cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илгьам Гейдаран хва Алиев
Гьа са вахтунда, шумудни са специалистри Илгьам Алиева Азербайжанда эцигнавай режим диктаторвилин Hill S. Europe’s Promise: Why the European Way is the Best Hope in an Insecure Age. — University of California Press, 2010. — P. 217. Solomon N. War Made Easy: How Presidents and Pundits Keep Spinning Us to Death. — John Wiley & Sons, 2010. — Ch. 6 (см. на последней странице главы). Lushnycky A. N., Riabchuk M. Ukraine on Its Meandering Path Between East and West. — Peter Lang, 2009. — P. 28. Scahill J. Blackwater: The Rise of the World’s Most Powerful Mercenary Army. — Profile Books, 2011. — P. 238, 242. Chomsky N., Achcar G. Perilous power: The Middle East & U.S. Foreign Policy: dialogues on terror, democracy, war, and justice. — Paradigm Publishers, 2008. — P. 44. Warshal B. Provocative Columns: A Liberal Rabbi Reflects on Beliefs, Israel & American Politics. — iUniverse, 2009. — P. 259. Noble H. B. Cheney’s War Crimes: The Reign of a de Facto President. — Author House, 2013. — P. 153. Harris M. Why is a crucial conference on internet freedom taking place in a dictatorship? // The Daily Telegraph. — 7.11.2012. Peck T. The Prince, the brutal dictator and a friendship he just won’t give up // The Independent. — 1.11.2012. Weiss M. The Corleones of the Caspian. // Foreign Policy. — 10.6.1014. Hiatt F. Obama needs a freedom agenda he can believe in. // The Washington Post. — 7.2.2011. [Editorial Board] Azerbaijan prosecutes a prominent human rights defenderon absurd charges. // The Washington Post. — 13.8.2014. тахьайтӀа авторитарный хьиз гьисабзава.
КӀелунар
1977-лагьай йисуз Алиева Баку шегьердин № 6 мектеб акьалтӀарна, гьа йисуз ам Москвадин гьукуматдин халкьарин арада авай рафтарвилерин институтдик (МГИМО) экечӀна. 1982-лагьай йисуз ада МГИМО акьалтӀарна, гуьгъуьнлай адан аспирантурадиз гьахьна.
Цияб Цолода
Цияб Цолода (ЦӀияб ЦӀолода — яни ЦӀийи Цолода) — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Цолода хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 991 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
КӀварчагъ
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 600 - лай пара майишатар гваз 1600 кьван кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 122 майишатар авай, агьалийрин кьадар 754 кас тир. Абурун 253 кас (33,6%) чувудар тир, амайбурни — лезгияр.
Вини Арагъ
Вини Арагъ (Юхари-Араг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай гадарнавай хуьр.
Лезги чӀал
Лезги гафарин цӀуру къатар
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Дагъустандин вири чӀаларихъ умуми тир, абурун дегь тарихдикай хабар гузвай гафарин фонд ава ва ида а чӀалар генетикадин жигьетдай сад тирди субутзава. Маса гафуналди, и карди абурухъ тарихдин вакъиаяр себеб яз са кьадар маса чӀалариз пай хьайи са диде чӀал хьайидакай шагьидвалзава.''
Демирар
Демирар (Демирар) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, Гандурар, Кьилер, Керимханар, Кьвалар, ЧӀулавар, Эсетар хуьрерихъ галаз «Кьилерин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 2,8 км кьибле пата, Усугъчай вацӀун чапла кьерел чка кьунвайди я.
Лезги чӀал
Лезги литература
Къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна, лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай, и карни къвердавай къуватлу жезвай. Чав агакьнавай делилрай аквазвайвал, XIV виш йисуз Куьре Мелика, XV виш йисуз Миграгъ Къемера, XVI виш йисуз Мискин Велиди, XVII виш йисуз Лезги Къадира, XVIII виш йисуз Кьуьчхуьр Саида ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна, литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна. И адалатвал авай рехъ XIX виш йисуз Етим Эмина давамарна, адан шиират чӀехи дережадив агакьна.
XIX виш йисуз Лезгистан Урусатдик акатна, чи халкьдин культурадиз, литературадиз урус ва Европадин культуради, литературади таъсир ийиз гатӀумна. И кар XX виш йисуз мадни къуватлу хьана.
ЧӀалан гьалар
Асиятан жалоба
Лугьузвай хьи, ана дил чир тавуртӀа, Мугъул чӀални олмаз ийиз тупӀалай. Бес мэн кимэм, кьве чӀаланни гьавурда Авай, ийиз ики дилдэ хуралай.
Лезги чӀалан терг хьун
Лезги чӀалан терг хьуникай макъалайриз тӀвар-ван авай зари, тарихдар, лезги чӀалан пешекар, журналистни публицист Муьзеффер Низаман хва Меликмамедова вичин улубра кьетӀен чка гузва. Агъадихъ галай эхтилатарни материалар адан «Лезги чӀалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубдай чин къачуна кхьенвайди я.
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0">  …Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературадин чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я… Урус гафар кьабулун гилани давам жезвай процесс я, къвезмай чӀавуз лезги чӀалан лексикада абурун роль мадни чӀехиди жеда…
И фикирар чи тӀвар-ван авай чӀалан алим, профессор Ражидин Гьайдароваз ва адахъ галаз санал лезги чӀалан учебникар туькӀуьрнавай Салаудин Селимоваз, Акверди Рамалдановаз, Селимхан Мирзахановаз, Гьамидуллагь Мегьамедоваз, Нафисат Эседуллаевадиз махсусбур я. Гьа и алимри туькӀуьрнавай учебникра агъадихъ галай фикирарни ава:
Урус чӀалай кьабулай гафарин гьакъиндай садбуру дамахдалди лугьузва: «Исятда лезги чӀала 1500 — далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква.»
Кхьинарни алфавит
Гуьгъуьнлай, 1928 йисуз лезги чӀалаз латин гьарфарал бине кьунвай цӀийи алфавит туькӀуьрнавай, амма чкадив такьунвайвиляй 1938 йисалай къедалди куьре нугъатдин гуьней нугъатдал бине кутунвай кирилл алфавит цӀийи кьиляй гуьнгуьна хутунвай.
Лексика
Лезги чӀала омонимиядин асул жуьре, литературадин чӀала семантикадинни фонетикадин дегишвилерин ва къецепатан чӀаларай гафар атунин нетижада арадал къвезвай лексикадин омонимия я. Лексикадин омонимар тӀварцӀин лексикада гьалтзавай хьиз, глаголдин лексикадани гьалтзава, мес: „гъед“ гафуни цава авай гъед ва це жедай гьайван манаяр гузва, „атӀун“ — чил атӀун (эгъуьн), нек атӀун, „кьун“ — гъилив са затӀ кьун, суван гьайван, ва мсб.
