311 югъ).
Евлах район
2013-лагьай йисалай гуьгъуьниз ина Евлахдин аэропортди чка кьунвайди я.
27 февраль
27 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 58-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 307 югъ ама (яргъи йисуз 308 югъ).
2005 йис
2005 йис (кьве агъзурни вад лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2005-лагьай йис я. XXI виш йисан 5-лагьай йис.
Мугьажир
Мугьажир (المهاجر «гьижра авур кас», яни куьч хьанвай кас) — 622 йисуз Мугьаммад пайгъамбардихъ галаз (А.А.С.С) Меккадай Медина шегьердиз куьч хьанвай мусурманриз лугьузвай. Са кьадар геж, дуьньядин гьар са патай чпин дин хуьн паталди араб уьлквейриз куьч жезвай мусурманризни мугьажир лугьузвай. Месела, Къавкъаздин дяве чӀавуз Урус империядиз муьтӀуьгъ тахьана Осман империядиз катай агъзурралди дагъустанвийрин хзанризни «мугьажир» тӀамгъа эцигнай. Араб гаф яз «мугьажир» гаф "гьаж" (куьч хьун) гафуникай арадал атанвайди я.
ЧӀутрацуьк
Химиядин туькӀуьрун
Аптекдин чӀутрацуькдин цуькверинни кӀукӀварин къене эфирдин чӀем, азулен, антемисдин кислота, гликозидар авайди я.
Гъанийрин Фаида Абубакаран руш
Уьмуьрдин кьиса
1970 йисуз ада ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалдин къавкъаз чӀаларин пешедай аспирантура куьтягьна.
1970 йисалай эгечӀна ССРГ-дин ИА Дагъустандин филиалдик галай Гь. ЦӀадасадин тӀварунихъ галай чӀалан, литературадин ва искусстводин Институтда кӀвалахна; гъвечӀи (1970—1986), илимдин (1986—1992), чӀехи (1992—2006), кӀиле авай илимдин къуллугъэгьли (2006 йисалай гилан вахтардалди). ЯЛИ Институтдин илимдин ва диссертацияр хуьдай кӀватӀалдин член я.
Ливерпульдин агломерация
Инсанар яшамиш жезвай чкаяр алай сиягъ
Инсанар яшамиш жезвай чкаяр тӀимил жез са-сад гуьгъуьнлай галай-галайвал ава
Гъанийрин Фаида Абубакаран руш
Пишкешар
2002 йисуз — РАН ДНЦ-дин Президиумдин Гьуьрметдин чар;
Мерси
Мерси(Mersey) — Англиядин кефердинни рагъакӀидай пата авай вацӀ я. Стокпортдин (ЧӀехи Манчестер) арадлай, Этероуни, Гойтни Тэйм тӀвар алай пуд гъвечӀи вацӀ сад жезвай чкадилай авахьна физ эгечӀзава. Ам ЧӀехи Манчестерни, Чеширни и Мерсисайд тӀвар алай графвалардай тӀуз авахьна физва. Ливерпульдин заливдай тӀуз Ирландиядин гьуьлуьз авахьзава.
Авар чӀал
Аваррилай гъейри авар чӀал РагъакӀидай Дагъустанда авай вири анди-цез халкьариз чизва ва сад садахъ галаз рахуна авар чӀалакай менфят къачузва.
ЧӀалан гьалар
Бинедин гафарин кьадардиз килигна авар чӀал Дагъустандин чӀаларин арада виридалайни «михьи» чӀаларикай сад я.
1938 йисалай 1955 йисалди вири РагъакӀидай патан Дагъустандин мектебра 5 классдал кьван тарсар авар чӀалалди гузвай, вини классра урус чӀалал. Ругудлагьай классдилай эгечӀна авар чӀал «хайи чӀал» ва литература хьиз чара предметар хьиз гузвай. Авар чӀалан тарсар мажбур яз анди-цез халкьарин хуьрерани гузвай. И сиясат СССР-дин гьукуматди гъвечӀи халкьар терг авун паталди тухузвай.
Авар кхьинар
1927 йисалди аварри араб графикадал туькӀуьр хьанвай ажам алфавитдикай менфят къачузвай. 1927—1938 йисарин къене латин алфавит кардик квай.
2007 йис
2007 йис (кьве агъзурни ирид лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2007-лагьай йис я. XXI виш йисан 7-лагьай йис.
Омандин шегьерар
Шегьеррин сиягь
¹ — Гьакъикъатда уьлкведин меркез тир Маскатдин агломерациядин пай язва.
Къурбан Мискинжви
Къурбан Мискинжви — XVIII виш йисуз Самур магьалдин Мискискарин хуьре уьмуьр авур лезги шаир ва мазан.
І
І і — Кирилл гьарф.
Гьамидова Людмила
Людмилади мектебда амаз шиирар теснифиз эгечӀна. Адан эсерар: манияр, шиирар ва мсб. газетриз ва журналриз акъатна, гзафбур ("Чил ва инсан", "Седефар", "Тезенаг", "Чидачир заз... ", "Вун киснава" ва мсб.) «Чирагъ» тӀвар алай кӀватӀалдик (1973) акатнава. 1975 йисуз кьве зари рушан, Л. Гьамидовадинни П. Фатуллаевадин, "Чигни цуьк" ва "Бубуйрин чуьл" тӀварар алай ктаб печатдай акъатна. Л. Гьамидовадин эсеррин кьилин темаяр муьгьуьббат, ватан ва тӀебиат я.
Юрий Михаилан хва Лужков
Уьмуьрдин рехъ
СГКП-дин член (1968-лагьай гатӀумна 1991-лагьай йисан августдиз адал михьиз къадагъа эцигдалди) тир. 1975-лагьай йисуз ам Москвадин Бабушкинский райсоветдин депутат яз хкяна, 1977 – 1990-лагьай йисарин къене ада Моссоветдин депутат яз кӀвалахна. РСФСР-дин Лап вини дережадин советдин депутат тир (1987 – 1990).
1991-лагьай йисан 12-лагьай июндиз садлагьай сеферда Москвадин мэр хкядайла ам меркездин вице-мэр яз хкяна, мэр яз Гавриил Попов хкяна. 1991-лагьай йисан 24-лагьай июндиз ам Мосгорисполкомдин чкадал туькӀуьрнавай Москвадин гьакиматдин премиер яз хкяна, акӀ ятӀани са кьадар вахтунда ада Мосгорисполкомдин кьилин везифаяр тамамарзавай тир.
Абилрин АбутӀалиб Абилан хва
Карьера
1952 йисуз жемятрин илимрин Академияда кӀелна ва лап хъсан къиметар аваз куьтягьна. «Дагъустандин халкьарин культура вилик тухузвай асул тир суалар» темадай диссертация хвена. Ам ЦК КПСС-дихъ галай марксизмадин ва ленинизмадин Институтда Дагъустандин филиалда тарихдин хлел заведиш яз эцигна, ахпа адан директорни хьана.
Нережан
Чирвилер
2009 - й йисуз ина Жабиев Жавидан тӀварунихъ галай цӀийи мектеб эцигнавайди я.
