cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эмирали ТӀигьиржалви
Уьмуьрдикай
Мугьаммад эфендидиз къуллугъ ийиз, Эмиралиди адавай илимар чирна ва гьакӀни ада а эфендидин стхадин руш, хъсан къилихъар авай, рикӀ чӀехи Муъминатдикай вичиз паб авунай… Адалай кьулухъ Гьажи Эмирали эфенди Куьре округдиз хтана, хизанар Вини Ярагъдал туна вич Меккедиз зияратдиз рекье гьатна ва и сефердин вахтунда кьена».
Шапсугъар
Шапсугъар (адигъ. адыгэ, шапсыгъ, урус. Шапсуги) — адигърин тайифайрикай сад. Дегь чӀавуз шапсугъар адигъ миллетдин виридалайни чӀехи тайифайрикай сад тир. Исятда абур гъвечӀи кьадарда Адигъея Республикадинни Краснодар вилаятдин хуьрера уьмуьр ийизва.
ТӀварцӀикай
Садлагьай сеферда шапсугърин тӀвар XVIII виш йисан 20-йисариз талукь тир туьркверин хроникайра кьунвай ва адигъ миллетрин Крым ханвилихъ галаз дяведиз талукь я. 1724 йисуз Пшад вацӀун кьерел хьайи женгина адигъри чпел вигьин авур крымдин татарар кукӀварна Девлет-Гирей хан есирда кьунай.
Тарих
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0> «Шапсугъар — Къавкъаздин Кьилин ЦӀиргъини кьве патани гегьенш хьанвай, кефер пата Адагум ва Супс вацӀарин арада, кьибле пата Пшадо ва Шахе вацӀарин арада уьмуьр тухузвай къуватлу черкес тайифа я.
Къавкъаздин дяве чӀавуз шапсугъар урусрин вирибурулайни кӀеви душманар тир. Абур Имам Шамила туькӀуьрнай межлисдик 1859 йисалди квай. 1860 йисуз шапсугъар, абадзехар, убыхар ва натухаяр сад авунай межлис тешкилнай. 1864 йисуз муькуь адигъ халкьарихъ галаз шапсугъар Турциядиз акъуднай. Къавкъазда вирини-вири 5 агъзур шапсугъар амукьнай, абурун хуьрериз славян, эрмени ва грек агьалияр куьч жез ацукьзавай.
Лезги Агьмед
Уьмуьрдин рехъ
Лезги Агьмед 1762 йисуз гилан КцӀар райондин Вурварин хуьре лежбердин хизанда дидедиз хьана. Са бязибуру и чӀалан устаддин бинеяр Къурушдилай я лугьузва.
Ибрагьимова Зарема
Ибрагьимова Зарема — лезги шаир.
Билбилахуьруьн Къазмаяр
Тарих
XIX виш йисан 1864 йисуз Билбилахуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Берекехуьр, Вини Арагъ, Кансовахуьр ва Агъа Арагъ хуьрерихъ галаз Вини Арагъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Дигагьуба
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 217 касди туькӀуьрзава.
Элдаров Халидин Жаферан хва
Халидин Эльдаров 2000-йисуз Дагъустандин жегьил писателрин совещанидин иштиракчи хьана. Адан шииратдин эсерар газетриз, журналриз акъатзава, «Жегьил Дагъустан» тӀвар алай уртах кӀватӀалдик, «Лезги шииратдин жавагьиррин хазинадай» (2015) ва «Лезги шииратдин кӀунчӀ» (2017) антологийрик акатнава. Халидин Эльдарован шиирар мектебра кӀелзавай аялар патал туькӀуьрнавай учебникрани гьатнава. Заридин эсерар урус чӀалаз элкъуьрнава.
Бутри
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 029 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Агьмедуба
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,548 касди туькӀуьрзава.
Венесуэла
Агьали
КӀел-кхьиз чирвал — агьалидин 95 % (2005—2008 йисарин малуматар).
2017/2018 Футболдай Англиядин чемпионат
2017—2018 сезондин Премиер-лига – Англиядин футболдин лигайрин системадик акатзавайбурукай лап вини дережадин Премиер-лига лугьудай дивизиондин тарихда 26-лагьай сезон я.