Чара чӀаларай атанвай гафар
Аквадай гьаларай, цӀуру тарихда (мумкин я, Алпандин девирдал аватун) эрмени ва лезги халкьдин кьадар-кьисмет сад хьана, нетижада лезги чӀала эрмени чӀалай къачунвай гафарин ва гьакӀни морфологиядин такьатрин кьадар гзаф я. Мисал яз къачуртӀа, „къвал“ (бедендин пай), „эчӀел“, „син“, „тӀарих“, „мих“, „цӀиртӀ“, „пицӀ“ — эрмени чӀалай атанвайбур я. Лезги чӀала умуми алпандин гафарни дуьздал акъатнава. Амма и рекьяй алимри чи чӀалан лексика гьеле хъсандаказ чирна-жагъурнавач. Месела, мукӀратӀ гаф эрмени чӀалал (эрм. մկրատ — мкрат), гуржи чӀалал (гурж. მაკრატელი — макратели) я. Малум тирвал, эрмени чӀални гуржи чӀал, виликан Алпандихъ галаз са сергьятра авай ЧӀехи Армениядинни Ибериядин гьукуматрин чӀалар тир.
Мишлеш
ИнфратуькӀуьрун
Алай чӀавуз Мишлеш хуьре аялрин бахча, азархана, культурадин кӀвал, улубхана, почтунин идара кардик ква.
Окуджава Булат Шалвадин хва
Уьмуьрдин рехъ
1944 йисан 20 лагьай июндиз юкьван мектеб кьуьтягьай аттестат къачуна.
Шаир, бард
Сифтегьан мани «Нам в холодных теплушках не спалось» дяведин вахтарикай кхьенвайди тир,амма а манидин гафар квахьна. 1946 йисуз кьведлагьай мани «Неистов и упрям» кхьена. Сифте сеферда адан шиирар акъатна гарнизонда акъудзавай газетда «Боец РККА».
1970 йисарин юкьвалай башламишна Б.Окуджавадин пластинкаяр СССР-дани экъечӀиз башламишна. 1976 йисуз сифтегьан яргъалди къугъвадай пластинка акъатна. Гуьгъуьнай 1978 йисуз акъатна кьвед лагьай советски диск-гигант.
Кикабидзе Вахтанг Константинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1959 йисуз ТӀифлисдин филармониядик кӀвалахдал акъвазна.
Жалгъан хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Жалгъан хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 3 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Жалгъан суван гуьнеда чка кьунвайди я.
Кикабидзе Вахтанг Константинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1996 йисалай адан тӀвар «Вуж вуч ятӀа» лугьузвай энциклопедиядик кутунва.
Сан-Марино
Сан-Марино (тамам Республика Сан-Марино, Repubblica di San Marino, накӀаб La Serenissima, лезг. Нур гузвай) — Европада авай куьлуь гьукумат. Вири патарихъай Италиядихъ галаз сергьят пайзава. Гьукуматдин низам республика я, кьилин шегьер Сан-Марино я. Сан-Марино исятда авай гьукуматрикай виридалайни дегь замананди я, адан сергьятар са сефердани масакӀа хьайибур туш. Гьукуматдин дин Рим-Католиквал я.
Юрий Алексеевич Гагарин
ССРГ-дин ВВС-лайрин полковник (1963), 1 дережадин дяведин летчик, спортдин лайихлу устӀар (1961), ВЛКСМ-дин ЦК-дин член, ССРГ-дин Верховны Советдин депутат 7 ва 8 эверунрин.
Дуьньядин сифтегьан космонавтдин гьуьрметдай адан тӀвар са шумуд чкадиз (адан хайи шегьер Гжатскни гьа гьисабдик кваз), гзаф куьчейриз ва проспектриз ганва. Дуьньядин жуьреба-жуьре шегьерра Ю.Гагариназ памятникар эцигнава.
Будугъ чӀал
Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
Будугъ чӀал Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин тахминан 12 хуьре гегьенш я, ибур: Будугъ, Къарадагъ Будугъ, Будугълу, Агъязи Будугъ (Азизуба), Будугълу, Велиуба, Къырхларуба, Рамазан хъишлах, Кьасумтала хъишлах, Къаракъыз, Къаракъыз хъишлах, Гуьне Будугъ (Къарабулах), Далыкъая, ПӀирусти, Ялаванж хуьрер я.
ЧӀалан гьалар
Винихъай тӀварар кьунвай хуьрерин гзафбуруна будугъ эгьлияр хайи чӀал квадарна азербайжан чӀалал рахазва. Хъачмаз районда пара кьадарда авай, азербайжанарикай, лезгийрикай, къирицӀрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чӀал — азербайжан чӀал я.
К
К, к - К, к
Данелия Георгий Николаян хва
Уьмуьрдин рехъ
Георгий Данелия 1930 йисан 25-лагьай августдиз ТӀифлисда дидедиз хьана. Гададин са йис тамам хьайила хзан Москвадиз куьч хьана.
1956—1959 йисара Виридалайни чӀехи режиссёрар гьазурзавай курсар Михаил Калатозаван мастерскойда кӀелна куьтягьна.
1963 йисуз адан лап еке кӀвалах хьана лирически комедия «Я шагаю по Москве».
1971 йис — комедия «Джентьлмены удачи»- 65 миллион кьван инсанар килигна ва халкьдин майилвал авай кинойрин арада 12-лагьай чка кьуна.
Австралия (континент)
Австралия (гьукумат)
Леваши район
Администрациядин юкь — Леваши хуьр я.
Агьалияр
2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Леваши райондин миллетрин сиягь :
Афинар
Климат
Афинрин климат — субтропикрин зур паюнин къумлухдинди я (Кепленан климатрин классификация:BSh). ХъуьтӀуьз кьериз-кьериз мекьи жезва, са бязи чӀавара живер къвазва. Гад лап чимидини кьурагьвал авайди я. Навани цӀехуьл варцарин арада кьезил мекьивилер тежер я. Са кьадар кьванни чӀехи къвалар са шумуд варцарин къене авачиз хьун мумкин я. Аравилин гьуьлуьн таъсирдин нетижада зул лап яргъал фейиди я, гьакӀни гатфар са кӀус иглеш (геж) алукьзава.
Рим
Пачагь девир
Тит Ливий тарихдин макитисдин малуматриз килигна, Сервий Туллия Римда кьиле тухванай садлагьай агьали сиягьдиз качунрин нетижада, шегьерда 80 агъзур кас гьисабнай.
Рим ЦӀийи чӀавуз
1798 йисан эхендиз (февральдиз) франциядин кьушунри Бертье кьилел алаз Рим кьунвай. Бертьеди Рим республика малумарнай. Абуру VI Пий бубадивай диндин тушир гьукумдикай элкъуьн тӀалабнай. Пия ваъ лагьанай, ва гьавиляй ам Римдай аъудна чукурнай, са тӀимил чӀавалай гъурбатда ам регьметдиз фенай. Французри Римдай къимет авай затӀар ва харусенятдин эсерар хутахзавай. Гуьгъуьнлай, Римдиз вичин кьушунар галаз австриядин генерал Мак Карл гьахьзава ва адан чуькьуьнин таъсирдай французар шегьердай къакъатиз мажбур жезва. 1798 йисан 26 цӀехуьлдиз (ноябрьдиз) шегьер неополитан король Фердинанд I паталай кьунвай. Монархияядин аксина авайбурун чӀехи пайдиз кьиникьалди жаза ганвай. 1799 йисан марадиз (сентябрьдиз) неополитанри Рим тунвай, ва 1800 йисуз цӀийи VII Пий буба гьукумдиз атанвай.
