cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ботлих
Тарих
1859 йисуз Ботлих хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
Азербайжан
ТӀварцӀин арадал атуникай
1918 йисалди Азербайжан гафуникай анжах Урмия вирин къваларив галай чилер къалурун патал менфят къачузвай. ТӀа лагьайтӀа дегь Атропатена гьа и чилерал алай. ГьакӀ ятӀани чара-чара девирра Азербайжан гаф Урмия вирин кефердихъ галай Араз вацӀалай анихъни гьалтзавай.
Флора
Къавкъазда экъечӀзавай набататрин кьадардин гзафни-гзаф пай Азербайжандин паюнал къвезва. ГьакӀни, Къавкъазда ва муькуь регионра авай набататрилай гъейри, Азербайжандин флорада мад санани гьалт тавуна анжах Азербайжандин тӀебиатдиз хас тир 240-лай пара жуьре эндемик набататарни ава.
Фауна
Азербайжандин Яру Ктабдиз 108 жуьре гьайван кутунай. Абурук 14 жуьре нек хъвадай гьайванар, 36 жуьре нуькӀвер, 13 жуьре галчӀур жедайбур, 5 жуьре гъед ва 40 жуьре гьашаратар ква.
Экологиядин гьалар
Гьавадин, накьвадин ва цин кьацӀур хьунин нетижада Азербайжандин Абшерон зуростров ва гьакӀни гьуьлуьз мукьва тир бязи районар экологиядин жигьетдай Чилин винел виридалайни усал чкайрикай сад я.
Османрин кьведлагьай оккупация
Сефевийрин гьукумат терг хьайи береда гьукумдал атанвай Надир шагьди уьлкведавай туьквер чукурна ва кьунвай чилерин сергьятар мадни чӀехи авунай, 1739 йисуз адан къуватлу кьушунри гьатта Индиядин кефер патарни кьунай, Дели шегьерни кваз. Амма шагь вич кьейидалай кьулухъ, бегьем гьукум тухуз алакьдай кас авачиз империя чкӀанай. Гьеле чукӀуниз мукьвал ина пара кьадарда азербайжанарин ханвилер арадал атанай, абуру вирида чпиз азадвилер малумариз алахъзавай. Муькуьбурув гекъигайла са кьадар зайиф тир Зендрин империя авай чӀавуз и ханвилер саки азадбур тир. Амма XIX виш йисуз азербайжанарин къажарар тайифадикай тир Агъа Мегьамед ханди Иран нубатдин сеферда сад авунай. Гьа чӀавуз Иран пата авай азербайжанарин ханвилер Къажар Ирандин гъилик акатнай, амма Къавкъазда авай ханвилеривай чпин азадвал хуьз хьанай. Абурукай виридалайни чӀехибур Къубадин ва Къарабагъдин ханвилер тир, абуру муькуь бицӀи ханвилер чпиз муьтӀуьгъарзавай.
Урусатдин империядик квай девир
Фарсаринни-урусрин дяве акьалтӀарнай Гуьлуьстандин икьрардалди, Персиядин шагьди гилан Азербайжандин чилер урус императордин ихтиярдик вуганай. Урусатдин империяди идара авунин комендантвилин тегьер кардик кутунай. Виликан ханвилерни султӀанатар округризни вилаятриз элкъуьрнай. Ина Бакудин, Къубадин, Шекидин, Ширвандин, Къарабагъдин ва Ленкерандин вилаятар, Елизаветополь ва Жар-Балакен округар, Къазах ва Шамшадил династияяр арадал атанай. Вилаятрин ва шегьеррин дуванханаяр тешкил авунай. 1829 йисуз ислам диндин ругьанийрин ихтиярар ва везифаяр тайин ийизвай идара тешкил авунай.
АДР
1918 йисан 22 июльдиз Кърабагъдин Шуша шегьерда кьиле фейи эрменийрин садлагьай кӀватӀалда кьабулнавай къарардалди, абуру АДР-дин къене авай Сувун Къарабагъдиз аслу туширвилин статус малумарнай ва чпиз кьилдин Халкьдин Гьукум тешкилнай. 1918 йисан сентябрьдиз гьа тешкилатдин тӀвар Эрмени халкьдин Къарабагъдин совет хьанай. Гьа чӀавалай и регионда азербайжанаринни эрменийрин арада яракьлу гьуьжетар дуьз СССР-дин гьукум къведалди давам жезвай.
Къарабагъдин дяве
1988 йисан июнь вацра Армениядин ССР-дин Кьилин Советди кьабулнавай кьарар: Сувун Къарабагъдин Автономиядин Округ Армениядин ихтиярдиз вугун. Идан нетижада 1988 йисуз азербайжанарини эрменийри сада-сад лапни къатидаказ тарашиз ва телефиз хьанай. Кьве патайни агъзурралди инсанар мажбур яз уьлквейрай катнай. И рекьелди 1989 йисан сифтейра Арменияда са азербайжанни амачир, Азербайжандин районрани (Къарабагъдилай гъейри) эрменияр амачир.
Эрменияр авай районра ислягь агьалиди хуьнуьхин кӀеретӀар туькӀуьриз эгечӀнай.
ЧӀалар
Азербайжан гзаф-миллетрин уьлкве тирвиляй ина чӀаларни пара ава. Закатала, Белокан, Къах, Шеки, Угъуз районра авар, цӀахур, рутул, уди, ингилой чӀалар гегьенш хьанва, Кьвепеле, Исмаиллы, Къуба, КцӀар, Хъачмаз, Шабран районрин агьалидин са пай лезги ва тат чӀаларал рахазва, кьибле пата авай Лерик, Ленкаран, Масаллы, Ярдымлы, Астара районра уьмьур ийизвай талышар талыш чӀалал рахазва.
Алиханов Акиф Низамединан хва
1956 йисуз КцӀар райондин Аваран хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Москвада М. Горькийдин тӀварунихъ галай Литературадин институт куьтягьна. Яргъал йисара «Къизил Кьусар» газетдин редакторвиле кхвалахна. А. Алиханова мектебда кӀелзавай йисара шиирар кхьиз эгечӀна. Адан эсерар жуьреба-жуьре кӀватӀалра ("Бахтавар чил", "Булахдикай гьуьлер" ва мсб. ) гьатнава. 1989 йисуз Магьачкъалада садлагьай ктаб «РикӀин гаф» акъатна. Шаирдин эсеррин кьилин тема — хайи ватан, кӀанивал ва тӀебиат я. Зари 1989 йисуз бедбахт дуьшуьшдик рагьметдиз фена, ам хайи хуьре кучукнава.
Сийитхъишлах
Тарих
Сийитхъишлах дегь хуьрерикай тир чӀал тестикьарзавайди, хуьре Десмир ва Сунур тӀварар алай чкайра дуьздал акъуднавай хъенчӀин къапар ва сурун кьилин къванер я.
Муллахуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 1527 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин саки вири лезгияр я, тӀимил пай цӀапарни авайди я, вири суни - мусурманар я.
Венера
Венера (символ: ) — кьвед лагьай Ракъинхъай планета Ракъинин системада; планетада заланвал 81,5 % залан виликай Чилин.
Агъа-Къартас Амираслан
Агъа-Къартас Амираслан — XIX виш йисан эхир кьилера уьмуьр авур лезги шаир.
Тпиг
Тарих
XIX виш йисуз Тпиг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Тпиг хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Бабаюрт район
Хуьрер - анклавар
Идалай гъейри, Бабаюрт райондин чилера административвилелди муькуь районриз талукь тир хуьрер ава (анклавар) :
Лангур
Лангур (лат. Presbytis ) — жуьре маймун хзан Cercopithecidae-бур.