Жалилов Мердали Абдулазизан хва
Мердали Жалилов УФ-дин журналистрин, Лезги кхьирагрин садвалдин член ва Гь. Гьажибегован тӀварунихъ галай премиядин лауреат я.
Гейчай район
Гейчай район Арандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Мазали Али
Мазали Али — лезги шаир.
Малла Агьмед
Са бязи чешмейра чал шаирдин тӀвар «Малла Агьмед», «Малла Агьмед ал-Къубали», «Малла Агьмед Аварани» хьиз гьалтзава. Ярагъви Исмаила вичин бубадикай, лезгийрин чӀехи алим, Къавкъазда муьридизмдин бине кутур Шейгь Мегьамед Ярагъвидикай кхьей биографиядин очеркда (араб чӀалал) Имам Къазимегьамед Гимри хуьре урусрихъ галаз дяведа кьейиди, адахъ галаз женгера Гьажи Али эфендиди, Нурмегьамед ал-Къахиди, Малла Агьмед ал-Къубалиди ва Сулейман эфендидини иштирак авурди къалурнава.
Гергебиль
Гергебиль (Хьаргаби) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. Райондин кьилин хуьр я. Гергебиль хуьруьнсоветдик акатзава.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Гергебиль хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Куяда наибвилиз талукь тир.
Мешели
Мешели — Азербайжандин Хъачмаз райондин кефер пата авай, Набран муниципалетдик акатзавай хуьр.
Севан
Майдан — 1240 км² я, кьулан диринвал 26,8 м, виридалайни дирин чка 80 м. Яргъивал 78 км, гьяьркьувал 56 км. Вире 37,9 м³ яд ава.
Пруссия
Германиядин садвал туькӀуьрдай дявеяр
1870—1871 йисара Пруссияди Франциядиз акси дяве тухванай, гьам куьтягь хьайила Кефер патан германрин галкӀдик кьибле патан гьукуматар каткана — Баден, Вюртембергни Бавария. 18 тӀулдиз (январдиз) 1871 йисан, дяве куьтягь тахьанмаз, Версальда Пруссиядин министр-президент Бисмаркдини Пруссиядин кёнигди I Вильгельмда Германиядин империя туькӀуьрна.
ЧӀехи шегьерар
Пруссиядин тарихдин къене гьамиша виридалайни чӀехи шегьер адан кьилинди — Берлин тир. Гьадалай гуьгъуьна, мадни, Бранденбург гьукуматдиз эцигъдалди виридалайн чӀехи шегьер Кёнигсберг тир.
Ниязуба
Алай чка
Хуьр Самур - Девечи кьулувалда, Хъачмаз шегьердилай рагъэкъечӀдай пата Кудиал вацӀун сиве чка кьунвайди я.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,352 касди туькӀуьрзава. Миллетар: азербайжанар, татар, урусар ва муькуьбур.
Тагьирбегов Ражаб Велиметан хва
Тагьирбегов Ражаб Велиметан хва — лезги шаир ва кхьираг.
Гьамзатов Расул Гьамзатан хва
Уьмуьрдин рехъ
ШСРГ-дин ЛкьШ-дин ГалкӀдин Шурадин 6−11-лагьай эверунрин Дагъустандин АШСР-дин патай тир депутат (1962—1989). 1962—1966 йисарин арада ва 1971 йисалай гуьгъуьниз ада ШСРГ-дин Лап кьилин Шурадин Президиумда иштираквал ийизавай. Илимризни яратмишуниз талукь тир Петрдин академиядин кар ийизвай иштиракдар я.
ТуькӀуьрай эсерар
Максим Горькийдин тӀварунихъ галай Эдебиатдин институтда кӀелдайла Гьамзатрин Расул жегьил шаиррихъ (Наум Гребнев, Яков Козловский, Елена Николаевская, Владимир Солоухин) галаз чирхчир хьана ва абурухъ галаз кӀиливал тухузавай тир. Гьа чӀавуз абуру Гьамзатрин Расулан шиирар урус чӀалал элкъуьриз гатӀумна.
ЦӀудралди адан аварни урус чӀаларал кхьенвай шиирин кӀватӀалар, прозадинни публицистикадин ктабар акъатна, гьакӀни абур пара Дагъустандин, Къавкъаздинни вири дуьньядин чӀаларал элкъуьрна.
Бактерияр
Бакте́рияр (эубактерияр (Eubacteria), βακτήριον — тӀвал) — прокариотдин хвехавачир микроорганизмрин, фад-фад саклеткадин, домен (виниалем) я. Къедалди тахминан цӀуд агъзур кьван бактерийрин жуьрейрин тегьерар кхьенва ва фикирзава хьи, абурун кьадар са миллиондилайни гзаф я. Бактерияр микробиологиядин пай тир — бактериологияди чирзава.
Къумукъ чӀал
Къумукъ чӀал (къум. къумукъ тил) — къумукъ халкьдин хайи чӀал.
ЧӀалан махсусвилер
Гзафвилин форма –лар частица гилигуналди къалурзава.
Маали
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 107 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Покровское район (Орёл вилаят)
География
Районди Орёл вилаятдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Керимрин Керим Абдулхаликьан хва
Уьмуьрдин рехъ
1965-лагьай йисуз Керим Керимова духтурвилин диссертация хвена. ССРГ-дин чара-чара илимрин меркезрай и мярекатдиз атай атимри Керим Керимован духтурвилин диссертация илимда чӀехи вакъиа тирди къейд авунай.
Рагар авай сувар
ВацӀар
Рагар авай суварин цӀарцӀай Кеферпатан Америкадин цин сергьят физава. Рагар авай сувара кьил къачузавай вацӀарин эхир пуд окенра ава: Атлантик, Ласни Кеферпатан МуркӀарин океандиз. 2444 метр кьакьан кӀукалай пуд патахъ ятар физава.
Сагьилляр
Сагьилляр — Азербайжандин Хъачмаз районда авай Сейидликентйери муниципалетдик акатзавай хуьрерикай сад.
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
1969-лагьай йисуз ам Левашидин райисполкомдин кьил яз хкяна.
Айникабмахи
Агьалияр
Йисариз килигна Айникабмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Топология
Тополо́гия (τόπος-ай — чка ва  — гаф, чирвал) — лап умуми тегьерда арадатӀайвилин гьал чирзавай математикадин пай я, месела, ара датӀай деформацийрин нетижада дегиш тежезвай генгвилин кьетӀенвилер, мисал яз, гилигун жезвайвал, ориентация жезвайвал. Геометриядикай тафаватлу яз, топологияда объектрин метрик кьетӀенвилериз фикир гузвач (мисал яз, кьве точкайрин арада авай яргъавал). Мисал яз, топологиядин фикирдалди, кружка ва бублик (тамам торий) тафават авачирбур я.
Гьасанрин Генрих Алидин хва
Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир. Социализмдин Зегьметдин Игит я.
Уьмуьрдин кьиса
1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана.
РикӀел хуьн
1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В).
Гобустан район
Административ юкь — Гобустан я.
География
Гобустан райондин территория — четин рельеф авай суван зона. Ам нафтӀадалди ва тӀебии газдалди девлетлуди я.
Пердикъиран
Пердикъиран — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Сусайхъишлах муниципалитетдик акатзава.