1848 йисан зулуз Римда революция гатӀунна, IX Пий буба Гаэтадиз катна, ва 1849 йисан 8 февральдиз цӀийи кьилелай Рим республика малумарнай. Амма 1849 йисан июльдиз француз кьушунри Удино кьилел алаз мад Рим кьунвай, 14 кьамугдиз (июньдиз) Римда бубавилин гьукумат официалвилелди малумарна. 1850 йисуз буба Римдиз элкъвена хтана. Франициядин гарнизон шегьердай анжах 1866 йисуз къакъатнай.
Климат
Ийкъан къене, йисан юкьван температура, нисинихъ — 20 °C ва йифиз — 10 °C. Виридалай къайи гьер (январь) вацра, юкьван температура, нисинихъ — 12 °C ва йифиз — 3 °C туькӀуьрзава. Чими — чиле (июль) ва пахун (август) варцара, юкьван температура, нисинихъ — 30 °C ва йифиз — 18 °C туькӀуьрзава.
Этник группаяр
ISTATди гузвай статистикадин эхиримжи малуматриз килигна, агьалидин 9,5 % испанвияр туш. Иммигрантрин зур пай асулдай европавияр я (асул гьисабдалди румынар, полякар, украинар, албанар), ва вири санлай къачурла абур 131 118 кас ва я им вири агьалидин 4,7 % я. Амай 4,8 % асулдай европааияр тушир халкьар я (асул гьисабдалди филлипинвияр — 26 933 кас, бенгалар — 12 154 кас, перуанар — 10 530 кас ва китайвияр — 10283 кас).
Эсквилин кӀунтӀал алай Термини ракьун рекьин вокзалдин мукьув галай мягьлеяр, иммигрантрин мягьлейриз элкъвена, гила Китай — мягьле хьиз физва, амма китайвийрилай гъейри ина 100 кьван уьлквейрин ватанэгьлияр амукьзава. Им вилик фенвай чӀехи савдавилин районрикай я, маса халкьарин тӀуьнрин цӀудралди ресторанар ава; 1300 пекер маса гудай туьквенар ава, абурукай 800 туьквен китайвийринди я, 300 маса иммигрантрин, амай 200 — ни итальянвийриз талукь я.
Улакьар
Шегьердин куьчеяр хилер — хилер яз фенвайбур я лугьуз, улакьрин проблемрин гъиляй шегьерэгьлийри чӀехи азабар чӀугзава ва са кьучедин рекьяй маса куьчедин рекьиз улакьра аваз финиз къулай шартӀар авач. Маса чӀехи шегьеррин метрополитенрив гекъигайла, Римдин гъвечӀи алцумдин метрополитенди и проблемаяр арадай акъудиз куьмек ганач. Идалайни гъейри, гьар 10000 касдиз 20 такси къвезва, им европадин маса чӀехи шегьеррин лишандилай агъуз я.
Гьукумат
Рим Италиядин комунна я, ва уьлкведин 8101 комуннайрин арада майдандай виридалайни чӀехиди я. Исятда кьиливал Джанне Алемано мэрди ва шегьердин советди тухузва. Шегьердин гьукумат Капитолий кӀунтӀал алай Сенаторио Палаццо дараматда кӀватӀ хьанва, им шегьердин гьукуматдин тарихдин чка я. Шегьердин администрациядин арада Римдиз «Капитолия»-ни фад-фад лугьузва, им римдин ирид кӀунтӀарикай садан тӀвар я.
Спорт
Гьар тӀулдиз (майдиз), Римда авай Италиядин форумда ATP Мастерс 1000 сериядин тенисдин турнирар кьиле тухузва. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ, велоспорт, халкьди майилвал ийзвай спротдин жуьре тир, амма исятда адав гьевез квахьнава. Кьведра, 1989-й ва 2000-й йисара Римда Джиро д’Италия-дин финал кьиле тухванвай. Рим, спрортдин маса командайринни кӀвал я, гьабрук баскетболдин Виртус Рома, волейболдин М. Рома волейбол, гандболдин ва цин полодин командаяр акатзава.
Эсетар
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 2,6 км кьибле пата, Усугъчай вацӀун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.
Лондон
ЧӀехибританиядин кьилин сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Адал вири уьлкведин экономикадин вадай са пай Лондондал гьалтзава. Лап чӀехи дережадин глобал шегьеррикай, кӀвенкӀве аваз фидай дуьньядин финансрин юкьварикай сад я.
Тад Магитль хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Тад Магитль хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Кириенко Сергей Владиленан хва
Уьмуьрдин рехъ
Сергей Кириенко 1962 йисан 26-лагьай июлдиз Сухумида дидедиз хьана.
Кьилер
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 4,5 км кьибле пата, Усугъ вацӀун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.
Ингердах хуьруьрсовет
Администрациядин юкь — Ингердах хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Ингердах, Хариб.
Бежтаяр
Бежтаяр — тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата авай Цунта райондин хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава.
Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра бежтаяр аварар хьиз къейд ийизва.
Азизрин Мегьамедфазил Загьидинан хва
Азизов Мегьемедфазил Загьидинан хва (1963 йисан 29 лагьай мартдиз, КӀири, Кьурагь район) — Урусатдин гьукуматдин крархъан, Гьукуматдин Думадин II лагьай эверунин депутат, Дагъустан Республикадин чирвилин ва илимдин министр (2002—2006), (2010—2013). Лезги я.
Уьмуьрдин рехъ
Мегьамедфазил Азизов 1963 йисан 29-лагьай мартдиз Кьурагь райондин КӀирийрин хуьре дидедиз хьана.
Хкем
Экономика
Хуьре 70 кьван кьилдин майишатар ава. Хуьруьн агьалидин асул пай хуьруьн майишатдин — бахчахъанвал, лежбервал, лапагар хуьнин крарал алахънава.
Гиенадал ухшар кицӀ
Гиенадал ухшар кицӀ — гьайван.
Вануатудин шегьерар
Вануатудин шегьерар (инг. Cities in Vanuatu) — Вануатудин виридалайни чӀехи инсанар яшамиш жезвай чкаяр къалурдай сиягь я. World Gazeteer сайтдин малуматралди, Вануатуда ругуд виш касдилай пара агьалияр авай 17 шегьер ава.
ЦӀахур
Тарих
XIX виш йисуз ЦӀахур хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Суьгут ва Хиях хуьрерихъ галаз ЦӀахур хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Горилла
Жуьре
Ава кьве жуьре горилла:
Сергокъала район
Сергокъала район (Сергокалинский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
География
Райондин чилерин майдан — 528.4 км² я.
Администрациядин паюнар
Сергокъала райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Кизляр
1735 йисуз Терек вацӀал урусрин къеле хьиз бине кьунва.
Куьчеяр
Кизляр шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар. 185 куьче ава.
Гинухар
Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра гинухар аварар хьиз къейд ийизва.
Цолода хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Цолода хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Цолода, Цияб Цолода.