Грек чӀал
Грек чӀал (чпин чӀалал — ελληνικά [ɛliniˈka], ελληνική γλώσσα [ɛliniˈci ˈɣlɔsa]) — индоевропадин чӀаларикай сад я. Грек чӀалан кӀватӀалдик акатзавай сад тирди. ЦӀийигрек чӀал чпин хайи чӀал хьиз 15 млн касди гьисабзавайди я. Абурукай чӀехи пай — грецивияр я, гьакӀни Грецияда адал грецивийриз элкъвенвай маса миллетрин векилар рахазвайди я. Грек чӀалаз Грециядани Крит островдин грецивийрин пата официал статус авайди я.
Платон
Платон (Πλάτων; 428 ва я, Афинаяр, Дегь Греция — 348 ва я , Афинаяр) — Дегь Грециядин зурба философ я. «Платондин корпусдин» философиядин бине эцигай кас. Платон Сократдин кӀелизвайди ва Аристотельдин муаллим.
Ургани
Тарих
XIX виш йисуз Ургани хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Сюрги наибвалдиз талукь тир.
Дарги чӀалар
Дарги чӀаларин сиягь
ЧӀалчи алимри вири дарги чӀаларикай там малуматар гьеле кӀватӀнавач. Агъадихъ галай сиягьда къедалди чирнавай дарги чӀалар къалурнава.
Азербайжан чӀал
Классификация
Садлагьай сеферда туьрк чӀалариз илимдин рекьяй классафикация востоковед И. Н. Березина авуна. Ада 5 чӀал туьркиядин (рагъакӀидай патан) группадиз кутуна: азербайжан, анатолиядин,. дагъустандин, къиримдинни румелиядин.
Амух хуьруьнсовет
Административ юкь — Амух хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Амух, Анклух, Цирхе, Шари.
Мискискар
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай рагъакӀидай патахъ 6 км яргъал, Кьулан вацӀун кьерел чка кьунвайди я.
Дуьньядин кьведлагьай дяве
Иштирак авунвайбур
Антигитлер коалициядин къене авай тир:
Нунивакдин чупик чӀал
Нунивакдин чупик чӀал
Бежта белген
Минералдин чешмеяр
Белгендин чилера пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи минерал цин чешмеяр ава: недай затӀар гьазуруниз виже къведай кьел квай, сода квай ятар, ва сагъардай экъуьнар ийидай гугурт, гургуртни - водород ва шуьтруь ракьун чими ятар.
Агьалияр
Йисариз килигна Бежта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Алма-Ата
Танылган кешеләр
Димаш Адилет бизнесмен, блогер, телешоуда катнашучы
Цифраяр
Араб-гьинди нумраяр гьар чӀалара
A — стандартные европейские, B — арабские, C — восточно-арабские, D — деванагари, E — бенгальские, F — гурмукхи, G — гуджарати, H — ория, I — тамильские, J — телугу, K — каннада, L — малаяли, M — тайские, N — лаосские, O — тибетские, Р — бирман, Q — кхмер, R — монгол, S — лимбу, T — new tai lue
Дагъустан
Дагъустандин чилер Азербайжандихъ галаз кьибле пата, Гуржистандихъ галаз кьиблединни-рагъакӀидай пата, Чечнядихъ галаз рагъакӀидай пата, Ставропольдин крайдихъ галаз кефердинни-рагъакӀидай пата ва кефер патай Калмыкиядихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай пад Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.
ВацӀар
Климат кьурагь тирвиляй Дагъустандин кефер пад вацӀарикай кьит я. Ана авай вацӀарин яд гатун береда никӀер дугуниз харжзавай виляй абур гьуьлуьв агакьзавач.
Рельеф
Дагъустанда суварал 25,5 агъ. км² майдан къвезва, абурун виридан юкьван кьакьанвал 960 метр я. Республикада виридалайни кьакьан кӀук КичӀен сув я (4466 м). Сувар арадал гъанвай жинсерин арада къати сергьятар ава. Абурукай кьилинбур — чӀулав ва чепедин чепрекьанар, доломит хьанвай кӀеви ва щёлочь квай хъуьтуьл киреждин къванер, ва гьакӀни къумад къванер я. Чепрекьанрикай арадал атанвай цӀийргъерик — Диклосмта кӀук алай Живедин цӀиргъ (4285 м), Аддала-Шухгельмеэр кӀук алай Богос цӀиргъ (4151 м), Дуьлтыдагъ кӀук алай Шалиб цӀиргъ (4127 м) я.
Климат
500—1600 м кьакьанвилерин арада мегъуьн, верхьин, нарат тарцин, пипин ва гийин тарар авай тамар ала. Тамари ва валари Дагъустандин чилерин 9 % кьунва.
Кьуьд Дагъустанда куьруь жеда (тахминан 3 варз яргъалди), живер тӀимил къвада. Хъуьтуьн береда температура сувун районра −30°C, арандани +10°C арада юзазва. Гатфар чими ва мукьвал-мукьвал къвазвай къвалариз килигна ламу я. Гад гзаф чими ва кьурагь я. Гьуьлуьз мукьва тир районра гатун къене даим алахьай ва ракъар авай йикъар жеда. Гьуьле эхъведай девир май вацралай сентябрьдал кьван яргъи хьанва. Цин температура +28°C агакьзава. Зулун сифте кьилера Дагъустанда адетдиндилай чими жезва.
Алтайдин кард
Алтайдин кард (лат. Falco cherrug altaicus икӀни Falco altaicus икӀни гибрид F. cherrug x F. rusticolus?) — чӀехи жюре балабан икӀни жуьре Вагьши нуькӀвер двул кард хизан кардрин, яшаиш жезва Юкьван Азияда, Алтайдинни Саян суврин.
Дагъустан
XVI—XVII виш йисар
1616 йисуз Эндирейдин гьукумдар СултӀан Магьмуда I-й Михаил пачагьдиз чар ракъурнай ва вич урус раятвилиз кьабулун тӀалабнай. 1627 йисуз пачагь Михаил Фёдоровича къумукърин гьаким Айдемираз чар ракъурнай ва ам урусрин раятвилиз кьабулуникай хабар ганай. 1631 йисуз Къайтагъдин уцми Рустам-хана урусрин раятвилик экечӀунин къарар кьабулнай ва урусрин патав вичин векил Жамшуд ракъурнай.
1717 йисуз I-й Пётрди къумукъ шамхал Адил-Герей Будайчиеваз ам ва адан гъилик квай улусар урус раятвилиз кьабулуникай ва абурал 3 агъзур манат харжи эцигуникай чар ракъурнай. 1721 йисуз I-й Сурхай-хан, Гьажи Давуд ва Агьмедхан уцми санал Шемаха ва Генже шегьерар кьазва. Гьа йисузни Гьажи Давуданни Агьмед-Ханан кьушунри яргъал алай Ирандин Эрдебил шегьерни кьунай. 1722—1735 йисарин къене кьведлагьай урус-фарс дяве физвай. 1722 йисуз Персиядиз дяведалди фейила I-й Пётр Тарки хуьруьн патав лагерь туькӀуьрна акъвазнай. Гуьгъуьнлай, и лагерь алай чкадал Порт-Петровск шегьер (Магьачкъала) арадал атанай. 1727 йисуз авар мулкдарри ва лезги кавхайри Урусатдиз вафалу жеда лагьана кьин кьунай. 1731 йисуз урус раятвал анди халкьарини кьабулнай. 1734, 1736, 1741—1743 йисара Надир-Шагьа Дагъустандал са шумуда вигьинар авурди ва чкадин эгьлийриз пара кьван зулумар ва телефвилер гайиди я. Амма гьар сеферда Дагъустандин миллетар сад хьана шагьдин кьушунар барбатӀнавайди я.