Мискинжви Жабраил
Мискинжви Жабраил — лезги шаир.
Жабраил 1830-й йисара Самур магьалдин Мискискар хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьре кӀел-кхьин, ахпа Ахцегьрин медресада илимар, чӀалар чирна. Лезги литературада ва тарихда еке къуват авай шиир «Шалбуз дагъдин аскерар» яшайишда амукьнава. Халкьдин сивера адан маса чӀаларни ама. 1877 йисан бунтара иштирак авунвай Жабраил Урусатдиз суьргуьндиз акъудна. Мискинжви Жабраила вичин шиирар халкьдин залан уьмуьрдикай, кьегьалри тухвай дяведикай, гьахъ авачир дуьньядикай теснифна.
Шегьер
Шегьер — агьалияр хуьруьн майишатрик квачир, дахьайтӀа тӀимил квай, инсанар яшамиш жезвай чка. Шегьердихъ вичин лишанар ава, ам хуьруькай хкуддай. Тарихдай килигайла, шегьердин агьалийри гьамиша товарар акъудзавай, зтӀар расзавай. Инсанар яшамиш жезвай чка шегьеррин цӀарцӀа авайвилиз къанунралди къуват гузвайди я.
1988 йис
1988 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъаннимуьжуьд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1988-лагьай йис я. XX виш йисан 88-лагьай йис.
Самур (Мегьарамдхуьруьн район)
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 33,5 км, Каспи гьуьлелай 8 км яргъал, «Самур» ракьун рекьин станциядал ала. Хуьруьн къвалав, Урусатдин Федерацияда тек сад тир субтропикдин лиана тарарин там экӀя хьана.
Дарада
Дарада — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Дарада-Мурада» хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Дарада хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Тросна район
География
Районди Орёл вилаятдин кьиблепата чка кьунва.
Эфендиев Майил Насруллагьан хва
1948 йисуз Ахцегь райондин Ялцугъ хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Магьачкъаладин механический техникум куьтягьна, шегьердин карханайра кӀвалахнава.
Кикуни
Кикуни (КӀикӀуни) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Кикуни» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Сейидар (Хъачмаз)
Сейидар — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Куьрдамир район
Куьрдамир район (Kürdəmir rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Административ юкь — Куьрдамир я.
Куьрдамир район Арандин экономикадин райондик акатзава.
География
Куьрдамир районди Ширван — Азербайжандин тарихдин вилаятда чка кьунва. Ина субтропикрин климат, лап чими, кьурагь гатар ава. Район вичин ципицӀ багъларалди машгьурди, абурукай виридалайни машгьурди «Ширваншагьли» (яни «шагьдин») язва. Дуьньядин базардал чкадин гамарин жуьрейрикай виридалайни машгьурди «Шалиян» язва.
Эмираслан Гъанидин
Азербайжандин Вини ТӀигьиржал хуьре 1851 йисуз дидедиз хьана. Кесиб лежбердин хзандай тир Эмираслана уьмуьр авур девир зегьметчи халкь зулум-зиллетдин зунжурдавай, динди агъавалзавай ва сувахъанрин арадиз капитализмдин алакъаяр къвез эгечӀнавай аям хьана. ТӀагьиржалвийриз Эмираслан дерин кьатӀунар, хци зигьин авай кас яз чидай. Вахтсуз къазадикди бубани ими къакъатай Эмираслана кьве хзан идара ийизва. Ам уьмьурдин яцӀа гьатзава, дарвилер аквазва. Шаирдин кьилел мад са дуьшуьш къвезва. ТӀагьиржал хуьре цӀегьерин азар чкӀай чӀавуз Эмирасланан вахни стха рекьизва ва вични и азардикди са вилел зайиф ва жендек цӀегьре янай. Ягь авачир фекьийрин, зулумкар девлетлуйрин суфатар такун патал Эмираслан хуьряй экъечӀнай. Ада кӀвенкӀведай Манкъулидин, гуьгъуьнлай Велемир хуьрера уьмуьр гьална. Амма инани инсанар, Етим Эмина лагьайвал, хиперизни жанавурриз пай хьанвай. Шаир хейлин йисара гьахъ авачир дуьньядин сирерай кьил акъудиз, адан ери-бине чириз алахъзава. Эмираслан Гъанадинахъ уьмуьрдин месэлайриз бахшнавай, дуьньядикай веревирдер ийизвай ва кӀанивилин чӀалар ава. Абурай аквазвайвал, шаирди зегьметхъан халкьдиз поэзиядин фасагьат чӀалалди къуллугъна, адан дерди-гьалдикай рахана. Гьавиляй кьетӀен рангаралди туькӀуьрнавай Эмирасланан иер эсерри чаз чӀехи таъсирзава ва. Вири уьмьур дарвилерани азиятра кьиле фейи Эмираслан Гъанидин 1896 йисуз, гьеле жегьилзамаз, рагьметдиз фена.
КъирицӀар
Чеб авай чилер
КъирицӀ миллетрин хайи макан Шагь дагъдин ценерал алай Къуба райондин — КъирицӀ, Элик, Гьапут ва Жек хуьрер я. И сувун хуьрерай абур Хъачмаз ва муькуь аран районриз эвичӀна пара кьадарда цӀийи хуьрер кутунвай. Алай чӀавуз къирицӀ миллетрин хуьрер Къуба, Хъачмаз, КцӀар, Исмаиллы районра ава.
Тарих
КъирицӀрикай ва гьакӀни вири Шагь Дагъдин халкьарикай сифте малуматар асулдай немец тир урус офицер И. Гербера ганвай. Ада 1722–1723 йисуз хьайи Урусринни–фарсарин ягъунра иштиракнай. А чӀавуз къирицӀрин чилер Шемахадин ханвилин гъилик квай, XVIII виш йисан юкьвара Къубадин ханвилик акатнай, 1806 йисузни чилер Урусатдин империядин гьукумдик акатнай.
Гьасанов Загьидин Акиман хва
1949 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Къуйсун хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, Дагъустандин университет куьтягьна, муаллимвиле кӀвалахна. 3. Гьасанова университетда кӀелзавай вахтара макъалаяр, очеркар, гьикаяр кхьиз эгечӀна. КӀелзавайдав адан са жерге гьикаяяр ва повестар, абурукай ибарат кӀватӀалар: "Умудлу кам" ва "Женжел" агакьна.
1962 йис
1962 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанникьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1962-лагьай йис я. XX виш йисан 62-лагьай йис.
Бергеинзи
Бергеинзи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
Хурай (Хъачмаз район)
Хурай — Азербайжандин Хъачмаз районда авай Сейидликентйери муниципалитетдик акатзавай хуьр.
Швециядин сувар
Швецияда 2000-далай виниз кьакьанвал авай 12 кӀукӀ ава.
1965 йис
1965 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъаннивад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1965-лагьай йис я. XX виш йисан 65-лагьай йис.
Сафаралиев Гьажимет Нурметан хва
Сафаралиев Гьажимет Нурметан хва — лезги шаир ва кхьираг.
Эдебият
Гьаким Къурбан «Лезги зарияр».