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 766 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Луткун
Агьалияр
Тарихдал гьалтайла Луткунвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Кавхаяр, ЧӀулавар, Палканар, Тихтихар, Джефарар, Чхаяр, Валдукьар, Свухар, КьеркьетӀар.
Экономика ва инфраструктура
Алай чӀавуз хуьре юкьван мектеб, Культурадин кӀвал, улубхана, начагьхана ва регъв кардик ква. 360 кас гьакьдай цӀийи мектеб эцигун планра ава.
Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Зидьян-Къазмаяр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Зидьян-Къазмаяр, Зидьян.
Арчо хуьруьнсовет
«Арчо» хуьруьнсовет (Село Арчо) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 15 км рагъакӀидай пата, Барафтау суван гуьнеда чка кьунвайди я.
Зило
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 215 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
НуьцӀуьгъ
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км яргъал, НуьцӀуьгъ кӀамун къерехда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Зизик, Экен, КӀварчагъ.
Табасаран чӀал
Куьруь очерк
Кьилин чар ва алфавит басма авунвайтӀани, 1875 йисуз Усларан рагьметдиз финин себебдалди табасаран чӀалакай монография куьтягь тавуна амукьнай. Рагьметлудан руша табасаран чӀалан грамматикадикай гъилив кхьинар, лингвистикадин ва лингвистикадиз талукь тушир вири материалар ва гьатта дахдин чурна чарарни академик Шифнераз ракъурнай. Амма 1879 йисуз рагьметдиз фейи Шифнеравайни Усларан эхиримжи монографиядал алахъиз хьанвачир, ва ам 100 йисалай гзаф дуьньядиз акъат тавуна амукьнай. Анжах 1953 - 1954 йисара Дагъустан чирзавай алим А. А. Магометова Усларан грамматикадин кхьинар вичин гъилелди цӀийи кьилелай кхьин хъувуна Тбилиси шегьерда табасаран чӀалан грамматика басмадай акъудна 1979 йисуз баянарни алаваяр кваз дуьньядиз малумарнай.
Нью-Джерси
Нью-Дже́рси (New Jersey, лугьузава /nuːˈdʒɝzi/) — Америкадин Садхьанвай Штатарда Кефердинни рагъэкъечӀдай патан ара авай штат.
Падар хуьруьнсовет
«Падар» хуьруьнсовет (Село «Падар») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Дидояр
Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра дидояр аварар хьиз къейд ийизва.
Кьулан СтӀал
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 2,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Агъа СтӀал, Вини СтӀал, Агъа СтӀалрин Къазмаяр, Кьасумхуьр.
Лезги фу
Лезги фу — лезги халкьдин адетдин фар. Адак са шумуд жуьре фар акатзава. Адетдалди и фар хьрак ва я тӀанурда чразвайди я.
Фарин жуьреяр
Фу чран кьилди процесс я, ада гзаф инсанри иштиракда. Гьар кӀвале хьар аватӀани, сада фу чрадайла, нубатдалди къунши дишегьлиярни хьрак къведа. Ифей хьра фу чран регьят тирвиляй инсанар сад садан хьрак фида. ВерцӀи ихтилатар патал идалай хъсан чка жагъидач. Сусар хкягъзавайбурни гагь-гагь хьрарик фида. Ина фу чразвай рушан акьул, камал, адан алакьунар гьасятда винел акъатда.
Пиперхуьр
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 43 кӀвале 159 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1970 йисуз хуьре 42 майишатра 191 кас яшамиш жезвай. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 60 майишатар авай, агьалийрин кьадар 365 кас тир.
КъирицӀ чӀал
КьетӀенвилер
Муькуь лезги чӀаларив гекъигайла къирицӀ чӀал са кьадар вилик фенвай вокализмдив, яни ахъа ванерин системадив, абруптиврин тӀимилвилив ва ахъа тушир ванерин лабиал вариантар авачирвилив тафаватлу я. ЧӀалан грамматикада, лексикада ва фонетикада азербайжан чӀалан гзаф къуватлу таъсир акваз жеда.
Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин
Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин ва я МухӀаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин (, Цнал, Хив район, ДАССР, РСФСР, ССРГ) — асулдай лезги тир къазакьстандин азад тир стилдин юкьварар кьадайди, Дуьньядин чемпионатдин кишпирдин призер (2005) я. Къазакьстан Республикадин халкьарин арада авай классдин спортдин устӀар, Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер я.
Гъуьгъвезар
География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 9 км яргъал, Самур цӀиргьинин кьибле хушал ала.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 533 касди уьумуьр ийизвай.
Псияр (вичин тӀвар Ялаватар) — хуьруьн бине эцигнай, ЦӀуру Гъуьгъвезрин юкьва яшамиш жезвай садлагьай сихил. КьетӀен къуватдив, фагьум авачир викӀегьвилив ва гзаф туьнт къилихрив тафаватлу тир.
Лезгияр
Лингвистикадин малуматар
Гьакъикъатда лезгийрин ва мукьва суван халкьарин арадал атунин диб, алимрин лингвистикадин, археологиядин, антропологиядин ва этнографиядин кӀвалахар гьисабдиз къачуна комплексдаказ килигна чирна кӀанзава. Малум тирвал, лезгияр нах-дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин хилек акатзавай лезги чӀалалди рахазва. Лингвистикадин алимрин фикиррив кьурвал, и чӀаларин хзандин векилар арадал атанвай асул диб сад тир ва абур Къавкъазда уьмуьр гьалзавай виридалайни дегь халкьар я. Идахъ галаз алакъалу яз, и халкьарин чӀалариз абур арадал атанвай са бинедин дегь чӀал авайди ва са кьадар вахтунилай и чӀалавай къакъатна са шумуд цӀийи чӀалар арадал атанвайди мумкин тирвиликай суал хцидаказ къарагъзава. Е. А. Бокарёва фикирзава хьи, ихьтин бинедин-чӀал чи э. в. III агъзур йис къведалди, энеолитдин девирда авай. Гьавиляй, Х. Х. Рамазанова ва А. Р. Шихсаидова тестикьарзава хьи, чи э. в. III агъзур йисуз умуми дагъустандин бинедин-чӀалавай лезги чӀаларин группа къакъатзава ва гуьгъуьнлай са шумуд чӀалариз пай жеза (агъул, лезги, хинелугъ ва мсб.).
ЧӀал
ЧӀал пуд чӀехи нугъатриз пай жезва, ибур: куьре, самур, къуба нугъатар я. Вичин нубатда и чӀехи нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Куьре нугъатдик гуьней, яркӀи ва кьурагь агъа нугъатар ва пара кьадарда хуьрерин рахунар акатзава; Самур нугъатдик — докъузпара нугъатни ахцегь нугъат ва хуьрерин рахунар акатзава; Къуба нугъатни хъимил нугъатдикайни кузун нугъатдикай ва чара-чара хуьрерин рахунрикай ибарат я. Литературадин чӀал гуьней нугъатдин бинедаллаз арадал гъанвайди я.