Хуьруьг Лукьман
X. Лукьмана жегьил вахтарилай шиирар кхьизвай. Адан къелемдикай жуьреба-жуьре жанрайрин эсерар ("Яру кӀек", "ХьанайтӀа", "Автобусда", "Келемар", "Зи ктабдиз" ва мсб. ) хкатнава. Абур газетриз ва журналриз, «Рагъ» тӀвар алай ктаб яз акъатна. Заридин туькӀуьрунриз Хуьруьг Тагьиран эсерри чӀехи таъсир авуна.
Дедели (Хъачмаз)
Агьалияр
И хуьр Гьажи-Давуд Муьшкуьрвидин хайи хуьр я.
3. Агъалилер — ?
7. Тагьиржаллылар — тӀигьиржалвияр;
Азизлу
Азизлу — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Хаспуладуба муниципалитетдик акатзава.
Гъебцегь
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 5,5 км яргъал, Р217 «Кавказ» авто-рекьел ала.
Хкем Жамалдин
Ам 1922 йисуз Ахцегь райондин Хкем хуьре дидедиз хьана. Вири уьмуьрда ада хайи мектебда муаллимвал авуна ва шиирарни кхьиз хьана. X. Жамалдинан эсерар «ЦӀийи дуьнья», «Социализмдин пайдах», «Коммунист» газетрин ва «Дуствал» альманахдин чинриз акъатна. Абур "Дурнаяр", "Яру цуьквер", "Чилиз икрам", "Кхьихь, зи дуст!" ктабра гьатнава.
Мегьамедов Даниял Зияудинан хва
Мегьамедов Даниял Зияудинан хва — кар алакьдай лезги шаир, кхьираг ва чӀугвар.
Геба (Дагъустан)
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 8 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Геба хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Герхмахи
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 15 км яргъал ала.
Мучугъуба
Тарих
Хуьруьн бине Вини Мучугърилай арандиз куьч хьана атайбуру кутунай.
Аваран хъишлах
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 10 км яргъал ала.
Къазиев Искендер Аликберан хва
1924 йисуз Ахцегь райондин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ам Ватандин ЧӀехи дяведин иштиракчи я. 60-70-йисара Лезги радиодин ва "Дуствал" альманахдин редактор хьана. И. Къазиеван гьикаятдин эсерар 1954 йисалай печатдиз акъатиз эгечӀна. Ам "Разведчикар" повестдин (1957), "Смоленскдин чилел" романдин (1962), "Пакаман ярар" романдин (1964) ва маса эсеррин автор я.
УФ-дин кхьирагрин садвалдин член тир.
Агьмедпашаева Мислимат Тагьиран руш
Ам 1924 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Кьулан СтӀал хуьре дидедиз хьана. ТӀебии алакьунар авай руша жегьил чӀавалай шиирар кхьиз эгечӀна. Адан чӀалар ("Билистан", "Эй, инсан!", "Лезгидин тӀал", "Жедачни?", "Шехьзава тар", "Ваз хвашгелди, зи чубарук!" ва мсб.) халкьдин арада машгьур хьанва. Абур «Куьредин ярар» кӀватӀалда гьатнава. СтӀал Мислимат «Лезги кхьирагрин садвалдин» член тир. Ада «Куьредин ярар» медениятдин мярекатра активдаказ иштиракзавай.
Чечня
Дин
Алай чӀавуз республикада са шумуд православиедин храмар кардик ква, абурун къене: Муькаил Архангелан храм, Наурская станицада авай Иса пайгъамбардин (ААСС) храм, Шёлковская станицада Пак Варварадин храм, Ханкъала шегьерда Дмитрий Донскоян храм, Калиновская станицада Азабар къачур Георгиян храм, Курчалой хуьре Александр Невскийдин клиса.
Администрациядин паюнар
Депортациядилай кьулухъ элкъвена ватандиз хтай чеченриз кьибле пата авай Шарой, Шатой, Итум-Кали сувун районра ацукьдай ихтияр ганачир. Гьавиляй сувара чеченрин зурба кьадарда гадарнавай хуьрерин харапӀаяр къедалди ама. Гила и районриз инсанар хквезвайтӀани, агьалидин кьадардиз килигна гзаф кьерибур я.
Вини Тигьиржал
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандин Докъузпара райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Тигьиржал вацӀал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 40 км яргъал ала.
1739 йис
1739 йис (са агъзурни иридвишни къанницӀекӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1739-лагьай йис. XIII виш йисан 39-лагьай йис я.