Урусатдин империядик квай девир
1802 йисуз Къавкъаздин губерния арадал гъанай, адан кьилин шегьер Георгиевск хьанай.
Сувун Республика
Къунши Гуржистандин, Азербайжандин ва Антантадин куьмекдалди Сувун Республикада кьилдин кьушунар арадал гъанай. 1919 йисан январь вацра уьлкведа шариатдин дуванханаяр тешкилнай. Адан садлагьай председатель Мустафаев Абдул-Басир Гьажи хьанай. 1919 йисан гатфариз Деникинан кьушунри Дагъустан кьунай ва адалай кьулухъ Сувун Республикадин гьукуматди чпи чеб терг авуна Тбилисидиз хъфенай. Гьа йисуз Сувун Республикадин эхир атанай.
Урусатдин Федерациядин къене
1999 йисуз Дагъустандин рагъакӀидай ва юкьван пата «диндин экстремтстри» бунтар авунай. Абурун къаст — Дагъустандиз шариат хкун тир. Гьа йисуз Дагъустандиз чечен сепаратистар гьахьнай, гуьгъуьнлай абур федерал къуватрин паталай телеф авунай. 1999 йисуз ислягь эгьлийрин аксиниз сепаратистри авур терактрин кьадар иллаки пара тир. Абурукай виридалайни гзаф ивияр экъичай терактрикай сад Буйнакск шегьерда урус дяведаррин хзанар амукьзавай вад гьавадин дарамат хъиткьинун тир. А чӀавуз 279 кас кьенай, 800 касдив хирер галукьнай.
2003 йисан 27 августдиз Дагъустандин милли сиясатдин, информациядин ва къецепатан уьлквейрихъ галаз алакъайрин министр Мегьамедсалегь Гусаев кьинай.
2011 йисуз Урусатдин гьукуматди Азербайжан пата авай, амма Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондиз талукь тир кьве лезги хуьрер Храхуба ва Урьянуба Урусатдин ватанэгьлияр тир лезгийрихъ галаз азербайжанариз маса хганай. Ана авай лезгийриз пулунин компенсация гана Дагъустандиз акъуднай. Къе гьа хуьрера гатуз ялар ядай объектар эцигнава.
Миллетар
Советрин береда авар миллетдин кьадардик абуруз мукьва тир гъвечӀи халкьар ва лезги халкьарикай сад тир арчиярни кутунай. Даргийрин кьадардик абуруз мукьва тир къайтагъар ва къубачияр кутунвай.
XX виш йисан 20-й йисаралди миллетдикай аслу тахьана Дагъустандин вири сувун агьалидиз «лезгияр» лугьузвай, амма къумукьриз — дагъустандин татарар лугьудай. 1920 йисалай эгечӀна «лезги» тӀвар анжах Кьиблепатан Дагъустанда уьмуьр ийизвай лезгийриз лугьузвай.
Дагъустандин вини дережадин чирвилерин идараяр
Дагъустандин медицинадин стоматологиядин институт. Магьачкъала.
Сеид Эфендидин тӀварунихъ галай Дагъустандин теологиядин институт. Чиркей.
Филиалар:
Белгородин кооперациядин, экономикадин ва ихтияррин университетдин Дагъустандин филиал. Буйнакск.
Экономика
Регионал банкрин кьадардиз килигна Дагъустанди Урусатда пудлагьай чка кьунва. Уьлкведа 25 регионал банкар гьисабнава.
Дагъустандин символар
Дагъустандин Республика арадал атанвайдалай кьве йис алатайла, 1994 йисуз адан цӀийи герб ва тӀаратӀ тестикьарнай. Виликди Дагъустандин АССР-дин символика кардик квай.
Гимн
2016 йисан 25 февральдиз Дагъустандин гимн тестикьарнай. Гимдин макъам тӀвар-ван авай дагъустанви композитор Мурад Кажлаева туькӀуьрнава, гафар Гьамзатрин Расулан «Гьа бай» (Кьин кьун) шиирдин бинедал кхьенвайди я.
Меденият
СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай макъаматдинни-драмадин гьукуматдин лезги театр.
Дагъустандин гьукуматдин нинийрин театр.
Массайрин Информациядин Такьатар
Дагъустанда 14 чӀалал газетар акъатзава. Абурукай 42 газет райондин газетар я.
Шукты
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 10 км яргъал ала.
Мирзебегов Азиз Абдулмиран хва
Уьмуьр
2005-йисан декабрдиз адаз, тагьсилдин рекьяй лайихвилериз ва яргъал йисарин гьакъисагъ зегьметдиз килигна, Дагъустандин Гьукуматдин Советдин къарардалди, «Дагъустан Республикадин лайихлу муаллим» гьуьрметдин тӀвар гана.
Алакьунар
А. Мирзебегов литературадин ва театрдин критикадални машгъул я. И рекьерайни адахъ гзаф эсерар ава.
Эфиопия
Африкадин рагъэкъечӀадай пата чка кьунва. Кефер пата – Эритреядихъ галаз, кефердинн рагъэкъечӀдай пата Джибутидихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Сомалидихъ ва кьабул тахьанвай гьукумат Сомалиленддихъ галаз, кьибле пата Кениядихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Судандихъ галаз, кьиблединн рагъакӀидай пата Кьибледин Судандихъ галаз сергьят пайзава.
Адилов Билал Икраман хва
Шаир 1967 йисан 29 майдиз КцӀар райондин СтӀуррин хуьре дидедиз хьанва. Хуьре юкьван мектеб, Бакуда Азербайжандин экономикадин институт тафаватдив акьалтӀарнава. «Самур», «Алпан» газетра кӀвалахнава. Лезги ва урус чӀаларал акъатнавай 43 ктабдин кирам я. Шиирар Урусатдин, Болгариядин алманахра чап хьанва.
Нюгди хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Нюгди хуьр я.
ЦӀуру Худатин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — ЦӀуру Худат хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ЦӀуру Худат, Эвежугъ.
Аварар
Советрин береда аваррин сиягьдик абуруз мукьва тир анди-цез халкьар ва лезги халкьарикай тир арчияр кутунвайди я.
Адетар
Дагъустандин маса халкьариз авачир адетрикай сад аварриз авай. Вилик девирда агьалидин аслу къатарилай гъейри амай жемят «бо» лугьудай дяведин кьушундик акатзавай, яни вири халкь са кьушун тир. Кьушундин са векилдиз «бодулав» (дяведар) лугьузвай. Гьар дяведардин везива къуватлу, викӀегь хьун ва женгинин, ккӀунин алакьунар хъсанарун тир. Тарихдин къене авар миллетдиз «хатбай» лугьудай яракь авачиз женгинин жуьре арадал атанай. И женгина анжах капаралди ккӀизвай. ГьакӀни, аварриз «мелигъдун» лугьудай кӀвачеривни юркварив ккӀидай ягъун ва адетдин кьуршахар авай. Гила и адетар амач.
БалкӀанар
БалкӀанар (Equus) — къуват авай, кьакьан кӀвачер авай, улакь ва пар ялун патал кардик кутадай кӀвалин гьайванар. Маса гьайванар галаз, зебраяр, ламар, балкӀанрин хзан туькӀуьрзава. Гьа хзандин сергьят исятдани чирвилерин дуьньяда дуьздаказ эцигнавач.
Вила-Нова-ди-Гая
Агьалияр
Яшамишдай чка дегь чӀаварилай аваз ава. Арабри Иберия къачурла яргъал чӀаван къене (1000-лагьай йисал кьван) сергьят Дору вацӀай тӀуз физвай тир, амма христианривай 1035-лагьай йисуз яшамишдай гахчуз хьана. Адаз Порту-Кале тӀвар гана, и тӀварцӀикай Португалиядин тӀвар арадал атана.