Къара Куьре
Тарих
Къара-Куьре хуьр ругуд гъвечӀи хуьрерин сад хьуналди арадал атанвайди лугьузвай малуматар ава. Ибур: «ЧӀуру хуьр», «ЧӀейар», «Урук», «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер тир. «ЧӀуру хуьр» Къара-Куьредилай муьжуьд километр яргъал ала, «ЧӀейар» хуьр трассадин мукьвал ала. Къавкъаздин дяве чӀавуз «ЧӀейар» хуьре къаравулдин минара авай. Къаншардал алай сувун хурал «Урук» хуьр алай. Вич алай чкада чилин уьцӀунар мукьвал-мукьвал жезвай виляй, дуьздал инсанрин кӀарабар акъатзавай. Бязи малуматрив кьурвал, Урук хуьре Алпандин пачагьрин резиденция авай. Алпандин пачагь Вараза Урук хуьре ял ягъайди малум я. Тажубардай кар я хьи, Къара-Куьре хуьре чпи-чпиз "Варазар" лугьузвай сихил къедалди ама. Котовичан ва Исакован экспедицияди «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер алай чкадал археологиядин эгъуьнар тухудайла юкьван вишсариз талукь хъенчӀин цин гунгарадин амукьаяр дуьздал акъуднай. Хуьруьн кимел алай булахдини вичин сифте кьил суварилай къачузва ва хуьруьз лап фад заманарилай чӀугунвайди я. Адан хвалан бязи чкайра гьакӀни хъенчӀин сахсияр амазма.
Сулейманан паталай киривийриз чӀехи савкьат яз, вини Къара-Куьреда цӀийи гьейбатлу мискӀин эцигнай. МискӀин эцигай чкадал Алпандин девирда Къабил пачагьди гьукум тухузвай чӀавуз христианвилин клиса алай, 913 йисуз лезгияр мусурманвилиз элкъуьрнай арабри и клиса чукӀурна адан чкадал мискӀин эцигнай. Ун, им виринриз тӀвар акъатнай дегь Къара-Куьредин мискӀин тир. Гьайиф, и мукьвара хъуьтуьз мискӀин цӀаю кьуна канай. Сагъдиз амукьай затӀарикай сад, месела, атӀай нехишар алай надир гулар я. Кайи мискӀиндин хандакӀ чукӀурдайла тарихдаррин фикир желбнай затӀар дуьздал акъатнай, ибур атӀай нехишар алай лацу къванцин розетка, къванцин нажах ва тийижир чӀалалди са гаф кхьенвай къван тир. Лезги профессорар А. Р. Шихсаидовавай ва Я. А. Яралиевавай а къванцел алай гафунин мана ахъайиз хьаначир.
Ватандин ЧӀехи дяведин четин вахтара пара кьадарда киривияр Азербайжандиз куьч хьанай. СССР чкӀайдалай кьулухъ вини хуьруьхъ галаз, мукьвабурухъ галаз алакъа саки амачирди лагьайтӀани жеда. Азербайжанда киривияр виридалайни пара кьадарда авай чка Хъачмаз райондин Худат шегьер, Мукьтадир ва Набран посёлокар я. Иниз киривияр сихилралди куьч хьанай. И хуьрерин кьуьзуь несилри, кьиблепатан лезгийрин нугъатдилай тафаватлу тир вини Къара-Куьредин кьетӀен нугъат хвена. Месела, литер. «рацӀам»-дин чкадал «галцӀам» лугьузва, къубадин нугъатдин гаф тир «цӀи?» (вучиз?) чкадал «тӀа?» лугьузва, «вил» гафунин чкадал «уьл», литер. «кӀерец»-дин чкадал «кӀеребичӀ», литер. «афни»-дин чкадал «арфунаг» лугьузва ва икӀ маса. Амма, жегьил несилар къвердавай азербайжан чӀалал элячӀзава. Лезги чӀалакай гьич хабар авачир киривийрин кьадар йисандавай пара жезва. Идан себебар, азербайжанрихъ галаз са хуьре санал уьмуьр тухун, мектебра лезги чӀалан тарсариз тефин ва акахьай хзанра кӀвале азербайжан чӀалалди рахун я. Месела, Мукьтадир посёлокда адет хьайивал, гьатта гъуьл лезги паб азербайжан тир хзанра аялдиз азербайжан чӀал чирзавайди я. Худатда авай киривийрин чӀалан гьалар идалайни усал я. Ана лезги чӀалакай хабар авай киривияр тупӀаралди гьисабиз жеда. Вучиз лагьайтӀа шегьердин агьалидин чӀехи пай азербайжанар я ва лезгияр жемиятдивай къакъат тавун паталди азербайжанарин культура ва чӀал кьабулнава.
2013 йисан май вацра Урухгана, Къара-Куьредиз талукь тир 1500 гектардин «Елаха» чӀур ва 110 гектар майдан авай «Пуд булахдин чка» тӀвар алай векьин чкаяр Азербайжандиз маса хгана.
Киривийри кутунвай ва чеб пара кьадарда авай хуьрер:
Агъа Жалгъан
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2139 касди уьмуьр гьалзавай. 2007 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2139 касди туькӀуьрзавай.
Къалажух (Докъузпара район)
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 9 км кьибле пата, Усугъ вацӀун эрчӀи кьерел ала.
Тарих
Самур дугундин эгьлийрин арада, Лезгистандинни Ширвандин гьаким, лезгийрин сунивилин ругьани лидер Гьажи Давуд Муьшкуьрвидин диде-бубаяр асулдай Ахцегь райондин Чепер хуьряй тирди лугьузва. Хайи халкь чара халкьарин лукӀвиляй хкудна азад авун патал, Гьажи Давуда, ватанэгьлийриз вичин кьушундиз гуьгьуьллувилелди акатна интервентрин аксиниз санал женг чӀугуниз эверун патал вичин ихтибарнавай амадагар вири лезги хуьрериз ракъурнавай. Гьажи Давудан кьушундин аскеррин арада ЧӀехичай вацӀун дугундин хуьрерин, абурук Къалажухни кваз, эгьлияр авай. Ибур Тажибрин Хазран ва Шейхрин Рамазан тир. Амма къарагъун кӀаник акатнавай, женгера Шейхрин Рамазанни телеф хьанвай. Им мецяй мециз атай кьиса я, ва чав агакьай тарихдин документрин малуматар авач. Идан гуьгъуьна аваз, 1848 йисуз имам Шамила урусрин аксиниз Самур дугундиз дяведин фин кьиле туванвай. Чкадин эгьлияр адан куьмекдиз атанвай, абурун арада Башларрин Мамедшагь, Бедирханрин Бедирхан ва Испатрин Ханали хьтин къалажухвиярни авай. КичӀ квачир кьегьалар жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай. Кафиррин аксиниз дяведа къалурай итимвалинни викӀегьвал паталай имам Шамила вичи Испатрин Ханалидиз тур пишкешнавай, и тур Ханалидин несилри къенин йикъалди хуьзва.
Мюнхен
2016-лагьай йисан малуматралди Муьнхендин агьалийрин кьадар 1 542 886 кас. АкӀ хьайила и къалурзавай лишандал гьалтайла им Бавариядин виридалайни чӀехи ва Германиядин пудлагьай (Берлинни Гьамбургдилай кьулухъ) шегьер я. Муьнхенда Бавариядин, Вини Бавария округдин, гьакӀни шегьердин округдин гьакиматри мукь кьунва.