Водород
Химиядин хсусивилер
Гьавиляй адетдин температурада володород анжах пара актив тир металлрихъ галаз реакцийра гьатзава, мисал яз, кальций ва образуя кальцийдин гидрид арадал гъизва:
Щелочдин ва щёлочдинни-ччилин металлрихъ галаз реакцияр
Гидридар — кьеил хьтин, кӀевуи веществояр я, асантдаказ гидролиз жезва:
Гьабибхуьр
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 665 касди туькӀуьрзава.
Гьесенкъеле (Хъачмаз район)
ГьасанкӀеле — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич ГьасанкӀеле хуьр ва Бала КцӀар хъишлах хуьр акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,568 касди туькӀуьрзава.
1747 йис
1747 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурнииридлагьай йис) — чи эрадин 1747-лагьай йис. XIII виш йисан 47-лагьай йис я.
Хорватиядин шегьерар
Хорватиядин шегьерар
Виридалайни чӀехи шегьерар
И сиягьдик вири 20 агъузурдилай пара кас авай Хорватиядин шегьерар кутунва:
Чепел
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 13,5 км яргъал ала. Хуьруьн патавайтӀуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.
Венгриядин шегьерар
Алфавитдин къайдада туькӀуьрнавай шегьеррин сиягь
2009-лагьай йисан 1-лагьай чиледин малуматрив кьурвал, вири санлай къачурла Венгрияда - 3152 яшамишдай чка авайди я, абурукай 328 шегьер (város) ва 2824 хуьр (község) я. 2008-лагьай йисуз 298 шегьер авай тир.
Шинкбалакада
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 4 км яргъал ала.
Эфендиев Мегьамедсалигь Магьмудан хва
Эфендиев Мегьамедсалигь Магьмудан хва (1924–1995) — лезги шаир ва муаллим.
Арчан
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, Гъенер вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 65 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин гьа и Арчан, СтӀур, Кьуьхуьр, Яргъи КӀек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀа гъалатӀ жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва.
Кучун Къазмаяр
Тарих
Дуьз 1950-й йисарал кьван Кучун Къазмаяр 20-далай пара куьчеяр авачир гъвечӀи къазмаяр тир. Кьуьзуь несилрин эхтилатрикай, и къазмаяр XX виш йисан 10-й йисара вини хуьряй куьч жезвай са-кьве хзанри арадал гъанвайди малум хьанва. Вилик и чилер валари, нацӀари кьунвай баябан чкаяр тир. Иниз вини хуьряй чпин малар хуьз чубанар эвичӀзавай, абур чиликай атӀанвай кӀвалера (къазмайра) амукьзавай, ва маларизни лапагриз махсус парахар эцигзавай. Вини ва ЦӀийи хуьрерин арада даим алакъа авай.
Kill 'Em All
Kill ’Em All (лезги «Рекьикь абур вири») - америкадин треш-метал кӀеретӀдин «Metallica» садлагьай студиядин албум я. 1983-лагьай йисан чиле вацран 25-лагьайдаз Megaforce Records лейблдал акъатнава. Диск кьве икӀидин къене кхьенва, тӀул вацран 10-далай 27-дал кьван. Маса гуз гатӀумайдалай кьулухъ «Kill ’Em All» пудра «платинадин» хьана; анжах АСШ-ра 3 миллиондилай пара копия маса ганва. Албумдин «кӀвалахдин» тӀвар — «Metal Up Your Ass» тир.
Шихвердиев Мурадхан Шихвердидин хва
Шихвердиев Мурадхан Шихвердидин хва — лезги шаир.
Мурадхан Шихвердиев 1988 йисуз залан азардик рагьметдиз фена, Магьачкъалада кучукнава. 1996 йисуз заридин тӀвар Агъа Миграгърин Медениятдин кӀвалел эцигна.
Лангу
Лангу (Langi) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Миграгърин хуьруьнсоветдик» акатзава.
Гуьлгери вацӀ
География
Чирагъ ва Кьурагь вацӀарин сад - садахъ акахьунин нетижада арадал атанва. Самур вацӀун ГъвечӀи Самур хилез авахьзава. Вилик Гуьлгери вацӀ Каспий гьуьлуьз авахьзавай, амма 1934 - 1935 - й йисара гьуьлелай 3,5 яргъал, вацӀун кьер накьвадин дамбадив атӀанвай ва яд ГъвечӀи Самурдиз ракъурнавай.