Туьнтуьл
Туьнтуьл — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2 500 - елай пара кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Ясаб хуьруьнсовет
Администрациядин юкь сад тир хуьр — Ясаб хуьр я.
Мугьаммад
Пайгъамбардин чӀехи-бубаяр
Пайгъамбардин сихил гуьгъуьнлай авайди хьиз я: Мугьаммад ибн Абдуллагь ибн Абд аль-Мутталиб ибн Хашим ибн Абд Манаф ибн Кусайй ибн Килаб ибн Мурра ибн Ка‘б ибн Лу‘айй ибн Галиб ибн Фихр ибн Малик ибн ан-Надр ибн Кинана ибн Хузайма ибн Мудрика ибн Илийас ибн Мудар ибн Низар ибн Ма‘д ибн Аднан.
Пайгъамбардин сихил
Адан халисан тӀвар Амр тир. Ада ийса кьве карван гьазурна ракъурунин адетдин бине эцигна: адурулай сад хъутӀуьз Йемендиз, муькуьди гатуз Суриядиз рекье гьатдай.
Сунна
Пайгъамбарди, саламни салават адаз хьуй, лагьай гафар адан куьмекчийри кӀватӀна мусурманрин диндин кьведлагьай делил туькӀуьрна — Сунна. Кьуръандихъ галаз ам Шариатдин чӀехи делилрик ква. Сунна пай жезва гьадисра. Гьар гьадисда пайгъамбарди, салаватни салам адаз хьуй, лагьай гафар ава, гьи саягъ мусурманди уьмуьрда вич тухвана кӀандатӀа.
Штулви Гьажи Мегьамед-эфенди
Кьиблепатан Дагъустанда къарагъун
Амма женг лагьайтӀа, авунвай гьазурвилериз килиг тавуна, бейхабардиз эгечӀна. ИкӀ тирди, Кьурагьрин РК ВКП(б)-ди Дагобкомдиз рекье тур кагъазди хабарди субутзава: „Женг хабарсуз гатӀумна. Женгчийринни райондин милициядин дестедин арада ягъунар хьана. Абуру чи десте гьасятда яракьсузарна“. Райондин кьилевайбур, и кардикай хабар хьунни, район гадарна катна. Женг лагьайтӀа, Кьасумхуьруьн сергьятриз кьван чкӀана. 27-апрелдиз, базардин патав кьиле фейи ягъунри, Кьасумхуруьн къене цӀай-ялав туна. И дяведа райондин РК ВКП(б)-дин секретарь тир Герейханов ва милицадин са къуллугъчи телеф хьана. Кьасумхуьрел хьайи ягъунра, къейдна кӀанда хьи, Штулвиди иштиракнач. Гуьгъуьнлай женгиник Кьурагьрин вири хуьрер экечӀна. 27 апрелдиз женгинин лепе Табасаран райондизни акъатна. И ван хьайила, райондин юкь тир Тинит хуьряй гьакимри кьил баштанна. Женгчийри, къуватсуз хьайи хуьр, са гуьллени ягъ тавуна къачуна. И женгинин кьиле Акимов лугьудайди акъвазнвай. Женгер гьикӀ кьиле фенатӀа, тарихдиз маса чешмейрайни аквазва: „женгерин кьиле акъвазнавайбуру, ягъунар гатӀумдалди, вилик хьиз, исятдани, Кьиблепатан Дагъустандин хуьрера къекъвез, фекьи-фахрайрин куьмекдалди агьалияр женгиниз къарагъарзава“. Ана мадни кхьенва: „28 апрелдин пакамаз милицайрин дестени Штулвидин са десте акьунар хьана. Женгчияр, кьадардал гьалтайла, хейлин артух тир. Чи пай, яракьлу цӀийи дестеяр гьазуриз, чпин магъарайриз хъфена. Амай пай лагьайтӀа, Кьурагьав агакьиз-агакь тийиз акъвазна. 29 апрелдиз женгчийрин сад хьанвай къуватри Кьурагьал гьужумна. Абуру са куьруь вахтунда хуьр чпиз муьтӀуьгъна. КичӀе хьай парт-аппаратдин къуллугъчияр хуьряй вахтундамаз катна. Женгчийри вири хуьрерин Советрин председателар ва маса парткъуллугъчияр дегишарна. Абурун чкадал чпин итиман-кавхаяр тайинарна. Советрин гьукумдин къуллугърал алайбурун кӀвалера къекъвена, абурувай хейлин балкӀанар вахчуна. Женгиниз къарайнавайбурун арада кесибар, юкьван къатарин лежберар, Аллагьталачиярни кулакар ва гьакӀни партиядинни комсомолдин членар авай“. Женгиниз къарагъарнавайбурун составдиз килигайла, шех Штулвидин гьерекатда элликдин вири къатарин векилри иштиракна. Ида, цӀийи гьукуматдиз тек са са фекьи-фахраярни кулакар ваъ, гьакӀни жемятдин чӀехи пай тир лежберарни акси къарагъайди субут ийизва. Документри субутарзавайвал, шейх Штулвидин пад хуьзвайбурук партиядин ва советрин гьукуматдин са кьадар векилри иштиракна. Ахтармишуни къалурзавайвал, Кьасумхуьруьн райондай 70 % коммунистри советрин гьукуматди тухузвай политикадиз далу ганва».
Женгериз къулайвал авур са жерге хуьрера, кӀвалба-кӀвал ОГУП-дин векилар къекъвез, анра авай кьван эркекар кьаз, дериндай ахтармишунар авуна. Са бязибур партиядин, комсомолдин жергейрай михьиз эгечӀна. Республикадин регьберри, ОГПУ-дихъ галаз санал, женгинин кьилер кьуна жазаламишдай рекьер-хуьлер жагъурзава. И жигьетдай чавай Дагъустан партиядин кьилевайбуру кьабулнавай са шумуд къарар къалуриз жеда. Обкомдин ВКП(б)-дин къарарда кхьенва: «женгинин чуьнуьх хьанвай кьилер тӀарамарун патал, чарасуз я:
Гуьгъуьнай органри, чпи кьабулнавай кӀеви серенжемарни къерехна, чуьнуьх хьанвай регьберриз, эгер эхиримжибур хушуналди чеб гьукуматдиз муьтӀуьгъ хьайитӀа, рекьидач лагьана гаф гузва. Органри женгчийрин патав, винидихъ къалурнавай фикиррикай ибарат чарарни гваз, абурун муьква-кьилиярни ракъурзва. Ихьтин эвер гуниз жаваб яз Штулвиди, Дагъустандин ОГПУ-дин начальник Мамедбекован тӀварцӀел чар рекье твазва. Ингье ам: «Квез хъсандиз чизва, эхиримжи вахтара тхуз хьайи советрин гьукуматдиз талукь тир мярекатри, чкайраллай гьакимрин авамвал себеб яз, чӀуру нетижаяр арадал гъана. Халкь, авай-авачирди вахчуз, гужуналди колхозриз чӀугуни, агьалийрин дуланажагъдин шартӀар садлагьана агъузарна. Динэгьлияр диндивай къакъудуни, Гьажиярни шейхер хайи ерийрай катдай чкадал гъуни, куьгьне адетрал бинеламиш хьана уьмуьр ийизвай сувавийрин руьгьдин тӀалабунра эцяйна. Халкьди йисаралди, гьахълу зегьметдалди къазанмишнавай девлетар вара-зара тахьун патал, зун женгиниз къарагъуниз мажбур хьана. Зи фикир квехъ галаз дяве авун ваъ, квев сувавийрин кесиб-куьсуьбрин наразивал фад агакьарун тир. Амма… Чи наразивилериз, гьайиф хьи, куьне гьич са ябни ганач. Къе куьне завай, за жува-жув хушуналди гьукуматив вахгун тӀалабзава. Ам куь ихтияр я. Амма и йикъал къведалди, заз куьне чи са шумуд тӀалабур тамамарна кӀанзава Ингье абур:
Мегьамед Штулвидин жаза
Шейх Штулвидиз советрин гьукумдин патай регьимлувал ерли акунач. Ада, акси яз, женгчияр инсафсуз яз жазаламишна. Абурукай 400 кас, жуьреба-жуьре йисар гана, дустагъризни лагерриз рекье туна. Кьунвайбурун арада шейхдин хва Мегьамед-Шафини аваз хьана. Штулви вич лагьайтӀа, ОГПУ-дин, СКК-дин ва ДАССР-дин саналди тир заседаниедин 91-нумрадин къарардалди, 1930 йисан 29-ноябрдиз, халкь советрин гьукуматдиз акси яракьлу женгиниз къарагъар авуниз килигна, са суд-дуванни тавуна, гуьллеламишна, кьена. Адалай гъейри гуьлледиз акъудайбурун арада Иса Майсумов, А. В. Мегьамедов, Айдемирогълы Новруз, МутӀалиб Загьирогълы, Къафланов Абдуразакь ва мсб. авай, вири санал цӀуд кас.