Къавкъаз
Этимология
Немецви филолог Пауль Кречмерди, латыш чӀалан kruvesis — «цур» ва дегь - немец чӀалан (h)roso — «мурк» гафар шагьид яз къалурзава. Мадни тӀимил агалкьун авай алахъун А. И. Соболевскийдин «Къавкъз» гафунни авестин чӀалан kahrkāsa — «чинеруг» гафунихъ галаз гекъигун я.
ЦӀийи Борч
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 394 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
ЧӀехи цин питун
1,5 метрдалай 4 метр кьван агакьзавай чӀехи гъуьлягъ я. ЦӀийи Гвинеядал жагъай рекорддин экземплярдин бедендин яръивал 4,78 метр тир. Маса питунрикай чӀехи паюнилай гъейри, чӀехи цин питун акьван зурба заланди туш, абурай 22,5 килуграммдал кьван къведайди я.
Адавай куьлуь нек-хъвадайбурни нез жедайди, амма чӀехи цин питундин рациондин кьилин пай гъуьлягъар, асул гьисабдалди питунрин маса жуьреяр я.
Казиюрт
Тарих
Къумукьрин тарихдин хуьр тир. Хуьруьн бине XVIII виш йисуз Сулак вацӀалай элячӀдай паромдин патав къумукьрин князь Къази Темирова кутунай. Са шумудра Сулак вацӀ вичин къерехрилай акъатна хуьре ядалан жезвай. Гьавиляй, 1924 йисуз хуьруьн са пай Вандерлоо №1 колониядиз (гилан Львовское № 1 хуьр) куьч хьанай. 1943 йисуз хуьруьн вири агьалияр Львовское №1-диз куьч хьана ацукьнай.
1962 йисуз юкьвара хуьруьн чилер Ахвах райондин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин хуьрерай аварар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.
Имени Мичурина (Дагъустан)
Имени Мичурина (Мичурино, Оборона, Оборона страны) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Первомайский» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, Дарвагчай вацӀун сивел, Дербент шегьердилай 32 км кефер пата ала.
Плазма
Плазма (πλάσμα чӀалай «раснавай», «кӀалубдиз тунвай») — са кьадар ва я тамамдаказ ионизация хьанвай, нейтрал атомрикайни (ва я молекулрикай) заряд квай кӀусарикай (ионрикайни электронрикай) туькӀуьр хьанвай газ. Плазмадин лап чӀехи метлеб авай кьетӀенвилерикай адан квазинейтралвал я, имни акӀ лагьай чӀал я хьи, ам туькӀуьрзавай заряд квай нулдикай виниз ва агъуз тир кӀусарин къенен кьадардин къалинвилер саки чеб-чпиз барабар жезва. Плазмадиз гагь-гагь веществодин кьудлагьай (газдикай, жимивидикай кӀевидикай къулухъ) агрегат гьални лугьуда.
КичӀен сув
Азербайжандин виридалай кьакьан сув я.
Канада
Тарих
1534-лагьай йисуз франк Ж. Картье ахтармишдайда бине кутур Канада гилан Квебек шегьер алай мукьал авай франк колониядилай бине къачуна. Сифтедай ана мукьан халкьар яшамишзавай тир. Ингилис колонизациядин девирдилай гуьгъуьниз пуд Британиядин колония квай галкӀдикай (абур гьа чӀавал кьван ЦӀийи Франциядин чилер тир) Канададин конфедерация арадал атана. 1867-лагьай йисалай 1982-лагьай йисал кьван фейи ислагьвилин процессдин нетижада Канадади Садхьанвай Королвиляй аслутуширвал къачуна.
Ксар
34 милион. Канада — гзаф миллетар ава. Гьахъ-гьисабдай 2006 Канадади яшамиш жезва 43 миллетрин кӀватӀал, кьадар 100 000 исадкай.
Саидхуьр
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 605 кӀвале 1264 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 58 майишатар авай, агьалийрин кьадар 298 кас тир.
Шиназ
Агьалияр
Хуьре 60 сихилрин векилри уьмуьр гьалзава: Шихадамар, ГуцӀийер, Эрекенер, ГаӀдарар, ЧӀакьуйер, Ватаныйер, Минтарар, Хабийер, Абакыйер, Кьубанийер, Къара-Мирзыийер, Ризийер, Хасмедер, СагьаӀдар, Къузи-Рамазанар, Талалыйер, ГьуӀдийер, Сайранар, Пидурийер, ХинкӀарийер, ПисыкӀыйер, ЧӀаракьыйер, Ухъунийер, Гылылийер, ГьаӀсанийер, ГьаӀйдарар, ЧӀукуйер, Ибрамгьажийер, КьаӀрийер, Джемийер, Каширар, Мэгъэмэдийер, Мамадыйер, Пыртыйер, Ылийер, ГьуӀбулийер, ПишкӀэнийер, КьаӀчийер, БалакӀуйер, Хананыйер, ДжагвонтӀыйер, Гьаджи-МаӀгьаӀмадар, Чупанар, Кьабилар, МазантӀыйер, МаӀьсубар, КӀарэджийер, Багъвадар, Залбегер, Гъалиханар, ЦӀамцӀыйер, Кашканар, АӀджухуйер, Гадарджибийер, Зарганийер, Нарчавар, Даравар, Шасинар, ЦӀахутӀыйер.
Кьилерин хуьруьнсовет
«Кьилерин» хуьруьнсовет (Килерский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Къазанкулак
География
Кутан Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 29 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата Къазанкулак къубудал ала.
Годобери (Ботлих район)
География
Хуьр Ботлих райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 9 км яргъал ала.
Чинар хуьруьнсовет
«Чинар» хуьруьнсовет (Чинарский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Магьачкъала
XX виш йисан эхирда
СССР-дин чукӀун, «Перестройка», экономикадин реформаяр ва базардин майшатдин системадал элячӀун себеб яз, асул гьисабдалди гьамиша Дяведин-Кеспиятдин комплексдин заказар кьлиз акъудунал алахънавай Магьачкъаладин кеспят лап усал гьалдиз атанай. Гьасилат агъуз хьунин яргъи девир 1990-й йисарин къене давам жезвай. Гьа береда 3800 кас кӀвалахдив таъминарзавай «Стекловолокно» заводда гила 500 кас кӀвалахзава. «Эльтав» завод, алатар акъуддай завод, радио алатар акъуддай завод, «Дагэлектромаш» завод, III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат кӀев хьанай ва абур алай чилер дараматар эцигуниз вуганай. Маса кеспиятринни эхир ихьтин хьанай.
1998 йисуз шегьердин администрациядин кьил яз Саид Амиров хкянай, 2013 йисуз ам везифадилай алуднай.
Миллетар
Магьачкъала гзафмиллетрин шегьер я. Ина Дагъустанда уьмуьр ийизвай саки миллетрин векилар ава. Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Магьачкъала шегьердин миллетрин состав.