Зарият
Ресурсы поверхностных вод СССР том 9, Закавказье и Дагестан, вып. 3, Дагестан
Кьуьхуьр
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, Докъузпара райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 115 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала.
Кьуьхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Къуртан мягьле, ЦӀийи мягьле, Юкьван мягьле.
Роберто Баджо
1993-лагьай йисан дуьньядинни Европадин квайни-квай къугъвадайди, 1993-лагьай йисуз УЕФА-дин Кубок къачуна, 1994-лагьай йисан дуьньядин чемпионатдин арсдин (гимишдин) призер, 1990-лагьай йисан дуьньядин чемпионатдин кишпирдин призер, 1994/95- ва 1995/96-лагьай сезонрин Италиядин чемпион; 1994/95-лагьай йисуз Италиядин кубок къачуна. Тек сад тир пуд дуьньядин чемпионатдал гол янвай футболхъан я.
СтӀуруба
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Советский (Мегьарамдхуьруьн район)
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 14 км яргъал, «М-29 Къавкъаз» авто рекьел ала.
Экономика ва инфратуькӀуьрун
Хуьре, Кьибле Дагъустанда виридалайни хъсан ва абад спорткомплекс ава. 2004 йисуз мектебдин краевединиедин музей цӀийикӀа туьхкӀуьрна Республикадин краевединиедин музей арадал гъанвай.
Татарстан Республикадин шегьерар
И макъалада Татарстан Республикадик акатзавай шегьерарни шегьервилин хуьрер къалурнава. Агьалийрин сан-гьисаб 2015 йисан малуматрив кьурвал ганва.
Ярагъ Къазмаяр
Ярагъ Къазмаяр (Яраг-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Ярагъ Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Чахчах Къазмаяр
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандин Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 29,6 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисан 1864 йисуз Чахчах хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Хужадхуьр ва ГазардкӀам хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.
1930 йис
1930 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанницӀудлагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1930-лагьай йис я. XX виш йисан 30-лагьай йис.
Калук
Калук (Калук) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Калукрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Агьалияр
Тарихдал гьалтайла Калуквияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: МакӀатар, Айдемирар, Гьезрединар, Мердалияр, Велиханар, Дустабур, Лялияр, Керемар, Ушурар.
Киркар
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1357 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Киркар хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 612 кас тир.
Ингъуш Республикадин шегьерар
И макъалада Ингъуш Республикадик акатзавай шегьерар къалурнава.
ЦӀийи Филер
Тарих
XIX виш йисан 1864 йисуз Вини Филер хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Вини Гъебцегь хуьруьхъ галаз Филерин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Акри
Штатдин тӀвар Акри вацӀун тӀварцӀикай арадал атана, им Пурус вацӀун виридалайни чӀехи агъавацӀ я. Индианрин чӀалал «Акри» — «кайманрин мукь (чка)» лугьудай гаф я.
Дагъустандин ЦӀаяр
Тарих
1991 йисуз шегьердихъ Дербент райондин Ильичан тӀварунихъ галай совхоз гилигнавай.
Ыгыл
Ыгыл, Угул (Ухул) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Ухулрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьруьн мукьвал алай тӀебии сергьятар: ВацӀун гъенер, Камай, Къапал, Къацугъ никӀер, КьвечӀер сув, Лекь сув, ЧӀикӀер чӀун, ТӀегъуьн пад, ХарапӀар, ЦӀар, Цула кал, ЧӀулав шим, Амбар булах, Мегьмедан кьил хай булах, Лукьманан булах.
Ханты-Манси АО-дин шегьерар
Ханти-Манси автономиядин округдик 16 шегьер акатзава:
Кьилегь
Кьилегь (Gilah) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Хуьлуьхърин» хуьруьнсоветдик акатзава.
КьакӀар
География
Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр, булахар: Ашумлатар, ЧӀачъран булах, Пулатметен булах, Фуанцин булах, Купулцин булах.
Хуьруьн мукьварал ва Самур цӀиргъинин кьиблепатан гуьнеда алай гатун чӀурар: Хпар, БагӀахтул, ЧӀехи ятах, ЧӀехи хпу, ЦӀаракус, Верхер ва мсб.