Лерик район
География
Лерик районди территория Талишрин суваррин арада чка кьунва. Виридалайни кьакьан кукӀвар — Камарку (2 492 м) ва Гизуьрду (2 433 м) сувар язва. Лерик райондал Зувандин лекъуьнин пай гьалтзава. ГьакӀни ина Зуванддин миллетдин заповедник ава. Климат — юкьван гьалдин чими, лап чими зур-къумлухдин ва кьурагьвал авай чуьлдин, кьурай гад.
Агьалияр
Йисариз килигна Лерик райондин агьалидин дегиш хьунин динамика.
Ипута
Тарих
1944 йисуз хуьруьн агьалияр, чеченар депортация авурла Чечнядин чилерал цӀийиз арадал гъайи Андалал райондин Ипута хуьруьз куьч авунивди хуьр терг авунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Ипута хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Магьмудов Абдулбари Агьмедан хва
1930 йисан 13 февралдиз Кьурагь райондин Агъа Макьар хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Дагъустандин пединститут куьтягьна. Гзаф йисара милли мектебра ва «Коммунист» газетдин редакцийра кӀвалахна. А. Магьмудован очеркар ва гьикаяяр 60-йисара чапдиз акъатиз эгечӀнава. Ам гьикаяйрин ва повестрин кӀватӀалрин: «Цуькверин кӀунчӀ», «Къавахар», «Чун стхаяр я», «Пака хъша», «ЦӀийи кьилелай башламишна», «Тараз якӀв язава» ва мсб. автор я. Зариди драматургиядин эсерарни теснифзава. Адан «Къалаблух квай гатфар», «Фур атӀайди» ва «Вахар» пьесаяр Лезги театрди сегьнеламишнава.
Кефердинни рагъакӀидай Англия
Агьали
2001 йисан малуматриз килигна Кефердинни рагъакӀидай Англияда тӀвар алай регионда 6,729 млн.кас яшамишзава (агьали чӀехивилел гьалтайла 3-лагьай регион я). Агьалидин къалинвал — 477 кас/км².
Жан-Жак Руссо
Жан-Жак Руссо́ (Jean-Jacques Rousseau; 1712-йисан 28 июнь, Женева — 1778-йисан 2 июль, Эрменонвиль, Париждиз мукьва) — Франциядинни Швейцариядин (Женева республикада дидедиз хьана) философ, писатель ва Просвещение девирдин камалэгьли. Ам гьакӀни музыкадин рекьяй пешекар, композитор ва ботаник я. Сентиментализмдин ялавлу векил. Ам Франциядин ЧӀехи инкъилабдин вилик-кьилик хьайиди яз гьисабзава. Ада «элкъвена тӀебиатдихъ хтунин» жигьетдай таблигъат тухвана ва социальный тамам барабарвал тайинаруниз эвер гана.
Ингилис Премьер-лига
Премьер-лигада 45 клубди иштиракна, амма абурукай анжах 5-да чемпиондин титул къачунва: «Манчестер Юнайтед» (цӀипудра), «Арсенал» (пудра), «Челси» (пудра), «Манчестер Сити» (кьведра) ва «Блэкберн Роверс» (садра). Алай чӀаван чемпион — Манчестер Сити, абуру 2013/2014 сезонда вичин кьведлагьай титул къачунва.
Тарих
Футболдин лигадин Садлагьай дивизион (1888 йисалай кьулухъ ам ингилис футболда виридалайни чӀехи дережадин дивизион тир) италиядин Серия А-дин ва испаниядин Ла Лига-дин кьулухъ галумукьзавай тир. Иллаки гзаф атунин ва къвезавай пулунин кьадардин къалурзавай лишандихъай. Гьа идан гъиляй квайни квай футболхъанар масаниз хъфизавай тир.
Премьер-лига туькӀуьрайдалай кьулухъ
Садлагьай 1992/93-лагьай сезонда Премьер-лигада 22 кӀеретӀди иштираквал ийизвай тир. Турнирдин тарихда садлагьай гол «Шеффилд Юнайтед» паталай экъечӀзавай Брайан Динди «Манчестер Юнайтеддин» варариз ягъна.
Шабатов Шагьабудин Нурдинан хва
Ш. Шабатов УФ-дин кхьирагрин ва журналистрин союзрин, ЛКС-дин член, «Куьредин ярар» медениятдин макандин комитетдин член, ДР-дин культурадин лайихлу кардар я.
Камилов Абидин Саидан хва
А. Камилов Лезги кхьирагрин садвалдин член ва 1999 йисалай ЛКС-дин С. Сулейманан райондин отделениядин председатель я.
Пекин
Традициядин паюнар
Чкайрин гзафбурун тӀварар, «варар» мана гузвай мэнь диз куьтягь жезва. Вучиз лагьайтӀа, и районра шегьердин са тӀварцин къеледин цлан варар авай.
Эфендиев Ярмет Яверан хва
Эфендиев Ярмет Яверан хва — лезги шаир ва кхьираг.
Салвадор Дали
Сальвадо́р Дали́ (тамам тӀвар Сальвадор Доме́нек Фелип Жасинт Дали и Доме́нек, маркиз де Пуболь, исп. Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol; 1904 — й йисан 11 тӀулуз (май) — 1989 — й йисан 23 гьериз (январь)) — испаниядин чӀугвар, живописец, график, скульптор, режиссёр, эсерар кхьдайди. Сюрреализмдин виридалайни тӀвар — ван авай векилрикай сад.
Боснияни Гьерцеговина
Парламентдин республика я, Боснияни Гьерцеговинадин Федерация, Республика Сербская ва Брчко округ акадзава.
Шагьдагъви Малик
Шагьдагъви Малик 1896 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб куьтягьна, ам Бакудиз фена. Ина Малика инкъилабдин гьерекатра иштиракна, «Азербажандин кесибар» газетда кӀвалахна. Ам Сураханада Лезги халкьдин театрдин тамашайра артист яз къугъвана, режиссер ва чӀугвар хьана. 1925–1928 йисара Ленинграддин университетдин РагъэкъечӀдай патан чӀаларин факультетда кӀелна. Ватандиз хтайла, «Шура Дагъустан» газетдин редактор хьана. Малик Шагьдагъвиди цӀудралди шиирар («Билбил», «Къайнар булах» (Чими булах), «Дидедин сурал» ва мсб. ) ва пьесаяр («Инкъилабчи Агьмед», «Дагъдин лекьер», «Маргъал», «Тарлан» ва мсб. ) кхьена. Кхьирагдин драмадин эсерар Лезги театрдин сегьнедилай гзаф йиcара къалурна. Малик Шагьдагъви 1957 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.
ЦӀехуьлуба (Хъачмаз район)
ЦӀехуьлуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ялама муниципалитетдик акатзава.
Шихар (Хъачмаз)
Шихар — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Гымылхъишлах муниципалитетдик акатзава.
Сичэн (Пекин)
Тарих
1950 - й йсан 18 навадиз (апрельдиз) КХР - дин гьукуматдин советди, Пекиндин майдан 16 районриз паюнин къарардал атанвай. 1958 - й йисан тӀулуз (майдиз) Сидань ва Сисы районар сад хьанвай, ва цӀийиз арадал атанвай районди Сичэн тӀвар къачунвай. 2010 - й йисуз Сичен райондик Сюаньу район агалт хьанвай.