Къардашев Арбен Мегьединан хва
А.Къардашан яратмишунриз талукь яз 2011-йисуз Дагъустандин илимдин центрадин чӀалан, эдебиятдин ва искусстводин институтди «Арбен Къардаш. Яратмишунарзавай личность асиррин часпардал» (туькӀуьрайди С. Бедирханов я) ва 2021-йисуз «Шаирдин арш» (туькӀуьрайди А.Мирзебегов я) ктабар акъатнава.
2021-йисуз Арбен Къардашаз яргъал йисара чӀугур зегьметда къачур агалкьунрай, руьгьдин ивирар хуьнинин кардай Россиядин Федерациядин Минцифрыдин Гьуьрметдин Грамота гана.
ЦӀийи Усур
Экономика
Хуьруьн майишат, асул гьисабдалди лежбервилел бинеламиш хьанва.
Католицизм
Католиквал Австрияда
Йозефинизм паталди Австриядин католиквал гьамиша гьукуматдиг мукьвуг тир. Австрофашизмдин берейра (1933-1938) Австрия консерватив католикриз лап хъсан гьукумат хьиз аквазвай. Австриядин епископар пара хуш тир Германиядин епископрилай, Австрия 1938 йисуз ЧӀехигерманиядин Рейхдик галкӀурнавайла. Гьа кар хьайивиляй Епископатди вич либералвилин рекьяй фида лагьана, ятӀани 1990 йисарилай эгечӀна ада вич консервативдаказ тухузвай.
Католицизмди вич политикадихъни жемятдихъ галаз тухузвай саягъ
Папа Пий IXди 1870 йисуз Пападин гунагь авачирвал чирвилерин арада туна. Гьа католицизмдин хайи лишан, михьидаказ теологиядин проблемадай акъатна, Папавал диндин крарик акатна. Гуьгъуьна хьайи пападин клиса-гьукуматдикай элкъуьруни папа Лео XIIдилай Грегор XVIдалди арада авай разивал авачирвал алудна. Гьадахъ галаз эцигнавай пападин интернационалвал папа Лео XIIIдиз, католиквилин жемятдин цӀийи чирвалди адаз чӀехи тӀвар-ван гана. Дуьньядин Католиквилин кӀвалахдин рехъ 1980 йисарилай эгечӀна Латин Америкадиз, Африкадизни Азиядиз фена. Сахарадилай кьибле патахъ галай Африкада Хашпересвал кӀеви жезвай. Рим-Католиквилин клиса латин Америкада Европадихъ галаз пара яргъи чӀавуз авайвили исятда вичин жуьре четинвилерихъ гала. Англо-америкадин культурадин арада Рим-католиквилин клиса 19 вишйисалай эгечӀна къвез-къвез пара разивал къачузвайтӀани, ятӀани диндин рекьяй гъвечӀи пай кьазва. 21 вишйисан кьилелди католиквилихъ везифа ава, Кьведлагьай Ватикандин Шурада кьабулнавайвал, диндин адет хуьз, амай арайра авай культурадин гьалунихъ галаз разивиле амукь авун. Папа Иоанн Павел IIди вичин Понтификатдин чӀавуз Католиквилин везифа вири дуьньяда гегьеншарзавай. Дуьньядин гьар жуьре чкайриз физ ада халкьарихъ галаз рахазвай, жемятриз вичин фикирар ахъайзавай. Къенин дуьньяда Католиквилихъ гьукуматдин низамда мад чка амач. 1984 йисуз Италиядини Папади разивала кутӀуна, Католиквал мад Италиядин гьукуматдин дин туширди.
Дакка
Амма гилан чӀаван шегьер асул гьисабдалди британиядин регьбервилик XIX-лагьай виш йисуз эцигнавай. 1905-1911-лагьай йисарин арада яргъалди уьмуьр авачир РагъэкъечӀдайпатан Бенгалияни Ассам провинциядин кьилин шегьер яз авайди тир. 1947-лагьай йисуз Британиядин Индия чара хьайидалай кьулухъ Дакка РагъэкъечӀдайпатан Пакистандин административ юкь тир. 1971-лагьай йисалай инихъ аслу тушир Бангладешдин кьилин шегьер я.
ЧӀалар
Саки гьар Даккадин агьали Бангладешдин миллетдин тир бенгали чӀалал рахазава. Пара шегьердин агьали жуьреба-жуьре бенгалидин нугъатрин ва уьлкведин регионал тир чӀаларин гъавурда акьазава, мисал патал, Читтагониан (Chittagonian) ва Силгьети (Sylheti) — абур бенгали ва асам чӀаларин нугъатдин акахьун я. Шегьерда чпин тайифаррин чӀаларал рахадай уьлкведин регионрай тирбур гьалтзава — бишнуприя манипури, араканар, чакма, гаро, хо, кокборок ва курукх.
Дин
Гьар гьи конфессиядин гьал хьайитӀани, макьамар, кьуьлерни эдебиат Дакка шегьердин диндиз талукь тир уьмуьрда зурба метлеб квай аспектар яз амукьзава.
Амазун
Бразилиядин Миллетдин обсерваториядин Геофизикадин департаментдин малуматриз килигна, Амазун вацӀни физавай патаз, амма 4 агъзур метр авай деринда, накьвадин ятарив таъмин жезвай чилин кӀаник квай Гьамза (Hamza) вацӀ физава. Адан авахьун 3 агъзур м³/с кьван я. .
ЦӀийи Дизахлы
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 730 кас яшамиш жезва. Агьалийрин чӀехи пай лезгияр, тӀимил пай азербайжанар я.
Балхар хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Балхар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Балхар, Кули.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин рагъакӀидай пата ала.
Гуьне наибвал
Административ паюнар
Гуьней наибвалдик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:
ТӀигьиррин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — ТӀигьирар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ТӀигьирар, Кчан.
Таиланд
География
Таиланд кьиблени — рагъэкъечӀдай патан Азияда, Индокитай ва Малакка зуростроврал ава. РагъакӀидай патай ам Андаман гьуьлуь ва рагъэкъечӀдай патай — РагъэкъечӀдай Китайдин гьуьлуьн ятари чхуьзва. Виридалайни кеферни кьибле патарин чкайрин арада 1860 км ава. Тамари уьлкведин чилин 10 % кьазва. Таиланд вад регионриз пай жезвайди я: Юкьван, РагъэкъечӀдай патан, Кефер патан, Кеферни — рагъэкъечӀдай патан, Кьибле патан Таиланд.