Тарих
Тарихдар Б. Г. Алиева тестикь ийизвай фактариз килигна, цӀуру хуьр гилан цӀийи хуьрелай тахминан 1 км яргъал алай. Ам монголарни-татарар паталай чукӀурнавай. Хуьруьн эгьлийри душмандиз къати кьулухъди румар ганвайвиляй абуру хуьруьз цӀай яна курнай. Монголринни-татаррин гъиляй хкатай кьакӀарвияр Самур дугундин вини кьилерив гвай чкайриз катнай. ЦӀийи хуьруьн бине Рутул хуьруьн Бацарар сихилдин векилри кутунай. И сихилдин векилри гилани КьакӀара уьмуьр ийизва. Хуьруьн бине кутур Бацар вич чӀехи хъпехъан тир. Са тӀимил геж, ивидин кьисасдикай хкатун патал иниз Шбит ва Кьурбан стхаяр вичин Зулейха вахахъ галаз куьч хьанвай, абуру Кьурбанар сихилдин бине кутунай. Ахпа, чара-чара йисара мукьвара галай Ялахъ, Къутунхъар, Хуьруьг, Хъулидар хуьрерай иниз инсанар куьч жез эгечӀнай. КьакӀариз цӀийиз атайбуруз чилер гузвачир, абуру чпиз гьа чкадин агьалидикай чилер пулунихъ къачузвай.
XVIII виш йисуз КьакӀари вичин мукьув галай хуьрерихъ галаз КьакӀарин беквал арадал гъанай. XVIII виш йисан эхирда Къазикъумукь шамхалвалдик акатзавай Луткун ва Ялахъ хуьрер, кьакӀарин бегдин гьукумдик гьатзава. Хуьруьгдихъ галаз дяведа ахцегьвийринни рутулвийрин дуствилин паталай, Рутул беквалдик квай КьакӀар, Гъуьгъвез, Усур хуьрер 1775 йисуз Ахцегьпарадин азад жемятдин ихтиярдиз вуганай.
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 654 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Акай-Тала
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 717 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Словакиядин шегьерар
Словакиядин шегьерар — официал шегьеррин (mesto) статус гвай Словакиядин яшамишдай чкаяр. Словакия Республикадин Конституциядин 70-лагьай макъалади, къанунралди къайдада гьатдай тегьерда, жемятриз шегьеррин статус гунугин мумкинвал кӀвачихъ гилигзава. И тегьер 369/1990 Zb «Муниципалитетрикай» къанундин тартибдалди къайдада гьатзава.
Санлай къачурла Словакияда 138 шегьер ава, уьлкведин шегьеррин агьалийрин виридан кьадар — 2 939 180 кас я (вири гьукуматдин агьалийрикай 54,38 %). ЧӀехи пай 10 агъзур касдилай тӀимил авайбур я — 66 шегьер; 10-30 агъузур кас авайбур — 51 шегьер; 30-50 агъзур кас авайбур — 11 шегьер; 50-100 агъзур кас авайбур — 8 шегьер; 100 агъзур касдилай пара авайбур — 2 шегьер. Виридалайни чӀехи шегьер — Братислава (413 192 кас ).
Чувудрин АВ-дин шегьерар
Чувудрин Автономиядин вилаятдик 2 шегьер акатзава.
Зальцбург
Тарих
488 йисуз шегьер алай чкадал авай рим шегьер Ювавум ичӀи хьана. Зальцбург 696 йисуз епископдин кӀвал хьиз цӀийиз эцигна. 798 йисуз Архиепископдин кӀвал хьана. Зальцбургдиз хийир гудайди кьел акъудун, элверни къизилар хкудун тир. Гьоэнзальцбург къеле 11 вишйисуз эциг ийиз эгечӀнавай. Ам Европадин юкьван вишйисарин къелейрикай виридалайни екебурук квай. 17 вишйисалай эгечӀна шегьер архиепископ Вольф Дитрихани адан валадри лап багьаз авуна, иер кӀвалер кваз.