Чаоян (Пекин)
Район Чаоян (кит. 朝阳区, пиньинь: Cháoyáng Qū) — Китайдин Халкьдин Республикадин Пекин шегьердин гъилик квай район. Шегьердин тӀвар «ччин ракьинихъ элкъуьрун» мана гузва.
Чаоян район Пекиндин виридалай фад вилик физвай районрикай сад я, Пекиндин кардин Юкьван район гьа ина чка кьунвайди я, гьакӀни, район вичин багьа ва чӀагай баррив ва ресторанрив чир я. Урусатдин туристризни бизнесменриз и район адав чир я хьи, ина пара кьадарда урусар амукьзавай Ябаолу куьче авайди я, ва инглис чӀалан газетра и куьчедин тӀвар «Russiatown» (урусрин шегьер) хьиз фад - фад кьазвайди я.
Тарих
Императорри гьукум гьалзавай чӀавара и ччилер Дасин (大兴县) уездик акатзавай. 1925 - й йисуз ина РагъэкъечӀдай патан шегьер арадал гъанвай. 1958 - й йисуз РагъэкъечӀдай патан шегьердин тӀвар Чаоян район - диз масакӀа хъувунай.
Чанкаламахи
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 125 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Удияр
Удияр (уди. ути) — асул гьисабдалди Азербайжандин Кьвепеле райондин Ниж хуьре уьмуьр тухузвай дегь Алпандин халкьарикай сад. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Удияр алпандин уди тайифадин дуьз несилар я. Муькуь лезги халкьарилай тафаватлу яз, удияр чара-чара халкьарин акахьунин рекьелди арадал атанвач, абуру чпин сифтегьан къамат ва дин къедалди хвенва. Им Къавкъаздин виридалайни дегь ва тарихдиз девлетлу халкьарикай сад я.
Тарих
Vll виш йисуз Алпан уьлкве арабрин гьукумдик акатайдалай кьулухъ удийрин чилер къвердавай тӀимил жезвай. Удийрин са пай ислам диндиз элкъвенай. Амма, христианвал хвенвай удийрин са пай, арабрин ихтиярдалди эрменийрин григориан клисадин лувак акатнай. И кардикай менфят хкудна эрменийри христианвал кьабулай алпан тайифайрин, абурун арада удиярни кваз, аксиниз абур эрменийриз элкъуьрунин сиясат кьиле тухузвай.
Дин
VI виш йисуз Армения Византиядин кӀаник акатайдалай кьулухъ Алпан клиса Эрмени клисадивай къакъатна аслутуширвал малумарнай. Алпан клисадин садавайни аслу тушир садлагьай католикос Аббас хьанай. Идахъ галаз санал, и кьве клисайрин арада къанунрин ва диндин садвал амукьнай. Вучиз лагьайтӀа, Алпан ва Эрмени клисаяр кьведни холкидон тушир клисайрин хзандик акатзавай.
Къе Азербайжанда сиясатдин себебриз килигна Эрмени клиса кадик квачир виляй, удияр Урус православиедин клисадин ихтиярдик экечӀна. Православие клисадиз Азербайжанда вичин эпархия ава.
I Елизавета
Уьмуьр
1558 йисуз Елизаветадикай Англиядин пачагь хьана. А чӀавуз адан 25 йис тир. 1559 йисан 25 январдиз Елизаветадин чӀавуз хьайи сифте Парламент эгечӀна. Гьукуматдин кьилиз атайла, ам сад лагьана четинвилерал гьалтна. Англия, Европадин пара гьукуматар хьиз, католикринни протестантрал пай хьанвай. ВИчи кьабулнавай «Савилин актдалди» ада виридаз къалурна, вичи гьукумат Реформациядин рекъяй мадни вилик тухудайди. ЯтӀани Англияда католикриз чпин диндихъ агъаз ихтияр амай. Диндин эхвал гайивиляй Англияда дявеяр хьаначир диндин рекъяй авай аксивилерал хьайи, Европадин пара пай гьукуматри хьайи саягъ.
Психология
Тарих
Урус алим-психолог С. Л. Рубинштейна 1940 йисан гьалдизпсихологиядиз тарихдин патай къимет ганвай. «Психология пара чӀехини пара жегьил илим я, адахъ 1000 йисан тарих ава, ятӀани ам вири виликан чӀавара ава. Вич вичиз яшамишзавай илим хьиз адан тарихди цӀутӀар йисар гьисабзава, ятӀани адан рекъин чӀехи пай фидософияди кьазва, гьавиляй лагьайтӀа жеда, философия гьикьван аватӀа — гьакьван психологияни ава».
Кьуланйисарин бере
Кьуланйисарин кӀвалахар психологиядикай, Европада чӀехи пай диндинни акьулдин суалриз таликь тир. Еке таъсир и патай хашперес философри гана, Фома Аквавидилай эгечӀна, гьакӀни Аристотелян фикирарни къачунвай. РагъэкъечӀдай патан алимрикай психологиядикай пара фикирар авайди Ибн Сина (Авиценна) тир.
4 март
4 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 64-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 302 югъ ама (яргъи йисуз 303 югъ).
Церхимахи
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 1 км яргъал ала.
5 март
5 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 65-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 301 югъ ама (яргъи йисуз 302 югъ).
Джакарта
Джакарта (индон. Jakarta, яв. Jakarta) — Индонезиядин кьилин шегьерни виридалайни еке шегьер я. Ява островдин кефер-рагъакӀидай пата авайди я, Чиливунг вац Явадин гьуьлуьз авахьдай чкадал.
Гымылхъишлах (Хъачмаз)
Гымылхъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Гымылхъишлах хуьр, Мирземугьаммадхъишлах ва Шихар хуьрер акатзава.
Гималаяр
Агьалияр
Кефер патан Гималайрин агьалийрин чӀехи пайди исятда хуьруьн яратмишар ийизава.
Курми
Тарих
Хуьруьн бине 1930 йисуз Гергебиль ГЭС-да кӀвалахзавай ксариз посёлок хьиз кутунай. 1997 йисуз посёлокдиз Курми тӀвар эцигнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Курми хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Агъаев Агьед Гьажимурадан хва
Уьмуьрдин рехъ
1959 йисуз Москвада авай Лап вини дережадин партиядин школадин журналистар гьазурзавай факультет куьтягьна ва Дагъустандин КПСС-дин обкомдин аппаратдик акатна.
Зегьметдин рехъ
А. Агъаева вишелай гзаф илимдин ктабар ва макъалаяр кхьена, ада гзаф инсанриз машгьур алимар жез куьмек гана. А.Агъаев СССР-да миллетрин арайра авай везифайрикай еке махсус кас тир. Миллетдин литература ахтармишзавай вахтунда, ада сифте сеферда кхьена ктабар Етим Эминакай, СтӀал Сулейманакай, Алибек Фатаховакай, макъалаяр - Кахьаб-Росодай тир Магьмудакай, Батыраякай, Гьемзет ЦӀадасадикай, Расул Гьамзатовакай ва урусрин шаиррикай ва писательрикай – М.Ю. Лермонтовакай, В.В. Маяковскидикай, М.Горькидикай.