Салиян
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 5,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Асалдхуьр, Испик, ЦӀийи Испик.
Тарих
1966 йисалай кьулухъ салиянвийрин зур пай ЦӀийи Испикриз, муькуь пайни Кьасумхуьруьз, Кьулан СтӀалриз ва Дербентдиз куьч хьанвай.
Къара Куьредин хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 6 км рагъэкъечӀдай патахъ яргъал чка кьунвайди я.
Артигас (департамент)
Артигас департамент (Departamento de Artigas) — Уругвайда авай департамент я.
География
Департаментди Уругвайдин кефер пата чка кьунва.
ТӀал (гьарф)
«ТӀал» (Ӏ ӏ) — Кирилл гьарф.
Беледи
География
Хуьр Ботлих райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 13 км яргъал ала.
Пак тир Рим империя
Пак тир Рим империя — кьулан Европада авай гьукумат, IX-XIX вишйисара яшамиш хьайи. А гьукумат монархия лугьуз яз федерация тир, вучиз лагьайтӀа адак са пуд виш бицӀини еке гьукуматар квай, гьа гьукуматрин кьилерин кьулай хкягъ ийизавай, империядин чӀехиди вуж жедатӀа. Империяди кьазавай къенин вири Германия, Чехия, Австрия, Эльзас, Кеферпатан Италия, Нидерландарни амайбур. И гьукуматдин эхир атана 1806-й йисуз Наполеонна империядин чилер къачурла. Гьа чӀавунилай кьулухъ мад империя туькӀуьр хъувурди туш.
Каспи гьуьл
Алай чӀавуз гьуьлуьн майдан тахминан 371 000 км², максимум дегьневал — 1025 м я.
Марс
Атмосферани климат
Планетадал алай чимивал хъуьтӀуьз полюсрал −153 °Cдилай гатуз экватордал +20 °Cдалди къвезвайди я. Инсанриз чидай виридалайни чими дережа +35 °C тир. Кьулан чимивал 210 К я (−63 °C) я. Кьулан чкайра чимивал хъуьтӀуьн йифиз −50 °Cдилай гатун юкъуз 0 °Cдалди. Йисан кьулан чимивал −50 °C я.
Канелонес (департамент)
Майдан — 4 536 км². Агьалияр — 520 187 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 114,68 кас/км².
Рубас хуьруьнсовет
«Рубас» хуьруьнсовет (Рубасский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Ярагъ Мегьамед
Уьмуьрдикай
1825 йисуз Мегьамед Эфенди урусри кьуна Кьурагь кӀеледа дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав Тбилиси шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай.
Мискискарин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Мискискар хуьр я.
Къеле хуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1610 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1752 кас тир. Хуьре жуьреба жуьре миллетар ава: цӀапар, даргияр, табасаранар, агъулар, лезгияр, вири суни ва шии - мусурманар я.
Кесиб Абдуллагь
Саруханов Абдуллагь 1875 йисуз Къуба магьалдин Манкъулидхуьре дидедиз хьана. Фад етим хьайи гадади вичиз кӀелун-кхьин чирна. Зариди девирдин гьахъсузвилерикай ва агъайрин инсафсузвилерикай цӀай квай шиирар («Приставдин бармак», «Экуь дуьнья», «Тахьурай» ва мсб.) теснифна. Советрин гьукум шаирди хушвилелди кьабулна ва адаз къуллугъиз эгечӀна.
Кипр
Кипр (Κυπριακή Δημοκρατία, Kıbrıs Cumhuriyeti) — Кьибле Европада ва рагъакӀидай патан Азияда авай островдин гьукумат.
Чанко (Дагъустан)
Тарих
1859 йисуз Чанко хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Анди наибвалдиз талукь тир.
Мегьарамдхуьруьн район
География
Район Дагъустан Республикадин лап кьибле пата ала. Кефер патай СтӀал Сулейман, Кьурагь ва Дербент районрихъ галаз, рагъакӀидай патай Докъузпара ва Ахцегь районрихъ галаз, кьибле патайни Азербайжан Республикадихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патай район Каспи гьуьлуьн ятари чуьхуьзва.
Аракул хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Аракул хуьр я.
Хинелугъар
Хинелугърин вири санлай кьадар 3 000 кьван кас я.
Филер
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакӀидай пата ала.
Тарих
XIX виш йисуз Филер хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Гъебцегь хуьруьхъ галаз Филер хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Сувар (ансамбль)
Тарих
Ансамблдин репертуарда лезгийрин дегь манийрини кьуьлдай макьамри кьетӀен чка кьуна. «Шарвилидин мехъер», «Шарвилидин сусан тариф», «Кай дилбер», «Лезгид руш», «Пейкер баха», «Перизада», «Даллай», «Суна чан», «Загъадурзагъа», «Адахлу», «Магьи дилбер чан», «Сувал алай яр», «Шагьсенем», «Дагълар», «Хъипи пешер авадариз», «Ширин-ширин» хьтин халкьдин манийрал коллективди чан хкана. С. Керимовади вичи тесниф авур вишдалай гзаф манидалди ансамблдин нуфуз хкажна. Адан «Лезгинкадал илига», «Зи хайи эл», «Шамилан дагъ», «Асса», «КцӀар», «Къведа жал?», «Шагь дагъдин цуьк», «Каму яр», «Баде» хьтин манияр иллаки сейли я.
Къедалди ансамблдин манийрин 4 альбом ва «Зи хайи эл» тӀвар алаз Азербайжандин лезгийрикай ихтилатзавай кьве фильм арадиз атанва. Гьарма сад кьве сятдин материалдикай ибарат тир и фильмра лезгийрин ацукьун-къарагъуникай, халкьдин адетрикай, культурадикай ва музыкадикай эхтилатзава. 2004 йисуз ва 2007 йисуз арадиз гъанвай и филмар КцӀара чӀугунватӀани, ана эхтилат физвай адетар вири лезгийриз талукьбур я. Сценарист ва режиссер тир С. Керимовади чка атунивай вичи тесниф авур манийрикайни менфят къачунва. Авазар «Сувар» ансамблди тамамарзава.
Коата
Коата (лат. Ateles) — сихил приматрин тухумдай гъуьрчехъан ухшарвилин маймунар (Atelidae).
Жуьре
Ава 7 жуьре коата:
Ривера (департамент)
Административ юкь — Ривера.
Рио-Негро (департамент)
Рио-Негро департамент (Departamento de Río Negro) — Уругвайда авай департамент я.
Сальто (департамент)
Административ юкь — Сальто.
Мехетури
Мехетури — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Чанко хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Мехетури хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
ГелмецӀ хуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал 785 кас тир.
Мексика
Мексика (Мексикадин ГалкӀанавай Штатар, Estados Unidos Mexicanos) — Кефер америкада авай гьукумат. Майдандин кьадар — 9,5 млн км² я (дуьньяда 13-лагьай чкадал ала). Агьалийрин кьадар — 128,6 млн кас я (2020 йисан къимет, дуьньяда 10-лагьай чкадал ала). Кьилин шегьер — Мехико.