Лезги халкьдин махар
Чирун
Дагъустан ва гьакӀни вири Къафказдин халкьариз пара бул мецелди лугьузвай яратмишай затӀар ава. Абур гьелени чириз алахъзава, абур синифавриз пайин, чара айин паталди колахар гьелени давамарзама. Гамзат Цадасы тӀвар алай ЧӀал, литература ва искусство инстутдин, илимдин сотрудник Гашарова Аида Руслановнади лезги фолклордин, лезги литературадин гьял тахьанвай колахарал алахънавайбурукагъ сад я, ада ин сагьеда китабар кхьузава.
Вини Дженгутай
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Вини Дженгутай хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Дженгутай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Кадар (Дагъустан)
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 26 км яргъал ала.
Гьефер
Этимология
Латын чӀалал адан тӀвар (Cuminum) чувуд ва араб (kammun) чӀалала атанава. Лезги чӀалал адан тӀвар гьикӀ хьанаватӀа малум туш, анжах литературадин чӀалал эфер хьизни ава гьефер хьизни.
Гьинд
Названия: सिन्धु ; سندھ (Sindh); سندھو (Sindhu); سندھ (); ; اباسين (Абба-Син «отец рек»); («Hind»); སེངགེ་ཆུ («Lion River»); ; Ινδός (Индос).
Александр Сергеевич Пушкин
Кьибле патара (1820—1824 йисар)
1820 йисан гатфариз Пушкин, вичин шиирра кхьей гафарин патахъай, Петербургдин генерал-губернатор М. А. Милорадовичан патав эвернай. Ада архимандрит Фотияз, Аракчееваз ва вич пачагь I Александраз талукьарнай айгьанатар квай шиирар кхьенай. Ам я Сибирдиз дакъурдай ва я Соловки островдал алай монастырьда твадай фикирар авай. Амма дустарин, иллаки Карамзинан, куьмекдалди жаза хъуьтӀуьлариз хьанай. Ам Москвадай Кишинёв шегьердиз, канцелярияда кӀвалахиз акъуднай. ЦӀийи къуллугъдин чкадиз фидай рекье Александр Сергеевич Днепр вацӀа эхъвена вичин тухулар начагъарна сталжем хьанай. Ам сагъарун патал Раевскийрин хзанди 1820 йисан май вацран эхирда Пушкин чпихъ галаз сифте Къавкъаздиз, гуьгъуьнлайни Крымдиз тухванай.
Агния Леван руш Барто
Уьмуьрдин рехъ
1902-лагьай йисуз абурун хзан Москвадиз куьч хьана, сифтедай абур Долгоруковская куьчедал яшамишзвай тир.
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара Агния Барто хзанни галаз Свердловскидиз экъечӀна. Ана Агнияди токарвиле кӀвалахна. А вахтунда адаз гайи премия, Агнияди танк туькӀуьриз гахгана.
Ахматова Анна Андреевна
Уьмуьрдин рехъ
1908-1910-лагьай йисарра Киевдин ЧӀехи дишегьлийрин курсара ва Петербургдин ЧӀехи дишегьлийрин тарихдин ва литературадин курсара кӀелун.
Агния Леван руш Барто
Яратмишун
Адан сифтегьан акъатнавай шиирар «Китайчанок Ван Ли» и «Мишка-воришка» (1925) тир. КӀватӀалар — «Стихи детям» (1949), «За цветами в зимний сад» (1970).
Агачкала
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Агачкала хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Буглен
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Буглен хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Ванашимахи (Буйнакск район)
Агьалияр
Йисариз килигна Ванашимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Виктория Самуилан руш Токарева
Уьмуьрдин рехъ
Кьведлагьай курсуна авайла В.Войновича меслят авуна ада вичин гъвечӀи гьикая «День без вранья» акъудна.
Кинодин кӀвалахар
Пуд кино — «Джентльмены удачи» (1971-лагьай йис, сценарий А.Серыйдихъ ва Г.Данелиядихъ галаз санал кхьенва), «Мимино» (1977-лагьай йис, Р.Габриадзедихъ ва Г.Данелиядихъ галаз санал кхьенва), «Шла собака по роялу» (1978) — виридалайни зурба агалкьунар аваз хьана.
Карамахи
Карамахи — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Карамахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Чабанмахи
Чабанмахи — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Карамахи хуьруьнсоветдик акатзава.
Леся Украинка
Уьмьрдин рехъ
Лесядиз ва адан чӀехи стха Михаилаз кӀвале тарсар гуз муалимар къвезвай. Гьеле 4 йис хьайила Лесядиз кӀелиз чир хьана.