А. Агъаев лезги чӀалал кхьизвай литература бинедал эцигай кас яз гьисабайтӀани жезва.
ЦӀийи СтӀур
Агьалияр
Агьали — 510 кас я. Асул яз лезгияр ва тӀимил кьадарда будугъар, хиналугар ва азербайжанар яшамиш жезва. Хуьруьн агьали суван хуьрерай эвичӀнавай ксарикай туькӀуьр хьанвайди я. Лезгияр КцӀар райондин хуьрерай, будугъар Къуба райондин хуьрерай ва хиналугар Къуба райондин Хиналуг хуьряй иниз куьч хьанвайди я.
9 март
9 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 69-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 297 югъ ама (яргъи йисуз 298 югъ).
Алиханмахи
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 826 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Къочахкъазма
Къочахкъазма — Азербайжандин Хъачмаз районда авай ПӀиркъулууба муниципалитдик акатзавай хуьр.
Ли Бо
Уьмуьрдин рехъ
Дуьздиз дагьайтӀа адан буба девлетлу кас тир, вичин умуьр ада тухвана са кӀвалахни тийиз ва кӀвале ацукьна.
Ли Бо гьукуматдин мектебдиз ракъур тавуна, адаз тарсар кӀвале гана. Гьеле цӀуд йис жедалди ада шиирар туькӀуьриз башламишна. 15 йис хьайила ада фехтованиядай тарсар къачуз хьана. 18 йис хьайидалай кьулухъ Ли Бо Миншань дагълариз физва Дун Яньцзы наставник-даосдин гъилик галаз кӀелиз хьана.
Дустарихъ галаз санал ада кӀватӀал «Шестеро беспечных из бамбуковой долины» туькӀуьрна. Абур Цзулай дагълара ацукьна ва са кӀвалахни тийиз, хъваз чехир, шиирар кхьиз ва тӀебиат ахтармишиз вахт тухузвай.
Гьажимугьаммадуба
Гьажимугьаммадуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр ПӀиркъулууба муниципалитетдик акатзава.
Дагъустандин Советрин Социализмдин Автономиядин Республика
Кьилин шегьер — Магьачкъала тир.
Сусайхъишлах (Хъачмаз)
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,303 касди туькӀуьрзава.
Мао Цзэдун
1943-лагьай йисалай эгечӀна рекьидалди Китайдин компартиядин председательдин чка кьуна.
1954—1959 лагьай йисара — КХР-дин председателвиле кӀвалахна.
«Тайм» журналди Мао Цзэдун 20-лагьай виш йисан 100 машгьур инсанрикай туькӀуьрнава «Лидеры ва революционеры» лугьудай списокдин категориядай кутунва.
Уьмуьрдин рехъ
13 йиса аваз Маоди мектеб гадарна кӀвализ хтана. Мао кӀвализ хтайла, адан буба гзаф шад хьана, ада умуд кутунвай гададикай вичиз куьмек жеда лугьуз. Амма Маодиз кӀвалахар ийиз кӀанзавачир, вичин вири вахт ада ктабар кӀелиз акъудзавай. Гьа арадал бубадин ва хвадин арадал са къатда къал акъатзавай.
Джавагьарлал Неру
Уьмуьрдин рехъ
24 лагьай августдиз 1946 йисуз Неру Индиядин Временны правительстводин вице-премьер хьана, июндиз 1947 лагьай йисуз- правительстводин кьиле акъвазна ва къецепатарин кӀвалахрин ва оборонадин министрадин чка кьуна.
1947 лагьай йисуз июльдиз Индия кьве патал пагь хьана — Индийский Союз ва Пакистан.
Агъарегьимуба
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин асул пай, Шагьдагъ халкьарик акатзавай жеквийри туькӀуьрзава.
Сухтакъелехъишлах
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 230 касди туькӀуьрзава.
Эмиррин Валентин Аллагьяран хва
Уьмуьрдикай
Аллагьяран хва Валентин 1914 йисан 4 декабрьдиз Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегь хуьре фяледин хзанда дидедиз хьанай. Миллетдай лезги я.
Авиациядин техникумда кӀелнай. Таганрог шегьердин аэроклуб акьалтӀарнай. 1939 йисуз Яру Армиядиз къуллугъдиз эвернай. 1939 йисуз Сталинграддин дяведин авиациядин училище акьалтӀарнай. 1939—1940 йисуз совет-финн дяведа иштиракайди я. 1940 йисуз ВКП(б)-дин членвилик акатнай.
Пишкешар
СССР-дин Вини Советдин Президиумди 1942 йисан 13 декабрьдиз кьабулай къарардалди, командирри гайи женгинин эмирар вини дережада кьилиз акъуднава лугьуз ва гьакӀни дяведа къалурай итимвилиз ва викӀегьвилиз килигна Аллагьяран хва Валентиназ кьиникьилай кьулухъ Советрин Союздин кьегьалдин тӀвар гун.
ТӀвар
Билиж посёлокдин куьчейрикай сад адан тӀварунихъ гала.
Эфендиев Мемей
Эфендиев Мемей (Мамед-Тагьир) — лезги шаир.
Ам 1903 йисуз Куьре магьалдин КьепӀир хуьре дидедиз хьана. Советрин девирда адаз Бакуда кӀелдай ва Тифлисдин комвуз куьтягьдай мумкинвал хьана. Хайи республикадиз хтана, ада Ахцегьа муаллимрин тежриба хкаждай курсарин зеведишвал, Магьачкъалада рабфакдин директорвал, Даггиздин директорвал, Дагъустандин кинофикациядин идарадин начальникдин эвез ва маса къуллугъар авуна. 1942 йисуз ам гуьгьуьллувилелди Ватандин ЧӀехи дяведиз фена. Мемей Эфендиеван чӀалари («Къаркьулувни тӀиб», «Иман», «Комсомолар» ва мсб. ) лезги шиират цӀийи алцумралди ва гьиссералди девлетлу авуна.
Къази Мугьаммад
Къази Мегьамед диндин рекье
Мегьамеда адетрин аксиниз тухвай сиясат
Гьар жемиятдиз, гьар ханвилиз ва гагь гьар хуьруьз вичиз махсус адетар авай. Гзаф телефвилер гъай ивидин кьисасни гьа адетрикай сад тир. Шариатда итим кьинвай касдивай гъейри маса инсаривай ивидин кьисас къахчун къадагъа я. Идалайни гъейри, сусар чуьнуьхун, чилер патахъай ккӀунар, лукӀвал, зурдалди ва везифадивай менфят къачуна кесибрин мулкар къакъудунин гьалари Дагъустан гьахъсузвилин ва кафирвилин къуйдиз вегьезвай. Цардин гьукуматдин вилериз акваз-акваз феодалрин мулкара вагьшивал ва адалатсузвал вилик физвай: ханри чпиз хуш татай инсанар рагарай вегьезвай, тахсир квай лежберрин рушар балкӀанриз дегишзавай, инсанрин вилер акъудиз, япар атӀуз, ифей ракьар кутаз ва кьилелай ргай яд иличиз жазаяр гузвай. Ихьтин зулумар абуру гзаф вахтара чпиз муьтӀуьгъ тежезвай, администрациядин аксиниз къарагъзавай ва гьахъдин рекье женг чӀугвазвай инсанриз гузвай.