Докъузпара район
Докъузпара район (Докузпаринский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Усугъчай хуьр я.
Фауна
Гьашаратар: майдин пепе, шагьсуван жиж-пепе (эндемик), чилинин красотел (квахьзавай жуьре), Фаустан жиж-пепе, Апполон, Нордман ва Лацу чепелукьар.
Футболдай европадин чемпионат
Нетижаяр
1 1984 йис авай пудлагьай чкадин матч тухун авачиз
Чепер
Тарих
1920 йисуз Чепера садлагьай умуми чирвилер гузвай мектеб эцигнай. 1929 йисуз хуьр цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунвай. 1936 йисуз хуьре колхоз тешкилнай, 1961 йисуз ана 358 карч алай чӀехи малар, 8000 лапагар авай.
Мацар
Тарих
1839 йисуз Мацар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдиз талукь тир. 1961 йисал кьван хуьре авай 250 майишатра 5000 кьван кас яшамиш жезвай. Орджоникидзедин тӀварунихъ галай колхозда 386 колхозник кӀвалахзавай ва 13 майишатар кардик квай. Мацавийриз 1200 лапагар, 500 карч алай чӀехи мал, 60 пар ялдай яцар, 200 балкӀанар ва са шумуд виш гектар сад-садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар-кьантӀар хьана фенвай кьуьгъверар авай.
Топонимикадиз талукь тир чкайрин тӀварар
КӀамар: Жимерз-кӀам, Кьифер-кӀам, Тарахар-кӀам, Тулар-кӀам, Уьжур-кӀам, Цифер-кӀам, ЦӀуванз-кӀам.
Сувар: Гуьже, Нисин пел, Регъез-дагъ, ТӀакӀур-пел, ЧӀулав сув.
Кертагъ Давдакь
Уьмуьрдикай
Давдакь эхиримжи йисаралди эрменийри чпин, азербажанри чпин зари яз гьисабзавай. «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» чав грабар (дегь эрмени) чӀалал кхьенваз агакьнава.
Дубримахи хуьруьнсовет
«Дубримахи» хуьруьнсовет (Дубримахинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Агьалияр
Йисариз килигна Дубримахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Пирал хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Пирал хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Пирал, Чпир
Липецк
Статус ва административ къурулуш
Вилаятдин юкьван везифайрикай гъейри шегьер Липецк райондинни административ юкь я. ГьакӀни, вилаятдин гъилик квай шегьер яз, ада вилаятдин ибаратдик квай кьилди тир административ тек — шегьердин округ Липецк шегьер — арадал гъизва.
Шегьердин ибаратда адетдалди агъадихъ ганвай паяр (тарихдин мягьлеяр) чара жезва:
Липецкдин куьчеяр
2012-лагьай йисан гьалдив кьурвал, Липецкда 739 куьче ава (гьа гьисабдик, 3 проспект, 111 кӀакӀ, 23 майдан, 20 элячӀна фидай куьче, 2 бульвар, 5 шоссе, гьакӀни куьчедин статусдив барабар хьанвай 4 мягьле, 3 хир (поселка) ва 3 алакъадин АРМ-дин кӀвалерин кӀапӀал). И гьисабдик «Елецкий» микромягьледа авай 3 официал рекьелди арадал гъанвай куьче ква, амма алай чӀавуз абур гьеле гьакъикъатда кьиле фенвач.
Кумух
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1930 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин саки вири яхулар, суни-мусурманар я. Са шумуд дарги хзанарни ава.
Чархана
Чархана — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Дулдугъ хуьруьнсовет
«Дулдугъ» хуьруьнсовет («Дулдугский» сельсовет) — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.
Чечен чӀал
2010 йисан малуматриз килигна, Урусатдин Федерацияда чечен чӀалал рахазвайбурун кьадар — 1 354 705 кас тир. Гегьенш хьуниз килигна Урусатда 5-й чкадал ала (урус, ингилис, татар, немец чӀаларилай кьулухъ).
Чили
Чили, официал тӀвар Республика Чили (República de Chile) — Кьибле Америкадин кьиблединни рагъакӀидайдан арадин, Лас океандин къерехда чка кьунвай гьукумат.
XIV виш йис
XIV виш йис, 14-й виш йис (цӀикьудлагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1301-й йисалай 1400-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
СтӀал Сулейманан район
Тарих
1969 йисан 12 майдиз РСФСР-дин Вини Советдин къарардалди, машгуьр лезги зари СтӀал Сулейманан юбилейдин гьуьрметдай райондин тӀвар СтӀал Сулеймандиз дегишарнай.
Ялахъ
Агьалияр
XIX виш йисуз Ялахъар бегьем чӀехи хуьр тир, им хзанрикай малуматри, агьалияр сиягьдиз къачунин цӀуру нетижайри ва муькуь архиврин малуматри тестикьарзава, идалайни гъейри, виш йисан кьведлагьай паюна хуьруьн агьалийрин кьадар гзаф хьун къейд авунай. 1865 йисуз Ялахъра 132 куьче, 1873 йисуз — 140 куьче, ва 1886 йисан агьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 163 куьче авай. 2009 йисан 27 августдиз — 114 куьчеяр ва 520 касди уьмуьр гьалзавай.
Виктор Гюго
Викто́р Мари́ Гюго́ фр. Victor Marie Hugo (26 феврал 1802, Безансон — 22 мая 1885, Париж)- француз тӀвар-ван авай шаир. Вири дуьньядиз чидай «Нотр дам де Пари» кхьенвайди я. Аялвилин чӀавуз ам гьар жуьре чкайра яшамиж жезвай - Марсел, Корсика, Эльба, Италия, Испания, вучиз лагьайтӀа анра адан дахди кӀвалахзавай. Вични гьар сефердиз абур анай Париждиз хкезвай. 1814-1818 йисара ада Людовик ЧӀехидан лицейда кӀелзавай. Кьена ам 1885 йисан 22 майдиз 83 йисуз пневмониядивай. ЦӀуд йикъан къене ам кучукзавай. Миллион касди ам ээхиримжи рекье хутазвай.
Дербентдин эмират
Эмирар
Дербентдин гьукумдал къвезвай цӀийи эмирдин хкягъунар гзаф вахтара чкадин эмиррин паталай идара жезвай, са шумудра Ширваншагьрин ва къецепатан эмиррин паталайни идара хьайиди я:
IX виш йис
IX виш йис, 9-й виш йис (кӀудлагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 801-й йисалай 900-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Ашар
Тарих
Совет гьукумдалди хуьре кьве мискӀин эцигнавай. А чӀавуз гзаф акьул авай шейхри эгьлийриз гузвай таъсир зурба тир. Гила абурун сурар, инсанар зиярат ийиз физвай пак чкаяр — пӀирер я: пӀир Абдуллагь, пӀир Ибрагьим, пӀир Сулейман, пӀир Салман, пӀир Зекери, пӀир Гъизран, пӀир Бакьир, пӀир Биркь Адал, пӀир Абдулла. ГьакӀни, совет гьукумдин береда Медина шегьер хьтин пак чкайрин кьилив фин саки кьилиз акъудиз мумкин тушир крарикай тир чӀавуз, анжах са Ашар хуьряй ругуд касди Гьаж кьиле тухванвай: Абдуллагь, Жамал, Аттай, Мукаил, Шериф, ТӀежиб.
Луткунрин хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кьулан пата ала.
Умар ибн Гьаттаб
Халифат
640 йисалай Сасанидрин резиденция Истахр мусурманри женгина туна 649 йиссуз эхирни къачуна кӀукӀварна. Персарин винел гъалибвал къачурла Мидияда 642 йисуз цӀийиперсарин Сасанидрин гьукумат чкӀана. Византиядивай, вичикай Сирияни Египет хкатайла, мусурманрин гуьгъуьнин дявейрикай кьилди Анатолияда вич хуьз жезвай.