И вахтунда Лесяди гзаф кӀвалахзава. 1907-лагьай йисан 5-лагьай майдиз ада «Айша и Мохаммед» поэма куьтягьна,18-лагьай майдиз «Кассандра» поэма кхьена куьтягь.12-лагьай майдиз «На руинах» поэма «Из неволи» лугьудай альманахдиз ракъурна.
Акай-Тала хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 717 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Вини Дженгутай хуьруьнсовет
«Вини Дженгутай» хуьруьнсовет (Село Верхний Дженгутай) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Аркас хуьруьнсовет
«Аркас» хуьруьнсовет (Село Аркас) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Кадар хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Кадар хуьр я.
КъанницӀуд йисан дяве
Дяведин себебар
Европадин политикадин уьмуьрда XVI вишйисан кьилелай чӀехи чка Гьабсбургрин династидик гвай, испанринни австривийрин чхелрал пай хьайи. XVII вишйисан кьиле кӀвалин испан патахъ Испаниядилай гъейри гьакӀни Португалия, Кьибле Нидерландар, девлетлу Миландин герцогвал, Франш-Конте, Сицилия, Неапольни пара чӀехи Испаниядинни Португалиядин колонийрин империя авай. Австриядин Гьабсбургрихъ Пак тир Римдин империя, Богемия, Венгрияни Хорватия авай.
Агъаханов Агъахан Рамазанан хва
Агъаханов Агъахан Рамазанан хва (1945 йисан 20 декабрдиз, Кьеан, СтӀал Сулейманан район, ДАССР) — советринни Урусатдин артист ва къугъвадай кинодин актер я. Лезги драмадин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай театрадин сегьнедин кьилин устӀар. Дагъустан Республикадин лайихлу артист.
Белла Агьатан руш Агьмадулина
Уьмуьрдин рехъ
Василий Шукшина 1964-лагьай йисуз вичи хкудзавай «Ава хьи гьахьтин са гада» («Живет такой парень») лугьудай кинода Беладиз жегьил журналисткадин роль гана. Гьа йисара адан сценарийрай кьве кино акъудна: «Михьи вирер» («Чистые пруды») ва «Стюардесса».
Агъаханов Агъахан Рамазанан хва
Уьмуьрдин рехъ
1972-лагьай йисуз да АзССР-дин устадвилин институтда актеррин устӀарвилин факультет кӀелна куьтягьна.
Белла Агьатан руш Агьмадулина
Уьмуьрдин рехъ
1979-лагьай йисуз литературадин альманах «Метрополь» гьазурдайла иштираквал авунва. Советрин диссидентрин — А.Сахарован, Л.Копелеван, В.Войновичан — пад кьаз хьана. Ада авур малуматар New York Times газетда, ва гьакӀни «Азадвал Радио» ва «Америкадин ван» радиостанцийрай са шумуд сеферда гана.
2010-лагьай йисан 29-лагьай ноябрдиз Бела Агьмадулина рикӀ тӀа хьана кьена.
Марина Иванан руш Цветаева
Цветаева Марина Иванан руш (1892 йисан 26 сентябрдиз (8 октябрдиз), Москва — 1941 йисан 31 августдиз, Елабуга) — Гимишдин вишйисан урусрин шаир, прозаик, таржумахъан.
Уьмуьрдин рехъ
Марина Цветаева 1892-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдиз (8-лагьай октябрдиз) дидедиз хьана. Амма вичин хайи югъ ада 9-лагьай октябрдиз сувар ийизвай.
1905-лагьай йисуз гад куьтягь жедайла Цветаевар Урусатдиз хтана Ялтада яшамиш жез хьана.1906-лагьай йисуз гатуз И. В. Цветаева хзан Тарусудиз тухвана, ана 5-лагьай июлдиз М. А. Цветаева кечмиш хьана.
1909-лагьай йисан гатуз Маринади Парижда куьгьне вахтарин французрин литературадин курсдик экечӀна.
Эмиграцияда фейи вири йисара М. Цветаевадини Борис Пастернака сад-садаз ччарар кхьизва.
Абубакаров Уруж Абубакаран хва
Уьмуьрдин рехъ
Уруж Абубакаров 1911-лагьай йисан 5-лагьай апрелдиз Ахцегьа дидедиз хьана.