ГьакӀ ятӀани, шариатдилай чкадин адетар инсанрин акьулдиз мадни мукьва тир. Вучиз лагьайтӀа халис ислам динди инсанрин уьмуьрда гзаф сергьятар эцигзавай ва къайгъу авачир уьмуьр гьализ, дуьньядин няметрикай кефиз кӀандай кьван менфятар хкудиз вердиш хьайи инсанри и кар кьабулзавачир. Са вязер ахъаюнивди инсанар дуьз рекьиз хкиз тежедайди акур жегьилри кьетӀъи серенжемриз камар вегьенай. Хуьруьн эгьлийриз авай гьахъсузвилер субутун патал абуру Гимры хуьруьн фекьи синагъдай акъуднай. Са юкъуз хуьруьнвияр эхиримжи хабарар веревирд ийиз хуьруьн кимел кӀватӀ хьайила, Шамила фекьидиз лагьанай: «Куь яцра зи кал крчарив яна, яцран иеси хьиз куьне заз вуч гьакъи гана кӀанзава заз галукьай зарардин чкадал?». Фекьиди Шамилаз ихьтин жаваб гана: «Чи адетрив кьурвал, инсанди вичин фагьум авачир гьайвандиз жаваб гузвайди туш, гьавиляй завай са затӀни вилив хуьмир.». Гьа береда гуьжетдик Мегьамед экечӀна ва фекьидиз лагьана: «Гьуьрметлу фекьи тха, куьне гъил къачу, Шамил акахьна, ам куь яцра ваъ Шамилан яцра куь кал яна». Им ван хьайи фекьидик къалабулух акатна, ада кимел алайбуруз вич сифте ягъаламишайди субут ийиз эгечӀна ва адетдив кьурвал, Шамилакай эвез атана кӀанзавайди малумарнай. Кимел алайбуру фекьи хъуьруьнал акъуднай. И гьахъ-гьисабдикай хабар хьайи гимрывияр кьве рикӀин хьанай, вирида фикирзавай — кӀан хьайила вичин менфятдиз элкъуьриз жедай адетралди уьмуьр тухуз хъсан яни, тахьайтӀа виридаз сад хьиз кхьенвай исламдин къанунар тир — шариатдив. И гьуьжетдин бинедаллаз хуьре тӀимил амаз къаларни акъатзавай, амма вахтунда арадиз гьатай Мегьамеда, хуьруьз шариат атайтӀа ина гьихьтин гьахъ-адалат, бахтлувал, хуш авсият жедайди лагьана, вичин хуьруьнвийриз регьятдаказ вири гъавурда тванай ва халкьдин кӀватӀалда Гимры хуьруьз тадиз пак шариат гъунин къарар кьабулнай ва батӀул фекьини чӀуру адетар чпин жемиятдай терг авунай.
Валентина Васильевна Толкунова
Уьмуьрдин рехъ
1973 йисалай кьулухъ Толкуновади Москонцертдин кьилин ягъизвайди яз кӀвалахзава. 1989 йисуз Москонцертдин диб хьиз аваз «АРТ» Творчестводин тешкилат туькӀуьрнава, адан художестводин чӀехиди Валентина Толкунова хьана. 1987 йисуз манияр ягъизвайдаз «РСФСР-дин Халкьдин артист» лагьай тӀвар гана.
Билалов Альдер
Шаир Альдер 1907 йисуз Куьре магьалдин Агъа СтӀал хуьре дидедиз хьана. Бубадивай элифар чирна, Альдер 1919 йисуз хайи хуьре ахъайнай советрин мектебдиз гьахьна. Гуьгъуьнилай муаллимвилин курсара кӀелна, Дербентдин педтехникум куьтягьна, вири уьмуьр несилриз дидедин чӀал чируниз, хайи халкь савадлу авуниз бахшна. Илимдар муаллимди вичин зегьметдалди «Дагъустандин лайихлу муаллим», «РСФСР-дин лайихлу муаллим» тӀварар ва орденарни медалар къазанмишна. Альдер Билалов са жерге учебникрин ва методикадин ктабрин автор я: "Дидедин чӀал", I-класс (1963); "Дидедин чӀал", 2-класс (1972); "Лезги чӀал чирунин методикадин месэлаяр" (1960); Изложенийрин кӀватӀал, I-IV классар (1975) ва мсб. Альдер Билалов шиирар теснифунални машгъул тир. Адан эсерар 1965 йисуз "Шад я чун" тӀвар алай кӀватӀал яз чапдай акъатна. А. Билалов 1985 йисуз Кьасумхуьрел рагьметдиз фена, гьана кучукнава.
Чалда
Чалда (ЧӀалда) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Чалда» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Адигъеядин гьукуматдин университет
Тарих
Алай чӀавуз им Адигъея Республикадин чӀехи кӀелунин ва ахтармишунин юкь язва.
ТуькӀуьрун
Университетдиз Апшеронскда, Белореченскда, Ейскда, Новокубанскда, Сочи шегьерра ва Кошехабль аулда филиалар ава.
Умуми информация
Университетдин адрес: Урусат, 385000, Майкоп ш., Первомайская к., 208.
27 март
27 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 87-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 279 югъ ама.
1702 йис
1702 йис (са агъзурни иридвишни кьведлагьай йис) — чи эрадин 1702-лагьай йис. XIII виш йисан 2-лагьай йис я.
Кьиблепатан Америкадин гьукуматар
Кьиблепатан Америка — материк, Кефердин Америкадихъ галаз санал ада Америка дуьньядин пай туькӀуьрзава.
Кули (Акуша район)
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 14 км яргъал ала.
Киргизия
География
Кефер пата Къазакъстандихъ галаз, рагъакӀидай пата Узбекистандихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Тажикистандихъ галаз, рагъэкъечӀдай патани кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Китайдихъ галаз сергьятра ава.
Агъа Зейид
Агъа Зейид — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Аймаки хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Шумагь (Хъачмаз)
Шумагь — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Куколивка
Тарихдикай
XVIII вишйисан 40-йисарра дяве ийиз къарагъунрикай галат хьанвай запорожьедин казакар гилан Александриядин арада авай чилерал ацукьариз эгечӀна. Гьа чӀавуз Казак Кукладини ина къазма эцигнава. Иниз мулкдаррин зулумдикай хкечӀнавай лежберар пара атана, гьа виляй къазма фад чӀехи хьана. Хуьрун агьалияр майишатдални малдарвилел алахъзавай тир.
1710 йис
1710 йис (са агъзурни иридвишни цӀудлагьай йис) — чи эрадин 1710-лагьай йис. XIII виш йисан 10-лагьай йис я.