И гьяркьу къачунар авурла Ислам хьалифатди и вири чилер кьиле тухун патал са гьукуматдин система эцигуниз мажбур хьана. Сириядин хашпересриз чпин дин хуьз ихтияр ганвай. ЯтӀани абурун пара мумкинвилер сергьятнавай, абурун гьал писзавай.
Кьиникьни валадар
Умар 644 йисуз кьена Пируз Нагьавандиди, пайгъамбардин са юлдаш аль-Мугъира бин Шубади лукӀвилиз къачур персарин армиядик квай генерал Ростам Фаррокхзаддиз кӀвалахзавайда. Ам кьейила адан чкадал Шуради Утман ибн Аффан хкягъна. Умарахъ Абдаллагь тӀвар алай хва авай, рикӀе кӀеви иман авай, Сиффинин женг хьайила кьулухъ Али ибн Аби Талибдинни Муавийадин арада дуьз къведай кандидат хьиз кьазвай.
Орхидея
Orchidaceae (лат. Orchidaceae)
Хъимил
Хъимил - Азербайжан Республикада авай къадим лезги хуьрерикай сад я.
IV виш йис
IV виш йис, 4-й виш йис (Кьуд лагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 301-й йисалай 400-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Табасаран район
География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Хив, Сулейман - СтӀал, Дербент, Къайтагъ ва Агъул районрихъ са сергьятра ава.
Агьалияр
Йисариз килигна Табасаран райондин агьалийрин динамика:
Тебекмахи хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Тебекмахи хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Тебекмахи, Гуладтымахи, Куркаби.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.
1627 йис
1627 йис (са агъзурни ругуд вишни къанниирид лагьай йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1627-лагьай йис я. XVII виш йисан 27-лагьай йис.
Эмирван
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 260 кьван кӀвале 1548 кас яшамиш жезва. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.
Урхучимахи хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 4 006 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
1717 йис
1717 йис (са агъзурни ирид вишни цӀеирид лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1717-лагьай йис я. XVIII виш йисан 17-лагьай йис.
Рагъ
Гьидрогендин 1 миллион атомдиз гьелийдин 98 000 атом, оксигендин 851 атом, карбондин 398 атом, неондин 123 атом, азотдин 100 атом, ракьун 47 атом, магнийдин 38 атом, кремнийдин 35 атом, гугуртдин 16 атом, аргондин 4 атом, алюминийдин 3 атом, никелдин, натрийдин ва калцийдин гьар садан 2 атом ва са тӀимил кьван кьадардин вири маса элементар кьвезва.
Фотосфера
Фотосфера (экв гудай къат) Ракъинин аквадай ччин туькӀуьрзава.
Ракъинин лап кьвед лагьай кӀалубар
АлайчӀава Ракъинин са шумуд лап кьвед лагьай кӀалубар малум я — абур практикадин жигьетдай Ракъинин массадиз, эквивилиз (светимость), температурадиз (±50 К), металлвилиз (±12 %), яшариз (±1 млрд лет) ва мсб. килигна чи гъетрен тамам аналогар я
Вини ЦӀийихуьруьнсовет
Администрациядин юкь сад тир хуьр — Вини ЦӀийихуьр хуьр я.
Чеперин хуьруьнсовет
«Чеперин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Джабинский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
1935 йис
1935 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀувадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1935-лагьай йис я. XX виш йисан 35-лагьай йис.
Усиша хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Усиша хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Усиша, Зильмукмахи.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.
Дагъустандин тӀаратӀ
Рангарин символика
Къацу — Дагъустандин чилерин мублагьвал, ргазвай уьмуьр къалурзавай ва ислам диндин адетдин рангунин роль къугъвазвай ранг.
Яру — демократия, вичиз къулай уьмуьр туькӀуьзавай инсандин экуь къуват, Сувун уьлкведин агьалийрин викӀегьвални итимвал къалурзавай ранг.
Америкадин Садхьанвай Штатар
Америкадин Садхьанвай Штатар 1776 йисуз тешкил хьана, чпин аслу туширвиликай малумат ганвай цӀипуд британиядин колония сад хьайила. Аслу туширвал патал дяве 1783 йисал кьван давамарзавай тир, женг колонистрин гъалибвилелди акьалтӀ хьана. 1787 йисуз АСШдин Конституция кьабул хьана, 1791 йисуз — Ихтийрикай Билль, ада гьукуматдин регьбервилин гражданрин патахъай ихтиярар метлеблудаказ сергьятра эцигнава. 1860 йисарра лукӀар авай кьибледин ва промышленность авай кефердин штатрин арада авай аксивили кьуд йисан гражданвилин дяведик кьил кутунай. Кефер патан штатрин гъалибвили АСШдин виринра лукӀвал тухун къадагъа гъана. ГьакӀни кефер патан штатрин гъалибвили уьлкведиз садвал хкана (кьибледин штатар Конференциядиз сад хьайила, АСШдилай аслу туширвиликай малумат гана).
Абилов Магьмуд Абдулрзадин хва
РикӀел хуьн патал
1998 йисуз генерал-майор Магьмуд Абилован 100 — йисан юбилей гегьеншдиз къейд авуна. КцӀар шегьердин майдандал адан гуьмбет хкажна ва гьа майдандиз генералдин тӀвар гана.
Етим Эмин
Биография
Эминан халис тӀвар Мегьамед-Эмин я. «Етим» ада вичиз къачур заривилин лакӀаб я. Сифтегьан кӀел-кхьин Эмина вичин бубадивай чирнай. Эминан алакьунрал, хци зигьиндал, кьатӀунрал гьейран хьайи Севзихана вичин хва малла Мегьамедан патав Кьеанрин хуьруьз рекье туна. Гьажи Исмаил-эфендидин медресада сухтайриз мусурман диндилай алава гьа девирдин жуьреба-жуьре илимрай, РагъэкъечӀдай патан халкьарин эдебиятрай, риторикадай, поэтикадай, яни шиирар кхьидай къайдарикай чирвилер гузвай.
Зурба алакьунар авай Эминаз лап чӀехи алимривай чирвилер къакъудай фикир авай, амма буба регьметдиз фейила, ада гъвечӀи стхайрин ва вахарин къайгъударвал авун лазим жезвай. ЯхцӀурни цӀуд лагьай йисарин эхирда хьиз Гьажи Исмаил-эфендидин медреса куьтягьай Эмин Ялцугърал дувандин къазивиле кӀвалахзава.
Алюминий
Химиядин хасиятар
ГьакӀан веществойрихъ галаз химиядин реакцияр арадал гъизва:
Сложный веществойрихъ галаз:
Амсар
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 522 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Амсар хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 341 кас тир.
ЦӀуру Хуьрел
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Вашингтон (кьилин шегьер)
Вашингтондиз 13 инсандикай ибарат тир, мэр кьиле авай муниципал шуради регьбервал ийизва. Амма АСШ-ри Конгрессдиз лап кьилин гьукум ава, адаз шура кьабулнавай къанунар гьич ийидай ихтияр ава. Гьавиляй штатрин агьалийрив гекъигайла шегьердин агьалийриз вич-вичи идара ийидай ихтияр тӀимил ава. Американ Конгрессдин Векилрин палатада округдиз вичин сес гудай ихтияр авачир делегат ава, округдиз Сенатда вичин векилар авач. 1961-лагьай йисуз АСШ-рин Конституциядиз 23-лагьай поправка ратификация ийидалди округдин агьалийриз президентрин хкягъунра сес гудай ихтиря авачир.