Мугьаммадов Мугьаммад-СултӀан Байболатан хва
Уьмуьрдин рехъ
2005-лагьай йисалай гатӀумна ам ООО «Дагестан-нефтепродукт» генерал директор язва.
2010-лагьай йисан 24-лагьай мартдилай 2013-лагьай йисан 7-лагьай февралдал кьван — Дагъустан Республикадин Халкьдин Собраниедин председатель тир.
Мамедов Тарлан Зербалидин хва
Уьмуьрдин рехъ
1972-лагьай йисалай 2004-лагьай йисалди Тарлан Мамедов — «Дагъустан» ГТРК-дин хордин солист ва Дагъустандин гьукуматдин операдин ва балетдин театрадин хордин артист тир.
Абдулмуслимов Абдулмуслим Муьгьуьдинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1996 — 2003-лагьай йисарин арада ада УФ-дин Федерал налогрин къуллугъдин Дагъустан Республикадин Управлениеда кӀвалахзвай тир.
2022-лагьай йисан 22-лагьай февралдиз Абдулмуслимов Дагъустандин премьер хьана.
Мажонц Манвел Луьдвиган хва
Уьмуьрдин рехъ
Ада ССРГ-дин ГьХК-дин Голицинадин вини дережадин сергьятдин дявединни сиясатдин училище ва Москвадин гьукуматдин университетдин философиядин факультет (пеше: «Сиясатдин институтар ва процессар») акьалтӀарна. Сиясатдин илимрин кандидат язва.
2021-лагьай йисан 12-лагьай апрелдиз Мажонц Дагъустан Республикадин Гьакиматдин вице-премьердин чкадал тайинарна.
2022-лагьай йисан 27-лагьай февралдиз Манвел Мажонц Дагъустан Республикадин Гьакиматдин Председательдин садлагьай заместител яз тайинарна.
Мирзабеков Мирзабек Къадиран хва
Мирзабек Къадиран хва Мирзабеков (1950 йисан 3 сенябрдиз, КӀеле, СтӀал Сулейманан район — 2020 йисан 29 апрелдиз, Дербент) — Советрин ва Россиядин «гьяркьуь» амплуадин актёр, драматург, режиссер, сценарист, переводчик я. Лезги театрдин кьилин режиссер тир (2013—2019). Дагъустан Республикадин лайихлу артист (1996), Дагъустан Республикадин халкьдин артист я (2007).
Мамедов Мамед Алимегьемедан хва
Мамед Алимегьемедан хва Мамедов (1948 йисан 28 апрелдиз, Чахчах) — советрин ва Россиядин актер я. Дагъустан Республикадин лайихлу артист (1995), Дагъустан Республикадин халкьдин артист (2012) я. Лезги театрдин артист я.
Гъазимугьаммадов Ризван Казиман хва
Уьмуьрдин рехъ
1991-1995-лагьай йисарин арада — «Жилпромстрой» ООО-дин генерал директор тир.
1995-1998-лагьай йисарин арада — «ПСК „Махачкаластройсервис“ ООО-дин президент тир.
1985-1989-лагьай йисарин арада — «Дагпромстрой» лугьудай компанияда мастервилени производителвиле кӀвалахзвай тир.
ПӀирмегьамедов Рустамбек Седретдинан хва
Уьмуьрдин рехъ
2000-2005-лагьай йисарин арада ам УФ-дин Минюстдин СКФ РПА-дин студент тир.
Керимов Сейфуллагь Асадуллагьан хва
1951-лагьай йисуз Керимов Москвадин музыкадин ва педагогикадин Гнесинрин тӀварунихъ галай институтдик заочна кӀелиз экечӀна. 1958-лагьай йисуз ада и институт акьалтӀарна.
Закарияев Шейхабдуллагь Къазанбекан хва
Уьмуьрдин рехъ
Шейхабдуллагь Закарияев 1938-лагьай йисан 4-лагьай апрелдиз Кьасумхуьруьн райондин СтӀалрин Къазмайрин хуьре муаллимдин хзанда дидедиз хьана.
1957-лагьай йисуз ада юкьван мектеб акьалтӀарна, армиядиз къуллугъиз фена.
1960-лагьай йисуз армияда къуллугъ ийиз куьтягьна ва гьа йисуз Азербайжандин М.-А. Алиеван тӀварунихъ галай театрадин институтдик экечӀна.