Эфендиев Насруллагь Нуридин хва
Зари Насруллагь 1908 йисуз Самур магьалдин Къара-Куьре хуьре дидедиз хьана. Адан бубади ина, Ахцегь магьалдин Ялцугъ хуьряй атана, фекьивал ийизвай. Дербентда кьве йисан курсар куьтягьна, Насруллагьа 1927 йисалай пенсиядиз экъечӀдалди Ялцугърин мектебда муаллимвал авуна. 1953 йисуз жемятдихъ галаз арандиз куьч хьана, Советский хуьре кӀвалахун давамарна. Н. Нуридин "КӀелуниз тади" тӀвар алай сифте шиир 1928 йисуз «ЦӀийи дуьнья» газетдиз акъатна. Шаирди Советрин девирдикай, Ватандин ЧӀехи дяведикай, ислягь зегьметдикай, тӀебиатдикай цӀудралди шиирар ("Сифте гаф", "ЧӀехи диде", "Рагъ", "Дагълаpa" ва мсб. ) кхьенва ва «ЦӀирер» тӀвар алай кӀватӀал чапдай акъудна. Заридин лап хъсан эсерар учебникра ва хрестоматийра гьатнава, мектебра чирзава. Насруллагь Нури 1973 йисуз рагьметдиз фена, Советский хуьре кучукнава.
Гергебиль хуьруьнсовет
«Гергебиль» хуьруьнсовет (Село Гергебиль) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин юкьван пата ала.
Агьмедов Назир Агъабеган хва
Назир Агьмедов 1970 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.
Москвадин гьукуматдин университет
Тарих
«I-лагьай Москвадин гьукуматдин университет» (1917—1930 йисан сентябр)
Убыхар
Тарих
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0> «Винихъай за къейд авунай хьи, ЧӀулав гьуьлуьн кьерел, Натухажрин ва Жигетрин чилерин арада Убыхар лугьудай тайифади уьмуьр тухузва. И тайифа я абхазрин сихилдизни талукь туш, я адигъирин. Граф Потоцкийди тухвай жагъурунрин малуматриз ва топографиядин гьалариз килигна абур дегь Аланрин несилар я жал? Граф Потоцкийдивай убых чӀал чирна абурухъ галаз алакъа туькӀуьриз ва и тарихдин метлеб авай тапшуругъ гьял хъийиз хьаначир. Убыхриз къедалди Алан тӀвар алай са сихил авайди малум я».
Убыхрин и эхиримжи кьве группади адетдин малдарвилелай ва лежбервилелай гъейри, Вардане пристаньдилай гимийралди Турциядихъ галаз савдавал ийизвай.
Курми хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин кьибле пата ала.
Бустанчи
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,688 касди туькӀуьрзава.
Бабаханов Майрудин Бабаханан хва
1958 йисан 20 октябрдиз СтӀал Сулейманан райондин Пиперхуьре дидедиз хьана. Ада Самур хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Хив райондин АрхитӀрин юкьван мектебдин директорвиле кӀвалахна. Алай вахтунда ам СтӀал Сулейманан райондин чирвилерин идарадин кьил я.
Узнимахи
Агьалияр
Йисариз килигна Узнимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Мингьажев Серкер Субгьанвердидин хва
Мингьажев Серкер Субгьанвердидин хва (1912–1996) — лезги шаир ва журналист.
Кьасумов Хазран
Кьасумов Хазран — лезги шаир ва журналист.
1958 йисан 17 мартдиз СтӀал Сулейманан райондин Ялцугъ хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб куьтягьна, махсус чирвилер къачуна, 1990 йисалай райондин "Халкьдин гаф" газетдин хуьруьн майишатдин хилен зеведиш я.
Х. Кьасумов жегьил вахтарилай эдебиятдин куьруь эсерар: шиирар, гьикаяяр, къаравилияр ва очеркар кхьинал машгъул я. Абур газетризни журналриз акъатзава, радиодай гузва. Гьикаятдин эсерриз "Разивал", "Пенсия" ва мсб. инсанрин кимивилерал хъуьруьн ва гьахъсузвал негь авун хас я. Зари Лезги кхьирагрин садвалдин член я.
Чалда хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Чалда хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Оружев Фехреддин
1958 йисуз КцӀар райондин Ширвановка хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва 1981 йисуз Ленинграддин университетдин химиядин факультет яру дипломдалди куьтягьна. Гзаф йисара Азербайжандин ва Дагъустандин хуьреринни шегьеррин мектебра кӀвалахна. Алай вахтунда Дербентда "Юждаг" институтдин муаллим я.
Бабаев Саидмегьамед Жабраилан хва
1963 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ-Къазмаяр хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Сайд-Мегьамеда жегьил вахтарилай шиирар теснифзава. Абур ("ГъалатӀ хьана", "КӀеви сир", "И дуьнья", "Хура къати нефес хьайила" ва мсб.) газетрин ва журналрин чинриз акъатзава. Заридин туькӀуьрунрин кьилин темаяр муьгьуьббат, вафалувал, мергьяматлувал я.
Юсуфов Рамазан Юсуфан хва
Алим 1912 йисуз Куьре магьалдин Гъетягърин хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн мектебда, Дербентдин педтехникумда, Дагъустдндин пединститутда ва Москвада вини кьилин партийный школада кӀелна. 40-50-йисара Докъузпара, Кьасумхуьруьн, Хив районрин ва Каспийск шегьердин советско-партийный идарайра жавабдар къуллугъар авуна, Дагъустандин Министррин Советдин председателдин заместитель хьана. Гзаф йисара Дагъустандин мектебрин илимдинни-жагъурунрин институтдин директордин заместителвиле кӀвалахна. Тарихдин илимрин кандидатвилин ва докторвилин дережаяр къазанмишна, вишелай виниз илимдин макъалаяр ва ктабар чапдай акъудна.
Чилегир (Хъачмаз)
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,355 касди туькӀуьрзава.
КьепӀир Къазмаяр
Тарих
Къе КьепӀир Къазмаяр, райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я. Хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атӀузвай завод, чехирдин завод, идарадин азархана, 400 кас гьакьарзавай шадвилерин кӀвал, юкьван мектеб, мискӀин, фельдшервилинни-акушервилин пункт кардик ква, кафеяр, барар туьквенар ава. Хуьруьн къваларив гегьенш чӀурар, ципицӀрин багъар, чуьхверрин, хутарин, алучайрин, ичерин мулкар, цанвай никӀер экӀя хьанва.
Азадугъли
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1707 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1697 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1656 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Азадугъли хуьруьн агьалидин кьадар, вири азербайжанар яз 36 кас тир.
Чархы
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 7.000 касди туькӀуьрзава.
Чинимахи
Агьалияр
Йисариз килигна Чинимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Эмирали ТӀигьиржалви
Уьмуьрдикай
Лезгийрин женгчи зири Эмирали 1790 йисуз гилан КцӀар райондин ТӀигьиржалрин хуьре дидедиз хьана. Сифте Къубада кӀелна. Ина адаз лезгийрин машгьур алим, иридра Меккедиз зиярат авур Гьажи Мугьаммад Челебиди тарс ганай. Гуьгъуьнлай Эмиралиди Вини Ярагъда кӀелна. Вини Ярагърин медреса а девирда вири Къавкъаздиз сейли тир. Ам муьридизмдин бине кутур, Имам Шамилан муаллим хьайи Шейх Мугьаммад Ярагъвиди ахъайнай. И медресадиз Къавкъаздин араб чӀалан академияни лугьудай. Ина диндин тарсарихъ галаз санал математикадай, астрономиядай, географиядай, этикадай, философиядай, Дагъустандин тарихдайни тарсар гузвай.