Татархан
Тарих
XIX виш йисуз Татархан хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ДаркӀуш, КӀахцугъ, Вини Арагъ ва Птидхуьр хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Серро-Ларго
Серро-Ларго департамент (Departamento de Cerro Largo) — Уругвайда авай департамент я.
Сорияно (департамент)
Сорияно департамент (Departamento de Soriano) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 9 008 км². Агьалияр — 82 595 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 9,17 кас/км².
Трейнта-и-Трес (департамент)
Административ юкь — Трейнта-и-Трес.
Кальял хуьруьнсовет
Агьалияр
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 966 кас тир.
Лучек хуьруьнсовет
Агьалияр
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 494 кас тир.
Флорида (департамент)
Майдан — 10 417 км². Агьалияр — 67 048 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 6,44 кас/км².
Муьхрек хуьруьнсовет
«Муьхрек» хуьруьнсовет (Мюхрекский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Хинелугъ чӀал
Кхьинарни алфавит
Ю. Д. Дешериева вичин «Грамматика хиналугского языка» улубда ахъа ванер кьвед, пуд ва гьатта кьуд гьарфарикай ибарат тир лигатурайрин куьмекдалди къалурзавай. «Фрагменты грамматики хиналугского языка» улубдин кирамри хинелугъ чӀалан ванер къалурун патал латин графикадин алфавит кардик кутун теклифнай. Ина гьакӀни лигатураяр авай.
Грамматика
Хинелугъ чӀалан кьетӀенвилерикай сад адан морфологиядин туькӀуьр хьунин тегьердин четинвал я. ЧӀала 19 падежар ава. Муькуь лезги чӀаларилай тафаватлу яз, кьибле патан лезги чӀаларизни хинелугъ чӀалаз хас тир кьилин кьетӀенвал — жинсинин категорияяр я. Будугъ, къирицӀ, ергуьж, жек, гьапут, яхул ва дарги чӀалара авай хьиз, хинелугъ чӀалани кьуд жинсер ава, ибур: эркеквилин жинс, дишивилин жинс, гьаванрин жинс, чан алачир затӀарин жинсер я. АкӀ хьайила, и чӀаларал рахазвайбуру чпин къваларив гвай затӀар гьа и тегьерда кьатӀузва. Идалайни гъейри, хинелугъ чӀала падеж, талукьвал, число, заман, кьадар ва гьисабунар къалурзавай куьтягьунар ава.
ЧӀалан лексикадикай
XIX виш йисал къведалди хинелугъвияр лезги чӀалалди рахазвайди субутзавай маса делиларни ава. Малум тирвал, сифте яз Хинелугъ хуьруьн тӀвар XIII виш йисан араб кирамрикай тир Йакъут ал-Гьамавидин эсерда гъатна. Ада гъакӀни вичин «Уьлквейрин гафарган» улубда XII виш йисан юкьвара Бухарада уьмуьр гьалнавай машгьур хинелугъви алим Гьаким ал-Лакз ад-Хунликан гьакъиндай малумат ганва. Йакъуталай алатайла XIII виш йисан маса араб тарихдарди — Закария ал-Къазвиниди и хуьруьн тӀвар кьунва. Ада вичин «Асар-уьл-Билад ва Ахбар уьл-Ибад» эсерда малумат гайивал, машгьур везир Низам — уьл-Мулка Дербентда ва шумудни са хуьрера медресаяр эцигиз тунай. И медресайра тарсар араб ва лезги чӀаларалди гузвай. Ихьтин медреса Хинелугъдани кардик кутунай ва хуьруьн аялрини чирвилер лезги ва араб чӀаларалди къачузвай. XV виш йисуз Ширвандикай, Лезгистандикай, кьилди лезги хуьрерикай улуб кхьей, вич Хинелугъай тир машгьур алим Мегьамед Хинелугъвиди хинелугъар лезги чӀалакай тафаватлу тир чӀалалди рахазвайди лугьузвач. Вучиз лагьайтӀ а чӀавуз хинелугъар лезгидалди рахазвай ва абурухъ кьилди чӀал авачир.
Лезги ва хинелугъ чӀаларин умуми лексикадиз талукь тир гафар
Винидихъ ганвай сиягьда лезги ва хинелугъ чӀаларин умуми лексикадиз талукь 370 гаф гьатнава. Амма санлай 500—550 кьван ихьтин гафар ава. Лезги алим, филологиядин илимрин доктор Фаида Гъаниевади туькӀуьрна, 2002 йисуз Магьачкъалада чапдай акъудай, 8000 гаф гьатнавай «Хиналугско-русский словарь» улуб ихьтин гафар жагъурна-чирун патал хъсан чешме я.
Малум тирвал, хинелугъ чӀалакай Р. Эркерт, А. Дирр, К. Бодуа, Б. Дорн, А. Генко, А. Кибрик, С. Кодзасов, И. Оловянникова, Ю. Дешериев, М. Алексеев, Н. Волкова, Б. Талибов, Ф. Гъаниева, А. Магомедов, Гь. Ибрагъимов, К. Керимов, Б. Гигинейшвили, В. Кикинашвили хьтин алимри ва маса кирамри са кьадар макъалаяр ва улубар кхьенва. Ю. Д. Дешериева 1959 йисуз Москвада басмадай акъудай «Грамматика хиналугского языка», А. Е. Кибрикан, С. В. Кодзасован, И. П. Оловянниковадин «Фрагменты фамматики хиналугского языка» (Москва, 1972) улубар мадни къимет авай чешмеяр яз гьисабзава. ЯтӀани лагьана кӀанда хьи, хинелугъ чӀал тӀимил чирнавай чӀаларикай я. Лексикологиядин ва лексикографиядин рекьяй и чӀал генани тӀимил чирна-жагъурнава. Эхиримжи йисара анжах филологиядин илимрин доктор Ф. А. Гъаниевади и хилер чирунай гзаф зегьмет чӀугуна. Алимди арадиз гъайи «Хинелугъ чӀаланни урус чӀалан гафаргандиз» вил вегьейтӀа, хинелугъ чӀалан лексикадиз хас са лишан ашкара жеда. И чӀала азербайжан чӀалай хейлин гафар акатайвал къачунва. ЦӀудралди гафар литературадин чӀалай ваъ, азербайжан чӀалан къуба нугъатрикай къачунвайбур я. Агъадихъ галай сиягьдиз фикир гун:
Кина хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Кина хуьр я.
Бути (Чечня)
Агьалияр
Йисариз килигна Бути хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Кина хуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал 976 кас тир.
КцӀар
Агьалияр
Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар:
Культура ва чирвилер
2006 йисуз шегьерда 6 юкьван чирвилерин мектебар кӀвалахзавай, абурукай сад азербайжан вадни урус мектебар тир. Идалайни гъейри, шегьерда мектебдилай вилик гьазурвилер гудай чирвилерин идара, Азербайжандин Гьукуматдин Педагогикадин Колледж кардик ква. Колледжда азербайжан чӀалан, ингилис чӀалан ва литературадин муаллимар ва гьакӀни сифте кьилин мектебрин муаллимар гьазурзава.
Муслах хуьруьнсовет
«Муслах» хуьруьнсовет (Село Муслах) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.