География
Шегьердин сергьятрин цӀарцӀин къене са шумуд островар ава. Потомака вацӀал — Теодор Рузвельтан остров, Колумбиядин остров, Пуд Вахарин островар ва муькуь гъвечӀи островар ала. Анакостия вацӀал алай виридалай чӀехи остров — Кингменан остров я.
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри къалурзавайвал, шегьердин вири агьалийрин пудай са пай савад авачирбур я. Им са кьадар, инглис чӀал хъсан чизвачир иммигрантрихъ галаз алакъа аваз я. Вашингтондин агьалийрин 85,16 % инглис чӀалал рахазва, 8,78 % — испан чӀалал ва 1,35 % — француз чӀалал.
Ниж
ИнфратуькӀуьрун
Гила хуьре 5 кьулан мектебар кардик ква, абурукай пуда (школы № 1, 2, 5) кӀелунар удин чӀалал тухузва, ва кьве (школы № 3, 4) мектебда — цӀап чӀалал.
КьакӀарин хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна КьакӀарин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Сокольническая цӀар
ЦӀарцӀел я дерин эцигунин, я даяз эцигунин кьатӀар (паяр) ава, гьакӀни Преображенский метро муькъуьн арайра чӀехи тушир ахъа кьатӀ (пай) ава. Адалай гъейри, «Воробьёвы горы» станция Лужнецкий метро муькъвел чка кьунва.
ЦӀарцӀин яргъивал — 20 км, адав 20 станция гва. АкьалтӀай кьилера авай станциядин арада рекьин чӀав — 43 декьикьа я. 2011-лагьай йисуз цӀарцӀин юкьван гьисабдалди йифни йикъан пассажиррин «авахьал» 649 агъзур кас тир.
Эцигунин тарих
1983-лагьай йисан 15-лагьай марадиз мекъуьн конструкция къайдада авачирвиляй «Ленинские горы» станция агалнава. Поездар акъвазал (остановка) тейиз гьадай тӀуз физвай тир. 1986-лагьай йисуз чӀуру гьалда авай цӀуру метромекъуьн кьве патахъай Москва вацӀалай кьве вахтуналди тир муьгъ эцигнава. ЦӀуру метромуькъвяй поездрин къекъуьн акъвазарнава.
«Лубянка» ва «Парк культуры» станцийрал хьанвай хъиткьинар
2010-лагьай йисан 29 ибнедиз 07:56 ва 08:39 экуьнахъ «Лубянка» ва «Парк культуры» станцийрал терактар хьанва. Кьве хъиткьинунин нетижада 41 кас кьенва, 88 касдихъ херер галукьнава. Теракт террорхъан папари авуна. Сокольническая цӀарцӀяй къекъуьн няналди акъвазарнавай тир. Хъиткьинрин патахъай Доку Умаровани адан «Имарат Къавкъаз» лугьудай тешкилатди жавабдарвал чпин хиве кьуна. ГьакӀ ятӀани, Мугьаммад Вагьабов, силисдин фикиррив кьурвал, арада масад авачир теракт туькӀуьрайди ва кьилиз акъуддайди тир.
ТӀвар алай поездар
Сокольническая цӀарцӀиз вири Москвадин метрополитенда виридалайни буй тир тӀварар алай поездрин хьвид (парк) ава.
ЦӀуру Киркар
ЦӀуру Киркар, Вини Киркар (Кирка) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакӀидай пата, сувал, тамун къвалав гала.
Ботаника
Ботаникадин асул виликфинин девирар
Европадин илимдин набататар чирдай чӀехи вакъиа Франсиско Эрнандесан «ЦӀийи Испаниядин набататрин тарих» тӀвар алай, хъсандиказ иллюстрация авунвай, еке кӀвалах хьанай - и кӀвалах Испанияди пачагь II Филиппди заказдалди арадиз атанай. И ктабдиз алайчӀаван Мексикадин чилера хьанвай авай 3000-й гзаф набататрикай ва 500-й гзаф гьайванрикай малуматар гьатнава. Гьа а вахтунда, Бернардино де Саагуна вичин «ЦӀийи Испаниядин крарин умуми тарих» тӀвар алай фундаментал ктабда набатарикай са тӀимил куьруь малуматар ганай. Кьве кӀвалахни ацтекрин элкъвена къваларив гвай дуьньядикай малуматрин бинедаллах арадиз атанай. Ахпа Саагунан гъиливкхьин рикӀелай алатнай, амма Эрнандесаа ктабдикай са шумуд сефер маса алимри менфят къачунай: Хосе де Акоста, Нардо Антонио Рекки, Фабио Колонна, Хайме Онорато Помар, Грегорио Лопес, Федерико Чези, Хуан Барриос, Иоган де Лаэт, Иоан Эусебио Ньеремберг, Вильям Пизо, Роберт Лавэл, Джон Рэй, Джеймс Ньютон ва масабдур.
Антилопа гапур карчарин
Антилопа гапур карчарин (лат. Oryx dammah ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Гарбутль
Гарбутль — Дагъустан республикадин Бежта белгенда авай хуьр. Гунзиб хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Агьалияр
Агьалидин вири гунзибар, суни-мусурманар я.
КьепӀир
Тарих
XIX виш йисуз КьепӀир вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Бахцугъ хуьруьхъ галаз КьепӀир хуьруьнжемятдик акатзавай. Хъутур-Куьредин наибвалдин наиб асулдай Кьаружунар сихилдай тир.
ЧӀилихъар
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 563 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, ЧӀилихъар хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 373 кас тир.
Къайтагъ чӀал
Къайтагъ чӀал, хайдакь чӀал (чпин тӀвар: хайдакь /χajdaq'/) - къайтагърин хайи чӀал, даргийрин чӀаларикай сад я. Дагъустан Республикадин Къайтагъ районда чкӀанвайди я.
ЧӀалан тӀулар
Къайтагъа чӀалаз яргъи ахъа ванер хас я. Абур кьве ахъа ванер агаж хьайила арадал къвезвайди я. Сифтени сифте - "ā".
1927 йис
1927 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни иридлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1927-лагьай йис я. XX виш йисан 27-лагьай йис.
Пакистан
Гилан замана
2009 йисан малуматрикай Афганистандихъ галаз сергьятда авай Пакистандин чилера гьукумат паталай контролвал кьиле тухузвач. Гьавиляй 2009 йисан 9 майдиз Пакистандин премьер-министр Юсуф Реза Гиланиди малумарна хьи, ада вичин армиядиз вири террористар терг ийиз эмир гана. Авиацияр, танкарни артиллерияр кардик ктунвай, Сваг округдин — Мингора шегьер кьун мураддалди ягъунар эгечӀна.
Экономика
Формал тушир экономика
Информациядин экономика гьукуматдин контроль алачир экономика я. А далай гьакьар кӀватӀзавайди туш. Формально тушир экономика ВНПдик квайи туш. Адай халис статистика авайди туш. Формал тушир пара гегьеншдаказ экономика кесиб гьукуматрихъ жезвайди я. ЯтӀани гьар гьукуматда са пай Формал тушир экономика авайди я, садбура тӀимил, садбура пара. Гьам авайвиляй формал тушир экономика алцумар ийиз пара четин затӀ я, вучиз лагьайтӀа ам са саягъни кхьизавач жемятдик алакъа жедайвал. Виридаз «ЧӀулав базар» хьиз чизавай затӀ формал тушир экономикадин пай я. Формал тушир экономикадикай формал экономика хъувун пара гьукуматрин гьална кӀандай четинвал я.
Экономикадин социология
Экономикадин социологияидк экономикадин социологвилин анализни экономикадин чирвилер ква. Темаяр сетяр эцигун я, базардин юзунар чир авун, бегьем базаррин месалайралин саягъдалди, мад къачузвайдан гереквилер чир авун.